Nowy pawilon muzealny w Oświęcimiu. Pokaże unikatowe znalezisko z 2023 roku
W Oświęcimiu powstanie nowy pawilon muzealny, w którym opowiedziana zostanie historia Żydów zamieszkujących niegdyś tamtejsze tereny Małopolski. Impulsem do wybudowania nowego obiektu było wyjątkowe znalezisko z 2023 roku. Nowa atrakcja stanie się kolejnym powodem, dla którego warto odwiedzić to miasto w południowej Polsce.
Oszpicin w języku jidysz oznacza słowo „goście”. W ten sposób, ponad 400 lat temu, pierwsi Żydzi zaczęli nazywać miejscowość, która obecnie zwie się Oświęcimiem. Ślady obecności tej społeczności są widoczne w przestrzeni miejskiej Oświęcimia do dziś — zarówno w architekturze Starego Miasta, jak i w śladach jej tragicznego losu w czasie II wojny światowej, związanego z funkcjonowaniem niemieckiego nazistowskiego obozu Auschwitz-Birkenau. W mieście ma stanąć kolejny obiekt nawiązujący do historii dawnych mieszkańców Oświęcimia. Impulsem do powstania nowego pawilonu muzealnego było wyjątkowe odkrycie dokonane przez archeologów w 2023 roku. Drewniana mykwa stanowić będzie główny punkt ekspozycji ulokowanej w nowoczesnych wnętrzach zapowiadanego budynku. Nowy pawilon w miejscu dawnej synagogi Nowy pawilon ma uzupełniać narrację opowiadaną w oświęcimskim Muzeum Żydowskim „Oszpicin”. Autorem projektu jest znana pracownia architektoniczna Nizio Design, odpowiedzialna m.in. za projekt wystawy stałej w warszawskim Muzeum Historii Żydów Polskich. Budynek o powierzchni 600 m² ma składać się z dwóch kondygnacji: górnej, w której eksponowana będzie odkryta mykwa oraz dolnej — z zapleczem technicznym, salami edukacyjnymi i szatnią. Całość zostanie wkomponowana w Park Pamięci Wielkiej Synagogi, czyli miejsce, w którym do czasów niemieckiej okupacji znajdowało się główne centrum życia judaistycznego w Oświęcimiu. Budowa oraz otwarcie nowego pawilonu muzealnego planowane są na 2027 rok. Obecnie trwa przetarg na wykonawcę nowej placówki muzealnej. Czym jest mykwa? Mykwa stanowi bardzo ważny element wierzeń judaistycznych. Zwyczaj związany z tym obiektem polega na rytualnym obmyciu, oznaczającym duchową przemianę. W ten sposób osoba zyskuje czystość, rozpoczynając nowy etap swojego życia duchowego. Początkowo rolę mykwy pełniły wszystkie naturalne zbiorniki, takie jak morza, jeziora i rzeki. Woda, która je wypełniała, pochodziła bowiem — według wierzeń — bezpośrednio od Boga, który napełnił je jeszcze przed stworzeniem lądu. Rozprzestrzenienie się judaizmu na cały świat sprawiło jednak, że naturalne zbiorniki przestały być dostępne dla każdego wiernego. Z tego powodu zaczęto budować sztuczne, niewielkie zbiorniki, tak aby każda społeczność miała możliwość dostąpienia rytualnego oczyszczenia. Nie każda wanna, basen czy jacuzzi może jednak pełnić sakralną funkcję mykwy. Zbiornik musi zawierać co najmniej 750 litrów tzw. boskiej wody, czyli takiej pochodzącej z naturalnych zbiorników lub bezpośrednio z deszczu. W przypadku braku deszczówki dopuszcza się również wykorzystanie wody ze śniegu lub naturalnego lodu. Taka modyfikacja sprawiła, że mykwy stały się popularne w pobliżu większości synagog na świecie. Możliwość odbycia rytualnych kąpieli pojawiła się w niemal każdym miejscu, w którym funkcjonowała społeczność żydowska. Legendarna mykwa z Oświęcimia – odkrycie na skalę światową Na początku 2023 roku archeolodzy natrafili na wyjątkowy obiekt, dający świadectwo funkcjonowania żydowskiej kultury na tym obszarze. Niepozorne prace przy budowie nowego parkingu miejskiego pozwoliły odnaleźć ponad 300-letnią mykwę. Badacze zaznaczają, że odkrycie ma ogromne znaczenie historyczno-kulturowe. Po pierwsze, odkryte pozostałości mykwy są jednymi z nielicznych tego typu obiektów odnalezionych w tej części Europy. Po drugie, drewniana mykwa potwierdza lokalną legendę o trzech wielkich cadykach (przywódcach duchowych), którzy w trakcie swoich podróży w XVIII wieku zatrzymali się w Oświęcimiu. Jeden z nich miał spędzić noc w odnalezionej mykwie, która od tamtej pory nosiła jego imię. Źródła: OświęcimOnline, Oszpicin Muzeum Żydowskie, nizio.com.pl, Oświęcim Nasze Miasto Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Sobibór był przerażająco efektywnym trybem w niemieckiej machinie zbrodni. Liczba ofiar budzi grozę
Sobibór, a dokładnie – SS-Sonderkommando Sobibor – funkcjonował przez krótki, za to intensywny okres, od maja 1942 do października 1943 roku. Niezbyt długi czas działania tego miejsca i ogromna liczba ofiar niemieckiej machiny zbrodni podkreślają ekstremalną wydajność, narzuconą w ramach „planu ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej”.
Spis treści: Ludobójczy projekt Ukryty przed światem kombinat zbrodni Mechanizm eksterminacji Opór i powstanie Likwidacja obozu SS-Sonderkommando Sobibor był jednym z najwydajniejszych ośrodków masowej zbrodni w historii. Obóz służył wyłącznie do natychmiastowej eliminacji, wykorzystując spaliny z tlenkiem węgla jako narzędzie zagłady. Choć jego działalność trwała zaledwie półtora roku, pochłonęła życie co najmniej 170 tys. Żydów z całej Europy. Ludobójczy projekt Niemiecki obóz zagłady SS-Sonderkommando Sobibor był jednym z trzech ośrodków masowej eliminacji, obok Bełżca i Treblinki, stworzonych w ramach strategicznej i ściśle tajnej operacji pod kryptonimem akcja „Reinhardt”. Zbrodnicze działania trwały od marca 1942 do listopada 1943 roku i były scentralizowanym planem eliminacji Żydów w Generalnym Gubernatorstwie i Europie Wschodniej. Szacuje się, że w ramach akcji Reinhardt Niemcy zgładzili około 1,6 mln europejskich Żydów. Skala zbrodni popełnionych w tych trzech obozach pochłonęła łącznie więcej ofiar niż cały kompleks obozowy Auschwitz-Birkenau, mimo że ten jest powszechnie uznawany za główny symbol Holokaustu. Sobibór, podobnie jak Bełżec i Treblinka, reprezentował model obozu zagłady, przynajmniej przez większość czasu. Ośrodki te zostały zaprojektowane wyłącznie w celu szybkiej i masowej eliminacji, celowo unikając połączenia z obozami pracy koncentracyjnej. Ta ścisła, czysto zbrodnicza funkcja, implikowała specyficzną architekturę oraz wymuszała dążenie do totalnego zniszczenia śladów działań, które tam podejmowano. Dowództwo całej operacji znajdowało się w Lublinie, skąd zarządzano logistyką i personelem, wprzęgając w mechanizmy ludobójstwa również KL Lublin (Majdanek). Ukryty przed światem kombinat zbrodni Sobibór został wybudowany w izolowanym, zalesionym terenie, przy linii kolejowej Lublin-Chełm-Włodawa. Zbrodnicza machina śmierci stanęła w słabo zaludnionej okolicy, z trzech stron otoczonej sosnowym borem. Taka lokalizacja miała służyć ułatwieniu ukrycia zbrodni, ale nie tylko. Miała też zapewnić sprawną obsługę transportów kolejowych. Obóz był systematycznie podzielony na trzy funkcjonalne sektory, zaprojektowane w celu utrzymania tajemnicy i efektywności zagłady poprzez oddzielenie obszarów życia roboczego od strefy eksterminacji. Podział obozu Sektor lager I pełnił funkcję obozu roboczego dla więźniów stałych. Mieściły się tam baraki mieszkalne i kuchnia. Przebywali tam więźniowie zmuszani do pracy przy obsłudze obozu i sortowaniu zagrabionego mienia. Lager II stanowił strefę przyjęć, gdzie odbywał się rozładunek ofiar na rampie kolejowej. Odbywała się tu proces wstępnej selekcji, po którym deportowanych kierowano do strefy mordu. W tym sektorze znajdowały się magazyny na mienie ofiar oraz barak fryzjerni. Najbardziej strzeżoną strefą, która w praktyce stanowiła centrum mechanizmu zagłady, był lager III. Ta część była całkowicie odizolowana od reszty obozu. Infrastruktura eksterminacji Wraz ze wzrostem intensywności akcji „Reinhardt”, infrastruktura sektora zagłady ulegała stopniowej rozbudowie. Pierwotny budynek komór gazowych okazał się niewystarczający i został przebudowany na większą komorę, składającą się z ośmiu cel. To jednoznacznie dowodzi systematycznego wzrostu morderczej wydajności i zdolności do przyjmowania masowych transportów. Przy budowie nowych komór, Niemcy wykorzystali cegły pochodzące z rozbiórki domów żydowskich z getta we Włodawie. Stanowiło to symboliczny akt totalnej destrukcji żydowskiej przestrzeni życiowej na rzecz infrastruktury śmierci. Kluczowym elementem lager III była przybudówka z silnikami, które służyły do wytwarzania trującego gazu. Wykrycie reliktów fundamentów komór gazowych po 2000 roku dzięki badaniom archeologicznym jest krytycznym dowodem, który potwierdza topografię i metodę działania obozu, przełamując próbę totalnego zacierania śladów zbrodni. Struktura dowodzenia Personel SS, składający się z około 20–30 esesmanów, został przeniesiony do Sobiboru głównie ze struktur akcji T4. To właśnie nabyte wcześniej doświadczenie umożliwiło im natychmiastowe wdrożenie zbrodniczych mechanizmów w Sobiborze. Przykładowo, Christian Wirth, jako inspektor obozów akcji „Reinhardt”, odegrał kluczową rolę w standaryzacji i organizacji procesów eksterminacji. Centralni zbrodniarze W krótkiej historii obozu, funkcję dowódczą pełniło dwóch komendantów. Od kwietnia do sierpnia 1942 roku, w Sobiborze dowodził Franz Stangl, austriacki nazista, który później został przeniesiony do kierowania obozem zagłady w Treblince. Po nim dowództwo objął Franz Reichleitner i funkcję komendanta pełnił aż do likwidacji obozu. Strażnicy pomocniczy Załogę obozu uzupełniał personel pomocniczy, rekrutowany głównie spośród sowieckich jeńców wojennych. Byli oni niezbędni do pilnowania obwodu i utrzymania dyscypliny wśród więźniów. Jedną z najbardziej znanych postaci tego personelu, której proces symbolizował powojenne wyzwania prawne, był Iwan Demianiuk. Mechanizm eksterminacji W ciągu 18 miesięcy funkcjonowania w Sobiborze zgładzono co najmniej 170 000 Żydów. Większość ofiar, bo około 100 tysięcy, pochodziła z Polski. Należy jednak podkreślić, że logistyczny zasięg obozu był znacznie szerszy. Szczególnie duży był udział Żydów z Europy Zachodniej. Ponad 33 tys. ofiar pochodziło z Holandii. Pozostałych deportowano ze Związku Radzieckiego, Niemiec, Czechosłowacji, Francji, Austrii i Jugosławii. Proces eksterminacji był szybki i brutalny, maskowany pretekstem „kąpieli” i „dezynfekcji”. Po przybyciu na rampę w lager II, deportowani byli natychmiast rozdzielani i pędzeni do lager III. W odróżnieniu od obozu Auschwitz, w Sobiborze nie stosowano cyklonu B. Niemcy znaleźli tańszą i łatwiejszą do wdrożenia metodę. Używali tlenku węgla, generowanego przez silnik spalinowy. Motor znajdował się w przybudówce obok komór gazowych w lager III. Po wprowadzeniu ofiar do cel i zamknięciu drzwi, operatorzy SS uruchamiali silnik, a toksyczne spaliny były wtłaczane rurami do wnętrza pomieszczeń. W lager III znajdowały się początkowo masowe groby. W ramach tajnej akcji, której celem było zniszczenie fizycznych dowodów zbrodni, konieczne stało się wykopanie i spalenie wcześniej pochowanych ciał. W tym celu z szyn kolejowych złożono specjalny ruszt, obok którego znajdowało się wysypisko popiołów. Opór i powstanie Powstanie w Sobiborze było jednym z nielicznych udanych zbrojnych zrywów w obozach zagłady. Konspiracja wyłoniła się z połączenia dwóch grup więźniów. Jedną stanowili Żydzi polscy, w tym Lejb (Leon) Felhendler. Druga składała się z żydowskich jeńców radzieckich, którzy wnieśli przeszkolenie wojskowe. Tą grupą dowodził Aleksander Pieczerski, młody porucznik Armii Czerwonej. Powstanie rozpoczęło się 14 października 1943 roku, w kulminacyjnym momencie działalności obozu. Dzięki precyzyjnemu planowaniu, więźniom udało się zabić dwunastu esesmanów oraz dwóch ukraińskich strażników. Akcja ta doprowadziła do masowej ucieczki około 300 osadzonych. Likwidacja obozu W obliczu powstania i masowej ucieczki, Niemcy doszli do wniosku, że dłużej nie uda się im utrzymać Sobiboru jako tajnego ośrodka zbrodni. W konsekwencji zadecydowano o natychmiastowej likwidacji obozu. Wszystkie elementy infrastruktury nadające się do użytku zostały wywiezione, a budynki komór gazowych wysadzono w powietrze. Aby stworzyć naturalny kamuflaż i ukryć masowe groby, teren obozu został zalesiony. Ta próba totalnego zatarcia śladów miała utrudnić powojenne śledztwa i zaprzeczyć istnieniu ośrodka zagłady. Ostatni świadkowie, więźniowie z Treblinki, którzy dokonali demontażu, zostali rozstrzelani na terenie obozu. W grudniu 1943 roku machina śmierci przestała istnieć. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Miejsce pamięci o kulturze żydowskiej Cudem Polski 2025. To wspomnienie wielokulturowości Lubelszczyzny
Muzeum Synagogalne we Włodawie to zespół barokowych synagog i jeden z najlepiej zachowanych kompleksów żydowskich w całej Polsce. Jego urok docenili czytelnicy „National Geographic Traveler”, wybierając je jako jeden z Cudów Polski 2025. To wyjątkowe, pełne historii miejsce, które warto odwiedzić. Z wielu różnych powodów.
„Cuda Polski” to coroczny plebiscyt, podczas którego w internetowym głosowaniu wybierane są nieoczywiste, nieokryte perły polskiej turystyki. Każde województwo ma swojego zwycięzcę, a na Lubelszczyźnie rywali zdeklasowało Muzeum Synagogalne we Włodawie, które stanowi bezcenne świadectwo dziedzictwa żydowskiego. To miejsce przypominające, że historia powinna nas przede wszystkim łączyć. Jedyny taki kompleks w Europie W sercu Włodawy, na wschodnich rubieżach województwa lubelskiego, znajduje się wyjątkowe Muzeum Synagogalne. To kompleks trzech synagog zachwycających barokową architekturą oraz autentyczną atmosferą przeszłości, który stanowi wyjątkowy punkt na mapie dziedzictwa nie tylko Polski, ale i całej Europy. Zespół Synagogalny to miejsce będące nie tylko świadectwem burzliwej, wielokulturowej historii regionu, ale także centrum życia kulturalnego i edukacyjnego. Muzeum jest jedynym tego typu kompleksem na Starym Kontynencie, który obejmuje aż trzy dobrze zachowane budynki należące niegdyś do włodawskiego kahału – żydowskiej gminy wyznaniowej. Zespół Synagogalny we Włodawie Muzeum składa się z trzech Synagog. Najstarszą z nich jest Wielka Synagoga wybudowana w latach 1764–1774 – to monumentalny przykład barokowej architektury sakralnej będący dawnym domem zgromadzeń (hebr. bet ha-kneset). Jej wnętrze przyciąga misternie zdobionym aron-kodesz, czyli szafą ołtarzową, oraz zachowanymi polichromiami i hebrajskimi inskrypcjami. Dla zwiedzających jest okazją do poznania tradycji religijnej i społecznej włodawskiej społeczności żydowskiej, która stanowiła integralną część miasta aż do II wojny światowej. Niemal równie wiekowa jest Mała Synagoga (hebr. bet ha-midrasz) pochodząca z końca XVIII stulecia. Służyła jako miejsce modlitwy i studiowania ksiąg religijnych, a dziś jest przestrzenią wystawienniczą. Znajdziemy w niej m. in. zbiory judaików oraz archiwalia dotyczące losów lokalnej diaspory żydowskiej. Najmłodszym z budynków jest Dom Pokahalny z 1928 roku: pełnił on funkcje edukacyjne i społeczne i był świadkiem nowoczesnych prądów międzywojennego judaizmu. Każdy z tych obiektów jest oddzielną kartą księgi dziejów polskich Żydów na Lubelszczyźnie. Obecnie pełnią one role edukacyjne i dokumentacyjne, nie pozwalając nam zapomnieć czy przeinaczać historii naszego kraju. Zwiedzanie synagogi we Włodawie jest okazją do doświadczenia wyjątkowej atmosfery przeszłości. Festiwal Trzech Kultur we Włodawie Szczególnie ważnym wydarzeniem organizowanym przez Muzeum Synagogalne jest Festiwal Trzech Kultur, który od lat przyciąga turystów z całej Polski i zagranicy. To hołd dla wielokulturowości regionu, w którym przez wieki współistniały społeczności katolicka, prawosławna i żydowska. W trakcie festiwalu odbywają się koncerty, warsztaty, wykłady, spektakle czy wystawy, których celem jest budowanie mostów pomiędzy różnymi tradycjami i wyznaniami. W 2025 roku wydarzenie to miało szczególny wymiar ze względu na jubileuszową, XXV edycję. Następna taka okazja w przyszłym roku. Muzeum Synagogalne we Włodawie – Cud Polski 2025 – jest symbolem otwartości, pamięci i dialogu, inspirując do refleksji nad wspólną przeszłością i przyszłością regionu. Warto je odwiedzić: nie tylko przez zaszczytny tytuł, ale także z uwagi na misję, którą realizuje obiekt. Sponsorem plebiscytu „Cuda Polski 2025” jest: Źródło: National Geographic Polska, Muzeum Zespół Synagogalny we Włodawie Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zbiór praw judaizmu – czym jest i jak kształtuje życie religijne Żydów?
Zbiór praw judaizmu to spójny system regulujący całe życie jednostki i wspólnoty. Nie jest on jedynie zapisem dawnych nakazów – to swoiste narzędzie, które przez wieki pozwalało Żydom funkcjonować jako wspólnota religijna i kulturowa, często w diasporze i pod presją obcych systemów prawnych. Prawo to łączy praktykę z tradycją i jest stale aktualizowane przez kolejne pokolenia rabinów, uczonych i wiernych.
Spis treści: Zbiór tradycyjnych praw judaizmu Tora – fundament prawa żydowskiego Talmud – komentarz i interpretacja prawa Halacha – praktyczne zastosowanie przepisów religijnych Czy prawa judaizmu obowiązują współcześnie? Choć judaizm uznawany jest za jedną z najstarszych religii monoteistycznych świata, jego system prawny wciąż pozostaje żywy i złożony. Opiera się nie tylko na tekstach objawionych, takich jak Tora, lecz również na wielowiekowej tradycji ustnej, rabinicznych interpretacjach i adaptacjach do zmieniających się realiów życia społecznego. Zbiór praw judaizmu – w przeciwieństwie do zachodnich kodeksów prawnych – nie jest sztywną strukturą norm, ale raczej dynamiczną mapą postępowania, w której praktyka duchowa przenika codzienność. To sprawia, że rozumienie i stosowanie żydowskiego prawa różni się w zależności od czasu, miejsca i tradycji wspólnotowej, a mimo to jego rdzeń pozostaje niezmienny – tożsamość, wspólnota i etyczne życie zgodne z boskim przekazem. Zbiór tradycyjnych praw judaizmu Zbiór tradycyjnych praw judaizmu nie istnieje w formie jednego kodeksu, lecz raczej jako dynamiczny system źródeł, interpretacji i praktyk rozwijanych przez tysiąclecia. Judaizm nie oddziela sfery religijnej od codziennej – prawo, duchowość i etyka przenikają się tu w sposób niezwykle ścisły. Źródła te obejmują nie tylko Torę pisaną, lecz również Torę ustną, rozwiniętą w Talmudzie i skodyfikowaną w ramach halachy. Co ważne, zbiór praw judaizmu ma charakter kazuistyczny – odpowiada na konkretne przypadki życiowe, a nie tylko na teoretyczne zasady. Dlatego też interpretacje halachiczne mogą różnić się w zależności od nurtu judaizmu, regionu, a nawet konkretnego rabina. Mimo różnorodności, łączy je wspólny cel: zachowanie żydowskiej tożsamości i etycznego stylu życia w zmieniających się warunkach. Tora – fundament prawa żydowskiego Tora, czyli Pięcioksiąg Mojżesza, to centralny tekst judaizmu i zarazem najważniejszy element zbioru praw judaizmu. Składa się z pięciu ksiąg: Bereszit (Rodzaju), Szemot (Wyjścia), Wajikra (Kapłańska), Bamidbar (Liczb) Dwarim (Powtórzonego Prawa). Tora jest spisana ręcznie na pergaminie wykonanym z jagnięcej skóry, zwiniętym na ozdobnych wałkach zwanych ejc chaim, a następnie przechowywana w synagodze w szafie zwanej Aron ha-kodesz. Pięcioksiąg stanowi duchowe i prawne centrum życia religijnego Żydów – to z niej wywodzą się wszystkie kluczowe zasady postępowania, zarówno dotyczące rytuałów, jak i relacji społecznych. Choć sama Tora nie zawiera systematycznego wykazu przepisów, to właśnie ona dostarcza podstaw do późniejszych interpretacji prawnych rozwiniętych w Talmudzie i skodyfikowanych w halasze. Tora odczytywana jest podczas nabożeństw w synagogach w rytmie rocznym, fragment po fragmencie. To nie tylko tekst religijny, lecz także symbol przymierza między Bogiem a narodem Izraela. Jej radosne święto, Simchat Tora, przypomina, jak wielką wagę judaizm przywiązuje do studiowania i przekazywania słów Pięcioksięgu z pokolenia na pokolenie. Talmud – komentarz i interpretacja prawa Talmud (tłum. „nauka”) to jeden z najważniejszych tekstów tradycji żydowskiej, choć – w przeciwieństwie do Tory – nie jest uznawany za księgę świętą. Jego rola w judaizmie jest jednak fundamentalna: stanowi on szczegółowy komentarz do Prawa Mojżeszowego, objaśniający, w jaki sposób stosować przepisy Tory w życiu codziennym. Powstawał od III w. p.n.e. do VI w. n.e., a jego treść odzwierciedla realia życia diaspory po zburzeniu Świątyni Jerozolimskiej. Talmud składa się z dwóch części: Miszny – zbioru norm prawnych i etycznych, oraz Gemary – szczegółowego komentarza do Miszny, który rozszerza jej interpretację. Całość spisana została głównie w języku judeo-aramejskim i obejmuje zarówno zagadnienia religijne (święta, rytuały), jak i społeczne (prawo cywilne, relacje rodzinne). Z czasem Talmud stał się podstawą dla halachy, a jego wpływ pozostaje aktualny do dziś, zwłaszcza w społecznościach ortodoksyjnych. Istnieją dwa główne redakcyjne warianty Talmudu: Talmud Jerozolimski (ukończony ok. 400 r. n.e.) i Talmud Babiloński (ok. 500 r. n.e.), z których ten drugi zyskał zdecydowanie większe znaczenie i obowiązuje jako standard we współczesnym judaizmie tradycyjnym. Dla Żydów Talmud jest czymś więcej niż zbiorem reguł judaizmu – to dynamiczny zapis dialogu, interpretacji i refleksji rabinicznych, który do dziś stanowi żywe źródło rozstrzygania kwestii religijnych i etycznych. W nurtach liberalnych (jak judaizm reformowany czy humanistyczny) traktuje się go z większym dystansem – jako dokument o wysokiej wartości historycznej, ale nie absolutny autorytet. Halacha – praktyczne zastosowanie przepisów religijnych Halacha (tłum. „droga”, „postępowanie”) to autorytatywna wykładnia Prawa Mojżeszowego, która w judaizmie stanowi fundament praktyki religijnej. Nie jest to jedno dzieło czy kodeks, lecz żywa tradycja prawna, obejmująca zbiór norm, przepisów i interpretacji, które wskazują, jak należy stosować przepisy Tory w konkretnych, codziennych sytuacjach. Halacha obejmuje zarówno rytuały religijne, jak i kwestie etyczne, społeczne i obyczajowe – od modlitwy, przez zasady koszerności, po życie rodzinne czy sposób prowadzenia interesów. U podstaw halachy leży Miszna, spisana w II wieku n.e., zawierająca zbiór norm prawnych wynikających z ustnej tradycji. Jej dalsze rozwinięcia znajdują się w Talmudzie oraz w zbiorach midraszy halachicznych, takich jak Tosefta. Halacha ma również swój wymiar praktyczny – rabini na przestrzeni wieków wydawali responsy, czyli opinie prawne dotyczące nowych sytuacji, jakie pojawiały się w życiu wspólnot żydowskich. Co istotne, halacha nie jest zamkniętym zbiorem – jest systemem dynamicznym, który nadal się rozwija. Rabini podejmują współczesne interpretacje, dostosowując prawo do nowych realiów życia – od zagadnień bioetyki po technologię. Dla judaizmu ortodoksyjnego halacha jest wiążąca i reguluje każdy aspekt życia religijnego. Judaizm reformowany i humanistyczny podchodzą do niej bardziej elastycznie – uznają jej wartość jako element tradycji, ale nie traktują jej jako bezwzględnie obowiązującego prawa. Czy prawa judaizmu obowiązują współcześnie? Współczesna rola zbioru praw judaizmu zależy w dużej mierze od nurtu, do którego przynależy dana wspólnota lub osoba. W judaizmie ortodoksyjnym halacha pozostaje bezwzględnym autorytetem – regulującym codzienne życie, sposób modlitwy, sposób odżywiania się, a także kwestie społeczne, etyczne i obyczajowe. Ortodoksyjni Żydzi starają się przestrzegać zarówno nakazów religijnych, jak i przepisów dotyczących np. świętowania szabatu, koszerności czy etyki seksualnej – zgodnie z ustaleniami dawnych rabinów i współczesnych autorytetów. W judaizmie konserwatywnym podejście do halachy jest bardziej elastyczne – rabini nadal uznają autorytet prawa religijnego, ale interpretują je w sposób bardziej dostosowany do realiów współczesnego świata. Np. dopuszczają pewne zmiany w przepisach liturgicznych czy zgadzają się na niektóre udogodnienia w szabat. Z kolei judaizm reformowany oraz judaizm humanistyczny traktują halachę i pozostałe zbiory praw judaizmu głównie jako element dziedzictwa kulturowego. Czerpią z niej wartości etyczne i symboliczne, ale nie uważają jej za zobowiązującą normę prawną. W tych nurtach podkreśla się wolność jednostki i możliwość indywidualnego podejścia do tradycji religijnej. Warto dodać, że także poza kontekstem religijnym zbiór tradycyjnych praw judaizmu nadal odgrywa istotną rolę tożsamościową. Dla wielu Żydów, niezależnie od stopnia religijności, Tora, Talmud i halacha są źródłami kulturowego dziedzictwa, które kształtują więź z historią, rodziną i wspólnotą. Źródło: National Geographic Polska Nasza ekspertka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Życie straciło tu ponad 1,1 mln osób. Auschwitz-Birkenau to symbol piekła na ziemi
Auschwitz-Birkenau to symbol jednego z najczarniejszych rozdziałów w historii ludzkości. To tutaj niemieccy naziści z nieznaną wcześniej światu pedantycznością mordowali swoje ofiary w imię zbrodniczej ideologii. Ich ciała palono w piecach, by zatrzeć ślady ludobójstwa.
W tym artykule: Początki obozu Auschwitz-Birkenau. Od więzienia do fabryki śmierci Holokaust na terenie obozu Auschwitz-Birkenau Ilu ludzi zginęło w Auschwitz? Nieludzkie warunki życia i umierania w Auschwitz Próby ucieczki z Auschwitz-Birkenau Marsze śmierci, czyli tragiczny koniec tragicznej historii obozów zagłady Auschwitz jako symbol Najpierw był tu obóz koncentracyjny, w którym zamykano więźniów politycznych. Później stał się obozem zagłady, gdzie zamordowano ponad 1 mln ludzi. Taką drogę przeszedł obóz Auschwitz, gdzie Niemcy postanowili urządzić centrum ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej, czyli Holokaustu. Początki obozu Auschwitz-Birkenau. Od więzienia do fabryki śmierci Początki funkcjonowania niemieckiego obozu koncentracyjnego na terenie Oświęcimia nie zwiastowały tak tragicznego dalszego ciągu wydarzeń. Obóz założony został z inicjatywy szefa SS Heinricha Himmlera w 1940 roku, a więc jeszcze przed niemiecką inwazją na Związek Radziecki. A przede wszystkim jeszcze przed niemiecką decyzją o pełnej eksterminacji Żydów w styczniu 1942 r. Bezpośrednią przyczyną powstania Konzentrationslager Auschwitz było przede wszystkim rozładowanie coraz bardziej przepełnionych więzień, aresztów i obozów przede wszystkim na terenach sterroryzowanej, okupowanej Polski. W tych właśnie więzieniach tłoczyli się pierwsi więźniowie polityczni z wykluwającego się ruchu oporu, osoby próbujące przedostać się przez zieloną granicę do Francji, do odbudowywanego wojska polskiego, a także duchowni i inteligencja. Archeolodzy odkryli tunel na terenie dawnego obozu zagłady Grupa archeologów kierowana przez Wojciecha Mazurka z Chełma oraz Yorama Haimiego z Izraela trafiła na ślady podziemnego tunelu, wykopanego prawdopodobnie przez więźniów z Sonderkommando Dalsza rozbudowa obozu i budowa szeregu podobozów zbiegła się w czasie z „przyspieszeniem” diabolicznej niemieckiej maszyny wojennej. Wówczas doszło do stworzenia całego kompleksu obozowego na czele z obozem macierzystym obozem (Stammlager) Auschwitz. Obok niego funkcjonowały obozy KL Birkenau (pol. Brzezinka, dokładnie KL Auschwitz II) i KL Monowitz (Monowice, niemiecka nazwa obozu – KL Auschwitz III). W trzecim z tych miejsc funkcjonował wielki obóz pracy przymusowej zakładów chemicznych Buna-Werke. Poza trzema głównymi obozami składającymi się na KL Auschwitz, wokół obozu głównego do zimy 1945 roku zbudowany został kompleks ponad 40 różnych podobozów. W tych miejscach więźniowie pracowali niewolniczo na rzecz nie tylko obozowej gospodarki, ale także i dla całego systemu gospodarczego III Rzeszy. Na czele z jego wielkimi koncernami, takimi jak choćby IG Farben. Po inwazji Wermachtu na ZSRR w czerwcu 1941 roku, w obozie przygotowano miejsce dla dużej grupy jeńców z Armii Czerwonej. Równocześnie z niemieckim atakiem na sowieckie imperium naziści rozpoczęli także aktywną fazę Holokaustu, czyli zagłady Żydów. Holokaust na terenie obozu Auschwitz-Birkenau „Akcja likwidacyjna” polegała na przewożeniu żydowskiej ludności skupionej dotąd w gettach do obozów zagłady. Wśród nich znalazł się również obóz Auschwitz-Birkenau. A dokładnie KL Brzezinka, gdzie znajdowały się komory gazowe i piece krematoryjne. Dzięki dogodnemu położeniu geograficznemu, gęstej linii kolejowej, bliskości terytoriów z dużym odsetkiem ludności żydowskiej, to właśnie wspomniana Brzezinka wraz z obozami stała się centrum niemieckiej machiny śmierci. Poza licznymi Żydami z południowej Polski, to tutaj zsyłano na śmierć także Żydów z terenów innych europejskich krajów będących pod kontrolą III Rzeszy. Najwięcej Żydów odbyło tragiczną podróż w jedną stronę do Auschwitz-Birkenau z Węgier, a także z centralnej Polski. Żydzi byli transportowani do Brzezinki w różnych warunkach. Polscy Żydzi byli najczęściej skazani na mordercze warunki przepełnionych wagonów bydlęcych. Żydzi z Zachodu i z Węgier często bywali przewożeni do obozu zagłady w wagonach pasażerskich, do końca nie zdając sobie sprawy z faktycznego celu podróży. Niemcy zapowiadali im wysiedlenie na bliżej nieokreślone tereny wschodnie. Oprawcy zachęcali swoje ofiary do zabierania ze sobą bagaży i prowiantu. Wszystkie te rzeczy na czele z kosztownościami szybko odbierano Żydom po przyjeździe na teren obozu. Jeszcze szybciej dochodziło do natychmiastowej selekcji na tzw. rampie, gdzie kończyły swoją drogę wagony z więźniami. Dzieci, starcy, osoby chore nie podlegały obozowej ewidencji. Od razu były przeznaczane do eksterminacji w komorach gazowych, gdzie ginęli na skutek zatrucia gazem o nazwie Cyklon B. Miejsce kaźni na pozór przypominało łaźnie. Mordowani nierzadko do końca nie spodziewali się tego, jak straszny los zgotują im SS-mani. Śmierć w komorach gazowych była szczególnie okrutna. Gaz zabijał ofiary powoli. Wyjątkowo długo konali ci, którzy znaleźli się daleko od otworów, którymi kaci wrzucali puszki z trucizną. A także ci, którzy znajdowali się we względnie dobrej formie fizycznej. Zaduszeni ludzie początkowo byli zakopywani przez tzw. Sonderkommanda, złożone z innych uwięzionych Żydów w ziemi. Niemcy dość szybko podjęli decyzję o paleniu zwłok dla zatarcia śladu zbrodni w specjalnie stworzonych, wielkich piecach krematoryjnych. Ilu ludzi zginęło w Auschwitz? Ze względu na akcję niszczenia przez SS-manów dokumentacji, śladów zbrodni i akcji palenia zwłok, trudno o pełne i precyzyjne określenie liczby osób, które zginęły na terenie oświęcimskiego obozu. Ostrożne szacunki historyczne mówią o co najmniej 1,1 mln ofiar Auschwitz-Birkenau. Wśród nich w komorach gazowych zabito ok. 1 mln Żydów (głównie z Węgier i Polski). Oprócz tego zginęło ok. 75 tys. etnicznych Polaków, 21 tys. Cyganów, 15 tys. jeńców radzieckich i ok. 15 tys. ludzi różnych innych narodowości. Mimo że w obozie zginęło łącznie tak wielu ludzi, jego liczebność nigdy nie przekroczyła kilkudziesięciu tysięcy więźniów. Łącznie przez 5 lat funkcjonowania obozu zagłady zarejestrowano i dłużej przetrzymywano w obozie łącznie ok. 400 tys. ludzi. Więźniowie ci otrzymywali numer obozowy zastępujący nazwisko, a także charakterystyczny dla Auschwitz naramienny tatuaż właśnie z ewidencyjnymi numerem. Szacuje się, że piekło Oświęcimia przeżyła ok. połowa osadzonych w nim Polaków i znacznie mniejszy odsetek więźniów narodowości żydowskiej. Nieludzkie warunki życia i umierania w Auschwitz Część mężczyzn i kobiet narodowości żydowskiej zdolnych do pracy Niemcy zaczęli wykorzystywać do swoich celów. Szansa na ich przeżycie wzrastała, choć w nieznaczny sposób. Spośród transportowanych do Auschwitz Żydów selekcjonowano także do barbarzyńskich eksperymentów pseudomedycznych. Niemieccy lekarze spod znaku SS pastwili się nad swoimi ofiarami, testując nowe lekarstwa, trucizny, gazy bojowe. Przeprowadzali przeczące człowieczeństwu zabiegi i różnorakie operacje, rzekomo dla potrzeb naukowych. Obiekty UNESCO w Polsce. 17 miejsc, które docenił świat Ile jest i jakie są obiekty UNESCO w Polsce? Do tej pory na Listę Światowego Dziedzictwa wpisanych zostało ponad 1000 zabytków z całego globu. Na terenie naszego kraju znajduje się ich 17. P... Poza mordowaniem w komorach gazowych, Żydzi byli, podobnie jak Polacy i inni więźniowie, eksterminowani także poprzez morderczą pracę, bestialskie traktowanie, tortury, bicie i głodowe racje żywnościowe. Przydział jedzenia w obozie Auschwitz miał wg Niemców wystarczać na ok. 3-miesięczne przeżycie. Warunkiem uniknięcia śmierci głodowej były więc niezwykle trudne próby zapewnienia sobie dodatkowego pożywienia, np. z resztek i z kradzieży w czasie pracy. Równie ciężkie warunki Niemcy narzucili swoim ofiarom także jeśli chodzi o inne podstawowe warunki bytowe. Każdy więzień dostawał na cały rok wyłącznie cienki pasiak i bieliznę. Zdecydowana większość więźniów spała przez cały rok w zimnych, brudnych barakach na drewnianych pryczach w ogromnym ścisku. Populację obozu atakowały plagi insektów i przede wszystkim rozmaite choroby, na czele z tyfusem. Próby ucieczki z Auschwitz-Birkenau Fatalny los więźniów pchał ich często do próby stawienia jakiegokolwiek oporu wobec obozowej załogi SS. Pomimo panującego terroru, donosicielstwa i wszelkim przeciwnościom, za drutami zdołano utworzyć nawet pewne organizacje podziemne i samopomocowe. Więźniowie opracowali różnego rodzaju plany obozu nie tylko na użytek ewentualnego zbrojnego buntu, ale także na potrzeby informacyjne i wywiadowcze. W ten sposób udało się przekazać prawdę o niemieckich zbrodniach Auschwitz na zewnątrz. W akcji szczególnie odznaczył się Witold Pilecki, który w tym celu odbył udaną ucieczkę z obozu. Próby ucieczek, zwłaszcza w początkowej fazie funkcjonowania obozu, tępiono drakońskimi karami. Niemcy stosowali odpowiedzialność zbiorową nie tylko na współwięźniach, ale także na członkach rodzin osadzonych. Tym niemniej dochodziło do prób wydostania się na wolność. Najsłynniejszą, skuteczną ucieczkę podjęła grupa więźniów przebrana w SS-mańskie mundury z Kazimierzem Piechowskim na czele. Uzbrojeni śmiałkowie dzięki fortelowi zdołali wyjechać przez bramę obozu skradzionym samochodem osobowym. Marsze śmierci, czyli tragiczny koniec tragicznej historii obozów zagłady Ostatnim akordem w strasznej historii obozu Auschwitz-Birkenau były tzw. marsze śmierci. W obliczu zbliżania się frontu na przełomie lat 1944–1945, Niemcy zdecydowali się na ewakuację obozów zagłady. Zdecydowali się na pędzenie pieszo głodnych, skąpo ubranych, wyselekcjonowanych jako wciąż zdolnych do pracy więźniów w głąb swojego terytorium. W potwornych warunkach zginęły w takich okolicznościach tysiące ludzi. SS-mani pozostawili na miejscu ok. 9 tysięcy ludzi. To właśnie nich zastali w obozie żołnierze radzieccy, którzy 27 stycznia dotarli do bram obozu. Ostatecznie wyzwolili oni więźniów największego niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego. Wielu zbrodniarzom z Auschwitz udało się uciec. Wśród nich był m.in. niesławny „anioł śmierci”, dr Josef Mengele, który do końca życia mieszkał w Brazylii. Na sporą część niemieckich katów spod znaku SS spadła jednak zasłużona kara. W procesie w Warszawie został skazany na śmierć przez powieszenie między innymi komendant obozu, Rudolf Höss. Wyrok wykonano na terenie obozu, a szubienicę pozostawiono dla pamięci potomnych. Polski mikrobiolog prowadził własną wojnę z hitlerowcami. Otruł ponad 150 nazistów Wybitny polski mikrobiolog Franciszek Witaszek miał otruć podczas wojny nawet 150 hitlerowców wytypowanych przez polskie podziemie. Wykorzystywał do tego chorobotwórcze bakterie tyfusu. Sprawiedliwej kary nie uniknęli także inni liczni członkowie załogi SS, wartownicy, lekarze. A także najbardziej okrutni więźniowie funkcyjni, czyli kapo, wysługujący się swoim panom w czasie trwania oświęcimskiego piekła na ziemi. Poza warszawskim procesem, wyroki w sprawie Auschwitz zapadały także w powojennych Niemczech Zachodnich, gdzie odbyły się w latach 60. trzy procesy. Auschwitz jako symbol Auschwitz, przerażająca do dziś swoim brzmieniem nazwa-symbol, stała się niejako synonimem całego zła eksterminacji i ludobójstwa Niemców wobec niewinnych ludzi z podbitych przez siebie terytoriów. Pomimo tego, że na terenie obozu śmierci ginęli przede wszystkim Żydzi, Auschwitz przenikło do świadomości Polaków jako miejsce szeroko pojętej narodowej martyrologii okresu II wojny światowej. Cierpienie i ofiary wielkiego obozu położonego w Oświęcimiu i okolicach przeniosły się niejako na całość krzywd, które okupanci spod znaku swastyki wyrządzili obywatelom Rzeczpospolitej wszystkich narodowości. Oświęcimski obóz zapisał się najmocniej jednak w historii Żydów jako centrum zagłady narodu żydowskiego, czyli Szoah. Na 6 milionów żydowskich ofiar niemieckiego nazizmu ponad 1 milion osób poniosło śmierć właśnie w KL Auschwitz, głównie w komorach gazowych Brzezinki. Źródła: F. Piper, Ilu ludzi zginęło w KL Auschwitz. Liczba ofiar w świetle źródeł i badań 1945-1990, Oświęcim, 1992 K. Smoleń, T. Świebocka, Auschwitz - zbrodnia przeciw ludzkości, Oświęcim, 1990
Oto dom z niesamowitą historią. Podczas wojny dyrektor ZOO ukrywał tam zbiegów z getta
Willa Żabińskich, znana także jako „Willa pod zwariowaną gwiazdą”, to jeden z najcharakterystyczniejszych i przy okazji – najważniejszych punktów na mapie okupowanej Warszawy. Mury okazałego domu w trakcie wojny były niemym świadkiem przejmujących wydarzeń. To tam schronienie znalazło wielu prześladowanych, którzy by ocalić życie, musieli ukrywać się przed najeźdźcami. Poniżej przybliżamy historię tego niezwykłego miejsca.
Spis treści: Wygodna willa dla dyrektora Willa Żabińskich stała się azylem dla prześladowanych W willi Żabińskich czas się zatrzymał Na pierwszy rzut oka, willa Żabińskich nie wyróżnia się niczym szczególnym. Ot, stary, dobrze utrzymany dom. Na takie można natknąć się w wielu miastach. Zaskakiwać może jedynie, że przedwojenny budynek do dziś zachował się niemal w niezmienionym stanie, bo nie został zniszczony podczas II wojny światowej. W 1939 roku Niemcy zbombardowali warszawskie ZOO. Większość zwierząt zginęła. Te, które przetrwały, okupanci dobili albo wywieźli do innych placówek. Ale modernistyczna willa, wybudowana na terenie ogrodu, pozostała nienaruszona. Czy na pewno tylko to? Otóż nie. To z pozoru zwyczajne miejsce zaskakuje niezwykłą historią. Wygodna willa dla dyrektora Budynek, który historia nazwała willą Żabińskich, został wybudowany w 1931 roku na terenie Miejskiego Ogrodu Zoologicznego w Warszawie. Przestronny dom miał służyć jako mieszkanie służbowe ówczesnemu dyrektorowi placówki, Janowi Żabińskiemu, i jego rodzinie: żonie Antoninie i synowi Ryszardowi. Człowiek ze wszech miar niezwykły Kim był Jan Żabiński? Zoologiem i fizjologiem – doktorem habilitowanym nauk przyrodniczych, który wiedzę zdobywał w murach Uniwersytetu Warszawskiego i Królewskiej Polskiej Szkoły Gospodarstwa Wiejskiego. Zagorzałym propagatorem zoologii i jednym z organizatorów Miejskiego Ogrodu Zoologicznego w Warszawie. W 1929 roku, po śmierci Wenantego Brudzińskiego, został mianowany dyrektorem placówki i tę funkcję pełnił do 1951 roku. Przede wszystkim był jednak patriotą. Jego poczucie obowiązku wobec ojczyzny dało o sobie znać już podczas I wojny światowej. Prawdopodobnie już w 1914 roku wstąpił do Polskiej Organizacji Wojskowej, gdzie ukończył kurs żołnierski, podoficerski i oficerski. W trakcie działań wojennych uczestniczył w zdobyciu siedziby tajnej policji na ul. Wierzbowej i w odbiciu ratusza, za co został nagrodzony awansem na stopień wachmistrza POW. W ostatnim roku wojny rozbrajał w Warszawie Niemców. Po wojnie pełnił funkcję instruktora wojskowego w Milicji Ludowej i dowódcy kompanii w IV batalionie 28 Pułku Strzelców Kaniowskich. W wojnie polsko-bolszewickiej walczył m.in. pod Wilnem, Tykocinem, Sokołami, Zambrowem i Wyszkowem. Z czynnej służby został zwolniony w grudniu 1920 roku. Postanowił wtedy wrócić na studia i zajął się nauczaniem. Dalszy etap jego życia to praca na rzecz warszawskiego ZOO. Jan Żabiński robił to, co kochał najbardziej, ale wkrótce znów musiał stanąć w obronie ojczyzny i tych, którzy nie byli w stanie sami przeciwstawić się prześladowaniu. Willa Żabińskich stała się azylem dla prześladowanych 8 września 1939 roku, wraz z 2 batalionem balonowym, Żabiński dotarł do Terespola. Do stolicy wrócił po rozwiązaniu pododdziału, ale walki nie zamierzał zaprzestać walki z okupantem. Gdy naziści zajęli warszawskie ZOO, na jego terenie powstała tuczarnia świń hodowanych na mięso dla niemieckiej armii. Władze okupacyjne pozwoliły zostać Żabińskiemu w jego służbowym domu. Jako kierownik warszawskiego Wydziału Ogrodniczego, otrzymał ausweis, na mocy którego mógł swobodnie poruszać się po mieście w poszukiwaniu resztek dla świń. Mógł zapuszczać się wszędzie, nawet do getta. Żabiński nie zamierzał biernie przyglądać się, jak niemiecki okupant skazuje na śmierć niewinnych ludzi. Zorganizował przemyt Żydów z warszawskiego getta, w którym osobiście brał udział. Wymagało to ogromnej odwagi. Trzeba bowiem pamiętać, że w okupowanej Polsce każda, nawet najdrobniejsza pomoc udzielona „rasie żydowskiej” była karana śmiercią. W opustoszałym ZOO schronienie znalazły setki prześladowanych. Wielu z nich Żabińscy ukryli w piwnicy własnego domu. Ogrzewane pomieszczenie miało dostęp do wody. Zostało wyposażone w tunel ewakuacyjny. Ukrywający się tam ludzie doskonale wiedzieli, kiedy mają z niego skorzystać. Gdy w pobliżu pojawiali się Niemcy, Antonina Żabińska siadała do fortepianu i zaczynała grać „Piękną Helenę”, utwór Offenbacha. Był to sygnał, że trzeba ewakuować się do schronień w ogrodzie. Setki ocalonych Z narażeniem życia Żabińscy ukryli w warszawskim ZOO kilkuset Żydów. Około setka z nich znalazła schronienie w domu dyrektora. Oprócz zwykłych ludzi, wśród ocalonych przed śmiercią z rąk Niemców znalazła się kilka sław, w tym rzeźbiarka Magdalena Gross, nagrodzona złotym medalem na Międzynarodowej Wystawie Sztuki w Paryżu, czy pisarka Rachela Auerbach. Dla Żabińskich status społeczny nie miał znaczenia. Podczas wojny wszyscy przecież cierpią tę samą niedolę. W willi Żabińskich czas się zatrzymał Willa, która w trakcie okupacji była niemym świadkiem bohaterstwa, jest dostępna dla zwiedzających. W dawnym służbowym mieszkaniu dyrektora Żabińskiego do dziś można poczuć atmosferę lat 30. Uwagę zwraca okazała kolekcja owadów. To zbiory Szymona Tenenbauma. Sławny entomolog powierzył je na przechowanie swojemu przyjacielowi, zanim wraz z rodziną trafił do getta. Na półkach wciąż stoi imponująca kolekcja książek dyrektora. Większość pozycji traktuje, a jakże, o zoologii. Ściany i biurko zdobią rodzinne zdjęcia. Na stoliku stoi popielniczka, z której korzystał Jan Żabiński. Jednym z najcenniejszych eksponatów jest fortepian, na którym żona dyrektora grała melodię, oznajmiającą zagrożenie. Dla zwiedzających dostępne są także piwnice, w których schronienie znalazło wielu uciekinierów z getta. Na ścianie widnieją ich nazwiska. Do dziś można tam zobaczyć salkę Magdaleny Gross, gdzie rzeźbiarka tworzyła w glinie. Pomieszczenie zdobią zdjęcia prac artystki i odlew rzeźby jej autorstwa, przedstawiającej słonicę Tuzinkę. Sprawiedliwi wśród Narodów Świata Organizując ucieczki z getta i ukrywając zbiegów w swoim domu i ogrodzie zoologicznym, Żabińscy ryzykowali życiem. Za bohaterską, a przede wszystkim ludzką postawę, 21 września 1965 roku izraelski instytut Jad Waszem uhonorował oboje tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Archiwum Ringelbluma: historia warszawskich Żydów ukryta w metalowych bańkach po mleku
W listopadzie 1940 roku na terenie warszawskiego getta zaczęło powstawać archiwum Ringelbluma. Dokument, który skrupulatnie opisywał losy żydowskiej dzielnicy w trakcie II wojny światowej, do dzisiaj nie został w pełni odkryty. Do tej pory udało się wydobyć spod powierzchni Warszawy dwie z trzech części archiwum.
Spis treści: Dlaczego archiwum Ringelbluma powstało? Prace nad archiwum Ukrycie i odnalezienie archiwum Znaczenie odkrycia Pomysł na powstanie dokumentacji powstał z inicjatywy historyka dr. Emanuela Ringelbluma oraz jego grupy „Oneg Szabat” (radość soboty). Nazwa nawiązywała do cyklicznych sobotnich spotkań członków stowarzyszenia, w trakcie których omawiano dotychczasowe efekty prac archiwizacyjnych. Dlaczego archiwum Ringelbluma powstało? Do pracy nad dokumentacją Ringelblum zaangażował inteligencję żyjącą na terenie ówczesnego getta. Członkami Oneg Szabat byli m.in. sekretarz Hersz Wasser, rabin Izrael Lichtensztajn oraz dziennikarka Rachela Auerbach. Za główny cel postawili oni sobie udokumentowanie każdego aspektu życia społeczności żydowskiej. Od początku zakładali oni późniejsze wykorzystanie tworzonych przez nich relacji, które w przyszłości pomogą w lepszym zrozumieniu obrazu tego, co wydarzyło się w trakcie II wojny. Okrucieństwa stosowane wobec ludności żydowskiej cechowały się wyjątkową skalą, która w opinii Ringelbluma byłaby trudna do zaakceptowania przez pokolenia powojenne. Prace nad archiwum Początkowo archiwiści zajmowali się głównie dokumentacją życia codziennego w getcie. Członkowie Oneg Szabat opisywali np. ulice wraz z obowiązującym na nich handlem. Interesujące świadectwo funkcjonowania getta stanowią materiały zebrane przez Rachelę Auerbach, dotyczące codzienności kobiet, osób starszych oraz żydów w kryzysie bezdomności. Dzięki tym zapiskom do współczesnych czasów przetrwała wiedza o codzienności getta warszawskiego – jego okrucieństwie, biedzie i zagładzie. Archiwizacja nabrała jeszcze bardziej dramatycznego charakteru w roku 1942, kiedy to do członków „Oneg Szabat” zaczęły docierać coraz bardziej konkretne i przerażające informacje o masowych mordach Żydów na wschodzie – m.in. w Chełmnie nad Nerem (Kulmhof), gdzie stosowano ciężarówki gazowe, oraz w okolicach Lublina. W maju i czerwcu 1942 r. raporty te zaczęły być systematycznie weryfikowane i zbierane, a od lipca, w związku z rozpoczęciem Wielkiej Akcji deportacyjnej z warszawskiego getta do Treblinki, „Oneg Szabat” ostatecznie przekształciła się w tajne centrum dokumentowania ludobójstwa. Od tego czasu współpracownicy Ringelbluma rozpoczęli pracę nad tajnymi biuletynami informacyjnymi, takimi jak „Doniesienia z getta” – przeznaczone dla zachodnich aliantów i kontaktów zagranicznych oraz „Wiadomości” – pisane po polsku i hebrajsku. Ukrycie i odnalezienie archiwum Wraz z początkiem Wielkiej Akcji Deportacyjnej w 1942 r. Oneg Szabat rozpoczęło pracę nad ukryciem archiwum, tak aby przetrwało ono do czasów powojennych. W tym celu trzej współpracownicy Ringelbluma zakopali pierwszą część dokumentacji w 10 blaszanych skrzynkach w piwnicy przy ulicy Nowolipki 68. Niespełna rok później – po zakończeniu akcji deportacyjnej – archiwiści zebrali drugą partię materiałów, którą następnie schowali pod tym samym adresem. Tym razem jednak posłużyli się metalowymi bańkami po mleku, które dzięki swojej szczelności idealnie nadawały się do przechowywania wrażliwych na wilgoć materiałów. Ostatnia, nieodnaleziona partia dokumentów, została schowana prawdopodobnie w podziemiach budynku przy ul. Świętojerskiej 34, w którym ukrywał się Ringelblum z rodziną. Do pierwszego odkrycia doszło tuż po zakończeniu wojny. We wrześniu 1946 roku, podczas odgruzowywania terenu dawnej szkoły im. Borochowa przy ul. Nowolipki 68 w Warszawie, robotnicy natknęli się na metalowe skrzynie zakopane pod piwniczną podłogą. Znalezisko było wynikiem przypadku – nikt wówczas jeszcze nie prowadził planowych poszukiwań archiwum. Drugą część udało się odnaleźć cztery lata później. Tym razem już podczas celowych prac wykopaliskowych archeolodzy natrafili na dwie bańki po mleku zawierające m.in. ponad 480 dokumentów. Wśród nich znajdowały się relacje dotyczące deportacji z innych miast, w tym z Lublina, Białegostoku i Sokółki. Pomimo kilku prób odnalezienia trzeciej części w latach 50., 70. i 90., nigdy nie udało się jej zlokalizować. Doszczętne zniszczenie domu przy ul. Świętojerskiej prawdopodobnie przyczyniło się do destrukcji tej partii archiwum. Według niektórych relacji, część dokumentów mogła zostać również przejęta przez Niemców lub rozgrabiona przez szabrowników. Znaczenie odkrycia Odnalezione fragmenty Archiwum Ringelbluma to jedno z najważniejszych odkryć dokumentalnych XX wieku. W 1999 roku wpisano je na listę UNESCO – Pamięć Świata jako świadectwo wyjątkowego wysiłku cywilnego w dokumentowaniu ludobójstwa. Digitalizacja archiwum prowadzona przez JHI od 2014 roku pozwala dziś każdemu na dostęp do dokumentów przez internet. Źródło: JHI Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Była kronikarką Holokaustu. Jej dziennik jest jednym z najważniejszych świadectw zagłady Żydów
Anna Frank była jedną z ofiar bestialskiego pogromu Żydów, którego podczas II wojny światowej dopuścili się Niemcy. Holokaust dosięgnął kilku milionów osób, jednak to właśnie jej nazwisko w największym stopniu jest dziś utożsamiane z tragicznymi w skutkach działaniami, zmierzającymi do „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej”. Anna Frank zginęła w niemieckim obozie zagłady, jednak pamiętnik, który prowadziła w trakcie ukrywania się przed prześladowcami, zapewnił jej nieśmiertelność.
Spis treści: Nie zdołali uciec przed prześladowaniem Pamiętnik Anny Frank Aresztowanie Anny Frank Zdrada czy przypadek? Kto wydał kryjówkę rodziny Franków? Pamięć o Annie Frank nie zginęła 4 sierpnia 1944 roku kryjówkę, w której ukrywali się Frankowie, najechali Niemcy. Cała rodzina została aresztowana i zesłana do obozu przejściowego, skąd trafili do fabryki śmierci. Wojnę przeżył tylko Otto Frank. Jego żona i dwie córki zginęły. Symboliczny grób Anny i Margot, jej siostry, znajduje się na terenie Bergen-Belsen, jednak po nastolatce zostało coś więcej niż tylko kamienna tablica z wyrytym nazwiskiem. Dziennik Anny Frank, wydany wkrótce po zakończeniu wojny, jest uważany za jedno z najważniejszych świadectw Holokaustu. Nie zdołali uciec przed prześladowaniem Anna Frank urodziła się 12 czerwca 1929 roku, we Frankfurcie nad Menem. Jej rodzina od wielu pokoleń mieszkała w Niemczech, ale gdy w 1933 roku do władzy doszedł Adolf Hitler, Otto i Edith Frankowie zadecydowali o emigracji. W nadziei, że tam uda im się uniknąć prześladowań, a ich dwie córki będą dorastać w normalnych warunkach, osiedlili się w Amsterdamie. Niestety, ich nadzieje okazały się płonne. W 1940 roku, gdy Niemcy zajęli Holandię, prześladowania społeczności żydowskiej dotarły także tam. W wojennych realiach, przesiąkniętych nazistowską ideologią i antysemityzmem, normalność nie istniała. Anna i jej starsza siostra Margot musiały przerwać naukę w szkole Montessori i przenieść się do żydowskiego liceum. Z każdym miesiącem sytuacja stawała się coraz trudniejsza. Życie w ukryciu Kiedy nad Frankami zawisła groźba zesłania do obozu koncentracyjnego, Otto Frank musiał podjąć decyzję o ukryciu rodziny przed prześladowcami. Z pomocą swoich byłych pracowników, w oficynie kamienicy, która wcześniej należała do prowadzonego przez niego przedsiębiorstwa Nederlandse Opekta Mij, zorganizował schronienie. Kryjówka, w której Frankowie spędzili ponad dwa lata, znajdowała się na ulicy Prinsengracht 263 w Amsterdamie. Frankowie przenieśli się do kryjówki w lipcu 1942 roku. Towarzyszyły im cztery osoby: partner biznesowy Ottona Hermann van Pels, wraz z żoną Auguste i synem Peterem, oraz dentysta Fritz Pfeffer. Ukrywający się przed nazistowskimi zbrodniarzami mieli po swojej stronie kilka osób. Pomagali im: Meip Gies i jej mąż Jan, Victor Kugler, Johannes Kleiman i Elisabeth Voskuijl, na którą wszyscy mówili Bep. Mimo że kryjówka Franków miała powierzchnię niedużego mieszkania (wielu chowających się przed Niemcami Żydów nie miało do dyspozycji takich warunków) i regularnie otrzymywali pomoc z zewnątrz, można wyobrazić sobie, jak trudne było dla nich życie w ukryciu. Osiem osób przez cały czas pozostawało ze sobą na niewielkiej przestrzeni. Nie mogli wychodzić, bo brak ostrożności mógł sprowadzić na nich zgubę. Musiało być to trudne do zniesienia nawet dla dorosłych, a co dopiero dla dzieci. Pamiętnik Anny Frank Jeszcze przed rozpoczęciem życia w ukryciu, bo w dniu swoich trzynastych urodzin, Anna Frank zaczęła prowadzić dziennik. Wszystkie swoje myśli spisywała w brulionie, który otrzymała w prezencie od rodziców. W swoich zapiskach nastolatka zawarła opis warunków, w której przyszło jej żyć, i swoje przemyślenia na temat wojny, rasizmu i uprzedzeń. Przedstawiła też relacje panujące między mieszkańcami kryjówki. Nie ulega wątpliwości, że cierpiała duchowe katusze, ale mimo to wiele jej wpisów ma optymistyczny wydźwięk. Anna wielokrotnie odwoływała się do radosnego dzieciństwa i wyrażała wiarę, że w każdym człowieku drzemie dobro. Przemyślenia Anny Frank ukazują ją jako wrażliwą, ale także nad wiek dojrzałą dziewczynkę. W swoich zapiskach nie rozczulała się nad sobą. Często oddawała się marzeniom, ale nie traciła przy tym kontaktu z rzeczywistością. Zdawała sobie sprawę ze swojego położenia, mimo to wierzyła, że sytuacja może się poprawić. Dwie wersje dzienników W oryginalnej wersji dziennika Anna adresowała swoje przemyślenia do postaci z książki pióra Cissy van Marxveldt, zatytułowanej „Joop ter Heul”. W utworze tytułowa bohaterka pisze dziennik, w którym zwraca się do Kitty, Conny, Emmy, Pop i Marianne. Od drugiego tomu zwracała się już wyłącznie do Kitty. Gdy jednak 29 marca 1944 roku w radiu nadano komunikat ministra Gerrita Bolkesteina, w którym wezwał słuchaczy do zachowania listów i pamiętników z okresu okupacji, młoda autorka zdecydowała się przepisać swoje myśli, o czym poinformowała w notatce datowanej na 20 maja. Wszystkie swoje wpisy rozwinęła i ujednoliciła, adresując je do tajemniczej Kitty. Kim była Kitty? Powstało kilka tez na temat tożsamości adresatki przemyśleń Anny. W 1986 roku Sietse van der Hoek uznał, że chodzi o Kitty Egyedi, przedwojenną przyjaciółkę rodziny. Theodor Holman uznał jednak, że postać ta ma charakter fikcyjny. Sam Otto Frank był jednak zdania, że jego córka miała na myśli nie fikcyjną postać, a istniejącą osobę. Zapiski nastolatki stały się świadectwem Holokaustu Rękopis, na podstawie którego powstał „Dziennik Anne Frank”, składa się z trzech tomów. W pierwszym autorka opisała wydarzenia, które rozegrały się między 12 czerwca a 5 grudnia 1942 roku. Drugi rozpoczyna się rok później, 22 grudnia 1943 roku, a kończy 17 kwietnia 1944 roku. Ostatni z istniejących tomów zawiera wpisy datowane na okres od 17 kwietnia do 1 sierpnia 1944 rok. Najprawdopodobniej istniał jeszcze jeden tom, wypełniający istniejącą lukę. Przypuszczalnie zaginął podczas przeszukania oficyny. Gdy gestapo w asyście holenderskiej policji dokonało aresztowania Franków, Meip Gies wykazała się niemałą odwagą. Schowała zapiski Anny i ukrywała je aż do jesieni 1945 roku. Wtedy przekazała wpisy sporządzone na luźnych kartkach i oryginalne dzienniki Ottonowi Frankowi. Ten zadecydował, że pokaże pamiętniki córki mieszkającej w Szwajcarii rodzinie. Niebawem wybrane zapiski zostały przekazane do publikacji. W 1946 roku, na łamach „Het Parool”, ukazał się artykuł dr Jana Romeina, w którym historyk opisał charakter dzienników. Po tej publikacji wydawnictwo Contact Publishing zaproponowało Ottonowi Frankowi wydanie wspomnień jego córki. Pierwsze wydanie ukazało się 25 czerwca 1947 roku. Trzy lata później książka została przetłumaczona na niemiecki. W 1952 roku ukazała się wersja anglojęzyczna, a po niej kolejne przekłady, w tym polski (wydany nakładem wydawnictwa PIW w 1957 roku). W 1980 roku do druku weszła pełna wersja pamiętników, w której zawarte były wszystkie przemyślenia autorki, także te związane z dojrzewaniem. Prorocze obawy W ostatnim wpisie w swoim dzienniku, datowanym na 1 sierpnia 1944 roku, Anna napisała, że najbardziej boi się odkrycia miejsca, w którym ukrywa się wraz z rodziną, i rozstrzelania. Nastolatka nie wiedziała, że jej obawy wkrótce się ziszczą. Aresztowanie Anny Frank 4 sierpnia 1944 roku do kamienicy, w której ukrywali się Frankowie, weszli Niemcy. Ukrywający się Żydzi, w tym czteroosobowa rodzina Franków, zostali aresztowani. Joop van Wijk-Voskuijl, syn Bep Voskuijl, w książce „Ukrywałam Anne Frank. Wszystkie tajemnice Elisabeth”, że tamtego poranka wszyscy usłyszeli ciężkie odgłosy kroków. Nagle w pomieszczeniu stanął mężczyzna. Surowym głosem miał zarządzić spokój i zabronił komukolwiek ruszać się z miejsca. Meip Gies wiedziała, że tajemnica, której pilnie strzegli wyszła na jaw. Jeden z mężczyzn pchnął Kleimana do kantorka, w którym przebywał Kugler. Padło pytanie: „Gdzie są Żydzi?”. Chwilę później Frankowie i ich towarzysze zostali wyprowadzeni. Śmierć w obozie Aresztanci trafili do obozu przejściowego w Westerbork. Stamtąd, 3 września 1944 roku zostali przewiezieni do Auschwitz. Był to ostatni transport, który dotarł do fabryki śmierci z terenu okupowanej Holandii. W styczniu 1945 roku, na krótko przed wyzwoleniem niemieckiego kombinatu śmierci, Edith Frank zmarła. Jej dwie córki zostały przewiezione do obozu koncentracyjnego Bergen-Belsen. Klęska III Rzeszy była już wtedy nieuchronna, jednak Anna i jej starsza siostra nie doczekały wyzwolenia. Obie zachorowały na tyfus plamisty. Najpierw zmarła Margot. Anna odeszła w lutym 1945 roku, na dwa miesiące przed wyzwoleniem obozu przez Brytyjczyków. Zdrada czy przypadek? Kto wydał kryjówkę rodziny Franków? W jaki sposób Niemcy wpadli na trop miejsca, w którym ukrywała się rodzina Franków? To jedno z tych pytań, na które być może nigdy nie poznamy odpowiedzi. Na ten temat pojawiło się kilka tez, ale brakuje twardych dowodów na ich poparcie. Szukali dokumentów? W 2016 roku historyk Gertjan Broek przeprowadził badania na zlecenie Fundacji im. Anny Frank, w toku których ustalił, że do aresztowania rodziny Franków mogło dojść przypadkiem. Badacz wskazał, że dowodzący rewizją podoficer SS Karl Silberbauer wcześniej nie uczestniczył w obławach na Żydów, podobnie zresztą jak biorący udział w przeszukaniu holenderscy policjanci. Zajmował się przede wszystkim kwestiami żydowskiej własności, a z relacji świadków wynika, że chodziło mu przede wszystkim o dokumenty. Najprawdopodobniej szukał sfałszowanych kartek na żywność. Ta teza kłóci się jednak z okolicznościami aresztowania Franków, opisanymi w książce „Ukrywałam Anne Frank. Wszystkie tajemnice Elisabeth”. Z zawartej tam relacji wynika, że jeden z Niemców wykrzyczał: „Wo sind die Juden?”, czyli „Gdzie są Żydzi?”. Mimo że opinia Broeka wydawała się wiarygodna, teza na temat wydania kryjówki Anny Frank przez cały czas była żywa. Na początku 2022 roku międzynarodowa grupa badaczy ogłosiła, że tożsamość zdrajcy prawdopodobnie została ustalona. Zdradzeni przez żydowskiego notariusza? Badaniami w tym zakresie zajmował się zespół ekspertów skupiony wokół dziennikarza Pietera van Twiska, filmowca Thijsa Bayens i byłego agenta FBI Vince’a Pankoke’a. Grupa przez pięć lat pracowała nad rozwiązaniem zagadki sprzed dziesięcioleci. W styczniu 2022 roku w holenderskich i niemieckich mediach pojawiła się informacja o wynikach ich pracy. Niebawem ukazała się książka „The Betrayal of Anne Frank: A Cold Case Investigation”, w której Rosemary Sullivan opisała ich tezę. Wykorzystując nowoczesne techniki śledcze, eksperci ustalili, że zdrady prawdopodobnie dopuścił się Arnold van den Bergh. Żydowski notariusz miał przekazać Niemcom listę miejsc w Amsterdamie, w których ukrywają się Żydzi, w tym rodzina Anny Frank. Pankoke ogłosił, że ma 85-procentową pewność co do tożsamości zdrajcy. Jak doszło do wyjawienia kryjówki Franków? Arnold van der Bergh, członek Judenratu (Rady Żydowskiej) w Amsterdamie, od pierwszych dni niemieckiej okupacji Holandii miał mieć dobre kontakty z najeźdźcą. Ponoć pomagał Hermanowi Göringowi w zakupie dzieł sztuki i tą postawą ocalił siebie i swoją rodzinę przed deportacją. Nie mógł jednak wiecznie znajdować się pod protektoratem. W 1944 roku, gdy zesłanie do obozu koncentracyjnego wydawało się nieuniknione, miał uratować skórę, skazując na śmierć swoich rodaków. Wówczas miał przekazać Niemcom listę z adresami żydowskich kryjówek na terenie Amsterdamu. Znajdował się na niej adres domu, w którym od lipca 1942 roku ukrywała się rodzina Franków. Swoją tezę badacze oparli na uwadze zawartej w liście napisanym przez Johannesa Kleimana, powiernika Ottona Franka, po 31 marca 1958 r. Dotyczyła ona rzekomo rozstrzygającego dokumentu z 1945 roku, w którym wymienione zostało nazwisko notariusza. Eksperci nie zostawili suchej nitki na raporcie Wkrótce po opublikowaniu wyników pracy badaczy, głos w tej sprawie zabrali dwaj holenderscy historycy: Bart Wallet z Uniwersytetu w Amsterdamie i Bart van der Boom z Uniwersytetu w Lejdzie. Naukowcy nie kryli swojego oburzenia i wprost nazwali raport „oszczerstwem”. W swojej wypowiedzi podnieśli, że Arnold van den Bergh nie był jedynym, któremu z powodu przynależności do Judenratu zarzucono kolaborację z Niemcami, a praca zespołu nie miała nic wspólnego z rzetelnymi badaniami historycznymi. Przypomnieli też, że nie ma żadnych dowodów, które potwierdzałyby, że członkowie Rady Żydowskiej wydali Niemcom adresy kryjówek swoich rodaków. Inna sprawa – po liście, na której rzekomo miał znajdować się adres kryjówki Franków i namiary na schronienia wielu innych Żydów, nie zachował się żaden ślad. Przed wyciąganiem pochopnych wniosków na podstawie raportu przestrzegli też przedstawiciele muzeum Dom Anne Frank. Sam oskarżony nie mógł zabrać głosu w sprawie. Arnold van den Bergh zmarł w 1950 roku. Teza oparta o błędy w tłumaczeniu Prawdziwą bombę na wyniki pracy zespołu badaczy zrzuciła holenderska publicystka Natasha Gerson. W opublikowanym raporcie zarzuciła im, że swoją tezę oparli na elementarnych błędach w tłumaczeniu dokumentu. W raporcie, na który w swojej książce powołała się Sullivan, pojawiła się uwaga: „Przeczytałem anonimowy list, przesłany mi przez notariusza van Hasselta”. Tymczasem, jak podkreśliła Gerson, poprawne tłumaczenie brzmi: „Przeczytałem przesłany mi anonimowy list do notariusza van Hasselta”. Wyraźne, lecz z pozoru drobne przeinaczenie, czyni ogromną różnicę. Wynika bowiem z tego, że wbrew temu, co stwierdzili badacze, Kleiman nie dowiedział się o anonimowym liście dopiero w 1958 roku, gdy rzekomo go otrzymał, a wtedy odczytał ją van Hasseltowi. To z całą stanowczością obala tezę, według której owa notatka miała być przez kilkanaście lat zatajana przed mężczyzną, który pomagał ukrywającym się Frankom. Niemcy nie znali Arnolda van den Bergha W swojej pracy Natasha Gerson wypunktowała wiele błędów, które pojawiły się w raporcie. Wymieniając te najważniejsze, warto wspomnieć też o rzekomych kontaktach notariusza z Niemcami. Arnold van den Bergh miał znajdować się pod ochroną wpływowych oficerów SS – Willy’ego Lagesa, szefa Sicherheitsdienstu w Amsterdamie, i Ferdinanda aus der Fünten, dowodzącego Centralnym Biurem Emigracji Żydowskiej w Amsterdamie. Rzecz w tym, że obaj zeznali, że nie jest im znany nikt o takim nazwisku. Przypadkowe przeinaczenie czy celowe oszustwo? Co ciekawe, w pracach zespołu uczestniczyli też dwaj holenderscy badacze. To sprowokowało ważne pytanie: czy możliwym jest, że nie dostrzegli oni, że tłumaczenie zawiera elementarne błędy? Gerson wysnuła tezę, że bardziej niż o pomyłce, należy tu mówić o celowym przeinaczeniu, mającym zachować spójność tezy, która nie miała racji bytu. Po co jednak badacze mieliby dopuścić się celowego oszustwa? Jak zauważyła autorka raportu, ich praca była dotowana, więc sprawa wydania kryjówki Anny Frank wymagała wyjaśnienia. Publikacja została wstrzymana We wrześniu 2022 roku wydawnictwo Ambo Anthos, nakładem którego ukazała się w Holandii książka Rosemary Sullivan, oficjalnie przeprosiło za wydanie kontrowersyjnego tytułu. Zapadła też decyzja o rezygnacji z dodruku. Pamięć o Annie Frank nie zginęła Zagadka wydania kryjówki Anny Frank i jej rodziny póki co nie doczekała się rozwiązania. Być może nigdy nie dowiemy się, jak Niemcy trafili na trop Franków. Pewne jest natomiast, że pamięć o autorce słynnego dziennika nigdy nie zginie. Pamiętnik Anny Frank doczekał się tłumaczenia na 30 języków, a historia młodej Żydówki została przeniesiona na ekran. W kamienicy na Prinsengracht w Amsterdamie działa muzeum Dom Anny Frank, którego ekspozycja cieszy się niesłabnącym zainteresowaniem. Sceptyków nie brakowało Historia młodej dziewczyny przyczyniła się do wzrostu zainteresowania w powojennej Europie trudnym tematem losu społeczności żydowskiej. Zupełnie przy okazji, stała się pożywką dla zwolenników rewizjonizmu Holokaustu, zdaniem których informacje na temat zagłady Żydów były albo mocno przesadzone albo wręcz nieprawdziwe. Tak oto rozpoczęła się kampania podważająca nie prawdziwość zapisów Anny Frank, a jej istnienie. Autorzy śmiałych tez podnosili, że wszystkie fotografie Anny Frank miały być fałszerstwem, a pojawiająca się na nich osoba – opłaconą aktorką. A co z pamiętnikami, na podstawie których powstał „Dziennik Anne Frank”? Zdaniem sceptyków, wszystko to było fikcją stworzoną przez syjonistów. Dowody nie zamknęły im ust Żydzi nie zamierzali akceptować absurdalnego stanowiska, na którym stali zwolennicy rewizjonizmu. Dostarczenia dowodów w sprawie podjął się Szymon Wiesenthal, sławny „łowca nazistów”. W 1963 roku odnalazł oficera Karla Silberbauera, który uczestniczył w aresztowaniu Franków i ich towarzyszy. Ten zeznał, że nie wie, kto wyjawił adres kryjówki, ale samo zatrzymanie na Prinsengracht 263 doskonale pamięta. Potwierdził, że podczas rewizji widział rękopisy Anny. Czy to zeznanie położyło kres kwestionowaniu tego, co oczywiste? Otóż nie. Sceptycy zagłady Żydów nie poddawali już w wątpliwość istnienia Anny, ale zaatakowali jej ojca, twierdząc, że to on jest autorem pamiętników. Ostatecznych dowodów obalających niedorzeczne twierdzenia dostarczył w 1986 roku Instytut Dokumentów Wojennych. Wykonana analiza charakteru pisma dowiodła zgodności dzienników ze znanymi przykładami pisma Anny. Badania dowiodły, że użyte materiały piśmienne odpowiadają tym, które były dostępne w Amsterdamie w czasie, gdy powstały zapiski. Anna Frank przetrwała nie tylko w swoich dziennikach, ale także w kulturze Na szczęście większość osób nigdy nie wątpiła w istnienie Anny Frank i w autentyczność jej wspomnień. W 1955 roku na Broadwayu zadebiutowała sztuka teatralna „Dziennik Anne Frank”. W tym samym roku została nagrodzona Pulitzerem. Cztery lata później na podstawie jej scenariusza powstała adaptacja filmowa w reżyserii George’a Stevensa. W 1960 roku, na 32. gali wręczenia nagród Akademii Filmowej, „Pamiętnik Anny Frank” zdobył trzy Oscary. Shelley Winters przekazała swoją statuetkę amsterdamskiemu muzeum Dom Anne Frank. O tym, jak ważnym świadectwem Holokaustu jest „Dziennik Anne Frank”, najlepiej świadczy fakt, że w 2009 roku wspomnienia i przemyślenia młodej Żydówki zostały wpisane na listę Pamięć Świata UNESCO, obejmującą najwartościowsze dokumenty. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Nieopodal Rzymu archeolodzy wykopali mykwę. Wybudowano ją 1600 lat temu
Na terenie starożytnych ruin Ostia Antica, niedaleko stolicy Włoch, archeolodzy odkryli starożytną żydowską łaźnię rytualną. Badacze podkreślają, że budowle ujawniają historię wielokulturowości regionu w czasach chylącego się ku upadkowi Cesarstwa Rzymskiego.
Spis treści: Najstarsza rzymska mykwa w tej części Włoch Czym jest żydowska mykwa? „Świadectwo tętniącego żydowskiego życia” Na południowy zachód od Wiecznego Miasta, przy ujściu Tybru do Morza Śródziemnego, znajdują się ruiny starożytnego miasta portowego Ostia Antica. Dziś położone jest ok. 3 km od wody, w czasach antycznych znajdowało się przy samym brzegu. I to właśnie stąd świeże ryby i owoce morza trafiały na stoły mieszkańców Rzymu. Najstarsza rzymska mykwa w tej części Włoch Dziś po portowym mieście pozostały jedynie ruiny i stanowisko archeologiczne. Jest ono atrakcją dla turystów, którzy spędzają czas w tej części Włoch. Archeolodzy odkryli tu już wiele zabytków z czasów rzymskich, m.in. antyczne budynki, teatr, a także ulice. Teraz do znalezisk dopisać należy żydowską mykwę. Najnowsze wykopaliska prowadzone były przez profesora Luigiego Maria Caliò z sycylijskiego Uniwersytetu w Katanii. Była to część projektu Ostia Post Scriptum, który finansowany jest przez włoskie Ministerstwo Kultury i ma na celu ponowne zbadanie przeszłości Ostia Antica. Czym jest żydowska mykwa? Archeolodzy wykopali rytualną łaźnię na terenie dużej rzymskiej budowli. W tradycji judaistycznej obmycia dokonuje się w specjalnym basenie poprzez całkowite zanurzenie, które ma na celu duchowe oczyszczenie. Rytuał ten znany jest do dziś. Takie kąpiele praktykowane są zarówno przez ortodoksyjnych, jak i niektórych konserwatywnych Żydów. Mykwa jest obowiązkowa w przypadku wielu okoliczności, m.in. przed ślubem lub po okresie żałoby. Badacze uważają, że mykwa w Ostia Antica była częścią większego ośrodka społeczności żydowskiej. – To niezwykle ważne odkrycie, które rzuca światło na praktyki i tradycje społeczności żydowskiej w okresie Cesarstwa Rzymskiego. Miejsce, które do niedawna pozostawało w dużej mierze niezbadane, stało się za sprawą wykopalisk skrzyżowaniem kulturowego współistnienia Żydów i Rzymian – napisali w oświadczeniu archeolodzy z Sycylii. „Świadectwo tętniącego żydowskiego życia” Nieopodal mykwy badacze znaleźli także kilka artefaktów związanych z kulturą judaistyczną. To między innymi lampa oliwna ze zdobieniami żydowskimi, menora, czyli świecznik, a także antyczny szklany kielich, który pochodził z czasów nieco późniejszych, bo z V lub VI wieku n.e. – Przedmioty te nie tylko potwierdzają obecność żydowskich rytuałów, ale także ilustrują skomplikowane powiązania między kulturą żydowską i rzymską – tłumaczy prof. Caliò. Do znaleziska odniósł się także przewodniczący społeczności żydowskiej Rzymu. Podkreślił, że to jedno z najstarszych odkryć związanych z Żydami w tym regionie. – Historia Żydów z Rzymu została teraz wzbogacona o kolejny znaczący zabytek świadczący o ich długotrwałym osadnictwie i dbałości o zachowanie tradycji – powiedział Victor Fadlon, który uważa, że w tym miejscu musiała istnieć także synagoga. Prof. Caliò zaznaczył, że następne wykopaliska będą skupiały się właśnie na odnalezieniu tej budowli sakralnej starożytnych Żydów żyjących na terenie Cesarstwa. – Ostia Antica staje się świadectwem tętniącego żydowskiego życia, które kwitło w starożytnym Rzymie, kwestionując pogląd, że społeczność ta była odizolowana od kultury cesarstwa – powiedział archeolog. – To absolutnie niezwykłe odkrycie, ponieważ poza starożytną Judeą, Galileą i Idumeą nie znano wcześniej rzymskiej mykwy. To niechybnie potwierdza skalę ciągłej obecności, a także znaczenia społeczności żydowskiej w Ostii – powiedział mówi Alessandro D’Alessio, dyrektor Parku Archeologicznego Ostia Antica. Źródło: Arkeonews Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
„Pogrom chojnicki” w 1900 roku. Morderstwo na nastolatku wywołało antyżydowskie rozruchy
Makabryczna zbrodnia w Chojnicach wzburzyła całe Cesarstwo Niemieckie i przyciągnęła uwagę antysemickich agitatorów. W mieście doszło do serii zamieszek, musiało interweniować wojsko. Zbrodnia pozostała jednak nieukarana.
Spis treści: Podejrzany rzeźnik Walka na plotki i fakty Spalona synagoga Sprawa polityczna W niedzielę 11 marca 1900 roku w Chojnicach – wówczas znajdujących się na terenie Cesarstwa Niemieckiego i funkcjonujących pod nazwą Konitz – zaginął osiemnastoletni gimnazjalista Ernst Winter. Pochodził z porządnej rodziny. Był synem przedsiębiorcy budowlanego z pobliskiego Przechlewa (Prechlau), a w Konitz mieszkał na stancji i się uczył. W dniu zaginięcia rano poszedł na mszę, potem spotkał się z kolegami i poinformował, że wybiera się na imieniny do swojej żydowskiej koleżanki Mety Caspary. Nic więcej nie wiedziano. Początkowo uznano, że mógł wybrać się na skute lodem jezioro, by pojeździć na łyżwach, a tam doszło do wypadku i Winter utonął. Faktycznie, dwa dni później, 13 marca, znaleziono w płytkiej wodzie jego ciało. To by wyjaśniało sprawę. Lecz zwłoki były mocno niekompletne: znaleziono sam tułów, pozbawiony głowy i rąk, przepiłowany poniżej żeber i zawinięty w papier. Następnie prawe ramię odkryto pod płotem ewangelickiego cmentarza, a lewe – w wodzie. Stało się jasne, że Wintera nie spotkał wypadek. A skoro jego ciało zostało poćwiartowane, zaczęto szukać sprawców. Podejrzany rzeźnik Sposób rozczłonkowania zwłok wskazywał, że musiał tego dokonać ktoś ze znajomością anatomii. Lekarz, weterynarz? Podobnie jak w kilkanaście lat wcześniejszej sprawie Kuby Rozpruwacza w Londynie, pod lupę wzięto też rzeźników. Na kwiecień przypadała Wielkanoc, ale też żydowskie święto Paschy. Od wieków panowało w wielu częściach Europy przekonanie, że Żydzi przy tej okazji zabijają chrześcijańskie dzieci i spuszczają z nich krew do wyrobu świątecznej macy. Doszło do licznych procesów, które temu zaprzeczały, jednak uprzedzenia wciąż były silne. Antysemici argumentowali, że Żydzi dzięki swym wpływom są w stanie wyciszać takie afery. Niewyjaśniony mord w Konitz zainteresował te środowiska. Do miasta zaczęli zjeżdżać antyżydowscy agitatorzy z innych stron Cesarstwa Niemieckiego. Wykorzystywali nie tylko zabobonną wiarę w żydowskie mordy rytualne, ale i sytuację ekonomiczną w mieście. Rok wcześniej panowała susza, ceny pogalopowały, Żydów oskarżano o spekulacje i dorabianie się na biedzie. Policja początkowo to ignorowała. Podejrzany wydawał się jej rzeźnik Gustaw Hoffmann. Z wyznania chrześcijanin, którego nastoletnia córka spotykała się z Winterem na miłosnych schadzkach w budce koło jeziora (zresztą nieopodal synagogi), ku niezadowoleniu rodziny. Jednak ujawnił się świadek, który zeznał, że widział jak 9 marca to żydowski rzeźnik Levy ostrzył wielki nóż i prowadził podejrzaną rozmowę z synem. Na dodatek Żydzi ci mieszkali nieopodal jeziora, w którym znaleziono zwłoki. Antysemici podburzali, że rodzinie rzeźników na pewno pomagali także inni członkowie gminy żydowskiej. Ba, z góry to zaplanowali, wykorzystując znajomość Wintera z młodą Żydówką Caspary. Wzywali, by Żydów przesłuchać i zrobić rewizję w synagodze. Twierdzili, że w dniu mordu gościli w Konitz żydowscy rzeźnicy z Gdańska, a nawet z odległego Królewca. Mówiło się nawet, że nocą pod synagogą słychać było rozpaczliwy krzyk, a koło bożnicy znaleziono butelkę z ludzką krwią. Walka na plotki i fakty 15 kwietnia odkryto na łące pod miastem, na skraju lasu, głowę Wintera. Była zawinięta w gazetę. Władze zatrzymały żydowskiego garbarza, którego ktoś widział rzekomo, jak 13 kwietnia wynosił w to miejsce worek z tajemniczą zawartością. Napięcie rosło. Plotki i antyżydowskie ulotki podgrzewały atmosferę. Pojawiły się pocztówki atakujące Żydów. Miejscowy fotograf wystawił w oknie swojego zakładu zdjęcia z miejsc, gdzie odnaleziono fragmenty rozczłonkowanego ciała Wintera. Prasę w całym kraju zalały antysemickie artykuły. Na ulicach miast pojawiały się plakaty informujące o wysokich nagrodach za pomoc w schwytaniu winnych. Kilkuset Żydom, mieszkającym w 10-tysięcznym Konitz, groził pogrom. Kiedy 29 maja zgłosił się świadek, utrzymujący, że widział jak Żydzi topili zwłoki w jeziorze, doszło do społecznego wybuchu. Mieszkańcy wyszli na ulice. Wymusili na władzach wypuszczenie z aresztu rzeźnika Hoffmanna, choć był dla policji poważnym podejrzanym. Aby uspokoić sytuację w mieście, burmistrz wezwał także wojsko. To jeszcze bardziej rozsierdziło mieszkańców. Stwierdzili, że Żydzi chcą zamieść sprawy pod dywan i użyli swych politycznych koneksji w Berlinie. Tymczasem do miasta zjeżdżali też śledczy specjalizujący się w sprawach morderstw. Podważali wiarygodność świadków zeznających przeciw Żydom i zarzucali im, że konfabulują. Na podstawie plam nasienia odkrytych na odnalezionych spodniach Wintera, jeden ze specjalistów od medycyny sądowej stwierdził, że osiemnastolatek został zabity podczas stosunku płciowego. Ktoś go zaatakował, udusił, a potem poćwiartował. Nikt nie poderżnął mu gardła. To wyglądało na zbrodnię w afekcie, a nie zaplanowany mord! Pasowało to do wersji o Hoffmannie, niemogącym zaakceptować schadzek swojej córki. Zwłaszcza, że Winter nie był najlepszą „partią” – plotkowano, że młodzieniec prowadził dość rozbuchane życie seksualne. Spalona synagoga „Urzędnicy, bojąc się wybuchu rozruchów, starali się odwlec moment pochowania szczątków Wintera. Obawy okazały się słuszne. 27 maja, w dzień pogrzebu, do miasta licznie przybyła ludność z okolicznych miejscowości. Wznoszono antyżydowskie okrzyki. Z powodu zgromadzonych tłumów kondukt pogrzebowy miał trudności z dostaniem się do kościoła. W nocy po pogrzebie doszło do zamieszek, które po raz pierwszy doprowadziły do strat w mieniu żydowskim” – pisze badaczka Anna Magdzińska z Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu. Do kolejnych zajść doszło 10 czerwca: wściekły tłum spalił wtedy synagogę w Konitz. Omal nie doszło do pogromu – krwawej masakry, jak w miastach i miasteczkach na terenie Cesarstwa Rosyjskiego. W Cesarstwie Niemieckim niespokojnie było nie tylko w Konitz. Do antyżydowskich rozruchów dochodziło na przestrzeni paru miesięcy m.in. w Prechlau (Przechlewie), Neustettin (Szczecinku), Stolp (Słupsku), Bütow (Bytowie) i Lauenburgu (Lęborku). W tym ostatnim mieście tłum starł się z żandarmerią. W lipcu w Stolp sąd skazał najbardziej aktywnych uczestników zamieszek. Wtedy też zakończyły się incydenty w miastach. Wiele osób stojących za rozpętaniem nienawistnej kampanii antyżydowskiej uniknęło jednak odpowiedzialności. Niektórzy zrobili nawet karierę polityczną, np. zostali później parlamentarzystami. Sprawa polityczna Badaczka Anna Magdzińska zwraca uwagę na to, jak do konfliktu w niemieckim mieście odnosili się mieszkający w pobliżu Polacy. „Na tle istniejącego wówczas konfliktu polsko-niemieckiego sprawa żydowska nigdy nie była najważniejsza. Mieszkający w Chojnicach, sąsiednich miejscowościach i prowincjach Polacy niechętnie angażowali się w jakiekolwiek formy przemocy wobec Żydów. Polskie tytuły prasowe nawoływały do zachowania dystansu wobec sprawy morderstwa Ernsta Wintera, upatrując w niej wewnętrzny problem niemiecko-żydowski, który Polakom nie przyniesie żadnej korzyści, a może tylko zaszkodzić. Swoim czytelnikom dobitnie i wielokrotnie zalecały nieangażowanie się w żadne zamieszki skierowane przeciwko ludności niemieckiej lub żydowskiej. Przestrzegano, że tego typu działania mogą zostać później wykorzystane przez władze do walki politycznej z Polakami” – pisała w pracy „Chojnice 1900 r. – zajścia antyżydowskie czy pogrom?”. Sprawy morderstwa Wintera nigdy ostatecznie nie wyjaśniono. Zagadka zbrodni pozostała nierozwiązana. Źródła: Barnet Hartston, „Sensationalizing the Jewish Question: Anti-Semitic Trials and the Press in the Early German Empire”, Brill, Leiden 2005 Anna Magdzińska, Chojnice 1900 r. – zajścia antyżydowskie czy pogrom?, w: „Pogromy Żydów na ziemiach polskich w XIX i XX wieku, T. 2, Studia przypadków (do 1939 roku)”, IH PAN, Warszawa 2019 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Tak wyglądało wyzwolenie Auschwitz. 80. rocznica wydarzenia przebiega w cieniu skandalu
Wyzwolenie Auschwitz-Birkenau to symboliczny upadek nazistowskiego systemu zagłady. Na pamiątkę tych wydarzeń 27 stycznia został ustanowiony Międzynarodowym Dniem Pamięci o Ofiarach Holokaustu. Jak wyglądało wyzwolenie Auschwitz 80 lat temu?
Spis treści: Ewakuacja obozu i marsze śmierci Zacieranie śladów Kto wyzwolił Auschwitz? 80. rocznica wyzwolenia Auschwitz-Birkenau 27 stycznia 1945 roku zapisał się w historii jako dzień wyzwolenia Auschwitz-Birkenau. Był to największy obóz koncentracyjny i jednocześnie obóz zagłady, w którym zamordowano ponad milion ludzi, głównie Żydów, ale także Polaków, Romów, jeńców radzieckich oraz przedstawicieli innych narodowości. Dziś to jedno z najważniejszych miejsc pamięci w naszym kraju i obowiązkowy punkt wycieczek Żydów oraz turystów z innych krajów. Od wyzwolenia Auschwitz 80 lat temu, nadal dowiadujemy się nowych informacji o kulisach życia i zagłady w obozie. Cennym źródłem wiedzy okazały się przedmioty z zapomnianej części Auschwitz. Odnaleziono je w 2023 roku podczas prac związanych z budową obwodnicy Oświęcimia i drogi S1. Ewakuacja obozu i marsze śmierci W ostatnich miesiącach II wojny światowej Trzecia Rzesza zmagała się z coraz trudniejszym do odparcia naporem wojsk alianckich. Na wschodzie Armia Czerwona prowadziła ofensywę zimową. Szybko posuwała się na zachód i wyzwalała kolejne terytoria okupowane przez Niemców. Władze obozu, zdając sobie sprawę z nadciągającej klęski, rozpoczęły likwidację KL Auschwitz-Birkenau. Proces ewakuacji obozu rozpoczął się w sierpniu 1944 roku i trwał do stycznia 1945 roku. W tym czasie wywieziono około 65 tys. więźniów. W większości trafili do innych obozów w Trzeciej Rzeszy. W połowie stycznia 1945 roku Niemcy rozpoczęli ostateczną likwidację Auschwitz. W dniach od 17 do 21 stycznia około 56 tys. więźniów zostało zmuszonych do udziału w tzw. marszach śmierci. Były to piesze kolumny ewakuacyjne prowadzone przez Dolny i Górny Śląsk. Nierzadko liczyły setki kilometrów. Marsze odbywały się w ekstremalnych warunkach pogodowych. Mowa w końcu o połowie stycznia. Wycieńczenie, głód, choroby oraz brutalność esesmanów doprowadziły do śmierci tysięcy więźniów. Na trasach marszów strażnicy strzelali zarówno do tych, którzy próbowali uciec, jak i do tych, którzy nie byli w stanie nadążyć z powodu wycieńczenia. Szacuje się, że podczas marszów śmierci życie straciło od 9 do 15 tys. osób. Zacieranie śladów Przed opuszczeniem obozu Niemcy starali się zatrzeć ślady swoich zbrodni. W styczniu 1945 roku wysadzili w powietrze krematoria II, III i V, a następnie podpalili tzw. Kanadę II – kompleks magazynów z zagrabionym mieniem więźniów. Próbowali także niszczyć dokumentację obozową, w tym listy deportowanych i zabitych. W obozie pozostawiono około 9 tys. więźniów, głównie chorych i skrajnie wyczerpanych, którzy nie byli w stanie uczestniczyć w ewakuacji. SS zamierzało zgładzić większość z nich, jednak szybkie postępy Armii Czerwonej uniemożliwiły realizację tych planów. Mimo to w niektórych podobozach, takich jak Fürstengrube czy Blechhammer, Niemcy zdążyli zamordować około 700 więźniów. Kto wyzwolił Auschwitz? 27 stycznia 1945 roku obóz Auschwitz-Birkenau został wyzwolony przez żołnierzy 60. Armii Pierwszego Frontu Ukraińskiego, będącego częścią Armii Czerwonej Związku Radzieckiego. Żołnierze wkroczyli do Oświęcimia jako część szeroko zakrojonej ofensywy zimowej, której celem było dotarcie do serca Trzeciej Rzeszy. Przed południem radzieccy żołnierze wyzwolili podobóz Monowitz, a około godziny 15:00 wkroczyli do Auschwitz I i Auschwitz II-Birkenau. Wyzwolenie obozu okupione było stratami. W walkach o Oświęcim zginęło ponad 230 radzieckich żołnierzy, w tym dowódca 472. pułku piechoty, podpułkownik Semen Lwowicz Biezprozwannyj. Radzieccy żołnierze zastali w obozie około 7 tys. więźniów – głównie chorych, skrajnie wycieńczonych, a także setki ciał tych, którzy zginęli w ostatnich dniach przed wyzwoleniem. Ocalali więźniowie przywitali wyzwolicieli z wdzięcznością, widząc w nich swoich wybawców. Paradoksem pozostaje fakt, że wolność przyniosła armia będąca przedstawicielem stalinowskiego totalitaryzmu. W wyzwolonych obozach żołnierze Armii Czerwonej odkryli makabryczne dowody nazistowskich zbrodni. W Auschwitz I i Birkenau znaleziono setki ciał więźniów zamordowanych przez SS tuż przed opuszczeniem obozu, a także pozostałości krematoriów i komór gazowych. Więźniowie, którzy znajdowali się we względnie dobrym stanie fizycznym, zaczęli niezwłocznie opuszczać obóz, wracając w rodzinne strony. Dla tych, którzy wymagali pomocy, zorganizowano doraźne wsparcie medyczne. Wielu ocalałych zmagało się jednak z głęboką traumą oraz problemami zdrowotnymi wynikającymi z wielomiesięcznej niewoli i wycieńczenia. 80. rocznica wyzwolenia Auschwitz-Birkenau 27 stycznia 2025 roku obchodzona jest 80. rocznica wyzwolenia Auschwitz. Główne obchody rozpoczną się o godzinie 16:00 w specjalnie przygotowanym namiocie w byłym obozie Auschwitz II-Birkenau. Jednym z symboli tegorocznych obchodów będzie wagon towarowy – przypominający o deportacjach milionów ofiar. Stanie bezpośrednio przed bramą obozu. Na rocznicę zaproszono Ocalałych z Auschwitz, delegacje państwowe oraz przedstawicieli licznych instytucji z całego świata. Wydarzenie będzie transmitowane na antenie Telewizji Polskiej. W cieniu wydarzeń rocznicowych pojawiły się kontrowersje związane z potencjalnym udziałem premiera Izraela, Benjamina Netanjahu, w uroczystościach. Międzynarodowy Trybunał Karny (MTK) w Hadze wydał nakaz aresztowania Netanjahu w związku z oskarżeniami o zbrodnie wojenne w Strefie Gazy. Obecność Netanjahu na obchodach w Polsce budziła wątpliwości dotyczące ewentualnego aresztowania. Prezydent Andrzej Duda zwrócił się do rządu o zapewnienie Netanjahu bezpieczeństwa i możliwości udziału w obchodach, argumentując, że żadnemu Żydowi nie wolno odmawiać możliwości oddania hołdu ofiarom Auschwitz. W odpowiedzi Rada Ministrów przyjęła uchwałę gwarantującą wolny i bezpieczny udział najwyższym przedstawicielom Izraela w uroczystościach. Wiadomo jednak, że Netanjahu nie będzie uczestniczyć w uroczystościach, a Izrael reprezentuje minister edukacji, Yoav Kisch. Źródło: Miejsce Pamięci i Muzeum Auschwitz-Birkenau
Dlaczego Jana Matejkę oskarżono o antysemityzm? Wielki malarz uległ propagandzie
Podczas przemówienia do swoich studentów wzburzony artysta zarzucił żydowskim uczniom interesowność. Potem Jan Matejko kazał im „wynosić się z kraju”.
Spis treści: Oszustwo studenta i antysemicka przemowa Burza na łamach prasy Kto kogo obraził? Obrazy z podtekstami Jan Matejko (1838–1893) pochodził z rodziny wieloetnicznej. Jego ojciec był Czechem-katolikiem spod Hradca Králové, zaś matka urodziła się w protestanckiej rodzinie polsko-niemieckiej z Krakowa. Kiedy stał się sławny jako artysta, Jan Matejko wśród swoich uczniów szczególną troską otoczył Żyda Maurycego Gottlieba (1856–1879). Nazywał go „malarzem wielkich nadziei”. Wstawiał się za nim i chciał zatrzymać na krakowskiej uczelni, gdy pojawiały się tam antyżydowskie incydenty. Ponadto Matejko zdobył sławę dziełami odwołującymi się do historii Polski. Rzeczpospolita szczyt swej potęgi przeżywała jako państwo wielonarodowe i wieloreligijne, tolerancyjne w porównaniu z innymi krajami. Ba, największe dzieło Matejki – „Bitwę pod Grunwaldem”, ukończoną w 1878 roku – kupił i wystawiał żydowski przedsiębiorca rodem z Warszawy Dawid Rozenblum. Skąd więc zarzut antysemityzmu? Oszustwo studenta i antysemicka przemowa Afera wybuchła po przemówieniu Jana Matejki wygłoszonym w październiku 1882 roku na inaugurację roku w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych, której słynny artysta był dyrektorem. Najpierw pouczył studentów, że polski artysta ma dwie ojczyzny – kraj i sztukę. Matejko stwierdził: „Sztuka jest obecnie dla nas pewnego rodzaju orężem w ręku. Oddzielać sztukę od miłości ojczyzny nie wolno! Kto tak nie czyni, ten tylko może połowicznie służy krajowi, bo sztuka nie tylko jest służbą dla kraju, ale jest obowiązkiem, ofiarą, w ostatnich zwłaszcza czasach”. Następnie artysta skierował specjalne słowa do studentów żydowskiego pochodzenia: „A wy, uczniowie hebrajczycy, którzy do naszej Szkoły Sztuk Pięknych przybywacie, pamiętajcie, że sztuka nie jest handlową spekulacyjną jakąś robotą, lecz pracą w wyższych celach ducha ludzkiego, w miłości Boga z miłością kraju złączoną. Jeśli wy chcecie tylko w artystycznym naukowym zakładzie nauczyć się sztuk pięknych dla spekulacji, a nie czuć ani wdzięczności dla kraju, ani żadnych dla niego obowiązków, jeśli wy, hebrajczycy, żyjąc w naszym kraju od wieków nie poczuwacie się do szlachetniejszych dla kraju naszego uczynków ani też chcecie być Polakami, to wynoście się z kraju, idźcie od nas tam, gdzie nie ma żadnej ojczyzny, ni wyższych uczuć miłości kraju, ni wyższych cnót ludzkich w miłości ziemi poczętych”. Skąd takie ostre słowa? Bezpośrednią ich przyczyną był zapewne skandal na uczelni. Chodziło o szachrajstwo – jak nazwał to Matejko – którego dopuścił się Saul Wahl, jego student żydowskiego pochodzenia. Młodemu adeptowi sztuk pięknych tak bardzo zależało na zwycięstwie i nagrodzie w ogłoszonym na uczelni konkursie, że zgłosił tam pracę niewykonaną samodzielnie. Dla dyrektora i artysty to była profanacja. Pośrednio do wybuchu Matejki przyczyniły się zaś antysemickie poglądy, którymi nasączali go jego bliscy współpracownicy: zwłaszcza sekretarz uczelni Marian Gorzkowski. Trafiły na podatny grunt. Historycy sztuki uważają bowiem, że artysta już wcześniej sygnalizował pewne uprzedzenia wobec Żydów. Przykładem cykl malowideł artysty do audytorium Politechniki Lwowskiej (zaprojektowanych na początku lat 80. XIX wieku), na których Szatanowi nadano semickie rysy charakterystyczne dla antyżydowskiej propagandy. Wtedy jednak takie „szczegóły” ignorowano. Burza na łamach prasy Przemówienie Matejki krytykujące żydowskich studentów odbiło się szerokim echem. Wystawiający „Bitwę pod Grunwaldem” Rozenblum pisał w prasie w liście otwartym do Matejki: „Hańba tym, którzy cię popchnęli do słów niegodnych, dając tym wspólnym wrogom pozór do poniżenia cię w oczach naszych i świata. Ich to dzieło, nadużyli twej dobrej wiary. Spiesz wyrzec się ich, aby wielkości artysty nie przyćmiła miernota człowieka”. Oponenci zarzucili jednak przedsiębiorcy, że właśnie on jest typem, który zarabia na sztuce, na polskim patriotyzmie. Aleksander Świętochowski pisał z Kongresówki w swoim felietonie: „Zbyt wielkie są zasługi genialnego mistrza, ażebyśmy surowo liczyli mu ten grzech nieobywatelski i niczym nie usprawiedliwiony. Ale winniśmy zaprotestować przeciw nieopatrznemu ranieniu uczuć młodzieży izraelskiej tam, gdzie je tylko serdeczność ogrzać winna. Nie na targu, nie na giełdzie przemawiał Matejko, ale w przybytku sztuki, który przewrotnych spekulantów nie ściąga i złych instynktów do nadużyć nie uzbraja. Czymże ci przyszli artyści mojżeszowego wyznania mogą zasłużyć na to, ażeby ich w zadatku przyszłej hańby policzkować dziś groźbą wygnania z kraju?”. „A jeżeli którykolwiek z nich zetrze sobie później z czoła pomazanie sztuki, to czyż oni tylko są jej przeniewiercami? Opluci, wzgardzeni, często pobici i zrabowani, przychodzą do szkoły, ażeby w niej ukształcić się, upodobnić do swych współobywateli, może nawet złożyć krajowi cenne owoce swych prac, i w tym dążeniu zastępuje im drogę mistrz – z batem w ręku? Nie, to nieludzko, to nieszlachetnie, to nie przystoi półbogom, to właściwe tylko dla lekkomyślnych Sylenów”. Nie pozostała bezczynna krakowska gmina żydowska. Opublikowała oficjalny protest w dzienniku informacyjno-politycznym „Czas”. Zarzuciła w nim Matejce sekowanie uczniów żydowskich, prowokowanie waśni i zakłamywanie historii: „Zapomniał, że Izraelici od kilku wieków na tej ziemi naszej mieszkając nie są już Hebrajczykami, obcymi, lecz są synami tego kraju. W którym przodkowie ich żyli i umarli. Zagrażać synom tej ziemi wytrąceniem ze szkoły publicznej, z której korzystać mają pełne prawo, rugować ich stąd, wskazywać im kraje, gdzie nie ma ojczyzny, nikt nie ma prawa”. Kto kogo obraził? Adwokat Leon Eibenschuetz, jeden z sygnatariuszy protestu, pokłócił się o to ze wspomnianym sekretarzem Szkoły Sztuk Pięknych, Marianem Gorzkowskim. W grudniu sprawa miała skończyć się w sądzie. Gorzkowski zeznał, że pozwany Eibenschuetz w rozmowie użył inwektyw i gróźb: „Co ten wasz łajdak Matejko myśli sobie wygadywać do Żydów, my go nauczymy, my mu pokażemy, my mu damy, mu go pod Siemiradzkiego podkopiemy”. Sekretarz uczelni mówił też o wzburzeniu studentów Matejki na te słowa: „Gdy wieść się rozeszła, że ktoś ubliżył panu Matejce, podszedł do mnie jeden z uczniów, żydów, pytając kto ubliżył Dyrektorowi. Gdy mu zajście opowiedziałem, nie wymieniając z nazwiska pana Eibenschuetza, rzekł do mnie: »Powiedz mi pan, kto śmie ubliżać naszemu Dyrektorowi, to mu mordę nabiję!«”. Zdaniem żydowskiego adwokata, jego słowa podczas kłótni z Gorzkowskim brzmiały inaczej: „Zobaczysz pan, że potomność wyżej postawi Siemiradzkiego nad Matejkę, bo tamten nikogo nie obraził”. Dodał, że wielce niestosowna i obraźliwa była za to odpowiedź Gorzkowskiego podczas kłótni: „Przecież Matejko nie mówił do żydów tego rodzaju, co pan, lecz do innych chałaciarzy”. Eibenschuetza ostro oskarżał mecenas Józef Mochnacki. Gromił go za obrażanie Matejki. Atakował też społeczność żydowską (używając słowa „żydostwo”) za uprawianie spekulacji na wszystkim, co się da, w tym na sztuce. „Nie znam ustawy karnej na obrażony majestat. Nie mogę jedną obręczą ścisnąć wszystkich obrażających swym podpisem na proteście Matejkę. Więc (…) chcę w osobie pana Eibenschuetza formalnie ukarać całą tę napaść na mistrza naszego” – zakończył. Eibenschuetz odparł: „W taki sposób nikt jeszcze w Polsce nie przemawiał, nikt nie szerzył jeszcze takich poglądów antysemickich. Jestem tak przejęty, że spokojnie mówić nie mogę. Nie ja tu jestem teraz oskarżony, ale to jest sprawa doktora Mochnackiego kontra Żydom w ogóle, której ja jestem kozłem ofiarnym”. Wystąpienie Mochnackiego faktycznie było dość szokujące. W prasie nazywano nawet rozprawę „kongresem antysemickim”. Sąd przyjął argumenty Gorzkowskiego i Mochnackiego. Eibenschuetz za obelżywe wyrażenie się o Matejce w miejscu publicznym został skazany na grzywnę na rzecz ubogich oraz 10 dni aresztu. Po apelacji karę złagodzono. Obrazy z podtekstami Matejko czuł się tak urażony, że skomentował sprawę procesu i publicznej dyskusji w antysemickim czasopiśmie „Rola”. I to bardzo ostro: „Brak energii, ospałość w sprawach społecznych, oraz bierne, powiedziałbym nawet służalcze poddanie się wpływom hebrajskim, spowodowały, że wyznawcy talmudu mają nas już dzisiaj za trupów chodzących, nad którymi wolno się nawet i znęcać, są to przerażające następstwa naszego bezwładu i ospałości”. Nie uciekał jednak od tematów żydowskich w sztuce, czego dowodem obraz „Przyjęcie Żydów w roku 1096” (1889) czy zaginiony szkic „Napad krakowskiego pospólstwa w XV wieku na Żydów” (1892). Zdaniem części badaczy, nie są to jednak dzieła wolne od ambiwalentnego ukazywania roli społeczności żydowskiej w polskiej historii. Podobnie jak w przypadku Żyda na obrazie „Konstytucja 3 Maja” (1891): patrzy on znacząco na widzów z prawego dolnego rogu obrazu i wykonuje gest, jakby ubił właśnie świetny interes… Uwaga! W cytatach zachowana pisownia oryginalna, często niekonsekwentna. Źródła: Dariusz Konstantynów, „Mistrz nasz Matejko i antysemici”, w: „Kwartalnik Historii Żydów” nr 2/2007, Jarosław Krawczyk, „Matejko i historia”, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 1990, Józef Mochnacki, „Rozprawa w procesie karnym Jana Matejki przeciw p. Dr. L. E. [Leon Eibenschütz] o przestępstwo obrazy czci przeprowadzona w c.k. sądzie karnym w Krakowie, dnia 2-go grudnia 1882”, Kraków 1883, relacje prasowe z krakowskiego „Czasu” (od nr. 248) oraz artykuły w „Prawdzie” (nr 45) i w „Roli” (nr 6) z roku 1882. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Sarajewo – miasto na rozdrożu wielu kultur, religii oraz trudnej i krwawej historii
Sarajewo wciąż nosi blizny po najdłuższym oblężeniu w Europie po II wojnie światowej. Współczesna stolica Bośni i Hercegowiny to miejsce, gdzie historia i codzienność splatają się w niezwykły sposób. Spacerując ulicami miasta, można wciąż dostrzec ślady po kulach i pociskach.
W tym artykule: Sarajewo obecnie. Tak dziś wygląda miasto Wojna w Sarajewie zostawiła bolesne ślady Róże Sarajewa Co zobaczyć w Sarajewie? Sarajewo widziane z góry Sarajewo – atrakcje Sarajewo przez prawie cztery lata było oblężone przez siły Republiki Serbskiej oraz Jugosłowiańską Armię Ludową. Stolica Bośni i Hercegowiny jest więc miastem z niezwykle bolesną historią. W latach 1992–1996 zginęło i zaginęło tam ponad 11 tysięcy osób. Było to najdłuższe i najbardziej krwawe oblężenie w Europie po II wojnie światowej. Sarajewo obecnie. Tak dziś wygląda miasto Również po zakończonej wojnie Bośniacy odczuwali jej skutki. Wiele lat po wojnie ludzie wciąż ginęli z powodu nierozbrojonych min, które znajdowały w całej Bośni i Hercegowinie. Ponadto oblężenie wywarło bardzo negatywny wpływ na psychikę mieszkańców miasta. Według oficjalnych raportów liczba samobójstw wśród mieszkańców stolicy znacząco wzrosła. Podwojeniu uległa liczba aborcji, doszło też do 50-procentowego spadku liczby urodzeń. Przyleciałem do Sarajewa 26 lat po zakończeniu wojny. Wysiadłem na głównym lotnisku, które mieści się ok. 12 kilometrów od centrum. Postanowiłem, że do miasta pojadę komunikacją masową. Na miejscu wiele razy przekonałem się, jak pomocni i życzliwi są Bośniacy. Wojna w Sarajewie zostawiła bolesne ślady Z lotniska idę do Dobrinji, skąd odjeżdżają trolejbusy. To ok. 1,5 kilometra główną drogą na piechotę. Zdecydowałem, że zrobię sobie spacer przez tamtejsze osiedle. Najbardziej uderzający był widok budynków, które wciąż nosiły ślady po kulach. Świadomość, że ponad 26 lat temu na tych ulicach ginęli i strzelali do siebie ludzie, była niezwykle poruszająca. Droga, która powinna zająć mi 15 minut, potrwała dużo dłużej. Co krok w zadumie przyglądałem się fasadom bloków i próbowałem wyobrazić sobie koszmar, który tutaj był rzeczywistością. Z zamyślenia wyrwał mnie mężczyzna. Rozpoznając we mnie turystę, od razu zaczął mówić po angielsku. – Przerażające, prawda? – powiedział i zaczął wraz ze mną patrzeć na dziury w ścianie. – Całkowicie niewyobrażalne, szczególnie że te rany są wciąż świeże – odparłem. – Tak, w Sarajewie jest jeszcze dużo świeżych i niezagojonych ran – odpowiedział w zamyśleniu i natychmiast zapytał z uśmiechem, czy potrzebuję pomocy. Dopiero wtedy zdałem sobie sprawę, że zwiedzając osiedle, zgubiłem się w jego zakamarkach. Powiedziałem mu o swojej sytuacji, a mężczyzna odparł, że wskaże mi drogę. 5 minut później byliśmy już w zajezdni. Pożegnał mnie i powiedział: – Witamy w Bośni, czuj się jak u siebie. Po czym odwrócił się i odszedł, a ja jechałem już w stronę centrum Sarajewa. Róże Sarajewa Róże Sarajewa to symboliczne ślady po wojnie w Bośni i Hercegowinie. Kiedy pocisk uderzał w asfalt, odłamki tworzyły nieregularny wzór przypominający rozprysk kwiatu. Po wojnie wiele z tych miejsc wypełniono mieszanką czerwonej żywicy i plastiku. Zachowane Róże Sarajewa do dziś są formą upamiętnienia ofiar, szczególnie cywilów, którzy zginęli podczas ostrzałów miasta. Można je znaleźć w różnych częściach miasta, zwłaszcza tam, gdzie walki były najintensywniejsze. Większość Róż Sarajewa znajdowała się w pobliżu centrum, przy budynkach publicznych i na większych placach. Z czasem wiele z nich zostało usuniętych lub zdegradowanych z powodu nietrwałości materiałów. Jednak te, które pozostały, wciąż są świadectwem tragicznej historii miasta. W minionych latach część Róż Sarajewa została zrekonstruowana. Spacerując po Sarajewie, warto zapytać miejscowych o ich dokładne lokalizacje. Często znają je lepiej niż mapy turystyczne. Co zobaczyć w Sarajewie? Stolica Bośni i Hercegowiny urzeka przede wszystkim swoją wielonarodowościową, zróżnicowaniem religijnym i eklektyzmem architektonicznym. Niemalże doszczętnie zniszczone w latach 90., miasto w niecałe 30 lat zostało odbudowane, jednak wciąż wiele jest do zrobienia. Widać tu wpływy austro-węgierskie, bałkańskie, socrealistyczne i arabskie. Mieszkają tutaj Żydzi, bośniaccy muzułmanie, katolicy oraz prawosławni. Wszyscy żyją w symbiozie. Mówiąc o trudnej historii Sarajewa, nie sposób nie wspomnieć o Moście Łacińskim na rzece Miljacka. To właśnie tutaj serbski nacjonalista Gavrilo Princip zamordował austriackiego następcę tronu, arcyksięcia Franciszka Ferdynanda Habsburga. Wydarzenie to jest uznawane za bezpośrednią przyczynę wybuchu I wojny światowej. Niezwykła jest historia meczetu Gazi Husrev-bega, który znajduje się w samym centrum Baščaršiji, głównego bazaru miejskiego na tamtejszej starówce. W trakcie wojny łącznie na budynek spadło ok. 1200 granatów, pocisków balistycznych i wszelkiego rodzaju bomb. Został odnowiony dzięki funduszom, które przekazała Arabia Saudyjska. Sarajewo widziane z góry Wieczorem postanawiam wspiąć się wzgórze w dzielnicy Alifakovac. Znajduje się tu spory muzułmański cmentarz z lasem białych steli. Wchodzę na samą górę i podziwiam przepiękną panoramę miasta o zachodzie słońca. Wtem z minaretów każdego meczetu w mieście dobywają się nawoływania muezzina. Nadchodzi maghrib, czwarta z pięciu modlitw każdego muzułmanina w ciągu dnia. Wierni wzywani są na modlitwę, a ja czuję, że zaczynam nadużywać cierpliwości zmarłych. Przypominam sobie słowa z książki „Sarajewskie Marlboro” Milijenko Jergovicia. „Wiesz, dlaczego ludzi nigdy nie chowa się w dolinach? Wyobraź sobie: wspiąłeś się na zbocze, brodzisz w wysokiej trawie od mezara (tur. grób) do mezara, cieszysz oko rozległym widokiem albo oglądasz album fotografii z zaświatów, gdy nagle podchodzi do ciebie nieznajomy i pyta o historię życia któregoś z nieboszczyków. Wtedy właśnie dzięki temu, że cmentarz rozciąga się nad miastem, możesz nie tylko opowiedzieć mu o tym człowieku, lecz także pokazać palcem ścieżki jego życia, od sklepu do knajpy, od początku do końca, aż po grób”. Jeszcze raz spoglądam na Sarajewo. Ofiaruję zmarłym swoją modlitwę. Jeśli Bóg istnieje, to mam nadzieję, że da im lepszy los, niż ten, który spotkał ich za życia. Sarajewo – atrakcje Poza najbardziej znanymi miejscami, jak Baščaršija czy Most Łaciński, w Sarajewie można odkryć wiele mniej oczywistych atrakcji. Odwiedzając stolicę Bośni i Hercegowiny, warto zajrzeć również w te miejsca: Tunel Spasa. To muzeum poświęcone tunelowi, który był tajnym przejściem pod lotniskiem podczas oblężenia Sarajewa w latach 1992-1995. Tunel służył do dostarczania żywności i zaopatrzenia mieszkańcom miasta. Można zobaczyć fragment oryginalnego tunelu oraz wystawę opowiadającą o życiu w oblężeniu. Kościół św. Antoniego i islamski meczet pod jednym dachem. Rzadkość w skali światowej: na terenie kościoła św. Antoniego znajduje się też meczet. To symbol współistnienia kultur w Sarajewie. Muzeum Zbrodni Przeciwko Ludzkości i Ludobójstwa 1992-1995. Przejmujące muzeum dokumentujące okrucieństwa wojny w Bośni. Eksponaty, zdjęcia i świadectwa oddają skalę tragedii, jaka dotknęła miasto i cały region. Avaz Twist Tower. Wysoki wieżowiec, z którego rozciąga się panoramiczny widok na Sarajewo. Na szczycie znajduje się taras widokowy, idealny na zachody słońca. Stadion Koševo. Choć stadion był miejscem ceremonii otwarcia Zimowych Igrzysk Olimpijskich w 1984 roku, dziś jest to miejsce o charakterze historycznym. Wokół stadionu znajdują się symboliczne przestrzenie, np. cmentarze z czasów oblężenia. Sarajevska Pivara. To nie tylko najstarszy browar w mieście (założony w 1864 roku), ale także bar i muzeum. Browar przetrwał oblężenie Sarajewa, a jego woda była często jedynym źródłem wody pitnej dla mieszkańców. Źródło: National Geographic Polska. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Antysemicki patron Ursynowa? Julian Ursyn Niemcewicz oskarżał Żydów o spiskowanie przeciw Polsce
Czy Julian Ursyn Niemcewicz był antysemitą? Dlaczego w 1817 roku napisał paszkwil o Warszawie jako o Moszkopolis, rządzonym przez Żydów?
Spis treści: Antysemicki utwór Niemcewicza Spory o asymilację Żydów Judeo-Polonia, teoria spiskowa Żydzi grający mazurki Julian Ursyn Niemcewicz (1758–1841) znany jest jako pisarz, patriota, członek Komisji Edukacji Narodowej, powstaniec, działacz emigracyjny. Był też dyplomatą, podróżnikiem i masonem. Znano go z elokwencji i kąśliwego języka. Najważniejsze dzieła Niemcewicza to: komedia „Powrót posła”, promująca reformy Rzeczypospolitej podczas Sejmu Czteroletniego, cykl wierszy „Śpiewy historyczne”, w czasach zaborów kształtujący narodowego ducha młodych pokoleń. Twórca ma w Polsce ulice. Od jego rodowego przydomka pochodzi w Warszawie nazwa dzielnicy Ursynów. Położona jest na terenie, gdzie Niemcewicz miał niegdyś posiadłość. Antysemicki utwór Niemcewicza Mniej się dzisiaj pamięta o jego utworze „Rok 3333, czyli sen niesłychany”, znanym też jako „Sen niesłychany, Mośkopolis, Warszawa zżydziała”. Powstał w roku 1817, a wydano go w druku w 1858. Andrzej Fabianowski, profesor historii literatury z Uniwersytetu Warszawskiego wprost nazywa dziełko Niemcewicza paszkwilem. To złośliwa, satyryczna utopia nacechowana wybitnie antysemicko. Opowiada o przyszłości Warszawy jako miasta stricte żydowskiego, na którego czele stoi król Moszko XII. „Był to pan, mogący mieć około lat czterdziestu, niezmiernie czerwony, tłusty i piegowaty, pejsaki miał rudo-kasztanowate i brodę tejże samej maści. (...) Jarmułkę otaczał szereg pereł różowych, z których każda po 50 karatów mieć mogła” – opisywał Niemcewicz owego władcę Moszkopolis. Jak doszło do powstania tej książki? Co kierowało pisarzem? Spory o asymilację Żydów Jeszcze u schyłku Rzeczypospolitej szlacheckiej trwały dyskusje o roli i miejscu Żydów w społeczeństwie. Wielu widziało w nich zagrożenie. Kiedy w czasie insurekcji kościuszkowskiej wsławił się pułk żydowski z Berkiem Joselewiczem na czele, przyczyniło się to do ocieplenia relacji. Ostre dyskusje wróciły w czasach napoleońskich, po powstaniu Księstwa Warszawskiego. Jak pisał o Niemcewiczu Tomasz Mościcki na łamach portalu Culture.pl: „W 1809 roku zajął się sytuacją Żydów. W broszurze »Przestroga dla współziomków na rok 1809« prezentował swoje stanowisko dotyczące społecznego usytuowania Żydów na polskich ziemiach, formułując przestrogi przed nadawaniem im praw obywatelskich bez wymogu asymilacji. Te poglądy miały później rozbrzmieć również w jego twórczości prozatorskiej: w roku 1821 opublikował powieść sentymentalną »Lejbe i Siora«, opowieść o nieszczęśliwych żydowskich kochankach w formie romansu epistolarnego. Niemcewicz podjął problem asymilacji, wysuwając też żądania ograniczenia wpływu chasydyzmu na życie żydowskiej diaspory”. W dyskusje o ludności żydowskiej, kontynuowane po powołaniu Królestwa Kongresowego, wpisuje się znacznie już ostrzejszy w formie „Rok 3333, czyli sen niesłychany”. Judeo-Polonia, teoria spiskowa Miasto znane wcześniej jako Warszawa w roku 3333 to obraz nędzy i rozpaczy: „Nigdzie nie było bruku, lecz natomiast błoto niezmierne. Około domów mnóstwo kaczek, gęsi, kur, indyków babrzących się w tym błocie. Wszędy snuły się ćmy brudnych żydów, naprzód i w tył, na lewo i na prawo”. Zdaniem Joanny Beaty Michlic, historyczki specjalizującej się w historii polsko-żydowskiej, Niemcewicz swoją książką przyczynił się nie tylko do rozpowszechniania negatywnych stereotypów, ale też do powstania hasła Judeo-Polonii. To spiskowa teoria mówiąca o tym, że Żydzi chcą utworzyć własne państwo na terytorium Polski. „Nie orężem oni podbili Polaków, lecz sztuką, podstępami, przekupstwem. Nie wiem dokładnie jak to było, lecz gdy raz otrzymali prawo wchodzenia do wszystkich urzędów, nabywania własności ziemskich, nic niezmordowanej przebiegłości ich i wykrętom tamy położyć nie mogło. Tak, że z wiekami zgnietli Polaków chrześcijan, sami opanowali wszystko, a gdy nikt nie chciał brudno zaszarganego Królestwa, wybrali sobie króla i starożytną Polskę Palestyną nazwali” – czytamy w satyrze Niemcewicza. Pisarz nie omieszkał przy tym zaznaczyć, że „nikomu z chrześcijan nie wolno mieć ni ziemskiej, ni miejskiej własności, chyba, ze żydem zostanie. Jakoż niejeden przyciśniony biedą, znużony i upodlony uciskiem, zapomniawszy co winien Bogu i sobie, został żydem, zapuścił pejsaki i tak się dobrze kiwa nad talmudem”. Żydzi grający mazurki Co ciekawe, Niemcewicz nie był w swych poglądach konsekwentny i jednoznacznie antyżydowski. Być może podziałała na niego twórczość Adama Mickiewicza? „Nikomu nie trzeba przypominać roli, jaką odegrał Jankiel w Soplicowie, ucząc okolicznych chłopów i szlachtę »Mazurka Dąbrowskiego«. Podobnie, być może pod wpływem Mickiewicza, taką serdeczną koegzystencję przedstawił Julian Ursyn Niemcewicz w pozostającej wciąż w rękopisie powieści o powstaniu listopadowym” – pisze prof. Andrzej Fabianowski w eseju „Polin – realna i fantazmatyczna ojczyzna Żydów polskich”. „W rozdziale IV tego utworu autor przedstawia życie Stolnika, marszałka szlachty w powiecie NN, wiodącego życie patriarchy, »człowieka poćciwego«. Elementem tego zrytualizowanego, odmierzanego pewnymi stałymi etapami życia było zapraszanie raz do roku, w zapusty, całej wiejskiej społeczności, którą częstowano bigosem, kiełbasami, miodem i piwem. »Sprowadzano z pobliskiego miasteczka Żyda z cymbałami, który, gdy zmęczyli się przysmakami, wybijał po brzęczących drutach polskie tańce, i mazurki, młodzież tańczyła posuwiście lub podskakiwała, bijąc piętą o piętę«”. To jednak tylko drobny fragment, a powieść Niemcewicza o powstaniu listopadowym znana jest głównie literaturoznawcom. Tymczasem antysemicka wizja Moszkopolis do dziś znajduje odbiorców i sprzedawana jest w kolekcjach utworów nazywanych przez sprzedawców „żydoznawczymi”… Źródła: Andrzej Fabianowski, „Polin – realna i fantazmatyczna ojczyzna Żydów polskich”, w: materiały z konferencji „Georomantyzm. Literatura – miejsce – środowisko”, 3-4 kwietnia 2014, Uniwersytet w Białymstoku Joanna Beata Michlic, „Poland's Threatening Other: The Image of the Jew from 1880 to the Present”, University of Nebraska Press 2008 (Joanna Beata Michlic, “Obcy jako zagrożenie. Obraz Żyda w Polsce od roku 1880 do czasów obecnych”, Żydowski Instytut Historyczny, Warszawa 2015) Tomasz Mościcki, „Julian Ursyn Niemcewicz” Julian Ursyn Niemcewicz, „Sen niesłychany, Mośkopolis, Warszawa zżydziała”, Gebethner i Wolff, Warszawa 1913 Paweł Rzewuski, „Moszkopolis: Warszawa żydowska albo antysemityzm Niemcewicza [Marginesy historii]” Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Piękna Żydówka miała zdobyć serce polskiego króla. Kim była tajemnicza Esterka?
Ostatni król Polski z dynastii Piastów Kazimierz III Wielki wykazywał się dużą otwartością w stosunku do przedstawicieli narodu żydowskiego. Jan Długosz przypisywał tę postawę monarchy jego romansowi z piękną Żydówką Esterką. Okazuje się jednak, że Esterka i opowieść o jej związku z królem była najprawdopodobniej owocem… antyjudaizmu kronikarza.
W tym artykule: Kobiety Kazimierza Wielkiego Skąd się wzięła opowieść o Esterce? Tolerancyjny stosunek króla do Żydów Piękna Esterka w obronie współbraci Próba wyjaśnienia zagadki Esterka postacią historyczną czy legendarną? Esterka w literaturze, sztuce i… architekturze Król Polski Kazimierz III Wielki zapisał się w historii kraju nie tylko jako monarcha, który „zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną”. Jest znany również jako kobieciarz, skandalista i bigamista. Kobiety Kazimierza Wielkiego Kiedy poślubiona przez Kazimierza w 1341 r. księżniczka heska Adelajda nie urodziła mu upragnionego potomka, zaczął szukać pocieszenia w ramionach innych kobiet, a w 1356 r. popełnił bigamię, żeniąc się z czeską mieszczką Krystyną Rokiczaną. Jan Długosz w swoich „Rocznikach czyli kronikach sławnego Królestwa Polskiego” pisał wręcz o nim, że „prowadził rozwiązłe życie, gardząc i za nic mając swoją żonę, królową Jadwigę [sic!], inaczej Adelajdę, kobietę urodziwą i zacną, i jawnie i pokątnie żył z nałożnicami, których tłumy jak jakieś siedliska sromoty porozmieszczał w Opocznie, Czchowie, Krzeczowie i wielu innych miejscowościach”. Chociaż kronikarz wyolbrzymiał zapewne rozwiązłość monarchy, faktem jest, że pozostawił on co najmniej dwóch nieślubnych synów, Niemierzę i Jana, a być może również trzeciego, zmarłego w młodości Pełkę. W pamięci Polaków najbardziej zapisał się romans Kazimierza z Żydówką Esterką, za której sprawą miał on nadać Żydom liczne przywileje. Okazuje się jednak, że istnienie żydowskiej kochanki władcy budzi wśród badaczy poważne wątpliwości. Skąd się wzięła opowieść o Esterce? Pierwsza wzmianka źródłowa na temat kochanki Kazimierza III Wielkiego o imieniu Esterka pojawiła się dopiero w spisanych w latach 1455–1480, a więc sto lat po śmierci władcy, „Rocznikach czyli kronikach sławnego Królestwa Polskiego” Jana Długosza. Nie wspominają o niej żadne zachowane dokumenty z czasów panowania piastowskiego monarchy. Nie pojawia się również w skardze wysłanej przez królową Adelajdę papieżowi Urbanowi V wiosną 1365 r., w której wyliczała ona kolejne przewinienia męża – ślub z Krystyną Rokiczaną, a następnie z Jadwigą żagańską. Nie umieścił też Esterki w swojej kronice należący do bliskiego otoczenia króla Jan z Czarnkowa, choć pisał w swoim dziele o nieślubnych synach monarchy. Według Długosza, kiedy król Kazimierz porzucił swoją poślubioną w 1356 r. trzecią żonę Krystynę Rokiczanę, „wziął sobie za nałożnicę kobietę żydowskiego pochodzenia Esterę, z powodu jej niezwykłej urody”. Owocem tego związku mieli być dwaj synowie – Niemierza, który został zabity w Koprzywnicy przy wybieraniu podwód (koni wierzchowych) za panowania króla Władysława II Jagiełły, oraz zmarły przedwcześnie, zapewne jeszcze za życia monarchy, Pełka. Esterka miała też urodzić Kazimierzowi córki, które „pozwolił wychować w religii żydowskiej”, co Długosz uznał za „rzecz ohydną i godną potępienia”. Tolerancyjny stosunek króla do Żydów Jeszcze większe oburzenie wywołał jednak u kronikarza tolerancyjny stosunek Kazimierza III Wielkiego do Żydów, spowodowany jakoby wpływem Esterki. Dziejopis grzmiał na kartach swojej kroniki: „Również na prośby wspomnianej nałożnicy Estery dokumentem królewskim przyznał wszystkim Żydom mieszkającym w Królestwie Polskim nadzwyczajne przywileje i wolności (wysuwano podejrzenia, że dokument ten został przez pewnych ludzi sfałszowany), które ciężko obrażają Majestat Boży. Ich cuchnący odór trwa aż do dnia dzisiejszego”. Trzeba jednak uczciwie przyznać, że Kazimierz nie nadał Żydom nowych przywilejów, a jedynie rozszerzył na całe Królestwo Polskie te nadane im na obszarze Wielkopolski przez księcia Bolesława Pobożnego w statucie kaliskim z 1264 r. W ślad za Janem Długoszem opowieść o Żydówce Esterce przytaczali na kartach swoich utworów kolejni kronikarze. W 1551 r. Marcin Bielski pisał w „Kronice wszytkiego świata”, że „Kazimierz Wielki zameczek Łobzów wystawił (r. 1357), gdzie tam chował miłośnicę z Czech, rzeczoną Rokiczanę, która była niepospolitej cudności, ale nią potem wzgardził, a Hester żydówkę na jej miejsce wziął, dla której wiele wolności Żydom nadał”. Z kolei cztery lata później Marcin Kromer tak przedstawiał królewski romans w „Kronice polskiej”: „Na to miejsce [Rokiczany – przyp. red.] niejaką Hester Żydówkę miłował, dla obcowania chował, z którą Niemirę i Pełkę, dwu synów spłodził, a dwie córce zaś, aby w swej wierze żydowskiej trwały, matkę tym darował. Za tejże to Hesterki sprawą i przyczynami, wielkich wolności w Polsce naród żydowski dostąpił, tak starych, których mu był niekiedy Bolesław, książę kaliski, w swojej dzierżawie postąpił, jako i wiele inszych od Kazimierza króla nowo nadanych”. Piękna Esterka w obronie współbraci Postać pięknej Esterki, za której sprawą król Kazimierz III Wielki zaczął nadawać Żydom przywileje, z czasem zakorzeniła się również w tradycji żydowskiej. Pierwszym żydowskim autorem, który o niej wspominał, był historyk i astronom Dawid Gans, autor wydanej w 1595 r. kroniki „Zemach David” („Potomstwo Dawida”). W swoim dziele opisał on następujący przebieg zdarzeń: „Casimirus, król Polski, wziął sobie za kochankę Żydówkę imieniem Ester, dziewicę, której urodą nikt nie mógł w całym kraju dorównać i była jego niewiastą (czy też żoną) przez wiele lat i przez wzgląd na nią król nadał wielkie przywileje Żydom, a ona otrzymała od króla pisma o łaskach i wolności dla Żydów”. Menahem Amelander w kronice „Schejris Jisroel” („Szczątki Izraela”) z 1743 r. przeniósł z kolei związek króla z Esterką na czas trwającej w latach 1346–1353 epidemii dżumy zwanej czarną śmiercią. Tylko dzięki wstawiennictwu pięknej Żydówki jej współbracia w wierze mieli wówczas znaleźć bezpieczne schronienie na Litwie. Żydowski historyk porównał ją nawet do biblijnej Estery, twierdząc, że „zbawiła ona swój lud, tak jak pierwsza Ester uczyniła to dla ludu Izraela w czasach Hamana”. Próba wyjaśnienia zagadki Na przestrzeni lat historycy toczyli spory o to, czy Esterka była postacią historyczną, czy jedynie wytworem wyobraźni Jana Długosza. Jego wzmianka o romansie Kazimierza III Wielkiego ma bowiem wydźwięk antyjudaistyczny, o czym świadczą choćby zdania o przywilejach, które „ciężko obrażają Majestat Boży” i ich „cuchnącym odorze”. W 1844 r. Joachim Lelewel nie tylko uznał przekaz o żydowskiej kochance monarchy za prawdziwy, ale też sugerował, że oprócz urodzonych przez nią synów Niemierzy i Pełki, władca doczekał się ze związku z inną Żydówką syna Abrahama z Nowego Dworu, który został wymieniony w dokumencie króla Władysława II Jagiełły z 1393 r. Nie ma jednak żadnych dowodów na to, że Abraham był potomkiem króla Kazimierza, a jego imię wcale nie musiało świadczyć o żydowskim pochodzeniu. W wydanej w 1895 r. „Genealogii Piastów” Oswald Balzer uznał, że tradycja o Esterce dotyczyła osoby rzeczywiście istniejącej, lecz uważał Niemierzę i Pełkę za potomków innej królewskiej kochanki – Cudki, żony podkomorzego sandomierskiego Niemierzy z Gołczy. Dwa lata później inny badacz Stosław Łaguna w przekonujący sposób wykazał jednak, że Cudka nigdy nie była związana z monarchą. Zwolennicy teorii o istnieniu Esterki najczęściej przesuwali romans króla Kazimierza III Wielkiego na czas przed nawiązaniem przez niego relacji z Krystyną Rokiczaną, mimo iż przekaz Jana Długosza wyraźnie wskazywał, iż związek ten rozpoczął się już po rozstaniu króla z Czeszką. Esterka postacią historyczną czy legendarną? Z czasem pojawiło się jednak coraz więcej przeciwników tezy, że Esterka była postacią historyczną. Już w 1863 r. pogląd o jej istnieniu zakwestionował Jacob Caro, który zwrócił uwagę na fakt, iż nie wspominał o niej w swojej kronice Jan z Czarnkowa, oraz dostrzegł analogię między królewską kochanką a biblijną Esterą. Niecałe 20 lat później Ernest Świeżawski w pracy „Esterka i inne kobiety Kazimierza Wielkiego” stwierdził z kolei, że Esterka była wytworem „erotycznej manii literackiej” Jana Długosza. Współcześni badacze nie są zgodni co do tego, jak traktować przekaz o żydowskiej kochance ostatniego Piasta na polskim tronie. O ile Józef Śliwiński kwestionował historyczność Esterki, o tyle Kazimierz Jasiński i Jerzy Wyrozumski ostrożnie przyjmowali, że w równym stopniu mogła być ona postacią historyczną, jak i fikcyjną. Esterka w literaturze, sztuce i… architekturze Niezależnie od tego, jaki stosunek mają historycy do postaci Esterki, nie ulega wątpliwości, że trwale zakorzeniła się ona zarówno w tradycji chrześcijańskiej, jak i żydowskiej. W swoich utworach literackich wykorzystywali ją zaś zarówno antysemici, jak i filosemici. Krzysztof Opaliński w swoich „Satyrach” z 1650 r. wspominał, że to za jej sprawą Żydzi otrzymali przywileje i pod ich wpływem zaczęli wyniszczać gospodarczo polskie miasta. W 1775 r. Ignacy Krasicki pisał zaś w poemacie „Myszeida”: „Kazimierz – wielki! a przecie kwaterką, łykał miód smaczny w Łobzowie z Esterką”, dając początek popularnemu powiedzeniu: „Kazimierz Wielki pijał miód u Esterki”. Postać Esterki pojawiła się także w powieściach „Kazimierz Wielki i Esterka” Aleksandra Bronikowskiego z 1828 r., „Nałęcz” Feliksa Bernatowicza z tego samego roku oraz „Król chłopów” Józefa Ignacego Kraszewskiego z 1881 r. Jeśli chodzi o literaturę żydowską, do najważniejszych utworów, w których pojawiła się Esterka, należały z kolei dramat „Esterka” z 1890 r. pióra Heszla Eppelberga oraz poemat „Esterke” z 1911 r. autorstwa Samuela Jakuba Imbera. Anna Habsburżanka była pierwszą żoną Zygmunta III. Jej śmierć zapisała się w dziejach medycyny Co łączy polski dwór królewski z historią cesarskiego cięcia? Okazuje się, że pierwszemu tego rodzaju zabiegowi w Polsce została poddana królowa Anna Habsburżanka, żona króla Zygmunta ... Miłość Kazimierza III Wielkiego do pięknej Żydówki znalazła też swoje odzwierciedlenie w polskim malarstwie. Obrazy przedstawiające zakochaną parę mieli w swoim dorobku między innymi Aleksander Lesser, Franciszek Żmurko i Jan Czesław Moniuszko. Dzieło „Kazimierz Wielki u Esterki” namalował w 1870 r. Władysław Łuszczkiewicz, a ok. 1872 r. obraz „Esterka” stworzył Wojciech Gerson. W emitowanym od 2018 r. popularnym serialu TVP „Korona królów” w postać żydowskiej kochanki piastowskiego monarchy wcieliła się Anna Terpiłowska. Domy, w których jakoby mieszkała Esterka, znajdują się zaś m.in. na krakowskim Kazimierzu, w Opocznie, Radomiu i Rzeszowie, choć część z nich została wybudowana dopiero w XVII wieku. W Łobzowie, obecnie części Krakowa, gdzie miała zamieszkać piękna Żydówka po nawiązaniu romansu z królem, przez wiele lat znajdował się kopiec Esterki, w którym rzekomo została pochowana. W 1787 r. król Polski Stanisław August Poniatowski polecił rozkopanie kopca, lecz okazało się, że jest on pusty w środku. Obecnie uważa się, że usypano go dopiero za panowania króla Stefana Batorego jako jedną z atrakcji parku otaczającego pałac królewski. Gotycka twierdza w Bochotnicy, powszechnie nazywana zamkiem Esterki, została co prawda wybudowana w połowie XIV wieku, lecz najprawdopodobniej z polecenia rodziny Firlejów. Żydówka Esterka była więc według wszelkiego prawdopodobieństwa postacią fikcyjną, mimo że jest najbardziej znaną ze wszystkich kobiet króla Kazimierza III Wielkiego, a pamięć o niej pozostaje żywa ponad pięćset lat po tym, jak Długosz umieścił ją na kartach swojej kroniki. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Najstarszy żydowski tygodnik na świecie wydawano... na Mazurach
W XIX wieku w Imperium Rosyjskim żyły miliony Żydów. Twórcy czasopisma „Hamagid” namawiali ich do powrotu do „ziemi ojców” na Bliskim Wschodzie. Jednak z powodu kłopotów z cenzurą w Rosji swoje czasopismo postanowili założyć w Ełku, w Prusach Wschodnich, niedaleko rosyjskiej granicy. To tam powstał najstarszy żydowski tygodnik.
W tym artykule: Najstarszy żydowski tygodnik Transgraniczna atrakcja Zmierzch społeczności Ani śladu po redaktorach Pierwszy na świecie tygodnik w języku hebrajskim nazywał się „Hamagid”, czyli Kaznodzieja. Został założony w 1856 roku przez Eliezera Lipmana Silbermana (1819–1882) rodem z Królewca. Pomagał mu jako redaktor David Gordon (1826–1886), wcześniej nauczyciel w Liverpoolu. Najstarszy żydowski tygodnik Pismo zajmowało się bieżącymi problemami społeczno-politycznymi, propagowało idee syjonistyczne, zachęcało Żydów do powrotu do „ziemi ojców” i przedstawiało relacje z Palestyny. Chociaż w szczytowej formie „Hamagid” osiągał nakład niecałych dwóch tysięcy egzemplarzy, znany był w całej Europie, trafiał na ziemie imperium brytyjskiego, a nawet do Chin. Adresowano go jednak przede wszystkim do rzesz Żydów zamieszkujących Imperium Rosyjskie. Z powodu cenzury i antyżydowskiej polityki Petersburga tygodnik nie mógł jednak być wydawany w państwie carów. Tak powstał pomysł, by publikować go niedaleko rosyjskiej granicy, w niemieckim Lyck (dzisiejszy Ełk), uchodzącym za stolicę Mazur. Transgraniczna atrakcja Kupcy wyznania mojżeszowego pojawiali się tam już w XV wieku, w czasach krzyżackich. Jednak z powodu licznych restrykcji panujących w Prusach do XIX wieku żyli tam tylko nieliczni Żydzi. Zmieniła to liberalizacja przepisów w roku 1812, w czasach napoleońskich. Odtąd Żydów władze pruskie uznały za „obywateli państwa i krajowców”. Ich napływowi sprzyjał też rozwój kolei. A powstanie Cesarstwa Niemieckiego, dynamiczny rozwój przemysłu i transgraniczny handel napędzały koniunkturę. W roku 1890 było w 10-tysięcznym Ełku około trzystu Żydów, żyli też w całym powiecie. Zasiadali w radzie miejskiej, byli członkami towarzystw kulturalnych i sportowych, prowadzili sklepy, karczmy i apteki, handlowali m.in. końmi i ziemią, byli prawnikami i nauczycielami muzyki. W połowie XIX wieku postawili synagogę w centrum miasta. Jednak wielu raczej asymilowało się i uważało za Niemców niż myślało o wyjeździe do „ziemi ojców”, co propagował „Hamagid”. We Fromborku odkryto XVI-wieczny cyrkiel. Czy należał do Mikołaja Kopernika? Na terenie ogrodów kanonickich we Fromborku odnaleziono XVI-wieczny cyrkiel. To zaledwie jeden z kilku takich instrumentów znanych z terenu Polski, które stosowano w astronomii i geometrii. Czy ... Zmierzch społeczności Rabin Silberman oprócz „Hamagid” założył stowarzyszenie Mekice Nirdamim (Budzący Uśpionych), wydające rzadkie księgi w języku hebrajskim. Po jego śmierci tygodnikiem zajął się Gordon. Gdy i on zmarł, nowe szefostwo postanowiło przenieść najstarszy żydowski tygodnik – najpierw do Krakowa, potem do Berlina, a na koniec do Wiednia, gdzie przetrwał do roku 1903. Silberman i Gordon pozostali w Ełku na zawsze. Spoczęli na cmentarzu żydowskim w okolicach tzw. Góry Jerozolimskiej. Niestety kolejne lata przyniosły zagładę życia żydowskiego w mieście. Klęska Niemiec w I wojnie światowej, kryzys gospodarczy i wzrost nacjonalizmu wywołał nastroje antysemickie. W 1932 roku żydowski aptekarz zginął po tym, gdy ktoś wrzucił do jego mieszkania granat. Rządy Hitlera przynosiły kolejne ataki i szykany. Podczas Nocy Kryształowej w 1938 roku żydowskie sklepy splądrowano, a synagogę podpalono. Żydzi ratowali się, uciekając z miasta. Wielu skończyło jednak w obozach zagłady. Małżeństwu Slotowskim nie pomogła nawet emigracja do Szanghaju, który przyjmował jeszcze żydowskich imigrantów, gdy reszta świata nie chciała już o tym słyszeć. Warunki były trudne, Słotowscy nie przeżyli tam długo... Ani śladu po redaktorach Nawet cmentarz żydowski w Ełku, z grobami twórców „Hamagid”, nie przetrwał do dziś. Nekropolia została zaniedbana w epoce Niemiec hitlerowskich, a dokonała żywota w czasach Polski Ludowej. Znikła z powierzchni ziemi. Dzięki staraniom Huberta Górskiego i Adama Waszkiewicza oraz ich Fundacji Wsparcia Nauki i Biznesu w miejscu cmentarza postawiono w roku 2019 głaz z tablicą upamiętniającą ełckich Żydów. Następnie granice nieistniejącej już nekropolii obsadzono drzewami. Pozostały tajemnice. „Do dziś nie wiadomo, co stało się z macewami z cmentarza”, zaznacza Górski w rozmowie. Z relacji świadków wynika, że dotrwały na miejscu do końca II wojny światowej. Zdaniem Górskiego mogły zostać zatopione w latach 40. na bagiennych terenach przy rzece, ewentualnie wykorzystane samowolnie przez napływowych mieszkańców Ełku jako budulec lub użyte przez miejscowych kamieniarzy jako darmowe źródło surowca na nowe nagrobki. Źródła: Stanisław Achremczyk, „Ełk: dzieje miasta”, Edytor Wers, Olsztyn 2012, Ruth Leiserowitz, „Żydzi we wschodniopruskim miasteczku w XIX wieku – czynnik modernizacji”, w: „Ełcki przegląd historyczny”, nr 1/2014-2015, Podcast: Stacja kolejowa w Ełku jest ważna dla języka hebrajskiego. Stąd nowe słowa trafiały w świat, Rafał Żytyniec, Janusz Pilecki, „Ełk na tyłach historii czy w centrum nowoczesności?”, Muzeum Historyczne w Ełku, 2014, Wirtualny Sztetl, Historia społeczności (Ełk) Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Odkryto skarb schowany na czarną godzinę. Pochodzi z czasów ostatniego powstania Żydów przeciwko cesarzowi
Izraelscy archeolodzy odkryli skrytkę, w której schowano srebrne i brązowe monety. Wybito je w czasach panowania Konstancjusza Gallusa w IV wieku n.e. Naukowcy twierdzą, że skarb rzuca nowe światło na ostatnią znaną rewoltę żydowską przeciwko Cesarstwu Rzymskiemu.
W tym artykule: Skarb z czasów ostatniego powstania Żydów Pierwszy dowód archeologiczny na żydowską rewoltę w Lod Budynek mógł być synagogą lub miejscem spotkań starszyzny W izraelskim mieście Lod, które znajduje się w centralnej części kraju, w odległości 14 kilometrów od Morza Śródziemnego, archeolodzy prowadzili wykopaliska. Badania odsłoniły pozostałości zniszczonego żydowskiego budynku, w których znaleziono skarb składający się z 94 monet. Naukowcy ustalili, że większość wybito w czasach Konstancjusza Gallusa, który pełnił funkcję cezara Wschodu od 351 do 354 roku. Skarb z czasów ostatniego powstania Żydów Władca był bardzo negatywnie oceniany. Zarzucano mu przede wszystkim okrucieństwo, a także nadmierną żądzę bogactwa. W czasie jego rządów, głównie ze względu na prowadzoną przez niego politykę, doszło do powstania żydowskiego w Palestynie. Rewolta Żydów wybuchła dokładnie 7 maja 351 r. Rebelianci zdołali zdobyć Seforis i pobliskie miejscowości, a powstanie objęło duże obszary Galilei. Była ona wówczas centrum żydowskiego życia duchowego. W powstaniu zginęło wiele tysięcy zarówno Żydów, jak i Rzymian. Początkowo ludność żydowska odnosiła znaczące zwycięstwa. Jednak w 352 roku rebelia została powstrzymana przez wojska cesarstwa. Zburzono miasta, które okupowali powstańcy. Po powstaniu m.in. Seforis zostało odbudowane, a Konstancjusz Gallus w 354 r. utracił zaufanie cesarza i został skazany na śmierć. Pierwszy dowód archeologiczny na żydowską rewoltę w Lod Odkrycie w Lod to pierwszy namacalny dowód na wydarzenia w połowie IV wieku n.e. Dotychczas o ostatnim powstaniu Żydów przeciwko cesarstwu wiadomo było tylko z zapisków i kronik. – Budynek prawdopodobnie użyteczności publicznej z okresu późnorzymskiego i wczesnego bizantyjskiego uległ brutalnym zniszczeniom. W miejscu jego fundamentów znajdowały się 94 monety srebrne i brązowe z lat 221–354 n.e., które umieszczono tam celowo – napisali archeolodzy w oświadczeniu. Niezwykłe odkrycie w Izraelu. Znaleziono dowód na zniszczenie Drugiej Świątyni w Jerozolimie Izraelscy naukowcy poinformowali, że znaleźli dowód, który wskazuje na zniszczenie Drugiej Świątyni przez Rzymian. Archeolodzy odkryli rzadką monetę w Jerozolimie, która pochodzi sprzed ok... Właściciele tego dobytku mieli prawdopodobnie nadzieję, że wrócą po niego, gdy sytuacja się uspokoi, a najkrwawsze walki się zakończą. – Chociaż pisemne dowody na temat buntu przeciwko Konstancjuszowi Gallusowi są bardzo skąpe, istnieją przekazy, które wskazują, że główne społeczności żydowskie, takie jak Lod, Zipori i Tyberiada, zostały zniszczone przez siły rzymskie – tłumaczą autorzy odkrycia. Oprócz monet w budynku znajdowały się również różne artefakty z kamienia i marmuru. Na większości znajdowały się greckie, hebrajskie i łacińskie inskrypcje. Na jednym wyryto również imię Żyda pochodzącego ze znanej rodziny, w której byli kapłani. – Napisy te, a także fakt, że w tym miejscu nie znaleźliśmy żadnych kości wieprzowych, świadczą o związku tego budynku ze społecznością żydowską – twierdzą uczeni. Budynek mógł być synagogą lub miejscem spotkań starszyzny – Najprawdopodobniej był to żydowski budynek, w którym mieszkała starszyzna miasta. Z pism talmudycznych wiemy, że Lod był najważniejszym ośrodkiem żydowskim po zniszczeniu Drugiej Świątyni w Jerozolimie. Jednymi ze słynnych „Mędrców Lod” byli rabin Eliezer ben Horkanos, rabin Tarfon, rabin Akiva i wielu innych. Zniszczenia budynku stanowią wyraźną wskazówkę, że bunt został stłumiony siłą i okrucieństwem. To nie był jednorazowy incydent, a cała kampania, w której miasto niemal zrównano z ziemią – powiedział Shahar Krispin, archeolog z Izraelskiego Urzędu ds. Starożytności. – To jak dotąd jedyne świadectwo zasięgu i siły buntu Żydów w Lod. Trudno jednak określić na pewno, czy ten budynek służył jako synagoga, był salą do nauki Talmudu czy zwykłą salą spotkań starszych – powiedział prof. Joshua Schwartz, historyk, który bada historię miasta. Być może budynek łączył w sobie wszystkie te funkcje. Badacze podkreślili, że niezależnie od jego przeznaczenia to odkrycie jest wyjątkowe. Odkrywa kolejne tajemnice jednego z najstarszych miast świata, którego historia sięga nawet 4000 lat. Szukasz więcej fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska". Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Powstanie Machabeuszów to kluczowy moment w historii Żydów. Biblijna księga nie przekazuje całej prawdy
Powstanie Machabeuszów to jeden z kluczowych momentów w historii Żydów. Jednak jego przyczyny i skutki są bardziej kontrowersyjne, niż opisuje to Biblia. Machabeusze pokonali swoich rodaków i Greków, ale po latach dali się podporządkować Rzymowi.
W tym artykule: Hellenizacja Izraelczyków Początek powstania Bardziej wiarygodna wersja wydarzeń Żydowska władza polityczna i religijna Niepodległe państwo żydowskie Koniec niepodległości i uzależnienie od Rzymu Kolejne powstania 25. dnia żydowskiego miesiąca kislew (późny listopad–grudzień) nadchodzi święto Chanuki. Żydzi przez osiem dni upamiętniają odzyskanie Świątyni Jerozolimskiej z rąk Seleukidów w czasie powstania Machabeuszów. Codziennie zapalają światła w specjalnym dziewięcioramiennym świeczniku. Jedzą smażone na oleju pączki i płatki ziemniaczane. Dzieci puszczają w ruch bączki – ozdobione literami hebrajskiego alfabetu, które rozpoczynają kolejne słowa w zdaniu „Tam zdarzył się wielki cud”. Dostają też codziennie prezenciki i przy okazji święta słuchają opowiadań o złym greckim królu Antiochu. O tym, który chciał zniszczyć żydowską religię, zabronił obrzezania. Kazał Żydom składać pogańskie ofiary, a w 167 r. p.n.e. wystawił ołtarz Zeusowi w Świątyni. W odpowiedzi na tę politykę wybuchło powstanie pobożnych Żydów. Na jego czele stanął Matatiasz z rodu Hasmoneuszy, a po jego rychłej śmierci – Juda z przydomkiem Machabeusz („Młot”). Żydzi odzyskali Świątynię 14 grudnia (25 kislew) 164 r. p.n.e. i dokonali jej oczyszczenia. Oliwy do zapalenia świątynnej menory wystarczyło wtedy na osiem dni, choć wydawało się, że zapasy tej dobrej, niezbezczeszczonej przez Greków, skończą się po jednym. Hellenizacja Izraelczyków Wywalczone wtedy hasmonejskie państwo przetrwało jako niezależne aż do 63 r. p.n.e. A pamiętajmy, że w historii żydowskiej państwowości następne niepodległe państwo narodziło się dopiero w 1948 r.! Dlatego Machabeusze obrośli legendą. „Makkabi” to popularna nazwa żydowskich klubów sportowych, organizuje się „makkabiady”, a bohaterów wojennych przyrównuje właśnie do Machabeuszów. Sławią ich też dwie biblijne Księgi Machabejskie. Palestyna od 301 r. p.n.e. należała do Egiptu rządzonego przez dynastię Ptolemeuszy. Stąd wzięła się tak liczna emigracja Żydów w III w. p.n.e. do Egiptu, i to nie tylko tych przymusowo przesiedlanych, ale też dobrowolnie wyjeżdżających do administracyjnego centrum. W 200 r. p.n.e., po serii wojen, Palestyna przeszła pod panowanie państwa Seleukidów. Wraz ze zmianą władców zmienił się także system poboru podatków. O ile poprzednio zbierali je dzierżawcy, o tyle Seleukidzi zostawili sprawy podatkowe w rękach arcykapłanów Świątyni Jerozolimskiej. Arystokracja kapłańska była silnie zhellenizowana, jak cała ówczesna elita. Żydzi chcieli przyjmować greckie imiona, uczestniczyć czynnie w greckiej cywilizacji – a więc i np. w ćwiczeniach sportowych w gimnazjonie, podstawowej instytucji greckiego modelu wykształcenia obywatelskiego. Nie znaczy to, że elity nie czuły swojej odrębności etnicznej i religijnej. Ale wyrażały swój podziw dla kultury greckiej – która była dominująca we wschodnim obszarze basenu Morza Śródziemnego w greckich poleis i dość w tym okresie jednorodna – a także chciały z niej korzystać. Początek powstania W 175 r. p.n.e. na tronie Seleukidów zasiadł Antioch IV, noszący przydomek Epifanes. Autor 1 Księgi Machabejskiej szuka przyczyn wybuchu powstania właśnie w polityce tego króla, „korzenia wszelkiego zła”. Wspomina, że w ludzie Izraela znaleźli się tacy wiarołomni, którzy wprowadzali pogańskie obyczaje. A mimo to Grecy dwa razy złupili miasto. W końcu król wydał dekret dla całego swojego imperium (rozległego i wieloetnicznego!), że wszyscy mają być jednym ludem i postępować wedle tych samych – greckich – obyczajów. Za dekretem przyszła fala represji wobec tych Żydów, którzy się sprzeciwili. Zaprzestano też składania ofiar Bogu. W tej sytuacji doszło do powstania – w Modin przeciw władzy wystąpił Matatiasz ze swoimi synami, zabijając niewiernego Judejczyka i urzędnika królewskiego. Historia odkrycia Biblii. Dziś te znaleziska warte są miliony Formę i treść Pisma Świętego kształtowały stulecia badań, debat, postępu technicznego i kultu. Od słów pisanych ręcznie na papirusie i pergaminie po egzemplarze drukowane przez mechanic... Bardziej wiarygodna wersja wydarzeń Do tej prostej relacji nowe i zaskakujące fakty wnosi mniej propagandowa 2 Księga Machabejska. Sytuacja w Judei została w niej przedstawiona inaczej. Około 175 r. p.n.e. stanowisko arcykapłana stracił Oniasz. Król zaakceptował na tej funkcji jego brata Jazona – hellenistę (na co wskazuje już samo imię zmienione z Jozuego na podobnie brzmiącą wersję grecką). Ów nowy arcykapłan zaczął wprowadzać w Jerozolimie instytucje greckie, gimnazjon i efebię (system wychowania chłopców w antycznej Grecji). Ba, historyk Jazon z Kyrene podaje, że arcykapłan poprosił króla o „zapisanie mieszkańców Jerozolimy jako Antiocheńczyków”. To znaczy, że arcykapłan planował stworzenie greckiej polis o nazwie Antiochia na terenie Jerozolimy, co dawałoby miastu pewną autonomię i niższe podatki. Konflikt między hellenistami i Żydami tradycyjnymi – nazwijmy ich chasidim (pobożni) – stał się w tej sytuacji nieunikniony. Tymczasem po kilku latach Jazon stracił funkcję arcykapłana na rzecz Menelaosa. Ów również należał do stronnictwa hellenistów, ale obiecał Antiochowi wnoszenie wyższych podatków do skarbca. Tak zaczęła się walka między Menelaosem a Jazonem – to ten drugi uzyskał wsparcie egipskich Ptolemeuszy. Konflikt nasilił się, gdy rozeszła się pogłoska, że Antioch zginął w kampanii wojennej przeciw Egiptowi. Plotka okazała się fałszywa. Wściekły król, nic nie osiągnąwszy w Egipcie, w drodze powrotnej spacyfikował Jerozolimę, zdusił rebelię Jazona i zabrał ze Świątyni pieniądze – należne podatki. Wybudował także twierdzę Akra (dosł. „szczyt”) niedaleko wzgórza świątynnego i obsadził ją garnizonem wojskowym. Wtedy, w 167 r. p.n.e., stronnictwo pobożnych rozpoczęło powstanie przeciw greckiemu panowaniu. Ta wersja podkreśla toczoną między tradycjonalistami a hellenistami wojnę domową, w której Antioch na pewno popierał stronnictwo progreckie. I jest bardziej wiarygodna niż rzekome nieuzasadnione dekrety króla czy zbezczeszczenie Świątyni w Jerozolimie jako zarzewie konfliktu. Żydowska władza polityczna i religijna Wojna miała charakter partyzancki i Seleukidom nie było łatwo stłumić żydowski opór. W 162 r. p.n.e. nowy król Demetrios I Soter wysłał do Jerozolimy swego dowódcę Nikanora i kazał uczynić arcykapłanem Alkimosa. Rok później sukces odnieśli powstańcy: Juda Machabeusz pokonał wojska Seleukidów w bitwie pod Adasą. Trudno powiedzieć, jak liczne były armie, kto dokładnie walczył w machabejskiej oraz jak Żydzi dawali sobie radę z zaprawionymi w bojach wojskami seleukidzkimi, ponieważ brak na ten temat źródeł. Sam Juda jednak wkrótce zginął w walce z następcą Nikanora – Bakchidesem. Powstańcy zaś, już pod wodzą brata poległego, Jonatana, uciekli na pustynię. Wtedy nieoczekiwanie nastąpił przełom. Przyniósł go uzurpator Aleksander Balas, który chciał obalić rządzącego państwem Seleukidów Demetriosa. Jonatan Machabeusz stał się kartą przetargową dla obu stron. Demetrios oferował mu stanowisko stratega Judei, ale Jonatan poparł Balasa, od którego dostał funkcję arcykapłana Świątyni. I choć Balas ostatecznie przegrał, to Jonatan zachował tytuł. Jerozolima (prócz twierdzy Akra) znalazła się w rękach rebeliantów, a wódz powstania został jednocześnie przywódcą ludu za pozwoleniem Seleukidów. Miał połączyć w swoim ręku władzę religijną oraz polityczną. To stanie się wielką nowością w żydowskiej historii i wyróżnikiem panowania dynastii hasmonejskiej (machabejskiej). Jonatan był zręcznym politykiem wykorzystującym konflikty i uzurpacje do tronu Seleukidów. Zginął jednak z rąk Tryfona – dawnego dowódcy Balasa, który chciał uczynić królem jego syna i wystąpił przeciw Demetriosowi II. Rzadkie znalezisko z Izraela. Archeolodzy odkryli monetę z czasów powstania Żydów przeciwko Rzymianom W jaskini na terenie Pustyni Judzkiej w Izraelu archeolodzy znaleźli rzadką monetę. Pochodzi z czasów ostatniego w starożytności zrywu narodowego Żydów – powstania Bar Kochby z II wieku n... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/rzadkie-znalezisko-z-izraela-moneta-z-czasow-ostatniego-w-starozytnosci-zrywu-narodowego-zydow-74ccfed.png" width="938" height="492" alt="Rzadkie znalezisko z Izraela. Moneta z czasów ostatniego w starożytności zrywu narodowego Żydów" title="Rzadkie znalezisko z Izraela. Moneta z czasów ostatniego w starożytności zrywu narodowego Żydów" /> Niepodległe państwo żydowskie Po śmierci Jonatana Machabeusza przywództwo objął jego brat Szymon. Wraz z jego panowaniem „pogańskie jarzmo zostało zdjęte z Izraela” (1 Mch). Od króla Demetriosa Szymon uzyskał tytuł etnarchy („przywódcy ludu”). W 141 r. p.n.e. zajął twierdzę Akra, zdobywając tym samym faktyczną niepodległość. Został przez lud obwołany władcą, arcykapłanem i naczelnym dowódcą armii. Od tej pory wszystkie dokumenty miały być sygnowane jego imieniem. Odnowił też stare przymierze z Rzymem. Poselstwa do starającego się osłabiać Seleukidów imperium słano od czasów Judy Machabeusza, a Żydzi nazywani byli „przyjaciółmi ludu rzymskiego”. Jeszcze tylko raz, i to na krótko, Seleukidzi stanowili zagrożenie dla państwa żydowskiego: za panowania syna Szymona – Jana Hyrkana. W 131 r. p.n.e. Antioch VII Sidetes zajął Jerozolimę i postanowił zniszczyć jej mury obronne, domagał się też okupu i zwrotu terytoriów. Władca zginął jednak w czasie kampanii partyjskiej w 129 r. p.n.e. To ponownie osłabiło Seleukidów, państwu hasmonejskiemu zaś dało rzeczywistą i pełną niezależność. Państwo żydowskie powiększało swoje granice. Wydaje się, że to Jan Hyrkan pierwszy zaczął zatrudniać obcych najemników (praktyka ta weszła na stałe do polityki jego następców). On też rozpoczął podbój nowych terytoriów. Hyrkan zostawił kraj, w którego granicach znalazły się największe miasta wybrzeża (zamieszkiwane także przez ludność grecką). Na północy – Samaria (samarytańska świątynia na górze Gerizim i stolica Szechem zostały zniszczone). Na wschodzie – część Transjordanii. Natomiast na południu – Idumea, której mieszkańcy zostali zmuszeni do obrzezania i konwersji na żydowską religię. Następcy dodali kolejne nabytki. Byli etnarchami i arcykapłanami w jednej osobie. Prawdopodobnie Aleksander Jannajos (przełom II i I w. p.n.e.) pierwszy przyjął oficjalnie tytuł króla (basileus), noszony przez władców innych państw hellenistycznych. Ta grecka tytulatura – obok odpowiednika hebrajskiego – widnieje na wybijanych przez niego monetach. Gdzie jest Arka Przymierza? 7 potencjalnych tropów Arka zaginęła podczas szturmu wojsk babilońskich na Jerozolimę w 586 r. p.n.e. Gdzie jest Arka Przymierza? Badacze wskazują 7 potencjalnych miast, gdzie może się dzisiaj znajdować. Koniec niepodległości i uzależnienie od Rzymu Paradoksalnie, choć państwo Hasmoneuszy wyrosło ze zrywu chasidim przeciw żydowskim hellenistom i Grekom, w coraz większym stopniu ulegało procesowi hellenizacji. Syna Hyrkana, Aristobulosa, określano nawet przydomkiem „Filohellen” (miłośnik Greków). Władcy hasmonejscy, konsolidując swoją władzę, odchodzili od ideałów „pobożnych”. Opierali się w polityce wewnętrznej na saduceuszach – bogatej arystokracji kapłańskiej – których z władzą łączyły interesy ekonomiczne. W odróżnieniu od stronnictwa religijnego faryzeuszy, saduceusze nie byli tak skrupulatni w wypełnianiu żydowskiego Prawa. Hyrkan bez pardonu splądrował grób Dawida w poszukiwaniu pieniędzy, wywołując tym czynem oburzenie tradycyjnych Żydów. Chasidim nie podobała się też polityka Aleksandra Jannajosa, brata Hyrkana. Kiedy jako arcykapłan miał sprawować kult w świątyni, został obrzucony przez lud owocami. Konflikt z „pobożnymi” według historyka żydowskiego Józefa Flawiusza zakończył się masakrą 6 tys. osób. Dopiero Aleksandra Salome, żona i następczyni Aleksandra, pogodziła się z faryzeuszami. Niepodległe państwo żydowskie nie przetrwało jednak długo. Po śmierci Salome w 67 r. p.n.e. o schedę walczyło ze sobą dwóch jej synów: Aristobulos II i Hyrkan II. Potem na Wschodzie pojawił się rzymski wódz Gnejusz Pompejusz – który dokończył długą wojnę z królem Pontu Mitrydatesem. Oczyścił morze z piratów i na gruzach państwach Seleukidów utworzył prowincję Syrię. Nikt nie miał już wątpliwości, kto rozdaje karty w regionie. Obaj synowie Salome (zaopatrzeni w sowite łapówki) oraz osobna delegacja ludu udali się do Pompejusza, żeby uzyskać jego poparcie. Rzymski wódz nie podjął wtedy żadnej decyzji, kazał stronom czekać w Judei. Kiedy przyjechał do Jerozolimy w 63 r. p.n.e., Aristobulosa wtrącił do więzienia, zdobył Świątynię bronioną przez jego zwolenników, a Hyrkana II poparł na stanowisku arcykapłana. Zgrabnie rozmontował żydowskie królestwo. Miastom greckim na wybrzeżu obiecał wolność i autonomię, a Samarię i Transjordanię oddał pod jurysdykcję rzymskiego namiestnika prowincji Syrii. Wyjście Izraelitów z Egiptu to bardzo nośna opowieść. Ile jest jednak prawdy w historii Exodusu? Wyjście Izraelitów z Egiptu to jedno z ważniejszych wydarzeń opisanych w Biblii, które stanowi centralny punkt historii Izraela. Opowieść o Mojżeszu i wyzwoleniu Żydów spod egipskiego jar... Kolejne powstania Państwo Hyrkana – który był jedynie etnarchą, a nie królem – obejmowało tylko tereny historycznej Judei, Idumei i Perei. Stało się bytem niesamodzielnym, zależnym całkowicie od rzymskich polityków. Powiększyło swoje granice dopiero za panowania Heroda Wielkiego – zresztą Idumejczyka (Edomity), a nie Izraelity – króla z woli Rzymian, umiejętnie lawirującego w meandrach polityki okresu wojen domowych. Jednak zaraz po śmierci Heroda jego ziemie, pogrążone w wojnie przez sukcesorów, zostały w 6 r. n.e. częściowo przekształcone w rzymską prowincję Judeę, na której czele stał namiestnik rezydujący w Cezarei Nadmorskiej. Żydzi nie zapomnieli bynajmniej o niepodległości. Byli jedynym ludem w imperium, który wzniecił dwa krwawe powstania przeciwko Rzymianom – w roku 66 oraz w latach 30. II stulecia. Niezależności nie odzyskali.
Powstanie w getcie warszawskim, czyli bój o godność. Ginęli z bronią w ręku, walcząc do końca
„Toczy się walka o waszą i naszą wolność (…), o wasz i nasz honor i godność” – napisali w odezwie do Polaków żydowscy bojowcy z powstania w getcie warszawskim. Powstańcy w większości zginęli na polu bitwy, ale walkę o głoszone wartości zdecydowanie wygrali.
W tym artykule: Od getta do realizacji planu „ostatecznej likwidacji kwestii żydowskiej” Droga do wybuchu powstania w getcie warszawskim Przygotowania do powstania w getcie warszawskim Przebieg walk w trakcie powstania w getcie warszawskim Jakie skutki przyniosło powstanie w getcie warszawskim? Powstanie w getcie warszawskim wybuchło 19 kwietnia 1943 roku i skończyło się 16 maja tego roku. Było burzliwą zapowiedzią ostatniego etapu Holokaustu, czyli ostatecznej zagłady Żydów w obozach śmierci. Co sprawiło, że powstańcy stanęli do honorowej, ale z góry skazanej na porażkę walki? Od getta do realizacji planu „ostatecznej likwidacji kwestii żydowskiej” Droga do decyzji o tak zwanym ostatecznym rozwiązaniu kwestii żydowskiej była stopniowa. Zgodnie z niemieckimi dokumentami zdecydowano o tym dopiero 20 stycznia 1942 w czasie konferencji w Wannsee. Definitywnie porzucono wówczas plany wysiedlenia Żydów poza Europę i zdecydowano się na eksterminację całego narodu. W tym celu Niemcy na bazie istniejącego już systemu obozów koncentracyjnych zbudowali system obozów zagłady. Ich jedynym celem miało być „likwidowanie obcego rasowo elementu”, czyli właśnie Żydów. Nie tylko z terenów III Rzeszy, ale i z całej okupowanej Europy. Miejscem kaźni Żydów z warszawskiego getta miała być „fabryka śmierci” w Treblince. II wojna światowa była najkrwawszym konfliktem w dziejach. Zbiór najważniejszych informacji II wojna światowa okazała się najkrwawszą w historii ludzkości. Szacuje się, że w latach 1939–1945 życie straciło od 60 do nawet 85 mln osób, z czego zdecydowaną większość stanowili... W latach 1940–1942 tak zwana żydowska dzielnica w Warszawie liczyła ok. 450 tys. mieszkańców. Ludzie ci byli stłoczeni na około zaledwie 2,4% powierzchni stolicy. Dziesiątkowały ich choroby, plagi, klęski głodu i niezliczone niemieckie zbrodnie. Droga do wybuchu powstania w getcie warszawskim Kiedy w 1942 roku Niemcy podjęli wspomnianą już decyzję o ostatecznym rozwiązaniu kwestii żydowskiej, los getta był przesądzony. Tego nie byli jednak w pełni świadomi jego mieszkańcy, którzy wkrótce mieli zostać przetransportowani właśnie do Treblinki. Pierwsze doniesienia o planowanej akcji deportacyjnej (latem 1942 roku) tłumaczono w getcie jako przeprowadzkę na zdobyte przez hitlerowców bliżej nieokreślone tereny wschodnie. Pogłoskę wzmacniało niemieckie rozporządzenie. Mówiło jasno o tym, że przeznaczeni do deportacji mieli zabrać ze sobą podręczny bagaż i wikt na 3 dni podróży. Żydzi nie protestowali więc początkowo w czasie transportu przez warszawski Umschlagplatz. To plac przeładunkowy, na którym odprawiano do wagonów kolejne masy ludzi w nieznanym wschodnim kierunku. Adresem nie były jednak obozy pracy gdzieś pod Uralem, a położona nieco ponad 100 km od Warszawy Treblinka. W ten oto sposób, w ledwie nieco ponad miesiąc, Niemcy zredukowali liczbę mieszkańców getta aż o niemal 300 tys. ludzi. W dzielnicy żydowskiej zostali głównie pracownicy zakładów pracy przymusowej. Udzielone im przez nazistów „gwarancje nietykalności” niewiele jednak były warte. Od tego momentu żydowskie podziemie wiedziało o tym, że to ostatni moment na jakąkolwiek próbę oporu. Zaczęto akcję przygotowawczą do samoobrony. Wraz z wybuchem powstania w getcie warszawskim wizerunek bezbronnego Żyda miał przejść już do historii. Przygotowania do powstania w getcie warszawskim W żydowskiej dzielnicy pozostali głównie pracujący fizycznie, względnie odżywieni młodzi mężczyźni. Pozostawała jeszcze kwestia uzbrojenia, przygotowania pola walki i organizacyjnej konsolidacji. Organizacje żydowskie Akcja likwidacyjna getta poskutkowała zbliżeniem się do siebie poróżnionych do niedawna żydowskich stronnictw politycznych w getcie. Powołano do życia Żydowską Organizację Bojową na czele z Mordechajem Anielewiczem, późniejszym przywódcą całego powstania. W jej skład wchodziły lewicowe organizacje polityczne getta. Liczbę żołnierzy ŻOB-u w przededniu powstania szacuje się na 600 osób. Najstraszniejsze zbrodnie ludzkości. Kiedy zginęło najwięcej ludzi? Ten ranking daje do myślenia W której wojnie zginęło najwięcej ludzi? Czy liczba jej ofiar śmiertelnych była wyższa niż liczba ofiar niewolnictwa? Jak w tym kontekście ocenić europejski imperializm? Oto najstraszniej... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/najstraszniejsze-zbrodnie-ludzkosci-kiedy-zginelo-najwiecej-ludzi-i-z-jakiego-powodu-ten-ranking-daje-do-myslenia-fot-getty-images-71357b8.jpg" width="938" height="625" alt="Najstraszniejsze zbrodnie ludzkości. Kiedy zginęło najwięcej ludzi i z jakiego powodu? Ten ranking daje do myślenia (fot. Getty Images)" title="Najstraszniejsze zbrodnie ludzkości. Kiedy zginęło najwięcej ludzi i z jakiego powodu? Ten ranking daje do myślenia (fot. Getty Images)" /> Obok Żydowskiej Organizacji Bojowej w getcie wykształcił się także liczący około 300–500 osób Żydowski Związek Wojskowy. Utworzyli go dawni działacze prawicowych partii żydowskich z przedwojennej Polski. W jego składzie znajdowali się nawet dawni oficerowie Wojska Polskiego. Ostatecznie, pomimo podjętych rozmów, nie doszło do pełnego połączenia obu związków. Lewicowy ŻOB był organizacją liczniejszą, jednak prawicowy ŻZW mógł pochwalić się lepszym zapleczem wojskowym. Różnice polityczne nie przeszkodziły jednak w ustaleniu wspólnego planu walki i zaopatrywania się nawzajem w broń. Uzbrojenie powstańców Przed zbrojnym wystąpieniem przeciwko Niemcom, Żydzi postarali się o środki do walki. Uzbrojenie pozyskiwano poprzez darmowe dostawy i zakupy od polskich podziemnych organizacji zbrojnych. Mimo podjętych wysiłków ilość broni była tylko kroplą w morzu potrzeb. Na szacowaną liczbę 1000 bojowców przypadało tylko około 250 sztuk broni palnej. Arsenał powstańców nie robi wrażenia tylko na pierwszy rzut oka. Należy wziąć pod uwagę warunki, w jakich Żydzi musieli zbierać środki na broń. Akcja zbiórki funduszy na zakup broni i amunicji była trudna. Stosowano tak zwane ekspropriacje, czyli siłowe wymuszenia od przemytników czy od Żydów współpracujących z Niemcami. Zorganizowano również napady na kasę Judenratu czy na bank getta. Żydowskiemu podziemiu udało się nawet pokątnie zakupić pewną ilość niemieckich mundurów. Te przydały się później podczas zasadzek czy ucieczek. Konspiratorzy zadbali także o łączność ze światem zewnętrznym. Wydrążono tunele pod ziemią prowadzące od kryjówek i schronów na terenie getta do mieszkań za murem, „po aryjskiej stronie”. To tamtędy transportowano broń, przeprawiano się w obie strony w czasie przygotowań, jak i już w czasie walk. W przededniu wybuchu powstania doszło również do akcji likwidacyjnej kolaborantów, donosicieli i agentów Gestapo. Przebieg walk w trakcie powstania w getcie warszawskim Powstanie zaczęło się 19 kwietnia 1943 roku. Bramy getta przekroczyły niemieckie jednostki pacyfikacyjne wraz z łotewskimi i ukraińskimi siłami kolaboracyjnymi. Ich celem było usunięcie z dzielnicy pozostałych w niej mieszkańców i ostateczna likwidacja getta. Początek walk Zdezorientowani hitlerowcy zostali „powitani” silnym ogniem przez powstańców zgrupowanych w trzech głównych punktach. Każda z pierwszych potyczek zakończyła się wycofaniem Niemców i ich pomocników. Bitwa o Anglię zdecydowała o losach wojny. Czy udałoby się obronić Wielką Brytanię bez udziału Polaków? 10 lipca 1940 r. rozpoczęła się jedna z decydujących batalii II wojny światowej. Toczona była między niemieckim lotnictwem Luftwaffe a brytyjskim RAF-em. To epickie starcie przeszło do hist... W toku walk powstańcy wywiesili na Placu Muranowskim flagę z gwiazdą Dawida. Dzień później obok zawisła flaga polska. Bojowcy występowali podczas walk pod polskimi albo syjonistycznymi chorągwiami lub pod socjalistycznymi i komunistycznymi czerwonymi sztandarami, w zależności od politycznego rodowodu danego oddziału. Kontratak nazistów Sukcesy Żydów nie trwały jednak długo. Powstańcy już po 4 dniach z otwartych ulicznych walk przeszli do głębokiej defensywy w bunkrach. Część z nich zdecydowała się na ewakuację poza mur poprzez system tuneli. Wielu uciekinierów zostało zabitych podczas prób przedarcia się do lasów. Niektórzy, mając przed sobą Niemców, zmuszeni byli nawet zawrócić na teren getta i kontynuować walkę. Niemcy szybko otrząsnęli się po pierwszym szoku. Dowództwo nad akcją pacyfikacyjną przejął SS-Gruppenführer Jürgen Stroop, który przegrupował siły. Oddziały SS rozpoczęły ostrzał artyleryjski placówek powstańczych. Przystąpiły do metodycznej akcji likwidacji ognisk oporu, wykorzystując przytłaczającą przewagę liczebną, ogniową i materiałową. Upadek powstania Po wyjściu z kryjówek ludności cywilnej, w głównym schronie, zwanym bunkrem Anielewicza, pozostała większość walczących bojowców. W sytuacji bez wyjścia często walczyli do końca, nierzadko wybierając śmierć samobójczą, np. poprzez rozerwanie się granatem. Wszystko po to, by nie wpaść żywcem w niemieckie ręce. W podobnych okolicznościach według niektórych relacji zginąć miał sam dowódca powstania, czyli Mordechaj Anielewicz. Obok walki z powstańcami, Niemcy kontynuowali likwidację getta. Naziści swoje działania prowadzili za pomocą taktyki spalonej ziemi. Niszczyli kolejne ulice i zabudowania, przy okazji odcinając powstańcom zaplecze. Wybuch powstania wywołał reakcję polskiego podziemia. O pomoc dla powstańców apelował premier polskiego rządu na uchodźstwie Władysław Sikorski. Naziści byli atakowani zarówno przez oddziały Armii Krajowej, jak i Gwardii Ludowej. Polskie akcje skazane były jednak na porażkę ze względu na koncentrację sił niemieckich i policji granatowej wokół dzielnicy żydowskiej. Koniec powstania Większość bojowców zginęła bohatersko z bronią w ręku lub podczas próby ewakuacji przez tunele i kanały. Nieliczni ocalali z powstania tworzyli później leśne oddziały partyzanckie, głównie pod egidą Gwardii Ludowej. Dotyczyło to m.in. grupy zastępcy Anielewicza, Ichhaka Cukiermana. Jego jednostka potem wzięła udział w walkach podczas powstania warszawskiego w sierpniu 1944 roku. Inni, cudem uratowani od śmierci, starali się doczekać nadejścia frontu w kryjówkach wokół Warszawy, w lasach czy u chłopów. Po niecałym miesiącu walk, w połowie maja, Niemcy zniszczyli już większość ognisk żydowskiego oporu. Kat getta, SS-Gruppenführer Stroop po wysadzeniu Wielkiej Synagogi odnotował 16 maja 1943 roku w swoim niesławnym raporcie koniec istnienia „byłej żydowskiej dzielnicy mieszkaniowej”. Ta data stała się symbolicznym końcem powstania. Jakie skutki przyniosło powstanie w getcie warszawskim? Powstanie w getcie warszawskim było pierwszym miejskim powstaniem zbrojnym przeciw Niemcom w Europie. Była to także pierwsza tak duża akcja zbrojna wymierzona przeciwko nazistom współorganizowana przez polskie podziemie. Trudno oszacować dokładnie straty powstańców i ludności cywilnej. Zawyżone raporty Stroopa mówią o ok. 6 tys. Żydów zabitych w walce i o około 7 tys. cywilów zamordowanych na miejscu. Pozostałe 50 tys. ludzi miano wywieźć do obozów koncentracyjnych. Te dane podważają inne, powojenne już szacunki, które mówią o tym, że jeszcze przed rozpoczęciem powstania w getcie znajdowało jedynie 40 tys. osób. Koszmar II wojny światowej wciąż prześladuje dzieci, które ją przeżyły [REPORTAŻ] W wieku ośmiu lat moja matka Teresa została okradziona z dzieciństwa. Spała, ściskając ukochanego pluszowego lisa, gdy we wczesnych godzinach porannych 1 września 1939 r. przerażająca burz... Jak wyglądały straty niemieckie w powstaniu w getcie warszawskim? Spisany przez „zwycięską stronę” raport ujawnił liczbę 16 zabitych i 85 rannych Niemców. Polska prasa podziemna „na gorąco” podawała liczbę 86 zabitych i 420 rannych. Zarówno w jednym, jak i drugim przypadku w tych szacunkach nie ujęte zostały straty po stronie niemieckich jednostek pomocniczych złożonych z Ukraińców i Łotyszy. Niewielkich rozmiarów powstanie Niemcy zdołali stłumić małym nakładem sił. Suche liczby na temat strat i krótki opis potyczek nie oddają jednak tego, jak wielka była i jest symboliczna waga tych wydarzeń. Powstanie w getcie warszawskim to do dziś jedno z najważniejszych wydarzeń w dziejach narodu żydowskiego, a także i w historii Polski. Powstańcy byli obywatelami polskimi i walczyli z hitlerowskimi zbrodniarzami również pod polskimi sztandarami. Zakończone klęską powstanie stało się wyrazistym symbolem bohaterskiego oporu Żydów wobec barbarzyństwa Niemców. Jako epilog zrywu żydowskich mieszkańców Warszawy może posłużyć los SS-Gruppenführera Stroopa. Niemiecki zbrodniarz odpowiedział za swoje czyny przed polskim sądem. Został stracony w Warszawie niecałe 9 lat po stłumieniu powstania, które w swoim niechlubnym raporcie tak usilnie przedstawiał jako osobisty wielki sukces. Źródło: Arens M., Flagi nad gettem. Rzecz o powstaniu w getcie warszawskim, Kraków-Budapeszt, 2011. Nasz ekspert Hubert Rój Współpracownik redakcji National Geographic. Pasjonuje się historią XX wieku, a także gotowaniem. Nadmiar czasu wolnego najchętniej przeznacza na rzecz najważniejszą ze wszystkich rzeczy nieważnych, czyli futbol.
Odkryto „schron” sprzed dwóch tysięcy lat. Powstał w wielkim zbiorniku na wodę
Blisko dwa tysiące lat ma nietypowa kryjówka, którą archeolodzy odkryli w Izraelu. „Schron” powstał w zbiorniku na wodę wykutym w skale. Miał ochronić Żydów w czasie antyrzymskiego powstania.
W tym artykule: Rozległy kompleks kryjówek pod starożytną osadą Cysterna starożytnym schronem Starożytny schron – jak wyglądał? Znaczenie badań „schronów” O tym, że powstanie Bar Kochby, które trwało od 132 do 136 roku n.e., było przygotowane z wyprzedzeniem, świadczy nowe znalezisko dokonane niedaleko Jeziora Tyberiadzkiego w Izraelu. Rozległy kompleks kryjówek pod starożytną osadą – Jest to najbardziej rozległy kompleks kryjówek odkryty do tej pory w Galilei – przekonuje Izraelska Służba Ochrony Zabytków, która kierowała badaniami. Wykopaliska ujawniły zabytki, które ukazują dramatyczne epizody w historii narodu żydowskiego. Znalezisko znajduje się w miejscowości Huqoq, której dzieje sięgają głębokiej starożytności. Osada ta jest wspomniana w biblijnej Księdze Jozuego. Z kolei w Talmudzie Jerozolimskim i Talmudzie Babilońskim przeczytamy o rabim Pinhasie i rabim Hezekiaszu, mędrcach z III i IV wieku n.e., którzy mieszkali na tym obszarze. Na wzgórzu, w pobliżu kompleksu kryjówek, znajduje się synagoga z imponującymi, unikalnymi mozaikami z okresu bizantyjskiego. Odkryto ją w 2011 roku. Cysterna starożytnym schronem Już w starożytności przechowywano wodę na czas suszy. Świadectwem tego są wielkie cysterny znane zarówno z wielkich miast, jak i z mniejszych osad. Tak też było w przypadku Huqoq, które dysponowało pojemnym zbiornikiem na wodę wykutym w skale. W czasie wykopalisk prowadzonych w ostatnich miesiącach archeolodzy ustalili, że funkcja zbiornika uległa zmianie w związku z przygotowywanym powstaniem Żydów przeciwko Rzymianom. Zryw, który trwał od 132 do 135 roku n.e., określany jest też jako Druga Wojna Żydowska. Była to reakcja na decyzje cesarza Hadriana, który zarządził między innymi budowę świątyni poświęconej rzymskiemu bogowi Jowiszowi Kapitolińskiemu w miejscu dawnej Świątyni Jerozolimskiej. Cysterna powstała w czasach istnienia Drugiej Świątyni. Ten święty przybytek był najważniejszą świątynią Izraelitów. Budowla stała w Jerozolimie, na Wzgórzu Świątynnym. Według żydowskiej tradycji miała powstać w latach 537–516 p.n.e. z inicjatywy perskiego króla Cyrusa II Wielkiego. Starożytny schron – jak wyglądał? Żydzi znacząco zmienili wygląd zbiornika i zaaranżowali go do swoich potrzeb. Wykonali szereg wnęk i tuneli, w których można było się schronić i schować zapasy. Ten system to największy i najbardziej imponujący z odkrytych do tej pory w Galilei – przekazała Izraelska Służba Ochrony Zabytków. Starożytni wykuli szereg trudno dostępnych wnęk, tak aby maksymalnie przeszkodzić uzbrojonym rzymskim żołnierzom w ewentualnym ściganiu rebeliantów. Wewnątrz podziemnego kompleksu odkryto setki potłuczonych glinianych i szklanych naczyń, a także wspaniały pierścień, który niegdyś był ozdobiony kamieniem szlachetnym. – Kompleks kryjówek pozwala spojrzeć na trudny okres dla żydowskiej społeczności w Huqoq i ogólnie w Galilei – mówią kierujący wykopaliskami Uri Berger z Izraelskiej Służby Ochrony Zabytków i prof. Yinon Shivtiel z Zefat Academic College. – Jednak historia, którą opowiada to miejsce, jest również optymistyczną opowieścią starożytnego żydowskiego miasta, któremu udało się przetrwać historyczne trudności. Jest to historia mieszkańców, którzy nawet po utracie wolności i po wielu ciężkich latach buntów wyszli z ukrytego kompleksu i założyli kwitnącą wioskę z jedną z najbardziej imponujących synagog w okolicy – podkreślili. W wykopaliskach wzięli udział studenci archeologii, wolontariusze, ale też żołnierze. Rzadkie znalezisko z Izraela. Archeolodzy odkryli monetę z czasów powstania Żydów przeciwko Rzymianom W jaskini na terenie Pustyni Judzkiej w Izraelu archeolodzy znaleźli rzadką monetę. Pochodzi z czasów ostatniego w starożytności zrywu narodowego Żydów – powstania Bar Kochby z II wieku n... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/rzadkie-znalezisko-z-izraela-moneta-z-czasow-ostatniego-w-starozytnosci-zrywu-narodowego-zydow-74ccfed.png" width="938" height="492" alt="Rzadkie znalezisko z Izraela. Moneta z czasów ostatniego w starożytności zrywu narodowego Żydów" title="Rzadkie znalezisko z Izraela. Moneta z czasów ostatniego w starożytności zrywu narodowego Żydów" /> Znaczenie badań „schronów” Odkrycie kompleksu kryjówek jest istotne dla debaty badaczy na temat tego, czy powstanie Bar Kochby objęło Galileę, czy też ograniczyło się do Judei i centralnego Izraela. Opierając się na różnych ustaleniach, archeolodzy datują większość zabytków na czasy zrywu Bar Kochby, ale są też starsze artefakty, być może z wcześniejszego zrywu. Nie jest pewne, czy kompleks był wykorzystywany do ukrywania się podczas Drugiej Wojny Żydowskiego, ale – w ocenie badaczy – wydaje się, że został przygotowany właśnie w tym celu. – Mamy nadzieję, że przyszłe wykopaliska przybliżą nas do odpowiedzi na to pytanie – podsumowują archeolodzy. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Rzadkie znalezisko z Izraela. Archeolodzy odkryli monetę z czasów powstania Żydów przeciwko Rzymianom
W jaskini na terenie Pustyni Judzkiej w Izraelu archeolodzy znaleźli rzadką monetę. Pochodzi z czasów ostatniego w starożytności zrywu narodowego Żydów – powstania Bar Kochby z II wieku naszej ery.
W tym artykule: Wykopaliska na Pustyni Judzkiej Kim był Eleazar? Monet było i jest więcej Każdy może dołączyć do badań Zryw, który trwał od 132 do 135 roku n.e. skierowany był przeciwko zwierzchnictwu Cesarstwa Rzymskiego. Była to reakcja na zarządzenia cesarza Hadriana, między innymi budowy świątyni poświęconej rzymskiemu bogowi, Jowiszowi Kapitolińskiemu, w miejscu dawnej Świątyni Jerozolimskiej. Na czele powstańców stanął Szymon bar Kochba. Na początku zrywu buntownikom udało się zdobyć Jerozolimę. Wówczas lider zrywu kazał wybić nową monetę, która upamiętniała to zdarzenie i jednocześnie wyznaczała rozpoczęcie nowej ery. Powstanie zakończyło się porażką Żydów. Po upadku ostatniej twierdzy, Betar, Rzymianie rozpoczęli krwawe represje. W wyniku walk miało zginąć nawet kilkaset tysięcy Żydów. Wykopaliska na Pustyni Judzkiej Izraelska Służba Starożytności ogłosiła właśnie intrygujące znaleziska z tego okresu, dokonane w jaskini na obszarze Pustyni Judzkiej w rejonie rezerwatu przyrody Mazuq Ha-he'teqim. Najcenniejsza jest moneta, na której znajduje się wybite na awersie imię „Eleazar kapłan” w starożytnym hebrajskim alfabecie. Na rewersie z kolei widoczna jest kiść winogron otoczona tekstem „Rok Pierwszy Odkupienia Izraela”, również zapisanym w starożytnym alfabecie hebrajskim. Oznacza to, że pieniądz pochodzi ze 132 roku naszej ery, bo wówczas rozpoczął się zryw. Kim był Eleazar? Archeolodzy i historycy zaczęli się zastanawiać, kim był Eleazar, którego imię widnieje na monecie. Wskazują na kilka możliwości. Być może był to rabin Eleazar Hamod'ai, rabin z czasów rabina Akiwy, uczeń rabina Yohanana ben Zakai. Rabin Eleazar Hamod'ai odegrał znaczącą religijną rolę w czasie powstania Bar Kochby. Mieszkał w mieście Beitar – miejscu, w którym znajdowała się kwatera główna powstania. Talmud podaje, że zmarł w Bejtarze, prawdopodobnie podczas zrywu. Eleazara z monety nie należy mylić z postacią biblijną o tym samym imieniu, występującą w Starym Testamencie. Był to arcykapłan, syn Aarona i Eliszeby, arcykapłan. Ten Eleazar zmarł w tym samym czasie, co Jozue. Pochowano go w mieście Gabata. Monet było i jest więcej Monetę Eleazara odkryto wraz z trzema innymi monetami z czasów rewolty. Na nich widniało imię „Symeon”. Być może jest to nawiązanie do imienia lidera powstania, Szymona Bar Kochby. Izraelska Służba Starożytności intensyfikuje w ostatnim czasie badania jaskiń na Pustyni Judzkiej we współpracy z Ministerstwem Dziedzictwa i Biurem Archeologicznym Administracji Wojskowej Judei i Samarii. Robi to w obawie przed poszukiwaczami skarbów, którzy wyszukują cenne metalowe zabytki. Od 2017 roku działa specjalna komórka w Izraelskiej Służbie Starożytności, której celem jest dotarcie do cennych zabytków przed rabusiami. Do tej pory udało się na przykład odkryć fragmenty zwoju Dwunastu Mniejszych Proroków, rzymskie żelazne miecze, z których jeden wciąż był w pochwie oraz najwcześniejszy kompletnie zachowany kosz na świecie. Każdy może dołączyć do badań W marcu rozpoczyna się kolejny sezon poszukiwań. – Zapraszamy społeczność do przyłączenia się do nas w siódmym sezonie wykopalisk na pustyni. Możecie pomóc ocalić znaleziska archeologiczne na Pustyni Judzkiej, zagrożone kradzieżą – mówi Eli Escusido, dyrektor Izraelskiej Służby Starożytności. Tym razem celem są jaskinie Murabba'at wzdłuż Nahal Darga. – Wykopaliska na Pustyni Judzkiej nie przestają nas zadziwiać i mamy nadzieję, że w tym sezonie również będziemy mogli zgłosić ważne znaleziska – dodaje Escusido. Wykopaliska rozpoczną się 11 marca 2024 r. i potrwają dziesięć dni. Źródło: Israel Antiquities Authority. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Kamienny pojemnik z czasów zagłady Drugiej Świątyni w Jerozolimie już po konserwacji. Jest unikatowy
Po zakończonej konserwacji kompletny kamienny pojemnik sprzed 2 tysięcy lat trafił do Muzeum Izraela w Jerozolimie. Jego kształt zaskoczył naukowców, a funkcja nadal jest zagadką.
W tym artykule: Kamienny pojemnik – dowód zagłady Jerozolimy Funkcja pojemnika z Jerozolimy Luksusowe towary z różnych stron świata Druga Świątynia była najważniejszą świątynią Izraelitów. Znajdowała się w Jerozolimie, na Wzgórzu Świątynnym. Według żydowskiej tradycji miała powstać w latach 537–516 p.n.e. z inicjatywy perskiego króla Cyrusa II Wielkiego na miejscu Pierwszej Świątyni zniszczonej przez armię babilońską w VI wieku p.n.e. To z czasów końca istnienia Drugiej Świątyni, czyli z I wieku n.e., pochodzi unikatowy zabytek, który po konserwacji trafił właśnie do Muzeum Izraela w Jerozolimie. Kamienny pojemnik – dowód zagłady Jerozolimy Ten rzadki wielokomorowy kamienny pojemnik jest po raz pierwszy prezentowany publicznie. Odkryto go podczas wykopalisk prowadzonych przez Izraelską Służbę Starożytności w obrębie Jerozolimskiego Parku Narodowego, który to biegnie wzdłuż dawnych murów. Kwadratowy pojemnik o wymiarach 30 na 30 cm wyrzeźbiono z miękkiego wapienia. Następnie został podzielony na dziewięć równych przedziałów. Archeolodzy odkryli artefakt w warstwie zniszczeń wewnątrz starożytnego sklepu datowanego na koniec okresu Drugiej Świątyni. Niegdyś sklep stał przy Drodze Pielgrzymkowej w Jerozolimie. Boki pudełka są zaczernione, co wskazuje, że zostało ono spalone być może w czasie powstania żydowskiego w latach 66-70 n.e. Był to zryw religijno-narodowy Żydów przeciwko rzymskiemu panowaniu. To wtedy spłonęła Druga Świątynia. Funkcja pojemnika z Jerozolimy To jedyny taki kamienny pojemnik, który zachował się w całości. Konserwatorzy musieli jedynie posklejać jego części. Fragmenty takich samych zabytków pochodzą wyłącznie z obszaru Jerozolimy. Być może używano go do prezentowania lub odmierzania produktów w sklepie. – Podczas wykopalisk na Drodze Pielgrzymkowej, gdzie odkryto pojemnik, znaleziono wiele przedmiotów świadczących o kwitnącej działalności handlowej. Miała miejsce w okresie istnienia Drugiej Świątyni – mówią cytowani w komunikacie Izraelskiej Służby Starożytności kierownicy badań archeologicznych, dr Yuval Baruch i Ari Levy. Oprócz pojemnika badacze przeszłości natknęli się na naczynia ceramiczne i szklane, infrastrukturę produkcyjną i kuchenną, kamienne odważniki i monety. Droga pełniła funkcję handlową i prowadziła do tętniącego życiem rynku miejskiego. Luksusowe towary z różnych stron świata W czasach istnienia Drugiej Świątyni jerozolimski rynek oferował lokalne i importowane towary, niektóre nawet egzotyczne. Było to miasto świątynne i centrum pielgrzymkowe, gdzie spotykali się ze sobą ludzie z odległych rejonów. Nowe badania weryfikują prawdziwość biblijnych wydarzeń. Historia była nieco inna Naukowcy w Izraelu przeprowadzili nowe badania metodą datowania radiowęglowego w miejscu starożytnego miasta Gezer. Ich wyniki pozwalają zweryfikować chronologię opisaną w starożytnych źr... Codzienne życie i handel w Jerozolimie Drugiej Świątyni musiały być prowadzone przy zachowaniu ścisłych żydowskich przepisów. Dotyczyły one czystości. Jak podano w komunikacie Izraelskiej Służby Starożytności, dowodem na to są tysiące fragmentów naczyń wapiennych odkrytych w wykopaliskach na terenie starożytnego miasta i jego okolic. Powszechne użycie kamiennych naczyń można wytłumaczyć żydowskim prawem, które określa, że kamień, w przeciwieństwie do gliny lub metalu, nie może stać się nieczysty. – Wydaje się, że wielokomorowy, kamienny pojemnik z Miasta Dawida był związany z wyjątkową jerozolimską gospodarką prowadzoną w cieniu świątyni, z zachowaniem ścisłego przestrzegania i zgodnie z przepisami dotyczącymi czystości. Dlatego możemy uznać to pudełko za wyraźnie jerozolimskie znalezisko – podkreślają izraelscy archeolodzy. Fragmenty innego podobnego pojemnika znaleziono pół wieku temu podczas wykopalisk w Dzielnicy Żydowskiej. Odkrywca żartobliwie nazwał przedmiot „miską na orzechy i nasiona”. Nazwa przetrwała do dziś. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
W Izraelu odnaleziono zabytki, które nawiązują do historii święta Chanuka. Artefakty mają 2200 lat
Archeolodzy w Izraelu odnaleźli 16 fragmentów ceramicznych dachówek z okresu greckiego. Naukowcy twierdzą, że artefakty bezpośrednio nawiązują do historii Chanuki.
W tym artykule: Co to jest Chanuka? Fragmenty dachówek z hellenistycznej twierdzy Odkrycie nawiązujące do historii Chanuki W Mieście Dawida, najstarszej części Jerozolimy, archeolodzy odnaleźli prawdopodobnie najstarsze pokrycia dachowe w Izraelu. Wyprodukowano je za czasów króla z dynastii Seleucydów Antiocha IV Epifanesa. To właśnie ten hellenistyczny władca Syrii i Palestyny ma związek z wydarzeniami, które bezpośrednio doprowadziły do powstania święta Chanuka. Co to jest Chanuka? W 165 lub 164 r. p.n.e. Antioch IV postanowił zmusić Żydów do porzucenia swojej wiary i tradycji na rzecz obyczajów greckich i politeizmu. Władca zakazał kultywowania żydowskich obrzędów, m.in. obrzezania. Antioch postanowił również splądrować i zbezcześcić Świątynię Jerozolimską oraz umieścić w niej greckie posągi. Utworzył tam kult Zeusa i zbudował ołtarz, na którym złożył ofiarę ze świń. Wydarzenia te doprowadziły do wybuchu powstania, na czele którego stanął Matatiasz z rodu Hasmoneuszy. Po jego śmierci rewoltę kontynuował jego syn Juda Machabeusz. Zbrojny zryw zakończył się zwycięstwem Żydów, a Jerozolima została wyzwolona. Świątynię oczyszczono z greckich ornamentów. Według talmudycznych przekazów w jej ruinach znaleziono tylko jedną ampułkę opieczętowanej przez kapłana oliwy. Było jej jednak na tyle mało, że płynu mogło wystarczyć na rozświetlenie menory tylko przez jeden dzień. Wytłoczenie nowej rytualnie czystą oliwy zajęłoby 8 dni. W tym momencie miał zdarzyć się cud. Niewielka ilość oliwy z ampułki okazała się wystarczająca na cały okres wymagany przez normy religijne. Chanuka jest właśnie pamiątką tego cudu. Fragmenty dachówek z hellenistycznej twierdzy Fragmenty starożytnych dachówek z czasów rządów Antiocha IV odkryto podczas wykopalisk archeologicznych prowadzonych przez Izraelski Urząd ds. Starożytności i Uniwersytet w Tel Awiwie. Badania odbywały się na terenie Giv'ati, a finansowała je Fundacja Miasta Dawida. – To zaskakujące, jak tak małe odkrycie może otworzyć maleńkie okno na rozległy świat zabytków – powiedział dr Yiftaha Shaleva z Izraelskiego Urzędu ds. Starożytności. – Przedstawiciele króla Seleucydów Antiocha IV, który panował na rozległych obszarach od Syrii po Persję, przywieźli wiedzę i tradycję tworzenia dachówek do Izraela z kontrolowanej przez Seleucydów Syrii – twierdzą badacze. Naukowcy w oświadczeniu przypomnieli, że według Księgi Machabejskiej, w 168 r. p.n.e. Antioch IV podjął wyprawę wojskową do Jerozolimy, która doprowadziła do wybuchu słynnego buntu Machabeuszy. Aby przejąć kontrolę nad miastem, hellenistyczny władca zbudował potężną fortecę znaną jako „Acra”. Odkrycie nawiązujące do historii Chanuki – Greccy żołnierze rezydujący w twierdzy nadal rządzili miastem po machabejskiej czystce Świątyni Jerozolimskiej i (według opisów w księgach Machabeuszów i późniejszych pismach Józefa Flawiusza) twierdza uprzykrzała życie żydowskich mieszkańców miasta. Pomimo kilku opisów twierdzy w źródłach żydowskich i zewnętrznych, jej dokładna lokalizacja w obrębie miasta pozostaje nierozwiązana zagadką – napisali izraelscy archeolodzy. Dr Ayali Zilberstein z Izraelskiego Urzędu ds. Starożytności i Uniwersytetu w Tel Awiwie stwierdził, że pozostałości architektoniczne odkryte w ostatnich latach, znów otworzyły dyskusję na temat lokalizacji hellenistycznego fortu na Wzgórzu Dawida. – Odkrycie dachówek stanowi dodatkowy dowód i kolejne potwierdzenie obecności hellenistycznej fortyfikacji w Mieście Dawida – dodaje dr Zilberstein. Jerozolima więcej zawdzięcza Herodowi niż Salomonowi? Przeszłość Ziemii Świętej nie jest łatwa do zrekonstruowania Jerozolima jest dziś miejscem kultu wyznawców największych monoteistycznych religii świata: judaizmu, chrześcijaństwa i islamu. Na swój prestiż pracowała przez wieki, ale jej przeszłość... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jerozolima-wiecej-zawdziecza-herodowi-niz-salomonowi-przeszlosc-ziemii-swietej-nie-jest-latwa-do-zrekonstruowania-2b81e4e.png" width="938" height="528" alt="Jerozolima więcej zawdzięcza Herodowi niż Salomonowi? Przeszłość Ziemii Świętej nie jest łatwa do zrekonstruowania" title="Jerozolima więcej zawdzięcza Herodowi niż Salomonowi? Przeszłość Ziemii Świętej nie jest łatwa do zrekonstruowania" /> – W tym okresie dachówki były w naszym regionie bardzo rzadkie i obce lokalnym tradycjom budowlanym, co wskazuje, że technikę stosowania ceramicznych płytek do pokrycia dachów wieży lub konstrukcji wewnątrz tej słynnej twierdzy przywieźli z terenów kontrolowanych przez Grecję obcy władcy – wyjaśnił uczony. – Do tej pory mieliśmy niewiele materialnych dowodów na obecność greckich Seleucydów w Jerozolimie. Nowe dachówki odkryte w Mieście Dawida stanowią namacalne pozostałości obecności hellenistycznych władców w regionie, łącząc nas z historią Chanuki. Spotkanie „twarzą w twarz” z władcą Seleucydów Antiochem IV, prawie 2200 lat po tych wydarzeniach, jest bardzo ekscytujące – podsumowuje dr Filip Vukosavovicia z Izraelskiego Urzędu ds. Starożytności. Źródło: Izraelski Urząd Starożytności Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Wyjście Izraelitów z Egiptu to bardzo nośna opowieść. Ile jest jednak prawdy w historii Exodusu?
Wyjście Izraelitów z Egiptu to jedno z ważniejszych wydarzeń opisanych w Biblii, które stanowi centralny punkt historii Izraela. Opowieść o Mojżeszu i wyzwoleniu Żydów spod egipskiego jarzma zna niemal każdy. Tę historię można jednak najprawdopodobniej włożyć między bajki.
W tym artykule: Opowieść o wyjściu Izraelitów z Egiptu Exodus według historyków Kiedy mógł mieć miejsce Exodus? Jaki był cel opowieści o wyjściu Izraelitów z Egiptu? Po co i dla kogo stworzono taką historię? Propagandowy exodus Każdego roku 15. dnia miesiąca Nisan Żydzi obchodzą święto Paschy. Tego wieczoru w czasie kolacji sederowej czyta się Hagadę, czyli opowieść związaną z wyjściem z Egiptu, świętuje wyzwolenie z niewoli. Nawet przyjmowana pozycja przy stole – wygodne oparcie się na lewym łokciu, wypijane 4 kielichy wina i serwowane potrawy. Wśród nich chrzan, kość – u wegetarian burak – na talerzu, symbol ofiary z baranka, którą złożono przed wyjściem z Egiptu mają przypominać, że Żydzi byli niegdyś niewolnikami. I to Mojżesz wyprowadził ich z Egiptu do Ziemi Obiecanej. Wokół tej przekazanej w Księdze Wyjścia historii, która swoją ostateczną redakcję osiągnęła nie wcześniej niż w okresie wygnania babilońskiego w VI w. p.n.e., Żydzi przez wieki kształtowali swoją tożsamość. Opowieść o wyjściu Izraelitów z Egiptu Skąd Izraelici wzięli się w Egipcie? Według Księgi Rodzaju patriarcha Jakub wraz z rodziną wyemigrował tam z powodu głodu w ziemi Kanaan. Jego syn Józef został nawet wysokim urzędnikiem na dworze faraona. W Egipcie Hebrajczycy zaczęli szybko zwiększać swoją liczebność, co zaniepokoiło faraona. Władca obawiał się, że Żydzi mogą go zdradzić i sprzyjać najeźdźcom. Uczynił więc z nich niewolników. Jednak im bardziej Izraelici byli uciemiężani tym intensywniej się rozmnażali. Faraon wydał rozkaz, aby akuszerki zabijały nowo narodzone męskie potomstwo Hebrajczyków. A gdy kobiety okazały się zbyt litościwe, polecił uśmiercać noworodki w Nilu. Dalszy ciąg tej historii znany jest już niemal każdemu. Cudownie ocalałemu Mojżeszowi Bóg objawił się w gorejącym krzewie. Najwyższy nakazał mu, aby udał się do faraona i wyprowadził Izraelitów z Egiptu. A następnie podążył z nimi do „mlekiem i miodem płynącej” krainy Kanaan. Faraon nie zgodził się i wtedy Bóg zesłał na Egipcjan dziesięć słynnych plag. Mojżesz otrzymał zgodę władcy i po 430 latach 600 tys. osób (nie licząc dzieci) opuściło ziemię egipską. Wkrótce faraon zmienił zdanie i ruszył z wojskiem w pościg. Gdy Izraelici znaleźli się w pułapce między Morzem Sitowia, jak nazywa Morze Czerwone tekst Biblii, a nieprzyjacielskimi oddziałami, Bóg sprawił, że wody rozstąpiły się przed jego ludem. Żydzi przeszli, Egipcjanie się utopili. W tym miejscu kończy się ucieczka, zaczyna 40-letnia tułaczka po pustyni, podczas której Bóg zesłał ludowi mannę, objawił się na górze Synaj, nadał Prawo, zawarł przymierze z Mojżeszem itd. Życie po życiu Władysława Warneńczyka. Czy król Polski i Węgier faktycznie zginął? Po klęsce w bitwie z Turkami pod Warną w 1444 roku niewiele osób uwierzyło w śmierć polskiego króla. Pojawienie się samozwańców było więc tylko kwestią czasu. Exodus według historyków Nie wiadomo, kim był pechowy faraon, na którego wojska spadły morskie odmęty. W Pierwszej Księdze Królewskiej zapisano, że Świątynia w Jerozolimie została zbudowana 480 lat po wyjściu z Egiptu, a Salomon wstąpił na tron ok. 960 roku p.n.e. Zestawienie tych dwóch liczb sytuuje exodus właśnie na połowę XV wieku p.n.e. W tym czasie państwem nad Nilem rządzili Tutmozis III i Amenhotep II. Takie rozumowanie opiera się jednak na dość bezkrytycznym zaufaniu do Biblii jako źródła historycznego. A jak wierzyć zawartym w niej informacjom, skoro każda z wymienionych ksiąg powstała w różnym czasie i miała różnych autorów? Czy więc cała historia o wyjściu z Egiptu jest wyssana z palca? Historycy różnie odpowiadali na to pytanie. Ci, którzy gotowi byli uznać, że exodus to fakt, podkreślają, iż bogaty i żyzny kraj przyciągał imigrantów, którzy osiedlali się w egipskiej delcie. Ponadto w papirusie z XVIII w. p.n.e. pojawiają się semickie imiona (jedno z nich to imię kobiece Szifra, występujące także w Księdze Wyjścia), a na malowidle w grobowcu z XV wieku p.n.e. w Tebach semiccy niewolnicy wyrabiają cegły. Tak, ale od obecności jakichś grup semickich (bo nie ma mowy o historycznych Izraelitach!) do masowego exodusu jeszcze daleka droga. Z tego też powodu niektórzy historycy przesuwali datę wyjścia Żydów z Egiptu na wiek XVI p.n.e. i wiązali je z wygnaniem Hyksosów. Dlaczego? W XVII wieku p.n.e. (a może wcześniej) rozpoczęła się na wielką skalę migracja ludów Kanaanu do egipskiej delty. W kraju nad Nilem na 108 lat (1645–1537 p.n.e.) władzę przejęli popierani przez Kanaanejczyków Hyksosi, „władcy obcych krajów”, jak ich nazywano, czyli przybysze z zewnątrz, którzy rządzili w Awaris i Memfis. Pokonał ich pierwszy król XVIII dynastii Ahmes, który pogonił uciekinierów aż do Gazy. W dziejach Egiptu rozpoczął się okres Nowego Państwa. Kim byli owi Kanaanejczycy? Z pewnością nie Hebrajczykami. Niewątpliwe pamięć o obcych Hyksosach i niechęci do przybyszy z Kaananu była na tyle silna, że hellenistyczny historyk Egiptu Maneton uznał, że to oni zbudowali Jerozolimę. Jednak ta teoria to z pewnością wynalazek jego czasów. Kiedy mógł mieć miejsce Exodus? Kolejna hipoteza umieszcza wyjście z Egiptu w XIII wieku p.n.e., w czasach panowania wielkiego faraona Ramzesa II (1279–1212 p.n.e.). W tekście Księgi Wyjścia mowa jest bowiem o konkretnych budowlach, do których przymuszano Hebrajczyków: „Budowano wówczas dla faraona miasta na składy: Pitom i Ramses”. Zapewne chodzi o stolicę Ramzesa II – Pi-Ramzes („Dom Ramzesa”) w delcie Nilu. Papirus pochodzący z późnego XIII wieku mówi o forcie Per-Atum, co stanowi odpowiednik dla hebrajskiej nazwy Pitom. Ale jedyne, co możemy na tej podstawie powiedzieć to to, że historia exodusu została napisana po zbudowaniu tych miast, skoro uwzględnia ich nazwy. Wiek XIII p.n.e. jest jednak dobrym punktem zaczepienia, bowiem historycy mogą wreszcie sięgnąć do źródła pozabiblijnego – tzw. Steli Zwycięstwa faraona Merenptaha, syna Ramzesa II, z ok. 1207 r. p.n.e. Wśród innych zwycięstw faraona, które na niej uwieczniono, mowa jest także, że „Izrael został zniszczony, nie ma już nasienia. Charu (Palestyna) jest jak wdowa wobec Egiptu”. Stela przynosi więc pierwszą, zupełnie niezależną wzmiankę o Izraelitach! W tym słynnym tekście Izraelici to nazwa ludu, a nie kraju, co oznacza, że byli nomadami niezamieszkującymi konkretnego terenu. Nie ma jednak wątpliwości, że w tym okresie w Kanaanie istniał lud określany tym właśnie mianem. To jednak nie jest równoznaczne z tym, że ów lud przyszedł z Egiptu. Perykles dał starożytnym Atenom wielkość i umocnił demokrację. Stał się wzorem męża stanu Ateny przełomu V i IV w. p.n.e. to miejsce i czas w dziejach światowej kultury absolutnie niezwykłe. Sokrates, Arystoteles, Sofokles, Platon, Eurypides, Fidiasz, Herodot – wszyscy oni żyli pr... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/perykles-dal-starozytnym-atenom-wielkosc-i-umocnil-demokracje-stal-sie-wzorem-meza-stanu-fot-paul-hudson-from-united-kingdom-wikimedia-commons-cc-by-2-0-5735c55.jpg" width="938" height="625" alt="Perykles dał starożytnym Atenom wielkość i umocnił demokrację. Stał się wzorem męża stanu (fot. Paul Hudson from United Kingdom, Wikimedia Commons, CC-BY-2.0)" title="Perykles dał starożytnym Atenom wielkość i umocnił demokrację. Stał się wzorem męża stanu (fot. Paul Hudson from United Kingdom, Wikimedia Commons, CC-BY-2.0)" /> Jaki był cel opowieści o wyjściu Izraelitów z Egiptu? I tu dochodzimy do rozumowania sceptyków, którzy podkreślają rzecz najistotniejszą: w żadnym źródle egipskim nie ma wzmianki o Izraelitach w Egipcie. Nawet w pochodzącym z XIV wieku p.n.e. archiwum Tel-el-Amarna, zawierającym ok. 400 listów, dotykających ważnych spraw Kanaanu. Po wygnaniu Hyksosów twórcy Nowego Państwa zbudowali sieć fortyfikacji wzdłuż wschodniej granicy w delcie, aby ograniczyć i kontrolować przepływ ludności z Kanaanu. Mało prawdopodobne więc, aby była możliwa migracja na dużą skalę nieodnotowana w bogatych dokumentach z okresu Nowego Państwa, tj. w XIII wieku p.n.e. Co więcej, na Synaju brakuje jakichkolwiek śladów archeologicznych po ewentualnych uchodźcach z Egiptu. Archeolodzy (superkrytyczni wobec przekazu biblijnego) utrzymują ponadto, że Izraelici nie objęli Kanaanu w wyniku podboju, ale że była to ludność autochtoniczna. Jeżeli tak, to całą tradycję o Mojżeszu i wyjściu z Egiptu można włożyć między bajki. Sceptycy podkreślają także fakt, że opowieść o Mojżeszu wiodącym swój lud przez pustynię spełniała cel polityczny i teologiczny i nie może być traktowana jako historyczny zapis przeszłości. Wniosek: nie było wyjścia z Egiptu na taką skalę i w takich okolicznościach, jak przedstawia je Biblia. Po co i dla kogo stworzono taką historię? W Księdze Wyjścia miesza się wiele tradycji i nazw geograficznych z różnych okresów. Przepływ ludności do bogatego Egiptu odbywał się także w różnym czasie: Kananejczycy przebywali w Egipcie w okresie dominacji Hyksosów, na pewno podobne wędrówki odbywały się także później. To dlatego niektórzy historycy przypuszczają, że owo wyjście z Egiptu było procesem trwającym kilka wieków. Sama narracja biblijna nie wiąże wyjścia z Egiptu z jednym, konkretnym władcą znanym z imienia: w tekście mówi się o nim po prostu „król” albo „faraon”. Wepchnięcie tej historii w XIII w. p.n.e., w czasy panowania Ramzesa II, to już spekulacja współczesnych badaczy, a nie oczywisty przekaz biblijny. Znany izraelski archeolog Israel Finkelstein sądzi, że narracja o opuszczeniu Egiptu powstała znacznie później, dopiero w VII w. p.n.e., czyli w czasie rozkwitu Królestwa Judy i kilkaset lat po opisie domniemanych wydarzeń. Właśnie w VII wieku zaszły istotne przetasowania polityczne: Asyria chyliła się ku upadkowi, a Egipt pod rządami faraonów XXVI dynastii dążył do odzyskania dawnej świetności. Również w Królestwie Judy za czasów króla Jozjasza (650–609 p.n.e.) doszło do istotnych zmian. Władca chciał rozciągnąć swoje panowanie na północ, gdzie sto lat po upadku Królestwa Izraela pod naporem Asyrii, ciągle mieszkali Izraelici. Jozjasz, który umacniał kult Jahwe, pragnął zjednoczyć Królestwo Judy i Izraela w państwo wszystkich Izraelitów, czczących jednego Boga w Świątyni w Jerozolimie. Gotlandzkie miasto Visby było nazywane małym Rzymem. Po 650 latach pojawiła się szansa na odkrycie jego skarbu Bałtyk wciąż kryje skarby małego Rzymu, gotlandzkiego miasta Visby ograbionego przez duńskiego króla. 650 lat po ich zaginięciu pojawiły się nowe tropy dla poszukiwaczy. Propagandowy exodus Na drodze tym ambitnym planom stał Egipt, czekający na asyryjską schedę. Dla faraona Necho II nie do przyjęcia były marzenia Jozjasza. Judzki władca w końcu zginął w bitwie z Egipcjanami pod Megido, a najstarszy królewski syn został uwięziony w Egipcie. Za panowania króla Jozjasza opowieść o wyjściu Żydów z Egiptu – oparta być może na starej tradycji pobytu Kanaanejczyków w tym kraju – musiała brzmieć jak wołanie o zachowanie jedności wobec zagrożeń, jakie stanowiły dla Judy wielkie potęgi ówczesnego świata. Największym zagrożeniem był oczywiście Egipt. Historia żydowskiego exodusu idealnie spełniała propagandową rolę. Miała oczywisty wydźwięk antyegipski, opowiadała o zjednoczeniu ludu i spełnionych przez Boga obietnicach. Według tej, jakże atrakcyjnej, interpretacji, w biblijnej opowieści nie trzeba więc szukać historycznej prawdy ani dopatrywać się jedynie literackiej fikcji, lecz widzieć paralelę losów faraona Necho II i młodego króla Jozjasza. Należy ją odczytywać jako opowieść ilustrującą ideologię króla Judy. Czy więc nic nie da się ocalić z biblijnej historii? Nie można przecież wykluczyć, że przechowuje pamięć o ważnej osobie, jaką był Mojżesz. Niestety, szczegóły tej historii są mało prawdopodobne, chyba że staną się przedmiotem wiary, a nie naukowego badania. Ale czasami dobra opowieść jest więcej warta niż ta oparta na faktach. W literaturze światowej nie ma drugiej tak żywej i wspaniałej historii o wydostaniu się z niewoli i zrzuceniu obcego jarzma. Krystyna Stebnicka wykłada historię starożytną w Instytucie Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego. Specjalizuje się w dziejach społeczności żydowskiej.
Niesamowite odkrycie w polskim mieście. Odnaleziono rytualną żydowską łaźnię sprzed ponad 300 lat
Podczas wykopalisk archeologicznych w Oświęcimu naukowcy odkryli pozostałości drewnianej mykwy. To żydowska łaźnia, w której dokonywano rytualnego oczyszczenia przez zanurzenie w wodzie. Konstrukcja pochodzi sprzed 300 lat.
W tym artykule: Mykwa pochodzi z początków osadnictwa żydowskiego w Oświęcimiu Mykwa jest wyjątkowo dobrze zachowana Czym jest mykwa? Nieopodal Parku Pamięci Wielkiej Synagogi w Oświęcimiu odbywa się budowa nowego parkingu podziemnego. Polscy archeolodzy postanowili wykorzystać tę sytuację i przeprowadzili wykopaliska w tym miejscu. Kilka dni temu badaczom udało się odnaleźć pozostałości mykwy wykonanej z drewna dębowego, która znajdowała się kilka metrów pod ziemią. Mykwa pochodzi z początków osadnictwa żydowskiego w Oświęcimiu – Początkowo, gdy odkopaliśmy kilka schodów prowadzących w dół i drewnianą podłogę, wydawało się, że może to być fragment drewnianej chaty. Po zdjęciu kolejnych warstw ziemi okazało się, że jest to drewniana mykwa – mówi cytowany przez portal „Oświęcim Nasze Miasto” archeolog Grzegorz Mądrzycki z Pracowni Archeologicznej Turris. Wstępna identyfikacja wykazała, że może pochodzić nawet z XVII lub XVIII wieku. Tomasz Kuncewicz, dyrektor miejscowego Muzeum Żydowskiego, w rozmowie z Polską Agencją Prasową, zauważa, że mykwa może pochodzić z wczesnego okresu osadnictwa żydowskiego w Oświęcimiu. Jerozolima więcej zawdzięcza Herodowi niż Salomonowi? Przeszłość Ziemii Świętej nie jest łatwa do zrekonstruowania Jerozolima jest dziś miejscem kultu wyznawców największych monoteistycznych religii świata: judaizmu, chrześcijaństwa i islamu. Na swój prestiż pracowała przez wieki, ale jej przeszłość... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jerozolima-wiecej-zawdziecza-herodowi-niz-salomonowi-przeszlosc-ziemii-swietej-nie-jest-latwa-do-zrekonstruowania-2b81e4e.png" width="938" height="528" alt="Jerozolima więcej zawdzięcza Herodowi niż Salomonowi? Przeszłość Ziemii Świętej nie jest łatwa do zrekonstruowania" title="Jerozolima więcej zawdzięcza Herodowi niż Salomonowi? Przeszłość Ziemii Świętej nie jest łatwa do zrekonstruowania" /> Przyjmuje się, że początek osadnictwa żydowskiego w Oświęcimiu miał miejsce w połowie XVI wieku. 21 lutego 1457 roku król Polski Kazimierz IV Jagiellończyk wykupił od czeskiego księcia Jana IV Księstwo Oświęcimskie. Wkrótce w ramach rozwoju miasta wydał zgodę na osadnictwo społeczności żydowskiej w mieście. Mykwa jest wyjątkowo dobrze zachowana Historycy są jednak zgodni co do tego, że Żydzi żyli w Oświęcimiu znacznie wcześniej. Jednak pierwsze wzmianki pochodzą z „Inwentarza procentów wszystkich oświęcimskich”. W dokumencie czytamy, że król Kazimierz Jagiellończyk potwierdził nadane w przeszłości przywileje. Żydzi w mieście zajmowali się głównie propinacją (produkcją i sprzedażą alkoholu w obrębie posiadanych dóbr), lichwą i handlem. Jak powstało państwo polskie? Czy wiedziałeś, kiedy pojawili się pierwsi ludzie na ziemiach Polski? Uważa się, że powstanie państwa polskiego miało miejsce wraz z chrztem Mieszka I w 966 roku. To właśnie wtedy nasz kraj zaczęto nazywać Polską. Jednak pierwsi ludzie żyli na tych ziemiac... Eksperci zwracają uwagę na to, że jest to niezwykle odkrycie. Mykwa jest wyjątkowo dobrze zachowana. – To znalezisko ma niepowtarzalną wartość historyczną i architektoniczną – mówi w rozmowie z Gazetą Krakowską badacz architektury Ryszard Głowacki. – Nie przypominam sobie, żeby w Polsce kiedykolwiek wcześniej natrafiono na taki ślad osadnictwa społeczności żydowskiej – dodaje uczony. Czym jest mykwa? Mykwa w judaizmie to łaźnia lub zbiornik z wodą, w której wykonuje się rytualne kąpiele. Obmycia dokonuje się w specjalnym basenie poprzez całkowite zanurzenie, które ma na celu duchowe oczyszczenie. Kąpiel wykonywana jest zarówno przez ortodoksyjnych, jak i niektórych konserwatywnych Żydów. Rytuał jest obowiązkowy w przypadku wielu okoliczności, m.in. przed ślubem lub po okresie żałoby. Co ciekawe, w mykwie obmywają się też neofici, którzy przyjmują judaizm. W Polsce znajduje się wiele mykw, które są świadectwem kultury i tradycji Żydów. Znaleźć można je m.in. w Brańsku, Ciechanowcu, Łęczycy, Piasecznie i Birczy. Większość z nich to niestety ruiny. Jednak najstarsza i jedna z najlepiej zachowanych znajduje się na krakowskim Kazimierzu przy ul. Szerokiej 6. Została wzniesiona w 1567 r., a budynek, w który znajduje się ta rytualna łaźnia, zachował się do dzisiaj. Obecnie znajduje się kawiarnia, restauracja i księgarnia. Co ważne, w naszym kraju wciąż funkcjonuje kilka mykw. – W każdej działającej Gminie Żydowskiej musi być mykwa. W Polsce regularnie działające mykwy znajdują się w Warszawie, Łodzi, w Krakowie i we Wrocławiu. Ta ostatnia jest najnowsza i została otwarta w 2018 roku – mówi w rozmowie z National Geographic Nina Nowakowska, dziennikarka TVN24 i edukatorka w Jung Warsze. – Mykwy i cmentarze to były miejsca, które otwierano zaraz po pojawieniu się Żydów w danej miejscowości. Oprócz tego domy modlitwy i szkoły żydowskie, czyli chedery – dodaje dziennikarka. Źródło: Wirtualny Sztetl, Oświęcim Nasze Miasto Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".