Lipnica Murowana nie zawiodła w Niedzielę Palmową. Największa palma wielkanocna miała wysokość 10-piętrowego bloku
Tegoroczna Niedziela Palmowa w Lipnicy Murowanej, mimo niesprzyjającej aury, nie zawiodła. Doroczny konkurs palm wielkanocnych znów przyciągnął tłumy uczestników i obserwatorów. Do 67. edycji zgłoszono 49 palm, a najwyższa miała aż 35 metrów i 80 centymetrów.
Na rynku w Lipnicy Murowanej (woj. małopolskie) rozstrzygnięto 67. Konkurs Lipnickich Palm i Rękodzieła Artystycznego im. Józefa Piotrowskiego. Do rywalizacji zgłoszono 49 palm powyżej 3 m wysokości, a osobno oceniano też palmy do 3 metrów wysokości wykonane przez dzieci — w tym roku było ich 208. Najwyższe konstrukcje, widoczne z daleka ponad zabudową, budowały napięcie wokół najważniejszego pytania dnia: która palma utrzyma pion i wygra na oczach tłumu? Grand Prix dla rodziny z Lipnicy Górnej Największą palmę tegorocznej edycji wykonał Andrzej Goryl z rodziną z Lipnicy Górnej. Konstrukcja miała wysokość aż 35,80 m i zapewniła Grand Prix w kategorii palm najwyższych (powyżej 22 metrów wysokości), gdzie zgłoszono 3 palmy. I miejsce zajął Kacper Zatorski z Kamionnej z palmą o wysokości 28,18 metra, a II miejsce — Rodzina Mechów z Lipnicy Murowanej, z palmą która mierzyła 24,95 m. Palmowy rekord z 2019 roku wynosił 37 metrów i 78 centymetrów. W kategorii palm wysokich (od 14 do 22 metrów) Grand Prix otrzymał Mateusz Leszczyński z rodziną, za palmę o wysokości 22 m. Emocje nie kończyły się na samej ocenie: podczas stawiania palm liczyła się precyzja i siła, bo regulamin wymaga pracy wyłącznie przy użyciu siły ludzkich mięśni, lin i wideł — bez mechanicznych dźwigów czy wyciągarek. W tym roku jedna z wysokich palm się złamała. Nie tylko wysokość: palmy średnie, jubileuszowe, niskie i dziecięce Konkurs w Lipnicy Murowanej rozgrywa się w kilku kategoriach, w których liczy się nie tylko wysokość – także parametry i zgodność z miejscową tradycją. W palmach średnich (7-14 metrów) Grand Prix zdobyli Iwona i Mateusz Machał z Lipnicy Murowanej (12,87 m.). W palmach jubileuszowych Grand Prix trafiło do Bartłomieja Machała z Lipnicy Murowanej (7m.). W palmach niskich zwyciężyła Julia Zatorska z Kamionnej (6,94 m.). Nagradzano też palmy dziecięce: dodatkowe trzy nagrody ufundował Wójt Gminy Lipnica Murowana, Tomasz Gromala. Tradycja palm wielkanocnych Palma wielkanocna to tradycyjna wiązanka z roślin, przygotowywana na pamiątkę wjazdu Jezusa do Jerozolimy i święcona podczas uroczystości Niedzieli Palmowej. Pierwsze procesje z gałązkami odbywały się już w IV wieku w Jerozolimie, a z czasem zwyczaj ten rozpowszechnił się w Europie, trafiając do Polski w XI wieku wraz z wprowadzeniem go do oficjalnej liturgii. W Polsce palmy różnią się w zależności od regionu. W Lipnicy Murowanej powstają palmy podhalańskie lub góralskie, których najważniejszym budulcem są witki wierzbowe. Na Kurpiach palmy robi się z pni ściętych drzewek, owiniętych widłakiem, wrzosem i borówką, zdobionych kwiatami z bibuły i wstążkami. Swoje tradycje mają też okolice Wilna, Mazowsze i Śląsk. Źródła: Bochnia Z Bliska, RMF, Onet Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Zapomniany rytuał wraca do łask. Dusking pomaga odzyskać spokój i odbudować więź z naturą
Przywrócony do współczesnej codzienności przez holenderską pisarkę Marjolein Dubbers, prosty rytuał „duskingu” – czyli świadomego obserwowania chwili, gdy dzień przechodzi w noc – zyskuje coraz większą popularność. Dla wielu osób to nie tylko sposób na wyciszenie, lecz także forma ponownego nawiązania kontaktu z naturą i rytmem, który na co dzień łatwo przeoczyć.
Obserwowanie zapadającego zmroku może wydawać się czynnością banalną, a jednak w rzeczywistości ma w sobie potencjał głębokiego wyciszenia. Przez wieki ludzie naturalnie funkcjonowali w rytmie światła i ciemności, traktując zmierzch jako moment przejścia – symboliczne zakończenie dnia i początek odpoczynku. Współcześnie ten prosty zwyczaj powraca w nowej formie jako praktyka określana mianem „duskingu”, coraz częściej postrzegana jako sposób na poprawę dobrostanu psychicznego. Trend ten wpisuje się w rosnące zainteresowanie uważnością i świadomym przeżywaniem codzienności. Zatrzymanie się na kilka minut, by obserwować zmieniające się światło, kolory nieba i stopniowe wyciszenie otoczenia, może pomóc ograniczyć napięcie, uspokoić myśli i stworzyć przestrzeń do refleksji. To doświadczenie, choć niezwykle proste, dla wielu osób staje się jednym z najbardziej dostępnych sposobów na odzyskanie równowagi w świecie pełnym bodźców. Skąd wziął się dusking? Zapomniany rytuał wraca do łask Choć dziś „dusking” bywa przedstawiany jako nowy trend związany z uważnością, jego historia sięga znacznie głębiej i jest wyraźnie zakorzeniona w dawnym stylu życia. W Holandii funkcjonował pod nazwą schemeren i jeszcze w XVIII oraz XIX wieku był naturalnym elementem codzienności – szczególnie na obszarach wiejskich. Rodziny, kończąc dzień pracy, na chwilę przerywały zajęcia, by wspólnie obserwować zapadający zmrok, zanim zapalono lampy i rozpoczęto wieczorne aktywności. Był to moment przejścia – symboliczne oddzielenie obowiązków w ciągu dnia od odpoczynku, a zarazem czas wyciszenia i skupienia na otoczeniu. Wraz z upowszechnieniem elektryczności i przyspieszeniem tempa życia w XX wieku zwyczaj ten w dużej mierze zanikł, o czym już w latach 60. i 70. pisano jako o utraconym elemencie codziennej kultury. Do tej niemal zapomnianej praktyki powróciła współcześnie holenderska pisarka Marjolijn van Heemstra, która – sięgając do wspomnień starszego pokolenia i archiwalnych źródeł – zaczęła przywracać ją do publicznej świadomości. Jej działania pokazują jednak coś więcej niż tylko lokalną tradycję: podobne rytuały istnieją i funkcjonują do dziś w wielu częściach świata, choć przyjmują różne formy i nazwy. W Japonii moment zmierzchu określany jest jako yūgure i od wieków wiąże się z refleksją nad przemijaniem dnia, natomiast pieśni takie jak yūyake celebrują zachód słońca jako szczególny moment wyciszenia. Na Bali praktykowany jest zwyczaj matahari terbenam, czyli świadomego obserwowania zachodu słońca, często o wymiarze niemal rytualnym. Z kolei w krajach skandynawskich funkcjonuje pojęcie kvällsro, oznaczające spokojne wyciszenie wieczoru i przejście do odpoczynku. W różnych formach – mniej lub bardziej sformalizowanych – praktyki te przypominają o potrzebie zatrzymania się i świadomego przeżywania chwili, która w naturalny sposób oddziela dzień od nocy. Jak dusking wpływa na zdrowie psychiczne i rytm dnia? Współczesna popularność duskingu wynika nie tylko z jego symbolicznego charakteru, ale także z realnych korzyści dla zdrowia psychicznego i fizjologii człowieka. Praktyka ta polega na świadomym zatrzymaniu się w momencie przejścia dnia w noc i powstrzymaniu się od natychmiastowego włączania sztucznego światła – tak, by naturalnie obserwować, jak zmienia się otoczenie i natężenie barw. W warunkach codziennego pośpiechu jest to rzadko spotykana forma uważności, która – jak podkreśla Ellie Smith na łamach „Country & Townhouse” – „w dzisiejszej kulturze nieustannego pośpiechu rzadko zdarza się, żebyśmy siedzieli i nic nie robili”, mimo że właśnie takie momenty mogą ograniczać stres, poprawiać jakość snu i sprzyjać większej równowadze emocjonalnej. Dusking wpisuje się w szerszy nurt slow life i koncepcję niksen, czyli praktykowanego w kulturze niderlandzkiej „nierobienia niczego bez celu”, które zyskało popularność jako sposób przeciwdziałania wypaleniu. Jednocześnie – jak zauważa Marjolijn van Heemstra – istotą tego rytuału jest skierowanie uwagi na świat zewnętrzny, a nie wyłącznie na własne wnętrze: „Skupienie jest jak medytacja, a ludzie tego potrzebują. Ale zapadanie zmroku polega na skupieniu się na świecie zewnętrznym, a nie na zamykaniu oczu”. W praktyce oznacza to powrót do naturalnych rytmów, które współczesne społeczeństwa w dużej mierze utraciły. Szczególnego znaczenia nabiera tu problem zanieczyszczenia światłem – według badań opublikowanych w czasopiśmie „Science” w 2023 roku nocne niebo na świecie rozjaśniało się średnio o 9,6% rocznie w latach 2011–2022, a jedynie około 10% mieszkańców półkuli zachodniej ma dziś dostęp do naprawdę ciemnego nieba. Skutki tego zjawiska są wielowymiarowe: od zaburzeń snu i spadku poziomu melatoniny, po negatywny wpływ na zdrowie psychiczne, ale także na ekosystemy – sztuczne światło zakłóca orientację zwierząt nocnych i ogranicza aktywność zapylaczy. Dusking staje się więc nie tylko praktyką indywidualną, lecz także subtelną formą sprzeciwu wobec świata funkcjonującego w trybie 24/7. Organizowane w Holandii wspólne sesje obserwowania zmierzchu (gromadzące setki uczestników nad rzeką Amstel czy podczas wydarzeń kulturalnych) pokazują, że powszechna jest potrzeba wyciszenia i kontaktu z naturalnym cyklem dnia. W tym sensie prosty gest zatrzymania się o zmierzchu zyskuje dziś nowe znaczenie i jest sposobem na odzyskanie uwagi, kontaktu z naturą i doświadczenia ciemności, która – jak podkreślają badacze – jest równie istotna dla życia jak światło. Źródła: BBC, The Guardian, Country & Townhouse, Science Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Karaluchy zjadają sobie nawzajem skrzydła. Wszystko po to, by mieć związki „na wyłączność”
Karaluchy to nie tylko upór, to także... mroczny romantyzm. Wewnątrz gnijących pieńków pary tych owadów celebrują drastyczny rytuał: wzajemne odgryzanie skrzydeł. Ten akt „miłości przez poświęcenie” pozbawia ich możliwości ucieczki i zmuszając do dożywotniej współpracy. To jeden z najbardziej surowych, a zarazem fascynujących dowodów na to, jak natura potrafi cementować relacje
Naukowcy odkryli, że niektóre karaluchy – z niektórych zaniedbanych mieszkań wiemy, że owady stroniące od samotności – wydają się tworzyć związki „na wyłączność” ze swoimi partnerami. Ale jak to robią? Zjadając sobie nawzajem skrzydła. Jak zjadanie skrzydeł wzmacnia więź? To symbol poświęcenia Zjadanie skrzydeł u karaluchów Salganea taiwanensis to nie przypadek. To złożony akt, po którym następuje radykalna zmiana zachowania. Dwie niezależne istoty stają się odtąd niemal całkowicie nierozłączne. Powodem jest… poświęcenie. Gdy jeden z partnerów traci skrzydła, traci możliwość szybkiego opuszczenia gniazda – a więc zostaje przy rodzinie. To powiązanie przypominające strategię spotykaną raczej wśród ptaków niż wśród owadów. Rytuał, który tworzy wspólnotę Kiedy badacze testowali zachowanie par po rytuale zjadania skrzydeł, rezultat był jasny: pojawienie się obcego wywoływało natychmiastową, wspólną agresję. Karaluchy po rytuale nie pozwalały nikomu zbliżyć się do ani do partnera, ani do gniazda. Ataki i groźby kierowane były zawsze w stronę obcego – partner pozostawał praktycznie nienaruszony. Tam, gdzie rytuału nie było, nie obserwowano terytorialnych wojen. Dzięki zjadaniu skrzydeł para zyskuje coś, co w świecie owadów rzadko spotykane: wyłączność. Agresja, która wcześniej nie była skierowana przeciwko nikomu, teraz jest nakierowana na każdego obcego. To współpraca – i determinacja, by chronić rodzinę. Taka strategia sprzyja nie tylko obronie potomstwa, ale i stabilności społecznej wśród owadów. Monogamia w świecie owadów – czy to się zdarza? Chociaż u mrówek i termitów budowa kolonii i relacje w kastach bywają równie złożone, to rytuał fizycznego okaleczania partnera dla wyłączności jest ewenement. Najczęściej spotykane strategie to blokady chemiczne lub feromonowe, a nie trwałe pozbawianie możliwości lotu. Monogamia u zwierząt, a w szczególności u owadów, jest dosyć rzadka. Korzyści z długotrwałej współpracy i trwałych związków Partnerstwo, które gwarantuje spokój gniazda i bezpieczeństwo potomstwa, jest w świecie zwierząt bardzo cenne. Salganea taiwanensis zyskały przewagę – współpraca dwojga dorosłych przy opiece nad młodymi i przy obronie terytorium zwiększa szanse przetrwania całej rodziny. Dodatkowo, w odróżnieniu od większości karaczanów, u Salganea taiwanensis oboje rodziców angażuje się w wychowanie młodych. Takie rozwiązanie spotyka się głównie u gatunków, w której przetrwanie młodych zależy od długotrwałej ochrony i dostępu do pożywienia. Karaluchy są ciekawsze, niż sądziliśmy Odkrycie naukowców udowadnia, że karaluchy nie powinny być tylko symbolem przetrwania, ale przykładem na to, że nawet najprostsze organizmy mogą wykształcać skomplikowane strategie społeczne. Rzuca też nowe światło na ewolucję partnerstwa u innych owadów. Wciąż tak wiele o nich nie wiemy. Czy podobne strategie istnieją u innych owadów? Co sprawia, że w tym przypadku ewolucja wybrała taką ścieżkę? I czy presja środowiskowa może doprowadzić do wykształcenia jeszcze innych form wyłączności i współpracy? Rytuał karaluchów – chociaż bolesny i nieodwracalny – pokazuje, że w walce o przetrwanie najważniejsza bywa bliskość i lojalność. Kto by przypuszczał, że możemy się czegoś nauczyć od karaczanów? Źródło: Royal Society Open Science Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zapomnij o kwiatach. W XIX wieku kochankowie wymieniali się włosami
XIX-wieczny Robert James Tennent z Belfastu zebrał 14 pukli włosów od kobiet, z którymi wchodził w relacje romantyczne. W tamtych czasach wymiana włosów była jednym z najbardziej osobistych prezentów między zakochanymi, a archiwa pełne są na to dowodów – także z Polski. Może warto przemyśleć te kwiaty, które szykujemy na Walentynki?
Współczesne Walentynki kojarzą się z kwiatami, czekoladkami i biżuterią, ale kiedyś kochankowie wymieniali się włosami, by symbolizować swoją nieśmiertelną miłość i głębokie przywiązanie. Jednym z najlepiej z udokumentowanych przypadków kolekcjonowania pukli jest historia Irlandczyka Roberta Jamesa Tennenta, który zgromadził całą kolekcję – także z dedykacjami. Wymiana włosów między kochankami Oddanie części ciała, która przetrwa dziesięciolecia – nawet po śmierci darczyńcy – traktowano niegdyś jako wspaniały, intymny prezent. Praktyka wymiany włosów była szczególnie powszechna w Irlandii i Wielkiej Brytanii, ale również w innych krajach Europy. Pukle włosów przekazywano podczas narzeczeństwa, zaręczyn, dłuższej rozłąki lub w sytuacjach wymagających potwierdzenia uczuć. Ten zwyczaj był popularny także w Polsce. Według badań Uniwersytetu Łódzkiego, kobiety często wręczały pukle swoim wybrankom, które następnie bywały przechowywane w specjalnych kopertach, wplatane w pierścionki czy medaliony albo nawet wszywane w ubrania, by nosić je blisko serca. Mężczyźni niejednokrotnie prosili o pukiel włosów w listach miłosnych, czyniąc z tego rytuału element budowania bliskości pomimo dystansu. Dlaczego właśnie włosy? Włosy od zawsze symbolizowały kobiecość, zdrowie i młodość. W XIX wieku były także oznaką statusu społecznego – długie, zadbane włosy świadczyły o dobrej kondycji, wysokim pochodzeniu i starannej pielęgnacji. Decydowała także praktyczność – włosy potrafią przetrwać w nienaruszonym stanie przez dziesiątki lat, więc stały się symbolem nieśmiertelnej miłości. Miłosny zbiór Roberta Tennenta – co mówi o uczuciach w XIX wieku? Zachowana w irlandzkich archiwach kolekcja Tennenta – przedstawiciela klasy średniej, który dorastał w XIX-wiecznym Belfaście – dostarcza wiele informacji na temat miłości w czasach wiktoriańskich. Ręcznie podpisane koperty pozwoliły badaczom zidentyfikować aż 10 kobiet, które pozostawiły mu część siebie. Wśród nich była Eliza McCracken – przyszła żona Roberta – której pukiel brązowych włosów do dziś zachowuje ślad intymnych relacji tej pary. Jednak niektóre daty otrzymywania „prezentów” się pokrywają – współcześni badacze uznają archiwum Tennenta za swoiste trofeum jego młodzieńczych, równoległych miłosnych podbojów. Stan niektórych włosów wskazuje, że były one często dotykane, co świadczy o silnym emocjonalnym przywiązaniu do tych osobistych pamiątek. Dlaczego dzisiaj już nie wymieniamy się włosami? Każdy język ewoluuje – także język miłości. Kiedyś tradycja ta była nie tylko romantycznym gestem, ale także społecznie akceptowalnym sposobem na wyrażenie uczuć. Odmowa przyjęcia takiego daru mogła oznaczać zerwania relacji, a zwrot prezentu – definitywny koniec związku. Chociaż dzisiaj kolekcja Roberta Tennenta szokuje – w XXI wieku trzymanie archiwum włosów swoich poprzednich partnerek było co najmniej dziwne, jeśli nie niepokojące – to pokazuje, jak intymne, a zarazem publiczne potrafiły być dawne rytuały miłosne. Zastanawiałem się, do czego w „naszym” świecie można by porównać to zachowanie. Ekwiwalentem wydają się być wspólne zdjęcia na platformach społecznościowych, na przykład na Instagramie. One także są publiczne, opatrzone datami i niekiedy dedykacjami. Zdarzają się osoby, które „kolekcjonują” takie fotografie, czyniąc z nich swojego rodzaju „archiwum” swoich partnerów czy partnerek. Czy więc jesteśmy tak różni od ludzi epoki wiktoriańskiej? Źródła: The Conversation, Victoria and Albert Museum, Uniwersytet Łódzki Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czemu Boże Narodzenie cieszy Cię mniej niż średniowiecznego chłopa? On miał przed sobą 6 tygodni świętowania, jedzenia i pijaństwa
Wbrew popularnej opinii życie średniowiecznego chłopa nie było jedynie pasmem cierpienia składającego się z trzech składników: biedy, zabobonów i ciemności. Ich rzeczywistość na przestrzeni trwającego 1000 lat średniowiecza była nieco inna i prawdopodobnie cieszyli się Świętami bardziej , niż Ty robisz to obecnie.
Chłopi w średniowieczu stanowili około 90% społeczeństwa, a ich życia nie wypełniała wyłącznie praca w polu. Oczywiście pracowali ciężko i znojnie, ale tylko przez część roku: obchody świąt były częste i długie – samo Boże Narodzenie trwało gdzieniegdzie nawet niemal sześć tygodni i obfitowało w radość i relaks, których dzisiaj może nam brakować. Chłopi w średniowieczu: kim naprawdę byli? Mianem „chłopa” nie określało się po prostu ubogich ludzi – byli to rolnicy utrzymujący się z własnych upraw, zobowiązani do oddawania części plonów szlachcie oraz pracy na rzecz feudała. W zamian za to otrzymywali ochronę przed bandytami oraz – w teorii – sprawiedliwość sądową. Żyli w wiejskich osadach, które mogły liczyć od kilku do nawet kilkuset domostw. Powszechne przekonanie, że życie chłopów było niczym więcej niż nędzą, jest błędne – zapewnia dr Bobbi Sutherland, historyczka specjalizująca się w okresie średniowiecza z University of Dayton. Cieszyli się bogatym życiem towarzyskim – być może bogatszym niż nasze – dobrze jedli, często świętowali i radowali rodzinnym czasem. Dla nich Święta nie zaczynały się w Wigilię i nie kończyły na Nowym Roku – przynajmniej w Anglii, o której pisze historyczka. Impreza dopiero się rozkręcała. A jak było w Polsce? Średniowieczne świętowanie na pełnej Polskie wsie funkcjonowały w oparciu o doroczny cykl religijny: obok niedziel, wolne były liczne święta kościelne, takie jak Boże Narodzenie, Wielkanoc, Zielone Świątki, święta patronów parafii, a także tzw. odpusty parafialne. Ocenia się, że sumarycznie około jedna trzecia roku była wolna od ciężkiej pracy na roli, a dni świąteczne obejmowały także przygotowania, procesje, odwiedziny u sąsiadów i wspólne biesiady. Chłopi mieli prawo do wytchnienia – nawet panowie feudalni respektowali zakaz prac polowych w czasie świąt. Święta parafialne przyciągały pielgrzymów z sąsiednich miejscowości, a wspólne uczty czy zabawy integracyjne pozwalały na budowanie relacji społecznych. Zwyczaj wspólnego świętowania miał ogromne znaczenie dla poczucia wspólnoty oraz przekazywania tradycji międzypokoleniowej. Średniowieczne Boże Narodzenia trwało i trwało i trwało… Najdłuższym i najbardziej uroczystym świętem europejskich chłopów było Boże Narodzenie. W zachodniej Europie okres bożonarodzeniowy rozpoczynał się od Adwentu – trwającego wówczas 40 dni postu – a kończył 2 lutego w święto Matki Boskiej Gromnicznej. W tym czasie obchodzono wiele dni świątecznych, a czas był pełen zabawy, jedzenia i picia. W Polsce również długo celebrowano. Adwent był czasem postu i przygotowania duchowego, a Wigilię i kolejne dni obchodzono bardzo uroczyście. Chociaż nie ma informacji, by Słowianie świętowali aż do 2 lutego, to Nowy Rok, Trzech Króli i święto Matki Boskiej Gromnicznej były ważnymi dniami w chłopskim kalendarzu. Jak bawili się chłopi? Oprócz modlitwy i uroczystości religijnych, Święta były czasem odreagowania trudów życia codziennego. W Polsce trakcie Świąt popularne były gry w kości, warcaby, szachy czy różnego rodzaju zabawy ruchowe i tańce. W miastach organizowano turnieje, konkursy strzeleckie, pokazy rzemieślnicze i wspólne biesiady. We wsiach równie istotnym elementem były zabawy integracyjne, wspólne śpiewy, śmiech, a czasem także przedstawienia. Święta były okazją do chwilowego zatrzymania się, pogłębiania więzi sąsiedzkich i rodzinnych. Co jedli chłopi? Na zachodzie Europy świąteczny stół chłopów uginał się od jedzenia: dziczyzna, ptaki, szynka, pieczywo, grzane wino z przyprawami. Choć nie były to luksusy dostępne codziennie, w święta stawiano na obfitość i wspólne ucztowanie. Polscy chłopi w Wigilię spożywali postne potrawy, jak zupa grzybowa, kapusta z grochem, kutia czy makówki. W święta pojawiało się mięso, m.in. pieczona gęś, kiełbasy, a także domowe ciasta i kompoty z suszu. Picie alkoholu – zwłaszcza piwa i miodów pitnych – było powszechne. Czy powinniśmy zazdrościć chłopskich Świąt? Obecnie święta często wiążą się z pośpiechem, stresem i krótkim odpoczynkiem. W średniowieczu chłopi – zarówno w Europie Zachodniej, jak i w Polsce – korzystali z wielu dni wolnych. Boże Narodzenie było czasem wspólnego świętowania, wyciszenia i relaksu. Święta trwały tygodniami, a nie dniami. Być może to właśnie rytm natury i dłuższy czas odpoczynku sprawiał, że chłopskie Święta były bardziej autentyczne. Warto się nad tym zastanowić, gdy dziś gonimy za idealnymi prezentami i perfekcyjnym stołem. Źródło: Heriot Watt University, The Conversation, Uniwersytet Jagielloński, UKEN w Krakowie Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Maluchy z tatuażami na twarzy – tak chrześcijanie dekorowali ciała swoich dzieci
To chrześcijaństwo rozpowszechniło kulturę tatuażu u dzieci – chociaż obecnie może wydawać się to kontrintuicyjne. Dzięki nowemu odkryciu archeologów wiemy, że Nubijczycy – wcześni chrześcijanie zamieszkujący dolinę Nilu – tatuowali policzki i czoła swoich niemowląt i małych dzieci. Kiedyś tatuaż miał zupełnie inną rolę niż obecnie.
Ludzie używają tatuaży, by zaznaczyć swoją tożsamość, przekonania religijne czy opowiedzieć historię swojego życia. Dowody archeologiczne wskazują, że praktyki tatuowania towarzyszą ludzkości od tysięcy lat, a chrześcijanie tatuowali nawet dzieci. To nieznany do tej pory element historii. Tatuaże u dzieci w chrześcijańskiej Nubii Na terenie dzisiejszego Sudanu znajdowała się niegdyś Nubia: kraina ta wspomniana jest nawet w Starym Testamencie, a konkretnie w Księdze Rodzaju. To właśnie tam archeolodzy przebadali ponad tysiąc pochówków datowanych na okres VII–IX wiek n.e., kiedy to Nubia była ważnym ośrodkiem chrześcijaństwa. Wśród badanych szczątków aż 19% osób w osadzie Kulubnarti miało tatuaże. Najbardziej zaskakujące jest odkrycie tatuaży u dzieci – zarówno u kilkumiesięcznych niemowląt, jak i kilkulatków, w tym u 3-letniej dziewczynki. Dzięki wykorzystaniu nowoczesnych technik obrazowania udało się zidentyfikować tatuaże nawet na skórze ulegającej degradacji przez setki lat. Metoda ta pozwoliła ujawnić wzory geometryczne oraz punkty na czole, policzkach i skroniach dzieci – miejscach bardzo eksponowanych, które miały podkreślać przynależność do określonej wspólnoty religijnej i społecznej. Chrześcijaństwo zmieniło i unowocześniło praktyki tatuażu Praktyka tatuażu w Nubii ewoluowała pod wpływem rozprzestrzeniającego się w VII wieku chrześcijaństwa. Wcześniej tatuaże nosiły głównie kobiety, a znaki – składające się z kropek i motywów przyrodniczych – nanoszono w sposób dyskretny. Po wprowadzeniu nowej religii tatuaże stały się bardziej widoczne i powszechne, także u niemowląt i dzieci obojga płci. Zmianie uległa również technika tatuowania. Dawniej stosowano metodę wielokrotnego nakłuwania skóry pojedynczym ostrzem, co skutkowało powolnym i żmudnym procesem. W czasach chrześcijańskich prawdopodobnie używano ostrzejszych narzędzi przypominających końcówkę noża, co umożliwiało szybsze wykonanie wzorów. Jak i po co tatuowano dzieci? Tatuaże u dzieci w Nubii nie były wyłącznie ozdobą – ich obecność wiązała się z ważnymi obrzędami przejścia, rytuałami inicjacyjnymi oraz podkreślała przynależność do konkretnej wspólnoty. Były także symbolem wiary – przyjęcie chrześcijaństwa spowodowało, że tatuaże zaczęły odgrywać rolę znaku rozpoznawczego chrześcijan w regionie. Stały się elementem budowania tożsamości, niosąc ze sobą przesłanie o sile tradycji i przekonaniach danej grupy. Wzory tatuaży na twarzach dzieci miały zazwyczaj formę prostych kształtów geometrycznych – kropek, linii, czasem motywów roślinnych lub symboli religijnych. Praktyki tatuażu dziecięcego w chrześcijańskiej Nubii pokazują, jak głęboko zakorzenione są potrzeby ekspresji grupowej, religijnej oraz ochrony najważniejszych wartości. Pokazują także, że estetyka i przekonania szybko dezaktualizują się na przestrzeni wieków. Obecnie katolicy mają zupełnie inny stosunek do tatuaży, niż mieli wcześni chrześcijanie. Źródło: Proceedings of the National Academy of Sciences, UMSL
Droga do Bożego Narodzenia. Kiedy przypada adwent i jak się go obchodzi w Polsce i na świecie?
Adwent to wyjątkowy okres w kalendarzu liturgicznym: czas oczekiwania na Boże Narodzenie i duchowego oczyszczenia. Obfituje w różnorodne tradycje, zarówno w Polsce jak i innych krajach. Inaczej obchodzą go katolicy, inaczej protestanci, a w kościele prawosławnym zastępuje go inny, choć podobny zwyczaj.
Spis treści: Kiedy przypada adwent i ile trwa? Tradycje i zwyczaje w Polsce – adwent w praktyce Adwent w różnych tradycjach chrześcijańskich Adwentowe symbole Kiedy zaczyna się adwent? To pytanie co roku zadają sobie miliony chrześcijan. Tygodnie poprzedzające Boże Narodzenie to czas szczególnych tradycji które, jak wszystkie zwyczaje, podlegają też zmianom. Przez wieki adwent zyskiwał nowe elementy, ale jego centralnym przesłaniem pozostaje oczekiwanie na przyjście Jezusa oraz odnowa duchowa, która ma pozwolić pełniej przeżyć święta Bożego Narodzenia. Kiedy przypada adwent i ile trwa? Adwent jest czasem ruchomym. W kościele katolickim zawsze obejmuje cztery niedziele przed Bożym Narodzeniem. W praktyce oznacza to, że jego początek może przypadać między 27 listopada a 3 grudnia. W 2025 roku ta pierwsza niedziela przypadła na 30 listopada. Adwent trwa do Wigilii Bożego Narodzenia, czyli 24 grudnia. Liczba dni adwentu co roku może się nieco różnić, w zależności od układu kalendarza. Tradycje i zwyczaje w Polsce – adwent w praktyce W Polsce to całe bogactwo tradycji, obchodzonych z różną intensywnością. Pojawiają się też nowe - np. kalendarze adwentowe są coraz popularniejsze i przywędrowały do nas z krajów protestanckich. Najważniejsze z polskich tradycji to: Roraty – msze święte odprawiane o świcie, najczęściej przed wschodem słońca. Dzieci i dorośli przynoszą ze sobą lampiony symbolizujące światło Chrystusa. W niektórych parafiach organizowane są konkursy na najpiękniejszy lampion roratni. Wieńce adwentowe – najczęściej wykonane z gałązek drzew iglastych, ozdobione czterema świecami. Co tydzień zapala się kolejną świecę, symbolicznie rozpoczynając kolejne etapy oczekiwania. Według tradycji świece symbolizują nadzieję, pokój, radość oraz miłość. Kalendarz adwentowy – kolorowe kalendarze z okienkami, za którymi kryją się słodycze lub cytaty biblijne. Dzieciom i dorosłym mają codziennie przypominać o istocie adwentu. Modlitwa i postanowienia adwentowe – wiele osób podejmuje decyzję o większym zaangażowaniu w modlitwę, czytaniu Pisma Świętego lub drobnych wyrzeczeniach (np. rezygnacji z rozrywki) w ramach przygotowania do świąt. Zgodnie z dawną polską tradycją adwent był czasem powściągliwości, w którym unikało się hucznych zabaw czy wesel, skupiając się na refleksji i dążąc do oczyszczenia. Adwent w różnych tradycjach chrześcijańskich Chociaż adwent jest przede wszystkim związany z tradycją Kościoła katolickiego, obchodzą go też inne kościoły. W kościołach protestanckich to także okres czterech niedziel przed Bożym Narodzeniem, z naciskiem na refleksję i oczekiwanie na ponowne przyjście Jezusa. W kościołach ewangelickich popularne są kalendarze oraz pieśni adwentowe. Kościół prawosławny nie obchodzi adwentu tylko 40-dniowy post filipowy. Trwa on od 15 listopada do 24 grudnia. W przeciwieństwie do adwentu z kościołów obrządku rzymskiego, tu zalecany jest post. Trwają też modlitwy i nabożeństwa, podkreślając duchowe oczyszczenie przed świętami. Adwentowe symbole Symbolika świec i wieńców Wieńce adwentowe mają swoje korzenie w tradycji protestanckiej, jednak dziś są powszechne w wielu domach i kościołach różnych wyznań. Cztery świece, ustawione na wieńcu, symbolizują cztery niedziele adwentu, a każda z nich ma własne znaczenie. Palenie świec jest rytuałem łączącym pokolenia i wzmacniającym więzi rodzinne. Kolor świec również niesie symbolikę: trzy świece są fioletowe (kolor pokuty i oczekiwania), a jedna – różowa (symbolizująca radość trzeciej niedzieli adwentu). W niektórych miejscach pojawia się piąta, biała świeca – zapalana w Wigilię Bożego Narodzenia. Roraty i inne praktyki duchowe Roraty są jednym z najbardziej charakterystycznych nabożeństw czasu adwentu. Odprawiane przed świtem, mają wyjątkowy klimat – świątynie rozświetlone są wyłącznie światłem lampionów i świec. To obrzęd kładący nacisk na modlitwę do Matki Bożej oraz refleksję nad przygotowaniem do narodzin Jezusa. Oprócz rorat wierni często uczestniczą w rekolekcjach adwentowych i spowiedzi. Wspólnoty parafialne często organizują zbiórki charytatywne, akcje pomocy potrzebującym czy spotkania przy wieńcu adwentowym, podczas których wspólnie się modlą i śpiewają pieśni adwentowe. Dla wielu osób adwent jest impulsem do podjęcia ważnych decyzji życiowych, pracy nad własnym charakterem i relacjami z bliskimi. Do tradycji adwentowych można zaliczyć też przygotowywanie domów na święta – sprzątanie, dekorowanie oraz coraz popularniejsze w Polsce wspólne pieczenie pierników. Źródła: PAP, Onet, Britannica Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Ta ryba demon nie istnieje. Mimo to w Meksyku można ją kupić na targu
Mityczne ryby można w Meksyku kupić na bazarze – choć nie istnieją. Tworzy się je z zagrożonych gatunków płaszczek, które wyglądem przypominają istoty z legend. Przerażające rzeźby wykonane z ryb przypominają śmiejące się demony.
Spis treści: Jak powstają „ryby demony” sprzedawane turystom Historia pez-diablo Problem ochrony zagrożonych gatunków rochowatych Od potwora z Loch Ness po jednorożce, mityczne stworzenia od dawna fascynują ludzi. Czasem ta fascynacja prowadzi w zaskakujące rejony. Na przykład w Meksyku ludzie tworzą pez diablo – spreparowane okazy ryb wyglądające jak istoty mityczne. Jak powstają „ryby demony” sprzedawane turystom Pez diablo znane są też jako garadiávolos lub rayas chupacabras i mają różne zastosowania. Wykonuje się je z wysuszonych i odpowiednio uformowanych tzw. ryb gitarowych – płaszczek z rodziny rochowatych, które należą do najbardziej zagrożonych ryb morskich na świecie. Czasem są traktowane jako magiczne talizmany, innym razem sprzedawane jako pamiątki turystyczne lub nawet rzekome środki lecznicze na raka czy anemię. Ich wygląd kojarzy się z mitycznymi stworzeniami – wszystko dzięki charakterystycznej budowie ryb używanych do wyrobu takich pamiątek. Proceder ma miejsce m.in. w Meksyku. Historia pez-diablo Niektóre płaszczki z rodziny rochowatych (Rhinobatidae) mają nozdrza położone tuż nad otworem gębowym, przypominające dziwaczne oczy. To właśnie ta anatomiczna osobliwość pozwala tworzyć z nich przerażające „rzeźby” przypominające hybrydy człowieka i demona. Tradycja tworzenia takich stworów sięga XVI wieku w Europie, gdzie płaszczki formowano na kształt smoków i uznawano za talizmany lub źródła nadprzyrodzonej mocy. W XX wieku płaszczki z rodziny rochowatych zaczęły być wykorzystywane do podobnych celów. Pierwszy znany przypadek takiego spreparowanego okazu opisano w 1933 roku. Od tamtej pory pojawiały się one w kolekcjach etnograficznych i licznych publikacjach prasowych w Ameryce Północnej jako lokalne sensacje. Problem ochrony zagrożonych gatunków rochowatych Problem polega jednak na tym, że rochowate to ryby mocno przetrzebione. Według Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN) aż dwie trzecie znanych ich gatunków jest zagrożonych wyginięciem. Występują one głównie w ciepłych wodach strefy tropikalnej i umiarkowanej, gdzie są poławiane zarówno celowo, jako tanie źródło białka, jak i przypadkowo, jako przyłów. Coraz częściej jednak trafiają też do akwariów lub stają się materiałem na „mistyczne” rzeźby pez-diablo. Handlarzom zdecydowanie bardziej opłaca się sprzedać rybę jako pez diablo niż na mięso – świeży okaz w Meksyku kosztuje około dwóch dolarów, a spreparowany na międzynarodowych platformach sprzedażowych może osiągnąć wartość od 50 do nawet 500 dolarów. Taki zysk zachęca do dalszych połowów, nawet jeśli gatunki te są objęte ochroną. Handel rochowatymi jest teoretycznie ograniczony przez Konwencję CITES – międzynarodowe porozumienie mające na celu kontrolę handlu zagrożonymi gatunkami. Jednak skuteczność tych regulacji jest różna i zależy od zaangażowania poszczególnych krajów. Bez lepszego monitoringu i świadomości społecznej ryzyko wyginięcia tych unikalnych zwierząt będzie rosło. Źródło: The Conversation Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Psy na cenzurowanym w Iranie. Kolejne zakazy skierowane w zwierzęta
Posiadanie psa w Iranie staje się coraz trudniejsze. Władze znacznie rozszerzają już obowiązujący zakaz publicznego wyprowadzania czworonogów w Teheranie. Teraz ma obowiązywać w szeregu innych dużych miast.
Spis treści Władze rozszerzają zakaz na kolejne miasta Jak Irańczycy obchodzą restrykcje dotyczące psów To niejedyny zakaz w Iranie Irańscy urzędnicy rozszerzyli zakaz wyprowadzania psów na duże miasta w całym kraju, a argumentem jest porządek publiczny, zdrowie i bezpieczeństwo. Taki zakaz już od 6 lat obowiązuje w Teheranie. Władze rozszerzają zakaz na kolejne miasta Przepis z 2019 r. zakazujący wyprowadzania psów w Teheranie – został w ostatnim tygodniu rozszerzony na co najmniej 18 innych miast. Przewożenie psów w pojazdach również będzie zakazane. Posiadanie czworonogów jest źle widziane w Iranie od rewolucji islamskiej w 1979 r. Psy są postrzegane przez władze jako „nieczysta” spuścizna wpływów kulturowych Zachodu. Jak donosi agencja AFP Isfahan i Kerman nowy zakaz już wprowadziły. Urzędnik z miasta Ilam na zachodzie Iranu, gdzie zakaz wprowadzono w niedzielę, poinformował, że zostaną podjęte „działania prawne” przeciwko osobom, które naruszyły nowe przepisy. W Iranie nie ma ogólnokrajowego przepisu, który całkowicie zabrania posiadania psów, ale często wydawane są lokalne ograniczenia, egzekwowane przez policję. – Wyprowadzanie psów stanowi zagrożenie dla zdrowia publicznego, pokoju i wygody — powiedział Abbas Najafi, prokurator miasta Hamedan, według ogólnokrajowego dziennika „Iran”. Jak Irańczycy obchodzą restrykcje dotyczące psów Jednak egzekwowanie zakazu w Teheranie było dotychczas wybiórcze – wielu właścicieli psów nadal wyprowadza pupile w miejscach publicznych, zarówno w stolicy jak i innych częściach Iranu. Pomimo wysiłków władz, popularność posiadania psów rośnie, szczególnie wśród młodych ludzi, i jest postrzegana jako forma buntu przeciwko restrykcyjnemu reżimowi. Właściciele psów bywali aresztowani, a czworonogi konfiskowane za wyprowadzanie ich w miejscach publicznych. Wielu właścicieli zaczęło chodzić lub jeździć na spacery w odludne miejsca lub nocą. To niejedyny zakaz w Iranie Politycy irańscy uważają posiadanie zwierząt domowych za niezgodne z islamem. Najwyższy przywódca Iranu ajatollah Ali Chamenei określa posiadanie psów — w celach innych niż pasterstwo, polowanie i zapewnienie bezpieczeństwa — jako „naganne”. W 2021 roku potępiono posiadanie psów jako „niszczycielski problem społeczny”, który może „stopniowo zmienić irański i islamski styl życia”. Irańskie Ministerstwo Kultury już w 2010 roku zakazało reklam z udziałem zwierząt domowych. W 2014 r. parlament próbował przeforsować ustawę o karaniu grzywnami, a nawet chłostą osób wyprowadzających psy na spacery, jednak nie została przyjęta. Posiadanie psów, łamanie irańskich przepisów o obowiązkowym noszeniu hidżabu, uczestnictwo w sekretnych imprezach i picie alkoholu od dawna są formami cichego buntu Irańczyków przeciwko teokratycznemu reżimowi. Źródło: National Geographic Polska, BBC Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler” i „Kaleidoscope”. Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Mało znane zwyczaje wielkanocne. Polska tradycja jest bardzo bogata
Poznaj zwyczaje wielkanocne, które na przestrzeni wieków pielęgnowały kolejne pokolenia Polaków. Kilka z nich, tak jak wieszanie śledzia czy zasłanianie luster, może być dla niektórych sporym zaskoczeniem.
W tym artykule: Zwyczaje wielkanocne w Polsce Pogrzeb żuru Palenie, topienie lub wieszanie Judasza Świąteczne porządki Palmy wielkanocne Święcenie pokarmów Wieszanie śledzia Mycie twarzy wodą, w której gotowały się jaja na święconkę Zasłanianie luster Święcenie ognia i wody Śmigus-dyngus Zwyczaje wielkanocne na świecie Wielkanoc to najstarsze i najważniejsze święto obchodzone przez chrześcijan. Upamiętnia męczeńską śmierć i zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa. O ile termin Bożego Narodzenia jest stały, o tyle Święta Wielkanocne są ruchome i wypadają między 22 marca a 25 kwietnia, o czym więcej pisaliśmy przy okazji ciekawostek o wiośnie. W 2024 roku Święta Wielkanocne obchodzimy 20 kwietnia (Niedziela Wielkanocna) i 21 kwietnia (Poniedziałek Wielkanocny). Polska tradycja związana ze Świętami Wielkanocnymi jest wyjątkowo bogata. Zebraliśmy najciekawsze zwyczaje wielkanocne. Prześledzimy także, skąd się wzięły i co oznaczają. Zwyczaje wielkanocne w Polsce Pogrzeb żuru Palenie, topienie lub wieszanie Judasza Świąteczne porządki Palmy wielkanocne Święcenie pokarmów Wieszanie śledzia Mycie twarzy wodą, w której gotowały się jaja na święconkę Zasłanianie luster Święcenie ognia i wody Śmigus-dyngus Pogrzeb żuru Żur w dawnych czasach był zupą postną, spożywaną bez mięsa przez większość Wielkiego Postu. Po zakończeniu okresu wyrzeczeń w niektórych miejscach Polski istniał zwyczaj wylewania garnków z zupą na znak radości z nadejścia świąt i możliwości zmian na stole. Palenie, topienie lub wieszanie Judasza Ten zwyczaj jest chrześcijańską wersją pogańskiego palenia lub topienia Marzanny. W dawnych czasach był on jednak bardziej rozbudowany. W ramach potępiania uczynku ucznia, który zdradził Jezusa, przygotowywano specjalną kukłę, którą wieszano, wleczono po ulicach i okładano tym, co było pod ręką. Zdarzały się także przypadki, że zwyczaj był „wzbogacany” o naloty na żydowskie domy, których mieszkańcy musieli się wykupywać przed wiszącą przed wejściem kukłą. Jeśli tego nie zrobili, dochodziło do pobić. Świąteczne porządki To fakt, że przedświąteczne porządki, a szczególnie mycie okien, są w Polsce tak powszechne, że powstają na ten temat dowcipy. Fenomen ma jednak drugie dno. Wiosenne porządki mają swój symboliczny wymiar. To okazja, by wyrzucić z domu złe zimowe duchy, choroby i smutek, a wpuścić wiosenną odnowę. Palmy wielkanocne Palmy katolicy święcą w Niedzielę Palmową. Dawny zwyczaj zakładał także okładanie nimi domowników. Wszystko po to, aby wygonić z nich złe duchy. Połknięcie bazi z takiej palemki miało przynosić zdrowie i bogactwo. Święcenie pokarmów Trudno wyobrazić sobie Wielkanoc bez święconki. Wedle tradycji w koszyku (najczęściej małym, ale kiedyś święcono także wielkie kosze) powinny się znaleźć: baranek symbolizujący Jezusa, mięso – symbol końca postu, jajo – symbol narodzin, masło – znak zamożności, chrzan nawiązujący do „goryczy męki”, woda – symbol życia. Wieszanie śledzia Ten zwyczaj ma podobny charakter, co wylewanie żuru. Postne jedzenie, którego po dłuższym czasie wszyscy mieli dość, stawało się obiektem zemsty. Za co? Za to, że zajmowało miejsce mięsa na stołach. Mycie twarzy wodą, w której gotowały się jaja na święconkę Poważnie, jest taki zwyczaj, zarezerwowany przede wszystkim dla pań. Kiedyś wierzono, że obmycie twarzy wodą, w której gotowały się jaja na święconkę, ma pomagać na cerę, a nawet likwidować piegi. Zasłanianie luster Zapomniany dziś zwyczaj związany z Wielkim Postem, a szczególnie z Wielkim Piątkiem. Zasłonięcie lustra oznaczało wyrzekanie się wszelkiej próżności. Święcenie ognia i wody To kolejne schrystianizowane tradycje pogańskie. Święcenie wody i ognia ma miejsce w Wielką Sobotę, gdy nie są odprawiane msze. Woda święcona odpędza według wiernych wszelkie zło, a poświęcenie ognia ma zapewnić bezpieczeństwo domowym ogniskom. Śmigus-dyngus Znany wszystkim zwyczaj oblewania się wodą ma sporo ciekawych znaczeń. Przede wszystkim oblewano atrakcyjne dziewczęta, które mogły się „wykupić”, obdarowując chłopca pisanką. Polewanie się wodą ma także korzenie w tradycjach oczyszczania się po zimie z chorób i złych mocy. Zwyczaje wielkanocne na świecie Szwedzi pozdrawiają się słowami Glad Påsk – Wesołej Wielkanocy, Włosi kosztują colomby – wielkanocnej babki z migdałami, we Francji dzieci szukają w ogrodzie czekoladowych dzwonków i kurczaków, a Brytyjczycy uczestniczą w wyścigu turlania jajek. Dla Brytyjczyków Święta Wielkanocne oznaczają cztery dni wolne od pracy. Świętowanie rozpoczyna się bowiem w Wielki Piątek – Good Friday – i trwa do poniedziałku – Easter Monday. Jajko, symbol wiosny i nowego życia, nierozerwalnie związane z Wielkanocą na Wyspach Brytyjskich, jest bohaterem wielu zabaw zarówno wśród dorosłych Brytyjczyków, jak i tych najmłodszych. Na przykład egg rolling to zawody w turlaniu jajek, polegające na tym, aby jak najszybciej doturlać jajko do mety z nietkniętą skorupką. Popularnym zwyczajem jest również egg hunt, czyli szukanie czekoladowych jajek ukrytych w zakątkach mieszkania lub w ogrodzie. We Francji Wielkanoc jest dniem spotkań rodzinnych i czasem odpoczynku. Wiele francuskich rodzin wybiera się wówczas na narty lub wyjeżdża z miasta, aby aktywnie spędzić czas. Dzieci szczególnie uwielbiają te święta i oczekują ich z niecierpliwością. W niedzielny poranek zaczyna się bowiem poszukiwanie czekoladowych łakoci – jajek wielkanocnych – oeufs de Pâques, dzwonków – cloches, kurczaków – poules i zajączków – lapins, ukrytych przez dziadków i rodziców w zakątkach mieszkania lub ogrodzie. Dla Włochów Wielkanoc to przede wszystkim uroczysta msza na Placu Św. Piotra w Watykanie pod przewodnictwem papieża zakończona błogosławieństwem Urbi et Orbi. Ponieważ symbolem Wielkanocy we Włoszech jest baranek, w Niedzielę Wielkanocną na włoskich stołach króluje głównie barania pieczeń z rozmarynem i czosnkiem lub pieczone jagnię. Nie może zabraknąć także tradycyjnej włoskiej colomby – puszystej babki, nadziewanej migdałami, kawałkami czekolady, kształtem przypominającej gołębia w locie. Z kolei w Szwecji popularnym zwyczajem wielkanocnym jest Paskkaerringar, podobne do amerykańskiego Halloween. Tego dnia dziewczynki przebrane za wiedźmy, symbolizujące baby wielkanocne, stukają do drzwi mieszkań sąsiadów, aby zbierać słodycze i drobne pieniądze. Gdy się im otworzy, recytują chóralnie – Glad Påsk! czyli – Wesołej Wielkanocy! To powitanie słychać w Szwecji podczas świąt Wielkiej Nocy z ust każdego przechodnia. Źródło: materiały prasowe fru.pl.
Nie połykasz bazi w Niedzielę Palmową? Dawniej to było oczywiste
Wielkanoc w polskiej tradycji to nie tylko jajka i mazurki. Przez wieki towarzyszyły jej rytuały, które dziś mogą nas zaskakiwać. Od połykania bazi po umieszczanie palemek w kurnikach – wszystko miało swój głęboki sens.
W tym artykule: Bazie w polskiej kulturze Zwyczaj łykania bazi Właściwości zdrowotne bazi Inne nietypowe zwyczaje wielkanocne Wielkanoc jest ważnym wydarzeniem nie tylko w kalendarzu liturgicznym kościołów chrześcijańskich. Święto nakłada się też z przełomowym okresem w rocznym cyklu natury. Wypada zawsze w pierwszą niedzielę po wiosennej pełni Księżyca. Być może właśnie z tego powodu początek wiosny od zawsze obfitował w magiczną symbolikę. Z Niedzielą Palmową również są związane ludowe rytuały, takie jak połykanie bazi z poświęconych palm. Bazie w polskiej kulturze Bazie, czyli puchate kwiatostany gałązek wierzby, kojarzą się z okresem wielkanocnym. Sama wierzba jest typowa dla polskiego krajobrazu, zarówno wiejskiego, jak i miejskiego. – Drzewo wierzbowe jest uważane za pramatkę z racji swoich możliwości rozrodczych, regeneracyjnych i retencyjnych – mówi kustosz Agnieszka Grabowska, kierownik Kuratorium Etnograficznego Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. – Pola uprawne jeszcze w latach 40. XX w. były „meliorowane” szpalerami wierzb, które pobierały nadmiar wody, a w okresie suszy utrzymywały wilgoć gleby. Z tego powodu nierzadkim widokiem są rzędy wierzb na groblach i podmokłych terenach. Ludowe wierzenia przypisują wierzbom zdolności magiczne i życiodajne. – Jest to pierwsze drzewo, które zieleni się wczesną wiosną. Symbolizuje odrodzenie, witalność i życie. Nawet ucięte gałązki wierzby pączkują i zielenią się – dodaje Agnieszka Grabowska. Taka symbolika pozwoliła umieścić gałązki wierzby w wielkanocnych palmach. Miały przypominać zielone liście palmowe, którymi witano Jezusa wjeżdżającego do Jerozolimy. Zwyczaj łykania bazi Początkowo zwyczaj połykania bazi wiązał się z ludowymi obrzędami witania wiosny. Wierzono, że bazie ochronią człowieka i pozwolą odrodzić się, tak jak natura odradzała się na nowo do życia. Umieszczenie gałązek wierzbowych w poświęconych palmach wielkanocnych dodatkowo wzmocniły te wierzenia. Jedną z właściwości połykanych bazi miały być moce uzdrawiające, w szczególności leczenie chorób gardła. O ludowym zwyczaju pisał w 1556 r. Mikołaj Rej: „W Kwietnią Niedzielę, kto bagniątka, czyli pączka z palmy wielkanocnej nie połknął, ten już zbawienia nie otrzyma”. W XIX wieku w książce „Lud polski jego zwyczaje, zabobony. T. 2” etnograf Łukasz Gołębiowski również opisywał ten zwyczaj: „Dla znakomitszych osób starał się zakrystyan przysposobić gałązki zielonością okryte, trzymając wierzbowe pręty w wodzie w ciepłym pokoju, i z wystawą ku słońcu przez parę niedziel, dla pospolitszej rzeszy były suche, albo z pączkami czyli bagniątkami zaledwie. Odrywał je gmin pobożny i połykał, w tem będąc przekonaniu: że kto w niedzielę kwietną bagniątka palmowego nie połknął, to już zbawienia nie otrzymał”. Zwyczaj ten przetrwał prawdopodobnie do lat 60.–70. ubiegłego wieku. Obecnie pamiętają o nim tylko starsze pokolenia. Właściwości zdrowotne bazi Jak się okazuje, również i w tym nietypowym zwyczaju ujawniają się elementy ludowej mądrości. Chociaż trudno dopatrywać się w wierzbowych gałązkach zdolności magicznych, dowieść można ich właściwości zdrowotnych. Bazie wielkanocne (i nie tylko wielkanocne) zawierają salicylany, które mają działanie przeciwgorączkowe, przeciwzapalne i przeciwbólowe. Napar z bazi może być domowym lekarstwem na grypę i przeziębienie, a także łagodzić ból gardła. Oprócz tego salicylany wykazują działanie przeciwzakrzepowe i przeciwpłytkowe, co może pomóc w profilaktyce chorób związanych z układem krążenia. Inne nietypowe zwyczaje wielkanocne Nie tylko połykanie bazi może nas współcześnie dziwić. Kustosz Agnieszka Grabowska wymienia też inne zapomniane zwyczaje związane z okresem Wielkanocy. Są to między innymi: smaganie się witkami wierzbowymi, dodawanie poświęconej palmy do paszy dla zwierząt (na pomyślność i ochronę przed chorobami), robienie z fragmentów wierzbowych palm krzyżyków, które później umieszczano na polach (by zabezpieczyć przyszłe plony i przywołać urodzaj), umieszczanie części palmy w ulach, kaczych i gęsich gniazdach, sieciach rybackich, a nawet pod lemieszem pługa. Ciekawym zwyczajem pielęgnowanym do dziś są krakowskie Pucheroki. To nawiązanie do przedświątecznej kwesty krakowskich żaków z XVII wieku. Źródło: Gołębiowski, Łukasz „Lud polski jego zwyczaje, zabobony. T. 2”, Lwów: A. Kaczurba, 1884.
Amsterdam – co warto zobaczyć? Poznaj atrakcje turystyczne stolicy Niderlandów
Kameralna stolica, którą pokochały miliony turystów. Amsterdam, bo o nim mowa, to miasto o wielu twarzach, a każda z nich jest niepowtarzalna i wyjątkowa na swój sposób. Przekonaj się, dlaczego warto odwiedzić jedno z najbardziej tętniących życiem miast w Europie.
W tym artykule: Gdzie leży Amsterdam? Z czego słynie Amsterdam? Amsterdam na rowerze Atrakcje Amsterdamu Jak dolecieć z Polski do Amsterdamu? Jak dojechać z Eindhoven do Amsterdamu? Czy Amsterdam jest bezpieczny? Ciekawostki o Amsterdamie Amsterdam przez wielu nazywany bywa „Wenecją Północy”, chociaż to może Wenecję powinniśmy nazywać „Amsterdamem Południa”. Najlepszym rozwiązaniem będzie, gdy przestaniemy porównywać oba miasta do siebie, bowiem każde z nich ma nadzwyczajny i unikalny charakter. Stolica Królestwa Niderlandów jest jednym z najbardziej tętniących życiem miast na świecie. Magiczna i malownicza sieć kanałów, zdumiewający krajobraz, bogata historia oraz wolność na wielu płaszczyznach sprawiają, że przyjeżdzają tu tłumy turystów. Co warto mieć na uwadze przed wyjazdem do Amsterdamu? Poznaj nasz redakcyjny przewodnik po europejskiej stolicy rowerów, kanałów oraz coffeshopów. Gdzie leży Amsterdam? Amsterdam to jedna z najpopularniejszych i najchętniej odwiedzanych stolic w Europie. Położony jest w prowincji Noord-Holland, nad rzeką Amstel i ponad 160 kanałami. Jego powierzchnia wynosi zaledwie 219,3 km kw. i jest osiem razy mniejsza od powierzchni Londynu. Jeśli pod uwagę weźmiemy liczbę turystów, tutaj dane są zbliżone. Rocznie miasto odwiedza 20 mln turystów. Amsterdam jest największym miastem, a zarazem pełni funkcję nominalnej (konstytucyjnej) stolicy Królestwa Niderlandów. Rząd i parlament znajdują się natomiast w ich drugiej, administracyjnej stolicy – Hadze. Niderlandy są jednym z niewielu państw na świecie posiadających dwie stolice. Granice całej aglomeracji zamieszkuje niemal 2,5 miliona ludzi, z czego 1,1 z nich w samym mieście. Ponadto jest ono niezwykle zróżnicowane pod względem etnicznym. Jest miejscem zamieszkania dla blisko 300 tys. imigrantów. Z czego słynie Amsterdam? Amsterdam swój unikatowy charakter ukazuje na wielu płaszczyznach. Zdecydowanie nie musimy podążać przetartymi szlakami, możemy wsiąść na rower czy łódkę i wypuścić się w miasto. W każdym jego zakamarku znajdziemy coś fascynującego. Z czego dokładnie słynie stolica Niderlandów? Słynna dzielnica czerwonych latarni (Red Light District) jest jednym najpopularniejszych i najbardziej kontrowersyjnych miejsc w Amsterdamie. Fenomen polega na tym, że miejscowe sex-workerki stoją w witrynach domów publicznych i prezentują swoje wdzięki przechodniom w czerwonym świetle. Ich fotografowanie nie jest mile widziane. Panie te mają oficjalne licencje, przedstawicielki w izbie handlowej, no i oczywiście płacą podatki. W 2021 r. władze Amsterdamu ogłosiły plan przeniesienia czerwonej dzielnicy z centrum na przedmieścia. Pomysł nie spodobał się pracownicom domów publicznych. Obawiają się, że klienci nie będą wiedzieć, gdzie ich szukać. Niderlandy nadal są jednym z niewielu państw, gdzie marihuana dostępna jest na wyciągnięcie ręki. Bardziej szczegółowo mówiąc – wprowadzone prawo tolerancji sprawia, że nie jest ono egzekwowane wobec sprzedaży detalicznej małych ilości do użytku osobistego w lokalnych kawiarniach. Od lat z całego świata do tutejszych coffee-shopów, gdzie serwuje się indyjskie konopie, przyjeżdżają tysiące ludzi spragnionych psychoaktywnych wrażeń. Znajdziemy ją pod różnymi formami, jedną z najpopularniejszych jest ciasto: brownie, red velvet czy nawet sernik z dodatkiem marihuany. Sklepy zazwyczaj oblegane są przez przyjezdnych. Charakterystyczny listek marihuany często jest wręcz uważany za wizytówkę miasta. To również nie podoba się rządzącym. Co jakiś czas pojawiają się informacje od ograniczeniu dostępu do konopi indyjskich dla turystów. Jednak w życie nie weszły żadne zmiany. Serca Holendrów podbiło także piwo. Sztandarowym browarem w kraju jest Heineken – długo produkowany właśnie w Amsterdamie. Obecnie w starym zakładzie znajduje się muzeum piwa, gdzie możemy poznać historię złocistego trunku, prześledzić proces jego produkcji i oczywiście degustować. Osoby poniżej 18. roku życia muszą być w towarzystwie dorosłych. Do najbardziej atrakcyjnych sposobów na poczucie klimatu miasta i odkrywania jego zakątków należy rejs po kanałach. Zwiedzanie połączone jest z przyjemnym odpoczynkiem na świeżym powietrzu. Niezależnie od tego, czy to nasza pierwsza czy kolejna wizyta w mieście, wszystko wydaje się nieco bardziej magiczne, kiedy jest oglądane z perspektywy łodzi. Większość rejsów trwa około godziny. Podczas nich poznaje się się wpisany na listę UNESCO pierścień kanałów Amsterdamu oraz inne interesujące fakty na temat miasta. Przewoźnicy oferują również specjalne wycieczki, przykładowo tematyczne dla dzieci, z open barem, z przewodnikiem dla mniejszych grup lub romantyczne, z kolacją przy świecach. My zdecydowanie polecamy te mniejsze i bardziej kameralne kursy. Każdej wiosny kultowy region Flower Strip przyciąga wielbicieli kwiatów z całego globu. To właśnie wtedy kwitną miliony kolorowych tulipanów. Na odrestaurowanym, polderowym terenie mieszczą się historyczne wioski i fascynujące muzea, które opowiadają historię walki Holendrów z wodą. Imponujące zielone krajobrazy, zabytkowe posiadłości i ogrody, lasy i rozległe pola kwiatowe sprawiają, że okolica jest idealna do spędzenia dnia na świeżym powietrzu. Ogrody otwarte są od marca do maja. Najłatwiej dostać się tutaj autobusem linii 858, który kursuje bezpośrednio z przystanku Schiphol Plaza, a podróż zajmuje niespełna pół godziny. Amsterdam na rowerze Amsterdam to miasto idealne dla rowerzystów. Na miłośników jednośladów czeka tu aż 400 km ścieżek rowerowych. Warto wypożyczyć sprzęt na mieście, wsiąść, a następnie jechać przed siebie, eksplorując niezapomniane uroki tego miasta. Postaraj się jednak nie zaszufladkować tylko w jednej dzielnicy. Centrum jest bogate w atrakcje, ale inne części miasta mają również wiele do zaoferowania. Przykładowo tętniące życiem kawiarnie, gorące nowe restauracje znajdziesz w De Pijp. Amsterdamczycy uwielbiają spędzać czas na zewnątrz, ze znajomymi, w kawiarni czy w pubie. Warto również wybrać się na północ od dworca głównego. Wiele osób podróżujących nie zdaje sobie sprawy, że przeprawa promem jest bezpłatna i krótka. Jedną z popularnych, kulturowych miejscówek jest nabrzeże NDSM, gdzie możesz cieszyć się wieloma miejscami spotkań, festiwalami czy innymi wydarzeniami kulturalnymi. Idealnym przykładem jest Pllek – zbudowana z starych kontenerów morskich placówka, gdzie doświadczymy pysznego jedzenia, napojów, pięknego (innego) widoku na Amsterdam, a nawet muzyki na żywo. Atrakcje Amsterdamu Może i wieczorami Amsterdam tętni życiem w różnych kolorach tęczy, ale za dnia również nie da się tam nudzić. Nawet w muzeach. Stolica Niderlandów słynie z placówek posiadających w kolekcjach fascynujące zbiory. Rijksmuseum – holenderskie muzeum narodowe poświęcone holenderskiej sztuce i historii, z ogromnymi i dobrze opisanymi zbiorami. Van Gogh Museum – największa na świecie kolekcja obrazów i rysunków Van Gogha. W 2017 roku muzeum odwiedziło 2,3 miliona osób. Było ono najczęściej odwiedzanym muzeum w Holandii oraz 23. najczęściej odwiedzanym muzeum sztuki na świecie. Anne Frank Huis – dom i muzeum biograficzne poświęcone Annie Frank, żydowskiej autorce pamiętników wojennych. Miejsce pełne refleksji i zadumy nad okrucieństwem, jakie spotkało naród żydowski i nie tylko podczas II wojny światowej. NEMO Science Museum – największe centrum nauki w Niderlandach. Zachwyca nie tylko wystawą na pięciu piętrach, ale też oryginalną architekturą. Budynek bowiem przypomina statek. Stedelijk Museum Amsterdam – największe muzeum sztuki nowoczesnej i współczesnej w Niderlandach, które mieści się w budynku z 1895 roku. The Royal Concertgebouw – budynek zaraz obok Museumplein, będący od ponad stu lat centrum muzyki klasycznej w Holandii. Znana na całym świecie sala koncertowa, doceniona za wspaniałą akustykę i jeszcze wyższej jakości program. Dzielnica Jordaan – najbardziej urokliwa część miasta z wąskimi uliczkami i pięknymi domkami. Pierwotnie była to dzielnica robotnicza, a dzisiaj jedna z najbardziej pożądanych. Mieszczą się tutaj liczne niezależne galerie sztuki, sklepy z antykami czy klimatyczne bary i restauracje. A’DAM Tower – wieżowiec po drugiej stronie rzeki. Mówią o nim „wieża o wielu talentach”. Znajdziemy tutaj hotel, biura, klub nocny, a co ważniejsze taras widokowy z przepiękną panoramą Amsterdamu. Na szczycie A’DAM-a umiejscowiona została huśtawka, dzięki której widoki zapierają jeszcze bardziej dech w piersiach. Przy okazji można skorzystać z baru oraz restauracji. Voldenpark – każdego dnia można spotkać w tym miejscu tysiące osób. Siedziba wielu restauracji, kawiarni, teatru na świeżym powietrzu, placu zabaw oraz ogrodu różanego. Zaprojektowany przez L.D Zochera park otwarty został w 1857 roku. Często porównywany jest do nowojorskiego Central Parku, mimo że jest 7 razy mniejszy. Idealne miejsce na aktywności fizyczne, spacer, piknik czy odpoczynek. Jak dolecieć z Polski do Amsterdamu? Do Amsterdamu dostaniemy się bezpośrednio ze wszystkich najważniejszych polskich portów – Gdańska, Krakowa, Katowic, Poznania, Wrocławia oraz Warszawy. Loty do stolicy Niderlandów realizowane są przez holenderskiego narodowego przewoźnika i najstarsze linie lotnicze na świecie, a więc KLM, a także przez nasz rodzimy PLL LOT. Podróż trwa niewiele ponad półtorej godziny. Ceny w jedną stronę zaczynają się od 300 zł w pakiecie z bagażem podręcznym oraz małym poczęstunkiem na pokładzie. Lotnisko Schipol to główny węzeł komunikacyjny Niderlandów. Ponadto jest czwartym największym portem lotniczym w Europie i jednym z najbardziej obciążonych pod względem międzynarodowego ruchu pasażerskiego. Dużym atutem amsterdamskiego lotniska, co z pewnością potwierdzi niejeden pasażer, jest bardzo dobre skomunikowanie z centrum miasta. Transport autobusem lub pociągiem trwa zaledwie kilka minut. W bilety na przejazd można się zaopatrzyć w automatach znajdujących się na terenie terminalu. Zagrzeb – atrakcje, zabytki i ciekawostki. Co warto zobaczyć w stolicy Chorwacji? Chorwacja to hitowy kierunek, który szczególnie upodobali sobie turyści znad Wisły. W cieniu obleganych, wakacyjnych kurortów skrywa się jej stolica – Zagrzeb, do którego można dolecieć ... Jak dojechać z Eindhoven do Amsterdamu? Jedną z najbardziej budżetowych opcji dostania się do stolicy Niderladnów jest lot do oddalonego o 150 km od Amsterdamu Eindhoven. Połączenia na tej trasie realizowane są przez tanie linie lotnicze Wizz Air. Przewoźnik proponuje loty z pięciu polskich miast – Gdańska, Katowic, Krakowa, Warszawy oraz Wrocławia. Bilety na podróż, bez bagażu podręcznego, można kupić już za mniej niż 100 zł w jedną stronę. Z lotniska na dworzec główny w Eindhoven dostaniemy się autobusami numer 400 lub 401. Stacja znajduje się na wprost od przystanku. Do Amsterdam Centraal kursują bezpośrednie pociągi. Po dwóch godzinach drogi możemy rozkoszować się kameralnym klimatem stolicy Niderlandów. Koszt przejazdu waha się w okolicach 25–27 euro. Warto zaznaczyć, że czasami szybciej możemy się dostać poprzez połączenia przesiadkowe m.in. w Utrechcie czy Rotterdamie. W tym przypadku niezwykle przydatna okaże się aplikacja „9292”, która ułatwia poruszanie się po nowym mieście lub kraju oraz informuje o peronie i torze, z którego odjedzie pociąg. Czy Amsterdam jest bezpieczny? Amsterdam, dzięki swojemu wyjątkowemu klimatowi i przyjemnej atmosferze, przyciąga tłumy z całego globu. Ale czy za popularnością idzie bezpieczeństwo? Zdecydowanie tak i pod tym względem nie ma powodów do obaw. Stolica Niderlandów należy do jednych z najbezpieczniejszych miast nie tylko w Europie, ale i na świecie. Jednak mimo niskiej przestępczości, warto zachować szczególną ostrożność, niezależnie od miejsca, w którym się znajdujemy. Za najbezpieczniejsze dzielnice uznaje się: Jordaan, Apollobuurt, Middenmeer, Station-Zuid WTC, Buitenveldert-West i Buitenveldert-Oost. Do najczęstszych przestępstw występujących w Amsterdamie należy kradzież… roweru. Aczkolwiek jeżeli nie zabieramy ze sobą pojazdu na wycieczkę po stolicy, nie powinniśmy się o to martwić. Tirana – co warto zobaczyć w stolicy Albanii? Atrakcje, zabytki i historia miasta Tirana przez lata była jedną z najbardziej niedocenianych stolic Europy. Jednak z roku na rok piękno stolicy Albanii dostrzega coraz więcej turystów z całego świata, w tym także z Polski. S... Ciekawostki o Amsterdamie Amsterdam to prawdopodobnie najlepiej rozplanowane miasto w swojej części Europy. W czasach świetności uważano je nawet za centrum światowej gospodarki. Amsterdam ma 165 kanałów o łącznej długości 50 km. W Wenecji jest ich z kolei „tylko” 150. Może i jointy są legalne w Amsterdamie, ale palenie tytoniu nie jest mile widziane. Od 2008 r. zostało zakazane w kawiarniach i restauracjach. Zabrania się również palenia we wszystkich pociągach, na stacjach i w poczekalniach. Kto złamie prawo, może spodziewać się grzywny. W Amsterdamie jest 1281 mostów. Najbardziej znany to Magere Brug. Stojąc na rogu Reguliersgracht i Herengracht, możemy jednocześnie policzyć 15 mostów, włącznie z tym, na którym stoimy. W sumie w stolicy Holandii jest więcej mostów niż w Paryżu. Większość budynków w Amsterdamie jest zbudowana na słupach z drewna o długości od 15 do 20 metrów. Przykładowo Pałac Królewski w Amsterdamie stoi na ponad 13 500 drewnianych palach. Nasz ekspert Filip Nowek Z wykształcenia dziennikarz, chociaż na co dzień zajmuje się komunikacją marketingową. Pasjonat podróżowania. Autor przewodników po europejskich krajach i ciekawostek o największych miastach świata. Prywatnie miłośnik tenisa i wypadów do kina.
Tiwanuku celowo deformowali czaszki niemowląt. Wiadomo, jakich technik używali i czemu miało to służyć
Deformacje czaszek od wieków fascynują badaczy i historyków. Co o nich wiadomo? Najnowsze badania rzucają nowe światło na makabryczną praktykę z Ameryki Południowej.
W tym artykule: Deformacje czaszek na świecie Jak Tiwanaku ingerowali w wygląd? Dlaczego mieszkańcy Ameryki Południowej deformowali czaszki? Czaszki i ludzkie szkielety to jedne z najcenniejszych odkryć archeologicznych. Dobrze zachowane szczątki mogą być źródłem informacji nie tylko o tym, jak wyglądał za życia człowiek, ale też, z jakimi chorobami się borykał. Nieraz znalezione kości okazują się niezwykle cenne jeszcze przed zbadaniem. Dzieje się tak, chociażby w przypadku pochówku w nienaturalnej pozycji czy wszelkiego rodzaju deformacji. Deformacje czaszek na świecie Co ciekawe, deformacje czaszek, bo o nich słyszymy najczęściej, nie były odosobnioną praktyką. Znaleziska dowodzą, że stosowano ją w wielu kulturach w różnych miejscach na świecie. Między innymi w Ameryce Południowej czy w Azji. Celowa deformacja czaszek była znana przykładowo społeczności Hirota na terenie obecnej Japonii już w III w. p.n.e. Co jakiś czas archeolodzy trafiają na dowody stosowania tych praktyk również w Europie. Makabryczny zwyczaj dotarł na Stary Kontynent z Azji Środkowej. Wśród Germanów spopularyzowali ją Hunowie. W Ameryce Południowej z rytualną deformacją czaszek kojarzy się wiele kultur przedhiszpańskich, w tym Tiahuanaco (nazywanych także Tiwanaku). Społeczność zamieszkiwała tereny, gdzie obecnie przecinają się granice Boliwii z Chile oraz Peru. Założone przez nich starożytne miasto przeżywało okres świetności między 500 a 1150 rokiem n.e. Zamieszkiwało je około 40 tys. osób. Jak Tiwanaku ingerowali w wygląd? Więcej o miejscowym zwyczaju deformacji czaszek mówią najnowsze badania opublikowane na łamach czasopisma naukowego „Child’s Nervous System”. Tytuł periodyku nie jest przypadkowy. Czaszki deformowano właśnie w ciągu pierwszych kilku miesięcy życia niemowlęcia. Wówczas są one jeszcze dość plastyczne. To dlatego ważne jest, aby regularnie zmieniać pozę, w jakiej leżą maluchy. Z przeglądu literatury naukowej wynika, że przedstawiciele Tiwanaku stosowali różne techniki modelowania czaszek, w zależności od oczekiwanych efektów. Aby uzyskać ukośne odkształcenie, z przodu i z tyłu głowy niemowląt umieszczano dwie drewniane deski (często wyściełane). Przymocowano je bandażami. Podobne efekty dawało układanie niemowląt plecami na płaskiej, drewnianej powierzchni. Najbardziej zdumiewające czaszki znajdowane przez archeologów mają kształt przypominający stożki. Te z kolei formowano, owijając wokół głów niemowląt z różną siłą opaski, pasy i chusty. Dlaczego mieszkańcy Ameryki Południowej deformowali czaszki? Wiadomo już, w jaki sposób przedstawiciele prekolumbijskiej potęgi deformowali czaszki. Pozostaje jednak pytanie: po co? Nie ma na nie jednoznacznej odpowiedzi. Według autorów badań, wojownicy byli w stanie odróżnić przyjaciół z pola bitwy od wrogów właśnie na podstawie ich celowo zniekształconych czaszek. Deformacje miały służyć też określaniu czyjejś klasy, kasty i profesji. Kształt czaszki decydował również, czy dana osoba będzie w przyszłości niewolnikiem, czy żołnierzem. Naukowcy wskazują, że oszpecenie i dożywotnie przydzielenie do konkretnego życia to niejedyne wady makabrycznych praktyk. Archeolodzy w Peru odnaleźli mumie nastolatka i kilkulatków. Dzieci zostały złożone w ofierze Badacze z Peru prowadzili wykopaliska w ważnym prekolumbijskim mieście. Odnaleźli tam 8 mumii dzieci, jedną nastolatka i 12 zmumifikowanych dorosłych. Wszystkie mumie miały od 800 do 1200 lat... Osoby poddawane deformacjom były narażone na pewne deficyty poznawcze. Przykładowo, uszkodzenie płata czołowego mózgu może prowadzić do upośledzenia ośrodków pamięci czy uwagi. Uszkodzenie płata ciemieniowego przyczynia się z kolei do problemów z interpretacją bodźców zmysłowych. Wady płata skroniowego wiążą się z „drażliwością, deficytem słuchu oraz upośledzoną pamięcią werbalną i interpretacją emocji innych osób”. Nie wiadomo jednak, czy ludność Tiwanaku borykała się z tego typu skutkami ubocznymi. Według autorów badania mogły one zostać przeoczone z powodu ograniczonych wymagań zawodowych. Źródło: Child’s Nervous System. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Dywany fioletowego łubinu kwitnącego od czerwca do sierpnia zamieniają Islandię w rajski ogród. Ich widok zapiera dech w piersiach i sprawia, że natychmiast sięgamy po aparaty fotograficzne. Jednak warto pamiętać, że ta pochodząca z Alaski roślina jest prawdziwym utrapieniem Islandczyków. Ten obcy gatunek kolonizuje kolejne tereny, wspinając się coraz wyżej i docierając w głąb wyspy wbrew pierwotnym założeniom. Łubin sprowadzono bowiem, żeby zapobiegał erozji gleby w kilku miejscach Islandii, tymczasem wymknął się spod kontroli. To tylko pokazuje, jak wrażliwe są wyspiarskie ekosystemy. I jak bardzo trzeba je chronić. Islandia to jedna z tych wysp, które zrobiły na mnie ostatnio największe wrażenie. Wodospady, gejzery, wulkany, pola lawy, rzeki z ciepłą wodą, w których można się kąpać, plaże z lodowymi bryłami niczym diamenty, jeziora o bladobłękitnej wodzie, góry we wszystkich kolorach tęczy, jaskinie lawowe, wszechobecne konie pasące się na soczyście zielonych łąkach. Do tego wieloryby, maskonury i powszechny język polski za sprawą liczącej 30 tys. populacji rodaków tutaj mieszkających. Islandia to jedna z 30 europejskich wysp, które polecamy w tym wydaniu specjalnym „Travelera”. Niektóre – jak właśnie Islandia, Wyspy Owcze czy Azory – zachwycają nieskażoną naturą, inne – np. Madera lub Majorka – atmosferą wiecznych wakacji, które czas już powoli planować. Agnieszka Franus redaktor naczelna
Ramadan to świetna okazja, żeby poznać Dubaj z nowej strony. Jak zaplanować wyjazd?
Chcesz doświadczyć prawdziwej arabskiej gościnności? Zaplanuj podróż do Dubaju w czasie ramadanu. W tym roku święty miesiąc trwa od 2 kwietnia do 2 maja.
W tym artykule: Wielkie ucztowanie po zachodzie słońca Jak wygląda ramadan w Dubaju? Eid Al Fitr, czyli koniec ramadanu O ramadanie wiemy w Polsce niewiele. Czas to zmienić. W końcu święty miesiąc w kalendarzu islamskim to idealny czas, aby poznać emirat Dubaju z zupełnie innej strony. To czas refleksji, a więc w nowoczesnym mieście żyje się wtedy znacznie spokojniej. Przynajmniej do zachodu słońca. Wieczory i noce to czas radosnego świętowania. Właśnie wtedy organizowane są wydarzenia kulturalne i religijne. Udział w nich pozwala lepiej poznać lokalną kulturę. Wielkie ucztowanie po zachodzie słońca W czasie ramadanu muzułmanie codziennie poszczą. Dzień zaczynają jeszcze przed wschodem słońca posiłkiem Suhoor, a kończą kolacją – Iftar – po zachodzie słońca. Turyści również mogą wziąć udział w takim poczęstunku. To świetna okazja, żeby samemu doświadczyć słynnej arabskiej gościnności i spędzić czas w gronie bliskich. Część sklepów i restauracji wydłużyła nawet godziny funkcjonowania do północy. To ukłon w stronę tych, którzy chcą zjeść Iftar z przyjaciółmi. Gdzie zjemy tradycyjną arabską kuchnię? Asateer w Atlantis The Palm to jedno z najlepszych w Dubaju do poznania arabskich tradycji kulinarnych. Z kolei w Al Majlis w Madinat Jumeirah goście mogą nie tylko spróbować tradycyjnych przysmaków, ale też wziąć udział w pokazach gotowania na żywo. Kolacja po zachodzie słońca może łączyć smaki z całego świata. Oto polecane restauracje z kuchnią odbiegającą od tradycji: Li'Brasil to brazylijsko-libańska restauracja w Address Beach Resort, oferująca specjalnie ramadanowe menu. Tętniące życiem wnętrze, zewnętrzny taras i Secret Lounge sprawią, że będzie to idealne miejsce, w którym skosztujesz przysmaków inspirowanych zagraniczną kuchnią. Rang Mahal to idealne miejsce na ramadanową kolację z rodziną lub przyjaciółmi. W menu Iftar znajdują się tradycyjne dania kuchni arabskiej z egzotycznymi wpływami indyjskimi. Goście mogą skosztować gorących i zimnych mezze, shorba, kebabów oraz wyśmienitych dań głównych, takich jak Nihari Khaas, Murg Rezala czy Lucknowi Khatti Dal. QDs serwuje codziennie bufet Iftar, w którym znajdą się różnorodne dania ramadanowe z silnym wpływem potraw bliskowschodnich i indyjskich: od gorących i zimnych mezze, przez sałatki i zupy po pokazy gotowania na żywo. A wszystko w z widokiem na panoramę miasta i Dubai Creek. Time Out Market Dubai zaprasza na serię dań specjalnych. Na przykład lokalna restauracja Pickl przygotowała fioletowy koktajl mleczny Vimto i lody sando. Jak wygląda ramadan w Dubaju? Oczywiście mimo postu sklepy są otwarte również w ciągu dnia. Tak jak większość atrakcji turystycznych. W tym szczególnym czasie warto urozmaicić zwiedzanie i zajrzeć do meczetu Jumeirah, jednego z dwóch meczetów w emiracie otwartych nie tylko dla muzułmanów. Poznamy tam wudhu, czyli tradycyjne zabiegi oczyszczające przed modlitwą. W czasie ramadanu Dubai Opera zamienia się w salę bankietową, gdzie można spróbować lokalnych potraw przy dźwiękach arabskich melodii granych na żywo. Zwłaszcza za dnia warto pamiętać o kilku prostych zasadach, takich jak unikanie jedzenia i picia w pobliżu osób, które poszczą czy skromny ubiór w towarzystwie muzułmanów. Zaleca się także skorzystać z wydłużonych godzin pracy centrów handlowych, usług transportowych i najważniejszych atrakcji. Eid Al Fitr, czyli koniec ramadanu Ramadan kończy się 2 maja świętem Eid Al Fitr. Tego dnia należy życzyć mieszkańcom „Eid Mubarak”, co oznacza „błogosławionego święta Eid”. Zazwyczaj rodziny muzułmańskie rozpoczynają tradycyjne obchody od porannych modlitw w domu lub meczecie. Podczas wspólnej biesiady z przyjaciółmi i rodziną w porze obiadowej wspomina się miniony miesiąc ramadanu. Dzieci dostają wtedy pieniądze, a potrzebujący datki. W całym mieście organizowane są liczne pokazy, występy taneczne i koncerty na żywo.
Polacy mają tłusty czwartek, a Brytyjczycy – Pancake Day. Kto może wziąć udział w wyścigu z patelnią?
Pancake Day to angielski odpowiednik tłustego czwartku. Zamiast pączków Brytyjczycy pochłaniają jednak naleśniki.
W tym artykule: Pancake Day, czyli święto łasuchów ze sportowym akcentem Patelnie i naleśniki na start Ostatki po brytyjsku. Jak Anglicy żegnają karnawał? Gdzie na naleśniki w Londynie? Podczas gdy Polacy świętują tłusty czwartek, zajadając się pączkami i faworkami, Brytyjczycy szykują się na ostatnie słodkie obżarstwo przez Wielkim Postem. Mowa o Pancake Day, nazywany też Naleśnikowym Wtorkiem. Pancake Day, czyli święto łasuchów ze sportowym akcentem Pancake Day poprzedza Środę Popielcową. To ruchome święto zawsze wypada 47 dni przed Niedzielą Wielkanocną, między 3 lutego a 9 marca. W 2023 r. Naleśnikowy Wtorek wypada 21 lutego. W Wielkim Poście wierni unikają hucznych zabaw, niektórzy unikają też spożywania napojów wyskokowych, mięsa i łakoci. Kilka pokoleń wstecz tradycja poszczenia była zdecydowanie bardziej powszechna. Ostatki były więc okazją, żeby wykorzystać jajka i tłuszcze przed rozpoczęciem 40-dniowego postu. Naleśniki, jako że robi się szybko i łatwo, stały się najpopularniejszą przekąską tego dnia. Tradycyjne angielskie naleśniki różnią się od amerykańskich tym, że są cieńsze, podobne do polskich. Najczęściej podaje się je z syropem, sokiem z cytryny lub cukrem pudrem. Mardi Gras: jak wygląda ostatni dzień karnawału na świecie? Mardi Gras to nic innego, jak tłusty czwartek i ostatki w jednym. Dzień poprzedzający Środę Popielcową to na całym świecie okazja do hucznej zabawy i... wielkiego obżarstwa. Skąd wziął ... Patelnie i naleśniki na start Naleśnikowy Wtorek jest obchodzony w krajach anglojęzycznych, między innymi w Wielkiej Brytanii, Irlandii, Australii i Kanadzie. Oprócz smażenia i jedzenia słodkich placków Brytyjczycy mają jeszcze jedną, dość nietypową, ostatkową tradycję, czyli Pancake Races. Uczestnicy wyścigów z naleśnikiem nierzadko przebierają się w fantazyjne stroje. Wygrywa ten, kto pierwszy dotrze na metę. Jest jednak jeden haczyk. Zawodnicy biegną z patelnią w ręku. Na niej jest oczywiście naleśnik, a najlepiej, żeby był regularnie przerzucany z jednej strony na drugą. Najbardziej znany wyścig jest organizowany co roku w miasteczku Olney w hrabstwie Buckinghamshire. Tradycja głosi, że w 1445 r. jedna z gospodyń na dźwięk kościelnych dzwonów pobiegła na nabożeństwo, nie zdejmując fartucha i z patelnią w ręku. Kilkaset lat później zwyczaj jest znany na całym świecie. W wyścigu w Olney mogą brać udział tylko gospodynie domowe. Obowiązuje też konkretny dress code: fartuch oraz nakrycie głowy lub szalik. Oczywistym rekwizytem jest też patelnia z gorącym naleśnikiem. Żeby bieg został zaliczony, kobieta musi w trakcie podrzucić plackiem przynajmniej trzy razy. Pierwsza na mecie w kościele ma podać naleśnik dzwonnikowi i zostać przez niego pocałowana. Karnawał w Wenecji przez wiele lat był zakazany. Pod maskami chowała się rozpusta Niejedna osoba marzy o tym, żeby chociaż raz w życiu przeżyć karnawał w Wenecji. W tym roku kultowa maskarada wróciła do miasta w tradycyjnej formie. Ostatki po brytyjsku. Jak Anglicy żegnają karnawał? Pancake Day i towarzyszące mu wyścigi to niejedyne oryginalne ostatkowe tradycje w Wielkiej Brytanii. Przez lata w wielu angielskich miastach w przeddzień Środy Popielcowej rozgrywano też mecze piłkarskie. Zwyczaj zaczął wymierać w XIX w. po uchwaleniu ustawy zakazującej gry w piłkę na drogę publicznych. Mimo to tradycja nadal jest kultywowana między innymi w Atherstone (hrabstwo Warwickshire). Rozgrywka upamiętnia mecz rozegrany pomiędzy Leicestershire i Warwickshire w 1199 roku, kiedy drużyny użyły worka złota jako piłki. Gdzie na naleśniki w Londynie? 1 marca londyńskie naleśnikarnie będą przeżywały prawdziwe oblężenie. Zwłaszcza te cieszące się największą popularnością. Sieć naleśnikarni The Breakfast Club jak co roku przygotowuje specjalne menu z okazji Pancake Day. Od 28 lutego do 6 marca w karcie będzie można znaleźć limitowane placki, w tym naleśnikową kanapkę wypełnioną pianką i ciasteczkami. Tradycyjnie już zorganizowany zostanie konkurs na zjedzenie 12 naleśników w określonym czasie. Kto się wyrobi, ten nie będzie musiał płacić za słodką ucztę. Inne polecane naleśnikarnie: Sakurado - 14 Gloucester Road, London, SW7 4RB The Delaunay - 55 Aldwych, WC2B 4BB Granger & Co - Chelsea, Clerkenwell, King’s Cross, Notting Hill
Czy wiedźmini istnieli naprawdę? Tak w dawnej Polsce zwalczano upiory
„Wiedźmin” to dziś nie tylko książki, ale też gry komputerowe, seriale i inne gadżety osadzone w świecie stworzonym przez Andrzeja Sapkowskiego. Czy słynny Geralt z Rivii miał swoich poprzedników w realnym świecie? Okazuje się, że tak.
W tym artykule: Czy „Wiedźmin” opiera się na faktach? Poprzednicy Geralta z Rivii Upiory w Rzeczpospolitej Sposób na upiora Kiedy w latach 90. premierowo ukazywały się książki o wiedźminie, chyba nikt nie spodziewał się, że w niedalekiej przyszłości Geralt z Rivii będzie znany na całym świecie. Na fali popularności sagi na początku lat dwutysięcznych powstał film oraz serial. Widzowie do dziś z sentymentem wspominają niektóre efekty specjalne. Już wtedy czuć było, że „Wiedźmin” to coś więcej niż tylko seria książek fantasy. To całe uniwersum, którym zafascynowali się nie tylko Polacy, ale również nasi sąsiedzi z Europy Środkowej i Wschodniej. Reszta świata zakochała się w sadze Andrzeja Sapkowskiego w 2007 r. po wydaniu pierwszej z trzech gier opartych na przygodach Geralta z Rivii. Seria zdobyła rzesze fanów w wielu krajach, o czym świadczy, chociażby kilka reedycji gry. Na zlotach fanów fantastyki nie brakuje osób przebranych za postacie z „Wiedźmina”. Czy „Wiedźmin” opiera się na faktach? Fenomen uniwersum nie słabnie. Jego pozycję umocniła kolejna serialowa adaptacja, tym razem przygotowana przez platformę Netflix. Dla młodszych pokoleń to pierwsze spotkanie z Geraltem, Ciri i Yennefer. Widzowie i czytelnicy zastanawiają się, czy w przeszłości w Polsce lub gdziekolwiek w Europie rzeczywiście funkcjonowała taka profesja jak wiedźmini. Łukasz Kozak, mediewista i autor książki „Upiór. Historia naturalna” mówi, że w przeszłości pojawiały się postacie podobne do wiedźmina z książek Sapkowskiego. Jednocześnie przypomina, że saga nie jest „słowiańska”, a jej autor sięgał do motywów pochodzących z przeróżnych źródeł. – Choć nieliczne z nich, jak fabuła debiutanckiego opowiadania o strzydze, pochodzą z polskiego folkloru, to nie znajdziemy w historycznych i etnograficznych źródłach wyspecjalizowanych „likwidatorów potworów”, a raczej ludzi, dla których zwalczanie – jak powiedzielibyśmy dziś – „nadprzyrodzonego” zagrożenia było raczej jednym z wielu zajęć bądź nawet usług – tłumaczy nam ekspert. Relacje o spotkaniach z duchami mają swoje naukowe wytłumaczenie Zaskakująco wielu ludzi wierzy w duchy. Badanie przeprowadzone w 2017 roku przez Chapman University wykazało, że aż 52% Amerykanów wierzy, że duchy mogą nawiedzać ludzi! Mało tego, liczb w... Poprzednicy Geralta z Rivii Kto zatem walczył ze złem? W pierwszej kolejności Łukasz Kozak wymienia owczarzy. Pod koniec XIX w. etnograf Karol Mátyás zauważył: „W górach za regułę przyjąć można, że każdy «baca», owczarz, jest czarownikiem. [...] Jest w całem tego słowa znaczeniu potężny”. Kiedy wszelkie domowe sposoby na poradzenie sobie z nieczystymi siłami nie działały, wzywano owczarza. – Z wiedźminem łączył go model ekonomiczny: również pobierał opłatę za swoje usługi. Owczarz polegał na swojej sekretnej wiedzy, przekazanej przez poprzednie pokolenia baców, tajemnych księgach (najczęściej były to stare gospodarskie i aptekarskie poradniki), na owczarskim bacie, którego ciosów doświadczyła niejedna zmora i niejeden strzygoń. W końcu źródłem owczarskiej skuteczności była pomoc diabła, z którym zawierał pakt, oraz dość instrumentalnie traktowanego Boga – którego owczarz „miał do dyspozycji” w postaci skradzionej hostii – opowiada mediewista. Jak dodaje, repertuar owczarskich usług nie jest do końca znany. Wiadomo jednak, że zwalczali upiory, zdejmowali uroki i leczyli choroby (zwłaszcza te spowodowane czarami), korzystając często z radykalnych metod. Szczególnie bulwersowało stosowanie trupów. Jeszcze w XIX w. owczarze mieli kraść zwłoki z grobów, a następnie gotować z nich leczniczy rosół lub wykorzystywać do swoich czarów. Nie tylko owczarze walczyli z nadprzyrodzonymi siłami. Duchowni – zarówno rzymskokatoliccy, jak i prawosławni – dysponowali całym arsenałem religijnych i parareligijnych środków, w tym: święconą wodą, kredą i solą, krucyfiksem, ikonami i świętymi obrazkami oraz oczywiście modlitwami i egzorcyzmami. Księża i zakonnicy często łączyli religijne rytuały z metodami ludowymi. – Ucinali głowy strzygoniom, przebijali serca upiorów kołkami, a przed rozbiorami lokalną sławę upiorobójcy zyskał pewien braciszek, który lubił wyprawiać się do klasztornych krypt z wielkim toporem. Swoją biegłość wiązał jednak nie z pobożnością, a faktem, że sam był żywym upiorem. I to jest chyba najbardziej zaskakujący paradoks, że za najskuteczniejszych pogromców upiorów uchodzili ludzie, którzy po śmierci sami mieli się nimi stać. O przekonaniu, że żywe upiory najskuteczniej zwalczają żywe trupy, wspomina choćby Stanisław Staszic. A co jeszcze ciekawsze, takie osoby określano czasem (głównie wśród ludu białoruskiego) mianem „wiedźmaków” – choć nazywano tak również znachorów i ludowych czarowników – mówi Łukasz Kozak. Opuszczony psychiatryk, ruiny zamku, a nawet komisariat. 10 "nawiedzonych" miejsc w Polsce Najbardziej nawiedzone miejsca w Polsce, czyli jakie? Nad Wisłą znajdziemy wiele ruin zamków, opustoszałych szpitali, a nawet komisariatów, które od lat skrywają mroczne tajemnice i cieszą ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/2b00f67f5259863da9e8d44f606ffdc05fd47080-93081c8.jpeg" width="938" height="528" alt="Nawiedzone miejsca w Polsce. Na zdjęciu opuszczony szpital psychiatryczny w Owińskach, stan na rok 2008 (fot. Wikimedia/Rzuwig/CC BY 3.0)" title="Nawiedzone miejsca w Polsce. Na zdjęciu opuszczony szpital psychiatryczny w Owińskach, stan na rok 2008 (fot. Wikimedia/Rzuwig/CC BY 3.0)" /> Upiory w Rzeczpospolitej Dawniej Polacy bali się przede wszystkim upiorów, czyli ludzi chodzących po śmierci, pierwowzorów literackich wampirów. Te nie były sobie równe. – Za najgroźniejsze uchodziły upiory ukraińskie, a najłagodniejsze – podkrakowskie strzygonie. Strzygoń-gospodarz, po wyjściu z grobu lubił zjeść kiełbasę lub zacierki, napić się wódki i przespać z żoną (mógł nawet spłodzić dzieci!), pomagał też rodzinie w gospodarstwie. Kaszubscy wieszczy, w których wiara trwała przynajmniej do końca XX w., potrafili sprowadzić śmierć na okolicę, bijąc w kościelne dzwony lub krzycząc – dowiadujemy się. Niezależnie od interpretacji, upiorów bano się w całej Rzeczpospolitej i na ziemiach porozbiorowych. Wychodzący z mogił zmarli czasem tylko straszyli i psocili, częściej jednak bili, dusili i zabijali żywych (zaczynając od rodziny i sąsiadów). Zdarzało się też, że wypijali krew, roznosili zarazę na ludzi i bydło lub sprowadzali klęski żywiołowe. Apogeum upioryzmu nastąpiło w XVIII w. Wydawano wówczas specjalne odezwy i regulacje prawne, które surowo karały rozkopywanie grobów i okaleczanie ciał uznanych za żywe trupy. Choć dziś na upioryzm spogląda się jak na element folkloru, należy podkreślić, że strzyg bali się wszyscy, a o pośmiertną przemianę podejrzewano nawet zmarłą w opinii świętości zakonnicę, katolickiego biskupa, a nawet Adama Mickiewicza (choć to akurat nie powinno zbytnio dziwić). To właśnie bajka o królewnie-upiorzycy zapisana w zbiorze Romana Zmorskiego jako królewna-strzyga stała się podstawą pierwszego opowiadania o wiedźminie. Poza upiorami Polaków straszyły też zmory (żywi ludzie, których dusza jest w stanie we śnie opuścić ciało i przyjąć materialną postać kota lub innego zwierzęcia, a czasem nawet rośliny lub przedmiotu), wilkołaki czy boginki nazywane mamunami. Brzydkie istoty o monstrualnych piersiach podmieniały dzieci na szkaradnych i żarłocznych odmieńców. Mogły również porwać i zabić kobietę w połogu. Wierzono także w przypołudnice, południce i topielców. Co ciekawe, choć diabeł mógłby wydawać się największym postrachem polskich wsi, często był wyśmiewany w ludowych wierzeniach. Duchowni uważali z kolei, że wszystkie upiorne postacie z folkloru są tak naprawdę diabelskimi wcieleniami. Sposób na upiora Z każdym zagrożeniem walczono na inne sposoby. Przykładowo podejrzanym o upioryzm zmarłym przed pogrzebem (lub po, gdy zachodziły podejrzenia, że wychodzi z grobu) wiązano ręce, obracano twarzą do dna trumny, sypano mak, żeby co noc liczyli ziarenka, wkładano kartkę z modlitwą bez słowa „amen”, aby zmawiali ją nieprzerwanie do końca świata. Jeśli te metody nie działały, przebijano serce osikowym kołkiem lub przybijano trupa gwoździami. Nierzadko odcinano też głowę trupa, a zwłoki ćwiartowano. Pod Krakowem strzygonie po prostu bito. – Żeby pozbyć się zmory, należało spać z nożem lub siekierą pod ręką i w czasie ataku wbić ostrze w łóżko. Często rano znajdowano wtedy przebite lub przecięte ciało sąsiadki, która była zmorą… Można było także zmorę obrzydzić: położyć się w łóżku na odwrót, z nogami na wezgłowiu. Zmora trafiała wówczas językiem nie do ust, a w inne miejsce. Podobnie działało zjedzenie własnej kupy – kontynuuje Łukasz Kozak. Boginki z kolei odstraszały różne rośliny, zwłaszcza dzwonki. Kiedy jednak udało się im podmienić dziecko, należało zagrać demonicznym porywaczkom na emocjach. Odmieńca zabierało się na śmietnisko lub kupę gnoju i bezlitośnie biło rózgą bądź kijem. Słysząc jego krzyki, boginka zwykle oddawała skradzione dziecko i zabierała podrzutka. – Wreszcie stosowano cały zestaw wspomnianych środków religijnych. Czasem do zwalczenia zagrożenia wystarczył znak krzyża lub woda święcona. Niektóre sytuacje wymagały jednak specyficznych środków łączących sacrum z zabiegami ludowymi. Wobec niektórych strzygoni stosowano cały rytuał: do ust trupa wkładano karteczkę z zapisanym słowem „Jezus”, ciało obracano twarzą do trumny, a następnie klepano rydlem po pośladkach… – podsumowuje autor książki „Upiór. Historia naturalna”.
Gdy na ulice wychodzą brodacze ze Sławatycz... Wyjątkowa tradycja w lubelskiej wsi
Brodacze ze Sławatycz przyciągają do niewielkiej wsi na Lubelszczyźnie ciekawskich z całego kraju. Kiedyś były ich dziesiątki, obecnie tradycję podtrzymuje tylko kilku.
W tym artykule: Brodacze za Sławatycz Tradycja obecnie Piękna nasza Polska cała – i to nie tylko dzięki malowniczym regionom, ale również wyjątkowym obyczajom. Nie jest tajemnicą, że Polacy są silnie związani z tradycjami. W niektórych miejscach od wielu pokoleń do dziś pielęgnuje się wyjątkowe rzemiosła i zwyczaje. Chyba każdy z nas słyszał o słynnych, bogato zdobionych krakowskich szopkach bożonarodzeniowych czy kurpiowskich palmach wielkanocnych. W ostatnie dni grudnia warto z kolei zajrzeć do Sławatycz na Lubelszczyźnie. Właśnie wtedy na ulice wsi wychodzą brodacze. Boże Narodzenie na świecie. Te świąteczne tradycje mogą zaskoczyć Nie wszędzie Boże Narodzenie na świecie obchodzi się tak samo. Kiedy w grudniu na północy panuje zima i zdarzają się „białe Święta", na południowej półkuli jest pełnia lata. Oto 5 ... Brodacze za Sławatycz Sławatycze są położone w województwie lubelskim, nad Bugiem, tuż przy granicy z Białorusią. Najbliższe duże miasto to Biała Podlaska oddalona o niecałe 50 kilometrów. O niewielkiej wiosce (według spisu ludności w 2011 r. zamieszkiwało ją 1104 osób) głośno robi się pod koniec grudnia, dzięki lokalnej tradycji związanej z brodaczami. Tak właśnie nazywają się przebierańcy, którzy wychodzą na ulice w trzy ostatnie dni kończącego się roku. W tym czasie kolędują i składają życzenia noworoczne mieszkańcom, ale nie tylko. – Biorą dziewczę na hocki, czyli łapią je i podrzucają do góry. W ten sposób żegnają stary rok i wszystko, co było złe – tłumaczy Arkadiusz Misztal, wójt gminy Sławatycze w rozmowie z PAP. Przebrani panowie są atrakcją nie tylko dla ludzi ze Sławatycz, ale również z okolic. Co roku wioskę odwiedzają goście zafascynowani lokalną tradycją. Brodaczy łatwo rozpoznać po charakterystycznych strojach. Obowiązkowym elementem jest oczywiście broda, zgodnie z tradycją wykonana z lnianego włókna. Ma ona symbolizować długie życie, duże doświadczenie i bogactwo przeżyć. Poza tym brodacz nie może wyjść na ulice bez ogromnego kapelusza (około 80 cm) z kwiatami, maski z długim nosem, kożucha i długiego kija. Ile dokładnie liczy ta tradycja? Tego nie wiadomo, ale najstarsi, 90-letni mieszkańcy wsi mówią, że brodacze ze Sławatycz pojawiali się już we wspomnieniach ich dziadków. Zwyczaj jest więc znany i pielęgnowany przynajmniej od XIX w. Dawniej stroje przygotowano od początku adwentu. Dziewczęta szykowały kolorowe kwiaty z bibuły, a chłopcy robili maski. W trzy ostatnie dni starego roku za brodaczy przebierają się młodzi mężczyźni, jednak zaraz po świętach w nietypowych strojach można zobaczyć również dzieci. Od kiedy świętujemy Nowy Rok? Każda sylwestrowa tradycja ma swój początek Nawet jeśli nie robimy żadnych postanowień, Nowy Rok to dobra okazja, żeby symbolicznie pożegnać się z ostatnimi 12 miesiącami i optymistycznie rozpocząć kolejne. Jak długa jest ta trady... Tradycja obecnie Dawniej, kiedy nie było jeszcze telewizji i dyskotek, brodacze ze Sławatycz cieszyli się ogromną popularnością we wsi. Po ulicach chodziło wówczas 40, a nawet i więcej przebranych mężczyzn. Obecnie jest ich znacznie mniej. Tradycję podtrzymuje Bolesław Szulej, dyrektor GOK i organizator konkursu na najpiękniejszy strój brodacza. W ten sposób kolejne pokolenia poznają miejscowe zwyczaje. Uczestnicy tegorocznego konkursu nie ukrywają, że chcą bawić, a nie straszyć. Zdarza się jednak, że dziewczęta i dzieci uciekają przed nimi w popłochu. W tym roku Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego wpisał zwyczaj żegnania starego roku w strojach brodaczy na krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Wcześniej przez 1,5 roku kompletowana była dokumentacja, w tym rozmowy z najstarszymi mieszkańcami wsi czy archiwalne zdjęcia. Wójt gminy zapowiada, że władze samorządowe będą ubiegać się o wpisanie sławatyckiej tradycji na światową listę UNESCO. Co prawda brodacze kolędują tylko od 29 do 31 grudnia, ale przez cały rok przypomina o nich mural w Sławatyczach i rzeźby ustawione w centralnym miejscu wsi. Źródła: slawatycze.pl, pap.pl
ZA NAMI 17. JUŻ EDYCJA Wielkiego Konkursu Fotograficznego National Geographic – wyjątkowa, bo organizowana w czasie pandemii, która radykalnie zmieniła nasze życie i przyzwyczajenia. Znalazło to odbicie w nadesłanych na konkurs i nagrodzonych fotografiach. Większość z nich zrobiona została w Polsce, tematem wielu stała się też nasza nowa, naznaczona społecznymi ograniczeniami rzeczywistość. Mam nadzieję, że zdjęcia finalistów tegorocznego WKF-u nie tylko jury, ale również Państwa nie pozostawią obojętnymi. Z pandemią związany jest też raport Jakuba Rybickiego o tym, co się dzieje z produkowanymi na masową skalę i powszechnie używanymi maseczkami, gdy już spełnią swoją funkcję. Kiedyś zwykle wracaliśmy się do domu po zapominane klucze czy telefon, dziś robię to, ilekroć zapomnę zabrać ze sobą maseczki. Stała się ona częścią naszej codziennej egzystencji i zapewne długo jeszcze nią pozostanie. Większość niniejszego wydania magazynu poświęcamy jednak jednemu z najbardziej niesamowitych spektakli natury, – sezonowej migracji wielkich zwierząt odbywającej się co roku na równinach wschodniej Afryki. Jak to się dzieje, że milionowe stada antylop i zebr podejmują trudy wędrówki przez tysiące kilometrów, pokonując po drodze rwący nurt rzeki Mara, w którym czekają na nie wygłodniałe krokodyle? – Na Serengeti powracam nieprzerwanie od 25 lat i nigdy nie utraciło dla mnie swego uroku. Nie ma lepszego miejsca na Ziemi do fotografowania dzikiej przyrody – mówi fotograf Charlie Hamilton James, który przez dwa lata pracował tam na zlecenie NG. Na potwierdzenie tych słów prezentujemy Wam jego dokonania. Dziękuję, że czytasz National Geographic.
Andrzejki. Słowiańskie korzenie tradycji wróżenia
Koniec listopada to czas wróżenia. Czy zabawy w poznawanie przyszłości mają jakikolwiek związek ze świętym Andrzejem?
W tym artykule: Andrzejki w Polsce Skąd wzięły się Andrzejki? Andrzejki i wróżby Kiedy są Andrzejki? Jesienne imprezy często kojarzą nam się z przebraniami w klimacie Halloween. Przeciwnicy „amerykańskiego święta” stawiają wtedy w opozycji inne polskie tradycje jak, chociażby odwiedzanie grobów bliskich i zapalanie zniczy. Nie zapominajmy jednak o tym, że i w naszej tradycji jesień zachowała pewne magiczne akcenty. Mowa oczywiście o Andrzejkach, czyli wieczorze wróżb. Andrzejki w Polsce Geneza Andrzejek nie jest jasna i wciąż rozpala żywe dyskusje w gronie historyków i etnologów. Mimo że wróżby przypadają w wigilię wspomnienia świętego Andrzeja, to sama tradycja jest o wiele starsza. Z zapisków Marcina Bielskiego – historyka i pisarza – wynika, że andrzejkowe zabawy były znane już w 1557 r. Wówczas chodziło jednak nie o poznanie przyszłości, a o popuszczenie pasa przed adwentem. Wierni Kościoła katolickiego rezygnują w tym czasie z hucznych imprez, a niektórzy dodatkowo odstawiają również inne przyjemności. Badacze przekonują, że końcówka listopada miała sprzyjać nie tylko ucztowaniu, ale też wróżeniu. Po skończeniu prac na polu, ludzie więcej czasu spędzali w domach. Pozostając w klimacie dziadów, decydowano się na wykorzystanie aury łączności z innym światem. Żeby umilić coraz dłuższe i coraz chłodniejsze wieczory, panny próbowały spojrzeć w przyszłość i poznać przynajmniej imię przyszłego męża. Początkowo wróżby te były traktowane bardzo poważnie, dlatego dbano o zachowanie jak najbardziej intymnej atmosfery. Skąd wzięły się Andrzejki? Źródeł andrzejkowych tradycji doszukuje się w różnych kulturach. Niektórzy specjaliści wskazują na starożytną Grecję i greckie słowa „aner” i „andros”, czyli „mąż” lub „mężczyzna”. Pierwsze wróżby mogły mieć też charakter ogólnopogański. Tu istotną wskazówką jest magiczny klucz – atrybut Walesa, słowiańskiego boga zaświatów. Klucz, jak wiadomo, do dziś jest wykorzystywany podczas wróżenia i symbolizuje otwarcie innego świata. Nawiązań do słowiańskich wierzeń jest więcej. Dotyczą już one nie bezpośrednio Andrzejek a siostrzanego święta, czyli Katarzynek. Gwoli ścisłości, pierwotnie Andrzejki obchodziły tylko panny, a Katarzynki kawalerzy. Ludowe wyobrażenia świętej Katarzyny są zbieżne z Mokoszą, słowiańską boginią odpowiedzialną za ludzki los. Jej atrybutem był z kolei kołowrotek do przędzenia. Hałyna Łozko – założycielka i przewodnicząca Zrzeszenia Rodzimowierców Ukrainy – tłumaczy, że przed laty 25 listopada, czyli dzień świętej Katarzyny był utożsamiany z dniem Mokoszy. Wtedy też chłopcy i dziewczęta wróżyli sobie, a ciężarne kobiety modliły się o pomyślny przebieg ciąży. Andrzejki i wróżby Na przestrzeni lat andrzejkowe wróżby wielokrotnie się zmieniały. Do dziś niektóre zabawy cieszą się popularnością tylko w wybranych regionach Polski. Najbardziej znane pozostało chyba jednak lanie wosku ze świecy przez dziurkę od klucza. Powstałą w ten sposób formę należy ustawić tak, żeby na ścianie pokazał się jej cień. Tu interpretacja jest dowolna. Im bardziej precyzyjny kształt, przykładowo serce, tym łatwiej zrozumieć wróżbę. Najwięcej emocji wzbudzają wróżby miłosne, jak na przykład rzucanie za siebie najdłuższym obierkiem skórki z jabłka. Tak panny i kawalerzy mają poznać pierwsze imię przyszłej drugiej połówki. Kiedy są Andrzejki? Święto przypada na noc z 29 na 30 listopada. Obecnie wiele osób traktuje je jednak ruchomo i okolicznościowe wydarzenia są organizowane przez cały ostatni weekend listopada. Dla katolików to ostatnia szansa na huczną zabawę przed zbliżającym się adwentem. Źródło: Sławosław
Nagranie ze spotkania pingwinów stało się wiralem. Naukowiec tłumaczy, co za nim stoi
Dwie grupy pingwinów, zmierzające w przeciwnych kierunkach, zatrzymują się na „pogawędkę”. Kiedy ruszają każda w swoją stronę, jeden zdezorientowany pingwin podąża nie za tą grupą, co trzeba, ale zostaje zawrócony przez kolegę. Zabawne wideo podbiło sieć i doczekało się licznych przeróbek. Teraz naukowiec z Antarctic Research Trust tłumaczy, o co naprawdę chodziło w całym zajściu.
W tym artykule: Spotkanie na Falklandach Nie jest niczym nowym, że ludzie mają tendencję do dostrzegania ludzkich zachowań i motywów tam, gdzie ich nie ma. Okazuje się, że podobnie było w tym przypadku. Pingwin skalny, który „zawrócił” swojego kolegę w drodze nad wodę najpewniej wcale nie miał takiego zamiaru – mówi Klemens Pütz, dyrektor naukowy Antarctic Research Trust w Bremervörde w Niemczech. Na nagraniu widać, jak jedna grupa pingwinów skalnych (zwanych też skoczami skalnymi ze względu na charakterystyczny sposób poruszania się) energicznie zmierza w dół, prawdopodobnie w kierunku morza, aby łowić ryby. Gdy pingwiny napotykają drugą grupę dochodzi do pewnego zamieszania. Dwa ptaki zbliżają się do siebie, co wygląda na rozmowę przewodników obu grup albo wymianę informacji z trasy. View oEmbed on the source website Nic podobnego – twierdzi Pütz – w takich grupach nie ma mowy o przywódcy ani przewodniku. – Kiedy pingwiny spędzają miesiące w koloniach lęgowych, często gromadzą się w małych grupach, takich jak te widoczne na filmie, ponieważ podróże do i z oceanu są bezpieczniejsze w towarzystwie. Ale między ptakami w takiej grupie nie ma szczególnej więzi. Po prostu zdarza się, że w tym samym czasie zmierzają w tym samym kierunku. Następnym razem znajdą się w zupełnie innej grupie – wyjaśnia naukowiec. Kiedy dwie tego typu grupy wpadają na siebie, zawsze dochodzi do zamieszania – przyznaje Nicolás Alejandro Lois, badacz i doktorant z Instytutu ekologii, genetyki i ewolucji w Buenos Aires. Wszystko dlatego, że pingwiny skalne mają bardzo silnie rozwiniętą skłonność do podążania za innymi osobnikami swojego gatunku. Niejednokrotnie silniejszą niż świadomość pierwotnie obranego kierunku. Dlatego też pingwiny przez chwilę zdają się „zastanawiać” nad tym, który kierunek wybrać. Ostatecznie udaje im się przezwyciężyć pierwszy odruch i podjąć przerwaną wędrówkę. Ale nie wszystkim poszło tak gładko. Jeden „zagubiony” pingwin, który w czasie postoju zbliżył się do drugiej z grup, zaczyna podążać za nią. Chociaż nam, nieznającym pingwiniej natury widzom, może się wydawać, że inny skoczek przychodzi mu z pomocą, aby wskazać właściwy kierunek, to Pütz podkreśla, że jest mało prawdopodobne, aby drugi pingwin naprawdę wykazał altruistyczne zachowanie. – Myślę, że to tylko zbieg okoliczności i ludzkiemu oku wydaje się, jakby jeden z pingwinów pomagał drugiemu i doprowadzał go z powrotem na właściwe tory. Raczej był tak samo zdezorientowany jak pierwszy – twierdzi naukowiec. Zresztą pingwiny skalne komunikują się inaczej, niż poprzez „klepnięcie w ramię”, które obserwujemy na nagraniu. Ptaki odnajdują się głównie za pomocą odgłosów wołania oraz wizualnych wskazówek, podczas których zatrzymują się, stają prosto i przekręcają głowy – wyjaśnia Lois. Skoczki skalne potrafią doskonale zidentyfikować swoich partnerów i pisklęta wśród dziesiątek tysięcy osobników w kolonii. Spotkanie na Falklandach Materiał został opublikowany po raz pierwszy 9 stycznia na kanale The Southern Barlows na YouTube. Od tamtej pory doczekał się dziesiątek kolejnych publikacji, przeróbek i memów. Wideo powstało na Falklandach na Oceanie Atlantyckim u południowych wybrzeży Argentyny, gdzie około 320 000 par lęgowych pingwinów skalnych gromadzi się co roku w okresie od października do kwietnia. Pingwiny skalne składają jaja do połowy listopada, a pisklęta wykluwają się około miesiąca później i wychodzą z kolonii pod koniec lutego. Po zakończeniu sezonu lęgowego rodzice wyruszają w zimową wyprawę, w czasie której pozostają wyłącznie na morzu przez sześć miesięcy i pokonują tysiące kilometrów. Samce i samice pingwinów skalnych łączą się w pary na kilka lat, choć czas zimowy spędzają oddzielnie. Niektóre badania sugerują, że w okresie lęgowym pary spotykają się w tym samym miejscu gniazdowania. To i „zimowa przerwa” sprawia, że pozostają w jednym związku dłużej niż na przykład pingwiny cesarskie, które które nie mają stałego miejsca gniazdowania.
Nie rób tego przy stole! 5 zwyczajów, o których nie miałeś pojęcia
W niektórych kulturach nóż postrzegany jest jako broń, a obyczaj wymaga, by do stołu zasiadać w pokojowych zamiarach. Świat ludzkich kultur jest nieskończenie różnorodny. Nie inaczej jest z dobrymi manierami przy stole.
Tam, gdzie śmierć nie oznacza pożegnania [REPORTAŻ]
W odległym zakątku Indonezji zmarli – i ich zwłoki – pozostają częścią rodziny.
Pewnego wieczoru, na krótko przed siódmą, Elisabeth Rante odsuwa złotą zasłonę w drzwiach. Wślizgujemy się razem do środka. Elisabeth przemawia do swego męża. – Papo, Papo – szepcze. – Mamy gościa z daleka. Za nami drugi syn, Jamie, wkracza do pokoju z tacą i podchodzi po cichu. – Oto twój ryż, Papo. Oto twoja ryba. A tu są papryczki. Gdy wychodzimy cichaczem z pomieszczenia, Elisabeth mówi łagodnie: – Obudź się, Papo. Pora na twój obiad. Odwracam się na moment, gdy najstarszy syn, Yokke, wyjaśnia: – Ona robi ci zdjęcie, Papo. Poruszająca scena rodzinna. Nic takiego, co by nie mogło się zdarzyć w dowolnym miejscu na Ziemi. Z jednym wyjątkiem. Mąż Elisabeth, były pracownik urzędu stanu cywilnego, nie żyje od prawie dwóch tygodni. W tym ładnym betonowym domu w kolorze melona, należącym do zamożnej rodziny, Petrus Sampe leży nieruchomo na drewnianym małżeńskim łożu z czerwonym wzorzystym kocem wetkniętym pod brodę. Przez kilka kolejnych dni Petrus będzie leżał w swoim łóżku, w budynku na obrzeżach miasteczka Rantepao, na odległych wyżynach indonezyjskiej wyspy Celebes. Jego żona i dzieci będą do niego przemawiać, przynosząc mu jedzenie cztery razy dziennie – śniadanie, lunch, obiad i popołudniowy podwieczorek. – Robimy to dlatego, że tak bardzo go kochamy i szanujemy – mówi Yokke. A Elisabeth dodaje: – Wcześniej jadaliśmy razem. A on nadal jest w domu, więc go żywimy. Formalina (wodny roztwór formaldehydu) zaaplikowana krótko po śmierci sprawia, że ciało nie rozłoży się, tylko z czasem ulegnie mumifikacji. W pomieszczeniu czuć jedynie nutę drewna sandałowego, zapach typowy dla toradżańskiego domu. Ze ściany spogląda obraz Jezusa Chrystusa wyprowadzającego jagnię. ZOBACZ PORUSZAJĄCE ZDJĘCIA! Cztery dni później, po muzycznych hołdach, chrześcijańskim nabożeństwie i obiedzie dla ponad stu osób, członkowie rodziny przenoszą Petrusa z łóżka do trumny. Kamerzyści rejestrują wydarzenie na wideo. Ośmioro lub więcej dzieci – należących do krewnych i przyjaciół z sąsiedztwa – przepycha się, żeby lepiej widzieć. Po tej uroczystości Petrus pozostanie w domu, w trumnie, aż do pogrzebu, który ma się odbyć za cztery miesiące. Do tego czasu jego żona będzie z nim mieszkać. Niektóre rodziny przestrzegają starego zwyczaju nakazującego nie pozostawiać zmarłej osoby samej. Aż do pogrzebu domownicy będą go nazywać to makula’ – chorą osobą. – Wierzymy, że choć ojciec jest to makula’, jego dusza nadal przebywa w domu – mówi Yokke. Dla Toradżów śmierć ciała nie jest nagłym, ostatecznym wydarzeniem, tak jak na Zachodzie. To zaledwie jeden etap długiego, stopniowo rozwijającego się procesu. Ukochani zmarli są pielęgnowani w domu tygodniami, miesiącami, a nawet latami po zgonie. Pogrzeby są często odwlekane przez czas niezbędny do zebrania szeroko rozproszonych krewnych. Najokazalsze ceremonie pogrzebowe to zdarzenia trwające przez tydzień, przyciągające do domu Toradżów z rozległej diaspory rozrzuconej po całym świecie. Kiedy kolumna stu lub więcej motocykli i samochodów sunie z hukiem przez miasto, towarzysząc zwłokom, ruch ustaje, i nawet ambulans lub policjant nie może tego zmienić. Tutaj śmierć tryumfuje nad życiem. Toradżowie nie odrzucają medycyny w stanach zagrażających życiu. Nie uciekają też przed smutkiem, gdy umiera ktoś kochany. Nie ignorują śmierci, bynajmniej, prawie wszyscy uważają ją za centrum życia. Wierzą, że ludzie nie są tak naprawdę martwi, kiedy umierają, i że głęboki ludzki związek trwa długo po śmierci. Dla wielu Toradżów śmierć nie jest ceglanym murem, tylko zasłoną z gazy. Nie jest zerwaniem, tylko innym rodzajem związku. Głęboka więź z ukochaną osobą często nie kończy się dla nich przy grobie. Niektórzy Toradżowie z północy co jakiś czas wyciągają krewnych z grobów, aby założyć im świeżą odzież i całuny pogrzebowe. Nikt nie wie dokładnie, kiedy rozpoczęły się toradżańskie praktyki związane ze śmiercią. Język tego ludu zyskał formę pisemną dopiero na początku XX w., więc większość dawnych tradycji ma nadal charakter ustny. Dopiero niedawno, dzięki datowaniu metodą radiowęglową fragmentów drewnianych trumien, archeolodzy doszli do wniosku, że toradżańskie zwyczaje pogrzebowe sięgają co najmniej IX w. Pierwsze statki holenderskie przybyły do dzisiejszej Indonezji pod koniec XVI w., w poszukiwaniu gałki muszkatołowej i goździków. Nieco ponad 300 lat później Holendrzy dotarli do regionu kulturowego Toradża, który dziś obejmuje dystrykty Toradża Utara i Tana Toradża. Dzięki holenderskim misjonarzom jest to obecnie chrześcijańska enklawa złożona głównie z protestantów, ale także katolików, w kraju zdominowanym przez islam. Tutejsze chrześcijaństwo zaadaptowało tradycyjne praktyki – prawie każdy etap toradżańskiej śmierci jest witany modlitwami, czytaniem Ewangelii Mateusza i Jana oraz odmawianiem Modlitwy Pańskiej. Region Toradża jest pełen wiosek leżących wysoko na urwiskach albo wtulonych w doliny pod nimi. Do Rantepao, zakurzonego miasteczka liczącego 26 tys. mieszkańców, dociera się na ogół po ośmiogodzinnej podróży krętą jak korkociąg, wtuloną w klify 300-kilometrową drogą z Makassaru, największego miasta wyspy Celebes. Natomiast wioski są połączone tylko krętymi, jednopasmowymi dróżkami, na których odbywa się dwukierunkowy ruch. Psy i małe dzieci muszą schodzić na bok, kiedy coś nimi jedzie. Przemierzyłam tę wyboistą trasę po całych latach pisania i mówienia o amerykańskim sposobie umierania, który gloryfikuje medycynę i leki, ale obawia się śmierci, uznając ją za porażkę technologii lub woli. Dzięki temu większość Amerykanów kona w różnych instytucjach, choć najczęściej twierdzą, że woleliby umrzeć w domowym zaciszu. Po śmierci mojego męża, Terence’a, zaczęłam szukać alternatyw. Przyjechałam tu, aby poznać kulturę, która jest jeszcze bardziej krańcowa, ale skierowana w przeciwną stronę. Moje poszukiwania mają oczywiste granice. Karmienie zmarłych, przetrzymywanie zwłok i otwieranie trumien to nie są praktyki, które bylibyśmy gotowi zaaprobować w najbliższym czasie. Mimo to nie mogę przestać się zastanawiać, czy bardziej stopniowy rytm i tempo toradżańskich praktyk śmierci nie wpisuje się ściślej w przejmujące, przeszywające dreszczem doznawanie ludzkiego smutku niż nasze własne sztywne rytuały. Oglądanie drogiego zmarłego, rozmowa z nim i odczuwanie jego obecności jest powszechne także na Zachodzie, jak piszą Colin Murray Parkes i Holly G. Prigerson w książce Bereavement: Studies of Grief in Adult Life (Żałoba – badania smutku w dorosłym życiu). Mówię do niego i oczekuję, że mi odpowie – cytują słowa pewnej wdowy. Ich zdaniem żal jako taki nie przebiega liniowo, tylko raczej cyklicznie wybucha i cichnie przez wiele lat – tak jak u Toradżów. Lecz zachodni zwyczaj usuwania zmarłego z widoku w ciągu kilku dni albo nawet godzin po śmierci wydawałby się Toradżom zdecydowanie zbyt gwałtowny. – Moja matka zmarła nagle, więc nie jesteśmy gotowi, by pozwolić jej odejść – mówi Yohana Palangda, zaczynając szlochać. – Nie mogę się zgodzić na zbyt szybki pogrzeb. Matka Yohany przyjmowała więc gości w pokoju na piętrze przez ponad rok po śmierci. Ponieważ była przewodniczącą wioski – którą to funkcję sprawuje teraz Yohana – wieśniacy nadal przychodzą po błogosławieństwa przed ważnymi wydarzeniami albo nawet po zgodę na ślub. Michaela Budiman, antropolożka z Uniwersytetu Karola w Pradze, pisze, że gdyby zmarły Toradż został pochowany natychmiast, byłoby tak jak gdyby jastrząb spadł nagle na swą ofiarę, porwał ją w szpony i znikł w ułamku sekundy. A zatem jaka jest różnica między niechęcią Yohany do rozstania z matką a naszymi odczuciami? Albo między rozmowami, które Elisabeth prowadzi ze swoim zmarłym mężem, a tymi, które wdowy z Zachodu toczą ukradkiem ze swymi? Albo rytuałem karmienia odprawianym przez rodzinę Elisabeth a oporem, jaki odczuwa powieściopisarka Joan Didion przed pozbyciem się butów zmarłego męża, bo przecież może ich potrzebować, gdy wróci? Najlepszym lekiem na żal jest czas. A gdybyśmy tak, podobnie jak Toradżowie, dawali sobie więcej czasu na jego ukojenie? Kilka dni po mojej wizycie u zmarłego Petrusa Sampe i jego żony, na drugim końcu miasta trwa pogrzeb innego mężczyzny. Wchodzę do zacienionej bambusowej budowli, którą rodzina wzniosła dla zamiejscowych gości. Przysiadam na dywanie obok nastoletniej wnuczki zmarłego. Dinda maluje oczy kredką. Bawi się swoim smartfonem. Mówi, że wszyscy lubią pogrzeby, zwłaszcza dlatego, że można na nich spotkać krewnych z daleka. W pobliżu baraszkują jej trzej młodsi kuzyni. Biegają nawet wokół trumny dziadka. Setki mężczyzn, kobiet i dzieci przechadza się w pobliżu albo siedzi, gawędząc w cieniu domów przodków – zwanych tongkonanami – charakterystycznych konstrukcji na palach, których pełno w tym regionie. Ich ogromne zakrzywione dachy zdają się płynąć niczym wielkie czerwone łodzie pośród morza palm, kawowców i bugenwilli. Przestrzenie między tongkonanami są pełne kwiczących świń przywiązanych do bambusowych pali. Niebawem nierogacizna zamieni się w lunch. Kobiety w wąskich czarno-białych sukienkach sprzedają papierosy. Handlarz na motocyklu zachwala foliowe balony. Wszędzie widać lśniące tłuste bawoły. Leżą pod drzewami, stoją przy drodze lub są prowadzane w kółko przez młodych mężczyzn zajmujących się nimi czule, jakby to były zwierzątka domowe. Mistrz ceremonii, wysoko na wieży ponad tłumem, zwraca się do wspaniałego byka z potężnymi rogami o rozpiętości równej wzrostowi człowieka. – Jesteś tu najważniejszym bawołem – mówi. – Pójdziesz z tym mężczyzną na tamten świat i uczynisz go bogatym. Doniosłość toradżańskiego pogrzebu jest mierzona ilością i jakością bawołów, które stanowią rodzaj waluty. Wszystko w pogrzebie jest hierarchiczne, cementuje status rodziny zmarłej osoby, osób, które są obecne, i wielu tych, które nie są. Dziś zbliża się do końca ponad tydzień posiłków, przyjęć, spotkań, modlitw, występów i rytuałów stopniowo oddzielających zmarłego od życia. Ciało jest przenoszone z domu do rodzinnego budynku przodków, potem do pobliskiego spichrza ryżowego, następnie do pogrzebowej wieży. Pogrzeby ciasno spajają Toradżów, jedną rodzinę z drugą, jedną wioskę z sąsiednią. Pochłaniają oszczędności, bo ludzie prześcigają się w darach składanych ze zwierząt, tworząc wielopokoleniowe zobowiązania i napędzając spektakularną konsumpcję. Twój kuzyn ofiarowuje bawołu? Ty musisz dać większego. Nie możesz odwdzięczyć się za miniony dar? Więc musi to zrobić twój syn albo córka. Jeśli i oni nie mogą, brzemię spadnie na twoje wnuki. Mroczną stronę tych pogrzebowych zobowiązań można wyraźnie usłyszeć w krzykach prowadzącego, który anonsuje dary. – Czyja jest ta świnia? – woła przez megafon. – Czyj jest ten bawół? Poniżej, w szopie z metalowym dachem, rządowi urzędnicy odnotowują jakość i wielkość każdego prezentu dla celów podatkowych. Przy zakończeniu ceremonii rodzina otrzyma starannie spisaną księgę darów. Będzie się od niej oczekiwać odwzajemnienia, kiedy umrze ktoś z rodziny darczyńcy. Toradżańskie pogrzeby to także wspaniała zabawa. Pogrzeb to wesele, bar micwa i zjazd rodzinny w jednym. Wystawne pogrzeby są okazją do spotkań i rozmów. Można na nich dobrze zjeść i wypić, uczestniczyć w grach i przedstawieniach, a nawet szukać pracy lub potencjalnych partnerów. Są walki bawołów. (– Żadnego hazardu – ogłasza prowadzący. – Rodzina jest chrześcijańska i mamy tu policję. Gdy rozlega się okrzyk wzywający najsilniejszych do przeniesienia trumny do wieży, co najmniej 50 młodych ludzi chwyta bambusowe żerdzie. Ze śpiewem obchodzą teren, unosząc i opuszczając trumnę. Słowa pieśni stają się sprośne: coś o częściach ciała, ich wielkości i seksualnej sprawności. Wybucha wodna walka – niosący trumnę oblewają siebie nawzajem oraz gości wodą z plastikowych kubków. – Możesz się wymigać od wesela, ale na pogrzeb musisz przyjść – mówi Daniel Rantetasak, lat 52, który tego popołudnia siedzi w strefie dla VIP-ów na pogrzebie Lassi Allo To’danga, dziadka Dindy. Daniel szacuje, że w swoim życiu był na ponad 300 pogrzebach. Twierdzi, że na pogrzebie takim jak ten powinny zostać złożone w ofierze co najmniej 24 bawoły. Czasami ta liczba przekracza setkę. Przy średniej cenie bawołu wynoszącej 20 mln rupii (1425 dol.) za sztukę (cętkowane, najbardziej cenione, są znacznie droższe) koszt samych bawołów na elitarnym pogrzebie może przekroczyć 400 tys. dol., wypłacanych ze społecznie wymuszanych dotacji oraz przez licznych członków rodziny przysyłających pieniądze z zagranicy. Do wydatków trzeba doliczyć żywność i napoje dla setek oraz prowizoryczne domki z bambusa dla osób przybywających z daleka. Ludzie poświęcają swe zasoby na pogrzeby, choć mają trudności z wydaniem 10 tys. dol. na uniwersytet. Pewna kobieta wspomina, jak jej babcia powiedziała, że mają za mało pieniędzy, żeby opłacić jej college. Kilka tygodni później ta sama babcia wydała tysiące na świnie przeznaczone na pogrzeb krewnego. – Stałam się ofiarą tradycji – mówi ta kobieta. Słyszy się często, że Toradżowie żyją, by umrzeć. A jednak część zachodnich turystów przyjeżdżających do regionu Toradża w poszukiwaniu egzotycznej gali pogrzebów stwierdza, że ludzkie powiązania, odważny kontakt ze śmiercią i czysta radość skłaniają ich do myślenia o zwyczajach ich własnej kultury. – Gdy ktoś umiera w Hiszpanii, to jest to czymś najgorszym, co może przydarzyć się rodzinie – mówi Antonio Mouchet, informatyk z Madrytu. – My, ludzie Zachodu… nie myślimy o końcu. Oni tutaj są do tego przygotowywani przez lata. Odwracam oczy od ofiary z bawołów – łącznie zginie ich 55. Zachodnia wrażliwość odbiera to jako coś brutalnego. Toradżowie wydają się niewzruszeni. Ich obchodzi bardziej grupa niż jednostka, jak mówi Stanislaus Sandarupa, Toradż i antropolog lingwistyczny z Uniwersytetu Hasanuddina w Makassarze. Obowiązkiem bawołu jest dostarczenie mięsa, żeby ludzie mogli żyć. A z kolei ludzie muszą troszczyć się o ten gatunek i zadbać o to, żeby przetrwał. Sierpień to miesiąc ma’nene’ – „drugich pogrzebów” odprawianych przez rodziny co kilka lat. Krewni powracają do grobów przodków, aby je posprzątać, przynieść zmarłym przekąski i papierosy, wystawić dawno pochowane ciała na słońce i założyć im świeżą odzież. Daniel Seba Sambara przewodniczy zgromadzeniu, w którego skład wchodzą jego żona, córka i wnuczka, syn, zięć oraz wiele innych osób otaczających okazałą kryptę rodzinną na wietrznym skrawku terenu ponad doliną. Daniel ma na sobie nowe spodnie i wydaje się lekko zdziwiony, kiedy spogląda zza nowych okularów w drucianej oprawie. Zmarł w 2012 r., po 20 latach walki z cukrzycą. Rodzina ogląda go po raz pierwszy od pochówku. W tym tygodniu podczas ceremonii ma’nene’ został wyciągnięty z krypty wraz z kilkunastoma krewnymi, którzy nie żyją znacznie dłużej. Swobodny i wysportowany Pieter, syn Daniela, idąc w ślady ojca, pracuje w branży budowlanej w prowincji Papua oddalonej o ponad 2 tys. km. Ma na sobie modną pomarańczową koszulkę polo, a jego angielski jest znakomity. Jego córka Monna pokazuje na telefonie komórkowym zdjęcia z obozu swego chóru w Cincinnati. Pieter i jego rodzina są na wskroś nowocześni. Co zatem czuje, widząc swego zmarłego kilka lat temu ojca przywiązanego do stiukowego filara w otoczeniu krewnych? Dumę. I ekscytację. Ciało ojca jest stosunkowo nietknięte i rozpoznawalne, w przeciwieństwie do zwłok innych krewnych, które przypominają bardziej szkielety z Halloween. Ma gładką skórę. Krewni wołają, że jego paznokcie i broda urosły od czasu, gdy widzieli go po raz ostatni. Przed laty Daniel nosił przezwisko Ne’ Boss – Dziadek Szef – co było aluzją do jego sukcesu, bo zaczynał od zera, a dorobił się fortuny. Stan zwłok jest dla Pietera sygnałem, że on też będzie prosperował. – Nie ze wszystkimi tak jest. To zapewni powodzenie jego dzieciom i wnukom – mówi Pieter radośnie. Podchodziłam do tej chwili z niepokojem. W końcu my, ludzie Zachodu, wzdragamy się na widok nieboszczyków. Ujrzawszy ich kilku, stwierdziłam, że jestem dziwnie spokojna i zaciekawiona. Wszyscy są odświętni, odziani w jaskrawe kolory i wydają się zdecydowanie szczęśliwi. Pachną stęchlizną. Widok jest z pewnością dziwny, ale nie wydaje się przykry ani makabryczny. – Sposób, w jaki postępują z tymi ciałami, wcale nie jest przerażający – mówi Ki Tan, Indonezyjka wychowana w Holandii, patrząc, jak rodzina komunikuje się z grupą bliskich zmarłych, łącznie z rocznym dzieckiem nieżyjącym od 38 lat. Nieopodal 21-letnia turystka z Berlina wpada w refleksyjny nastrój. – Mam dużo szczęścia, że to zobaczyłam – mówi Maria Hart, wspominając ze smutkiem, jak śmierć jej własnego dziadka zestresowała ją tak, że odmówiła udziału w jego pogrzebie. – Na poziomie osobistym czerpię pewną pociechę z tej tradycji – wyznaje Kathleen Adams, antropolożka z Uniwersytetu Loyoli w Chicago, która mieszkała pośród Toradżów i ich zmarłych. Według Toradżów ważne jest to, że nie są po prostu jednostkami. Śmierć jednej osoby stanowi utratę pojedynczego ściegu w misternej tkaninie finansowych, społecznych i emocjonalnych powiązań, która ciągnie się wstecz poprzez przodków i w przyszłość poprzez dzieci. Zastanawiam się, jak Toradżowie zaczęli w to wierzyć. Idź, zapytaj Kambuno, mówią ludzie. To człowiek, który zna odpowiedzi. W poszukiwaniu Kambuno wyruszamy na północ z miasteczka Pangala, mijając ryżowe pola i przejeżdżając przez kolejne wioski. Wskazówek udzielają nam sklepikarze, ludzie na motocyklach i przechodnie. Wszyscy wiedzą, gdzie żyje Kambuno. Dwie uczennice w białych koszulach, granatowych spódniczkach i czarnych krawatach wskakują do samochodu, żeby pokazać drogę. Kiedy szosa się kończy, idziemy dalej piechotą. Znajdujemy Petrusa Kambuno, żylastego, prawie bezzębnego człowieka z kozią bródką. Ścina trawę przy dróżce. – Macie szczęście, że mnie znaleźliście – mówi. – Prócz mnie nie został już nikt, kto zna te historie. Twierdzi, że ma 90 lat. Snuje przypominającą Genesis opowieść o stworzeniu świata, z regionem Toradża w centrum. – Tutaj Bóg stworzył mężczyznę w niebie i kobietę z Ziemi – mówi. Patrząc na żółtozielone tarasowe pola ryżu, ciągnące się pod niebem barwy akwamarynu, łatwo uwierzyć, że Bóg wybrał to miejsce na swój Eden. Kambuno opowiada dalej, że Bóg ofiarował bambus i banany z Ziemi, a betel i limonkę z niebios. – Polecił nam używać tych rzeczy, które dają ludziom przyjemność, aby złagodzić nasz żal, abyśmy mogli poczuć się szczęśliwi, gdy jesteśmy smutni, kiedy ktoś umrze. Uświadamiam sobie, że zadaję niewłaściwe pytanie. Wygląda na to, że Toradżowie są głębiej od nas związani ze sposobem, w jaki ludzie na całym świecie odbierają śmierć: pragnieniem zachowania cielesnej i duchowej łączności z ukochanymi, wiarą w to, że człowiek tak naprawdę nigdy nie umiera ostatecznie, potrzebą posiadania przodków i zostania przodkiem. A więc rzecz nie w tym, dlaczego oni robią to, co robią, tylko dlaczego my postępujemy tak, a nie inaczej. W jaki sposób tak bardzo oddaliliśmy się od śmierci, która w końcu jest częścią życia? Jak utraciliśmy poczucie, że jesteśmy powiązani ze sobą nawzajem, z naszym miejscem w społeczeństwie, z wszechświatem?
Co z tymi napiwkami? Poznaj zwyczaje napiwkowe z różnych stron świata
Lepiej wiedzieć, czy je dawać. Będziemy wtedy mieć komfort: i my, i obsługa.
Problem ten nie istnieje przy wycieczkach zorganizowanych. Zwykle w umowach o świadczeniu usługi pogrubionym (i wcale nie drobnym) drukiem mamy zastrzeżenie, że napiwki nie są wliczone w cenę. Wtedy pilot czy przewodnik prowadzący grupę jasno określa, ile powinna wynosić zbiórka na dodatek ekstra np. dla kierowcy. Przy wyjazdach indywidualnych trzeba wcześniej poczytać o zwyczajach panujących w danym kraju. I trzeba chyba zweryfikować przedwojenne zasady savoir-vivre’u. W jednym ze starych przewodników przeczytałem, że boy hotelowy powinien za bagaże dostać największy nominał monety w danym kraju lub najmniejszy banknot. Nowojorski portier nie będzie jednak zadowolony z banknotu jednodolarowego, pewnie wolałby monetę dwueurową. Przyznam jednak, że hotele z taką obsługą zdarzają mi się rzadko. O wiele częściej będziemy obsługiwani w restauracji. Pamiętam do dziś swoje zdziwienie przy jednym z amerykańskich rachunków. Zapłaciliśmy z przyjacielem o jedną czwartą więcej, niż wynikało to z cennika w menu – bo trzeba dodać podatek od sprzedaży (w Europie z góry doliczany do cen) oraz napiwek, który jest właściwie obowiązkowy. Zresztą w USA zwyczajowo płaci się ekstra każdemu: taksówkarzowi, portierom hotelowym, barmanom czy fryzjerom. Napiwki stanowią podstawę wynagrodzenia w większości restauracji. Popularność filmów z Holly­wood i turystyka sprawiają, że obsługa zaczyna oczekiwać napiwku nawet w krajach Dalekiego Wschodu, gdzie dodatkowa gratyfikacja stanowiła obrazę człowieka. Z kolei w krajach arabskich kultura „bakszyszu” jest wysoce rozwinięta. W większości europejskich języków napiwek pochodzi od słowa piwo. Prócz rosyjskiego, gdzie daje się „na herbatę”. Przyszło mi to do głowy, kiedy żegnałem się z moim tureckim przewodnikiem, gdyż w Turcji też pija się dużo czaju. – U nas mówi się, że to pieniądze na piwo, ale może w muzułmańskim kraju powinno się mówić, że na herbatę? – zapytałem go. – Nie – uśmiechnął się, klepiąc się po kieszeni. – To na lody. Mieczysław Pawłowicz NAPIWKI OD A DO Z Australia Tylko w lepszych restauracjach 10–15 proc. (nieobowiązkowe). Bahamy 15 proc. Bałkany W restauracjach zwykle zaokrągla się rachunek do pełnych kwot. Belgia Napiwki są jedynie dobrą wolą klientów. Za to nie zapominajmy o drobnych eurocentach przy korzystaniu z toalet. Bułgaria 8–10 proc. lub zaokrąglenie przy dobrej usłudze. Zostawiamy pieniądze na stole. Nigdy nie dajemy kelnerowi napiwku do ręki. Chiny Oprócz niektórych luksusowych restauracji, gdzie są doliczane sowite napiwki (znak czasu), pozostawienie pieniędzy na stole jest okazaniem braku szacunku. Dotyczy to także Makao i Hongkongu. Tak samo w Japonii i Korei Południowej. Dominikana Przy dwóch podatkach (od sprzedaży 23 proc.) i serwisowym 10 proc.) zostawienie dodatkowych 10 proc. będzie dowodem na wyjątkową obsługę. Egipt 10 proc., szczególnie w dobrych i najlepszych restauracjach. Estonia Nieobowiązkowe 5–10 proc. lub zaokrąglenie rachunku mile widziane. Tak samo na Litwie i Łotwie. Etiopia Napiwki są podstawą funkcjonowania w tym społeczeństwie. Warto jednak przestrzegać zasady „mało, ale często”. Finlandia Finowie nie oczekują ani nie dają napiwków. Choć nieco się to zmienia w dużych restauracjach w Helsinkach. Francja W restauracjach wszystkie ceny zawierają 15 proc. dodatku serwisowego i nie ma powodu płacić więcej. Grecja Zwykle serwis wliczony, ale niewielki napiwek zawsze mile widziany. Holandia Holendrzy nie oczekują, ale i nie dają napiwków. Co najwyżej zaokrąglają do pełnego euro. Gruzja 10 proc. opłaty serwisowej jest wliczone do rachunku. Indonezja Napiwki są spodziewane od turystów. Opłaty za taksówki zaokrąglamy do pełnych tysięcy rupii. W restauracji spodziewany jest tip w wysokości 6–7 tys. (ok. 0,5 dol.). Kambodża Napiwki nie są tradycją kraju, ale trzeba pamiętać, że drobne dla nas mogą być dużą sumą dla miejscowych. Kenia/Tanzania Poza utartymi szlakami napiwki nie są oczekiwane. W miejscach turystycznych zwyczajowe 10 proc. Kuba Kubańczycy, wbrew oficjalnej niechęci do USA, szybko przejęli ich zwyczaje napiwkowe. Trzeba mieć dużo drobnych, bo w turystycznych miejscach płacimy nie tylko za obsługę kelnerską, ale często za otwarcie drzwi, drinka przy barze i zawsze za wizytę w toalecie. Islandia Napiwki nie są spodziewane. I dobrze. Przy tych cenach... Iran Obsługa kelnerska wliczona w cenę. To chyba jedyny kraj, w którym trzeba się upierać, że chce się zapłacić (także za taksówkę). Wiąże się to ze zwyczajem ta’arof i niezwykłą gościnnością Persów. Izrael Zwykle 10–12 proc. wliczone do rachunku. Malta Nieobowiązkowe 10 proc. do rachunku, jeśli serwis nie był wliczony. Maroko Napiwki są tu na porządku dziennym. 10 proc. w restauracjach, ale przy innych usługach też trzeba mieć pod ręką drobne dirhamy. Nepal W zależności od standardu restauracji 5–10 proc. Niemcy Urzędowo wszystkie ceny mają wliczoną obsługę, ale zwykle dorzuca się 5–10 proc. lub zaokrągla do pełnych euro przy barze. Norwegia Obsługa wliczona w cenę rachunku restauracji. Rosja 10 proc. w restauracji staje się coraz bardziej powszechne. Sri Lanka 10 proc. jest normą w restauracjach. Warto też mieć drobne (20 rupii) dla osób pilnujących butów przed świątyniami. Senegal i Gambia Napiwki są spodziewane od bogatych klientów, czyli w praktyce od wszystkich turystów. 10 proc. do rachunku pożądane. Szwajcaria Obsługa wliczona w cenę rachunku w restauracji. Tajlandia Napiwki w restauracjach są doceniane, ale raczej nieoczekiwane. Zwyczaj przybył z zachodnimi turystami do stref wakacyjnych i Bangkoku. Tajowie często zaokrąglają rachunek, pozostawiając nawet drobne grosze (tj. bahty), nie traktując tego jako napiwek. Turcja W lepszych restauracjach, o ile nie jest doliczona obsługa, 10–15 proc. napiwku jest spodziewane. USA 15 proc. napiwku w restauracjach jest niemal obowiązkowe. Węgry 10 proc. Nie zostawiamy pieniędzy na stole. Wielka Brytania W restauracjach przy dobrej obsłudze 10 proc. jest wystarczające, choć londyńscy kelnerzy coraz częściej zapatrują się w kolegów zza Atlantyku, oczekując nawet 15 proc. Wietnam Napiwki są spodziewane od turystów. Zwykle 10 proc. za dobrą obsługę kelnerską. Włochy Zwykle stała opłata, tzw. coperto: od 1do 2 euro za osobę przy stole. Niektóre restauracje doliczają 10 proc. do rachunku. Zjednoczone Emiraty Arabskie W restauracjach serwis zwykle wliczony w cenę. Jeśli nie, to ok. 10 proc. jest wystarczające.
Zatańczyć na weselu na krańcu świata to marzenie każdego podróżnika. Ważne jednak, by zrobić to w takt panującej tam tradycji.
Dla podróżników zaproszenie na ceremonię ślubną w innym kraju lub wręcz odmiennym kręgu kulturowym jest jak wygrana na loterii. To nie tylko świetny pretekst, by po raz kolejny ruszyć w drogę, ale też wyjątkowa okazja do poznania innych zwyczajów i tradycji. Zazwyczaj niedostępnych dla zwykłych turystów. Ale ślub to też okazja do licznych faux pas. Dlatego Traveler przygotował dla was listę siedmiu grzechów ślubnych, których należy się wystrzegać, aby nie zepsuć innym najpiękniejszego dnia życia. Tylko nie stresujcie się zbyt mocno – niezależnie, w jakim miejscu na ziemi odbędzie się ceremonia ślubna, pewne jest, że trzeba się w tym czasie przede wszystkim dużo weselić! Grzech pierwszy: Mieszanie przy dacie Dostajemy zaproszenie na ślub, ale dzień ceremonii kompletnie nam nie pasuje... Uwaga! Kierowane do państwa młodych prośby o przeniesienie daty ślubu mogą okazać się prawdziwą gafą. Bo ustalenie dnia ceremonii w wielu kulturach jest ogromnie istotne. Japońskie pary spędzają nad tym wyborem długie godziny. Angażują w to całą rodzinę, konsultują z koyomi, specjalnym kalendarzem astrologicznym. Gdy decyzja zapadnie, jest ostateczna! Proponowanie, by ją zmienić, może być zrozumiane jako sugestia, że wybór nie jest trafiony. W Chinach za to ważne jest, by data coś znaczyła. W samym Pekinie ponad 10 tys. par zarezerwowało sobie na przykład dzień 4 stycznia 2013 r., bo brzmienie tej daty w języku mandaryńskim jest podobne do zdania „będę cię kochał na zawsze”. Podobne szaleństwo miało miejsce niecały miesiąc wcześniej, 12 grudnia 2012 r. Trzy powtarzające się liczby miały bowiem zapewnić parze szczęście na całe życie. Na przeszkodzie nie stanął nawet fakt, że była to środa. Przesądy dotyczące dat ślubu popularne są zresztą nie tylko w Azji. W Zimbabwe nikt nie chce mówić sobie „tak” w listopadzie, bo to zły omen. Gdy premier tego kraju w 2011 r. złamał to afrykańskie tabu i właśnie wtedy postanowił się ożenić, opinia publiczna nie mogła tego zrozumieć. „Po co sprowadzać na swoje małżeństwo nieszczęścia?” – pytały nagłówki największych gazet w kraju. Grzech drugi: Niedobrane kolory – W co się ubiorę? – zastanawiamy się przed każdą egzotyczną ceremonią, przekonani, że nic w naszej szafie nie jest godne ślubu na krańcu świata. Poszukiwania kreacji powinniśmy zacząć od decyzji o kolorze. Źle dobrany może bowiem wywołać oburzenie wśród zgromadzonych gości. Kobiety szczególnie powinny uważać na biały, czarny i czerwony. Zwłaszcza jeżeli wybierają się do Azji. W Indiach biały zakładany jest na ceremonię pogrzebu, a czarny symbolizuje późniejszą żałobę. Z kolei czerwień zarezerwowana jest tylko dla panny młodej. Ma jej przynieść szczęście na nowej drodze życia. W Wielkiej Brytanii wystrzegaj się za to zielonego. Przesąd mówi, że przynosi on młodej parze nieszczęście. Nowocześni Anglicy niby już w to nie wierzą, ale chyba lepiej nie mieć nikogo na sumieniu. W Azji czerwień to kolor zarezerwowany tylko dla panny młodej. (Rys. Bogna Sroka-Mucha) Grzech trzeci: Niecierpliwość Wydawałoby się, że w amerykańskim weselu nic nas nie może zaskoczyć. Nieprawda: już na samym początku ślubu jesteśmy narażeni na popełnienie faux pas. W Stanach bardzo ważna jest bowiem kolejność, w jakiej goście wchodzą na salę, a także konfiguracja: kto kogo wprowadza, i miejsce usadzenia. Zazwyczaj goście ćwiczą tę sekwencję dzień przed ślubem na tzw. ceremonii próbnej. Jeżeli nie udało ci się na nią dojechać, to radzimy: wejdź na końcu. Amerykańskie panny młode lubią mieć wszystko pod kontrolą. A jeden zabłąkany gość może się dla nich okazać nie lada problemem. Grzech czwarty: Nietrafiony prezent O prezent dla pary młodej warto zatroszczyć się zawczasu. Szczególnie że nie zawsze można kupić go łatwo w sklepie. Ci, których czeka tureckie wesele, powinni zacząć rozglądać się za złotem. Tradycja mówi, że pannie młodej należy sprezentować złote monety. Często warte kilkaset dolarów! Wartość monet jest wprost proporcjonalna do zażyłości z panną młodą. Zazwyczaj nie wręcza się ich kobiecie do ręki, lecz przypina do sukienki. Moneta powinna być zawieszona na czerwonej wstążce, by przyniosła szczęście. Chińskie pary też lubią dostawać pieniądze. Także te w bilonie. Wypada się postarać, by ofiarowana suma miała w sobie jak najwięcej dziewiątek. Sprezentuj więc 99 juanów (równowartość ok. 55 zł) lub w bogatszej opcji 999 juanów. Ci, których budżet nie przewiduje takich wydatków, powinni postarać się o zaproszenie na ślub wietnamski. Tam tradycyjnie parze młodej daje się jedynie... różową kredę. Z kolei w Holandii para młoda dostaje zazwyczaj sadzonki konwalii, które po ceremonii sadzi w swym ogródku. Grzech piąty: Okazywanie uczuć O gafę na ślubie łatwo w Radżastanie, jednym z najpopularniejszych wśród zachodnich turystów stanie Indii. Surowo zakazane jest tam całowanie się na weselach (nawet para młoda nie powinna sobie okazywać uczuć, a co dopiero goście!). O tym, jak poważnie traktowany jest ten zakaz, przekonała się zaproszona na wesele w Puszkarze para z Izraela, która nieopatrznie pocałowała się na środku parkietu. Pocałunek skończył się powszechnym zgorszeniem, zawiadomieniem na policję, grzywną w wysokości 22 dol., oficjalnymi przeprosinami i wydaniem przez władze regionu krótkiego przewodnika dla turystów na temat indyjskich obyczajów. Okazywanie uczuć na indyjskim weselu może skończyć się nie tylko zgorszeniem, ale też grzywną(Rys. Bogna Sroka-Mucha) Grzech szósty: Nadmierne upojenie Polakom trudno w to uwierzyć, ale nie wszędzie alkohol jest stałym elementem wesela. Jeżeli wybierasz się do kraju muzułmańskiego, nastaw się, że nie będzie na nim wysokoprocentowych napojów. Daruj sobie też przywożenie w prezencie typowych polskich trunków, a także przekonywanie reszty gości, że po paru kieliszkach znacznie lepiej się tańczy. Z doświadczenia wiemy, że orientalne rytmy rozbrzmiewające na Bliskim Wschodzie wymagają specjalnej koordynacji, umiaru w ruchach, dużej koncentracji i bardzo trzeźwej głowy. Grzech siódmy: Zdziwienie Ten grzech zostawiamy na koniec, gdyż jest najwięcej pokus, by go popełnić. Bo jak tu się nie dziwić obcym zwyczajom, jeżeli są tak różne od naszych? Jak na przykład nie panikować na perskim weselu, gdy panna młoda dwa razy nie odpowiedziała panu młodemu, czy za niego wyjdzie? Spokojnie, to tylko tradycja. Kobieta po prostu czeka na prezent, dopiero po nim powie „tak”. Nie dziwmy się, jeżeli młodzi Holendrzy poproszą nas, byśmy przynieśli składkową sałatkę na wesele. Lub zaproszą nas tylko na drobny poczęstunek, po czym wyproszą z sali. Zostaną w niej tylko najbliżsi, którzy będą kontynuować świętowanie przy obiedzie. Nie przejmujmy się też, kiedy z kolei pojedziemy na ślub chińskiej mniejszości etnicznej Tujia i okaże się, że wszystkie kobiety, które będą na weselu, płaczą. Już miesiąc przed planowanym ślubem przyszła panna młoda łka przez godzinę dziennie. Następnie dołączają jej matka, babcia i każda kobieta z rodziny. Kilka dni przed ceremonią zawodzą już wszystkie niewiasty z okolicy. Ale spokojnie: nie z rozpaczy, lecz ze szczęścia! Na masajskim weselu może nas zaszokować scena, w której ojciec panny młodej pluje jej na głowę. To rodzaj błogosławieństwa. A w Szwecji nie gorszmy się, gdy panna młoda, jak tylko zostaje sama przy stole, obcałowywana jest przez wszystkich mężczyzn zebranych na weselu. Czy gdy w Korei stopy nowożeńca okładane są zimnymi rybami. Przed wyjazdem dowiedz się zatem jak najwięcej o miejscowych tradycjach ślubnych. A w trakcie ceremonii po prostu nie wychodź przed szereg. Obserwuj, jak się zachowują inni, i staraj się robić to samo co oni. A jak już zdarzy ci się wpadka? Przyjmij ją z uśmiechem. Zapewne właśnie stałeś się bohaterem anegdoty o obcokrajowcu, który nie wiedział, jak się zachować na weselu. Nowożeńcy będą ją opowiadali przez długie lata wspólnego życia.