Zimowe kleszcze sieją spustoszenie. Pojawiły się przez łagodniejszy klimat i stanowią wielkie zagrożenie
Chociaż kojarzą nam się głównie z latem, to obecnie zimą kleszcze wcale nie próżnują. Ich podgatunki korzystają z coraz wyższej temperatury i stają się aktywne nawet wtedy, gdy powinny trwać w letargu. Nowe realia wymagają od nas stałej czujności, bo okazuje się, że te pasożyty odpowiadają za lwią część śmierci łosi.
Zespół badaczy Université Laval odkrył, że kleszcze zimowe odpowiadają za śmierć większości młodych łosi we wschodniej Kanadzie. Pasożyt, który rozprzestrzenia się przez zmiany klimatyczne, powoduje ogromne straty wśród 8–13 miesięcznych łoszaków. Czym jest kleszcz zimowy? Kleszcz zimowy (Dermacentor albipictus) różni się od pospolitych kleszczy znanych w Europie. Przede wszystkim cały swój cykl życiowy – od larwy do postaci dorosłej – realizuje na jednym żywicielu. Pasożyt najczęściej wybiera łosie, rzadziej inne duże ssaki (np. jelenie, karibu). Latem larwy czekają w ściółce, jesienią wspinają się na przechodzące zwierzę i tam rozpoczynają żerowanie. Zimą kleszcze osiągają dorosłość, kopulują, a samice pod jej koniec wysysają ogromne ilości krwi, co umożliwia im złożenie tysięcy jaj po odpadnięciu na ziemię. Jak zmiany klimatu pomagają kleszczom? Przebieg zimy ma kluczowe znaczenie dla przeżywalności kleszczy zimowych. Długie, mroźne zimy skutecznie ograniczały ich liczebność. Ich stopniowe łagodzenie, obserwowane od dekad – zarówno w Kanadzie, jak i w Skandynawii – przedłuża sezon aktywności pasożytów, umożliwiając gwałtowny wzrost populacji. Kleszcze mają więcej czasu na znalezienie żywiciela i rozmnażanie, co zwiększa ryzyko masowej infestacji. Skąd pewność, że to kleszcze zabijają łosie? W ramach trzyletnich badań prowadzonych na kanadyjskim uniwersytecie odłowiono 280 młodych łosi z pięciu populacji rozciągających się od południowego Nowego Brunszwiku aż po obszary na północ od Rzeki Świętego Wawrzyńca. Każde zwierzę otrzymało obrożę GPS, a połowa z nich została poddana leczeniu akarycydem, specjalistycznym środkiem przeciwko kleszczom. Celem eksperymentu było porównanie zachowań i przeżywalności osobników w tych samych warunkach środowiskowych, ale o różnym poziomie inwazji pasożytniczej. Szczególną uwagę zwrócono na koniec zimy, kiedy samice kleszczy pobierają największe ilości krwi do rozmnażania, co najbardziej osłabia gospodarza. 94% – o tyle wzrosła przeżywalność dzięki leczeniu Wyniki okazały się alarmujące. Spośród 145 łosi nieleczonych zmarło 58 osobników. Natomiast wśród 135 łosi, którym podano akarycyd, zmarło tylko 9. Oznacza to, że ryzyko śmiertelności było aż o 94 procent niższe u leczonych łosi. To jednoznacznie wskazuje na to, że kleszcze zimowe były główną przyczyną śmierci młodych osobników. Zespół badaczy stwierdził, że większość z 67 zgonów zarejestrowanych w okresie zimowym nie nastąpiłaby, gdyby nie obecność pasożyta. Dlaczego łosie umierają, a jelenie nie? Jelenie wirginijskie mają dłuższą historię współistnienia z kleszczami zimowymi. Dzięki temu wykształciły mechanizmy obronne, takie jak intensywne tarzanie się czy zrzucanie sierści, co pozwala im ograniczyć liczbę pasożytów. Łosie, które dopiero niedawno zaczęły współistnieć z tym pasożytem w tej części Kanady, nie zdążyły się zaadaptować. Ich szybki metabolizm, niskie rezerwy tłuszczowe i wysoka liczba kleszczy sprawiają, że młode łosie są szczególnie podatne na skutki inwazji. W połączeniu z warunkami środowiskowymi sprzyjającymi pasożytowi, powstaje tragiczna w skutkach sytuacja. Jak bronić się przed kleszczem zimowym? Możliwości zarządzania liczebnością kleszczy zimowych są ograniczone. Pasożyt do rozmnażania potrzebuje żywiciela, więc jednym z rozważanych działań jest redukcja zagęszczenia populacji łosi na terenach szczególnie narażonych. Innym podejściem może być zarządzanie lasami w sposób, który zmienia temperaturę i wilgotność gleby, co wpływa na przeżywalność kleszczy. Zespół badawczy z Université Laval prowadzi dalsze badania nad wpływem struktury lasu na obecność pasożytów. Opracowywany jest także model prognostyczny, który ma pomóc przewidzieć poziom infestacji na podstawie czynników środowiskowych. Dzięki temu możliwe będzie lepsze planowanie działań ochronnych dla łosi i zarządzanie zasobami leśnymi. Czy kleszcz zimowy skolonizuje także Europę? Zwiększająca się temperatura zdaje się potwierdzać, że ciężko nam będzie się przed nim obronić. Źródło: Université Laval, The Conversation, Ticks and Tick-borne Diseases, Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ludzie nie są jedynymi zwierzętami, które gromadzą się na Boże Narodzenie. Kto jeszcze jest natchnięty magią Świąt?
Tradycja spotkań bożonarodzeniowych nie jest domeną wyłącznie ludzi. Zimą wiele zwierząt porzuca samotność i spotyka się… cóż, może nie przy wigilijnym stole, ale także w mniejszych lub większych grupach. Dlaczego to robią i co ma to wspólnego z naszym świętowaniem? Mamy ze sobą zaskakująco dużo wspólnego.
W świecie przyrody wiele gatunków instynktownie łączy siły zimą, tworząc grupy lub korzystając ze zbiorowych schronień – od norników gromadzących zapasy, przez stada jeleni, aż po niezwykłe zbiorowiska węży. Mechanizmy te zwiększają szanse na przetrwania w niesprzyjających warunkach i mają wiele wspólnego z tym, jak my świętujemy Boże Narodzenie. Czemu zwierzęta grupują się na Boże Narodzenie? Zwierzęta spotykają się w wigilijny wieczór wbrew pozorom nie dlatego, żeby „nagadać” się na cały rok. Zimą muszą radzić sobie z wieloma wyzwaniami: niskimi temperaturami, brakiem pożywienia czy większym zagrożeniem ze strony drapieżników. Dlatego w tym okresie zmieniają swoje strategie przetrwania, często polegając na wspólnocie. Badania Uniwersytetu w Nottingham potwierdzają, że czynią to nawet osobniki prowadzące samotny tryb życia. I dla nich naszykowane jest dodatkowe nakrycie. Norniki Brandta spędzają Wigilię przy minus 30°C Sympatyczne małe ssaki żyjące na stepach Mongolii muszą radzić sobie z ekstremalnymi temperaturami: zimą temperatura spada tam nawet poniżej minus 30°C. Wtedy norniki zmieniają swoje letnie, samotnicze zwyczaje i skupiają się w małych grupach liczących około czterech osobników, które wspólnie zamieszkują podziemne nory. Taka strategia grupowania się zimą pozwala im na dzielenie się ciepłem i ograniczenie utraty energii. Dzięki hibernacyjnemu przytulaniu, ich spoczynkowa przemiana materii może spaść nawet o 37%, co znacząco zwiększa ich szanse na przetrwanie w ekstremalnych warunkach. Zające polarne wiedzą, że w kupie siła W północnej Kanadzie, w jednym z najbardziej surowych środowisk na Ziemi, kończy się także samotność zajęcy polarnych. Zimą, gdy okres chłodu trwa nawet dziewięć miesięcy i temperatury sięgają minus 40°C, zbierają się w grupy liczące do stu osobników. Choć nie zbliżają się do siebie fizycznie, zyskują dzięki temu większe bezpieczeństwo – większa liczba oczu oznacza skuteczniejsze wypatrywanie drapieżników, takich jak lisy czy wilki. Grupowanie się obniża ryzyko schwytania przez nieprzyjaciela i zwiększa czas dostępny na poszukiwanie jedzenia, którego w zimie drastycznie brakuje. Gawrony organizują sobie ferie w Norfolk W Wielkiej Brytanii, w Buckenham Carrs w hrabstwie Norfolk, co roku odbywa się spektakularne zjawisko przyrodnicze. To tam zbiera się największa w kraju kolonia gawronów, której liczebność szacuje się na około 50 tys. ptaków. Zimą mniejsze stada łączą się w gigantyczne grupy, a ptaki nocują wspólnie na drzewach, a w ciągu dnia wyruszając na poszukiwanie pożywienia. Takie zimowe zachowania zwierząt pełnią wiele funkcji: ograniczają utratę ciepła, zwiększają szanse na znalezienie pokarmu oraz umożliwiają wymianę informacji między członkami kolonii. Ptaki obserwują siebie nawzajem i na podstawie wyglądu czy kierunku lotu innych podejmują decyzje, dokąd się udać. Wężowa orgia zimową porą Na kanadyjskich preriach Manitoby, czerwono-prążkowane węże zbożowe gromadzą się masowo w podziemnych norach, by przetrwać zimę. Korzystają z opuszczonych jam wiewiórek, nieczynnych studni czy rozpadlin w wapiennych skałach. Tysiące osobników podążają za chemicznymi śladami feromonów pozostawianymi przez inne węże, co prowadzi je do wspólnych zimowisk. Ta strategia nie tylko zwiększa ich szanse na przeżycie mroźnych miesięcy, ale też daje im przewagę reprodukcyjną. Na wiosnę, gdy węże wychodzą z nor, natychmiast rozpoczynają zaloty. Samce oplatają samice w tzw. kule godowe, co zapewnia szybkie zapłodnienie jeszcze przed rozproszeniem się osobników. Zimowe zwyczaje zwierząt nie są tak bardzo różne od ludzi Strategie zbiorowego przetrwania zwierząt są efektem tysięcy lat ewolucji i dostosowania do zmiennych warunków klimatycznych. To doskonały przykład, jak świat przyrody radzi sobie w okresie, który dla ludzi stał się czasem rodzinnych spotkań i świątecznego ciepła. Obserwowanie tych zachowań u zwierząt powinno być inspiracją do dbania o własne relacje społeczne oraz lepszego zrozumienia procesów zachodzących w naturze. Źródła: Journal of Arid Environments, The Conversation, International Journal of Avian Science Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Im więcej przyjaciół, tym dłuższe i łatwiejsze życie. Delfiny właśnie udowodniły, jak ważne są więzi społeczne
Przyjaźń okazała się naturalnym eliksirem młodości. Udowodniły to delfiny, które nawiązują bliskie znajomości – starzeją się one zdecydowanie wolniej, niż osobniki będące samotnikami. Czy mechanizm, który działa u morskich ssaków, sprawdza się także u ludzi?
Naukowcy z Uniwersytetu Nowej Południowej Walii udowodnili, że samce delfinów butlonosych czerpią ogromne korzyści z bliskich relacji. Zaobserwowali, że trwałe przyjaźnie nie tylko poprawiają ich codzienne funkcjonowanie, ale realnie wpływają na tempo starzenia na poziomie komórkowym. To potwierdzenie znaczenia przyjaźni dla zdrowia w świecie ssaków. Wpływ przyjaźni na długość życia delfinów Badania przeprowadzone w Shark Bay w Australii Zachodniej objęły analizę sieci społecznych 38 samców delfinów butlonosych, od których pobierano próbki skóry w celu oceny wieku biologicznego. Stosowano technologie tzw. zegara epigenetycznego, który określał stan starzenia komórek na podstawie zmian metylacji DNA. Wyniki wykazały, że te samce, które posiadały więcej przyjaciół, spędzały czas w „męskim” gronie i utrzymywały głębokie relacje społeczne miały znacznie niższy wiek biologiczny względem wieku metrykalnego w porównaniu do bardziej samotnych osobników. Co samce zyskują na trwałych przyjaźniach? W odróżnieniu od samic, których więzi społeczne są bardziej płynne i powiązane z opieką nad młodymi, samce delfinów tworzą długotrwałe sojusze z innymi samcami, często trwające całe życie: tak jak ludzie. Przyjaźnie te polegają na wspólnym polowaniu, zabawie, odpoczynku, a także wzajemnym wspieraniu się w rywalizacji o samice i ochronie przed drapieżnikami. Życie w grupie nie tylko ogranicza stres, ale również zwiększa szanse przetrwania w wymagającym środowisku morskim. Czy podobne mechanizmy dotyczą także innych zwierząt społecznych – na przykład ludzi? Zjawisko to nie jest ograniczone tylko do delfinów. Prof. Lee Rollins z Uniwersytetu Południowej Walii uważa, że więzi społeczne to fundamentalna potrzeba biologiczna u wszystkich stadnych ssaków. Naukowcy planują rozszerzyć badania na inne gatunki społeczne, takie jak słonie, wilki czy małpy człekokształtne, by sprawdzić, czy przyjaźń ma podobne działanie ochronne przed starzeniem. Już wcześniejsze badania nad ludźmi wskazują, że osoby utrzymujące silne więzi społeczne żyją dłużej i są mniej narażone na choroby przewlekłe. Uważa się, że pozytywne interakcje społeczne są ewolucyjnie ukształtowanym mechanizmem ochronnym, który zapewnia zdrowie całej grupie. Źródło: Communications Biology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Niedźwiedzie polarne wreszcie przystosowują się do wyższej temperatury. Zmiana w ich DNA daje nadzieję na przetrwanie
Szacowano, że ponad dwie trzecie niedźwiedzi polarnych wyginie do 2050, a do końca stulecia arktyczni drapieżnicy całkowicie znikną z powierzchni Ziemi. Katastrofalny scenariusz może się jednak nie sprawdzić – niedźwiedzie przechodzą drastyczne przemiany, żeby przystosować się do dramatycznych warunków w Arktyce. Musimy im jednak pomóc.
Niedźwiedzie polarne modyfikują swoje geny, by przystosować się do zmieniającego się klimatu. Zaczynają lepiej znosić ciepło, jeść nowe pokarmy i kontrolować swój metabolizm. Czy to nowa nadzieja dla największego drapieżnego ssaka lądowego świata? Czemu niedźwiedzie polarne giną? Przewiduje się, że niedźwiedzie polarne (Ursus maritimus) ostatecznie wyginą do końca obecnego stulecia. W obecnym stanie nie mogą przetrwać. Ocean Arktyczny jest najcieplejszy w historii, a rosnące temperatury zmniejszają platformy lodowe, z których drapieżniki korzystają do polowania na foki. Z tego powodu przemierzają ogromne odległości, głodują i w efekcie – umierają. Genetyczna rewolucja grenlandzkich misiów Pojawia się jednak iskierka nadziei. Badacze z Uniwersytetu Wschodniej Anglii przeanalizowali próbki krwi pobrane od 17 dorosłych niedźwiedzi polarnych – 12 z północno-wschodniej Grenlandii i 5 z południowo-wschodniej części wyspy. Odkryli, że drapieżniki z południowego wschodu wykazują wyraźne zmiany w aktywności genów związanych z reakcją na stres cieplny, starzeniem się i metabolizmem. Naukowcy odkryli, że w cieplejszych i mniej stabilnych warunkach wyspy niedźwiedzie aktywują specyficzne mechanizmy genetyczne – desperacko próbują zaadaptować się do nowych realiów. Zauważyli, że zmieniają się także u nich części DNA odpowiedzialne za przetwarzanie tłuszczów: niedźwiedzie z południa mają przystosowywać się do bardziej roślinnej diety i rezygnować z wysokotłuszczowego pożywienia, jakim są coraz trudniej dostępne foki. Desperacka walka z ociepleniem klimatu To szokujące odkrycie: nie sądzono, że zmiany mogą dziać się na taką skalę. Szczególnie zaskakująca była zwiększona aktywność tzw. skaczących genów, czyli transpozonów. Te mobilne elementy genomu mogą wpływać na działanie innych genów, prowadząc do zmian w funkcjonowaniu całego organizmu. U niedźwiedzi z południa Grenlandii ich aktywność jest znacznie wyższa niż u północno-wschodnich kuzynów. Dr Alice Godden, główna autorka badania, podkreśla, że świadczy to o desperackiej próbie gatunku przystosowania się do ekstremalnych zmian środowiskowych. Dzięki pracy naukowców po raz pierwszy udokumentowano istotny związek między wzrostem temperatury a zmianami w DNA dzikich ssaków. Analiza DNA sposobem na ratunek niedźwiedzi Niedźwiedzie polarne z południowo-wschodniej Grenlandii są odizolowane od północnej populacji od około 200 lat. Ich wyjątkowe cechy genetyczne mogą stanowić „plan awaryjny” dla przetrwania całego gatunku. Analiza ich DNA i poznanie „schematu działania” próbujących przetrwać drapieżników może pomóc w opracowywaniu bardziej skutecznych strategii ochrony niedźwiedzi. Badacze planują rozszerzyć analizę na inne z około 20 subpopulacji niedźwiedzi polarnych na świecie. Ich celem jest zrozumienie, w jaki sposób różne grupy mogą dostosować się do globalnego ocieplenia i jakie strategie mogą pomóc im przetrwać. Źródło: Mobile DNA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Orki i delfiny organizują wspólne polowania na łososie. Tego naukowcy się nie spodziewali
Orki i delfiny zostały przyłapane na wspólnym polowaniu. Naukowcy twierdzą, że to pierwszy taki przypadek udokumentowany przez kamery i drony.
Spis treści: Pierwsza naukowa dokumentacja współpracy gatunków Czy technologia odkrywa nieznane zachowania? Dźwięki i echolokacja ujawniają współpracę Potencjalne korzyści i zagrożenia dla ekosystemu Nowe spojrzenie dzięki technologii Konieczność ochrony łososia chinook Naukowcy w Kanadzie zamontowali na orkach kamery, by podglądać ich zachowania. To, co zobaczyli, mocno ich zaskoczyło. Przy takim plusku i zamieszaniu trudno było zrozumieć, co dzieje się pod wodą. Gdy orki wynurzały się po oddech, wokół ich głów migały delfiny. Woda była jednak tak mętna, że badacze nie mieli pojęcia, co właściwie robią zwierzęta. Dopiero dzięki dronom i kamerom przymocowanym do orek naukowcy mogli przyjrzeć się interakcjom tych dwóch gatunków. To, co odkryli, ich zdumiało. Północne osiadłe orki, nazywane też orkami, oraz pacyficzne delfiny białobokie wyglądały tak, jakby polowały wspólnie. Pierwsza naukowa dokumentacja współpracy gatunków Badacze w Kolumbii Brytyjskiej zarejestrowali 25 sytuacji, w których orki podążały za delfinami nurkującymi w poszukiwaniu pokarmu. Autorzy sądzą, że to pierwsza udokumentowana obserwacja współpracy orek i delfinów białobokich podczas polowania. Opisali te spotkania w nowej pracy opublikowanej w czasopiśmie „Scientific Reports”. W jednym z przypadków delfiny dołączyły dopiero po tym, jak orki złowiły łososia. – Kiedy rozszarpywały zdobycz, z pyska orki wypadały kawałki ryby, jak chmura krwi i łusek – mówi Sarah Fortune, współautorka badania i adiunktka w katedrze oceanografii na Uniwersytecie Dalhousie w Nowej Szkocji w Kanadzie. – Wtedy widzieliśmy delfiny krążące przy głowie, które zbierały te fragmenty. Czy technologia odkrywa nieznane zachowania? Nie wiadomo, czy to nowe zachowanie, czy coś, co oba gatunki robiły od dawna. Odkrycie mogło być po prostu efektem lepszej technologii, takiej jak drony i lekkie kamery podwodne, dzięki którym naukowcy widzą więcej. Część ekspertów obawia się jednak, że może to sygnał niedoboru pożywienia. W północno-wschodniej części Pacyfiku występują trzy odrębne populacje orek, nazywane ekotypami. Różnią się wyglądem, środowiskiem życia i dietą. – Są orki wędrowne, które polują na ssaki. Jedzą foki, lwy morskie, delfiny, morświny i duże wieloryby – mówi Josh McInnes, ekolog morski z Oceanic Research Alliance w Kalifornii, który nie brał udziału w badaniu. – Są też orki oceaniczne, znacznie rzadsze. Jedzą rekiny i ryby. W tym badaniu skupiono się na osiadłych orkach, trzecim ekotypie, który żywi się rybami. – Wyewoluowały tak, by niemal wyłącznie odżywiać się jednym gatunkiem łososia: dorosłym łososiem chinook – mówi Fortune. Dodaje, że pełni też funkcję Canadian Wildlife Federation Chair w obszarze ochrony dużych wielorybów. Ten gatunek łososia jest zagrożony wyginięciem. Naukowcy chcieli więc sprawdzić, czy północne osiadłe orki mają dość pożywienia. Badacze przymocowali do osobników w rejonie wyspy Vancouver w Kolumbii Brytyjskiej znaczniki na przyssawkach, które odpadały po kilku godzinach. Znaczniki miały kamery skierowane do przodu, rejestrujące obraz z perspektywy orki. Drony z kolei oceniały z góry kondycję ciała zwierząt. Dźwięki i echolokacja ujawniają współpracę Naukowcy zauważyli, że orki ustawiają się w stronę delfinów, które podążały za łososiami. – Te dwa gatunki nie tylko polowały na tę samą zdobycz w tym samym czasie. One współpracowały – mówi Fortune. – W tym chaosie dało się dostrzec pewien porządek. Zwierzęta trzymały się razem nawet na głębokości około 60 metrów, w niemal całkowitej ciemności. – Wciąż dało się czasem dostrzec sylwetki kilku delfinów przy głowie orki – mówi Fortune. Nagrania dźwięków pod wodą pokazały, że oba gatunki używały echolokacji. Na przemian wydawały charakterystyczne kliki, by lokalizować zdobycz. – To może sugerować, że delfiny i orki podsłuchują się nawzajem – mówi Fortune. – Jeśli odbierają kliki drugiej strony, to jakby odczytywały jej sonar – dodaje McInnes. Choć potrzeba więcej badań, by potwierdzić, że to przykład komunikacji międzygatunkowej, McInnes podkreśla: – Jeśli to prawda, byłoby to naprawdę fascynujące. Potencjalne korzyści i zagrożenia dla ekosystemu Badacze nie wiedzą, dlaczego orki i delfiny białobokie polują razem. Uważają jednak, że obie strony muszą coś na tym zyskiwać. – W naturze mutualizm, czyli układ, w którym obie strony odnoszą korzyści, to najbardziej prawdopodobny powód, dla którego dwie różne grupy łączą siły – mówi Ari Friedlaender, profesor nauk o oceanach na Uniwersytecie Kalifornijskim w Santa Cruz, który nie uczestniczył w badaniu. Północne osiadłe orki specjalizują się w polowaniu na łososie. Delfiny białobokie jedzą natomiast drobne ryby, na przykład śledzie i sardele. McInnes zastanawia się, czy orkom łatwiej jest namierzać łososie, kiedy polują w towarzystwie licznej grupy delfinów. Jednocześnie łososie są dla delfinów zbyt duże, by mogły je zjadać. Mogą jednak żywić się resztkami pozostawionymi przez orki. Taka współpraca może być szczególnie potrzebna, gdy brakuje pożywienia. – Im więcej oczu wypatruje jedzenia, tym lepiej – mówi Friedlaender. – Pracując razem, można zwiększyć ilość pokarmu, jaka przypada na jednego osobnika. Nowe spojrzenie dzięki technologii Północne osiadłe orki już wcześniej widywano w towarzystwie delfinów pacyficznych białobokich. Z pokładu łodzi trudno było jednak ocenić, na czym polega ich relacja. – Widzisz je przez sekundę. Wynurzają się, nurkują i znikają na kilka minut – mówi McInnes. – Woda jest bardzo zielona. Niewiele da się zobaczyć. Jedna z hipotez zakładała, że delfiny czują się zabezpieczone przed drapieżnikami, na przykład przed wędrownymi orkami polującymi na ssaki, gdy w pobliżu są osiadłe orki żywiące się rybami. McInnes zastanawiał się nawet, czy delfiny nie zachowują się jak natrętne nastolatki, które komuś przeszkadzają. Autorzy badania nie znaleźli jednak dowodów na wrogość, takich jak natarcia, gryzienie czy próby ucieczki. Znaczniki montowane na orkach pokazały teraz, że związek między gatunkami może wynikać z okazji do żerowania. – To zmienia reguły gry – mówi McInnes, wskazując na technologię pozwalającą zajrzeć pod powierzchnię. Dodaje, że ogranicza to też stronniczość, bo badacze nie muszą zgadywać, co dzieje się poza ich polem widzenia. Autorzy badania chcą sprawdzić, jak często dochodzi do takiego zachowania, czy osiadłe orki łowią więcej łososia, gdy polują z delfinami, oraz czy wpływa to na ich zdrowie i rozród. Konieczność ochrony łososia chinook Jeśli takie współdziałanie jest nowe, może być sygnałem ostrzegawczym. – Co dzieje się w środowisku, że to nowe zachowanie staje się konieczne? – pyta Friedlaender. – Czy wynika to z presji wywieranej na te zwierzęta? Łososie chinook są zagrożone przez ocieplenie klimatu i obniżający się poziom wody w rzekach, w których odbywają tarło. Problemem jest też przełowienie. Skutki spadku liczebności odczułaby cała sieć pokarmowa. Jeśli kolejne badania pokażą, że orki i delfiny częściej żerują razem właśnie wtedy, gdy brakuje jedzenia, może to oznaczać potrzebę aktywniejszej ochrony. Chodzi o zabezpieczenie stad łososia i morskich zwierząt, które są od niego zależne. – Już wiemy, że tych łososi jest bardzo mało – mówi Friedlaender. – Jeśli okaże się, że zamiast jednej polegają na nie dwie populacje zwierząt, może to oznaczać konieczność jeszcze bardziej rygorystycznych przepisów albo ograniczeń. Źródło: National Geographic
Ucieczka flaminga z brytyjskiego zoo stała się sensacją. We Francji rozpoczął nowe życie na wolności
Na początku listopada z rezerwatu przyrody w Kornwalii uciekł młody flaming. Mimo że Frankie miała przycięte pióra na jednym skrzydle, co teoretycznie uniemożliwiało jej długi lot, pokonała ponad 200 kilometrów i dotarła aż do Francji, gdzie rozpoczęła życie w nowym środowisku.
Opiekunowie z Paradise Park w Kornwalii nie spodziewali się, że czteromiesięczna Frankie podejmie próbę ucieczki, która wbrew wszelkim przewidywaniom zakończy się sukcesem. Ptaka trzymano w otoczonym murem ogrodzie, a przycięcie piór miało uniemożliwić mu samodzielny lot. Mimo to 2 listopada młody flaming wzbił się w powietrze, przekraczając granice własnych możliwości. Zdumienie pracowników ogrodu szybko przerodziło się w niedowierzanie, gdy kolejne doniesienia o obserwacjach Frankie zaczęły napływać z francuskiej Bretanii. Jej niezwykła podróż stała się jednym z najbardziej zaskakujących i symbolicznych zwierzęcych „ucieczek” ostatnich lat. Ucieczka framinga. Jak Frankie pokonała około 200 km? Frankie opuściła Paradise Park 2 listopada, w chwili gdy wietrzna aura nad Kornwalią sprzyjała niekontrolowanym podmuchom. Zdaniem kuratora ogrodu, Davida Woolcocka, to właśnie wiatr mógł stać się impulsem do ucieczki: „Podejrzewamy, że podczas ćwiczeń została porwana przez podmuch, który wyniósł ją ponad ogrodzenie. A potem ruszyła w drogę”. Młody flaming, mimo przycięcia piór na jednym skrzydle, zdołał wzbić się na tyle wysoko, by kontynuować lot w kierunku otwartego morza. To wyjątkowe zachowanie zaskoczyło opiekunów, ponieważ zabieg przycinania piór zwykle uniemożliwia ptakom dłuższy lot, choć – jak zauważył Woolcock – „nie zawsze uniemożliwia im wzbicie się w powietrze”. Gdy okazało się, że Frankie opuściła teren rezerwatu, rozpoczęto poszukiwania w pobliskich zatokach. Szybko stało się jasne, że flaming nie zatrzymał się w okolicy – kolejne zgłoszenia zaczęły napływać już z północnej Francji. Zaobserwowano ją w Bretanii, co oznacza, że pokonała ponad 160 kilometrów nad morzem, wykorzystując sprzyjające, stabilne wiatry. Pracownicy parku, początkowo zrozpaczeni jej zniknięciem, ostatecznie przyznali, że ulga przeważyła nad obawami. – Wykazała się odpornością i umiejętnościami, które mogą pomóc jej przetrwać w dziczy – mówił Woolcock, podkreślając, że flamingi potrafią pokonywać ogromne dystanse i są znacznie bardziej wytrzymałe, niż przypuszcza wielu opiekunów. Kwestia sprowadzenia Frankie do Kornwalii okazała się problematyczna z powodów weterynaryjnych. Jeśli zostałaby złapana we Francji, musiałaby przejść pełne badania i kwarantannę w lokalnej placówce, co – ze względu na panujące ryzyko ptasiej grypy – mogłoby wykluczyć jej szybki powrót. – Mało prawdopodobne, by ktokolwiek wziął odpowiedzialność za przetrzymywanie flaminga, który miał kontakt z dzikimi ptakami – przyznał Woolcock. Tymczasem obserwacje z Francji dowodzą, że Frankie radzi sobie nadzwyczaj dobrze – żeruje regularnie i zachowuje pełnię sił. Pracownicy parku uznali więc, że najbezpieczniej będzie pozwolić jej pozostać w nowym środowisku, w którym (jak dotąd) świetnie sobie radzi. Czy Bretania to dobre miejsce dla flamingów? Eksperci oceniają szanse Frankie Choć obecność flaminga w północnej Francji może wydawać się zaskakująca, tamtejsze wybrzeże oferuje warunki sprzyjające przetrwaniu nawet w miesiącach zimowych. Bretania należy bowiem do regionów, w których regularnie obserwuje się zimujące populacje ptaków brodzących, a rozległe płycizny Plage de Keremma zapewniają stały dostęp do drobnych bezkręgowców, czyli kluczowego pokarmu flamingów. Łagodniejszy niż w głębi kontynentu klimat Oceanu Atlantyckiego ogranicza ryzyko zamarzania lagun, dzięki czemu ptaki żerują tam przez cały rok. To właśnie specyfika tego środowiska sprawiła, że Frankie mogła szybko odnaleźć się w nowym otoczeniu. Decyzja o pozostawieniu jej na wolności wynikała z oceny, że naturalne warunki w Bretanii mogą zapewnić jej większe bezpieczeństwo niż próby transportu do Kornwalii. Kurator ogrodu, David Woolcock, podkreślił, że przypadki flamingów żyjących przez lata na europejskich wybrzeżach są dobrze udokumentowane, również w okresach zimowych. – Istnieją doniesienia o ptakach, które doskonale adaptowały się do podobnych środowisk i radziły sobie tam przez wiele lat – zaznaczył. W połączeniu z brakiem oznak wyczerpania u Frankie oraz ryzykiem związanym z potencjalną ekspozycją na ptasią grypę, pracownicy uznali, że jej pozostanie w Bretanii jest rozwiązaniem najbezpieczniejszym zarówno dla niej, jak i dla innych ptaków w Paradise Park. Obserwacje z Francji wskazują, że młoda samica korzysta z zasobnych żerowisk, a jej kondycja sugeruje, że ma realne szanse, by przejść przez zimę bez uszczerbku. Źródła: The Guardian, BBC Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Tajemnicza globalna pandemia jeżowców. Ślady prowadzą na Wyspy Kanaryjskie
Jeżowce odgrywają niezwykle istotną rolę w morskich ekosystemach – zjadając i rozdrabniając wodorosty kontrolują ich wzrost, dbają o rafy koralowe czy umożliwiają przeżycie innym, mniejszym organizmom. Zaczęły jednak masowo wymierać, a naukowcy biją na alarm.
Wyspy Kanaryjskie dotknęła nierozpoznana pandemia, która wyniszczyła jeżowce niemal na całym świecie. Konsekwencje dla ekosystemów morskich nie są jeszcze w pełni znane, ale naukowcy ostrzegają, że będą poważne. Musimy się przygotować. Masowe wymieranie jeżowców Od lutego 2022 roku na Wsypach Kanaryjskich rozpoczęła się katastrofalna seria zgonów jeżowców z gatunku Diadema africanum. Naukowcy z Uniwersytetu La Laguna na Teneryfie najpierw zaczęli obserwować wymieranie za zachodnich wyspach – La Palmie i La Gomerze. Choroba szybko rozprzestrzeniła się na wschód, obejmując pozostałe wyspy archipelagu. Do końca 2023 roku populacje jeżowców zostały drastycznie zredukowane. Na co chorują jeżowce? Zwierzęta miały charakterystyczne objawy: spowolnione i nienaturalne ruchy, brak reakcji na bodźce, utratę kolców i tkanek, a ostatecznie śmierć. Zdjęcia wykonane w 2022 roku na Teneryfie przedstawiają martwe i umierające osobniki, wokół których gromadzą się drapieżniki. Drastyczny spadek populacji Szerokie badania terenowe prowadzone w latach 2022–2025 przez zespół pod kierownictwem Ivána Cano wykazały, że w porównaniu do 2021 roku na Teneryfie populacja Diadema africanum zmniejszyła się aż o 99,7%, a na La Palmie o 74%. Łącznie badania objęły 76 lokalizacji na siedmiu głównych wyspach archipelagu. Dane zebrano także dzięki współpracy z zawodowymi nurkami, którzy zgłaszali zmiany w liczebności jeżowców w swoich rejonach nurkowych. Choroba jeżowców może być elementem globalnej pandemii Zgony jeżowców z Wysp Kanaryjskich zbiegały się w czasie z wymieraniem innych gatunków jeżowców w różnych regionach świata: Karaibach, Morzu Śródziemnym, Morzu Czerwonym, Morzu Omańskim czy na Oceanie Indyjskim. Naukowcy podejrzewają, że może to być oznaka globalnej pandemii jeżowców – masowego zjawisko o nieznanym jeszcze zasięgu i skutkach. Zniknięcie Diadema africanum może mieć głębokie konsekwencje dla całego ekosystemu morskiego. Przy tym wszystkim warto jednak pamiętać, że jeżowce mogą być niebezpieczne. Czemu jeżowce umierają? Badacze zidentyfikowali objawy choroby, ale wciąż nie ustalono jej bezpośredniej przyczyny. Wcześniej za wymieranie jeżowców odpowiadaly infekcje wywołane przez ameby, np. Neoparamoeba branchiphilia. Obecnie częściej mówi się o roli orzęsków z rodzaju Philaster czy jednokomórkowych, pasożytniczych pierwotniakach, które mogą prowadzić do szybkiego obumierania jeżowców. Dodatkowo na rozprzestrzenianie się patogenów mogą wpływać nietypowe zjawiska oceanograficzne, takie jak gwałtowne fale oraz zmiany temperatury wody, będące następstwem globalnych zmian klimatu. Nie jest jasne, czy czynnik chorobotwórczy został przywleczony z Karaibów przez prądy oceaniczne lub transport morski, czy też jego źródłem są zmiany klimatyczne. Autorzy badania nie wykluczają żadnej z tych możliwości. Obecnie nie ma także pewności, czy pandemia rozprzestrzeni się dalej – na razie populacje Diadema w Azji Południowo-Wschodniej i Australii nie zostały dotknięte. Badacze apelują o dalsze badania i monitoring sytuacji, by zapobiec możliwej globalnej katastrofie ekologicznej. Źródło: Frontiers in Marine Science Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czy żywe karpie znikną ze sprzedaży? Nowy sondaż ujawnił oczekiwania Polaków
W wielu krajach Europy Środkowej karp pozostaje tradycyjnym daniem wigilijnym, a sprzedaż żywych ryb na ulicznych straganach wciąż jest powszechną praktyką. W tygodniach poprzedzających Boże Narodzenie miliony karpi trafiają do plastikowych wanien i pojemników, skąd część z nich kupowana jest żywa i zabierana do domów. To właśnie ten zwyczaj (uznawany przez organizacje prozwierzęce za szczególnie okrutny) naraża ryby na stres, urazy i długotrwałe cierpienie.
To, że ryby są istotami czującymi, zdolnymi do odczuwania bólu, stresu i strachu, potwierdzają liczne badania oraz unijne regulacje obowiązujące od 2009 roku. Mimo to ryby hodowlane wciąż nie są objęte jasnymi i skutecznymi przepisami chroniącymi ich dobrostan. W całej Unii Europejskiej nawet 1,1 miliarda osobników rocznie doświadcza praktyk, które – jak podkreślają eksperci – stoją w sprzeczności z podstawowymi standardami ochrony zwierząt. Brak szczegółowych regulacji jest szczególnie widoczny w okresie świątecznym, zwłaszcza w krajach, gdzie sprzedaż żywych karpi nadal pozostaje elementem bożonarodzeniowej tradycji. Skala i realia hodowli karpia w UE Karp zwyczajny (Cyprinus carpio) należy dziś do najintensywniej hodowanych gatunków ryb na świecie – globalna produkcja przekracza 4 mln ton rocznie, co oznacza nawet 8,1 miliarda osobników. Choć najwięcej karpi hoduje się w Azji, gatunek ten odgrywa kluczową rolę także w europejskiej akwakulturze. W Unii Europejskiej zajmuje czwarte miejsce pod względem wielkości produkcji, wynoszącej ok. 64 tys. ton rocznie, czyli ponad 26 mln sztuk. Ponad połowę unijnej hodowli zapewniają Polska i Czechy (odpowiednio 17,7 tys. ton i 15,9 tys. ton w 2023 roku). Przekłada się to na 5,3–7,9 mln karpi hodowanych rocznie w Czechach i ponad 8,8 mln w Polsce. Ważnymi producentami pozostają także Węgry i Rumunia, co potwierdza, jak silnie tradycja hodowli karpia zakorzeniona jest w Europie Środkowej. Najnowsze śledztwo Compassion in World Farming, przeprowadzone w 2024 roku na trzech czeskich fermach, ujawniło poważne problemy dobrostanowe na każdym etapie produkcji. Udokumentowano m.in. brutalne metody odłowu, niewłaściwe sortowanie, transport pozbawiony odpowiednich standardów oraz sprzedaż żywych ryb w warunkach narażających je na stres i urazy. Okazuje się, że ryby hodowlane – w tym karpie – przez całe życie mierzą się m.in. z niedotlenieniem, złymi parametrami wody, długimi okresami postu i jałowym środowiskiem. Praktyki te są sprzeczne z oczekiwaniami obywateli UE, gdyż najnowsze badania pokazują, że aż 9 na 10 Europejczyków opowiada się za wprowadzeniem znacznie silniejszej i bardziej szczegółowej ochrony ryb hodowlanych. Rosnące poparcie dla zakazu sprzedaży żywych karpi w Polsce Choć śledztwa organizacji prozwierzęcych od lat wskazują na rażące nieprawidłowości, realna ochrona karpi pozostaje skrajnie ograniczona. Unijne prawo uznaje ryby za istoty czujące, lecz brak szczegółowych regulacji gatunkowych sprawia, że wiele praktyk (takich jak długie przetrzymywanie poza wodą, przenoszenie w ciasnych pojemnikach, nieprawidłowe ogłuszanie czy sprzedaż żywych ryb konsumentom) nadal odbywa się bez skutecznego nadzoru. Skala problemu jest ogromna: w Unii Europejskiej hoduje się rocznie nawet miliard ryb, a w samej Polsce około 52 milionów. Oczekiwania społeczne wyraźnie pokazują jednak, że Polacy chcą zmian. Z badania przeprowadzonego w listopadzie 2025 r. na zlecenie Compassion in World Farming Polska wynika, że 56,4% Polek i Polaków popiera zakaz sprzedaży żywych karpi, o ile dostępna jest możliwość zakupu już przetworzonej ryby – w formie tuszy, płatów lub dzwonków. Przeciwnych zakazowi jest 20,4% ankietowanych, a ponad 23% nie ma zdania. Co istotne, przetworzone produkty z karpia są od lat powszechnie dostępne w handlu detalicznym, co sugeruje, że społeczna akceptacja odejścia od sprzedaży żywych ryb jest dziś znacznie większa niż dekadę temu. Niestety, brak regulacji gatunkowych na poziomie UE oznacza, że cierpienie ryb pozostaje w praktyce niezauważane. Compassion in World Farming apeluje więc zarówno do rządów Polski i Czech, jak i do instytucji unijnych o pilne wprowadzenie przepisów gatunkowych. Organizacja podkreśla, że konieczne jest nie tylko zakazanie sprzedaży żywych ryb konsumentom, ale także ujednolicenie standardów dotyczących transportu, jakości wody, zagęszczenia hodowli i obowiązkowego humanitarnego ogłuszania przed ubojem. Twierdzi, że takie regulacje mogłyby realnie ograniczyć cierpienie milionów zwierząt i dostosować europejski system akwakultury do aktualnej wiedzy naukowej oraz oczekiwań społeczeństwa. A te – jak pokazują najnowsze sondaże – są coraz wyraźniej ukierunkowane na zmianę. Teraz pozostaje pytanie, czy prawo nadąży za tymi oczekiwaniami. Źródło: Compassion in World Farming Polska Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Niesamowity tańczący goryl najzabawniejszym zdjęciem dzikiej przyrody. Znamy wyniki Nikon Comedy Wildlife Awards 2025
Pasja do dzikiej przyrody i humor nie tylko mogą iść w parze, a nawet powinny! Żart jest świetnym, niekiedy jedynym docierającym do szerszej publiki sposobem na opowiedzenie historii otaczającego nas świata. Co roku udowadnia to Nikon Comedy Wildlife Awards, czyli jeden z najbardziej rozpoznawalnych konkursów fotograficznych na świecie. Wreszcie znamy jego wyniki.
Nikon Comedy Wildlife Awards 2025 ponownie zgromadził tysiące miłośników fotografii przyrodniczej. Rekordowa edycja po raz kolejny zachwyca kreatywnością autorów w pokazywaniu nam nieco bliższego sercu oblicza dzikiej przyrody. Czym jest Comedy Wildlife Awards? Konkurs powstał z inicjatywy dwóch doświadczonych fotografów – Paula Joynsona-Hicksa i Toma Sullama. Ich celem było nie tylko ukazanie piękna natury, ale przede wszystkim zwrócenie uwagi społeczeństwa na jej ochronę poprzez radosne ujęcia dzikich zwierząt. Konkurs szybko zdobył międzynarodową renomę, zyskując miliony odbiorców rocznie. Humor obniża poziom oporu wobec trudnych tematów i sprzyja kształtowaniu postaw proekologicznych. W 2025 roku po raz kolejny udowodniono, że fotografia może nie tylko cieszyć oko, ale także bawić i inspirować do działań na rzecz ochrony przyrody. Najlepsze zdjęcie Nikon Comedy Wildlife Awards 2025 Tegoroczna edycja przyniosła rekordową liczbę zgłoszeń – ponad 10 000 zdjęć ze 109 krajów. Jury wyłoniło 44 finalistów, z których wybrano zwycięzców w kilku kategoriach. Główna nagroda mogła być jednak tylko jedna. Zwycięzcą okazał się Brytyjczyk Mark Meth-Cohn za swoją fotografię „High Five”. Przedstawia ona goryla tańczącego na polanie w Rwandzie. Nie da się ukryć, że wywołuje uśmiech na twarzy i wymagał od autora niebywałego wyczucia chwili. Jak powstała zwycięska fotografia? Sam autor szczegółowo opisuje okoliczności powstania zdjęcia, za którym trzeba się było sporo „nachodzić”. – Spędziliśmy cztery niezapomniane dni, wędrując przez mgliste góry Virunga w poszukiwaniu mieszkających tam rodzin goryli. Tego konkretnego dnia natknęliśmy się na dużą grupę: rodzinę Amahoro. Zebrali się na leśnej polanie, na której dorośli spokojnie żerowali, a młode radośnie się bawiły. Jeden młody samiec szczególnie chciał zaprezentować swoje akrobatyczne umiejętności: piruety, akrobacje i wysokie kopnięcia. […] jestem zachwycony, że udało mi się uchwycić jego figlarnego ducha na tym zdjęciu – opowiada Mark Meth-Cohn. Wystawa finałowa zwycięzców konkursu w Londynie W londyńskiej Oxo Gallery właśnie rozpoczyna się wystawa wszystkich zwycięzców konkursu. Trzeba się spieszyć, bo prestiżowe mury prezentować będą fotografie jedynie w dniach 10–14 grudnia 2025 roku. Co ciekawe, cała ekspozycja została wydrukowana na papierze wykonanym w 90% z szybko rosnącego bambusa i w 10% z bawełny. Wszystko po to, by w jak najmniejszym stopniu przyczyniać się do zanieczyszczenia środowiska. Jeśli nie wybieracie się do Londynu, to zwycięskie fotografie oglądać można także na stronie konkursu: https://www.comedywildlifephoto.com/. Wszystkie prezentują nie tylko najwyższy poziom artystyczny, ale także przynoszą mnóstwo uśmiechu na chłodne, późnojesienne dni. Wystarczy spojrzeć za okno, by przekonać się, że to więcej niż potrzebne. Źródło: Nikon Comedy Wildlife Awards 2025 Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
W „rankingu monogamii” plasujemy się gdzieś między bobrami a surykatkami. Kto nas prześcignął i co to mówi o ludzkości?
Jak powszechna w świecie zwierząt jest monogamia? Chociaż w większości ludzkich społeczeństw normą jest posiadanie wyłącznie jednego partnera, to w przyrodzie działa to trochę inaczej. Badacze udowodnili, że ludzkie zachowania monogamiczne są dalekie od innych naczelnych, a bliżej nam do… bobrów i surykatek.
Kwestia ludzkiej monogamii jest przedmiotem zażartej debaty. Już od dawna wysuwano hipotezę, że jest ona fundamentem współpracy społecznej, która pozwoliła ludziom dominować na planecie. Antropolodzy zauważają jednak szeroki zakres norm u ludzi, a najnowsze badania przeprowadzone na Uniwersytecie w Cambridge pokazują, że inne naczelne zdecydowanie nie są tak „pruderyjne” jak my. Jak „zmierzyć” monogamię? Badania nad monogamią w świecie przyrody przez lata opierały się na obserwacjach i analizie systemów społecznych zwierząt. Przełom przyniosła jednak genetyka – szczególnie testy na pokrewieństwo potomstwa. Dr Mark Dyble z Uniwersytetu w Cambridge opracował model, który polega na analizie proporcji pełnego i przyrodniego rodzeństwa w populacjach różnych gatunków oraz w społeczeństwach ludzkich na przestrzeni wieków. Wysoki odsetek pełnego rodzeństwa (czyli dzieci tych samych rodziców) świadczy o dużym stopniu monogamii, podczas gdy przewaga rodzeństwa przyrodniego (czyli dzieci jednego rodzica, ale różnych partnerów) wskazuje na poligamiczne lub promiskuitywne systemy rozrodcze. Ludzie na tle innych zwierząt Według badania człowiek plasuje się w „pierwszej lidze” monogamii, wyprzedzając większość innych ssaków, ale ustępując niektórym rekordzistom. W rankingu biorącym pod uwagę odsetek pełnych rodzeństw zajmujemy 7. miejsce z wynikiem 66%. Zwyciężczynią okazała się kalifornijska mysz polna, u której odsetek ten wynosi… 100%. To wyjątkowy gatunek charakteryzujący się absolutną monogamią. Bobry mogą pochwalić się wynikiem 73%, surykatki 60%, likaony 85%, wilki szare 46%, a szympansy… 4%. Które gatunki ssaków są najbardziej monogamiczne? Warto zauważyć, że monogamia u ssaków jest zjawiskiem niezwykle rzadkim – dotyczy ok. 5% wszystkich gatunków. Często jako jej przykład – udowodniony z resztą przez nowe badanie – podaje się bobry, które trwale łączą się w pary i wspólnie wychowują potomstwo. W opiece nad młodymi współdziałają także rodzice z gatunków norników preriowych czy wilków. U tych ostatnich obserwuje się pewną elastyczność, ale mimo to stopień monogamii przewyższa poziom większości ssaków. Goryle i szympansy wykazują wyjątkowo niski udział pełnych rodzeństw, co wskazuje na powszechne poligamiczne lub poligynandryczne systemy reprodukcyjne. Co oznacza ludzka monogamia i jak to wyglądało w przeszłości? Wynik 66% sugeruje, że w historii ludzkości dominował model rozrodu oparty na trwałych związkach. Chociaż 85% społeczeństw przedprzemysłowych dopuszczało małżeństwa poligyniczne, dane genetyczne pokazują, że dominującym efektem takich układów była i tak relatywnie wysoka liczba dzieci pochodzących od tych samych rodziców. Dr Dyble zaznacza, że ludzie, mimo kulturowej różnorodności, wykazują większą monogamię niż większość ssaków – to z kolei ułatwia tworzenie trwałych społecznych struktur. Jako jeden z nielicznych gatunków konsolidujemy silne grupy społeczne z wieloma reprodukującymi się parami. Czy ludzie są biologicznie monogamiczni? Choć badanie mierzy monogamię rozrodczą, a nie seksualną, to według danych należymy do wąskiej grupy ssaków, u których monogamia przynosi istotne korzyści ewolucyjne. W przeciwieństwie do większości zwierząt, u których reprodukcja i seks są nierozerwalnie związane, u ludzi metody kontroli urodzeń i normy kulturowe rozdzielają te dwa aspekty. Dr Dyble podkreśla, że ludzie tworzą różne typy związków: od seryjnej monogamii, po trwałe układy poligamiczne. Niezależnie jednak od formy, większość systemów opiera się na silnym zaangażowaniu rodzicielskim i względnej stabilności reprodukcyjnej. Wyniki badania sugerują, że monogamia ludzi – choć nie absolutna – jest znacznie wyższa niż u większości ssaków i stanowi kluczowy element naszej ewolucyjnej historii. Źródła: Proceedings of the Royal Society, University of Cambridge Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Celebryci klonują dziś swoje zwierzęta. Eksperci ostrzegają przed ukrytymi zagrożeniami
Nasze relacje z domowymi zwierzętami są bardzo silne. Standardem staje się traktowanie domowych czworonogów jak członków rodziny. Jednak psy i koty żyją znacznie krócej niż ludzie, a utrata zwierzęcia jest traumatycznym doświadczeniem. Nic dziwnego, że są ludzie, którzy potrafią zapłacić 50 tysięcy dolarów i więcej, by otrzymać kopię swojego czworonoga. Tylko czy sklonowane zwierzę jest tym samym osobnikiem, czy jednak kimś innym?
Badania wykazują, że im silniejsza jest więź łącząca człowieka ze zwierzęciem, tym dłuższa i bardziej bolesna jest żałoba po jego stracie. Poczucie straty wzrasta, gdy zwierzę odchodzi gwałtownie, w tragicznych okolicznościach lub gdy właściciel za późno zdecydował się poddać cierpiącego pupila eutanazji. Część analiz pokazuje, że żałoba po czworonogu jest niemal tak nasilona, jak ta po bliskim człowieku. Dlatego wielu ludzi stara się temu zaradzić. W sukurs przychodzi im zaawansowana biologia w służbie komercyjnych usług klonowania. Owieczka Dolly Wbrew powszechnej opinii, procedury klonowania nie rozpoczęły się narodzin owcy Dolly, co miało miejsce w 1997 roku. Wykorzystanie transferu jądrowego w celu sklonowania organizmu jako pierwszy zaproponował w 1938 roku Hans Spemann. Jednak pierwszy prawdziwy sukces w tej dziedzinie należy przypisać brytyjskiemu biologowi i laureatowi Nagrody Nobla Johnowi B. Gurdonowi, który w latach 1958–1962 skutecznie sklonował żabę szponiastą. Do dziś udało się sklonować wiele gatunków, w tym myszy, fretki, owce, konie, psy, bydło i koty. Tylko czym tak naprawdę jest klonowanie? W sensie potocznym jest to stworzenie kopii z oryginału. Natomiast klonowanie organizmów oznacza procedurę otrzymywania organizmów o takiej samej informacji genetycznej, z reguły poprzez procedurę transferu jądra z komórki somatycznej do komórki jajowej pozbawionej uprzednio jądra. Takie jajo musi zostać przeniesione do macicy surogatki, która donosi ciążę i urodzi w pełni rozwinięty organizm. Chociaż biolodzy eksperymentują z klonowaniem zwierząt od niemal wieku, postępy są powolne. Nawet dziś skuteczność klonowania wynosi około 16%. Wieczne życie pupila Coraz więcej zamożnych osób decyduje się na procedurę sklonowania swojego zmarłego pupila. Plotka głosi, że zdecydowała się na to m.in. Barbara Streisand, jednak lista musi być znacznie dłuższa. Na świecie działa przynajmniej kilkadziesiąt firm parających się klonowaniem zwierząt domowych. Jedną z największych jest amerykański ViaGen, który reklamuje się sloganem: „Bo niektóre więzi są zbyt silne, by pozostawić je przypadkowi. A niektóre życia zasługują na to, by przeżyć je jeszcze raz”. Według strony internetowej firmy, ma ona doświadczenie w klonowaniu 15 gatunków zwierząt i chwali się skutecznością sięgającą 80%. Na stronie można znaleźć też poradnik wyjaśniający jak przygotować się do procesu. Koszty? Od 50 tysięcy dolarów, czyli ponad 182 tys. złotych w górę. Tylko czy za te pieniądze naprawdę powróci w nowym, zdrowym ciele nasz ukochany zwierzak? Niestety, nie. Kopia, nie oryginał Istnieje bardzo duże prawdopodobieństwo, że sklonowany pupil będzie zupełnie inny od oryginału – pod względem osobowości, zachowania, a nawet wyglądu. Bo choć klony są genetycznie identyczne, to zachowania zwierzęcia nie da się skopiować. Osobowość zależy nie tylko od genów, ale także od doświadczeń życiowych i środowiska, które wpływają na to, jak geny są aktywowane. A tych nie jesteśmy w stanie odtworzyć. Również wygląd klonów może różnić się od oryginału, ponieważ wszystko zależy tu od ekspresji genów. Na przykład dawca genetyczny pierwszego sklonowanego kota, „CC”, był trójkolorowy, ale klon miał brązową sierść. Proces klonowania wymaga też pozyskania komórek jajowych od samic, co wymaga stymulacji hormonalnej oraz zabiegów chirurgicznych. Również ciąża i poród mogą być dla surogatek problematyczne – częste są poronienia, wady rozwojowe czy śmierć młodych. Sklonowane zwierzęta mogą też mieć problemy zdrowotne. Jedno z badań wykazało, że 48% sklonowanych prosiąt zmarło w ciągu pierwszego miesiąca życia. W przypadku klonowanych krów obserwowano problemy układu mięśniowo-szkieletowego. Może więc zamiast klonować zwierzęcego przyjaciela po prostu cieszyć się każdym wspólnym dniem? A osieroconą miłość przelać na kolejne zwierzę? Tak wiele z nich potrzebuje przecież bezpiecznego domu i kochających ludzi. Źródło: ScienceAlert Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Maskotki i ochrona środowiska. Naukowcy: sport może zmienić los zagrożonych gatunków
Florida Gators, Chicago Bulls czy Miami Dolphins to tylko przykłady drużyn sportowych posiadających w swoich herbach zwierzęta. Dla wielu klubów taki animalistyczny symbol staje się elementem tożsamości, z którym silnie utożsamiają się ich kibice. Naukowcy zwracają uwagę, że to emocjonalne przywiązanie może mieć ogromny potencjał ekologiczny – odpowiednio ukierunkowane, mogłoby wspierać działania na rzecz ochrony bioróżnorodności.
Najbliższe Mistrzostwa Świata w Piłce Nożnej, które rozpoczną się w czerwcu 2026 roku, będą pierwszymi rozgrywanymi w trzech krajach: USA, Kanadzie i Meksyku. Trzech organizatorów oznacza trzy maskotki turniejowe. W tym przypadku publiczność do kibicowania będą zagrzewać: jaguar Zayu (reprezentujący Meksyk), łoś Maple (Kanadę) oraz bielik Clutch (Stany Zjednoczone). Każdy z tych przedstawicieli stanowi przykład flagowego zwierzęcia danego kraju. Naukowcy z paryskiego Uniwersytetu Paris-Saclay pochylili się nad kwestią przywiązania drużyn sportowych do swoich herbów, które często zawierają wątek zwierzęcy. Według badaczy ingerencja klubów mogłaby pomóc w zachowaniu bioróżnorodności ekologicznej. Jak zostało przeprowadzone badanie? By określić skalę występowania motywów zwierzęcych na koszulkach sportowych, naukowcy przeanalizowali 727 drużyn w 50 krajach i 10 najważniejszych dyscyplinach sportowych. Pozwoliło to na identyfikację co najmniej 161 różnych gatunków zwierząt wykorzystywanych w budowaniu sportowej marki. Wyniki ukazały, że wśród zwierzęcych herbów dominują ssaki i ptaki. Wynik ten nie może dziwić: ssaki podbijają serca fanów swoją dostojnością i inteligencją, a ptaki – sprytem i walecznością. Mimo tej dominacji na sportowych koszulkach pojawia się bardzo zróżnicowana fauna. Potyczki sportowe są prowadzone pomiędzy aligatorami, pingwinami, wilkami czy rekinami. Co ciekawe, wykorzystywanie animalistycznej heraldyki nie ogranicza się jedynie do konkretnych dyscyplin sportowych. Za herb ze zwierzęciem walczą zarówno piłkarze, rugbiści, jak i siatkarze. Naukowcy zauważyli, że zwierzęta pojawiają się w symbolach sportowych na całym świecie – zarówno w drużynach męskich, jak i żeńskich. Wybory te różnią się jednak między regionami. W Afryce i Azji dominują gatunki rodzime, takie jak słonie, natomiast w Europie i obu Amerykach chętniej sięga się po symbole spoza kontynentu, m.in. lwy czy tygrysy. Za herb w służbie przyrody – jak kluby sportowe mogą walczyć ze zmieniającym się klimatem? Herb sportowy to nie tylko logotyp danej drużyny. To element na stałe wpisany w kibicowską mentalność. Zwierzęta pojawiają się nie tylko jako maskotki, ale także zdobią klubowe gadżety i towarzyszą fanom na co dzień. Główny autor badania, dr Ugo Arbieu, w następujący sposób określa potencjał ekologiczny drzemiący w sportowych fanach: „To emocjonalne połączenie między kibicami a zwierzętami reprezentującymi ich drużyny można wykorzystać, by wspierać ochronę przyrody na szeroką skalę”. Według naukowców właściciele klubów sportowych mogliby znacząco wpłynąć na poprawę światowej bioróżnorodności. Emocjonalna więź kibiców ze zwierzęcym herbem mogłaby stać się fundamentem do budowania większej świadomości ekologicznej. Wiele drużyn wykorzystujących rodzimą faunę w swoich symbolach mogłoby wprowadzać realne działania na rzecz przyrody, prowadząc m.in. akcje charytatywne lub edukacyjne. Ekolog dr Diogo Veríssimo z Uniwersytetu Oksfordzkiego tłumaczy, że animalistyczne symbole zawarte w herbach docierają do szerokiej publiczności, której trudno trafić poprzez tradycyjne kanały komunikacji środowiskowej. Gdyby każda drużyna sportowa, w której herbie znajduje się zwierzę, rozpoczęła kampanię zwracającą uwagę na los danego gatunku, moglibyśmy mówić o całkowitej transformacji sposobu myślenia o tej części przyrody. Szczególnie podatni na takie działania mogliby być najmłodsi kibice, których świadomość dopiero się kształtuje, a którzy często odczuwają silne przywiązanie do barw klubowych. Gdzie szukać działań klubów na rzecz przyrody? Niektóre drużyny sportowe już teraz wyrażają wsparcie dla swoich zwierzęcych przedstawicieli. Bejsbolowe Detroit Tigers regularnie wspierają lokalny ogród zoologiczny, prowadząc liczne działania edukacyjne. Drużyna hokejowa San Jose Sharks prowadzi natomiast fundację mającą na celu ochronę i prowadzenie badań nad populacją herbowych rekinów. Gdyby takich zachowań było więcej, moglibyśmy mówić o globalnym wpływie sportu na przyrodę. Źródła: Flinders University Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Samce pająków „wąchają nogami”. Ich poszukiwanie miłości przebiega w bardzo nietypowy sposób
Chociaż zmysł węchu zlokalizowany w odnóżach brzmi surrealistycznie, to dla darownika przedziwnego – pająka z rodziny darownikowatych – jest normą. Jego nazwa zobowiązuje: naukowcy odkryli, że posiada na odnóżach specjalne „włoski węchowe”, dzięki którym wyczuwa potencjalne partnerki. Aż włos się jeży, bo do tej pory uważano, że pająki polegają głównie na wzroku czy dotyku.
Darownik zwyczajny udowadnia, że świat pająków ciągle nas szokuje. Kolejnego fascynującego odkrycia dokonali naukowcy z Uniwersytetu w Greifswaldzie, którzy odnaleźli na odnóżach samców z tego gatunku włoski, pozwalające im precyzyjne rozpoznawać zapachy. Jak to działa? Niezwykłe włoski na pajęczych nogach Zespół badaczy pod kierownictwem Mohammada Belal Talukdery przeprowadził dokładne analizy nóg samców gatunku darownika przedziwnego (Pisaura mirabilis). Za pomocą mikroskopii elektronowej naukowcy odkryli istnienie unikatowych struktur – włosków (sensilli) węchowych, które znajdują się wyłącznie na nogach dorosłych samców tego gatunku. Struktura, rozmieszczenie oraz wewnętrzna budowa tych włosków sugerują, że ich podstawową funkcją jest odbieranie zapachów unoszących się w powietrzu, a nie kontakt z podłożem czy partnerką. Pełnią funkcję nosa u ssaków. Naukowcy zauważyli, że w odróżnieniu od włosków smakowych, które występują u obu płci i mają kontakt z powierzchniami, włoski węchowe znajdują się w miejscach, które nie stykają się z żadnymi obiektami podczas poruszania się. Taka lokalizacja wskazuje na ich rolę w wykrywaniu lotnych związków chemicznych, czyli zapachów. A skoro mają je wyłącznie samce, to ich rola musi być ściśle związana z poszukiwaniem partnerek. My mamy to w nosie, ale czy pająk „ma to w nodze”? Aby potwierdzić funkcję odkrytych włosków, badacze zaprojektowali eksperyment behawioralny. Umieścili samicę darownika na końcu szklanej rurki w kształcie litery Y, natomiast samca u podstawy rozgałęzienia. Po dwugodzinnej adaptacji samicy, gdy poczuła się komfortowo i bezpiecznie, obserwowano wybór kierunku przez samca. Aż 80% samców wybierało gałąź rurki, z której pochodził zapach samicy. Co więcej, decyzja była podejmowana szybko, co dowodzi, że włoski węchowe rzeczywiście pozwalają pająkom wykrywać obecność partnerki na odległość. Wyniki tego typu eksperymentów rzucają nowe światło na sposób, w jaki pająki wykorzystują chemoreceptory. Wcześniej sądzono, że polegają głównie na zmyśle dotyku i wzroku. Dziś wiemy, że ich nogi stanowią wyspecjalizowane narzędzie do wykrywania bodźców chemicznych, co znacząco zwiększa ich szanse na sukces rozrodczy oraz przetrwanie w trudnych warunkach. Nowa wiedza o pająkach Według profesor Gabriele Uhl, zoolożki z Uniwersytetu w Greifswaldzie, dotychczas niewiele wiadomo było o zmysłach chemicznych pająków w porównaniu do owadów. Wiele wcześniejszych badań koncentrowało się wyłącznie na owadzich systemach węchowych, w których sensilla węchowe są dobrze znane i udokumentowane. Uważano, że pająki polegają głównie na wzroku. Odkrycie włosków węchowych u samców Pisaura mirabilis zmienia nasze myślenie o sensoryce stawonogów. Pokazuje, że pająki – chociaż nie mają tak wyspecjalizowanych narządów węchowych jak ssaki – również są zdolne do odbierania sygnałów zapachowych w sposób wysoce precyzyjny. Pająki inspiracją dla biomechaniki Pajęcza umiejętność wykrywania zapachów przy pomocy odnóży fascynuje inżynierów i naukowców pracujących nad nowymi technologiami. Analiza budowy i działania sensilli stawonogów staje się inspiracją do tworzenia bioinspirowanych sensorów oraz systemów detekcji chemicznej w robotyce czy inżynierii materiałowej. To kolejny dowód na to, że świat przyrody i nowych technologii może się ze sobą w naturalny sposób przeplatać. Być może częściej powinniśmy zwracać oczy w jego stronę. Źródło: Communications Biology
Koty miauczą więcej do mężczyzn. Czy to znak futrzastego patriarchatu?
Zdarzyło mi się słyszeć, że do mężczyzn trzeba mówić głośno i wyraźnie. Jeśli to prawda, to z pewnością wiedzą to koty – okazuje się, że miauczą one znacznie częściej, gdy do domu wraca mężczyzna niż kobieta. Czy to sprytna strategia na zwrócenie męskiej uwagi czy może patriarchalne przyzwyczajenia?
Domowe koty mogą być nieobojętne na płeć osoby, która przekracza próg mieszkania – tak wynika z badań przeprowadzonych na Uniwersytecie w Ankarze. Analiza pierwszych chwil spotkania kotów z opiekunami ujawniła, że te zdecydowanie częściej miauczą na mężczyzn. Czy koty „obchodzi”, że wracamy do domu? Niezwykle ciężko jest dokładnie prześledzić zachowania domowych kotów. Do tej pory dane zbierano za pomocą ankiet wypełnianych przez właścicieli, ale nie zawsze było to miarodajne. Tureccy badacze mieli inny pomysł: przebadali dokładne interakcje 31 par opiekunów i ich kotów za pomocą kamer. Właściciele zwierząt zostali poproszeni o użycie kamery zamontowanej na klatce piersiowej (np. telefonu komórkowego lub popularnego GoPro) w celu filmowania pierwszych minut po powrocie do domu, zachowując się przy tym tak naturalnie, jak to tylko możliwe. Następnie zespół przeanalizował tylko pierwsze 100 sekund każdej interakcji, śledząc 22 konkretne kocie zachowania. Obejmowały one intensywność miauczeń, ocieranie się o nogi czy ziewanie – mechanizm związany ze stresem. Koty miauczą więcej do mężczyzn Wyniki badań były jednoznaczne – koty znacznie częściej wokalizowały (m.in. miauczały i mruczały) podczas witania opiekunów płci męskiej niż opiekunek płci żeńskiej. Co ciekawe, ta zwiększona częstotliwość była taka sama u wszystkich kotów i niezależna od wieku, rasy, płci zwierzęcia czy nawet wielkości gospodarstwa domowego. Średnio koty wydawały 4,3 miauczenia w ciągu pierwszych 100 sekund witania się z mężczyznami, a zaledwie 1,8 w przypadku witania się z kobietami. Pozostało pytanie, dlaczego. Czy koty wolą mężczyzn? Według naukowców wbrew pozorom nie chodzi o sympatię, a o pragmatyzm. Ustalili oni, że... mężczyźni po prostu rzadziej rozmawiają ze swoimi kotami i są na nie generalnie mniej uważni. Koty dostosowują swoją komunikację, aby zwrócić ich uwagę. – Opiekunowie płci męskiej mogą rzadziej angażować się w zachowania werbalne niż opiekunki płci żeńskiej. Ta różnica może skłaniać koty do aktywniejszego wykorzystywania sygnałów głosowych w celu uzyskania reakcji od opiekunów płci męskiej – przekonują sami autorzy badania. Koty miauczą tylko na ludzi Miauczenie jest jedną kluczowych form komunikacji kotów z człowiekiem, a niemal nieużywaną w relacjach między kotami. Koty domowe rozwinęły wachlarz dźwięków, którymi starają się przyciągnąć uwagę opiekuna, wyrazić swoje potrzeby, powitać lub poprosić o interakcję. Krótkie, delikatne miauknięcie zwykle oznacza powitanie, natomiast dłuższe i częstsze może sugerować silniejszą chęć kontaktu lub frustrację z powodu braku reakcji. Nagła zmiana w zachowaniu, zwłaszcza wzmożone, uporczywe miauczenie może świadczyć o problemach zdrowotnych. To wołanie o pomoc. Tajemnice kociego powitania Nowe badanie wykazało również, że koty stosują kilka form komunikacji, witając swoich właścicieli. Czasem przyjmują przyjazne zachowania społeczne, takie jak pozycja z uniesionym ogonem, zbliżanie się i ocieranie o osobę, a czasem zachowania obronne, takie jak ziewanie i przeciąganie się. Naukowcy interpretują to jako dowód na to, że powitanie kota jest złożoną formą komunikacji, która obejmuje pragnienie kontaktu, a także sposób radzenia sobie ze stresem, na przykład ulgę, gdy opiekun jest w domu. Choć badanie dostarczyło ciekawych danych, jego ograniczeniem jest stosunkowo mała próba badawcza oraz fakt, że zostało przeprowadzone wyłącznie w Turcji. Naukowcy podkreślają potrzebę przeprowadzenia podobnych analiz w innych krajach i kulturach, aby sprawdzić, czy różnice w wokalizacji związane z płcią opiekuna są zjawiskiem globalnym. Źródło: Ethology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Małpy trzymają rytm lepiej niż niejeden perkusista. Wiemy to dzięki… Backstreet Boys
Chociaż nie są jeszcze królami swingu i daleko im do Buddiego Richa czy Johna Bonhama, to makaki naprawdę umieją rozpoznawać i utrzymywać różnorodne rytmy. Do tej pory myśleliśmy, że to zdolność zarezerwowana wyłącznie dla gatunków uczących się wokalizacji: ludzi czy śpiewających ptaków. Czy „czucie bluesa” mamy w genach?
Makaki potrafią synchronizować swój ruch z rytmem muzyki – wiemy to dzięki najnowszym badaniom. Po wstępnych sukcesach z metronomem przyszedł czas na bardziej skomplikowane utwory: Barrego White’a, Backstreet Boys czy nawet reprezentantów muzyki renesansowej. Małpy poradziły sobie doskonale, a odkrycie to rzuca nowe światło na percepcję rytmu w świecie zwierząt. Czy makaki mają poczucie rytmu? Zainteresowanie poczuciem rytmu u zwierząt sięga lat 80. XX wieku. Jednak dopiero teraz udało się szczegółowo przyjrzeć temu, jak i czy w ogóle makaki są w stanie postrzegać rytm muzyki, a następnie synchronizować z nim swoje ruchy. Przełomem okazały się najnowsze badania opublikowane w prestiżowym czasopiśmie „Science”, podczas których chciano sprawdzić, czy dwa makaki – wcześniej wyszkolone w synchronizacji stukania z rytmem metronomu – będą w stanie wystukiwać rytm prawdziwej muzyki. W przeciwieństwie metronomu, który ma proste, wyraźne „kliknięcie”, prawdziwa muzyka jest złożona, a rytm musi zostać z niej „wydobyty”. To wymaga nie lada słuchu, który przerasta niektórych perkusistów (tak Larsie Urlichu, patrzę na ciebie). Zwierzęcy królowie bluesa Eksperyment został podzielony na trzy fazy, w których małpy były nagradzane sokiem za wykonanie wymaganej sekwencji stuknięć. W pierwszej fazie makaki miały dopasować swoje ruchy do trzech różnych utworów muzycznych. By sprawdzić, czy małpy nie uczą się mechanicznie, przesuwano rytm muzyki o pół taktu. Makaki jednak zawsze pozostawały „w rytmie”. W drugiej fazie badania naukowcy „pocięli” utwory muzyczne i przemieszali ich fragmenty, niszcząc ich strukturę rytmiczną. W tej wersji muzyki makaki nie były w stanie się synchronizować, co potwierdziło, że wcześniej reagowały na kolejny rytm, a nie na przypadkowe dźwięki. Makaki naprawdę to „poczuły” Najbardziej zaskakująca była trzecia faza eksperymentu. Małpy mogły wtedy stukać dowolnie, ale mimo to ich rytm idealnie zgrywał się z rzeczywistym tempem utworu „Everybody” zespołu Backstreet Boys. Co istotne, nagradzano je za każdy rytmiczny wzorzec – niekoniecznie zgrany z muzyką – a mimo to wybrały rytm zgodny z utworem. – Nasze badania pokazują, że makaki są zdolne do percepcji rytmu i synchronizacji swoich ruchów z muzyką – podsumowali autorzy badania. Czy wszystkie gatunki mają poczucie rytmu? Do tej pory zakładaliśmy, że zdolność do synchronizacji ciała z muzyką jest zarezerwowana wyłącznie dla gatunków uczących się wokalizowania, np. śpiewających papug czy porozumiewających się głosem ludzi. Eksperyment z makakami – czyli gatunkiem nie należącym do wysoce rozwiniętych wokalnie ssaków – obalił tę teorię. Badacze zaproponowali nową koncepcję opartą na czterech składnikach, która stara się wytłumaczyć „rytmiczne ciągoty” bez konieczności nauki wokalizowania. Według nich wystarczy połączenie czterech uniwersalnych zdolności poznawczych: słuchowej detekcji rytmu – umiejętności rozpoznawania regularności dźwięków w muzyce, predykcji – przewidywania kolejnych uderzeń rytmu, sprzężenia zwrotnego słuchowo-ruchowego – możliwości dostosowania ruchu ciała na podstawie bodźców słuchowych, motywacji nagrodą – wzmacniania zachowań rytmicznych przez system nagród (np. soku owocowego). Które gatunki są najbardziej muzykalne? To podejście sugeruje, że zdolności rytmiczne mogą być bardziej powszechne w świecie zwierząt, niż wcześniej sądzono – niektóre gatunki nie są po prostu nimi zainteresowane. W ostatnich latach wykazano, że także szczury są w stanie kołysać się w rytm muzyki – preferują tempo 120–140 uderzeń na minutę, podobnie jak ludzie. Słonie afrykańskie potrafią wykonywać rytmiczne ruchy do muzyki, choć nie są tak precyzyjne jak człowiek czy makak w kontrolowanych warunkach laboratoryjnych. Odkrycia te pokazują, że muzyka i rytm są jeszcze bardziej uniwersalne, niż wcześniej sądziliśmy. Ich korzenie mogą sięgać znacznie głębiej w ewolucję ssaków. Źródła: Science, University of Tokyo Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Lis bawi się jak pies? To tylko pozory – ostrzegają eksperci
Czy lisy stają się udomowione? Filmy na TikToku pokazują zwierzęta, które podchodzą do ludzi i zachowują się jak domowe pupile. Ale czy to naprawdę oznacza udomowienie?
Spis treści: Udomowienie a habituacja – co mówi nauka? Dlaczego lisy podchodzą do ludzi? Lis to nie pies – uważaj, zanim go dotkniesz Czy lisy były kiedyś udomowione w historii ludzkości? Eksperyment Rosjan – kiedy lis naprawdę staje się domowy Czy będziemy kiedyś mieć udomowione lisy? Eksperci nie zostawiają złudzeń Filmy z przyjacielskimi, łagodnymi lisami, które podchodzą do ludzi i jakby chcą się bawić, robią furorę na TikToku. Ale to, że jakiś gatunek jest towarzyski, wcale nie znaczy, że jest udomowiony. W filmie na TikToku, który ma ponad milion wyświetleń, dziki lis bawi się czymś w rodzaju piłki. Pozwala jej stoczyć się ze wzgórza, po czym za nią goni. Wideo jest oznaczone hashtagiem #domesticatedfox. – Pewnie z daleka patrzył, jak psy bawią się w aport – pisze jeden z komentujących. – On też po prostu chce być grzecznym chłopcem. W innym filmie na TikToku dziki lis podchodzi do wyciągniętej ludzkiej ręki. Zauroczony komentujący żartuje: – Skoro nie do głaskania, to czemu wygląda jak do głaskania? Seria viralowych filmów w mediach społecznościowych sprawia, że wiele osób w internecie spekuluje, iż lisy „same się udomawiają”. Czyli stają się coraz bardziej przyjazne ludziom bez świadomej ingerencji człowieka i bez celowej selektywnej hodowli. Ale czy to prawda? Udomowienie a habituacja – co mówi nauka? Żeby uznać zwierzę za udomowione, musi dojść zarówno do zmian behawioralnych, jak i fizycznych. Zwierzęta stają się łagodniejsze, a z czasem często także mniejsze niż ich dzicy krewni. – Ostatecznym rozstrzygnięciem są geny – mówi Blake Morton, badacz zachowania zwierząt z Uniwersytetu w Hull w Wielkiej Brytanii. Nie wystarczy, że w jednym pokoleniu danego gatunku pojawi się łagodniejsze podejście do ludzi. Te zachowania i cechy muszą zostać przekazane potomstwu. Istnieją dowody, że część współczesnych lisów wykazuje drobne oznaki udomowienia. W jednym badaniu stwierdzono, że lisy żyjące w miastach mają krótsze pyski i mniejsze czaszki niż lisy z terenów wiejskich. Z kolei własne badania Mortona wykazały, że miejskie lisy były mniej płochliwe i bardziej skłonne do eksplorowania niż wiejskie, gdy podano im pojemniki z jedzeniem wymagające rozwiązania prostych zadań. Morton podkreśla jednak stanowczo, że „żadne z tych wyników nie jest bezpośrednim dowodem udomowienia”. Dlaczego lisy podchodzą do ludzi? Co więcej, mit samoudomowienia może tak naprawdę szkodzić lisom. Może też prowadzić do niepokojących zachowań ze strony ludzi. – Często widzimy viralowe zdjęcia czy filmy z lisami pojawiającymi się w środowisku miejskim. To podsyca błędne przekonanie, że lisy same się udomawiają – mówi Cinthia Abbona, biolog z argentyńskiej Narodowej Rady ds. Badań Naukowych i Technicznych. – Sugestia, że dzikie lisy są na drodze do udomowienia, grozi normalizowaniem zachowań, które mogą być szkodliwe i dla zwierząt, i dla ludzi. Lisy faktycznie wykazują zachowania podobne do psów, na przykład machanie ogonem. To może sprawiać, że wydają się przyjazne. Prawdziwe samoudomowienie – u jakiegokolwiek gatunku – byłoby jednak czymś niezwykłym. – Nie znamy ani jednego gatunku, który naprawdę sam się udomowił – mówi Abbona. Morton dodaje, że sama koncepcja samoudomowienia jest wśród naukowców wciąż przedmiotem sporu. Na przykład badanie z 2012 roku sugerowało, że bonobo mogły się samodzielnie „udomowić”, stając się z czasem mniej agresywne. Późniejsze prace zakwestionowały jednak ten wniosek – wskazano, że bonobo wcale nie są tak tolerancyjne, jak wcześniej sądzono. Lis to nie pies – uważaj, zanim go dotkniesz Zdaniem Mortona ludzie, którzy dopatrują się „samoudomowienia”, mylą je z habituacją. Habituacja zachodzi wtedy, gdy zwierzę przyzwyczaja się do bliskości człowieka po wielokrotnych kontaktach, które nie kończą się dla niego niczym złym. Lisy mogą najpierw przyciągać łagodne miejskie warunki klimatyczne. Potem odkrywają, że miasto zapewnia mnóstwo pokarmu. – Wszędzie są szczury, którymi mogą się pożywić – mówi Morton. – Ludzie dokarmiają lisy w swoich ogrodach. Z czasem lisy przyzwyczajają się do obecności ludzi. Trevor Williams – założyciel The Fox Project, organizacji ratującej i rehabilitującej rocznie około 1500 dzikich lisów w Wielkiej Brytanii – twierdzi, że choć lisy potrafią sobie same znaleźć jedzenie, wybierają najpierw łatwiejszą drogę. Trzymają się blisko ludzi, bo prędzej czy później ktoś coś upuści albo wyrzuci resztki. – Znam dwie restauracje w Londynie, które dokarmiają „swoje” lisy – mówi. – Jedna to restauracja indyjska, druga włoska. Jedne lisy dostają więc ciągle curry, a inne makaron. Dla lisów to sprytna metoda na szybki posiłek. Ale wcale nie jest im to konieczne. – Bez was też sobie poradzą – mówi Williams. – Wezmą wasz poczęstunek, a potem i tak pójdą zjeść szczura gdzieś w rurze kanalizacyjnej. Williams uważa też, że „znaczna” część spośród 15 tys. londyńskich lisów cierpi na toksoplazmozę – powszechną chorobę pasożytniczą. Nie przenosi się ona z lisów na ludzi, ale może sprawić, że zwierzęta tracą naturalny odruch ucieczki. W jednym z filmów z ponad dwoma milionami wyświetleń widać lisa, który podchodzi do człowieka wyciągającego rękę. Zaniepokojone zwierzę obwąchuje dłoń, po czym gwałtownie ucieka. (Mani Lejeune, specjalistka od parazytologii z Cornell University College of Veterinary Medicine, zaznacza, że londyńskie lisy nie są wyjątkiem. Szacuje się, że na świecie co najmniej 39 procent lisów jest zakażonych toksoplazmozą, a w USA prawie 50 procent). – Brakuje im naturalnego instynktu, by po prostu dać nogę i dopiero potem „zadawać pytania”. Tak zachowywałyby się lisy w normalnych warunkach – mówi Williams. – Lisy w miastach nie są bardziej udomowione niż ich wiejscy krewni. Po prostu lepiej nas rozumieją. Czy lisy były kiedyś udomowione w historii ludzkości? Obecnie lisy raczej nie marzą o tym, by zostać naszymi najlepszymi przyjaciółmi. Ale czy kiedykolwiek w przeszłości było inaczej? Dwa niedawne badania sugerują, że lisy mogły kiedyś pełnić rolę zwierząt domowych. W badaniu z 2025 roku ustalono, że rdzenne kultury Ameryki Południowej miały półoswojone lisy-pupile. Określano je jako Fuegian Dogs. W innym badaniu archeolodzy odkryli szczątki wymarłego dziś gatunku lisa, Dusicyon avus, pochowane razem z człowiekiem. Może to sugerować, że „najlepszym przyjacielem człowieka” mógł być kiedyś właśnie lis. – Zaskoczyła nas głębia tej relacji, sugerowana przez wspólny pochówek. To zjawisko rzadkie i bardzo symboliczne – mówi Abbona, współautorka badania poświęconego D. avus. – Lisy zwykle żyją samotnie i trudno je oswoić. To wciąż nie jest jednak dowód na pełne udomowienie. – W społecznościach łowiecko-zbierackich trzymanie dzikich zwierząt jako towarzyszy było prawdopodobnie dużo mniej niezwykłe, niż wydaje się nam dzisiaj – wyjaśnia Abbona. Eksperyment Rosjan – kiedy lis naprawdę staje się domowy Jedyny dobrze opisany przypadek udomowienia lisów to kontrowersyjny eksperyment rosyjskich genetyków. Przez niemal 60 lat, począwszy od połowy XX wieku, selektywnie rozmnażali oni dzikie lisy. W każdym pokoleniu krzyżowali tylko najłagodniejsze osobniki, wykazujące przyjazne cechy. Po wielu latach uzyskali lisy, które lizały badaczom ręce i machały ogonami na widok człowieka. Nie skończyło się to dobrze dla wielu zwierząt. Setki lisów, które nadal zachowywały się dziko i agresywnie – czyli po prostu jak typowy lis – zostały zabite lub sprzedane na fermy futrzarskie albo do handlu egzotycznymi zwierzętami. – Stworzenie gatunku naprawdę domowego wymaga wielu lat pracy naukowej i selektywnej hodowli – mówi Kimberly DeFisher, założycielka i prezes Arctic Fox Daily Wildlife Rescue, ośrodka dla lisów w Williamson w stanie Nowy Jork. DeFisher opiekuje się 35 lisami z niewoli, porzuconymi lub oddanymi przez właścicieli, gdy okazało się, że „lis domowy” to wciąż w dużej mierze dzikie zwierzę. Badaczka nazywa rosyjski eksperyment „nieetycznym i nieprzystającym do dzisiejszych standardów ochrony zwierząt.” Choć nie ma oficjalnych statystyk, DeFisher szacuje, że w USA co najmniej 50 procent lisów kupionych jako „zwierzęta domowe” w ramach handlu egzotycznymi gatunkami trafia w ciągu pierwszego roku życia do innych miejsc. Są porzucane, usypiane albo nielegalnie wypuszczane na wolność. Dzieje się tak, gdy właściciele nagle sobie uświadamiają, że mają w domu dzikie zwierzę, a nie psa. – Ludzie myślą, że lis będzie jak szczeniak. Wszystko przez te viralowe filmiki, które pokazują lisy z zachowaniami podobnymi do psich – tłumaczy. Lisy mają jednak zwyczaj znaczenia moczem praktycznie wszystkiego w domu: – Wszystkiego, co pachnie inaczej, czego nie lubią albo co „chcą zachować na później.” Ich mocz jest, jak dodaje, „bardzo ostry w zapachu – coś pomiędzy skunksem a piżmem”. W swoim ośrodku DeFisher regularnie nagrywa interakcje z uratowanymi lisami i publikuje filmy, które dają realistyczny obraz ich zachowania. W jednym z nowszych nagrań Portia – dzika lisica, której nie można już wypuścić na wolność po tym, jak została zabrana z natury i przyzwyczajona do życia jako „pupil” – wspina się DeFisher na głowę i od razu… sika jej na włosy. Nawet badanie z 2025 roku, które wykazało, że rdzenne kultury Ameryki Południowej trzymały „półoswojone lisy*pupile”, podkreśla, że opisywano je często jako „złośliwe, dzikie, na wpół oswojone i inne”. Nie wiadomo dokładnie, dlaczego gatunek ten wyginął. Jedna z hipotez zakłada, że celowo zastąpiono go łatwiejszymi do udomowienia psami. Czy będziemy kiedyś mieć udomowione lisy? Eksperci nie zostawiają złudzeń Jeśli marzy ci się lis, który będzie potulnym pupilem i nigdy nie nasika ci na głowę, lepiej ochłoń. Morton uważa, że wizja samoudomowienia lisów w XXI wieku jest całkowicie nierealna. – Zdecydowanie nie za naszego życia. I nie w ciągu wielu, wielu pokoleń – mówi. – Udomowienie psa zajęło tysiące lat. Co więc robić, jeśli spotkasz lisa na wolności – albo na chodniku w mieście? Głaskanie zdecydowanie odpada. Nie należy też próbować karmić ich z ręki. Jeśli lis przyzwyczai się do dostawania jedzenia prosto z dłoni, może spróbować powąchać i skubnąć rękę nowej osoby. Będzie myślał, że znowu dostaje smakołyk. To mogłoby się dla niego skończyć „śmiertelnym błędem” – ostrzega Williams. W Wielkiej Brytanii wolno zadzwonić do prywatnej firmy, która „zajmie się lisem”. W USA władze mogą zwierzę odłowić i uśpić. – Ludzie oglądający takie filmiki myślą, że to urocze i magiczne, jak z bajki o Królewnie Śnieżce – mówi DeFisher. – A tak naprawdę to niebezpieczne dla lisa. Jeśli nauczy się ufać jednej osobie, może zacząć mniej bać się kolejnych. Problem w tym, że większość ludzi nie odbiera dzikiego lisa podchodzącego z bliska jako czegoś magicznego. Przestraszą się. Zadzwonią po odpowiednie służby. Williams się z tym zgadza: – Nie zakładaj od razu, że dzikie zwierzęta cię potrzebują. W większości przypadków w ogóle cię nie potrzebują. Źródło: National Geographic
Naukowcy po raz pierwszy znaleźli w morzu rzadkiego wieloryba... i strzelili do niego z kuszy. Dlaczego?
Po latach poszukiwań – udało się. Naukowcy po raz pierwszy zidentyfikowali w morzu żywego dziobowala miłorzębozębnego: rzadkiego walenia, który do tej pory owiany był tajemnicą. Jeśli przykuliśmy waszą uwagę kuszą, to bez obaw – waleniowi nic się nie stało, a „ostrzeliwanie” to standardowy proces.
Pierwszy raz w historii udało się zaobserwować żywy gatunek wieloryba z rodziny wali dziobogłowych, który do tej pory znaliśmy jedynie za sprawą martwych osobników wyrzucanych na brzeg morza. Temu nieuchwytnemu ssakowi udało się nawet pobrać DNA… za pomocą kuszy. Tajemnicze ssaki ukryte pod powierzchnią wody Dziobowal miłorzebozębny przez dekady owiany był całkowitą tajemnicą. Gdyby nie martwe osobniki wyrzucane przez morze na brzeg nie wiedzielibyśmy tak naprawdę o jego istnieniu. Brakowało potwierdzonych obserwacji tych wielorybów na otwartym morzu. I to mimo tego, że należy on do rodziny wali dziobogłowych – drugiej co do liczby gatunków i zarazem najsłabiej poznanej wśród dużych ssaków żyjących na Ziemi. Przełom w poszukiwaniu dziobowala nastąpił w kilka lat temu, kiedy zespół naukowców prowadzących badania u zachodnich wybrzeży Meksyku zarejestrował wyjątkowe sygnały echolokacyjne. Przypisano je tajemniczemu gatunkowi, jednak brakowało dowodów. W 2020 roku zaczęto poszukiwania. Rzadkie spotkanie na otwartym morzu Badacze korzystali z zaawansowanych podwodnych mikrofonów (hydrofonów) i długo próbowali namierzyć źródło nietypowego dźwięku. W 2024 roku impuls echolokacyjny doprowadził ich do pojedynczego osobnika, który w istocie okazał się być wielorybem dziobogłowym. W ciągu kilku dni udało się dotrzeć do niewielkiego stada, w którym znajdował się m.in. dorosły samiec pokryty wojennymi bliznami i dorosła samica z młodym. Gatunki wielorybów dziobogłowych bywają jednak trudne do rozróżnienia, więc sama obserwacja wielorybów nie wystarcza do identyfikacji. I tutaj w tej historii pojawia się kusza. Naukowcy strzelili do wieloryba z kuszy Zespół mógł potwierdzić swoje obserwacje dopiero po pobraniu próbki DNA. W tym celu badacze strzelili do niego ze specjalnej kuszy – wszystko po to, by pobrać jego tkankę i nie niepokoić zwierzęcia zbytnim zbliżeniem się czy „łapanką”. Gruba skóra ssaka sprawiła jednak, że nie ma się o co martwić. Zwierzę ma się dobrze, a „wyciągnięto” z niego jedynie skrawek tłuszczu o wielkości gumki od ołówka. Okazało się, że w istocie jest to nieuchwytny wcześniej dziobowal miłorzębozębny. Swoje odkrycia naukowcy opublikowali w czasopiśmie „Marine Mammal Science”. Jaki jest nowy wieloryb? Dziobowale miłorzębozębne zawdzięczają swoją nazwę parze zębów, które kształtem przypominają charakterystyczne, wachlarzowate liście miłorzębu: drzewa pochodzącego z Chin. Są one w większości schowane w dziąsłach i szczęce, a na zewnątrz widoczne są jedynie ich końcówki. Samice nie mają kłów, które służą samcom nie do przeżuwania, a do toczenia brutalnych walk o terytorium. Stąd blizny na ciałach waleni. Dziobowale żywią się kałamarnicami i rybami, które „wysysają” ze składników odżywczych, więc zęby stają się jedynie bronią. Robert Pitman, współautor badania, nie kryje nadziei, że dokonane przez naukowców odkrycie pozwoli zidentyfikować wkrótce kolejne gatunki waleni, które nadal nie zostały zaobserwowane i ukrywają się w głębinach. To z ekscytujące, że na Ziemi wciąż żyją organizmy ważące ponad tonę, o których nic nie wiemy. Źródło: Marine Mammal Science Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Udomowione drapieżniki, czyli ciekawostki o kotach. Jaka więź łączy je z opiekunami?
Kot domowy bez wątpienia jest jednym z najzwyklejszych zwierząt. Trudno jest wskazać innego drapieżnika, który rozwijając zaawansowaną zdolność do międzygatunkowego przywiązania, zachował pełny biologiczny i poznawczy zestaw narzędzi samotnego łowcy. Koty towarzyszą ludziom od tysięcy lat, jednak czy tyle wystarczy, żeby w pełni zrozumieć zwierzę, z którymi dzielimy dom? Poniżej wymieniamy najbardziej intrygujące ciekawostki o kotach.
Spis treści: To nie człowiek wybrał kota. To kot wybrał człowieka Ścieżka udomowienia stanowi klucz do zrozumienia kocich zachowań Drapieżnik doskonały Kocia rzeczywistość Wewnętrzny świat kota Tak jak psy, koty zmieniły się z dzikich łowców w obecnych na całym świecie towarzyszy. Należy jednak podkreślić, że podróż, którą na przestrzeni lat odbyło to zwierzę, znacząco różni się od procesu udomowienia innych pupili. To nie człowiek wybrał kota. To kot wybrał człowieka Historia udomowienia kota jest w istocie historią samoudomowienia. Proces ten miał charakter symbiotyczny, zainicjowany nie przez ludzi, a przez same koty. Kluczowy moment nastąpił w okresie między 10 000 a 12 000 lat temu w Żyznym Półksiężycu, regionie na Bliskim Wschodzie, gdzie ludzkość po raz pierwszy przeszła od koczowniczego trybu życia łowców-zbieraczy do osiadłego, rolniczego stylu życia. To właśnie rewolucja rolnicza stworzyła zupełnie nową niszę ekologiczną. Gromadzone zapasy zboża zaczęły przyciągać hordy gryzoni. W to nowe środowisko wkroczył przodek wszystkich współczesnych kotów domowych – kot nubijski, czyli Felis silvestris lybica. Pokusa obfitego i łatwo dostępnego źródła przez pożywienia przyciągała dzikie koty do ludzkich osad. Dostrzegając ogromną wartość tych łowców, rolnicy zaczęli tolerować koty, a nawet zachęcali je do pozostania w zagrodzie. To zapoczątkowało wzajemnie korzystną relację: koty otrzymywały stały dopływ zdobyczy, a ludzie ochronę swoich kluczowych zapasów żywności. Ścieżka udomowienia stanowi klucz do zrozumienia kocich zachowań W przeciwieństwie do psów, które przez dziesiątki tysięcy lat były aktywnie selekcjonowane przez ludzi pod kątem cech takich jak posłuszeństwo i współpraca, koty w dużej mierze „wybrały” związek z ludźmi. Główną presją selekcyjną nie była zdolność do wykonywania poleceń, a tolerancja na bliskość człowieka i wybitne zdolności łowieckie w środowisku zmienionym przez ludzi. W konsekwencji podstawowy schemat behawioralny samotnego, niezależnego łowcy pozostał niemal nienaruszony u kota domowego. Ich „oziębłość” nie jest odrzuceniem ludzkiego towarzystwa, lecz bezpośrednim i logicznym dziedzictwem ich ewolucyjnej historii jako samowystarczalnych drapieżników. Drapieżnik doskonały Stwierdzenie, że zwykły domowy mruczek jest cudem inżynierii ewolucyjnej, w żadnym wypadku nie jest nadużyciem. Jako drapieżnik, kot dysponuje niesamowitą zwinnością, umiejętnością skradania się i skutecznością łowiecką. Wydaje się wręcz, że natura stworzyła je tylko w jednym celu: do lokalizowania, chwytania i konsumowania ofiary. Odruch prostujący Chyba każdy wie, że kot (prawie) zawsze spada na cztery łapy. Ta niezwykła zdolność jest zasługą złożonej, błyskawicznej sekwencji nerwowo-mięśniowej, znanej jako odruch prostujący. Mówimy tu o zdolności wrodzonej, nie wyuczonej. Proces jest inicjowany przez aparat przedsionkowy – zaawansowany system wypełnionych płynem kanalików w uchu wewnętrznym kota, który funkcjonuje jak biologiczny żyroskop. System ten natychmiast wykrywa orientację ciała względem grawitacji i wysyła sygnały do mózgu, aby rozpocząć sekwencję korekcyjną. Ten niezwykły odruch jest możliwy dzięki unikatowemu połączeniu cech anatomicznych. Po pierwsze, kot ma niezwykle elastyczny kręgosłup, który zawiera więcej kręgów niż ludzki. Te są połączone wysoce elastycznymi mięśniami, a nie sztywniejszymi więzadłami. Pozwala to zwierzęciu na jednoczesne skręcanie przedniej i tylnej połowy ciała w różnych kierunkach. Po drugie, kot ma szczątkowy obojczyk. Brak sztywnego połączenia kostnego między łopatkami a mostkiem sprawia, że przednie kończyny są przymocowane do ciała głównie za pomocą mięśni. Zapewnia to im niesamowity zakres ruchu i pozwala kotu przeciskać się przez każdy otwór, przez który zmieści się jego głowa. Podczas upadku kot najpierw obraca głowę, aby ustawić ją równolegle do ziemi, co jest wykrywane przez system przedsionkowy. Następnie elastyczny kręgosłup pozwala reszcie ciała podążyć za tym ruchem, skręcając przednie, a potem tylne kończyny do pozycji lądowania. Kot wygina grzbiet, aby zamortyzować wstrząs, który jest dodatkowo tłumiony przez miękkie opuszki łap. Jednak ten odruch nie jest niezawodny. Upadki z bardzo małych wysokości mogą nie dać kotu wystarczająco dużo czasu na wykonanie obrotu, podczas gdy upadki z ekstremalnych wysokości mogą nadal powodować poważne obrażenia, mimo idealnej postawy lądowania. Ciche łapy z wysuwanymi pazurami Miękkie, mięsiste opuszki na spodniej stronie kocich łap pełnią podwójną funkcję. Działają jak amortyzatory podczas skoków i lądowań oraz tłumią dźwięk kocich kroków, umożliwiając niemal bezszelestne podkradanie się do ofiary. W przeciwieństwie do psów, których pazury są zawsze odsłonięte, pazury kota są wysuwalne. Zazwyczaj są schowane w miękkiej tkance łapy. To chroni je przed zużyciem i zapewnia im pożądaną ostrość. W razie potrzeby (do wspinaczki, samoobrony lub chwytania ofiary), mięśnie kurczą się, aby natychmiast wysunąć pazury. Ta adaptacja jest cechą charakterystyczną drapieżnika polującego z zasadzki, który polega na ostatecznym, decydującym uderzeniu. Kocia rzeczywistość Koty żyją w świecie, który w dużej mierze pozostaje niewidoczny i niesłyszalny dla ludzi. Te udomowione drapieżniki dysponują wysoce wyspecjalizowanymi zmysłami – wzroku, słuchu i dotyku – które tworzą rzeczywistość percepcyjną, zdominowaną przez ruch, dźwięk o wysokiej częstotliwości i subtelne wibracje. Kocie oczy Zdolność kota do nawigacji w niemal całkowitej ciemności jest wręcz niesamowita. Kluczem do tej „supermocy” jest struktura zwana tapetum lucidum. Pod tym pojęciem kryje się wyspecjalizowana warstwa tkanki znajdująca się za siatkówką, która działa jak lustro. Kiedy światło wpada do oka, przechodzi przez siatkówkę. Wszelkie fotony, które nie zostaną zaabsorbowane, są następnie odbijane przez tapetum lucidum z powrotem przez siatkówkę, dając komórkom fotoreceptorowym drugą szansę na ich wykrycie. To właśnie to zjawisko powoduje charakterystyczny blask, który pojawia się, gdy w ciemności światło pada na kocie oczy. Kocie uszy Zakres słuchu kota jest niezwykły. Sięgając od około 48 Hz do 85 kHz, wkracza daleko w spektrum ultradźwięków. Nie jest to przypadek. Ten zakres jest doskonale dostrojony do wykrywania pisków i szelestów o wysokiej częstotliwości, wydawanych przez małe gryzonie, ich główną zdobycz. Należy też wspomnieć, że kocie uszy działają jak zaawansowany system lokalizacji dźwięku. Każde ucho jest kontrolowane przez ponad 30 indywidualnych mięśni. To sprawia, że może obracać się o 180 stopni, niezależnie od drugiego. Kocie wibrysy Wąsy kota są wysoce wrażliwymi narządami dotykowymi, zakorzenionymi trzy razy głębiej w skórze niż zwykła sierść i połączonymi z gęstą siecią nerwów i mięśni. To czyni je kluczową częścią sensorycznego arsenału tego drapieżnika. Wibrysy są czymś w rodzaju radaru bliskiego zasięgu. Wykrywają nawet najsubtelniejsze zmiany w prądach powietrza. Gdy kot porusza się, owe prądy odbijają się od stałych obiektów. W ten sposób powstaje szczegółowa „mapa” bezpośredniego otoczenia zwierzęcia. Pozwala to kotu „czuć” przestrzeń i nawigować w całkowitej ciemności, bez fizycznego kontaktu z przeszkodami. Wewnętrzny świat kota Naukowcy wiedzą coraz więcej na temat kociej psychiki. Dowody z badań nad procesami poznawczymi, snem i więzami społecznymi podważają długo utrzymywane stereotypy na temat tych zwierząt. Inteligencja kotów Kociej inteligencji nie można oceniać w tych samych kategoriach, co inteligencji psa, która często jest utożsamiana z posłuszeństwem i podatnością na szkolenie. Należy bowiem podkreślić, że ścieżka ewolucyjna kotów faworyzowała przede wszystkim niezależność i samowystarczalność. Intelekt tych zwierząt należy zatem rozpatrywać w kategoriach zdolności do rozwiązywania problemów dla własnej korzyści. Koty wykazują szereg zaawansowanych zdolności poznawczych. Mają silne poczucie stałości obiektu. Oznacza to, że rozumieją, że obiekt nadal istnieje, nawet gdy jest poza zasięgiem wzroku. Potrafią pojmować przyczynę i skutek, a to pozwala im manipulować swoim otoczeniem poprzez obserwację i metodę prób i błędów. Przykładowo, niektóre koty opanowują złożoną sekwencję ruchów wymaganą do otwarcia drzwi za pomocą klamki. Mają dobrą pamięć długotrwałą, szczególnie w odniesieniu do wydarzeń związanych z silnymi emocjami. Są również zdolne do uczenia się przez obserwację, nabywając nowe umiejętności, obserwując inne koty, a nawet swoich ludzkich opiekunów. Więź z człowiekiem Przełomowe badania, prowadzone przez dr Kristyn Vitale na Oregon State University, dostarczyły pierwszych naukowych dowodów na to, że koty tworzą głębokie, bezpieczne więzi ze swoimi ludzkimi opiekunami. Tym samym badaczka ostatecznie obaliła mit o „zdystansowanym” i „obojętnym” kocie. Metodologia badania zaadaptowała „test bezpiecznej bazy”, klasyczny projekt eksperymentalny z psychologii rozwojowej człowieka, używany do oceny stylów przywiązania między niemowlętami a ich rodzicami. W teście kot i jego opiekun zostali umieszczani w nieznanym pokoju na dwie minuty. Następnie opiekun wyszedł na dwie minuty, zostawiając kota samego, po czym wracał na ostatnią dwuminutową fazę. Zachowanie kota podczas ponownego spotkania stanowiło kluczowy wskaźnik jego przywiązania. Około 65% poddanych badaniu kotów i kociąt wykazywało styl „bezpiecznego przywiązania”. Te zwierzęta, choć potencjalnie zestresowane nieobecnością opiekuna, witały go po powrocie, a następnie z ufnością kontynuowały eksplorację pokoju. Wniosek z tych badań jest jednoznaczny. Większość kotów domowych postrzega swoich opiekunów nie tylko jako źródło pożywienia, ale jako kluczowe źródło bezpieczeństwa i ochrony. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Sekrety psiego umysłu i ciała, czyli ciekawostki o psach. Znasz je wszystkie?
Dla wielu ludzi pies jest kimś więcej niż tylko zwierzęciem. To wierny towarzysz, a wręcz członek rodziny. Rozmerdany ogon i ufne spojrzenie tego zwierzęcia stały się uniwersalnym symbolem bezwarunkowej lojalności i miłości. Ale czy naprawdę dobrze znamy stworzenie, z którym dzielimy nasze domy? Poniżej wymieniamy najbardziej intrygujące ciekawostki o psach.
Spis treści: Związek trwający od kilkudziesięciu tysięcy lat Pies postrzega świat inaczej niż człowiek Psi umysł, czyli inteligencja, emocje i sny czworonogów Sekrety psiego ciała Zanim pies stał się nieodłącznym elementem ludzkiego życia, jego przodkowie przemierzali surowe krajobrazy epoki lodowcowej. Proces udomowienia, który dał początek tej niezwykłej międzygatunkowej przyjaźni, nie był jednorazowym aktem, lecz czymś w rodzaju długiej podróży ewolucyjnej. Związek trwający od kilkudziesięciu tysięcy lat Naukowcy szacują, że proces ten rozpoczął się 20000–40000 lat temu, choć dokładne miejsce i czas wciąż pozostają przedmiotem ożywionej debaty naukowej. Dominująca teoria wskazuje, że nie był to podbój, a pakt zawarty z korzyścią dla obu stron. Odważniejsze i mniej płochliwe wilki zaczęły zbliżać się do ludzkich obozowisk, przyciągane resztkami pożywienia. Ludzie z kolei szybko dostrzegli korzyści płynące z obecności tych czujnych zwierząt. Stanowiły one żywy system wczesnego ostrzegania przed drapieżnikami i nieocenioną pomoc w polowaniach. Ten sojusz, oparty na wzajemnym zaufaniu i korzyściach, ukształtował nie tylko ewolucję psa, ale również wpłynął na rozwój ludzkich społeczeństw. To właśnie ta pierwotna relacja partnerska, nie dominacja, wyjaśnia, dlaczego dzisiejsza więź z psem jest tak głęboka i instynktowna. Ślady tego wyjątkowego statusu odnajdujemy w starożytnych cywilizacjach. W Egipcie psy były czczone jako święte zwierzęta i strażnicy, a ich śmierć stanowiła ogromną stratę. Jak wskazują historyczne źródła, po odejściu psa właściciele golili brwi, smarowali włosy błotem i przez wiele dni głośno go opłakiwali. Wskazuje to, że już tysiące lat temu między ludźmi a psami występowała silna więź. Pies postrzega świat inaczej niż człowiek Mimo że zajmujemy tę samą przestrzeń, to świat widziany przez psa jest skrajnie odmienny od tego, który my widzimy. To, co dla nas pozostaje niewidoczne, niesłyszalne i niewyczuwalne, dla psa stanowi bogaty zestaw informacji, tworzący zupełnie inny obraz rzeczywistości. Potęga psiego węchu O ile dla nas, ludzi, głównym narzędziem poznawania świata są oczy, dla psa tę rolę spełnia nos. Zdolności węchowe tych zwierząt są tak zaawansowane, że pozwalają im „widzieć” otoczenie za pomocą zapachów. Ta unikatowa zdolność jest rezultatem niezwykłej anatomii psiego nosa. Dowiedziono, że organ ten jest wyposażony w około 300 milionów receptorów węchowych. Dla porównania, ludzki nos ma ich zaledwie 5–6 milionów. Co więcej, część mózgu psa, która odpowiada za analizę zapachów, jest około 40-krotnie większa (proporcjonalnie do rozmiaru mózgu) niż u człowieka. Nos zdrowego psa jest stale wilgotny, dzięki wydzielinie z gruczołów śluzowych. To pozwala skutecznie wyłapywać i „przyklejać” cząsteczki zapachowe. Powietrze wpadające do nozdrzy rozdziela się na dwa strumienie. Jeden trafia do płuc w celu oddychania, a drugi jest kierowany do specjalnej komory przeznaczonej wyłącznie do analizy zapachów. Dodatkowo, psy posiadają narząd lemieszowo-nosowy (organ Jacobsona), umieszczony w podniebieniu, który pozwala im wykrywać feromony i inne sygnały chemiczne, całkowicie niedostępne dla ludzkiej percepcji. To wszystko sprawia, że psy potrafią skutecznie wykrywać materiały wybuchowe, narkotyki, a nawet subtelne zmiany chemiczne w ludzkim ciele, sygnalizujące choroby. Ich pamięć węchowa jest równie imponująca. Zwierzęta te potrafią zapamiętywać i rozróżniać około 600 tys. zapachów. Symfonia niesłyszalnych dźwięków Psi słuch jest równie wyspecjalizowany, co węch. Sympatyczne czworonogi słyszą w znacznie szerszym zakresie częstotliwości, sięgającym od 40 do 60000 Hz, co pozwala im odbierać ultradźwięki. To właśnie ta wrażliwość sprawia, że niektóre hałasy, jak choćby te, które powstają podczas burzy, mogą być dla nich fizycznie bolesne. Równie imponująca jest ich zdolność do lokalizacji źródła dźwięku. Psy reagują niemal natychmiastowo. Zajmuje im to zaledwie 0,06 sekundy. Mało tego, potrafią usłyszeć odgłosy z czterokrotnie większej odległości niż człowiek. To zasługa niezwykłej anatomii. Każdym uchem steruje aż 18 precyzyjnych mięśni, co pozwala im poruszać małżowinami niezależnie od siebie i używać ich jak precyzyjnych „radarów”. Dla porównania, ludzkim uchem steruje zaledwie 6 mięśni. Otoczenie widziane psimi oczami Wzrok nie stanowi dominującego zmysłu psa, jednak należy podkreślić, że również jest doskonale przystosowany do jego potrzeb. Wbrew obiegowej opinii, psy nie widzą świata w czerni i bieli. Ich wzrok jest dichromatyczny. Oznacza to, że postrzegają barwy w ograniczonym spektrum, głównie w odcieniach koloru żółtego i niebieskiego. Mają natomiast trudności z odróżnieniem czerwieni od zieleni, bo w ich oczach nie ma czopków reagujących na fale długie. Warto jednak wspomnieć, że psie oczy mają inne zalety. Dzięki umieszczonej za siatkówką błonie odblaskowej, czworonogi widzą znacznie lepiej w warunkach słabego oświetlenia. Ich wzrok jest także niezwykle wyczulony na ruch, co jest ewolucyjną spuścizną po drapieżnych przodkach. Człowiek stojący nieruchomo w oddali pozostaje dla psa niemal niewidoczny. Wystarczy jednak najmniejszy ruch, jak choćby machnięcie ręką, żeby wywołać natychmiastową reakcję. Psi umysł, czyli inteligencja, emocje i sny czworonogów Wewnętrzny świat psa jest równie fascynujący co jego zmysły. Badania naukowe coraz śmielej zaglądają w głąb psiego umysłu, odkrywając złożone życie emocjonalne, zaskakujące zdolności poznawcze i tajemnice, które kryją się w ich snach. Psy odczuwają empatię Z całą pewnością żaden opiekun psa nie ma najmniejszych wątpliwości, że jego ulubieniec jest prawdziwym mistrzem w odczytywaniu ludzkich emocji. Psiaki niezwykle uważnie obserwują mowę ludzkiego ciała, mimikę i ton głosu. Badania przeprowadzone z wykorzystaniem rezonansu magnetycznego wykazały, że obszary w korze skroniowej psów reagują na nacechowane emocjonalnie ludzkie dźwięki, takie jak śmiech czy płacz, w sposób podobny do ludzkiego mózgu. Kiedy opiekun jest smutny lub płacze, w psim organizmie zachodzą mierzalne zmiany fizjologiczne – wzrasta stężenie kortyzolu, a akcja serca przyspiesza. Mało tego, badania dowodzą, że psy nie tylko biernie reagują na nasz smutek, ale aktywnie starają się nas pocieszyć. W tym celu są w stanie pokonać nawet fizyczne przeszkody, byle tylko dotrzeć do cierpiącego opiekuna. Choć wciąż trwa debata, czy jest to prawdziwa empatia, czy raczej „zarażanie emocjonalne” (czyli instynktowne przejmowanie nastroju), nie ulega wątpliwości, że więź ta ma głębokie podłoże biologiczne. Nasz stan emocjonalny dosłownie zmienia chemię ciała naszego psa. W krainie psich snów Chyba każdy psi opiekun zauważył, że jego pupil od czasu do czasu przebiera łapami, porusza wargami lub cicho popiskuje podczas snu. To oznaka, że w psiej głowie właśnie odbywa się senna projekcja. Podobnie jak ludzie, psy przechodzą przez fazę snu REM, podczas której mózg jest aktywny i najczęściej pojawiają się marzenia senne. Naukowcy sugerują, że treść tych snów jest odzwierciedleniem ich codziennych doświadczeń. Śnią więc o tym, co znają, kochają i czego się boją. Co ciekawe, istnieje przypuszczenie, że rasy psów mogą mieć wpływ na tematykę sennych marzeń. Pies myśliwski może częściej śnić o tropieniu zwierzyny, podczas gdy pies pasterski o zagadnieniu owiec. Psy mogą również doświadczać koszmarów sennych, zwłaszcza jeżeli w ich życiu pojawiły się stresujące lub traumatyczne wydarzenia. Zdolności poznawcze psów Naukowcy są zdania, że przeciętny pies reprezentuje poziom intelektualny porównywalny do dwuletniego dziecka. Czworonogi są w stanie zrozumieć od 150 do 250 słów, poleceń i gestów. Fakt ten potwierdza ich zdolność do nauki. Co więcej, psy dysponują podstawowymi umiejętnościami matematycznymi. Potrafią liczyć (najczęściej do czterech) i są w stanie wychwytywać proste błędy. Dla przykładu, gdy w misce znajduje się mniej smakołyków niż się spodziewały, dostrzegą to. Abstrakcyjna koncepcja czasu pozostaje dla nich niezrozumiała, jednak ich życie reguluje precyzyjny wewnętrzny zegar biologiczny. Potrafią przewidzieć pory karmienia, spacerów czy powrotu właściciela z pracy. Najprawdopodobniej jest to zasługą obserwacji codziennych rutyn. Sekrety psiego ciała Ludzkie ciało ma wiele unikatowych cech, jak choćby niepowtarzalny odcisk palca lub wzór siatkówki. Warto wspomnieć, że także psiaki mają swój „biometryczny dowód osobisty”. Mowa o odcisku nosa, gdzie układ bruzd i zmarszczek jest tak samo unikatowy, jak ludzkie linie papilarne. W niektórych krajach, jak choćby w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie i Korei Południowej, odciski nosa są oficjalnie używane do identyfikacji czworonogów. W powszechnej opinii funkcjonuje przekonanie, według którego psy nie pocą się. To prawda, ale tylko częściowo. U psów głównym mechanizmem termoregulacji jest dyszenie. Jednak na opuszkach łap mają gruczoły potowe podobne do ludzkich. Należy jednak podkreślić, że chronią one jedynie przegrzaniem lokalnym i nie służą do chłodzenia całego organizmu. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Czy psy mogą mieć autyzm? Neuroróżnorodność to domena nie tylko ludzi
Jesteśmy coraz bardziej świadomi tego, jak bardzo możemy się od siebie różnić – jako ludzie. Zwracamy uwagę na diagnozy ADHD czy autyzmu i uczymy się, jak budować zróżnicowaną społeczność. Naukowcy zwracają jednak uwagę, że neuroróżnorodność może nie być przywilejem wyłącznie ludzi, a zwierzęta także mogą odmiennie doświadczać świata.
Wiemy, że zwierzęta potrafią mieć od siebie skrajnie odmienne charaktery – nawet w obrębie jednego miotu. Naukowcy pochylający się nad sprawą funkcjonowania ich mózgów wysnuwają hipotezę, że może wynikać to m.in. z neuroróżnorodności. Czy psy mogą być autystyczne? Czym jest neuroróżnorodność? Neuroróżnorodność to zróżnicowanie w zachowaniu ludzi i funkcjonowaniu ich mózgów. Jest wynikiem chemicznych różnic w naszych „komputerach pokładowych”, które sprawiają, że inaczej przetwarzamy otaczający nas świat i reagujemy na bodźce. Najbardziej znanymi przykładami neuroróżnorodności jest np. ADHD czy autyzm. Nawet u ludzi występuje jednak problem z jej diagnozowaniem, a co dopiero u zwierząt. Te nie potrafią nam powiedzieć, jak postrzegają świat ani odpowiedzieć na typowe pytania diagnostyczne. Możemy opisać zachowanie zwierząt jedynie przez pryzmat własnego rozumienia: np. określając je jako impulsywne czy ze skłonnościami do izolacji. Jednak w przypadku niektórych ras może być to typowe zachowanie. Jak więc określić, co jest neuroróżnorodne? Czy zwierzęta mogą być autystyczne? Naukowcy opracowali zwierzęce modele autyzmu, by pomóc sobie zrozumieć czynnik związane ze zwiększonym ryzykiem neuroróżnorodności, a dzięki temu opracować potencjalne wsparcie terapeutyczne. Modele te powstały na podstawie selektywnie dobranych zwierząt i mogą nie w pełni odzwierciedlać typową różnorodność populacji, ale pomagają zrozumieć biologiczne podstawy m.in. autyzmu. Co się okazało? Niektóre psy rasy beagle mają w genach mutację Shank3, która u ludzi jest powiązana z autyzmem i często charakteryzuje się trudnościami w interakcjach społecznych. Beagle z tą mutacją również wykazują słabą chęć do kontaktu z ludźmi. Wykazują również mniejsze sprzężenie neuronalne, czyli efekt, który u ludzi tworzy się podczas rozmowy z drugim człowiekiem czy opowiadania historii. Badania z 2024 roku dowiodły, że psy doświadczają podobnego efektu, gdy patrzą ludziom w oczy. Należy jednak pamiętać, że w rozwój mózgu i zachowania zaangażowanych jest wiele różnych czynników, a niektóre beagle są tylko przykładem tego, jakie mechanizmy mogą zachodzić w mózgach zwierząt. Co zwierzęca neuroróżnorodność mówi o nas samych? Badania nad genem Shank3 u psów dostarczyły również wskazówek na temat potencjalnych interwencji medycznych wspomagających leczenie autyzmu u ludzi. Psom z mutacją Shank3 podano pojedynczą dawkę psychodelicznego narkotyku LSD . Zaowocowało to zwiększoną uwagą i wzmocnionym sprzężeniem neuronalnym z ludźmi w ciągu pięciu dni. Modele zwierzęce mogą więc pomóc nam zrozumieć ukryte różnice w funkcjonowaniu mózgów osób neuroróżnorodnych. Dowody sugerują, że podobnie jak my, zwierzęta mogą inaczej doświadczać świata i na niego reagować. Częściowo wynika to z naturalnych różnic osobowości, ale jest również prawdopodobne, że niektóre z naszych zwierząt domowych mają odmienne struktury i chemię mózgu. Pamiętajmy o tym podczas ich szkolenia czy codziennej opieki. Źródła: The Conversation, Journal of Veterinary Behavior Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Wilki potrafią używać narzędzi? Kamera uchwyciła coś, czego nikt się nie spodziewał
Wilczyca z Kolumbii Brytyjskiej może być pierwszym dzikim wilkiem, którego przyłapano na użyciu narzędzi. Nagranie z monitoringu zaskoczyło badaczy i uruchomiło debatę w środowisku naukowym.
Spis treści: Jak wyglądało działanie wilczycy? Czy psowate mogą używać narzędzi? Trwa naukowy spór o interpretację Wilki i ludzie na wspólnym terytorium Choć naukowcy różnią się w ocenach, to zachowanie sugeruje, że wilki mogą być mądrzejsze, niż sądziliśmy. W 2023 roku wzdłuż wybrzeża Kolumbii Brytyjskiej zaczęto znajdować w tajemniczy sposób uszkodzone pułapki na kraby. Naród Heiltsuk (Haíɫzaqv), rdzenna społeczność z tego regionu, zastawił je, by odławiać destrukcyjne, inwazyjne europejskie kraby zielone. Czasem pułapki były całkowicie zniszczone. Innym razem ich sieci były porozrywane. Ktokolwiek plądrował pułapki, zawsze dobierał się do plastikowych pojemników z przynętą, w których znajdowały się kawałki śledzia albo mięsa z lwów morskich. Wyglądało to na sprawkę wilków lub niedźwiedzi. Jednak wiele uszkodzonych pułapek pozostawało pod wodą także podczas odpływu, więc może winne były wydry morskie? Aby to sprawdzić, naukowcy we współpracy z Heiltsuk Guardians – grupą strażników, którzy monitorują terytorium i prowadzą własne badania – w maju 2024 roku ustawili kamerę skierowaną na podwodną pułapkę na kraby. Kamera zarejestrowała wilczycę wyjadającą przynętę z pułapki. W nowym badaniu opisującym to zachowanie, opublikowanym w czasopiśmie „Ecology and Evolution”, badacze sugerują, że może to być pierwszy opisany przypadek użycia narzędzia przez dzikiego wilka. Jak wyglądało działanie wilczycy? Nagranie pokazuje samicę wilka, która wychodzi z wody, trzymając w pysku boję. Cofając się, idzie po kamienistej plaży i odkłada boję na ziemię. Potem wraca do wody i chwyta zębami linę wychodzącą z boi, by przyciągnąć niewidoczny jeszcze obiekt bliżej brzegu. Gdy pułapka – stożek z metalowego stelaża pokrytego siecią – wynurza się z wody, wilczyca chwyta ją pyskiem i przeciąga na płyciznę. Następnie przeciska się nosem przez sieć i przegryza ją, uwalniając pojemnik z przynętą. Zjada swoją przekąskę i odchodzi. Kyle Artelle, współautor badania i ekolog z SUNY College of Environmental Science and Forestry w Syracuse w stanie Nowy Jork, był członkiem zespołu, który ustawiał pułapki. – Już przy pierwszym obejrzeniu nagrania, z mojej perspektywy, było jasne, że to użycie narzędzia – wspomina. Dodaje, że każdy ruch zwierzęcia wydawał się doskonale przemyślany, a wilczyca najwyraźniej rozumiała związek między poszczególnymi elementami pułapki. Na innym nagraniu z kamery pułapki widać innego wilka, który ciągnie linę przymocowaną do boi. Dziesiątki, jeśli nie setki pułapek na kraby w tym rejonie zostało uszkodzonych w podobny sposób. Czy psowate mogą używać narzędzi? Wiemy już, że psowate – grupa obejmująca psy i ich krewniaków – potrafią używać narzędzi w niewoli. W 2012 roku etolog Bradley Smith z Central Queensland University w Adelajdzie w Australii wraz ze współpracownikami opisał zachowanie dingo żyjącego w ośrodku. Zwierzę przeciągnęło stół na odległość mniej więcej 1,8 metra, po czym weszło nań i sięgnęło po przedmiot, który wcześniej znajdował się poza jego zasięgiem. Ten sam dingo przesuwał też klatkę dla psa i stawał na niej, co pozwalało mu wyglądać poza ogrodzenie swojego wybiegu. Smith, który nie brał udziału w nowym badaniu, przyznaje: – Nie mogłem w to uwierzyć. W tamtym czasie lista zwierząt uznawanych za zdolne do zadań wyższego rzędu – wykraczających poza instynkt i proste reakcje – była krótka. Obejmowała naczelne, delfiny, słonie i kruki. Obserwacje dingo poszerzyły naszą wiedzę o możliwościach psowatych. Nowe badanie pokazuje, jak bardzo elastyczne i pomysłowe są dzikie wilki – mówi Smith. Dingo żyły w sanktuarium, a zachowanie wilka zaobserwowano w naturze. – To właśnie sprawia, że odkrycie dotyczące wilka jest jeszcze bardziej wyjątkowe i cenne – dodaje. Trwa naukowy spór o interpretację W środowisku naukowym trwa jednak spór, czy „sztuczka” wilka z pułapką rzeczywiście kwalifikuje się jako użycie narzędzia. Niektórzy twierdzą, że żeby mówić o użyciu narzędzia, zwierzę musi samo to narzędzie wytworzyć. Artelle zauważa jednak, że ludzie też używają narzędzi – jak komputery – których sami nie zbudowali. Jedna z definicji mówi, że użycie narzędzia to posłużenie się przedmiotem w celu osiągnięcia konkretnego celu. – Z tego punktu widzenia wilk spełnia to kryterium, choć nie jest to szczególnie zaawansowany przykład użycia narzędzia – ocenia Smith. Robert Shumaker, biolog ewolucyjny z ogrodu zoologicznego w Indianapolis, który nie brał udziału w badaniu, uważa jednak, że taka definicja nie oddaje wszystkich aspektów użycia narzędzi. Jego zdaniem najszerzej akceptowana definicja obejmuje kilka kryteriów. W przypadku wilka nie wszystkie są spełnione, ponieważ zwierzę nie przymocowało samo liny do pułapki ani nie ułożyło niczego w sposób bezpośrednio związany ze zdobyciem pożywienia. – Samo pociągnięcie za coś, co ktoś inny wcześniej ułożył, nie jest użyciem narzędzia. Niezależnie jednak od tego, czy mamy do czynienia z „pełnoprawnym” użyciem narzędzia, obserwacja tego nietypowego sposobu żerowania jest ważna dla zrozumienia elastyczności i złożoności procesów poznawczych u wilków – zaznacza Shumaker. Dodaje również, że zakwalifikowanie jakiegoś zachowania jako użycia narzędzia nie czyni go automatycznie bardziej złożonym ani większym osiągnięciem. Smith zgadza się, że wartość tej obserwacji nie zależy od tego, jak dokładnie wpisuje się ona w definicje użycia narzędzi. – Nie powinno to umniejszać temu, jak imponujące jest to zachowanie ani temu, że to wyraźny przykład myślenia i rozwiązywania problemów wyższego rzędu – zaznacza. Wydarzenie pokazuje planowanie nastawione na cel, zrozumienie istnienia ukrytej nagrody, rozwiązywanie problemu w kilku krokach oraz upór. Jednocześnie nie wszystkie wilki muszą być równie zdolne jak ta konkretna samica. Wilki i ludzie na wspólnym terytorium Artelle uważa, że częściowo za tak intrygujące zachowanie może odpowiadać szczególny charakter tego środowiska. Wilki w tej części Kolumbii Brytyjskiej nie doświadczają dużych prześladowań ze strony ludzi. Daje im to więcej swobody, by spędzać czas na plaży i eksperymentować z nowymi zachowaniami. Artelle i inni badacze nadal analizują rozmieszczenie wilków, ich zachowanie oraz rolę, jaką pełnią w ekosystemie, w ramach trwającego Heiltsuk Wolf and Biodiversity Project. – Naród Heiltsuk żyje wśród wilków od tysięcy lat – mówi William Housty, dziedziczny przywódca tej społeczności i dyrektor Heiltsuk Integrated Resource Management Department, grupy odpowiedzialnej za zarządzanie zasobami i opiekę nad terytorium. Choć nie brał udziału w tym badaniu, współpracuje z Artellem w innych projektach. – Z tradycyjnej perspektywy od zawsze wiedzieliśmy, że wilki są istotami o wielkiej inteligencji – podkreśla Housty. To odkrycie otwiera nowe pytania o to, do czego jeszcze są zdolne. Źródło: National Geographic
Lwy ryczą na dwa sposoby. Ten drugi może uratować im życie. Naukowcy zaczęli go rozumieć
Myśleliśmy, że o lwach wiemy już wszystko. Jak bardzo się myliliśmy! Naukowcy udowodnili, że królowie sawanny wydają nie jeden, ale dwa różne rodzaje ryków, które pomagają im w komunikacji i w których – co ważne – zapisane jest wiele lwich cech charakterystycznych. Dzięki temu udaje je zrozumieć, a przez to... uratować tysiące zwierząt przed wyginięciem.
Zespół badaczy z University of Exeter dokonał zaskakującego odkrycia – afrykańskie lwy wydają nie jeden, ale dwa różne rodzaje ryku. Oprócz znanego dotychczas pełnogłosowego, gardłowego ryku, który kojarzymy z wytwórnią filmową MGM, naukowcy zidentyfikowali wcześniej niesklasyfikowany „ryk pośredni”. Okazuje się, że jest wyjątkowy dla każdego osobnika. W jaki sposób to odkrycie może uratować całą populację? Czemu lew tak ryczy w księżycową noc? Ryk 200-kilogramowego drapieżnika słychać na sawannie nawet z odległości 8 km, co czyni go jednym z najgłośniejszych zwierząt żyjących na lądzie. Lwy ryczą w celu oznaczania terytorium swojego panowania, odstraszania rywali, zakomunikowania udanego polowania czy przekazywania informacji innym członkom stada. Naukowcy ustalili jednak, że ryki lwów są wyjątkowymi sygnaturami dla danych osobników, które zawierają informacje o płci, wieku i innych cechach zwierzęcia. To sugeruje, że nagrania samych dźwięków sawanny mogą pomóc naukowcom w liczeniu lwów na danym terenie, a tym samym w szacowaniu gęstości populacji, określaniu ich zwyczajów czy zachowań. W ramach badania naukowcy rozmieścili 50 specjalnie zaprojektowanych mikrofonów w Parku Narodowym Nyerere w Tanzanii i przymocowali czujniki akustyczne do obroży pięciu lwów w rezerwacie Bubye Valley w Zimbabwe. W sumie zespół zarejestrował 3149 wokalizacji lwa afrykańskiego (Panthera leo). Ryk rykowi nierówny Szkopuł tkwił w tym, że wiele informacji „zapisanych” było właśnie w drugim, niedawno odkrytym rodzaju ryku: ryku pośrednim. Trudnością okazała się jego identyfikacja – ta opierała się na ocenie specjalistów, co mogło prowadzić do błędów wynikających z ludzkiego uprzedzenia. Postanowili więc skorzystać z nowoczesnej technologii i zaprzęgli do pracy sztuczną inteligencję. Po raz pierwszy w historii naukowcy użyli AI do automatycznego rozróżniania typów ryku lwa. Nowa metoda osiągnęła dokładność na poziomie 95,4%, co stanowi ogromny postęp względem dotychczasowej, subiektywnej analizy eksperckiej. Czy możemy zastąpić kamery rejestratorami dźwięku? Algorytmy uczenia maszynowego niemal bezbłędnie określają liczbę lwów, ich cechy charakterystyczne czy odległości od czujnika. To pozwala zautomatyzować klasyfikację ryku pełnogłosowego i pośredniego. Nowe podejście znacznie upraszcza tzw. pasywny monitoring akustyczny i może zastąpić kosztowne i mniej dokładne metody, takie jak fotopułapki czy tropienie zwierząt po śladach. – Uważamy, że konieczne jest szeroko zakrojone przejście na stosowanie pasywnych technik akustycznych. Bioakustyka będzie miała kluczowe znaczenie dla skutecznej ochrony lwów i innych zagrożonych gatunków – apeluje Jonathan Growcott, główny autor badania. Zagrożona populacja lwów Według danych Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody lwy afrykańskie są obecnie klasyfikowane jako gatunek „narażony na wyginięcie”. Szacuje się, że na wolności żyje od 20 000 do 25 000 osobników, ale liczba to w ciągu ostatnich 25 lat zmniejszyła się o połowę. Ten dramatyczny spadek liczebności populacji to ostateczny argument na to, że potrzebujemy skuteczniejszych metod monitorowania i ochrony tego ikonicznego drapieżnika. Identyfikacja osobników na podstawie ich ryku może pomóc w śledzeniu lwich ruchów. Źródło: Ecology and Evolution, Bioacoustics Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Na co polują miejskie koty i jak wpływają na ekosystem? To TikTok sprawia, że wiemy o nich coraz więcej
Wydawałoby się, że największym kocim przysmakiem są myszy. Nie jest to jednak prawda: większość udomowionych wąsaczy najczęściej poluje na stawonogi: owady i pająki. Koty chodzą własnymi ścieżkami i mają swoje tajemnice, ale naukowcy postanowili wykorzystać nowatorską metodę, by lepiej poznać ich dokładną dietę. Wykorzystali… social media. Ale nie, koty nie musiały pisać komentarzy.
Bardzo trudno jest przeanalizować dokładną dietę domowych kotów. Szczególnie w środowisku miejskim znikają one w mozaice uliczek, zajmując się swoimi sprawami. Badacze postanowili wykorzystać media społecznościowe, by lepiej poznać ich zwyczaje, wykorzystać materiały wrzucane przez ich właścicieli i przeprowadzić drobiazgową analizę. Skupili się na TikToku i serwisie iStock. To obserwacja kociego życia „od środka”. Drzemy koty o social media, a one pomagają naukowcom Badacze z uniwersytetu w Campinas w Brazylii przeszukali TikToka i inne popularne social media, analizując ponad 17 000 zdjęć i filmów. Wszystko po to, by poznać „dowody rzeczowe” kocich polowań i sprawdzić, na co te słodkie drapieżniki najczęściej polują. Znaleziono setki aktów drapieżnictwa – łatwiej i szybciej, niż udałoby się wykorzystując konwencjonalne metody badawcze. Odnotowali w sumie 14 odrębnych rzędów stawonogów, które stawały się ofiarami kotów. Najczęstszym przysmakiem były prostoskrzydłe (Orthoptera, czyli rząd obejmujący świerszcze, szarańcze czy popularne w Polsce koniki polne) – stanowiły one 20,7% obserwacji. W 14,5% przypadków ofiarami były pluskwiaki (Hemiptera, takie jak piewiki, które coraz bardziej panoszą się w Polsce), a w 14,4%: karaluchy i terminy (Blattodea). Czy internet prawdę nam powie? Odkrycia naukowców wskazują na to, że koty w środowisku miejskim polują na zaskakująco zróżnicowaną gamę stawonogów. Dane zebrane z mediów społecznościowych wykazały także zarówno pewne podobieństwa, jak i różnice w porównaniu z kocimi upodobaniami opisanymi w literaturze naukowej. Materiały publikowane w internecie są bliżej ich „naturalnego” zachowania. Na co polują koty i jak zagrażają środowisku? Nasze niewinne zwierzaki to prawdziwe maszyny do zabijania. Chociaż zwalczanie owadów potrafi służyć ludziom (ale pająki powinny zostawić w spokoju), to polują także na małe ssaki: myszy, nornice, ryjówki, krety, szczury czy młode króliki. Według badań przeciętny kot żyjący na przedmieściach zjada nawet 200 ssaków rocznie. Ofiarami kotów stają się także ptaki: wróble, sikorki, mazurki, kosy czy drozdy. To szczególny problem dla ornitologów, którzy dokarmiają ptaki. Te zlatują się do karmników, a tam stają się łatwymi ofiarami dla czyhających na nie futrzastych drapieżników. Jak, posiadając kota, dbać o inne zwierzęta? Koty, jako drapieżniki, mają olbrzymi wpływ na lokalne populacje zwierząt. Tylko w Stanach Zjednoczonych koty odpowiadają za śmierć ponad 2 mld ptaków i 12 mld ssaków rocznie. Ta presja przyczynia się do zmniejszania populacji rodzimych gatunków, lokalnych wymierań i zachwiania równowagi w ekosystemach (np. śmierć ptaków owadożernych sprawia, że wzrasta liczba owadów, a koty nie są w stanie polować na robaki tak efektywnie – dla nich to zabawa). Równowaga między obecnością kotów a ochroną populacji dzikich zwierząt jest bardzo istotna z punktu widzenia ekologii. Świadomi właściciele kotów powinni znać konsekwencje swoich działań. Według naukowców warto ograniczać wypuszczanie kotów bez kontroli, szczególnie w okresie lęgowym ptaków, zakładać im specjalne dzwoneczki ostrzegające potencjalne ofiary (chociażby w tym okresie, bo na stałe przytwierdzone potrafią bardzo męczyć koty) czy zapewniać im odpowiednio atrakcyjne zabawy, by zaspokoić ich instynkt łowiecki. Źródła: Insect Conservation and Diversity, National Library of Medicine Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Wąż Steve'a Irwina. Poznaj historię nowego gatunku nazwanego na cześć „łowcy krokodyli”
Pamiętacie Steve’a Irwina? To on pokazał nam piękno świata i znaczenie dzikiej przyrody w swoim programie „Łowca krokodyli”. Jego legenda trwa do dziś, a teraz ma swoją kolejną, żywą reprezentację – badacze ochrzcili nowy gatunek pięknego, rzadkiego węża właśnie jego imieniem. Jaki jest Lycodon irwini?
Historia węża Steve’a Irwina, czyli Lycodon irwini, zaczyna się na Wielkich Wyspach Nikobarskich w Indiach. To tam naukowcy odkryli nowego, unikatowego przedstawiciela herpetofauny. Nazwali go na cześć legendarnego australijskiego przyrodnika, podkreślając jego ogromny wkład w promowanie ochrony przyrody na całym świecie. Czym wyróżnia się ten nieznany wcześniej nauce wąż i czemu budzi takie zainteresowanie? Kim był Steve Irwin? Nazwanie nowego gatunku na cześć Irwina ma wymiar symboliczny. Był znanym na całym świecie edukatorem, popularyzatorem przyrody i aktywnym „stróżem” środowiska naturalnego, za którym potrafił stanąć murem. Pokazywał piękno otaczającego świata tak, jak udało się tylko kilku osobom w historii. Otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego biologii. Jego działalność, zarówno w Australii, jak i na forum międzynarodowym, przyczyniła się do zwiększenie świadomości o potrzebie ochrony dzikiej przyrody i zwrócenia uwagi na zagrożenia, przed którymi stoją endemiczne gatunki zwierząt. To pasja i poświęcenie Irwina do inspirowania kolejnych pokoleń przyrodników – według badaczy – była motorem do uhonorowania go nieśmiertelnością zaklętą w nazwie nowego gatunku. Jak zginął Steve Irwin? Niestety, odwaga i determinacja przyrodnika przyczyniła się do jego tragicznej śmierci. W 2006 roku pracował on przy programie poświęconym najbardziej zabójczym zwierzętom, a na planie doszło do straszliwego wypadku – podczas kręcenia materiału o australijskiej Wielkiej Rafie Koralowej został ugodzony w przez jadowitą płaszczkę. Jej wypełniony trucizną kolec wbił się w serce, co doprowadziło do niemal natychmiastowej śmierci. Jaki jest nowy wąż Lycodon irwini? Lycodon irwini wyróżnia się błyszczącym, czarnym ubarwieniem. Mierzy około metra i jest niejadowity, a jego budowa przypomina inne gatunki z rodzaju Lycodon, określanego potocznie „wilczymi wężami”. Preferuje wilgotne, leśne siedliska, które zapewniają mu spokój i dostęp do pokarmu. Poluje głównie na drobne gady, płazy oraz niewielkie ssaki. Jest niegroźny dla ludzi. Wąż Steve’a Irwina występuje wyłącznie na Wielkiej Wyspie Nikobarskiej, jest więc gatunkiem endemicznym. Obszar ten słynie z unikalnej bioróżnorodności, ale wciąż pozostaje w dużej mierze niezbadany, zwłaszcza jeśli chodzi o herpetofaunę, czyli płazy i gady. Inne gatunki nazwane na cześć „Łowcy krokodyli” Lycodon irwini nie jest jedynym gatunkiem nazwanym na cześć australijskiego przyrodnika. W 1990 roku Steve Irwin sam odkrył nowy gatunek żółwia wężoszyjnego, który później otrzymał nazwę Elseya irwini. Żółw ten zamieszkuje zaledwie dwa odcinki australijskich rzek i jest równie rzadki, co nowo odkryty wąż. W 2009 roku australijscy naukowcy opisali także nowy gatunek ślimaka: Crikey steveiriwni. Nazwa nawiązuje do słynnego okrzyku Irwina „Crikey!” i podkreśla oryginalność oraz wpływ jego działalności na współczesną biologię. Legenda przyrodnika trwa więc z nami do dziś i jest kontynuowana przez jego dzieci. Między innymi syn Steve’a, Robert Irwin, także prowadzi własne programy telewizyjne i zajmuje się fotografią przyrodniczą. Źródło: Evolutionary Systematics, The Guardian Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ile trzeba plastiku, by zabić wszystkie morskie zwierzęta? Zaskakująco mało – zmieniamy ich życie w koszmar
Jak wiele plastiku możemy umieścić w oceanach, żeby zaczęły ginąć poszczególne gatunki zwierząt? Dużo mniej, niż nam się kiedyś wydawało. Analiza zwłok żółwi, morskich ptaków i ssaków pokazała, że dawka śmiertelna jest bardzo niska. Wyniki tych badań powinniśmy poznać wszyscy.
Nowe badanie naukowców z organizacji Ocean Conservancy ujawnia, że zaledwie kilka gramów plastiku może prowadzić do śmierci ptaków morskich, żółwi i ssaków oceanicznych. Ryzyko śmierci sięga 90%. Nawet niewielka ilość plastiku to zagrożenie dla życia morskiego Badacze przeprowadzili ponad 10 000 sekcji zwłok zwierząt związanych z morzem. Chcieli sprawdzić, jak coraz większa obecność plastiku w wodzie związana jest z ich śmiertelnością i ile ze zgonów jest bezpośrednio z nim związanych. Ustalono, że dla ptaków morskich, takich jak np. maskonur atlantycki (którego popularne kolonie znajdują się w m.in. w Norwegii), spożycie plastiku odpowiadające objętości mniej niż trzech kostek cukru daje 90% ryzyko śmierci. Żółwie karetta mogą umrzeć po spożyciu ilości plastiku niewiele większej niż dwie piłki bejsbolowe, a morświny – jednej piłki nożnej. Nawet połowa tej ilości prowadziła do śmierci w 50% przypadków. Co gorsza, 21,5% wszystkich przebadanych zwierząt miało plastik w układzie pokarmowym, więc skala problemu jest ogromna. Ile jest plastiku w oceanie? Dane te są zatrważające, zwłaszcza w kontekście faktu, że szacunkowo każdego roku ponad 11 mln ton plastiku trafia do oceanów. Niekiedy skumulowany plastik tworzy groteskowe twory, takie jak Wielka Pacyficzna Plama Śmieci – dryfująca po Oceanie Spokojnym około 120 000-tonowa plama plastiku o powierzchni 1,6 mln km², czyli 6 razy większa od Polski. To jednak dosłownie wierzchołek góry lodowej problemu. 99% odpadów sztucznych znajduje się na dnie oceanów w formie mikroplastiku, który powoli, ale skutecznie zatruwa wszystkie żyjące w nim organizmy. Jaki plastik jest najbardziej śmiercionośny? Badacze przeanalizowali również, które rodzaje plastiku są najbardziej śmiercionośne dla poszczególnych zwierząt. Dla ptaków morskich najgroźniejsze okazały się twarde plastiki (spowodowały 92% przypadków śmierci) oraz syntetyczna guma. Wystarczało 6 kawałków mniejszych niż groszek, by prowadzić do zgonu. Żółwie w 69% przypadków spożywały miękkie plastiki i to te były dla nich najbardziej zabójcze. Ssaki morskie ginęły najczęściej w wyniku połknięcia plastikowych odpadów pozostawionych przez rybaków. Zagrożone gatunki i umierający ekosystem. Co możemy zrobić? Badacze wykazali, że prawie połowa osobników, które połknęły plastik, znajduje się na Czerwonej liście gatunków zagrożonych Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody. Co istotne, badanie analizowało jedynie wpływ połknięcia dużych plastików (powyżej 5 mm) na te gatunki i nie uwzględniało wszystkich oddziaływań i interakcji z plastikiem. Wykluczono np. zaplątania czy spożycie mikroplastiku powodującego choroby. – Co roku wolontariusze zbierają ogromne ilości balonów, plastikowych toreb, słomek, opakowań po jedzeniu i innych przedmiotów, które są śmiertelnie niebezpieczne dla dzikich zwierząt. Zbierając zaledwie kilka kawałków plastiku pomagasz chronić życie istnień, których jesteś sąsiadem – mówi Allison Schutes z Ocean Conservancy. Chociaż drobne sprzątanie po sobie i po innych może wydawać się „robotą głupiego” i niczym znaczącym w kontekście odpadów wyrzucanych do oceanów przez wielkie korporacje, to jednak ma realny wpływ na nasze otoczenie. Warto pamiętać, że posprzątanie kilku balonów na plaży to uratowane życie pięknego, dzikiego stworzenia. Źródła: PNAS, National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.