Koty to ukryci weganie? Zaskakujące wyniki badań sierści
Naukowcy od lat używają izotopów do badania diety zwierząt. Tym razem metoda zawiodła – przynajmniej na pierwszy rzut oka. Koty, które muszą jeść mięso, w analizach wypadły jak… weganie. Wyjaśnienie tej sprzeczności jest fascynujące.
Naukowcy dysponują metodą, która pozwala sprawdzić, co zwierzę jadło przez całe życie. Kluczem jest azot i jego odmiany, czyli izotopy: lżejszy 14N i cięższy 15N. Stosunek między nimi zapisuje się w tkankach. Rośliny mają niewiele ciężkiego azotu. Zwierzęta, które je zjadają, mają go więcej. Drapieżniki na szczycie łańcucha pokarmowego powinny mieć go zatem najwięcej. Naukowcy używają do tego wskaźnika TDF (ang. trophic discrimination factor). Pokazuje on różnicę między tym, co jest w jedzeniu, a tym, co buduje ciało. Średnio u zwierząt wynosi on od 3 do 5 promili. Im wyżej w hierarchii pokarmowej stoi dane stworzenie, tym wyższe wartości izotopowe powinna wykazywać jego sierść. Koty są „prawdziwymi mięsożercami”. Muszą jeść mięso, by przeżyć, bo ich organizmy nie czerpią składników odżywczych z roślin. Badacze spodziewali się więc u nich rekordowo wysokich wyników. Kot w skórze weganina Naukowcy z Uniwersytetu Wiedeńskiego postanowili sprawdzić tę teorię w praktyce, a swoje wnioski opublikowali na łamach „Frontiers in Ecology and Evolution”. Przebadali sierść i wąsy 35 kotów domowych. Porównali je z próbkami włosów od ponad 650 ludzi odżywiających się w różny sposób: wegan, wegetarian i osób jedzących mięso. Badacze podkreślili, że materiał z kotów zbierano w sposób całkowicie nieinwazyjny i bezbolesny, podczas rutynowej pielęgnacji i czesania zwierząt Azot z kociej sierści Wyniki były zdumiewające. Zamiast znaleźć się na szczycie izotopowej drabiny, koty wylądowały na samym dole. Wartości azotu w kocim futrze wynosiły około 6,5–6,6 promila. Dla porównania, u ludzi jedzących mięso było to aż 8,8 promila. Kocia sierść pod względem chemicznym najbardziej przypominała włosy ludzi na diecie wegańskiej, u których wynik wynosił 7,2 promila. Gdyby naukowiec nie wiedział, czyją próbkę bada, mógłby pomyśleć, że ten „drapieżnik” żywi się wyłącznie sałatą. To pokazuje, że bezrefleksyjne stosowanie metody izotopowej może być bardzo mylące. Sekret tkwi w wydajności Dlaczego tak się dzieje? Odpowiedź kryje się w niezwykłej wydajności kocich organizmów. Otóż koty przetwarzają białko mięsne niemal bez strat. Ich dieta składa się z wysokiej jakości aminokwasów, które idealnie pasują do budowy ich własnych ciał. – Ponieważ koty jedzą wysokiej jakości białko mięsne, które ściśle odpowiada składowi aminokwasów ich własnego organizmu, mogą transportować te aminokwasy bezpośrednio do białka sierści (keratyny) z minimalnymi zmianami izotopowymi – wyjaśniła Maryna Tiutiunnyk, jedna z autorek artykułu. Inne zwierzęta i ludzie przetwarzają białko znacznie mniej efektywnie. Powoduje to u nich większe nagromadzenie ciężkiego azotu w tkankach. Naukowcy mają nauczkę Nowe badanie to dowód na to, że niski poziom izotopów azotu nie zawsze świadczy o diecie roślinnej. Może on po prostu oznaczać świetny metabolizm i doskonałe dopasowanie pokarmu do potrzeb organizmu. Naukowcy muszą teraz szukać nowych sposobów, by lepiej odczytywać dietę z tkanek drapieżników. Warto też wspomnieć, że izotopy azotu służą do badania diety ludzi w pradziejach, dzięki czemu uzyskujemy wgląd w życie dawnych społeczności. Być może więc archeolodzy muszą być ostrożniejsi w interpretacji wyników. Źródło: Frontiers in Ecology and Evolution Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Wspólny pochówek z ukochanym pupilem. W Mediolanie zwierzę i właściciel mogą spocząć w jednym grobie
Włoska metropolia pozwala na umieszczenie urny z prochami pupila w rodzinnych kolumbariach lub kaplicach obok zmarłego właściciela. Możliwość ta dotyczy wielu gatunków domowych. Czy w ślad za Mediolanem pójdą kolejne europejskie miasta?
Spis treści: Gdzie pochować psa? Mediolan zezwala na grzebanie ludzi i prochów zwierząt Historyczne pochówki zwierząt Zwierzęta domowe coraz częściej są nazywane „przyjaciółmi człowieka”. Dotyczy to nie tylko psów. Warto jednak zauważyć, że to właśnie przodkowie współczesnych Reksów i Azorów tysiące lat temu utorowali drogę innym pupilom. W końcu pies jest uważany za pierwsze udomowione zwierzę. Proces ten przebiegał między 15 000 a 30 000 lat temu. Niektóre badania sugerują jednak, że mogło to nastąpić nawet 40 000 lat temu. Po psie ludzi zaczęli udomawiać kolejne zwierzęta: owce, kozy, świnie, bydło, konie czy wreszcie koty. Najintensywniejszy okres udomowienia zwierząt przypadł na neolit. W tym czasie ludzie przechodzili z trybu życia łowiecko-zbierackiego na osiadły, rolniczy. To sprzyjało domestykacji gatunków żyjących dotychczas na wolności. Proces ten przebiegał w różnym tempie w różnych regionach świata – w zależności od lokalnych warunków i potrzeb społeczności. Gdzie pochować psa? Współcześnie zwierzęta są nie tylko udomowione. Coraz częściej traktuje się je jak członków rodziny. Relację z pupilem można budować na wiele sposobów. Od karmienia, przez wspólne zabawy, po okazywanie troski i opieki. A co, gdy zwierzę umiera? Dla wielu opiekunów jest to dramat wymagający przejścia żałoby tak jak w przypadku śmierci innego człowieka, czy np. rozpadu wieloletniego małżeństwa. Częściowym ukojeniem bólu po stracie ukochanego zwierzęcia może być zadbanie o jego godny pochówek. Grzebanie zwierząt domowych już od jakiegoś czasu praktykuje się w wielu krajach na świecie. Również w Polsce funkcjonuje kilkanaście cmentarzy dla zwierząt. Pierwsze takie miejsce – „Psi Los” – utworzono w 1991 roku w miejscowości Konik Nowy pod Warszawą. W późniejszych latach dołączyły do nich m.in.: „Tęczowy Most” w Szymanowie koło Wrocławia czy cmentarz dla zwierząt „Zawsze Razem” w Gdańsku. Władze Mediolanu poszły o krok dalej i zezwoliły na wspólne pochówki ludzi z ich zwierzętami. Mediolan zezwala na grzebanie ludzi i prochów zwierząt Stolica Lombardii umożliwia pochówek prochów zwierząt domowych w grobach ich właścicieli. Temat po raz pierwszy poruszono w 2022 roku. Po dwóch latach dyskusji w regionalnym prawie wprowadzono nowe przepisy. Pupile mogą być grzebani na cmentarzach miejskich Mediolanu w tym samym grobie, co ich właściciele – zgodnie z wolą zmarłego lub jego spadkobierców. Pozwolenie na wspólny pochówek obejmuje: psy, koty, gryzonie, ptaki, ryby, żółwie, króliki, chomiki, fretki oraz inne zwierzęta trzymane dla towarzystwa, które nie pełniły funkcji produkcyjnych, roboczych czy spożywczych. Jako że pomysł jest przełomowy i dość kontrowersyjny, obowiązują konkretne zasady grzebania zwierząt. Na nagrobku lub w rodzinnej kaplicy nie można umieszczać żadnych inskrypcji odnoszących się do zwierzęcia ani jego wizerunku. Dopuszcza się jednak fotografię przedstawiającą zmarłego wraz ze swoim zwierzęciem. Pochówek może odbywać się w: kolumbariach (maksymalnie trzy urny z prochami, z czego jedna może należeć do zwierzęcia), czaszach na urny (maksymalnie dwie urny, w tym jedna dla zwierzęcia) i grobach rodzinnych – w nich prochy zwierzęcia mogą być pochowane w miejscu przeznaczonym dla jednej urny. W przypadku przeniesienia szczątków zmarłego właściciela w inne miejsce również prochy zwierzęcia muszą być przeniesione. Jeśli nowa lokalizacja nie może pomieścić obu urn, prochy zwierzęcia zostaną przekazane rodzinie zmarłego lub osobie, która wystąpiła o przeniesienie. Rozsypywanie prochów zwierząt na cmentarzach oraz umieszczanie ich we wspólnych kolumbariach lub ossuariach jest zakazane. Historyczne pochówki zwierząt Miłośnicy zwierząt są zgodni, że decyzja władz Mediolanu to krok w stronę uznania głębokiej więzi łączącej ludzi i ich czworonożnych przyjaciół. Praktyka pochówku zwierząt domowych nie jest jednak czymś zupełnie nowym. Świadczą o tym liczne odkrycia archeologiczne. Przykładowo, wykopaliska prowadzone przez Polaków udowadniają, że już ponad 2000 lat temu starożytni Egipcjanie tworzyli ze zwierzętami niezwykłą więź. Chcieli też zadbać o właściwe pożegnanie swoich pupili. W 2021 r. grupa polskich badaczy odkryła terenie dawnego miasta portowego Berenike szczątki prawie 600 zwierząt – głównie kotów i psów. Zwierzęta były pochowane w oddzielnych komorach. Przy części z nich znaleziono cenne przedmioty. Podobne praktyki historycznie miały miejsce również w Europie. W 2024 r. archeolodzy odkryli we Włoszech szczątki psów, koni, świń, krowy, a nawet kurczaków w grobach ludzi. Badane cmentarzysko pochodzi sprzed ponad 2 tysięcy lat. Wówczas należało do jednego z zagadkowych ludów zamieszkujących północ Italii. Historia zatoczyła już koło w wielu kwestiach. Czy tak samo będzie z grzebaniem zwierząt i ludzi? Na razie jest jeszcze za wcześnie, aby mówić o powszechności tego zjawiska. Mimo rosnącego zainteresowania, mało gdzie możliwe jest chowanie pupili razem z właścicielami. Źródło: Comune di Milano Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Rozgwiazdy nie mają mózgu, ośrodkowego układu nerwowego ani krwi. To jak kontrolują swoje nogi?
To kosmici na Ziemi. Poszczególne części rozgwiazd mają anatomię nie z tego świata, a naukowcy do tej pory zastanawiali się, jak w ogóle mogą się poruszać – pomimo braku mózgu, krwi oraz centralnego układu nerwowego. Teraz wreszcie to wiemy.
Te jedne z najbardziej niezwykłych stworzeń morskich poruszają się dzięki współpracy setek nóżek. Jak jednak rozgwieździe udaje się je koordynować bez mózgu? Zdają się wykorzystywać lokalny, mechaniczny system sprzężenia zwrotnego, a nowe odkrycie badaczy może zrewolucjonizować robotykę. Czy rozgwiazdy naprawdę nie mają mózgu? Otóż nie mają ani mózgu, ani OUN, i jest to wyjątkowe w świecie zwierząt. Ich układ nerwowy opiera się na tzw. pierścieniu nerwowym, który otacza otwór gębowy i wysyła nerwy promieniście wzdłuż każdego ramienia. Mają za to wapienny szkielet. Pierścień nerwowy koordynuje podstawowe reakcje na bodźce środowiskowe, jednak każde ramię posiada autonomię i jest wyposażone we własny szlak nerwowy. To oznacza, że poszczególne części rozgwiazdy mogą wykonywać skomplikowane ruchy bez potrzeby centralnej koordynacji. W efekcie każde ramię może niezależnie reagować na bodźce, a nawet przejąć funkcje utraconych fragmentów. Setki lepkich nóg, czyli jak porusza się rozgwiazda? Badacze skupili się na gatunku Asterias rubens – rozgwieździe czerwonej – znanej z nietypowej budowy ciała i zaskakującej gracji w poruszaniu się. Każde ramię drapieżnika wyposażone jest w liczne nóżki ambulakralne – struktury zakończone przyssawkami, które przylegają i odrywają się od podłoża dzięki systemowi wodnemu. System ten – określany jako naczyniowy układ wodny – odpowiada również za transport składników odżywczych po organizmie. Rozgwiazdy wykorzystują wodę tak, jak inne organizmy wykorzystują krew. Mechanizm ruchu bez centralnej koordynacji Badania opublikowane w czasopiśmie „PNAS” wykazały, że każda nóżka ambulakralna autonomicznie reguluje swoje zachowanie na podstawie lokalnych mechanicznych sprzężeń zwrotnych. Zamiast centralnego wzorca ruchu każda nóżka dostosowuje czas przylegania do podłoża w zależności od obciążenia i środowiska. Dłuższy kontakt oznacza stabilniejszy, ale wolniejszy ruch. Ponadto u rozgwiazd nie istnieje proporcjonalne powiększanie nóżek w przypadku większych osobników. Rozgwiazdy większych rozmiarów wykorzystują po prostu więcej nóżek jednocześnie, zwiększając powierzchnię przyczepu i stabilność. Każda nóżka podejmuje decyzje indywidualnie Technika obrazowania FTIR pozwoliła naukowcom zaobserwować w czasie rzeczywistym, jak każda nóżka indywidualnie podejmuje decyzje o przyczepieniu lub oderwaniu się od powierzchni. Efektem decentralizacji jest doskonała adaptacja do zmiennych warunków środowiska. W sytuacji większego obciążenia lub podczas chodzenia do góry nogami kontakt każdej nóżki z podłożem się wydłuża, a ruch staje się wolniejszy. Według naukowców to dowodzi, że cała koordynacja odbywa się lokalnie, bez udziału centralnego generatora wzorców ruchowych. Autonomia sposobem na przetrwanie Jedną z ciekawszych cech rozgwiazdy wynikających z autonomii jest umiejętność regeneracji ramion. Po utracie kończyny rozgwiazda jest w stanie odbudować brakujący fragment, a niektóre gatunki potrafią nawet zregenerować cały organizm z jednego ramienia pod warunkiem, że zawiera ono część centralnego dysku. Czyli z jednej rozgwiazdy może powstać... kilka rozgwiazd. Inną strategią przetrwania jest odrzucanie własnych ramion pod wpływem zagrożenia. Proces ten także nie wymaga decyzji podjętej przez centralny mózg, lecz jest wynikiem działania hormonów oraz lokalnych sygnałów nerwowych. Takie działanie pozwala rozgwieździe na odwrócenie uwagi drapieżnika i zwiększa szanse na przeżycie. Czy rozgwiazdy to roboty przyszłości? Wyniki eksperymentów wskazują na nowy, zdecentralizowany model sterowania ruchem, który może stanowić inspirację dla konstrukcji robotów. Rozgwiazda czerwona udowadnia, że złożone i adaptacyjne poruszanie się jest możliwe bez centralnego ośrodka kontroli – wystarczy lokalna informacja zwrotna i biomechaniczne sprzężenie nóżek ambulakralnych. Zrozumienie tego przedziwnego mechanizmu może pomóc w opracowaniu miękkich, wielopunktowych systemów robotycznych zdolnych do działania nawet w zmiennych warunkach. Taka inspiracja biologiczna może zrewolucjonizować technologie w dziedzinach takich jak robotyka ratunkowa czy eksploracyjna. Czy czekają nas nowe robo-rozgwiazdy? Źródło: PNAS, Britannica, MarineBio Conservation Society Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zimą masowo pojawiają się na śniegu. Czy pchły śnieżne stanowią zagrożenie?
Zima kojarzy się z ciszą i biologicznym uśpieniem przyrody, jednak nie wszystkie drobne organizmy znikają wraz z pierwszym śniegiem. Wśród tych, które potrafią funkcjonować w niskich temperaturach, znajdują się tzw. pchły śnieżne. Czym właściwie są te tajemnicze stworzenia, gdzie można je spotkać i czy stanowią zagrożenie dla człowieka?
Tak zwane pchły śnieżne to drobne bezkręgowce żyjące na co dzień w glebie oraz ściółce leśnej, gdzie odgrywają ważną rolę w procesach rozkładu materii organicznej. Zimą, szczególnie podczas odwilży lub w okresach wysokiej wilgotności, mogą masowo pojawiać się na powierzchni śniegu, u podstaw pni drzew lub na wilgotnych fragmentach terenu. Zdarza się, że gromadzą się w tak dużych skupiskach, iż biały śnieg przybiera ciemne, niemal czarne lub niebieskawe zabarwienie. Ten niecodzienny widok często budzi zdziwienie, a nawet niepokój. Czym zatem charakteryzują się pchły śnieżne i skąd bierze się ich niezwykła odporność na zimowe warunki? Skoczogonki, czyli czym naprawdę są „pchły śnieżne” Choć potoczna nazwa „pchły śnieżne” może budzić skojarzenia z uciążliwymi pasożytami, w rzeczywistości chodzi o zupełnie inną grupę organizmów. Ich poprawna nazwa to skoczogonki – drobne, pierwotne sześcionogi, blisko spokrewnione z owadami, ale formalnie do nich nienależące. Przez lata klasyfikowano je jako owady, dziś jednak traktuje się je jako odrębną grupę w obrębie sześcionogów, o cechach przypominających zarówno owady, jak i skorupiaki. Dyskusja nad ich dokładnym miejscem w systematyce wciąż trwa, choć – na szczęście – raczej nie spędza snu z powiek osobom spotykającym je na leśnych ścieżkach. Skoczogonki są organizmami niezwykle starymi. Ich identyfikowalne szczątki znaleziono w skałach liczących około 410 milionów lat, co czyni je jednymi z pierwszych stawonogów, które przystosowały się do życia na lądzie. Dziś występują niemal wszędzie: w glebie, ściółce leśnej, mchach, na pniach drzew, ale także w środowiskach skrajnych. Odkrywano je w jaskiniach sięgających dwóch kilometrów w głąb ziemi, na stokach Mount Everestu, a zimą – na powierzchni śniegu. Ich obecność w mroźnych warunkach nie jest przypadkowa: posiadają specjalne białka działające jak naturalny „antyzamarzacz”, który chroni ich komórki przed zniszczeniem przez niskie temperatury. Zazwyczaj mają zaledwie 2-6 milimetrów długości, ciemne ubarwienie z metalicznym połyskiem, cienkie czułki i wydłużone odnóża. Jedną z ich najbardziej charakterystycznych cech jest furcula – ogonopodobna struktura pod odwłokiem, która po gwałtownym uwolnieniu katapultuje skoczogonka w powietrze, umożliwiając błyskawiczną ucieczkę przed zagrożeniem. Mechanizm ten jest jednak energochłonny, dlatego część gatunków z czasem go utraciła, wybierając inne strategie przetrwania, takie jak życie pod korą drzew lub głęboko w glebie. Uzupełnieniem tego „systemu bezpieczeństwa” są kolofory – lepkie rurkowate struktury, które pomagają w pobieraniu wody, przyczepianiu się do podłoża, a najnowsze badania sugerują, że mogą także stabilizować kierunek ruchu podczas skoku. Jak skaczą pchły śnieżne i czy są groźne dla człowieka? Skoczogonki mogą sprawiać wrażenie tajemniczych, a nawet niepokojących, jednak w rzeczywistości są jednymi z najbardziej bezbronnych organizmów w świecie drobnych bezkręgowców. Nie posiadają żądeł ani aparatów kłujących, nie gryzą, nie przenoszą chorób i nie potrafią latać. Ich jedyną skuteczną strategią obrony jest ucieczka – a konkretnie błyskawiczny skok, który należy do najszybszych i najbardziej spektakularnych w świecie zwierząt. Skoczogonki nie wykorzystują do tego nóg. Kluczową rolę odgrywa tu wspomniana wcześniej furcula, zwana również widełkami skokowymi. To sprężysty wyrostek ukryty pod odwłokiem, który w ułamku sekundy uwalnia zgromadzoną energię. Badania pokazują, że sam moment wybicia trwa zaledwie jedną tysięczną sekundy, co czyni go niewidocznym dla ludzkiego oka. Jak zauważa prof. Adrian Smith z Uniwersytetu Stanowego Północnej Karoliny, próba zarejestrowania skoku zwykłą kamerą kończy się tym, że skoczogonek pojawia się w jednej klatce, po czym natychmiast znika, pozostawiając jedynie delikatne smugi w miejscu przelotu. Co ciekawe, w trakcie skoku zwierzę nie leci do przodu, lecz zawsze w tył, wykonując jednocześnie błyskawiczne salto. Maksymalna prędkość obrotu w powietrzu może sięgać nawet 368 obrotów na sekundę, co czyni skoczogonki absolutnymi rekordzistami w tej kategorii. W przeliczeniu na proporcje ciała potrafią one wznieść się na wysokość 60-80 razy większą niż ich długość. Gdyby człowiek dysponował podobnymi możliwościami, mógłby jednym skokiem wzbić się na wysokość kilkudziesięciu metrów. Jak podkreślają przyrodnicy, w tym m.in. z Karkonoskiego Parku Narodowego, skoczogonki potrafią występować na śniegu w ogromnych zagęszczeniach (nawet kilku tysięcy osobników na metr kwadratowy), co może sprawiać wrażenie „ożywionej” powierzchni śniegu. Widok ten bywa mylący, jednak nie ma powodów do obaw. Pchły śnieżne nie są pasożytami, nie żywią się krwią ludzi ani zwierząt i nie stanowią zagrożenia dla zdrowia. Ich dieta opiera się głównie na martwej materii organicznej, glonach, grzybach i mikroorganizmach (jak pierwotniaki czy nicienie). Dzięki czemu pełnią pożyteczną funkcję w ekosystemie, ponieważ wspomagają utrzymanie zdrowej struktury gleby. Dla człowieka są całkowicie niegroźne, a ich widowiskowe skoki to nie zapowiedź ataku, lecz instynktowna reakcja obronna na najmniejsze zakłócenie otoczenia. Źródła: VT Agency of Agriculture, Food & Markets, Integrative Organismal Biology, New Scientist, WP Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Koń wie, że się boisz. Naukowcy ustalili, jak to jest możliwe. Czy to szósty zmysł?
Konie potrafią wyczuwać ludzkie emocje po zapachu – to nie jest już hipoteza. Najnowsze badania francuskich naukowców wykazały, że pot człowieka działa na konie jak emocjonalny komunikat. Najsilniej reagują na zapach strachu. To odkrycie może zmienić sposób, w jaki pracujemy z końmi.
Węch to jeden z najbardziej pierwotnych zmysłów w świecie zwierząt. Służy on do znajdowania pokarmu, wyboru partnera czy orientacji w terenie. Wiemy już, że konie to niezwykle inteligentne istoty. Rozpoznają nasze twarze na zdjęciach i zapamiętują je na miesiące. Potrafią też odczytać nasze intencje oraz ton głosu. Węch konia zdradza tajemnicę Tym razem badacze z Francji pod kierunkiem dr Plotine Jardat postanowili przyjrzeć się końskim nosom i sprawdzić, czy potrafią odebrać nasze emocje za pomocą sygnałów chemicznych. Wnioski z analiz opublikowali na łamach czasopisma „PLOS One”. Udało się rzucić światło na to, jak tysiące lat udomowienia konia wpłynęły na ich zdolności społeczne. Czy pot człowieka może być dla konia jasnym komunikatem o niebezpieczeństwie? Eksperyment z dreszczykiem Badacze zaprosili do współpracy 30 ochotników, którzy oglądali horrory lub radosne komedie. W tym czasie zbierano ich pot pod pachami na specjalne bawełniane wkładki. Następnie 43 klacze rasy Welsh zostały podzielone na trzy grupy. Każdemu zwierzęciu założono specjalny lycrowy kaganek. Wewnątrz umieszczono próbki zapachu strachu, radości lub neutralną woń dla kontroli eksperymentu. Konie przeszły serię testów sprawdzających ich odwagę i chęć do kontaktu z ludźmi. Naukowcy mierzyli ich zachowanie podczas dotykania przez człowieka oraz reakcję na nowe przedmioty. Wykonali też „test niespodzianki”, w którym przed koniem nagle otwierano parasol. Monitorowano tętno oraz poziom hormonu stresu – kortyzolu. W ten sposób sprawdzono, jak emocjonalny „podpis” człowieka wpływa na koński organizm. Strach ma zapach i wysokie tętno Rezultaty badania są uderzające. Konie, które wąchały wydzieliny związane z ludzkim strachem same stawały się znacznie bardziej lękliwe. Rzadziej dotykały człowieka i wykazywały mniejszą chęć do zabawy czy interakcji. Podczas testu z nowym obiektem wpatrywały się w niego znacznie dłużej, jakby spodziewały się ataku. Ich serca biły gwałtowniej w momentach zaskoczenia w porównaniu do koni wyczuwających radość. To zjawisko naukowcy nazywają „zarażeniem emocjonalnym”. Koń reaguje na zapach lęku tak, jakby to był system alarmowy. Co ciekawe, zapach radości nie wywołał tak silnych zmian, co sugeruje, że sygnały o zagrożeniu są dla zwierząt ważniejsze do przetrwania. Co wynika z badania? – W badaniu wykazaliśmy, że zapach ciała związany z emocjami może wpływać na zachowanie i fizjologię koni, a próbki ludzkiego potu pobrane w kontekście strachu powodują silniejsze reakcje lękowe u koni i słabsze interakcje z ludźmi. Podkreśla to znaczenie sygnałów chemicznych w interakcjach międzygatunkowych i dostarcza nowych spostrzeżeń na temat wpływu udomowienia na komunikację emocjonalną – czytamy we wnioskach z analizy. Z badań można wywnioskować, że nasz spokój jest kluczem do bezpieczeństwa w stajni. Emocje, nawet te ukryte, bezpośrednio wpływają na dobrostan i zachowanie wierzchowca. Źródło: <a href="https://link.mediaoutreach.meltwater.com/ls/click?upn=u001.wc16nnrQaeN4luysnGxkijU57IkyNL0UyIuHhmoI71Fxu9fZVYlTY8xAQ8jrZSpLsL9D_Jn2XuvNEfhF4HsL2Hr58cmIY3CelVIoupPheCFMme-2BxIVVspI3xjcMwCYaNmXU1WWeaqOEG4PmUZW-2Bu9fBCJP4gm77D6N1aE44aYb8f5VrArA4z2UI-2F71dgc8l2s9HG-2BQiVJRc78Mb1-2FCeol-2BVCCZF1pHG4T9V-2BpT5vfW9bvKPwkVsRjUy1pTH5QMKYAUmn3U0ZGWYK7yew-2FOKfJbatQlPJMZ9IK2eRQFBTsn1GCRAyIlp512D6cUAJGHnPkCk1ghRYUraF4wbJFNdcxV48yLWaiQPrdmt3VWAXEh-2B14YQ-2FXd6lm-2FTBGADX8JGc9qpJkYspTZoJYRtJwrZp-2FbLkso210G-2B6TwfVj7rfD8-2B9ey8soN80t-2BolDynlwXeG2x19C" target="_blank" rel="nofollow noopener">PLOS One Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Jak boli strata pupila? Żałoba po zwierzęciu może być równie traumatyczna, jak po stracie człowieka
Nowe badanie przeprowadzone w Wielkiej Brytanii dowiodło, że objawy zaburzenia żałoby przedłużonej (PGD) występują w ten sam sposób po śmierci zwierzęcia jak po śmierci człowieka. Wyniki podważają dotychczasowe kryteria diagnostyczne i ujawniają prawdę o bólu po stracie pupila.
Prolonged grief disorder (PGD), znane jako zaburzenie żałoby przedłużonej lub powikłana żałoba, to jednostka psychiatryczna uwzględniona w klasyfikacjach ICD-11 oraz DSM-5-TR. Objawami są tęsknota za zmarłym lub uporczywa koncentracja na nim, czemu towarzyszy intensywny ból emocjonalny. Co ważne, diagnozę można postawić, gdy objawy utrzymują się dłużej niż 12 miesięcy od straty (6 miesięcy w przypadku dzieci i młodzieży). W leczeniu stosowana jest m.in. terapia poznawczo-behawioralna. Według obowiązujących kryteriów, PGD można zdiagnozować wyłącznie po śmierci człowieka. Pomimo licznych badań wskazujących, że ludzie nawiązują silne więzi emocjonalne ze swoimi zwierzętami, oficjalne wytyczne nie pozwalają obecnie na diagnozowanie PGD po śmierci pupila. Nowe badanie, którego autorem jest prof. Philip Hyland z wydziału psychologii Maynooth University w Irlandii, postawiło sobie za cel zbadanie, czy takie podejście jest słuszne. Wyniki ukazały się w czasopiśmie „PLOS One”. Ile osób uznało śmierć pupila za najbardziej traumatyczne wydarzenie? W badaniu wzięło udział 975 dorosłych mieszkańców Wielkiej Brytanii. Respondenci zostali zapytani o swoje doświadczenia żałoby, w tym o najbardziej traumatyczną stratę w życiu. 32,6% uczestników przyznało, że doświadczyli śmierci ukochanego zwierzęcia. Aż 21% spośród tych osób uznało śmierć pupila za najbardziej traumatyczne wydarzenie w swoim życiu – nawet bardziej niż utratę bliskiej osoby. Objawy PGD po stracie zwierzęcia identyczne jak po śmierci człowieka Analiza przeprowadzona przez prof. Hylanda wykazała, że objawy PGD występują w ten sam sposób bez względu na to, czy strata dotyczyła człowieka, czy zwierzaka. Wyniki pokazują, że nie istnieje nic wyjątkowego w sposobie przeżywania PGD w przypadku śmierci człowieka. Zgodnie z badaniem, prawdopodobieństwo wystąpienia PGD po śmierci pupila wynosiło 7,5% , co jest porównywalne z ryzykiem po utracie człowieka. Co więcej, relatywne ryzyko było wyższe po śmierci zwierzaka niż w niektórych przypadkach dotyczących człowieka – wynosiło ono 1,27. To oznacza, że czasami śmierć zwierzęcia może być bardziej traumatyczna. Co ciekawe, żałoba po utracie zwierzaka pojawiała się m.in. w starożytności. Podobno Egipcjanie po śmierci kota golili brwi, a po śmierci psa całe ciało i głowę. Współcześnie wiele osób traktuje zwierzęta domowe jak członków rodziny. A ponieważ psy czy koty żyją zdecydowanie krócej niż ludzie, niemal każdy opiekun prędzej czy później doświadcza bolesnej straty. Badanie zostało przeprowadzone metodą online na reprezentatywnej próbie dorosłych mieszkańców Wielkiej Brytanii. Uczestnicy dostarczali informacji na temat różnych przypadków żałoby oraz oceniali objawy PGD zgodnie z wytycznymi ICD-11. Narzędziem użytym do pomiaru była skala IGQ-CC, dotąd stosowana wyłącznie u osób, które przeżyły śmierć człowieka. Wnioski naukowców: wykluczanie żałoby po zwierzęciu to błąd Prof. Hyland w swoich wnioskach podkreśla, że ludzie mogą doświadczać klinicznie istotnych objawów PGD po śmierci pupila. Dotychczasowe wykluczanie strat zwierząt z kryteriów diagnostycznych uznaje za nie tylko błędne naukowo, ale również bezduszne. Badacz zwraca uwagę, że społeczne przekonanie o niższej wartości żałoby po zwierzęciu prowadzi do izolacji i wstydu wśród osób przeżywających taką stratę. Konsekwencje dla zdrowia psychicznego Wyniki badania mogą mieć istotne konsekwencje dla diagnostyki i systemu opieki zdrowotnej. Włączenie żałoby po zwierzęciu do kryteriów PGD może pomóc wielu osobom otrzymać należną pomoc. Prof. Hyland apeluje o dalsze badania m.in. nad wpływem przyczyn śmierci zwierzęcia (np. eutanazja) na proces żałoby. Sugeruje także przeprowadzenie badań w innych krajach i kulturach, aby sprawdzić, czy wyniki są uniwersalne. Potrzebne są również dalsze prace nad adaptacją narzędzi diagnostycznych, by uwzględniały żałobę po stracie zwierząt. Źródło: PLOS One
Te ptaki śpiewają z matematyczną precyzją. I urządzają skomplikowane konkursy wokalne
Unikalny śpiew słowików towarzyszy ludzkości od tysięcy lat. To niezwykłe ptaki będące ważnym elementem kultury, poezji i symboliki już w starożytnej Grecji. Ale ich talent wokalny – wyjątkowy nawet w królestwie ptaków – jest przedmiotem także nowoczesnych badań. Skąd u nich tak doskonały słuch muzyczny?
Dzięki nowym badaniom z Brandenburgii wiemy, ze słowiki precyzyjnie dostosowują nie tylko tonację, ale także długość dźwięków wyśpiewywanych w nocnych rywalizacjach o terytorium. Ich strategia na zwycięstwo w konkursach wokalnych jest skomplikowana, ale skuteczna. Dlaczego słowiki są wyjątkowe? Słowiki (Luscinia megarhynchos) są znane z bardzo rozbudowanego repertuaru, obejmującego setki różnych fraz, które różnią się tempem, długością oraz wysokością dźwięku. Ta różnorodność pozwala na prowadzenie złożonych, śpiewanych „dialogów”. W świecie ptaków niewiele gatunków wykazuje taką elastyczność wokalną jak słowiki, których w Polsce możemy słuchać wiosną i latem, gdy tylko wrócą z Afryki. Niezwykłe badania nad słowiczym śpiewem Zespół naukowców z Max Planck Institute for Biological Intelligence oraz Institute of Science and Technology Austria udowodnił, że samce słowików nie tylko pięknie śpiewają i budują złożone melodie, ale przede wszystkim dostosowują swoje pieśni w czasie rzeczywistym do tego, co śpiewa ich konkurent. To pomaga rywalizować o samice. W celu zanurzenia się w świat śpiewu słowików udali się oni do niemieckiej Brandenburgii, w której w trakcie dwóch sezonów lęgowych obserwowali, jak ptaki reagowały na odtwarzane im nagrania zawierające sztucznie zmodyfikowane gwizdy – zarówno pod względem wysokości tonu, jak i długości dźwięku. Nagrania te prezentowały nietypowe kombinacje. Jak śpiewa słowik? Słowiki rozróżniają trzy długości gwizdów: krótkie (poniżej 140 ms), średnie (140–310 ms) i długie (powyżej 310 ms). Na tej podstawie badacze mogli zidentyfikować zasady, według których ptaki dopasowują się do rywala. Gdy słowiki słyszą nietypowe, eksperymentalne kombinacje długości i wysokości nut, potrafią się do nich dostosować, nawet jeśli rzadko używają takich sekwencji w naturalnym śpiewie. „Ty nazywasz to śpiewem?” Śpiewne pojedynki słowików przypominają muzyczne dialogi, w których każdy uczestnik stara się wykazać maksymalną sprawnością wokalną. Co ciekawe, słowiki stosują różnorodne strategie – czasem dokładniej naśladują wysokość, a innym razem długość nuty, zależnie od tego, z jakimi dźwiękami mierzą się w danym momencie. – Ty nazywasz to śpiewem? Umiem dokładnie tak samo – tak mógłby powiedzieć jeden słowik do drugiego. Dokładne naśladowanie śpiewu rywala pokazuje, że są oni na tym samym poziomie, a coś, co dla jednego jest wielkim wysiłkiem i popisem, drugiemu przychodzi od niechcenia. Oznacza to, że kluczowym elementem skuteczności komunikacyjnej słowika jest nie tylko bogactwo repertuaru, ale też błyskawiczna umiejętność analizy i odwzorowywania dowolnej kombinacji dźwięków. To wręcz… matematyczne. Czemu tak właściwie słowiki śpiewają? Dla ptaków śpiewających trele pełnią najważniejszą funkcję w wyznaczaniu i obronie terytorium. Słowiki prowadzą intensywne nocne pojedynki, podczas których wyraźnie zaznaczają swoje granice dźwiękowe. Złożoność oraz siła głosu są wyznacznikami statusu i skuteczności obrony terytorium. Badania terenowe wykazały, że samce, które potrafią lepiej synchronizować swoje frazy oraz elastycznie dopasowywać długość i wysokość dźwięków, odnoszą większe sukcesy w odpieraniu intruzów i przyciąganiu samic. Umiejętność rozdzielnego oraz niezależnego sterowania różnymi cechami sygnału akustycznego – długością i wysokością dźwięku – jest przykładem wyrafinowanych adaptacji ewolucyjnych. Zrozumienie tych mechanizmów pozwala wyciągać wnioski nie tylko o komunikacji ptaków, ale również o podstawach neurobiologicznych języka i komunikacji u innych zwierząt, w tym człowieka. Źródło: Current Biology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Tata mundżak kontra Maruśka. Film z wrocławskiego ZOO hitem na całym świecie - dotarł do 12 milionów ludzi
Mały mundżak z wrocławskiego zoo odważył się zaczepić ważącą 1,7 tony samicę nosorożca. Nagranie z tego niezwykłego spotkania stało się globalnym hitem, zdobywając ponad 12 milionów wyświetleń i uwagę mediów na całym świecie. Maleńki jelonek i olbrzymi nosorożec to starzy znajomi - od lat dzielą wspólny wybieg.
Na nagraniu udostępnionym przez zoo Wrocław widzimy nietypowy pojedynek, który rozgrywa się na wspólnym wybiegu. Mały samiec mundżaka chińskiego, ważący kilkanaście kilogramów, staje oko w oko z ponad stukrotnie cięższą samicą nosorożca indyjskiego o imieniu Maruśka. Jelonek odważnie szarżuje w stronę olbrzymiego ssaka, wyraźnie próbując zaznaczyć swoje terytorium. Maruśka reaguje ze spokojem i radością, wykazując zaskakującą cierpliwość wobec zadziornego sąsiada. Skąd tak odważne zachowanie mundżaka? Opiekunowie z wrocławskiego ZOO tłumaczą, że zachowanie mundżaka wynika z naturalnego instynktu. Jego partnerka miała w tym czasie ruję, co podniosło poziom hormonów u samca i wywołało u niego potrzebę obrony terytorium. Jego celem było jednoznaczne zasygnalizowanie, że to on dominuje na danym obszarze. Nie była to agresja, ale nie była to też zabawa, tylko poważny sygnał. A Maruśka potraktowała całą sytuację jako formę zabawy. Według relacji opiekunów, nie wykazała żadnych agresywnych zachowań wobec mundżaka, a nawet odpowiedziała mu w sposób przypominający zaczepki o charakterze towarzyskim. Tylko w jednym momencie parsknęła i się wycofała, dając do zrozumienia, że nie chce kontynuować interakcji. „A jak ich relacja wygląda na co dzień? Nosorożce z mundżakami mieszkają razem w naszym zoo od lat, mają osobne sypialnie, ale wspólne »podwórko«. Z niejednego talerza sianko razem jedli i, jak widać, zazwyczaj panuje tu pełna zgoda" – tłumaczy ogród zoologiczny pod kolejnym filmem, przedstawiającym wspólny posiłek mundżaków i nosorożca. Zagraniczne media zachwycone duetem z Wrocławia Nagranie opublikowane przez ZOO Wrocław zdobyło ogromną popularność w sieci. Według pracowników film tylko na oficjalnych profilach ZOO w mediach społecznościowych osiągnął ponad 12 milionów wyświetleń – a licznik nadal tyka! Na samym Facebooku materiał odnotował ponad 1,5 miliona wyświetleń w ciągu zaledwie 5 godzin od publikacji. Materiał szybko przykuł uwagę mediów z całego świata. O niecodziennym pojedynku napisały m.in.: BBC, NBC, The Independent, RTL, The Sun, Huffington Post, The Telegraph, CNN, The Times of India oraz włoska La Repubblica. Fakt, że historia z polskiego zoo została tak szeroko zauważona, potwierdza siłę internetu w promowaniu pozytywnych i nietypowych zjawisk. Kim są bohaterowie viralowego filmu? Nieustraszony „Tata Mundżak”, bo tak pieszczotliwie nazywają go opiekunowie, w dokumentach figuruje jako Balcer Taduś. To mundżak chiński (Muntiacus reevesi) – niewielki gatunek jelenia występujący we wschodniej Azji, głównie w Chinach i na Tajwanie. Prowadzi samotniczy, terytorialny tryb życia, a dzięki dużej zdolności do adaptacji został introdukowany do Europy, gdzie w niektórych regionach uznawany jest za gatunek inwazyjny. Maruśka jest samicą nosorożca indyjskiego. Wrocławskie ZOO tak opisuje ten gatunek: „nosorożec indyjski ma jeden róg, który może dorastać do 57 cm długości. To właśnie przez niego zwierzęta padają ofiarą kłusowników – w pseudomedycynie tradycyjnej przypisuje mu się cudowne właściwości, choć zbudowany jest tak samo jak ludzkie paznokcie. To prawdziwi giganci – długość ciała do 3,8 m, wysokość 1,9 m i waga nawet 3 tony. A mimo to potrafią biegać z prędkością 55 km/h i świetnie pływają. Dieta? Głównie trawa, liście i gałązki, ale też owoce i rośliny wodne. Jeszcze w XX wieku nosorożców indyjskich zostało zaledwie 100. Dzięki ochronie dziś ich populacja liczy ok. 3600 osobników. Ponad 2500 żyje w Parku Narodowym Kaziranga, a obecnie trwają działania, by odnowić populację w Parku Narodowym Manas”. Źródła: ZOO Wrocław, TVN24 Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Jedna z najbardziej jadowitych ryb Europy. Jest niebezpieczna także dla ludzi
Ostrosz cieszy się złą reputacją najbardziej jadowitej ryby wód europejskich. Media nierzadko kreują tę rybę na „morskiego potwora”, który tylko czeka, by ugodzić pływaków swoim kolcem jadowym. Czy rzeczywiście jest się czego bać? Na to i inne pytania dotyczące jednego z najciekawszych drapieżników europejskich mórz odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Ostrosz to mistrz polowania z zasadzki Zasięg geograficzny, siedlisko i tryb życia Aparat jadowy, czyli arsenał ostrosza Ostrosz, znany także jako ostrosz drakon, budzi niemały respekt. Już sama naukowa nazwa tej ryby – Trachinus draco – nasuwa skojarzenia z mityczną bestią. Dodajmy do tego informacje na temat wytwarzanego przez tę rybę niezwykle silnego jadu, a otrzymamy „potwora”, któremu lepiej nie wchodzić w drogę. Faktem jest, że przedstawiciele tego gatunku należą do najbardziej jadowitych przedstawicieli europejskiej ichtiofauny, ale diabeł nie zawsze jest tak straszny, jak go malują. Ostrosz to mistrz polowania z zasadzki Ostrosz charakteryzuje się wydłużonym, bocznie spłaszczonym ciałem, które zwęża się w kierunku ogona. Przedstawiciele tego gatunku mogą osiągać długość 53 cm i masę dochodzącą do 2 kg. Należy jednak podkreślić, że większość spotykanych osobników ma około 25 cm długości. Anatomia ostrosza jest podręcznikowym przykładem ewolucyjnego przystosowania do życia drapieżnika czatującego w ukryciu. Zręczny łowca żyje blisko dna, gdzie zakamuflowany czyha na niespodziewającą się zagrożenia ofiarę. Głowa Najbardziej charakterystyczną cechą ostrosza jest jego duża, spłaszczona głowa z okazałą, skierowaną ukośnie ku górze paszczą. Dolna szczęka jest wyraźnie dłuższa od górnej, co jest typowe dla ryb polujących z dołu na ofiary znajdujące się nad nimi. Oczy, duże i wyłupiaste, umieszczone są wysoko, niemal na samym szczycie głowy. Każda z tych cech świadczy o przystosowaniu ryby do dennego trybu życia. Kiedy ostrosz zagrzebuje się w podłożu, wysoko osadzone oczy pozwalają mu obserwować otoczenie. Charakterystycznie ukształtowany otwór gębowy pozwala na przeprowadzenie błyskawicznego ataku na przepływające nad nim ryby. Kamuflujące ubarwienie Grzbiet ostrosza ma zielonkawo-brązową barwę, a boki są żółtawo-brązowe. Pokrywa je wzór, na który składają się nieregularne, ukośne pręgi w kolorach jasnoniebieskim, żółtym i czarnym. To sprawia, że ryba doskonale zlewa się z piaszczystym, żwirowym lub mulistym dnem, które preferuje jako swoje siedlisko. Płetwy Ostrosz ma dwie płetwy grzbietowe. Pierwsza – krótka i czarna – jest zaopatrzona w kolce jadowe. Płetwa odbytowa, podobnie jak druga grzbietowa, jest długa. Razem ciągną się przez znaczną część ciała tego drapieżnika. Pęcherz pławny jest uwsteczniony, dzięki czemu ryba może prowadzić denny tryb życia. Zasięg geograficzny, siedlisko i tryb życia Trachinus draco jest gatunkiem o szerokim zasięgu geograficznym. Występuje we wschodniej części Oceanu Atlantyckiego, od wybrzeży Norwegii na północy po Maroko i Maderę na południu. Jest również stałym mieszkańcem Morza Śródziemnego, Egejskiego i Czarnego. Dość często można natrafić na informacje, według których ostrosz coraz częściej odwiedza Bałtyk. Te doniesienia są jednak mocno przesadzone. W Morzu Bałtyckim ostrosz jest niezwykle rzadkim gościem. Najczęściej jego obecność stwierdzana jest w zachodniej, bardziej zasolonej części akwenu. W pobliżu polskiego wybrzeża pojawia się sporadycznie. Siedlisko Przedstawiciele tego gatunku preferują miękkie podłoże, w które mogą łatwo się zakopać. Ostrosza można spotkać przy piaszczystym, mulistym lub żwirowym dnie. Sezonowe migracje Należy podkreślić, że dla tej ryby charakterystyczna jest sezonowa migracja głębokościowa. Latem, w trwającym od czerwca do sierpnia okresie tarła, Trachinus draco przebywa na głębokości kilku metrów. Zimą schodzi znacznie głębiej, bo poniżej 30 m. W ten sposób ryby unikają zimnych prądów powierzchniowych. Tryb życia i dieta Ostrosz jest samotnikiem, prowadzącym denny tryb życia. Dni spędza zagrzebany w podłożu, z którego wystają jedynie oczy i najeżona kolcami jadowymi płetwa grzbietowa. W nocy może swobodnie pływać, nawet w toni wodnej. Ta cecha wyraźnie odróżnia tę rybę od innych gatunków dennych. Poluje na niewielką zdobycz. Jego ofiarą padają drobne ryby i skorupiaki. Aparat jadowy, czyli arsenał ostrosza Natura wyposażyła ostrosza w niezwykle skuteczne narzędzie obrony. Mowa o aparacie jadowym, którego głównymi elementami są ostre kolce. Ryba ma ich od pięciu do siedmiu w pierwszej (mniejszej) płetwie grzbietowej i po jednym na każdej z pokryw skrzelowych. Ta charakterystyczna broń ma rowkowaną strukturę. W każdym kolcu znajduje się produkująca jad tkanka gruczołowa. Mechanizm aplikowania toksyny ma działanie pasywne. Kolce są pokryte cienką osłonką nabłonkową, która pęka pod wpływem nacisku, gdy wbija się w ciało ofiary. Uwolniony z gruczołów jad spływa do rany. W sytuacji zagrożenia ryba instynktownie stroszy kolce, zwiększając w ten sposób prawdopodobieństwo ukłucia. Toksyczny koktajl Jad ostrosza to złożona mieszanka, której głównym składnikiem jest drakotoksyna. To wielkocząsteczkowe białko wykazuje dwojakie działanie: hemolityczne – doprowadza do rozpadu czerwonych krwinek; depolaryzujące błony komórkowe – toksyna ta zaburza prawidłowe funkcjonowanie błon komórkowych, zwłaszcza w komórkach nerwowych i mięśniowych, co prowadzi do ich depolaryzacji. Następstwem tego jest niezwykle silny, wręcz paraliżujący ból, zaburzenia neurologiczne i skurcze mięśni. Oprócz drakotoksyny jad zawiera również inne substancje, które potęgują jego działanie. Należą do nich 5-hydroksytryptamina, która odpowiada za natychmiastowy, piekący ból, i histamina, wywołująca gwałtowną lokalną reakcję zapalną, obrzęk i zaczerwienienie. Wrażliwość na temperaturę Warto wspomnieć, że ważną cechą jadu ostrosza jest termolabilność. Zawarte w nim białka (zwłaszcza drakotoksyna), wykazują wrażliwość na wysoką temperaturę. Podgrzanie ich do temperatury około 45 stopni Celsjusza powoduje denaturację – nieodwracalną zmianę ich struktury przestrzennej, co prowadzi do utraty toksycznych właściwości. Czy należy bać się spotkania z ostroszem? W wielu publikacjach ostrosz jest przedstawiany jako śmiertelne zagrożenie dla człowieka. Należy jednak podkreślić, że udokumentowano zaledwie kilka przypadków, w których spotkanie z rybą zakończyło się tragicznie. Inna sprawa, że kąpiący się blisko brzegu plażowicze raczej nigdy nie zetkną się z tą rybą. Nawet latem, gdy sezon turystyczny osiąga apogeum, jadowity drapieżnik przebywa na głębokości kilku metrów. Najbardziej narażeni są wędkarze i rybacy, którzy nie zachowują ostrożności, ściągając zdobycz z haczyka i wyciągając połów z sieci. Dość wysokie ryzyko dotyczy także nurków. Objawy ukłucia Jeżeli jednak dojdzie do ukłucia, reakcja na jad jest natychmiastowa i gwałtowna. Pierwszym i dominującym objawem jest kłujący, piekący lub pulsujący ból, wielokrotnie silniejszy od użądlenia pszczoły lub osy. W ciągu 30 minut osiąga maksymalne natężenie. Bez pomocy lekarskiej, może utrzymywać się przez kilka dni. W miejscu ukłucia szybko pojawia się obrzęk, któremu towarzyszy silne zaczerwienienie, czasami także zasinienie. W cięższych przypadkach na skórze występują wypełnione płynem surowiczym pęcherze, a nawet miejscowa martwica tkanek. W większości przypadków reakcja ma charakter miejscowy. U niektórych osób pojawiają się jednak także objawy ogólnoustrojowe. Należą do nich: gorączka, dreszcze, obfite poty, nudności, wymioty, bóle głowy i stawów, kołatanie serca. W skrajnych przypadkach może dojść do poważniejszych komplikacji, takich jak spadek ciśnienia tętniczego, trudności z oddychaniem, a u osób uczulonych – nawet do wstrząsu anafilaktycznego. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Choć duży, nie stanowi żadnego zagrożenia. Ten łagodny i płochliwy kolos to częsty gość w naszych domach
Kątnik większy należy do najbardziej imponujących, a przy tym – także do najczęściej spotykanych pająków w synantropijnym krajobrazie Europy Środkowej. Jego obecność w domach, piwnicach i garażach jest powszechna, a dzięki dużym rozmiarom, a zwłaszcza długim odnóżom, budzi wśród ludzi znaczący strach i niepokój. Pomimo tej budzącej respekt prezencji pająk ten jest gatunkiem skrajnie płochliwym, unikającym kontaktu z człowiekiem i niegroźnym. Jak wygląda kątnik większy? Gdzie można go spotkać? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Imponujący kolos Kątnik większy uwielbia ciemne, ciche i wilgotne miejsca Szybki łowca Interakcje z człowiekiem Historycznie, kątnik większy (Eratigena atrica) był przypisywany do rodzaju Tegenaria. W 2013 roku nastąpiła znacząca rewizja taksonomiczna, która przeniosła ten gatunek do nowo utworzonego rodzaju Eratigena, reprezentującego rodzinę pająków tkających sieci z lejkiem mieszkalnym, znaną jako lejkowcowate (Agelenidae). Imponujący kolos Kątnik większy w pełni zasługuje na swoją nazwę. Mówimy tu bowiem o jednym z największych pająków, występujących w Europie Środkowej. Odwłok i tułów mierzą łącznie od 12 do 18 mm u samic, natomiast u samców – od 12 do 15 mm. Znacznie bardziej imponująca jest rozpiętość odnóży, która u osobników żeńskich wynosi około 45 mm, z kolei u męskich – do 95 mm. Nadzwyczajna długość odnóży samców, nieproporcjonalna w kontekście ich stosunkowo niewielkiego ciała, nie jest dziełem przypadku. To kluczowa adaptacja, wynikająca ze strategii reprodukcyjnej i łowieckiej. Długie nogi maksymalizują prędkość poruszania, co jest niezbędne dla pająków, które w okresie rozrodczym muszą szybko przemierzać terytoria w poszukiwaniu partnerek. Ubarwienie kątnika większego Bez względu na płeć, ubarwienie kątnika większego jest przeważnie brązowo-szare. Na odwłoku można dostrzec charakterystyczny żółtawy wzór, składający się z przepaski środkowej i trzech par kropek po bokach. Brzegi karapaksu są przyciemnione, a na części grzbietowej widoczne są symetryczne pasy. Budowa ciała Kątnik dysponuje czterema parami odnóży, które pełnią funkcję kroczną. Te są ciemne, pozbawione obrączkowania. U niektórych osobników występują ciemne kropki w części biodrowej. Nogogłaszczki samców są zaopatrzone w krótki kolec w części grzbietowej goleni i masywny, podwinięty końcowej połowie konduktor. Gruczoły jadowe znajdują się na końcu pazurów szczękoczułkowych. Kątnik większy a kątnik domowy Opisywanego pająka można łatwo pomylić z innym równie pospolitym gatunkiem. Mowa o kątniku domowym, zwanym mniejszym (Tegenaria domestica). Ten drugi, jak wskazuje na to sama nazwa, nie jest tak okazały. W tym przypadku długość ciała samicy zamyka się w przedziale od 7 do 12 mm, natomiast samca – od 6 do 9 mm. Wymiary nie są jednak niezawodną cechą diagnostyczną. Na pierwszy rzut oka, dużego kątnika domowego trudno odróżnić od małego kątnika większego. Na co zatem warto zwrócić uwagę, by odróżnić jeden gatunek od drugiego? Kluczowe różnice morfologiczne dotyczą odnóży. U przedstawicieli gatunku Eratigena atrica te są jednolite, nieprążkowane. Z kolei u reprezentantów Tegenaria domestica na odnóżach doskonale widoczne jest pierścieniowanie, u niektórych osobników zredukowane do zredukowane do ciemnych kropek na biodrach i dosiebnych częściach ud. Rozróżnienie na podstawie prążkowania nóg jest najprostszą i najbardziej praktyczną metodą odróżnienia tych pająków w warunkach domowych. Kątnik większy uwielbia ciemne, ciche i wilgotne miejsca Przedstawiciele tego gatunku mają szeroki zasięg w Europie. Występują też w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie, gdzie zostały zawleczone ze Starego Kontynentu. W Polsce należą do najpospolitszych pająków. Synantropijny tryb życia Pająk ten jest klasyfikowany jako gatunek synantropijny. Oznacza to, że doskonale przystosował się do życia w środowisku zmienionym przez człowieka, w jego bliskim sąsiedztwie. W warunkach naturalnych można go spotkać przede wszystkim w jaskiniach, ale w środowisku miejskim ochoczo przenosi się na strychy, do budynków gospodarskich, garaży, piwnic i domów. Kątnik preferuje miejsca, w których może w spokoju zbudować swoją sieć, z dala od zakłóceń. Typowe siedliska to ciemne kąty pomieszczeń, przestrzenie za meblami, między pudłami w piwnicach i szczeliny. W środowisku synantropijnym kątnika większego można spotkać przez cały rok. Należy jednak podkreślić, że pająki te są najbardziej aktywne i najczęściej widywane przez ludzi późnym latem i wczesną jesienią. Jest to okres, kiedy dojrzałe samce opuszczają swoje schronienia, stają się wędrowne i aktywnie poszukują samic, co naturalnie zwiększa prawdopodobieństwo ich pojawienia się w centralnych częściach domów. Kluczowa rola wilgoci Żeby przeżyć, kątnik domowy potrzebuje dwóch czynników środowiskowych: wilgoci i ciemności. To właśnie wilgotne warunki zapewniają mu idealne środowisko do życia i polowania. W nowoczesnym, centralnie ogrzewanym budownictwie, pająki te stają się wyjątkowo wrażliwe na wysuszanie, a to zmusza je do aktywnego poszukiwania źródeł wody. To zachowanie w dużej mierze tłumaczy jego obecność w nieoczekiwanych miejscach. Kątnika nierzadko można spotkać w łazience, często w wannie lub umywalce. Elementy sanitarne, zwłaszcza z wysokimi brzegami, stają się dla niego pułapką. Kątnik nie potrafi wspinać się po gładkich, pionowych powierzchniach i przez to nierzadko staje się ofiarą swojego przymusu biologicznego. Szybki łowca Kątnik buduje płaskie, duże i często „niechlujne” sieci. Kluczowym elementem tej struktury jest lejkowate schronienie, w którym pająk czeka na ofiarę. Należy podkreślić, że sieć tkana przez przedstawicieli tego gatunku nie jest lepka. W tym przypadku pajęczyna nie pełni funkcji pułapki adhezyjnej. Pająk wykorzystuje ją jako platformę do wykrywania wibracji i pułapkę mechaniczną, która ma za zadanie jedynie spowolnić i splątać ofiarę. Jak zatem poluje kątnik większy? Do schwytania zdobyczy używa nadzwyczajnej prędkości, którą zapewniają mu długie odnóża. Ponieważ w sieci nie występują lepkie włókna, pająk musi polegać na błyskawicznym ataku. Gdy tylko ofiara wpadnie w nici i wywoła wibracje, Eratigena atrica, opierając się na czułych receptorach, natychmiast opuszcza schronienie. Obezwładnia ją błyskawicznym atakiem, zanim zdobycz zdoła wyswobodzić się z nielepkiej pułapki. Po unieruchomieniu jadem, kątnik owija ją jedwabiem i zabiera do lejka, gdzie może spożyć posiłek ukryty przed większymi drapieżnikami. Dieta kątnika większego Przedstawiciele tego gatunku polują na bezkręgowce. Jadłospis kątnika składa się przede wszystkim z owadów, takich jak muchy, ćmy i świerszcze. Warto jednak wspomnieć, że nie gardzi też innymi pająkami. Dzięki swoim upodobaniom żywieniowym, w domowym ekosystemie Eratigena atrica pełni nieocenioną, niezwykle pożyteczną rolę naturalnego regulatora populacji nieproszonych gości. Interakcje z człowiekiem Zarówno rozmiary, jak i prędkość kątnika większego budzą respekt, a u niektórych osób – nawet strach. Trzeba jednak z całą stanowczością zaznaczyć, że Eratigena atrica jest jednym z najmniej agresywnych pająków i nie stanowi żadnego zagrożenia, ani dla człowieka, ani dla zwierząt domowych. To wyjątkowo płochliwy gatunek. W obliczu zagrożenia, ucieka i szuka bezpiecznej kryjówki. Kątniki są niechętne do kąsania i konfrontacji. Warto też wspomnieć, że pająki te są aktywne głównie nocą, co dodatkowo ogranicza prawdopodobieństwo kontaktu ludzi z tymi zwierzętami. Jad kątnika Do ukąszenia dochodzi wyłącznie w sytuacji, w której pająk czuje się „przyparty do muru”, np. gdy przypadkowo zostanie przyciśnięty do ciała. Duże, dojrzałe osobniki mogą przebić ludzką skórę, ale jad kątnika domowego nie stanowi zagrożenia dla zdrowia ludzi. Substancja wytwarzana w gruczołach jadowych skutecznie paraliżuje niewielką zdobycz, ale u człowieka może wywołać jedynie łagodne objawy, ograniczone do miejsca ukąszenia. Rezultatem takiego spotkania najczęściej jest niewielkie zaczerwienienie, lekki obrzęk i słabe uczucie bólu. Jedynym wyjątkiem jest sytuacja, gdy ukąszona osoba wykazuje specyficzną alergię na składniki jadu, co jest rzadkie. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Psy uczą się słów przez podsłuchiwanie? Naukowcy zaskoczeni wynikami badań
Nowe badanie ujawnia, że niektóre psy potrafią uczyć się nazw przedmiotów wyłącznie przez podsłuchiwanie rozmów swoich właścicieli. Wyniki są porównywalne z umiejętnościami 1,5-rocznych dzieci.
Najnowsze badanie przeprowadzone przez zespół z Eötvös Loránd University (ELTE) oraz Uniwersytetu Medycyny Weterynaryjnej (VetMedUni) rzuca nowe światło na możliwości poznawcze psów. Grupa badawcza skupiła się na wyjątkowych czworonogach, określanych jako „Gifted Word Learner” (GWL), czyli utalentowanych językowo psach potrafiących zapamiętywać nazwy setek zabawek. Do tej elitarnej grupy należą między innymi Bryn, 11-letni border collie z Wielkiej Brytanii, znający około 100 nazw zabawek, oraz Miso – 6-letni border collie z Kanady, który potrafi rozpoznać aż 200 różnych przedmiotów. Psy te zdumiewają nie tylko liczbą zapamiętanych słów, ale i sposobem, w jaki zdobywają tę wiedzę. Jak przeprowadzono eksperyment? Zespół badawczy z udziałem dr Shany Dror i dr Claudii Fugazzy przeprowadził dwa eksperymenty. W pierwszym z nich dziesięć psów z grupy GWL było uczone nazw dwóch nowych zabawek w dwóch różnych sytuacjach: Bezpośrednio: właściciele przedstawiali psom nowe zabawki i nazywali je, wchodząc z nimi w interakcję. Przez podsłuchiwanie: właściciele rozmawiali z inną osobą o zabawkach, nie zwracając się do psa. W obu przypadkach psy słyszały nazwę każdej zabawki przez łącznie osiem minut, rozłożone na kilka krótkich sesji. Następnie proszono je o przyniesienie konkretnej zabawki po usłyszeniu jej nazwy. Wyniki zaskoczyły wszystkich. Siedem z dziesięciu psów poprawnie zapamiętało nazwy nowych zabawek w obu warunkach. Skuteczność wyniosła 80% w sytuacji bezpośredniego kontaktu i aż 100% w warunku podsłuchiwania. Psy uczą się nazw przedmiotów jak 1,5-roczne maluchy Porównując zdolności psów do uczenia się przez podsłuchiwanie z umiejętnościami dzieci, naukowcy zauważyli niezwykłe podobieństwo. Dzieci w wieku około 1,5 roku potrafią zapamiętywać nowe słowa poprzez obserwację i słuchanie rozmów dorosłych – bez konieczności bezpośredniej interakcji. Psy z grupy GWL wykazały bardzo podobną zdolność. Dr Shany Dror z ELTE komentuje: „Nasze odkrycia pokazują, że procesy społeczno-poznawcze umożliwiające naukę słów poprzez podsłuchiwanie nie są wyłącznie ludzkie. W odpowiednich warunkach niektóre psy wykazują zachowania uderzająco podobne do tych obserwowanych u małych dzieci”. Psy rozumieją więcej niż myślisz: druga faza badania W drugim etapie eksperymentu naukowcy postanowili utrudnić zadanie. Tym razem właściciele pokazywali psom zabawki, następnie chowali je do pojemnika i dopiero potem wypowiadali ich nazwy – czyli wtedy, gdy psy już nie widziały obiektów. Celem było sprawdzenie, czy psy poradzą sobie z czasową separacją między widokiem obiektu a jego nazwą. View oEmbed on the source website Okazało się, że większość badanych psów mimo trudniejszych warunków nadal poprawnie kojarzyła nazwy z odpowiednimi przedmiotami. Dr Claudia Fugazza zaznacza: „Wyniki sugerują, że psy z grupy GWL potrafią elastycznie wykorzystywać różne mechanizmy do nauki nazw obiektów”. Czy twój pies też jest wyjątkowy? Naukowcy zapraszają do kontaktu Mimo że wyniki badań są imponujące, badacze podkreślają, że psy z grupy Gifted Word Learner są niezwykle rzadkie. Ich zdolności to najprawdopodobniej wynik indywidualnych predyspozycji oraz unikatowych doświadczeń życiowych. Projekt badawczy jest częścią programu Genius Dog Challenge, który ma na celu lepsze zrozumienie fenomenu GWL. Jeśli uważasz, że twój pies zna wiele nazw zabawek i wykazuje podobne zdolności, możesz skontaktować się z zespołem badawczym poprzez e-mail (geniusdogchallenge.offcial@gmail.com), Facebooka lub Instagrama. Badanie otwiera nowe kierunki w analizie zdolności poznawczych zwierząt i sugeruje, że nie tylko ludzie są w stanie uczyć się przez obserwację i słuchanie. To dowód na to, że psy – a przynajmniej niektóre z nich – mogą być znacznie bardziej inteligentne, niż do tej pory sądzono. Źródła: Science, EurekAlert
Zamiast psa przyniosła na policję… jenota. Zoologiczna pomyłka na komendzie w Lidzbarku Warmińskim
Łosie, jelenie, sarny, dziki, lisy, borsuki, kuny, jenoty – wymieniał żyjące w naszym kraju zwierzęta w dobrze znanym internautom spocie wyborczym z 1991 roku komitet Zdrowa Polska. O tej bioróżnorodności przekonała się kobieta z województwa warmińsko-mazurskiego, która zamiast zbłąkanego psa przywiozła na komendę… dzikiego jenota.
Komenda Powiatowa Policji w Lidzbarku Warmińskim poinformowała za pośrednictwem Facebooka, że pojawił się u nich niecodzienny gość. Wieczorem do oddziału zamiast psa przyniesiono zwierzę, za którego los zdecydowanie nie odpowiadają stróże prawa. Kobieta chciała uratować psa We wtorkowy wieczór (6.01) na policji w Lidzbarku Warmińskim zgłosiła się kobieta, która podczas podróży z Górowa Iławieckiego dostrzegła przy drodze samotne zwierzę. Wydawało jej się, że to przemarznięty, porzucony pies. Zaniepokojona jego losem i zbliżającą się mroźną nocą postanowiła udzielić mu pomocy. Kierując się dobrym sercem, kobieta wzięła „psa” do swojego samochodu i zawiozła na najbliższą komendę, licząc, że funkcjonariusze pomogą odnaleźć właściciela lub zapewnią mu schronienie. Z tym pierwszym mógł być problem, bo właścicielką zwierzęcia była sama… matka natura. „To nie jest pies” Na komendzie kobieta opowiedziała o całym zajściu, wskazując, że zwierzę znajduje się w jej pojeździe. – Mundurowi natychmiast ustalili, gdzie można bezpiecznie przekazać zwierzę i podjęli decyzję, że sami odwiozą „psa” do schroniska. Jednak gdy podeszli do samochodu… okazało się, że pod siedzeniem wcale nie siedzi pies. Tam siedział… jenot – relacjonuje sprawę policja z Lidzbarka Warmińskiego. Czy to pies, czy jenot? Jenoty, szczególnie młode, często mylone są z psami: głównie ze względu na podobieństwo sylwetki, umaszczenia i futra – zwłaszcza, gdy jest wilgotne. W nocy łatwo było więc o pomyłkę. Szybki weterynarz i z powrotem do lasu Na miejsce wezwano strażaków z Komendy Powiatowej Straży Pożarnej w Lidzbarku Warmińskim. Przestraszony jenot został ostrożnie wyjęty z samochodu i przewieziony do powiatowego lekarza weterynarii. Zwierzę było zdezorientowane, ale nie agresywne. Specjalista ocenił stan zdrowia jenota – ten na szczęście nie wymagał dalszej pomocy medycznej. Po krótkim pobycie u lekarza zwierzę zostało wypuszczone do pobliskiego lasu. Funkcjonariusze i strażacy działali zgodnie z przepisami dotyczącymi ochrony dzikich zwierząt. Ich reakcja była szybka i profesjonalna, co pozwoliło na bezpieczne zakończenie całego incydentu. Podziękowania dla miłośniczki zwierząt Policja opublikowała komunikat, dziękując kobiecie za jej dobre intencje i humanitarne podejście. Służby apelują jednak o ostrożność w kontaktach z dzikimi zwierzętami. – Pamiętajmy, aby zachować ostrożność wobec dzikich zwierząt, nawet jeśli wyglądają na zagubione lub potrzebujące pomocy. Ranne lub zestresowane mogą stanowić zagrożenie dla człowieka, a ich zachowanie bywa nieprzewidywalne – przypominają we wpisie. Cała sytuacja pokazuje, że wrażliwość i gotowość do pomocy są wartościowe, ale niezbędna jest także wiedza i rozwaga. Jenot w Lidzbarku Warmińskim nie był agresywny, ale w innych przypadkach kontakt z dzikim zwierzęciem mógłby zakończyć się inaczej. Źródło: Komenda Powiatowa Policji w Lidzbarku Warmińskim Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Te ptaki hoduje się nie dla jaj ani mięsa. Liczy się wygląd i rodowód
Kury ozdobne udowadniają, że dzięki połączeniu pasji hodowlanej z selekcją genetyczną można przekształcić pospolite zwierzę gospodarskie w obiekt czystej estetyki. Cenione przede wszystkim za spektakularne fenotypy – od maleńkich karłów właściwych, po majestatycznych gigantów – już dwa wieki temu wkroczyły do świata sportu wystawowego. Poniżej wymieniamy najciekawsze rasy kur ozdobnych i przybliżamy historię ich hodowli.
Spis treści: Historia hodowli kur wystawowych Od ras miniaturowych, po majestatyczne giganty Rasy kur, czyli wachlarz różnorodności Hodowla drobiu od wieków stanowiła fundament gospodarki rolnej. Jednak w pewnym momencie historycznym kura domowa przestała być zwierzęciem typowo gospodarskim i wkroczyła do świata czystej estetyki. Kury ozdobne przekształciły drób w obiekt hobbystyczny i wystawowy. Tym samym stały się żywym dowodem na potęgę selekcji genetycznej i pasji hodowlanej. Historia hodowli kur wystawowych Kura bankiwa udomowiono około 8000 lat p.n.e. w Azji Południowo-Wschodniej. Początkowo hodowla nie służyła zaspokojeniu celów spożywczych. Pierwotnie ptaki te utrzymywano ze względów religijnych i rytualnych i już wtedy doceniano ich wygląd jako zwierząt „świętych”. Kury trafiły do Europy około 3 tys. lat p.n.e. Najpierw były hodowane na Półwyspie Bałkańskim, gdzie rozpoczęła się ich „wędrówka” na zachód. Ich utrzymywanie służyło zaspokojeniu zapotrzebowania na jaja i mięso, jednak z czasem, w niektórych krajach, tym wydawałoby się pospolitym ptakom nadano nowy status. Tak jak w Azji, w starożytnym Rzymie kury pełniły przede wszystkim funkcję religijną i ozdobną, nierzadko będąc symbolem statusu ich posiadaczy. Należy jednak podkreślić, że na Starym Kontynencie hodowla zaczęła nabierać charakteru ozdobnego i rasowego dopiero w XIX wieku. Właśnie wtedy do Europy sprowadzono obficie opierzone ptaki, które znacząco różniły się od kur gospodarskich. Były to rasy znane wówczas jako „shanghai” lub „cochin-china”, które dziś identyfikujemy jako cochin i brahma. Egzotyczne zwierzęta wzbudziły niemałe zainteresowanie w krajach zachodnich. Hodowla przestała być jedynie elementem gospodarki, a stała się hobby i sportem wystawowym. Ten wzrost popularności doprowadził do formalizacji hodowli i ustanowienia pierwszych standardów rasowych. Już w 1865 roku w Wielkiej Brytanii przygotowano pierwszą edycję standardów wystawowych, co ostatecznie potwierdziło, że cel hodowlany przeniósł się z użytkowej wydajności na walory estetyczne i morfologiczne. Od ras miniaturowych, po majestatyczne giganty Dzięki zaawansowanej selekcji genetycznej i genetycznym mutacjom, udało się wyhodować wiele grup kur ozdobnych, skupiających poszczególne rasy. Do najefektowniejszych należą karły właściwe, które od początku swojego istnienia były hodowane w miniaturowej formie i nie mają dużego odpowiednika. Ich delikatna budowa i nietypowe cechy morfologiczne stawiają je na szczycie hierarchii kur ozdobnych. Hodowla ozdobna z entuzjazmem wykorzystuje mutacje genetyczne wpływające na strukturę piór, pigmentację skóry czy liczbę palców. To tzw. kury zniekształcone, zaliczane do najbardziej unikatowych fenotypów. Są też kury typu ciężkiego – wystawowi giganci, którzy w największej mierze odpowiadają za spopularyzowanie hodowli ozdobnej na starym kontynencie. Rasy kur, czyli wachlarz różnorodności Poniżej wymieniamy i opisujemy najpiękniejsze rasy kur. Sebrytka Sebrytka należy do najbardziej rozpoznawalnych ras karłów właściwych, uznawana za drugą najmniejszą kurę świata. W przypadku samic masa ciała tego ptaka wynosi zaledwie około 500 g. Koguty są cięższe o 100 g. Najbardziej charakterystyczną cechą tej rasy jest jej upierzenie. Ptak ten ma niezwykle dekoracyjny, „łuskowany” wzór, gdzie każde pióro jest otoczone wyraźnym czarnym obramowaniem. Najczęściej spotykane odmiany to srebrzysta i złocista, choć hodowcy stworzyli również warianty takie jak niebieski, cytrynowy czy lawendowy. Fascynującym aspektem sebrytki jest brak typowego dymorfizmu płciowego w upierzeniu kogutów. Samce mają tzw. upierzenie samicze – nie występują u nich długie, ozdobne pióra na szyi, grzbiecie (siodle) i ogonie. W rezultacie osobniki obu płci wydają się upierzone identycznie. Ta unikatowa cecha sprawia, że sebrytki są szeroko wykorzystywane w instytutach naukowych na całym świecie. Wynika to z faktu, że tkanka ich skóry wykazuje zdolność konwertowania wyjątkowo dużych ilości męskich hormonów płciowych w hormony żeńskie. Serama Serama z Malezji, także zaliczana do karłów właściwych, jest uznawana za najmniejszą rasę kur na świecie. Charakteryzuje się ona ekstremalnie pionową postawą i dumnie wypiętą piersią, co nadaje jej królewski, bojowy wygląd. Chabo Kury chabo, nazywane też karzełkami japońskimi, wyróżniają się skrajnie skróconymi nogami. Ptaki te sprawiają wrażenie przysadzistych, a ich skrzydła często opadają niemal do ziemi. Jest to rasa o wyjątkowo orientalnym i delikatnym wyglądzie, idealna do kontrolowanych, mniejszych wolier. Silki Silki, czyli kury jedwabiste, są klasyfikowane jako kury czubate. Swoją nazwę zawdzięcza nietypowemu upierzeniu, które jest puszyste i miękkie w dotyku, przypominające futro lub jedwab. Ten charakterystyczny wygląd wynika z braku haczyków na promieniach piór, co uniemożliwia ich wzajemne spięcie i utworzenie zwartej chorągiewki. Poza wyjątkowym upierzeniem, kury jedwabiste mają także inne rzadkie cechy, które wyróżniają je spośród wszystkich ras drobiu. Należą do nich: czarna skóra i kości (zjawisko fibromelanozy), niebieskie płatki uszu, pięć palców u każdej stopy (w przeciwieństwie do większości ras, silki są polidaktyliczne). Silki są znane z wyjątkowo łagodnego i przyjaznego usposobienia. Ich spokojny temperament sprawia, że nie wykazują dzikości, co czyni je łatwymi w utrzymaniu. Należy jednak podkreślić, że ich kluczowa leży w niezwykłym instynkcie macierzyńskim. Kury jedwabiste są wyjątkowymi kwokami. Ich silny popęd do wysiadywania jaj i opieki nad młodymi kurczętami jest tak ceniony, że są wykorzystywane jako „nianie” do wylęgania jaj od innych, trudniejszych w wychowie ras, a nawet innych gatunków ptaków. Gołoszyjka Rasa gołoszyjka charakteryzuje się brakiem upierzenia na szyi i częściowo na wolu. Ta cecha nadaje jej niecodzienny, wręcz „prehistoryczny” wygląd. Mutacja odpowiedzialna za brak upierzenia, oznaczona genem Na, jest ceniona przede wszystkim za walory estetyczne. Należy jednak podkreślić, że pełni również ważną funkcję adaptacyjną. Brak izolacyjnej warstwy piór na szyi znacznie zwiększa zdolność ptaka do rozpraszania ciepła. W rezultacie gołoszyjka jest rasą doskonale przystosowaną do środowisk o wysokich temperaturach, ponieważ termoregulacja przebiega u niej sprawniej niż u kur w pełni opierzonych. Cochin Cochin to rasa pochodząca z Chin, sprowadzana do Europy w latach 40. i 50. XIX wieku. Jest to duży ptak hodowany głównie w celach wystawowych. Najbardziej charakterystyczną i cenioną cechą tych kur jest ich ekstensywne opierzenie, wyjątkowo gęste i obfite na całym ciele. Co najciekawsze, w całości upierzone są też pokrywa nogi i stopy ptaka. Ten pierzasty, zaokrąglony wygląd nadaje kurze cochin masywną sylwetkę, uwydatniając jej walory ozdobne. Rasa ta występuje w wielu odmianach barwnych, w tym czarnej, białej, kuropatwianej i płowej. Jej przedstawiciele występują zarówno w formie standardowej (kogut 3,6–5,9 kg; kura 3,2–5 kg), jak i w miniaturowej. Mimo imponującego rozmiaru, kura ta cechuje się niezwykle spokojnym, łagodnym i uległym usposobieniem. Brahma Brahma to kolejna rasa o azjatyckich korzeniach, sprowadzona w tym samym okresie, co cochin. Ze względu na swój masywny rozmiar i postawę, w obrębie ras typu ciężkiego jest klasyfikowana jako jeden z tzw. gigantów drobiu. Morfologicznie brahma jest ptakiem potężnym, z masywnym korpusem i obfitym opierzeniem skoków, co jest typowe dla kur pochodzących z Chin. W odróżnieniu od cochin, ma niewielki, groszkowy grzebień, pozbawiony kolca. Oczy tej kury są pomarańczowe, a policzki – gładkie i czerwone. Najczęściej spotykane ubarwienia to biało-czarne, kuropatwiane z podwójną obwódką i srebrne z podwójną obwódką. Choć brahma jest dziś rasą ozdobną, jej budowa ciała i wyjątkowe cechy morfologiczne są niezwykle korzystne z punktu widzenia zootechnicznego. W chłodniejszym klimacie mały grzebień groszkowy jest znacznie mniej podatny na odmrożenia niż duży grzebień pojedynczy. To w połączeniu z masywną budową i obfitym opierzeniem skoków sprawia, że brahma jest wyjątkowo odporna na niskie temperatury. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Pamięć przestrzenna tego ptaka zadziwia naukowców. Bez niego wiele drzew nie miałoby szans
Orzechówka – ptak zwany zwyczajnym, który z całą pewnością nie jest zwyczajny, wbrew temu, co sugeruje jego nazwa. Trzeba bowiem podkreślić, że to właśnie przedstawiciele tego gatunku są kluczowymi „architektami” borów borealnych i górskich, co jest efektem ubocznym ich strategii przetrwania. Jak wygląda orzechówka zwyczajna? Gdzie występuje i jak wpływa na środowisko? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Ptak krukowaty, który nie przypomina kruka Mieszkaniec Palearktyki Wyspecjalizowana dieta orzechówki Ekologiczna rola orzechówki Tryb życia orzechówki Na pierwszy rzut oka, orzechówka zwyczajna (Nucifraga caryocatactes) przypomina nieco szpaka. Charakterystyczne nakrapiane upierzenie wprowadza jednak błędną sugestię. Mimo że nie jest czarna jak smoła ani czarno-biała, ten piękny, a w Polsce – także rzadki ptak reprezentuje rodzinę krukowatych, tę samą, do której zalicza się kruk, sroka czy wrona. Ptak krukowaty, który nie przypomina kruka Pod względem pokroju i wielkości, orzechówka zwyczajna przypomina nieco gołębia, z tą różnicą, że jej głowa jest większa i masywniejsza. Średnia długość ciała tego ptaka waha się w przedziale od 30 do 34 cm, a rozpiętość skrzydeł może sięgać od 52 do 58 cm. Dorosły osobnik waży do 220 g. Najcharakterystyczniejszą cechą tego ptaka jest upierzenie. Na piórach orzechówki maluje się czekoladowobrązowe tło, obficie nakrapiane białymi plamkami w kształcie kropel. Skrzydła są czarnobrązowe, z charakterystycznym metalicznym połyskiem o zielonkawym kolorze, natomiast kuper i pokrywy podogonowe – białe. Z krukowatymi najwyraźniej łączą ją dwie cechy. Pierwszą jest masywny dziób, będący niczym innym, jak przystosowaniem do wyspecjalizowanej diety. Druga to brak dymorfizmu płciowego – samce i samice są ubarwione tak samo. Mieszkaniec Palearktyki Orzechówka zwyczajna zajmuje szeroki zasięg palearktyczny, obejmujący lasy iglaste i mieszane. Można ją spotkać od Norwegii na zachodzie, przez znaczne obszary Europy, w tym populacje wyspowe w Alpach i na Bałkanach, aż po wschód Syberii, Chiny, Japonię i Koreę. W Polsce orzechówka jest nielicznym ptakiem lęgowym. Można spotkać ją przede wszystkim w Karpatach, a także na Pojezierzu Mazurskim, Podlasiu i Pomorzu, gdzie zasiedla duże kompleksy leśne. Rozproszone stanowiska tych ptaków występują także na Ziemi Kieleckiej i Lubelszczyźnie. Najłatwiej spotkać ją jesienią, gdy intensywnie żeruje. Wraz z nastaniem okresu lęgowego staje się skryta. Wówczas znacznie trudniej o obserwację. W kontekście siedliskowym, ptak ten preferuje rozległe bory iglaste i lasy mieszane, pod warunkiem obecności drzew obradzających w kaloryczne nasiona. Orzechówki są zdolne do zasiedlania terenów o zróżnicowanej wysokości, od poziomu morza do nawet 4000 m n.p.m. Populacje tych ptaków zasiedlają Alpy, Karpaty, Sudety i Ural. Zdolność do życia na tak dużych wysokościach jest możliwa dzięki górskim gatunkom sosen. Drzewa takie jak limba wytwarzają nasiona o wyjątkowo wysokiej zawartości tłuszczu. Składnik ten jest niezbędny do przetrwania w surowym klimacie. Podgatunki orzechówki W obrębie rozległego zasięgu geograficznego wyróżnia się cztery główne podgatunki, zróżnicowane morfologicznie i ekologicznie. Należą do nich: c. caryocatactes (podgatunek nominalny, występujący w Europie), c. macrorhynchos (zamieszkujący obszar od Uralu, po wschodnią Syberię i północno-wschodnie Chiny), c. rothschildi (występuje na obszarze od Kazachstanu, po północno-zachodnie Chiny), c. japonica (zamieszkuje Wyspy Kurylskie i północną Japonię). Wyspecjalizowana dieta orzechówki Tak jak pozostałe krukowate, orzechówka jest ptakiem wszystkożernym. Należy jednak podkreślić, że w jej przypadku specjalizacja pokarmowa jest znacznie wyraźniej zarysowana niż u innych przedstawicieli tej rodziny. Głównym elementem diety tego ptaka jest wysokoenergetyczny pokarm roślinny, przede wszystkim nasiona sosen, a także orzechy i żołędzie. Latem i wiosną, zwłaszcza w okresie karmienia młodych, jadłospis jest uzupełniany o białko zwierzęce, pochodzące z owadów, larw i innych bezkręgowców. W diecie orzechówki znajdują się także mięsiste owoce. Magazynowanie nasion Najbardziej złożonym, a jednocześnie – najistotniejszym pod względem ekologicznym zwyczajem żywieniowym orzechówki jest behawior magazynowania nasion. Jesienią ptaki te zaczynają gromadzić zapasy, które umożliwią im przetrwanie zimy i wczesne rozpoczęcie lęgów. Orzechówki ukrywają nasiona w strategicznie wybranych miejscach, zarówno w gruncie, jak i w dziuplach drzew. Skala tego zjawiska jest zdumiewająca. Badania wykazały, że w ciągu jednego sezonu jeden ptak może stworzyć nawet do 20 tys. kryjówek, zawierających łącznie do 100 tys. nasion o masie 50 kg. Sam proces transportu przebiega niezwykle efektywnie. Stwierdzono, że jedna orzechówka jest w stanie przenieść średnio około 140 nasion w trakcie jednego kursu, a maksymalnie – do 210. Wybór skrytek Co ciekawe, orzechówki nie wybierają miejsc magazynowania zapasów w sposób przypadkowy. Ptaki te preferują lokalizacje charakteryzujące się niską wilgotnością gleby i dużym zacienieniem. Wynika z tego, że główną motywacją orzechówki nie jest ograniczenie ryzyka kradzieży zgromadzonych zapasów przez inne zwierzęta, a maksymalizacja trwałości przechowywanego pokarmu. Ukrywanie nasion w suchym i zacienionym miejscu spowalnia procesy gnicia i przedwczesnego kiełkowania, umożliwiając spożycie niepsujących się zapasów przez długie miesiące, nawet do rozpoczęcia sezonu lęgowego. Ekologiczna rola orzechówki Behawior magazynowania nasion służy przetrwaniu, jednak nie można nie wspomnieć o nieuniknionym i pozytywnym efekcie ubocznym, jaki ta strategia wywiera na ekosystem. Część zgromadzonych skrytek zostaje zapomniana lub niewyczerpana, a pozostawione w ziemi nasiona w sprzyjających warunkach kiełkują. Mechanizm ten jest szczególnie ważny dla sosen iglastych (limby, sosny syberyjskiej), których ciężkie nasiona nie mogą być rozsiewane przez wiatr. Kształtowanie struktury leśnej Analizy ekosystemów, w których występuje ten ptak, jasno potwierdzają jej dominującą pozycję w rozsiewaniu nasion. Badania dotyczące sosny karłowatej na Hokkaido w Japonii wykazały, że orzechówka zwyczajna była odpowiedzialna za przeniesienie aż 96% wszystkich nasion transportowanych z drzew. Fakt, że orzechówka ukrywa nasiona w klastrach (średnio 12 nasion w skrytce) prowadzi do specyficznego, kępkowego wzrostu siewek limby. Znajdowanie siewek rosnących w skupiskach jest bezpośrednim dowodem na pochodzenie z magazynów tych ptaków. Ten klastrowy wzrost ułatwia im wzajemną ochronę i zwiększa szanse na przetrwanie w trudnych warunkach klimatycznych i glebowych. Tryb życia orzechówki Jedną z najniezwyklejszych cech przedstawicieli tego gatunku jest wyjątkowo wczesny termin lęgów. Składanie jaj rozpoczyna się już w marcu, często w czasie, gdy w środowisku leśnym nadal występują warunki zimowe i mrozy. Ta strategia jest krytyczną adaptacją do środowisk borealnych, możliwą tylko dzięki zgromadzonym rezerwom pokarmowym. Gniazda, zazwyczaj umieszczone przy pniu wysokiego świerku (w rozwidleniu gałęzi), są stosunkowo nieduże. Mają natomiast grube, izolujące ścianki. Ta solidna konstrukcja jest niezbędna do zapewnienia ochrony termicznej dla lęgu w chłodnych warunkach wczesnej wiosny. Samica zwykle składa od 2 do 4 jaj, które są bladozielonkawe i pokryte ciemnymi plamkami. Inkubacja trwa około 20 dni i jest prowadzona głównie przez matkę. Opieka nad młodymi Pisklęta opuszczają gniazdo po około 25 dniach. Należy jednak wspomnieć, że opieka rodzicielska nie kończy się po wylocie. Przez kolejne kilka tygodni młode ptaki pozostają pod opieką rodziców, którzy nadal je dokarmiają. Skąd bierze się tak długi okres opieki? W środowisku, gdzie sukces młodego ptaka zależy od zdolności do zlokalizowania tysięcy ukrytych skrytek i stworzenia własnej spiżarni, rodzice muszą przekazać potomstwu zaawansowaną wiedzę przestrzenną i umiejętność oceny mikrośrodowiska. Wczesne lęgi w marcu maksymalizują czas dostępny dla młodych na rozwinięcie tych krytycznych umiejętności przed nadejściem następnej jesieni, co stanowi warunek ich samodzielnego życia. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Średniowieczni Indianie też trzymali w domach papugi. Po co?
Okazało się, że trzymanie w domu kolorowych ptaków nie jest jedynie domeną współczesnych ludzi. Indianie Pueblo z terenów dzisiejszej Arizony i Nowego Meksyku hodowali ary i inne papugi w specjalnych, ogrzewanych pomieszczeniach. Miały wyjątkowe miejsce w codziennym życiu.
Związek pradawnych Indian z ptakami został właśnie potwierdzony. Badania archeologiczne prowadzone w Kanionie Chaco w Nowym Meksyku udowodnił, że papugi nie były tylko zwykłymi zwierzętami domowymi – ich obecność wiązała się z głęboką symboliką, ceremoniami i wysokim statusem społecznym. Czemu były aż tak cenione? Kolorowe ptaki w indiańskich domach – skąd się tam wzięły? Zespół badaczy pod kierownictwem dr Katelyn Bishop postanowił poddać reanalizie archiwalne i zooarcheologiczne dane dotyczących szczątków papug odnalezionych w Kanionie Chaco – jednym z najważniejszych stanowisk archeologicznych w całych Stanach Zjednoczonych. To słynący z monumentalnych budowli, ogromny kompleks zabudowań zamieszkiwanym przez Indian z kultury Pueblo od około 800 do 1150 roku naszej ery. Celem było zrozumienie, jaką rolę ptaki odgrywały w ich życiu. Zidentyfikowano łącznie 45 ptaków: 42 ary żółtoskrzydłe i 3 meksykanki czerwonoczelne. Co ciekawe, żadna z nich naturalnie nie występuje w tym regionie. Musiały zostać specjalnie sprowadzone z Meksyku czy innych regionów Ameryki Środkowej. Naukowcy sugerują, że ptaki te były przeznaczone do celów ceremonialnych i odgrywały rolę w mitologii oraz religii Puebloan. Analiza ponad 2 481 kości wykazała brak jakichkolwiek śladów rozczłonkowania. Ptaki nie były rzeźne – nie stanowiły pożywienia. Składano je w całości, co ponownie sugeruje rytualne znaczenie. Kto mógł sobie pozwolić na papugi? Szczątki ptaków odnaleziono w specjalnie przygotowanych pomieszczeniach w tzw. wielkich domach. Były one wyposażone w tynkowane ściany oraz elementy grzewcze, co wskazuje na troskę o dobrostan ptaków, szczególnie w chłodniejszym klimacie regionu. Trzymanie papug w wielkich domach wskazuje na ich wyjątkowy status. Odkryto, że wiele osobników zostało pochowanych w sposób intencjonalny, a niektóre szczątki znaleziono w warstwach odchodów i resztek pokarmu, co wskazuje, że ptaki żyły tam długi czas. Papugi hodowano przez około 250 lat, a ich wiek wahał się od 11–12 miesięcy do ponad 25 lat. Wyjątkowa symbolika ptaków w kulturze Indian Dr Bishop przywołała dane etnograficzne i etnohistoryczne, według których kolor czerwony ar był kojarzony ze słońcem, a barwa niebieska i żółta – z tęczą, deszczem i siłami przyrody. Wierzono, że obecność papugi przynosi pomyślność, a jej pióra mają właściwości ochronne i magiczne. Symbolem niektórych klanów były właśnie ary. Naukowcy uważają, że papugi były wykorzystywane podczas specjalnych ceremonii religijnych, a ich piór używano jako amuletów, ozdób czy przedmiotów ofiarnych. Z uwagi na ich umiejętność naśladowania ludzkiej mowy i dźwięków, ptaki te postrzegano jako pośredników między światem ludzi i duchów. Zwyczaje trzymania ptaków w innych częściach świata Tradycja trzymania papug w domach nie ogranicza się tylko do Ameryki Północnej. Już w pierwszym tysiącleciu p.n.e. papugi udomowiono w Indiach, Chinach i Persji. Szczególnie w Indiach papugi były czczone jako święte ptaki, towarzyszyły elitom i często pojawiały się w sztuce oraz literaturze. Badanie poświęcone papugom z Kanionu Chaco jest częścią większego projektu związanego z ptakami. Oprócz ar ważne były również indyki, orły, jastrzębie, żurawie, gołębie, dzięcioły, przepiórki czy różnorodne ptaki śpiewające. Wszystko wskazuje na szerokie znaczenie ptaków w życiu duchowym i codziennym pradawnych Indian Pueblo. W ptakach jest coś, co nas – ludzi – niezmiennie, od tysiącleci, inspiruje. Źródło: KIVA, National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Tygrzyk paskowany jest w Polsce gatunkiem pospolitym. Wygląda niebezpiecznie, ale nie stanowi zagrożenia
Tygrzyk paskowany jest żywym wskaźnikiem zmian, jakie zachodzą w naszym środowisku. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu gatunek ten był uważany w Polsce za wielką rzadkość. Dziś jest powszechnie występującym przedstawicielem swojego rzędu – stałym elementem krajobrazu łąk, muraw i nieużytków. Jak wygląda tygrzyk paskowany? Gdzie można go spotkać? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Pająk, którego nie można pomylić z żadnym innym Wędrówka na północ Gdzie szukać tygrzyka? Sieć tygrzyka to dzieło pajęczej inżynierii Dieta tygrzyka paskowanego Czy tygrzyk paskowany jest niebezpieczny? Obecność tygrzyka paskowanego w Polsce stwierdzono już w XIX wieku. Przez długi czas ten ciepłolubny gatunek był w naszym kraju jedynie ciekawostką. Z czasem zaczął poszerzać swój zasięg, by w końcu opanować cały kraj, od Podkarpacia, aż do Pomorza. Swój sukces zawdzięcza nie tylko postępującym zmianom klimatycznym, ale także wyjątkowym zdolnościom adaptacyjnym. Pająk, którego nie można pomylić z żadnym innym Pająk tygrysi (Argiope bruennichi), przedstawiciel rodziny krzyżakowatych (tej samej, do której zalicza się krzyżak), należy do najcharakterystyczniejszych przedstawicieli swojego rzędu. Już sama nazwa wskazuje na jego najbardziej zauważalny atrybut – tygrysi wzór, który od razu rzuca się w oczy. Należy jednak podkreślić, że ta cecha jest typowa wyłącznie dla samicy. Dwa różne gatunki? Otóż nie W obszarze gatunku Argiope bruennichi dymorfizm płciowy jest szczególnie silnie zarysowany. Samica jawi się jako prawdziwa „królowa pajęczyny”. Osiąga do 25 mm długości. Jej głowotułów, gęsto pokryty krótkimi, srebrzystobiałymi włoskami, mieni się metalicznym blaskiem. Na dużym, owalnym odwłoku o jaskrawym, żółtym lub złocistym ubarwieniu, malują się charakterystyczne czarne pasy, pomiędzy którymi często pojawiają się węższe białe prążki. Jej odnóża są długie i silne, zazwyczaj jasnożółte lub brązowe, z wyraźnymi ciemnymi pierścieniami. Samiec prezentuje się znacznie skromniej. Osiąga od 4 do 7 mm długości. Zamiast jaskrawych barw, przybiera stonowane odcienie. Jego ciało jest zazwyczaj jasnobrązowe, żółtawe lub szarawe. Smukły odwłok jest pozbawiony wyrazistych pasów. Zamiast nich widoczna jest jedynie niepozorna szara plamka. Kluczową cechą identyfikacyjną samca są jego nogogłaszczki. U osobników męskich ich końcowe segmenty są przekształcone w skomplikowane narządy kopulacyjne, przez co wyglądają na bulwiaste i zgrubiałe. U samic nogogłaszczki są smukłe i proste. Skąd te różnice? Tak ekstremalne różnice między płciami nie są dziełem przypadku, a wynikiem działania odmiennych presji selekcyjnych. Dla samicy nadrzędnym celem jest maksymalizacja sukcesu reprodukcyjnego, co jest bezpośrednio związane z jej zdolnością do zdobywania zasobów i produkcji jak największej liczby jaj. Z kolei dla samca priorytetem jest coś zupełnie innego – przetrwać wystarczająco długo, by odnaleźć partnerkę i przekazać jej swoje geny, unikając przy tym zjedzenia. W świecie, gdzie samica jest wielokrotnie większym drapieżnikiem, widoczność jest śmiertelnym zagrożeniem. Dlatego selekcja faworyzowała samce małe, lekkie i niepozornie ubarwione. Funkcja „tygrysiego wzoru” Przez lata naukowcy debatowali nad przydatnością charakterystycznych pasów na odwłoku samicy. Obecnie dominuje hipoteza tzw. wizualnego wabika. Badania wykazały, że jaskrawe, żółte pasy na odwłoku skutecznie przyciągają owady, zwłaszcza zapylacze, które mylą wzór pająka z barwami kwiatów. W eksperymencie, w którym zamalowano pająkom jaskrawe pasy na czarno, ich sukces łowiecki spadł ponad dwukrotnie w porównaniu do osobników o naturalnym ubarwieniu. Oznacza to, że ubarwienie samicy nie służy do kamuflażu czy odstraszania. Jest aktywnym narzędziem łowieckim, zwiększającym jej szanse na zdobycie pożywienia. Wędrówka na północ Pierwotny zasięg występowania Argiope bruennichi obejmował cieplejsze obszary Eurazji. Jest to gatunek pontyjsko-śródziemnomorski, co oznacza, że jego ewolucyjne korzenie tkwią w basenie Morza Śródziemnego i okolicach Morza Czarnego. Przez wieki jego północna granica występowania była ograniczona przez surowsze warunki klimatyczne, w tym niskie temperatury i krótkie lata, które uniemożliwiały mu pomyślne zakończenie cyklu rozrodczego. Uważa się, że jego pierwotnym, naturalnym siedliskiem były tereny nadmorskie. Tygrzyk paskowany w Polsce Pierwsze udokumentowane stwierdzenie tego gatunku na ziemiach polskich pochodzi z 1874 roku, z Galicji. Przez następne sto lat tygrzyk paskowany pozostawał arachnologiczną ciekawostką, gatunkiem niezwykle rzadkim, znanym zaledwie z kilku odizolowanych stanowisk, głównie na południu kraju. Zmieniło się to pod koniec XX wieku. Dane gromadzone przez naukowców i przyrodników-amatorów zaczęły ukazywać lawinowy wzrost liczebności nowych stanowisk. Gatunek zaczął pojawiać się w centralnej Polsce, w województwach łódzkim i mazowieckim, gdzie wcześniej nigdy go nie obserwowano. Dziś tygrzyk paskowany jest gatunkiem pospolitym i szeroko rozpowszechnionym na terenie całej Polski. Można go spotkać od Podkarpacia na południu, przez Wielkopolskę i Mazowsze w centrum, aż po wybrzeże Bałtyku i wschodnie rubieże kraju. Gdzie szukać tygrzyka? Sukces tego pająka wynika nie tylko ze zmieniającego się klimatu, ale również z jego dużej zdolności do adaptacji do różnorodnych siedlisk. Preferuje on jednak miejsca o specyficznych cechach: otwarte, ciepłe i silnie nasłonecznione. Miejsca, w których można spotkać tygrzyka paskowanego, to przede wszystkim: łąki i murawy – zarówno wilgotne, jak i suche, porośnięte wysoką trawą, która stanowi idealną podporę dla jego dużych sieci; nieużytki i tereny ruderalne – opuszczone pola, przydroża i inne tereny przekształcone przez człowieka, gdzie roślinność zielna ma swobodę wzrostu; skraje lasów i młodniki – miejsca, gdzie światło słoneczne dociera do podłoża, stwarzając odpowiednie warunki termiczne; siedliska antropogeniczne – coraz częściej tygrzyk kolonizuje środowiska bliskie człowiekowi, takie jak ogrody, sady, a nawet pola uprawne (np. łany zbóż). Szczególnie upodobał sobie krzewy owocowe. To właśnie zdolność do zasiedlania szerokiego spektrum środowisk, od naturalnych po te silnie zmienione przez człowieka, jest jednym z kluczowych czynników jego imponującej ekspansji. Sieć tygrzyka to dzieło pajęczej inżynierii Tygrzyk to pająk sieciowy. Podobnie jak inni przedstawiciele rodziny krzyżakowatych, Argiope bruennichi buduje dużą, płaską, kolistą sieć łowną. Jest ona zazwyczaj zawieszona pionowo, nisko nad ziemią, na wysokości 20–30 cm. Pająk buduje ją między źdźbłami traw lub gałązkami niskich roślin. Jej średnica może dochodzić do 50 cm. Budowa tak skomplikowanej konstrukcji zajmuje pająkowi od 40 do 50 minut. Najczęściej odbywa się o świcie lub o zmierzchu, kiedy aktywność potencjalnych drapieżników jest mniejsza. Zygzakowaty splot Promienista sieć tygrzyka jest podobna do pajęczyn wielu innych gatunków. Wyróżnia ją jednak jeden element – charakterystyczne zygzakowate pasmo jedwabiu, biegnące pionowo przez środek konstrukcji. Ta struktura nosi naukową nazwę stabilimentum. Funkcja tej niezwykłej ozdoby przez długi czas była przedmiotem intensywnych badań i spekulacji. Wysunięto kilka hipotez, które próbowały wyjaśnić jej przeznaczenie. Jedna z najwcześniejszych zakładała, że stabilimentum to po prostu wzmocnienie, które usztywnia sieć i pozwala jej wytrzymać uderzenia dużej, silnej zdobyczy, takiej jak pasikoniki czy ważki. Inne sugerowały, że zygzakowaty wzór może maskować sylwetkę pająka czyhającego w centrum na zdobycz. Obecnie najbardziej poparta dowodami i powszechnie akceptowana jest hipoteza „wabika na ofiary”. Naukowcy dowiedli, że jedwab użyty do budowy stabilimentum odbija promienie UV silniej niż reszta nici. Ta cecha sprawia, że w pajęczynę tygrzyka łapie się znacznie więcej owadów wrażliwych na promieniowanie ultrafioletowe. Dieta tygrzyka paskowanego Tygrzyk paskowany jest pająkiem o aktywności dziennej. Większość dnia spędza nieruchomo w centralnym punkcie swojej sieci, zawieszony głową w dół. W tej pozycji jest w stanie natychmiast wyczuć najdrobniejsze wibracje nici, sygnalizujące, że w pułapkę wpadła ofiara. Po wyczuciu wibracji, pająk od razu podbiega do zdobyczy. Natychmiast owija ją jedwabna nicią, a gdy ofiara jest już unieruchomiona, myśliwy zadaje paraliżujące ukąszenie. Tygrzyk poluje na stosunkowo dużą zdobycz. W jego pajęczynę łapią się świerszcze, pasikoniki, koniki polne, ważki, motyle, muchy, a także owady żądlące, w tym pszczoły i osy. Czy tygrzyk paskowany jest niebezpieczny? Tak jak większość pająków, tygrzyk paskowany wytwarza jad. Należy jednak podkreślić, że nie jest niebezpieczny dla człowieka (z wyjątkiem osób uczulonych). Jego reakcją na zagrożenie jest ucieczka, nie atak. Do ukąszenia dochodzi niezwykle rzadko i wyłącznie w sytuacji bezpośredniej obrony, np. gdy pająk zostanie przyciśnięty do skóry. Następstwem tego jest miejscowy stan zapalny, objawiający się swędzeniem i zaczerwienieniem. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Żmija gabońska jest mistrzynią kamuflażu. To jeden z najjadowitszych węży Afryki
Żmija gabońska to drapieżnik doskonały. W swoim środowisku pozostaje niemal niewidoczna. Natura wyposażyła ją w rozbudowany aparat jadowy, produkujący toksynę, mogącą powalić nawet dorosłego człowieka. Paradoksalnie, ten zabójczo skuteczny łowca okazuje się spokojnym gadem, który atakuje wyłącznie wtedy, gdy nie ma innego wyjścia. Jak wygląda żmija gabońska? Gdzie występuje? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Drapieżnik ukryty pośród ściółki Królowa tropikalnej Afryki Myśliwy polujący z zasadzki Śmiercionośny koktajl, czyli jad żmii gabońskiej Śmiertelne zagrożenie dla człowieka? Tajpan pustynny i australijski, kobra królewska, efa piaskowa – właśnie te gatunki najczęściej są wymieniane, gdy mowa o najbardziej jadowitych wężach świata. Żmijowate pojawiają się w takich zestawieniach stosunkowo rzadko. Niesłusznie, bo także w tej rodzinie występują gady dysponujące śmiertelnie niebezpiecznym arsenałem. Jednym z nich jest żmija gabońska. Drapieżnik ukryty pośród ściółki Żmija gabońska (Bitis gabonica) należy do najcharakterystyczniejszych przedstawicieli swojej rodziny. Dorosłe osobniki nie są zbyt okazałe – osiągają od 120 do 150 cm długości. Należy jednak podkreślić, że przy dość skromnych wymiarach gad ten pozostaje jednym z najcięższych jadowitych węży. Wiele okazów osiąga masę przekraczającą 10 kg, czyli mniej więcej tyle, ile waży dorodna kobra królewska. Duża masa przekłada się na charakterystyczny pokrój. Bitis gabonica ma pękatą sylwetkę i przez cały czas wygląda, jakby przed chwilą połknęła sporą ofiarę. Głowa żmii gabońskiej ma trójkątny kształt. Nawet przy potężnej sylwetce wydaje się nienaturalnie duża i pozostaje znacznie szersza od szyi. Może się wydawać, że tak charakterystyczny gad jest łatwy do wypatrzenia. Nic bardziej mylnego. To zasługa niesamowicie skutecznego kamuflażu. Geometryczny kamuflaż Skóra przedstawicieli tego gatunku pokryta jest geometrycznym wzorem, który swoim kształtem i kolorem naśladuje ściółkę leśną. Składa się on ze skomplikowanego układu figur i pasm w odcieniach brązu, kremu, beżu, a niekiedy nawet delikatnego błękitu. Leżąc w bezruchu na warstwie opadłych liści, wąż staje się praktycznie niewidzialny. Śmiercionośne uzbrojenie Wróćmy na chwilę do charakterystycznej głowy. Ta część ciała nie bez powodu jest nienaturalnie duża. Natura wyposażyła żmiję gabońską w uzębienie Solenoglypha. Mówimy tu o najbardziej zaawansowanym i skutecznym typie aparatu jadowego, którego kluczowym elementem są zęby osadzone na ruchomej kości szczękowej. Gdy wąż ma zamknięty pysk, te są skierowane ku tyłowi, przylegając płasko do podniebienia. W momencie otwarcia pyska, natychmiast prostują się do pozycji pionowej, dzięki czemu wąż może wykonać błyskawiczny atak. Tak jak igła lekarska, zęby jadowe żmii gabońskiej są puste w środku. Wewnątrz znajduje się zamknięty kanalik, którym jad pod wysokim ciśnieniem jest aplikowany do ciała ofiary bezpośrednio z gruczołu jadowego. Należy zaznaczyć, że Bitis gabonica dysponuje najdłuższymi zębami jadowymi w królestwie węży. Mierzą do 5 cm długości, dzięki czemu toksyna może być wstrzyknięta głęboko w tkankę mięśniową lub blisko dużych naczyń krwionośnych. Królowa tropikalnej Afryki Wbrew temu, co sugeruje nazwa, zasięg występowania tego gada nie ogranicza się wyłącznie do Gabonu. Bitis gabonica jest szeroko rozpowszechniona w Afryce Subsaharyjskiej. Jej zasięg geograficzny rozciąga się od Nigerii, poprzez centralne regiony, aż do północnej Angoli, i dalej na wschód do zachodniej Kenii oraz na południe do Zambii. Mniejsze, izolowane populacje odnotowano również w Tanzanii i RPA. Zależnie od obszaru występowania i ujęcia taksonomicznego, czasami wyróżnia się dwa podgatunki tego gada – wschodnio- i środkowoafrykańską Bitis gabonica oraz zachodnioafrykańską Bitis rhinoceros, czyli żmiję nosorogą. Należy jednak podkreślić, że pomiędzy tymi gadami występują na tyle duże różnice, że wielu specjalistów klasyfikuje je jako odrębne gatunki. Żmija gabońska jest silnie stenotopowa, co oznacza, że ma specyficzne wymagania siedliskowe. Preferuje gęste, wilgotne lasy tropikalne, niziny i lasy przybrzeżne. Warstwa ściółki leśnej jest dla niej absolutnie niezbędna, ponieważ zapewnia idealne warunki dla jej kamuflażu i strategii łowieckiej. Aktywność tego gada jest głównie nocna, choć warto wspomnieć, że bywa widywany także w ciągu dnia, gdy wygrzewa się na brzegach lasów. Myśliwy polujący z zasadzki Żmija gabońska poluje z zasadzki. Strategia łowiecka tego gada polega na wielogodzinnym (a nawet wielodniowym) oczekiwaniu w całkowitym bezruchu. Dopiero gdy ofiara podejdzie na wystarczająco bliską odległość, wąż wykonuje błyskawiczne uderzenie. Bitis gabonica atakuje z prędkością około 6 metrów na sekundę. Natychmiast zatapia potężne zęby jadowe w ciele ofiary, po czym wraca do pozycji wyjściowej i cierpliwie czeka. Koktajl toksyn działa szybko. Po uderzeniu zdobycz jest ogłuszona, co uniemożliwia jej oddalenie się na znaczną odległość. Śmierć następuje po około 10 minutach. Dzięki swojej masie i potędze jadu, żmija gabońska może bez trudu połykać stosunkowo duże zwierzęta. Gad ten poluje na gryzonie, ptaki, płazy i gady. To właśnie ze względu na jadłospis wąż ten wykształcił tak długie zęby jadowe. Żeby jad mógł być skutecznie zaaplikowany, myśliwy najpierw musi pokonać znaczną fizyczną barierę – sierść, grubą skórę i warstwę tłuszczu. Śmiercionośny koktajl, czyli jad żmii gabońskiej Przedstawiciele tego gatunku dysponują jedną z najpotężniejszych mieszanin toksyn. Charakterystyka jadu żmii gabońskiej jest dominująco cytotoksyczna. Substancje te wywołują rozległe uszkodzenia komórek i tkanek w miejscu ukąszenia, a także uszkadzają naczynia krwionośne, prowadząc do krwotoków i obrzęków. Objawy ukąszenia rozwijają się błyskawicznie. Syndrom jadowy obejmuje: szybki rozwój wstrząsu, ekstremalny, pulsujący ból, masywny i rozległy obrzęk kończyny, powstawanie pęcherzy wypełnionych krwistą treścią, rozległą martwicę tkanek w miejscu iniekcji. W wyniku uszkodzenia naczyń krwionośnych ofiara zaczyna krwawić z nosa, uszu i oczu. Niebezpieczeństwo wynika nie tylko ze składu chemicznego jadu. W tym miejscu należy przypomnieć o rekordowej długości kłów, które umożliwiają głęboką iniekcję toksyn. Jad dociera bezpośrednio do struktur mięśniowych i powięziowych, co przekłada się na głębokie uszkodzenie tkanek. Dodatkowo Bitis gabonica w trakcie ataku może jednorazowo wstrzyknąć nawet 5 ml jadu. Śmiertelne zagrożenie dla człowieka? W rezultacie ten sprawny drapieżnik może uśmiercić nawet dorosłego mężczyznę. Czynnikiem zwiększającym prawdopodobieństwo zgonu jest w tym przypadku także siedlisko gada. Żmija gabońska żyje z dala od dużych ośrodków miejskich, a co się z tym wiąże – ofiara ataku ma niewielką szansę na otrzymanie pomocy medycznej na czas. A ta jest absolutnie niezbędna. Ukąszonej osobie trzeba natychmiast zaaplikować zastrzyk z surowicy lub przetoczyć krew. Na szczęście przypadki ukąszeń zdarzają się niezwykle rzadko. Żmija gabońska jest potężnym, doskonale uzbrojonym drapieżnikiem, ale cechuje ją dość spokojne usposobienie. Jej strategia obronna opiera się na skutecznym kamuflażu. Zamiast uciekać lub atakować, gad woli po prostu przeczekać zagrożenie, tkwiąc w bezruchu wśród ściółki. Gdy potencjalny agresor znajdzie się zbyt blisko, wąż wyda z siebie charakterystyczny syk. To zazwyczaj wystarczy, by zażegnać zagrożenie. Do większości ukąszeń dochodzi w sytuacji, gdy człowiek przypadkowo nadepnie na węża ukrytego w ściółce. Zagrożenia dla żmii gabońskiej Bitis gabonica znajduje się wysoko w łańcuchu pokarmowym, jednak gad ten nie jest wolny od zagrożeń. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) klasyfikuje ten gatunek jako narażony. Status ten wynika z kilku czynników. Po pierwsze, żmija gabońska jest ściśle zależna od gęstych, nienaruszonych lasów deszczowych i przybrzeżnych. Po drugie, charakteryzuje się powolnym cyklem reprodukcyjnym, rodząc młode rzadko (co 2–3 lata), choć w dużych miotach. Powolny cykl życiowy w połączeniu z całkowitym uzależnieniem od specyficznego siedliska sprawia, że Bitis gabonica jest wyjątkowo wrażliwa na fragmentację i zniszczenie siedlisk, wynikające z działalności człowieka, przede wszystkim wylesiania. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Wstężnica należy do najbardziej złożonych bezkręgowców. Jeden gatunek dzierży istotny rekord
Wstężnica wygląda jak niepozorny bezkręgowiec. Przypomina znacznie prostsze formy życia, jak choćby dość prymitywne płazińce. W rzeczywistości mówimy tu o znacznie bardziej zaawansowanym ewolucyjnie organizmie, który zdołał osiągnąć ogromny sukces biologiczny. Jak wyglądają wstężnice? Gdzie występują? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Ewolucyjny fenomen wśród bezkręgowców Hydrostatyczna broń wstężnic Toksyczne strategie łowieckie Wstężnice nie żyją wyłącznie w środowisku wodnym Wstężnice w Polsce Wstężnice (Nemertea) są najlepszym dowodem na to, jak niewiele wiemy o ekosystemach morskich. Naukowcy opisali i skatalogowali około 1300 gatunków tych bezkręgowców, a zdaniem wielu ekspertów, przynajmniej drugie tyle wciąż czeka na odkrycie. Mało tego, niektórzy uważają, że opisane gatunki mogą stanowić zaledwie 10% rzeczywistej różnorodności. Przyjrzyjmy się nieco bliżej tym fascynującym zwierzętom. Ewolucyjny fenomen wśród bezkręgowców Anatomia wstężnic skutecznie udowadnia, że ewolucja potrafi rozwiązać fundamentalne problemy drapieżnictwa i wewnętrznego transportu substancji bez konieczności tworzenia segmentów. Zwierzęta te charakteryzują się miękkim, nieczłonowanym ciałem o dwubocznej symetrii. Choć wiele gatunków ma cienki lub spłaszczony pokrój, ich morfologia jest niezwykle „plastyczna”. Wstężnice wykazują zdolność do dynamicznej zmiany kształtu, potrafiąc teleskopowo skrócić i pogrubić swoje ciało w spoczynku lub w reakcji na zagrożenie, oraz wydłużyć i zwęzić podczas poruszania się. Najniezwyklejszym aspektem morfologii wstężnic jest rozpiętość ich rozmiarów. Niektóre gatunki nie przekraczają centymetra długości, ale inni przedstawiciele tego typu to prawdziwi giganci. Przykładem niech będzie Lineus longissimus, który może osiągać długość przekraczającą 30 metrów. Mało tego, rekordowy okaz, odkryty w 1864 roku, mierzył ponad 55 metrów, a to stawia wstężnice w czołówce najdłuższych zwierząt na Ziemi. Należy jednak wspomnieć, że niektórzy badacze uważają, że te doniesienia dotyczą nienaturalnie rozciągniętego osobnika. Pomimo imponującej długości, ciało wstężnic jest niezwykle wąskie. Za przykład ponownie weźmy L. longissimus. Gatunek ten zwykle mierzy od 5 do 10 mm szerokości. Podobne do płazińców? Tylko pozornie Wstężnice wykazują morfologiczne podobieństwo do płazińców, jednak w tym miejscu należy podkreślić, że zbieżności mają wyłącznie powierzchowny charakter. Opisywane zwierzęta wykształciły bowiem dwie kluczowe innowacje fizjologiczne, które grubą kreską oddzielają je od mniej złożonych organizmów. Po pierwsze, wstężnice mają kompletny przewód pokarmowy. Jest on regionalnie wyspecjalizowany i, co najważniejsze, zawiera odbyt do usuwania odpadów. Ta cecha zapewnia znacznie wyższą efektywność trawienia i wykorzystania energii w porównaniu do płazińców, które trawią pokarm w jamie z tylko jednym otworem. Po drugie, Nemertea wykształciły zamknięty układ krwionośny. Obecność tego systemu transportowego, w połączeniu z kompletnym przewodem pokarmowym, stanowi warunek wstępny dla osiągnięcia ekstremalnych rozmiarów. Bez efektywnego zamkniętego obiegu, transport składników odżywczych, tlenu i metabolitów przez tak długie, nieczłonowane ciało byłby fizycznie niemożliwy. Hydrostatyczna broń wstężnic Kolejnym aspektem, potwierdzającym złożoność wstężnic, jest tzw. ryjek, czyli proboscis. Pod tą nazwą kryje się tubularna struktura, która w spoczynku jest całkowicie schowana w rynchocelu (rhynchocoel). Jest to jama wypełniona płynem, rozciągająca się od głowy na niemal dwie trzecie długości przewodu pokarmowego. To wysoce wyspecjalizowany hydrostatyczny system, dedykowany wyłącznie jednemu – skutecznemu atakowi. Mechanizm wystrzelenia Ryjek jest przytwierdzony do ściany rynchocelu za pomocą mięśnia wciągającego, który pozwala na jego powrót do wnętrza po użyciu. Kiedy wstężnica lokalizuje ofiarę, aparat ryjkowy jest natychmiastowo aktywowany. Wystrzelenie polega na gwałtownym odwróceniu ryjka na zewnątrz. Proces ten jest napędzany gwałtownym wzrostem ciśnienia hydrostatycznego w rynchocelu, które jest generowane przez skurcz mięśni wzdłużnych w ścianie ciała. Ryjek wystrzeliwuje ze znaczną siłą, zdolną uderzyć ofiarę w szczególnie wrażliwe miejsce, takie jak strona brzuszna. Oddzielenie jamy rynchocelu od głównej jamy ciała jest kluczowe, ponieważ pozwala to na utrzymanie i osiągnięcie ekstremalnie wysokiego ciśnienia niezbędnego do tak dynamicznego wystrzelenia broni. Mechanizm wycofania Po obezwładnieniu lub złapaniu ofiary, ryjek jest błyskawicznie wycofywany. Za kontrolę tego procesu odpowiada przede wszystkim mięsień wciągający, który jest przyczepiony do tylnego końca ryjka i do grzbietowej ściany rynchocelu. Dodatkowo wycofanie ryjka jest często wspomagane przez szybką redukcję ciśnienia w rynchocelu. Dekompresja jest osiągana poprzez odpływ płynu lub krwi z rynchocelu do grzbietowych i bocznych naczyń krwionośnych. Toksyczne strategie łowieckie Badania nad anatomią ryjka i użyciem toksyn pozwoliły naukowcom podzielić wstężnice na dwie główne gromady: Anopla i Enopla. Chirurgiczne uderzenie Ta pierwsza zachowała sztylety w ryjku – twardą strukturę o wystarczającej ostrości, by przebić ciało ofiary. Strategia ataku polega w tym przypadku na iniekcji. Aparat sztyletowy przebija skórę lub pancerz zdobyczy i wstrzykuje w jej ciało toksyny i soki trawienne. Atak jest powtarzany kilkukrotnie, co pozwala stwierdzić, że jad wstężnicy wymaga odpowiedniego stężenia lub czasu do skutecznego unieruchomienia ofiary. Drapieżnik oplątujący Wstężnice z gromady Anopla nie mają aparatu sztyletowego. Ich ryjek jest pokryty lepką, toksyczną substancją. Atak polega na owinięciu tej struktury wokół ofiary i przytrzymywaniu jej. Toksyny kontaktowe powoli uśmiercają lub paraliżują cel ataku. Gdy zdobycz umrze lub zostanie całkowicie unieruchomiona, wstężnica przystępuje do żerowania. Wstężnice nie żyją wyłącznie w środowisku wodnym Większość poznanych gatunków wstężnic jest związana ze środowiskiem wodnym, zwłaszcza z ekosystemami morskimi. Pierwotnie te charakterystyczne bezkręgowce występowały w wodach półkuli południowej. Jednak w następstwie działalności człowieka, zostały przetransportowane na półkulę północną. Zwierzęta te upodobały sobie przybrzeżne płytkie wody przydenne. Niektóre żyją w mule lub piasku. Zdarzają się też formy planktonowe, pelagiczne i głębinowe, ale należy podkreślić, że takie gatunki są nieliczne, a te ostatnie nie występują poniżej 2000 metrów. Zaledwie kilkanaście poznanych gatunków żyje w środowisku słodkowodnym. Preferują one czyste, stojące lub wolno płynące wody, przede wszystkim jeziora, stawy i rowy melioracyjne z bogatą roślinnością wodną. Należy jednak podkreślić, że nie wszyscy przedstawiciele typu Nemertea występują wyłącznie w środowisku wodnym. Istnieje grupa gatunków lądowych, które skolonizowały wilgotne miejsca. Warto wspomnieć, że niektóre wstężnice występują także w strefach pływów, zacierając granice między środowiskiem morskim a lądowym. Wstężnice w Polsce Wstężnice występują także w Polsce i, co ciekawe, nie żyją wyłącznie w Bałtyku. W naszym kraju stwierdzono występowanie kilku gatunków słodkowodnych i lądowych. Należą do nich: Prostoma graecense – gatunek słodkowodny, żyjący w naszych wodach śródlądowych; Prostoma kolasai – kolejny przedstawiciel tego słodkowodnego rodzaju; Leptonemertes chalicophora – gatunek lądowy/słodkowodny, spotykany w wilgotnej glebie, a czasem zawlekany do szklarni czy doniczek. Mimo że większość wstężnic morskich preferuje pełne zasolenie oceaniczne, także w naszej strefie przybrzeżnej można spotkać kilka gatunków tych zwierząt: Cyanophthalma obscura (dawniej znana jako Prostoma obscurum) – to typowo bałtycki gatunek. Jest niewielka, zielonkawa lub czerwonawa, i żyje w strefie płytkich wód wśród glonów i kamieni; Lineus ruber (wstężnica czerwona) – choć woli bardziej słone wody (np. Morze Północne), bywa spotykana w zachodnim Bałtyku. W polskiej strefie jest rzadsza i występuje na granicy swojego zasięgu tolerancji na słodką wodę. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Dzięki autyzmowi zrozumiała zwierzęta. Temple Grandin – zoolożka, która odmieniła los milionów krów
Temple Grandin jest osobą, której udało się połączyć wrażliwość wynikającą ze spektrum autyzmu z głębokim zrozumieniem zwierząt. Mimo trudności społecznych rozwinęła karierę naukową i stała się uznaną zoolożką oraz działaczką na rzecz osób w spektrum autyzmu. W filmie biograficznym opowiadającym o jej drodze w postać Temple brawurowo wcieliła się Claire Danes.
Spis treści: Dziecięce trudy spektrum autyzmu Na ranczo u ciotki: początek fascynacji zwierzętami Kontrowersje wokół współpracy Temple Grandin Dobre życie i „dobra smierć”? Działalność społeczna i książki Nigdy nie przestawaj się uczyć Film biograficzny i osiągnięcia naukowe Temple Grandin urodziła się 29 sierpnia 1947 roku w Bostonie w stanie Massachusetts, jako córka Richarda Grandina i Eustacii Cutler. W wieku dwóch lat zdiagnozowano u niej autyzm, który w tamtym czasie był często postrzegany jako forma uszkodzenia mózgu. Lekarze początkowo obwiniali matkę za stan dziecka oraz zasugerowali, że dziewczynka powinna zostać objęta opieką instytucjonalną. Wówczas oznaczało to praktycznie zamknięcie w domu dla osób upośledzonych i spędzenie w nim całego życia. Dziecięce trudy spektrum autyzmu Jednak rodzice nie zgodzili się na to i postanowili zatrzymać córkę w domu, nie szczędząc ani czasu, ani pieniędzy na jej edukację. Stworzona przez intensywna terapia logopedyczna pomogła Temple rozwinąć zdolności komunikacyjne. Grandin zaczęła mówić w wieku czterech lat. Mimo że rodzice zapewniali jej dobre warunki edukacyjne, to konieczność uczęszczania do szkoły ze zdrowymi i nie rozumiejącymi jej przypadłości dziećmi, wymagała odwagi. Temple była często wyśmiewana przez rówieśników. Dziewczyna nie tylko nie mówiła wyraźnie i płynnie, ale miała też różnorodne tiki, których nie mogła kontrolować. Pomimo tych trudności osiągała sukcesy w szkole i zapisała się na studia. W 1970 roku uzyskała licencjat z psychologii w Franklin Pierce College, następnie tytuł magistra nauk o zwierzętach na Arizona State University oraz doktorat z tej samej dziedziny na University of Illinois w Urbana-Champaign. Na ranczo u ciotki: początek fascynacji zwierzętami Zwierzętami zaczęła interesować się już w szkole średniej. Jednak to wyjazd do Arizony, gdzie jej ciotka prowadziła ranczo, sprawił, że zdecydowała się na karierę w dziedzinie nauk o zwierzętach. Dzięki wyjątkowej zdolności myślenia obrazowego oraz doskonałej pamięci szczegółów zaczęła projektować humanitarne systemy obsługi zwierząt hodowlanych, co z czasem doprowadziło do przełomowych zmian w całej branży. „Zauważyłam, że kiedy kładę ręce na zwierzęciu czekającym w kolejce w Beeflandzie, mogę wyczuć jego zdenerwowanie. Czasami dotyk uspokaja zwierzę. Niektórzy ludzie uważają, że skoro te krowy i byki i tak niedługo zostaną zabite, nie warto ich dobrze traktować. Oto moja odpowiedź: A gdyby tak twoja umierająca babcia była w szpitalu? Jak by ci się podobało, gdyby lekarz powiedział: Och, ta pacjentka jest już na wykończeniu. Możemy ją wyrzucić na korytarz” - napisała Temple Grandin w książce „Byłam dzieckiem autystycznym”. Kontrowersje wokół współpracy Temple Grandin Obecnie ponad połowa bydła w USA jest obsługiwana w systemach zaprojektowanych przez nią. Do jej innych działań zawodowych należało m.in. opracowanie standardów dobrostanu zwierząt dla przemysłu mięsnego oraz doradztwo dla dużych firm z branży gastronomicznej i spożywczej. Ta współpraca wywołała wiele kontrowersji i była negowana przez część ruchów prozwierzęcych. Grandin podkreśla jednak, że kluczowe znaczenie ma minimalizowanie stresu i lęku zwierząt, a nie wyłącznie maksymalne wydłużanie ich życia. Zwraca uwagę, że zwierzęta domowe cierpią często z powodu długotrwałej izolacji i braku kontaktu, co również stanowi zaniedbanie ich dobrostanu. Dobre życie i „dobra smierć”? „Wiele osób dziwi się, że choć tak bardzo kocham zwierzęta, to współpracuję z przemysłem mięsnym. Dużo o tym myślałam. Ze wszystkich zwierząt najbardziej lubię krowy, a projektowałam urządzenia dla rzeźni. Patrząc na krowy, zdałam sobie sprawę z tego, że nie byłoby ich, gdyby nie ludzie. A skoro to my doprowadziliśmy do tego, że te zwierzęta są z nami, jesteśmy za nie odpowiedzialni. Powinny przy nas dobrze żyć i mieć dobrą śmierć. Powinniśmy sprawić, by uniknęły stresów. Takie jest moje zadanie” – napisała w książce zatytułowanej „Zrozumieć zwierzęta. Wykorzystywanie tajemnic autyzmu do rozszyfrowania zachowań zwierząt”. Działalność społeczna i książki Temple Grandin zyskała rozpoznawalność po pojawieniu się w książce Olivera Sacksa „Antropolog na Marsie”, wydanej w 1995. Tytuł książki nawiązuje do sposobu postrzegania doświadczeń społecznych przez Grandin. Jeszcze przed publikacją Temple była aktywna w środowiskach zajmujących się autyzmem — po raz pierwszy przemawiała publicznie w latach 80., na prośbę jednego z założycieli Autism Society of America. Jako osoba wysoko funkcjonująca w spektrum autyzmu, Grandin potrafi w wyjątkowo precyzyjny sposób opisać swoje doświadczenia. Mówi o nadwrażliwości na dźwięki i bodźce sensoryczne, które czynią kontakty społeczne bolesnymi. Myśli głównie obrazami, a język traktuje jako umiejętność drugorzędną. Jej wrażliwość na szczegóły i zmiany w otoczeniu pomogła jej lepiej zrozumieć zachowania bydła i innych zwierząt hodowlanych. Grandin zajmuje jednoznaczne stanowisko w sprawach edukacji dzieci autystycznych. Opowiada się za wczesną interwencją i odpowiednim przygotowaniem nauczycieli do pracy z indywidualnymi zainteresowaniami uczniów. Jest zwolenniczką koncepcji neuroróżnorodności i sprzeciwia się idei „całkowitego wyleczenia” autyzmu, argumentując, że jej własne osiągnięcia nie byłyby możliwe bez cech wynikających z autyzmu. Nigdy nie przestawaj się uczyć „Mam siedem zasad udanej dorosłości: podążaj za swoją pasją i naucz się o niej wszystkiego, co możliwe. Żyj. Bądź sobą, ale pamiętaj, żeby się trochę dostosować. Rozwijaj swoje talenty. Doskonałość nie jest możliwa. Ciężko pracuj. Nigdy nie przestawaj się uczyć.” – napisała w książce „Autyzm. Przewodnik. 9 postaw wspierających rozwój dzieci w spektrum”. Film biograficzny i osiągnięcia naukowe W 2010 roku HBO wyprodukowało film zatytułowany po prostu „Temple Grandin” z Claire Danes w roli głównej. Produkcja otrzymała 15 nominacji do nagrody Emmy i zdobyła pięć statuetek, w tym za najlepszy film telewizyjny oraz najlepszą aktorkę dramatyczną. Claire Danes otrzymała również Złoty Glob za swoją rolę. Temple Grandin została uhonorowana wieloma nagrodami, w tym doktoratami honoris causa Uniwersytetu McGill, Uniwersytetu Illinois oraz Duke University. Jest członkinią American Society of Agricultural and Biological Engineers oraz była członkinią zarządu Autism Society of America. Obecnie jest profesorką nauk o zwierzętach na Colorado State University. Ma na swoim koncie kilkanaście książek, z czego wiele stało się bestsellerami. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Ziemia wciąż ma wiele tajemnic. Odkrywamy nowe gatunki szybciej niż kiedykolwiek wcześniej – nawet 16 000 rocznie
Trwa gigantyczna eksplozja wiedzy. Każdego roku odkrywanych jest kilkanaście tysięcy nowych organizmów, a tempo to wciąż przyspiesza. Czy wkrótce nie pozostanie już nic do zbadania? Naukowcy uspokajają, że na Ziemi wciąż kryje się wiele tajemnic.
300 lat temu Karol Linneusz, szwedzki przyrodnik i lekarz, podjął się karkołomnego zadania opisania wszystkich gatunków organizmów żywych na Ziemi. Sam nie wiedział, co go czeka, a jednak stworzył podwaliny pod współczesną taksonomię, identyfikując i nazywając niemal 10 000 gatunków roślin i zwierząt. Od tego czasu naukowcy nieustannie odkrywają nowe organizmy, a tempo ich przybywania – miast maleć – wciąż przyspiesza. Szaleńcze tempo odkrywania nowych gatunków Badania prowadzone przez zespół Uniwersytetu Arizony pod kierownictwem prof. Johna Wiensa wykazały, że tempo odkrywania nowych gatunków jest dziś wyższe niż kiedykolwiek wcześniej. Zgodnie z analizą w latach 2015–2020 rocznie dokumentowano ponad 16 000 nowych gatunków – w tym ponad 10 000 zwierząt (głównie owadów i innych stawonogów), 2 500 roślin i 2 000 grzybów. Prognozy na najbliższe lata sugerują dalszy wzrost tego tempa. Ile gatunków jeszcze nie znamy? Naukowcy mówią o milionach Jednak to szacunki dotyczące liczby nieodkrytych jeszcze gatunków są szczególnie zdumiewające. Obecnie znamy ok. 2,5 mln gatunków, lecz rzeczywista liczba organizmów żyjących na Ziemi może sięgać nawet setek milionów. Jakieś przykłady? Obecnie opisanych jest ok. 42 000 gatunków ryb, podczas gdy szacunkowe liczby mogą sięgać nawet 115 000. Podobnie jest w przypadku płazów: opisano ich około 9000, ale prognozowana liczba wynosi ponad 41 000. W przypadku owadów znamy 1,1 mln gatunków, podczas gdy entomolodzy sądzą, że faktyczna liczba może przekraczać 6 mln (niektóre prognozy sięgają nawet 20 mln). Gdzie odkrywa się najwięcej nowych gatunków? Nie trzeba szukać daleko Najwięcej nowych gatunków odkrywanych jest w regionach tropikalnych – w lasach deszczowych Amazonii, Azji Południowo-Wschodniej czy Afryki Środkowej. To prawdziwe skarbnice bioróżnorodności. Zaskakujące odkrycia mają jednak miejsce także w teoretycznie dobrze zbadanych lokalizacjach. W 2025 w Parku Narodowym Big Bend w Teksasie opisano nowy rodzaj i gatunek rośliny z rodziny astrowatych, nazwany „Włochatym Diabłem”. Nawet w tak dobrze monitorowanym ekosystemie wciąż kryją się tajemnice. Po co odkrywać nowe gatunki? To dosyć egoistyczne Każdy nowo odkryty gatunek to potencjalne źródło nieznanych dotąd substancji, enzymów czy struktur biologicznych, które mogą znaleźć zastosowanie w medycynie, biotechnologii czy inżynierii materiałowej. Przykładem jest odkrycie substancji inspirowanych hormonem helodermy arizońskiej (Heloderma suspectum) wykorzystywanej w nowoczesnych lekach na otyłość czy analizy składu jadów pająków i węży w poszukiwaniu nowych środków przeciwbólowych i przeciwnowotworowych. Nowe odkrycia gatunków zwierząt o unikalnych cechach mogą także inspirować technologie – np. materiały bazujące na właściwościach „superprzyczepnych” stóp gekonów wykorzystywane są przy produkcji zaawansowanych powierzchni samoprzylepnych. Warto zaznaczyć, że aż 15% wszystkich znanych obecnie gatunków zostało odkrytych w ciągu ostatnich 20 lat. Mimo że od czasów Linneusza minęły już trzy wieki, największe eksploracje biologiczne wciąż trwają. Źródło: Science Advances, University of Arizona, Discover Magazine Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Dzioby miejskich ptaków zmieniły się. Pandemia Covid-19 wpłynęła na nie w specyficzny sposób
Pandemia koronawirusa nie zmieniła tylko ludzi. Miała także wpływ na związane z nami zwierzęta, które – podobnie tak jak my – musiały błyskawicznie przyzwyczaić się do nowych realiów. Badania wykazały, że COVID-19 przekształcił ekosystemy do tego stopnia… że zmienił ptasie dzioby. My siedzieliśmy w domach, a one „dziczały”.
Zmiany w kształcie i wielkości dziobów ptaków to fascynujący wyznacznik stanu środowiska. Okazuje się, że nie wymagają trwającej wiele milionów lat ewolucji – badania wykazały, że miejskie ptaki dynamicznie przystosowują swoje aparaty gębowe do nowych warunków, a potrzebują na to... zaledwie jednego pokolenia. Jak to możliwe? Pandemia zmieniła nie tylko ludzi Koronawirus doprowadził do zaskakujących zmian w środowisku miejskim… i nie chodzi tylko o pustki na ulicach. Jest to jednak część tej historii. Naukowcy z Uniwersytetu Kalifornijskiego zaobserwowali, że junko zwyczajne – niewielkie ptaki nieco podobne do polskich wróbli – zaczęły wykazywać wyraźne zmiany morfologiczne w czasie tzw. andropauzy, czyli spowolnienia aktywności człowieka wynikającej z lockdown’u. W tym okresie ptaki wyklute w mieście miały inne dzioby niż ich rodzice. Co zaskakujące, kształt dziobów upodobnił się do tych, jakie posiadają dzikie osobniki żyjące w okolicznych górskich lasach, oddalonych od zgiełku cywilizacji. Jak mierzy się długość dzioba? Badanie przeprowadzono w latach 2018–2025 na kampusie Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles. Porównano dane populacji 302 miejskich i 132 dzikich dorosłych ptaków junko, które oznaczono specjalnymi obrączkami. Przez siedem lat naukowcy dokumentowali zmiany w długości i kształcie dziobów oraz kości skokowej. Wyniki analiz wykazały, że osobniki wyklute podczas pandemii – kiedy kampus był niemal opustoszały, a ludzkie odpadki zniknęły z krajobrazu – miały dzioby wyraźnie bardziej smukłe i wydłużone. Taki kształt sprzyjał pozyskiwaniu naturalnych źródeł pożywienia, jak nasiona czy owady. Dlaczego dzioby się zmieniają? Naukowcy odkryli, że kształt ptasich dziobów jest bezpośrednio związany z aktywnością ludzi. Ptaki miejsce, żywiące się resztkami naszego jedzenia, miały wcześniej dzioby krótsze i grubsze – lepiej przystosowane do rozdrabniania miękkiej, przetworzonej żywności. W czasie, gdy ludzie zniknęli z przestrzeni miejskiej, a wraz z nimi zniknęły źródła pokarmu w postaci okruchów czy śmieci, ptaki musiały z powrotem dostosować się do nowych warunków, sięgając po naturalne źródła pożywienia. Taka zmiana wymusiła adaptację w ciągu zaledwie jednego pokolenia. Czy dzioby wróciły do „miejskiego” kształtu? Po zniesieniu restrykcji pandemicznych i powrocie ludzi na kampus odnotowano ponowny wzrost liczby odpadków. Zgodnie z obserwacjami, osobniki wyklute po roku 2021 ponownie zaczęły mieć krótsze i grubsze dzioby. To wskazuje na wyjątkowo szybką plastyczność fizyczną ptaków miejskich i ich niezwykłej zdolności natychmiastowego reagowania na zmiany w wykreowanym przez nas środowisku. Co istotne, naukowcy nie byli w stanie jeszcze jednoznacznie określić, czy zaobserwowane zmiany miały charakter wyłącznie adaptacyjny (związany z warunkami życia), czy też doszło do zmian genetycznych. Autorzy badań podkreślają potrzebę dalszych analiz genetycznych i behawioralnych. Odkrycie przypomina nam, że nawet tymczasowa zmiana naszego stylu życia może mieć natychmiastowe konsekwencje dla współegzystujących z nami organizmów. Wzięliśmy sobie Ziemię w panowanie, ale teraz musimy wziąć też za nią odpowiedzialność. Źródło: PNAS, Uniwersytet Gdański Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Jeden z najpiękniejszych ptaków żyjących w Polsce – właśnie znalazł się na skraju wyginięcia
Turkawka gnieździ się w całej Polsce, a mimo to zdecydowanie ustępuje popularnością swoim pobratymcom. Niedoświadczony obserwator łatwo pomyli ją z sierpówką, ale jej pieśni nie sposób nie rozpoznać. Charakterystyczne „turkotanie” jest niechybnym zwiastunem prawdziwej wiosny. Jak wygląda turkawka? Gdzie można ją spotkać? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Turkawka wyróżnia się gracją i elegancją Wędrówki turkawek Roczny cykl turkawki Turkawkom grozi wyginięcie O turkawce – symbolu miłości i wierności – słyszał chyba każdy. Nie wszyscy potrafią jednak prawidłowo zidentyfikować tego ptaka, tym bardziej że gatunek ten staje się coraz rzadszym elementem europejskiego krajobrazu. Przyjrzyjmy się zatem nieco bliżej temu pięknemu gołębiowi. Turkawka wyróżnia się gracją i elegancją Turkawka, Streptopelia turtur, jest średniej wielkości ptakiem wędrownym, zaliczanym do rodziny gołębiowatych. Jego charakterystyczną cechą jest smukła, delikatna sylwetka. przedstawiciele tego gatunku są wyraźnie mniejsi od gołębia miejskiego czy grzywacza. Długość ciała turkawki wynosi od 26 do 28 cm, rozpiętość skrzydeł waha się między 47 a 53 cm, a masa ciała to zaledwie 100–156 g. Dziób turkawki jest czarny, a nogi – intensywnie czerwone. Złotą lub pomarańczową tęczówkę okala czerwona lub różowa obrączka. Upierzenie turkawki Upierzenie dorosłego osobnika to prawdziwa paleta pastelowych i ziemistych odcieni. Głowa, kark i boki ciała mają łagodny sino-szary kolor. Pierś przybiera charakterystyczny winnoróżowy odcień, który płynnie przechodzi w biały brzuch i pokrywy podogonowe. Jednak najbardziej efektownym elementem upierzenia turkawki są skrzydła. Ich wierzch ma ciepły, cynamonowo-rdzawy kolor, a każde pióro pokrywowe zakończone jest czarną plamką. Tworzy to specyficzny łuskowaty wzór, przypominający nieco skorupę żółwia. Należy jednak podkreślić, że najcharakterystyczniejsze są plamy po bokach szyi. Nie jest to jednolity pas, jak u sierpówki, a wyrafinowany wzór, złożony z kilku ukośnych, czarno-białych prążków, tworzących rodzaj eleganckiego „kołnierzyka”. W tym miejscu trzeba wspomnieć, że ta cecha jest typowa wyłącznie dla dorosłych osobników. Jak rozpoznać wiek i płeć turkawki? Rozpoznanie wieku ptaka nie stwarza dużych trudności. Młode osobniki, które opuściły gniazdo w danym sezonie, znacznie różnią się od dorosłych. Ich upierzenie jest bardziej matowe, brązowawe i jednolite, pozbawione kontrastowych barw i wzorów. Co najważniejsze, młodym turkawkom brakuje charakterystycznej czarno-białej plamy na szyi. Ponadto, ich nogi są brązowe, a nie czerwone, a tęczówki oczu również mają brązowy odcień. Trudniej jest rozróżnić płeć, bo w obrębie tego gatunku dymorfizm płciowy nie jest wyraźnie zarysowany. Samiec i samica są tej samej wielkości i mają identyczne ubarwienie. W praktyce w terenie właściwie nie da się stwierdzić, jakiej płci jest obserwowany ptak. Wędrówki turkawek Turkawka jest gatunkiem o imponującym zasięgu. Jej tereny lęgowe obejmują niemal całą Europę (z wyjątkiem północnej Skandynawii), Wyspy Kanaryjskie, Bliski Wschód, Turcję oraz północną Afrykę. Rozciągają się one daleko na wschód, aż po zachodnią Syberię, Iran i północno-zachodnie Chiny. Najliczniejsze populacje w Europie gniazdują w Rosji, Turcji, Hiszpanii i Francji. Gdy europejskie lato dobiega końca, turkawki rozpoczynają migrację na południe. Ich celem jest Afryka, a dokładnie – obszar subsaharyjski w szerokim pasie sawann znanym jako Sahel. Teren ten ciągnie się od Senegalu i Ghany na zachodzie kontynentu, aż po Etiopię i Sudan na wschodzie. W obrębie tego ogromnego zasięgu wyróżnia się cztery podgatunki, z których każdy jest przystosowany do nieco innych warunków geograficznych: t. turtur – podgatunek nominatywny, gniazdujący w Europie aż po zachodnią Syberię; t. arenicola – występuje w północno-zachodniej Afryce, na Bliskim Wschodzie aż po Iran i zachodnie Chiny; t. hoggara – izolowana populacja zamieszkująca masywy górskie Aïr i Hoggar na Saharze; t. rufescens – gniazduje w Egipcie i północnym Sudanie. Wymagania siedliskowe Turkawka gniazduje na obszarach mozaikowych, zróżnicowanych i bogatych w struktury. Jej idealne siedlisko lęgowe to kompozycja otwartych terenów i bezpiecznych schronień. Preferuje skraje lasów, otwarte, świetliste lasy, a przede wszystkim krajobraz rolniczy, poprzecinany siecią żywopłotów, zadrzewień śródpolnych, miedz i kęp krzewów. Unika natomiast zwartych, gęstych kompleksów leśnych. Kluczowym elementem jej letniego schronienia są właśnie wspomniane zadrzewienia i gęste krzewy. To w nich, nierzadko w ciernistych gatunkach, zakłada swoje gniazda, znajdując osłonę przed drapieżnikami i niepogodą. Równie ważna jest bliskość otwartych terenów, takich jak pola uprawne, łąki czy ugory, gdzie zdobywa pożywienie, żerując na ziemi. Istotny jest także dostęp do wody, gdyż turkawki regularnie odwiedzają wodopoje. Zazwyczaj gniazduje na nizinach, w północnej Europie poniżej 350 m n.p.m., choć w cieplejszych, południowych rejonach swojego zasięgu potrafi zasiedlać tereny położone nawet na wysokości 1300 m n.p.m. Siedliska w Afryce Na zimowiskach w strefie Sahelu, turkawka również wybiera otwarte siedliska. Najchętniej przebywa na sawannach z dominacją akacji (Acacia) i drzew z rodziny trudziczkowatych, a także na terenach rolniczych i w nadbrzeżnych zaroślach. Podobnie jak na lęgowiskach, żeruje głównie na ziemi, zbierając nasiona traw i lokalnych upraw. Roczny cykl turkawki Turkawka pojawia się na lęgowiskach w północnej Europie zwykle na przełomie kwietnia i maja, a odlatuje już pod koniec sierpnia lub we wrześniu. Jej trasy migracyjne wiodą przez całą Europę. Na południu, napotyka potężne bariery geograficzne: Morze Śródziemne i Saharę. Przelot ten nie odbywa się bez przerwy. Kluczową rolę w strategii migracyjnej turkawki odgrywają przystanki – miejsca, gdzie ptaki mogą odpocząć i uzupełnić zapasy energetyczne. Badania prowadzone w basenie Morza Śródziemnego wykazały, że turkawki po przebyciu morskiej przeprawy lądują z krytycznie niską masą ciała. Niektóre z nich muszą zatrzymać się nawet na trzy tygodnie, by zregenerować siły i zgromadzić tkankę tłuszczową niezbędną do dalszej wędrówki. Pieśń turkawki Samiec obwieszcza swoje przybycie na lęgowisko charakterystyczną pieśnią, której gatunek ten zawdzięcza drugi człon swojej naukowej nazwy. Mowa o głębokim, wibrującym „turrr, turrr”. Dźwięk ten służy zarówno wabieniu samic, jak i oznaczaniu zajętego terytorium. Zachowania godowe Wkrótce po przylocie rozpoczynają się podniebny spektakl. Samiec wznosi się wysoko w powietrze, krąży, a następnie wykonuje falisty lot z charakterystycznym, przypominającym trzask bicza, dźwiękiem wydawanym przez skrzydła podczas gwałtownego uderzenia w dół. Turkawki tworzą silne, monogamiczne pary, które utrzymują się przez cały sezon lęgowy. Rozmnażanie i opieka nad młodymi Turkawki budują proste gniazda, mające formę platformy składającej się z luźno ułożonych cienkich gałązek. Taka konstrukcja najczęściej umieszczana jest na niewielkiej wysokości, na gałęziach drzewa lub gęstego krzewu. W budowie uczestniczy para, przy czym należy podkreślić, że role są wyraźnie podzielone. Samiec przynosi materiał, a samica układa go w odpowiednim miejscu. Samica składa zazwyczaj dwa białe jaja. Wysiadywanie, które trwa od 13 do 15 dni, jest zadaniem obojga rodziców. Po wykluciu pisklęta są karmione tzw. ptasim mleczkiem, czyli wytwarzaną w wolach bogatą w białko i tłuszcze wydzieliną. Stanowi ona jedyny pokarm dla piskląt w pierwszych dniach ich życia. Młode opuszczają gniazdo po ok. 12–20 dniach. Turkawkom grozi wyginięcie Turkawki niegdyś były powszechnym elementem krajobrazu europejskich wsi. Dziś stają się coraz rzadszym widokiem. Status turkawki w Czerwonej księdze gatunków zagrożonych IUCN został podniesiony do kategorii „narażony na wyginięcie” w skali globalnej. Szacuje się, że w latach 1980–2013 cała europejska populacja skurczyła się o 78%. Wymieniając główne zagrożenia dla tych ptaków, należy wskazać na czynniki takie jak: utrata bazy pokarmowej, degradacja siedlisk lęgowych, niezrównoważone polowania, choroby. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Świnia domowa wywodzi się od dzikiego przodka. Psy mogą jej pozazdrościć inteligencji
Świnia domowa jest znacznie bardziej złożonym i fascynującym zwierzęciem, niż głoszą powszechne stereotypy. Odniosła spektakularny sukces biologiczny. Wykazuje ogromną zdolność do adaptacji i ma fundamentalne znaczenie gospodarcze. Wiele ras psów może pozazdrościć jej inteligencji i zdolności poznawczych. A mimo to w kulturowych skojarzeniach świnia wciąż zajmuje niechlubne miejsce, będąc synonimem cech, niosących ze sobą jednoznacznie negatywny ładunek.
Spis treści: Z lasów do chlewni Forma dostosowana do funkcji, czyli budowa świni domowej Natura świń Zwierzę, które w wielu krajach świata stanowi motor napędowy gospodarki, jest „produktem” skomplikowanego, wieloetapowego procesu udomowienia, który trwał kilka tysięcy lat. Domestykacja tego zwierzęcia rozpoczęła się na długo przed nastaniem naszej ery i przyniosła spektakularne rezultaty. Mimo kulturowych uprzedzeń, świnia domowa w pełni zasługuje, by nazwać ją jednym z najdoskonalszych przedstawicieli królestwa zwierząt. Z lasów do chlewni Proces, w wyniku którego świnia stała się zwierzęciem hodowlanym, należy do najbardziej udanych transformacji w historii. Każdą rasę zapoczątkował potężny przodek, wykazujący szereg cech, które później okazały się niezwykle przydatnymi w hodowli. Dziki przodek Wszystkie rasy świń domowych, bez wyjątku, wywodzą się od dzika euroazjatyckiego (Sus scrofa). To potężne zwierzę jest doskonale przystosowane do przetrwania w zróżnicowanych warunkach, od gęstych lasów po tereny podmokłe. Ten specyficzny tryb życia znajduje odzwierciedlenie w morfologii dzika. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/do-konca-lutego-moga-zostac-zabite-prawie-wszystkie-dziki-to-bedzie-zaglada-tego-gatunku-w-polsce-3208542.jpeg" width="4776" height="3280" alt="Do końca lutego mogą zostać zabite prawie wszystkie dziki. To będzie zagłada tego gatunku w Polsce" title="Do końca lutego mogą zostać zabite prawie wszystkie dziki. To będzie zagłada tego gatunku w Polsce" /> W przeciwieństwie do wielu udomowionych potomków, Sus scrofa ma korpus mocno rozbudowany w przedniej części, z opadającym zadem. Ta cecha stanowi adaptację do rycia w ziemi (buchtowania) w poszukiwaniu pożywienia. Jego nogi są dłuższe i silniejsze, a duża, klinowata głowa, osadzona na muskularnej szyi, stanowi potężne narzędzie. To zwierzę wysoce społeczne. Żyje w grupach zwanych watahami, w których panuje ścisła hierarchia. Na czele stada zazwyczaj stoi doświadczona locha, a za nią podążają jej potomstwo z różnych roczników (warchlaki, przelatki) oraz podporządkowane samice. Taka struktura społeczna, oparta na więziach rodzinnych i hierarchii, stanowiła behawioralny fundament, na którym oparła się późniejsza domestykacja i który do dziś można zaobserwować u świń domowych. Gdzie rozpoczęło się udomowienie? Domestykacja świni nie była pojedynczym wydarzeniem, a złożonym procesem, mającym przynajmniej dwa niezależne źródła. Badania archeologiczne i genetyczne wskazują, że pierwsze próby oswojenia dzika miały miejsce już około 13 000–12 700 lat p.n.e., w dorzeczu Eufratu i Tygrysu. Drugie centrum udomowienia powstało w Azji, prawdopodobnie na terenie dzisiejszych Chin, około 7000 lat p.n.e. Pierwsze udomowione świnie wykroczyły poza swoje kolebki. Wraz z migrującymi rolnikami z epoki neolitu, około 6800–4000 lat temu, dotarły na kontynent europejski. Tam doszło do kolejnego kluczowego etapu w ich ewolucji. Przybyłe zwierzęta zaczęły krzyżować się z lokalnymi populacjami dzika europejskiego. Ten napływ nowej puli genetycznej był niezwykle istotny. Kolejne rasy świń nie były potomkami dzików z jednego regionu. Przeplatały się w nich geny bliskowschodnich, azjatyckich i europejskich przodków. To właśnie zróżnicowane dziedzictwo genetyczne stało się fundamentem dla niezwykłej adaptacyjności świni domowej, a hodowcom dało ogromny materiał do selekcji, umożliwiając wykształcenie setek ras o skrajnie różnych cechach. Zmiany w fizjologii Wieloletni proces domestykacji i późniejszej celowej hodowli doprowadził do fundamentalnych zmian, zarówno w wyglądzie, jak i fizjologii świń. Były one tak głębokie, że współczesna świnia domowa tylko w niewielkim stopniu przypomina swojego dzikiego przodka. Kluczowe znaczenie miała zmiana trybu życia z nocnego na dzienny. To w znacznym stopniu ułatwiło człowiekowi kontrolę nad stadem. Ogromną rewolucją okazała się także zmiana w cyklu rozrodczym. Locha dzika ma tylko jeden okres rui w roku. Z kolei u świni domowej wykształciły się regularne, trwające średnio 21 dni cykle płciowe. To, w połączeniu z ciągłym popędem płciowym knurów, umożliwiło produkcję prosiąt przez cały rok. Zmianom uległa również budowa ciała. W wyniku selekcji ukierunkowanej na produkcję mięsa i tłuszczu, sylwetka świni wydłużyła się, a proporcje uległy znaczącej zmianie. Zmniejszyła się czaszka i mózg, co jest typowym zjawiskiem u zwierząt udomowionych. Pojawiła się także ogromna różnorodność umaszczenia – od białego, przez łaciate, rude, aż po czarne. Forma dostosowana do funkcji, czyli budowa świni domowej Typowy przedstawiciel swojego gatunku charakteryzuje się krępym, walcowatym tułowiem, krótką, muskularną szyją i dużą, klinowatą głową. Należy jednak podkreślić, że za ogólnym opisem kryje się ogromna różnorodność, będąca wynikiem specjalizacji hodowlanej. Rasy mateczne, takie jak wielka biała polska, cechują się wydłużoną, niemal prostokątną sylwetką. Ta cecha zapewnia przestrzeń dla rozwoju licznych płodów. Z kolei rasy typowo mięsne mają budowę bardziej zwartą, z silnie rozbudowanymi partiami mięśniowymi. Ciało świni pokryte jest skórą o różnej grubości, porośniętą rzadką szczeciną. U niektórych ras, zwłaszcza prymitywnych, owłosienie może być znacznie gęstsze. Ta cecha stanowi ewolucyjną pozostałość po dzikich przodkach. Nogi, choć w porównaniu do dzika wydają się krótsze i delikatniejsze, są mocne i zakończone parzystymi racicami (świnie to zwierzęta parzystokopytne). Dwa środkowe palce dźwigają główny ciężar ciała, natomiast dwa zewnętrzne, tzw. szpile, zapewniają dodatkowe wsparcie na miękkim podłożu. Ryj i tarcza ryjowa Najbardziej wyspecjalizowanym narządem świni jest jej ryj. To nie tylko potężne narzędzie do buchtowania w ziemi, ale także precyzyjny organ sensoryczny. Jego rdzeniem jest kość przedszczękowa, zakończona twardym, ale elastycznym krążkiem chrzęstnym, zwanym tarczą ryjową. Tarcza nie jest owłosiona, za to gęsto unerwiona i unaczyniona. Przez to wykazuje niezwykłą wrażliwość na dotyk i zapachy. Świnie domowe mają rewelacyjnie rozwinięty zmysł węchu, który pozwala im lokalizować pożywienie ukryte głęboko pod ziemią. Mało tego, tarcza jest połączona z silnymi mięśniami, dzięki czemu mogą ryć i przekopywać glebę z ogromną siłą. Uzębienie wszystkożercy Zęby świni doskonale odzwierciedlają jej naturę. Przedstawiciele tego gatunku mają uzębienie heterodontyczne i difiodontyczne. Dorosłe osobniki dysponują 44 zębami stałymi, co jest rzadko spotykaną liczbą w królestwie ssaków łożyskowych. Z kolei prosięta rodzą się z ośmioma ostrymi zębami mlecznymi. Pełne uzębienie mleczne składa się 28 zębów, które stopniowo, do około drugiego roku życia, są zastępowane zębami stałymi. Każdy rodzaj zębów pełni specyficzną funkcję. Siekacze służą chwytaniu i odcinaniu pokarmu. Kły stanowią groźną broń, zwłaszcza u knurów, u których rosną przez całe życie. Ścierając się o siebie, pozostają niezwykle ostre. Zęby przedtrzonowe i trzonowe mają szerokie, guzkowate powierzchnie koron, idealnie przystosowane do miażdżenia i rozcierania zróżnicowanego pokarmu – od twardych ziaren po miękkie tkanki roślinne i zwierzęce. Natura świń Świnie są z natury zwierzętami wysoce społecznymi, o silnym instynkcie stadnym. W systemach wolnowybiegowych tworzą stabilne grupy, w których nawiązują liczne i trwałe relacje. W obrębie stada szybko ustala się złożona hierarchia dominacji, która reguluje dostęp do zasobów – pokarmu, wody czy najlepszych miejsc do odpoczynku. Struktura ta, choć ustalana poprzez początkowe walki, w dłuższej perspektywie minimalizuje konflikty i agresję w grupie Komunikacja w stadzie ma charakter wielowymiarowy. Naukowcy zidentyfikowali ponad 20 różnych rodzajów dźwięków, od cichego chrząkania wyrażającego zadowolenie, po głośne kwiki alarmowe czy nawoływania. Jednak kluczową rolę odgrywa zmysł węchu. To za jego pomocą prosięta rozpoznają matkę i rodzeństwo, a dorosłe osobniki identyfikują członków swojej grupy. Niezwykła inteligencja Jednym z najniezwyklejszych aspektów natury świń jest ich wyjątkowa inteligencja. Badania naukowe dowodzą, że ich zdolności poznawcze dorównują zdolnościom trzyletniego dziecka i w wielu testach przewyższają psy, powszechnie uważane za inteligentne zwierzęta. Świnie wykazują zdolność do myślenia abstrakcyjnego, rozwiązywania złożonych problemów i posiadają doskonałą pamięć długotrwałą. Zwierzęta te doskonale zapamiętują lokalizację różnych źródeł pożywienia i wracają do tych, które są najbardziej zasobne. Pamiętają konkretne przedmioty przez okres do trzech lat. Badania wykazały, że uczą się reagować na swoje imiona w ciągu 2–3 tygodni, podobnie jak szczenięta. W kwestii rozwiązywania problemów badania wykazały, że w testach, w których smakołyk ukryty był pod pojemnikiem, świnie znacznie szybciej niż psy uczyły się, jak go odwrócić, aby dostać się do nagrody. Jednym z najbardziej zdumiewających dowodów na ich inteligencję jest zdolność do rozumienia odbicia w lustrze. Gdy pokazywano im jedzenie w lustrzanym odbiciu, nie próbowały go dosięgnąć za lustrem, a odwracały się, by zlokalizować je w rzeczywistym pomieszczeniu. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Nieustraszony drwal polskich lasów – jak dzięcioł duży zdobywa pokarm i buduje swoje gniazda?
Dzięcioł duży to nie tylko mistrz w wykuwaniu dziupli i wyciąganiu owadów spod kory, ale też ptak doskonale przystosowany do ekstremalnych wysiłków fizycznych i wydobywania owadów z najtrudniej dostępnych szczelin. Dzięcioł duży nie ogranicza się przy tym tylko do lasów – z powodzeniem zasiedla parki, ogrody, a nawet miejskie alejki, dostosowując swoje zachowanie do różnych siedlisk. Jego zachowanie i umiejętności pokazują, jak niezwykle skutecznie natura łączy siłę, zręczność i inteligencję.
Spis treści: Charakterystyka dzięcioła dużego Pożywienie Występowanie i gniazdo Dzięcioł duży (Dendrocopos major) należy do rodziny dzięciołowatych (Picidae), obejmującej ponad 230 gatunków ptaków, które zamieszkują lasy niemal całego świata, z wyjątkiem Australii, Nowej Gwinei, Madagaskaru i niektórych innych wysp. Rodzina ta wyróżnia się szeregiem charakterystycznych cech: mocnym dziobem, długim, lepkim językiem, który umożliwia wyciąganie owadów spod kory, parami przeciwstawnymi palcami i sztywnym ogonem, który pomaga w pionowym wspinaniu się po drzewach. Charakterystyka dzięcioła dużego Dzięcioł duży należy do podrodziny Picinae, czyli grupy klasycznych dzięciołów, do której zalicza się również m.in. dzięcioła średniego, białogrzbietego, zielonego i trójpalczastego. Gatunki te prowadzą podobny tryb życia: dziurawią drzewa w poszukiwaniu owadów, gniazdują w wykutych dziuplach i komunikują się poprzez charakterystyczne bębnienie. Bliskie spokrewnienie tych ptaków sprawia, że w Europie rozróżnienie poszczególnych gatunków opiera się głównie na detalach ubarwienia i wielkości. Wygląd i wymiary Dzięcioł duży to ptak średniej wielkości, nieco mniejszy od kosa. Dorosły osobnik mierzy zwykle od 21 do 26 cm długości ciała, a jego rozpiętość skrzydeł wynosi od 25 do 40 cm. Masa ciała waha się zazwyczaj między 75 a 100 g. Upierzenie dzięcioła dużego jest kontrastowe i bardzo charakterystyczne: wierzch ciała, ogon, głowa i skrzydła są czarne, z białymi plamami na barkach i sztywnych sterówkach. Dolna część brzucha oraz pióra podogonowe mają jaskrawoczerwony kolor, wyraźnie odcinający się od białego spodu. Samce mają dodatkowo czerwony pasek na potylicy, którego brak u samic. Młode osobniki mają całą tylną część głowy czerwoną, a ich podogonie jest jaśniejsze niż u dorosłych. Nogi i palce dzięcioła są przystosowane do życia na pionowych pniach: dwa palce skierowane są ku przodowi, a dwa ku tyłowi, co ułatwia wspinanie się i utrzymanie stabilności podczas dziurawienia drzew. Mocny dziób pozwala na wykuwanie dziupli i rozłupywanie szyszek, a niezwykle długi i sprężysty język z lepką końcówką ułatwia wyciąganie owadów spod kory. Dzięcioły mają wyjątkową budowę czaszki i mózgu, która chroni ten wrażliwy organ podczas wielokrotnych uderzeń w drewno. Ich mózg szczelnie wypełnia wnętrze czaszki – nie unosi się w płynie mózgowo-rdzeniowym. Dzięki temu pozostaje nieruchomy nawet przy bardzo silnych wstrząsach. Dodatkowo język dwukrotnie oplata czaszkę i działa jak naturalny amortyzator, rozpraszając energię wytwarzaną podczas stukania w drzewo. Głos Przedstawiciele tego gatunku ptaków nie śpiewają w tradycyjnym znaczeniu. Główną formą komunikacji dzięcioła jest bębnienie w seriach. Zazwyczaj jest to kilkanaście krótkich i mocnych uderzeń dziobem w drzewo. To zachowanie pełni funkcje terytorialne i godowe: sygnalizuje innym ptakom zajęcie terytorium oraz gotowość do obrony, a jednocześnie przyciąga partnera. Dzięcioły często wykorzystują do bębnienia puste lub spróchniałe pnie, które wzmacniają rezonans dźwięku. W mieście natomiast mogą uderzać w metalowe powierzchnie, jak dachy, latarnie czy anteny, które pełnią podobną funkcję pudła rezonansowego. Oprócz bębnienia, dzięcioł wydaje także ciche dźwięki typu „kik kik”, gdy wspina się po pniu, oraz alarmowe „gi gi gi” w sytuacji zagrożenia. Ile lat żyje dzięcioł? Długość życia dzięcioła dużego wynosi około 5–11 lat, przy czym górna granica dotyczy osobników, którym udaje się uniknąć drapieżników i innych zagrożeń. W warunkach sprzyjających, takich jak obfitość pożywienia i brak poważnych zakłóceń w środowisku, dzięcioły żyją niemal dekadę, ale śmiertelność młodych piskląt w dziuplach jest wysoka. Pożywienie Dzięcioł duży jest ptakiem wszystkożernym, ale jego dieta zmienia się w zależności od pory roku. W okresie lęgowym spożywa głównie owady i ich larwy, wydobywane spod kory drzew. Gustuje w gąsienicach motyli, mrówkach, a nawet chrząszczach. Dzięcioły duże często też zjadają mszyce, a także ptasie jaja i pisklęta. Zimą, gdy owadów jest mniej, jego dieta uzupełnia się o nasiona drzew iglastych, owoce i padlinę. W miastach oraz ogrodach odwiedzają karmniki, gdzie chętnie korzystają z wystawianego dla sikorek tłuszczu zwierzęcego, np. słoniny. Ptaki te wykazują dużą pomysłowość w zdobywaniu pożywienia. Niektóre osobniki umieszczają szyszki w szczelinach kory lub rozwidleniach gałęzi, tworząc w ten sposób tzw. kuźnie, w których zajmują się wydobywaniem nasion. Zimą dorosłe dzięcioły często łączą się w mieszane stada z innymi drobnymi ptakami, np. sikorami, mysikrólikami i kowalikami, co pozwala im skuteczniej poszukiwać pożywienia i unikać drapieżników. Czy dzięcioł jest pożyteczny? Dzięcioł duży pełni istotną rolę w ekosystemie. Jego dieta, obejmująca owady szkodliwe dla drzew, przyczynia się do regulacji populacji szkodników, takich jak mrówki, gąsienice, mszyce czy chrząszcze. Wykuwając dziuple, dzięcioły tworzą także potencjalne miejsca lęgowe dla innych gatunków ptaków i drobnych ssaków, które zajmują opuszczone gniazda. Dzięki zdolności do przystosowania się do różnych siedlisk, dzięcioł duży jest także wskaźnikiem zdrowia lasu. Jego obecność w danym rejonie świadczy o bogactwie owadów i dostępności starych drzew z ubytkiem lub spróchniałym drewnem. Występowanie i gniazdo Dzięcioł duży zamieszkuje lasy liściaste, iglaste i mieszane, a także mniejsze zadrzewienia śródpolne, parki miejskie i ogrody. Jest w stanie funkcjonować zarówno na nizinach, jak i w terenach górzystych, wykazując przy tym dużą tolerancję co do wieku i gatunku drzew. Gniazda dzięciołów dużych umieszczone są od 0,5 do 20 m nad ziemią, najczęściej w drzewach z uszkodzonym drewnem. Średnica otworu waha się między 4,5 a 5,5 cm. Dziupla jest niewyścielona, a jedyny podkład stanowią odłamki drewna i trociny powstające podczas kucia. Często co roku wykuwana jest nowa dziupla, choć zdarza się też zasiedlanie skrzynek lęgowych. Partnerskie podejście do wychowania młodych Dzięcioły duże są monogamiczne i wyprowadzają zwykle jeden lęg w roku. Samica składa od 4 do 7 jaj o białej, połyskującej skorupce, które oboje rodziców wysiaduje przez 12–13 dni. Pisklęta przez 21–25 dni pozostają w dziupli, gdzie są karmione przez oboje rodziców. Młode są bardzo aktywne i głośne. Jedno z nich często wygląda z dziupli, czekając na rodziców z pożywieniem. Po opuszczeniu gniazda rodzice nadal je dokarmiają i uczą samodzielnego zdobywania pokarmu. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Ta ryba to prawdziwy gigant. Jest niekwestionowanym królem jezior i rzek w Europie
Sum pospolity jest niekwestionowanym królem słodkowodnych ekosystemów Europy. To największa rodzima ryba słodkowodna kontynentu i jeden ze szczytowych drapieżników wodnych. Wykazuje niesamowity potencjał wzrostu, co znajduje potwierdzenie w rekordowych połowach, tych historycznych i z niedalekiej przeszłości. Jak duży jest sum pospolity? Gdzie występuje? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Anatomia doskonałego łowcy Imperium suma pospolitego Niewybredny drapieżnik Rekordowe okazy Sum pospolity (Silurus glanis) to gatunek drapieżnej ryby z rodziny sumowatych. Jej preferencje siedliskowe dotyczą przede wszystkim rzek o miękkim podłożu, starorzeczy i ciepłych jezior Europy Środkowej i Wschodniej. W tych ekosystemach charakterystyczny kolos nie ma sobie równych. To największa ryba słodkowodna Starego Kontynentu. Większa od suma jest tylko bieługa, ale ten gatunek należy klasyfikować jako dwuśrodowiskowy, który spędza życie zarówno w wodzie słonej, jak i słodkiej. Anatomia doskonałego łowcy Ciało suma pospolitego jest doskonale dostosowane do roli dominującego drapieżnika w środowisku o ograniczonej widoczności. Dosłownie każdy element anatomii tego kolosa odgrywa kluczową rolę w strategii przetrwania i polowania. Budowa ciała Sum pospolity charakteryzuje się masywnym, silnie wydłużonym ciałem. Jego przednia część jest potężna i walcowata, natomiast ogonowa, stanowiąca nawet trzy piąte całkowitej długości, jest wyraźnie spłaszczona bocznie. Ta charakterystyczna budowa zapewnia rybie niebywałą zwinność i umożliwia sprawne poruszanie się. Należy jednak podkreślić, że jej efektywność nie wynika wyłącznie z pokroju. W przeciwieństwie do większości gatunków, skóra suma pospolitego jest całkowicie pozbawiona łusek. Pokrywa ją gruba warstwa śluzu, która pełni dwojaką funkcję – zmniejsza opór w wodzie i stanowi barierę ochronną przed pasożytami i drobnymi urazami mechanicznymi. Ubarwienie suma pospolitego Ubarwienie suma jest zmienne, uzależnione od warunków środowiska, w którym występuje dany osobnik. Grzbiet jest zazwyczaj ciemny – od oliwkowozielonego, przez brązowy, aż po niemal czarny. Boki są jaśniejsze, często z charakterystycznym, marmurkowym lub plamistym wzorem, który doskonale rozbija sylwetkę ryby na tle dna. Brzuch ma barwę od białawej po bladożółtą. Osobniki żyjące w wodach przejrzystych bywają niemal czarne, podczas gdy te z wód mętnych przybierają odcienie zielonkawobrązowe. Głowa, paszcza i zęby Głowa suma pospolitego jest duża, szeroka i spłaszczona grzbietobrzusznie, zakończona olbrzymim, końcowo położonym otworem gębowym. Szczęki ryby są uzbrojone w setki drobnych, szczoteczkowatych zębów. Razem tworzą strukturę przypominającą tarkę. W tym miejscu należy jednak podkreślić, że nie służą one do rozdrabniania, a do przytrzymywania zdobyczy. Zmysły nocnego drapieżnika Nie trzeba być ichtiologiem, by zauważyć, że oczy suma są nieproporcjonalnie małe. Nie bez przyczyny. W przypadku tego gatunku, mamy do czynienia z ewolucyjnym kompromisem, w którym zasoby biologiczne zostały przesunięte z rozwoju wzroku na rzecz doskonalenia innych, znacznie bardziej użytecznych w jego środowisku zmysłów. Najbardziej charakterystycznymi, wręcz ikonicznymi narządami suma są wąsy, dwa długie i ruchome na szczęce górnej, które mogą sięgać aż do płetw piersiowych, i cztery krótsze na żuchwie. Wbrew pozorom, nie są to proste wyrostki czuciowe. Mówimy tu o zaawansowanych „chemicznych antenach”, pokrytych pąkami smakowymi i węchowymi. W praktyce ryba może dosłownie smakować i wąchać wodę z niezwykłą czułością. To pozwala jej wykrywać najdrobniejsze ślady chemiczne, które pozostawia potencjalna ofiara. Gatunek ten cechuje też doskonały słuch i zdolność do wykrywania wibracji. Słuch suma jest wzmocniony przez aparat Webera – zespół kostek łączących pęcherz pławny z uchem wewnętrznym, który działa jak rezonator, amplifikując fale dźwiękowe. Równie ważna jest linia boczna, czyli system receptorów biegnący wzdłuż boków ciała, który pozwala na wykrywanie najmniejszych zmian ciśnienia i ruchów wody. Imperium suma pospolitego Silurus glanis występuje na ogromnym obszarze Eurazji. Naturalny zasięg tej ryby obejmuje rozległe obszary Europy Środkowej i Wschodniej. Zasiedla ona przede wszystkim wielkie systemy rzeczne i zlewiska mórz śródlądowych: Bałtyckiego, Czarnego i Kaspijskiego. Obecność suma pospolitego jest historycznie ugruntowana między innymi w Dunaju, Dnieprze, Wołdze czy Wiśle. Zasięg tego gatunku sięga również na północ do południowej Szwecji i Finlandii i na zachód aż po Ren. Imponujące rozmiary i waleczność suma pospolitego uczyniły go niezwykle cennym trofeum wędkarskim. Nic więc dziwnego, że w wielu krajach Europy Zachodniej przeprowadzono celową introdukcję tego gatunku. Dzięki rozbudowanym zdolnościom adaptacyjnym, ten kolos z powodzeniem zadomowił się we Francji, Włoszech (gdzie rzeka Pad stała się legendarnym łowiskiem gigantów) oraz na Półwyspie Iberyjskim, zwłaszcza w hiszpańskiej rzece Ebro. Charakterystyka siedlisk Sum pospolity nie należy do ryb wszechstronnych. Wykazuje wyraźne preferencje siedliskowe, co bezpośrednio wpływa na jego rozmieszczenie i potencjał wzrostu. Jego idealnym domem są duże, ciepłe i wolno płynące rzeki nizinne, rozległe zbiorniki zaporowe i dość ciepłe jeziora. W mniejszych, chłodniejszych jeziorach spotykany jest znacznie rzadziej. Niewybredny drapieżnik Dieta suma pospolitego zmienia się wraz z wiekiem i rozmiarem ryby. Tuż po wykluciu wylęg żywi się planktonem. W miarę wzrostu, młode osobniki przechodzą na większy pokarm. W ich diecie pojawiają się wodne owady, ślimaki i drobne skorupiaki. Dorosły sum jest wszechstronnym i skutecznym drapieżnikiem. Podstawowym składnikiem jego diety są ryby, przy czym większość jego zdobyczy stanowią niewielkie, najliczniej występujące gatunki. Jego apetyt jest jednak większy. Z równą chęcią poluje na żaby, raki i węgorze. Największe osobniki są w stanie atakować ptaki wodne i niewielkie ssaki, które nieopatrznie znajdą się w zasięgu jego ataku przy brzegu – norniki, szczury czy nutrie. Powszechnym zjawiskiem jest również kanibalizm. Strategia łowiecka Sum nie jest drapieżnikiem pościgowym. Na ofiarę czai się w pobliżu dna, wykorzystując maskujące ubarwienie i monitorując otoczenie za pomocą wyczulonych zmysłów. Gdy zdobycz znajdzie się w zasięgu, następuje błyskawiczny atak. Ryba gwałtownie otwiera swoją okazałą paszczę, tworząc w ten sposób podciśnienie, które zasysa ofiarę wraz z wodą. Zdobycz jest połykana w całości. Rekordowe okazy Jak wielki jest sum pospolity? Historyczne zapiski, zwłaszcza z XIX wieku, wymieniają kolosy o masie sięgającej nawet 200, a nawet 300 kg. Te doniesienia są dziś trudne do zweryfikowania, jednak ugruntowały legendarny potencjał gatunku. Przeciętnie dorosłe osobniki osiągają od 100 do 150 cm długości i masę do 30 kg. Kilkunastoletni sum może mierzyć ok. 200 cm i ważyć ok. 50 kg. Należy jednak podkreślić, że uśrednione wartości nijak mają się do oficjalnych rekordów. Za światową stolicę gigantycznych sumów przez lata uchodziła włoska rzeka Pad. To właśnie tam, w maju 2023 roku, padł rekord, który odbił się echem na całym świecie. Włoski wędkarz Alessandro Biancardi wyłowił wówczas kolosa mierzącego 285 cm. Należy jednak podkreślić, że ten rekord jest już nieaktualny. Gigant z Polski Nowy został ustanowiony 19 października 2025 roku, na zalewie rybnickim. Podczas zawodów spinningowych, wędkarze Krzysztof Pyra i Adrian Gontarz z Polskiej Akademii Wędkarskiej złapali na haczyk olbrzyma mierzącego aż 292 cm długości. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.