Zimna wojna ujawniona: od Jałty do żelaznej kurtyny – co naprawdę się wydarzyło?
Zimna wojna to jedno z najważniejszych wydarzeń XX wieku, które ukształtowało współczesny świat. Trwała od 1947 do 1991 roku i choć w trakcie zimnej wojny nie doszło do otwartego konfliktu między supermocarstwami, skutki tego globalnego napięcia odczuwalne są do dziś. Oto najważniejsze przyczyny, przebieg i konsekwencje zimnowojennej rywalizacji, a także jej wpływ na technologię, politykę i kulturę.
Spis treści: Czym była zimna wojna? Przyczyny zimnej wojny Najważniejsze etapy konfliktu Zimna wojna a rozwój technologiczny i kosmiczny Życie społeczne i propaganda w czasach zimnej wojny Koniec zimnej wojny i jej następstwa Zimna wojna była konfliktem globalnym, który objął niemal wszystkie kontynenty i oddziaływał na każdą dziedzinę życia – od polityki międzynarodowej, przez gospodarkę, po naukę, kulturę i edukację. Choć nie była prowadzona przy użyciu regularnych armii dwóch głównych graczy – Stanów Zjednoczonych i Związku Radzieckiego – to jej skutki były odczuwalne wszędzie tam, gdzie dochodziło do zderzenia ideologii: komunizmu i kapitalizmu. Zimna wojna narzuciła światu dwubiegunową strukturę, w której państwa musiały wybierać stronę, a każde wydarzenie na arenie międzynarodowej było analizowane pod kątem wpływów jednego z bloków. Czym była zimna wojna? Geneza terminu i pierwsze przejawy napięcia Zimna wojna oznaczała konfrontację dwóch przeciwstawnych bloków politycznych i militarnych – bloku wschodniego (ZSRR i jego satelici) oraz bloku zachodniego (USA, NATO i sojusznicy) – bez otwartej wojny między nimi. Początek zimnej wojny datuje się na 1947 rok, kiedy to USA oficjalnie zadeklarowały politykę powstrzymywania komunizmu. Jednym z pierwszych sygnałów pogłębiającej się konfrontacji było odrzucenie przez ZSRR udziału w planie Marshalla i zmuszenie państw Europy Środkowej i Wschodniej do podobnego kroku. W odpowiedzi w 1949 roku utworzono Radę Wzajemnej Pomocy Gospodarczej (RWPG). Podział świata po II wojnie światowej Równolegle powstały dwa przeciwstawne pakty militarne: NATO (1949) jako sojusz państw zachodnich oraz Układ Warszawski (1955) jako reakcja państw komunistycznych. W ten sposób świat wszedł w erę dwubiegunowości, gdzie każde większe wydarzenie na arenie międzynarodowej było rozpatrywane przez pryzmat interesów USA lub ZSRR. Zimna wojna miała również wymiar ekonomiczny. Kraje zachodnie wprowadzały mechanizmy gospodarki rynkowej i liberalizacji handlu (GATT, OECD), podczas gdy ZSRR rozwijał centralne planowanie i blokował dostęp do technologii poprzez tzw. koordynowany komitet kontroli eksportu. Przyczyny zimnej wojny Ideologiczna konfrontacja komunizmu i kapitalizmu Zimna wojna była przede wszystkim zderzeniem dwóch wielkich narracji ideologicznych, które pretendowały do globalnego monopolu na prawdę i władzę. Związek Radziecki opierał swoją politykę ekspansji na marksistowsko-leninowskiej teorii rewolucji światowej, zgodnie z którą upadek kapitalizmu był nieuchronny, a komunizm miał objąć wszystkie społeczeństwa jako bardziej sprawiedliwa forma organizacji społeczno-ekonomicznej. System sowiecki promował ideę dyktatury proletariatu, własności państwowej i centralnego planowania, odrzucając pluralizm, prywatną przedsiębiorczość i wolny rynek jako przejawy nierówności i wyzysku. Stany Zjednoczone z kolei postrzegały kapitalizm i liberalną demokrację jako fundamenty wolności jednostki i dobrobytu społecznego. Po II wojnie światowej amerykańskie elity polityczne były głęboko przekonane, że utrzymanie równowagi sił wymaga aktywnego powstrzymywania komunizmu, nawet z użyciem siły militarnej. Konflikt ideologiczny wykraczał poza sferę wartości: decydował o modelu rozwoju gospodarczego, systemie edukacyjnym, roli religii, a nawet estetyce i nauce. Różnice te były nie do pogodzenia w ramach jednej wspólnoty międzynarodowej, co sprawiło, że każde państwo, zwłaszcza w krajach dekolonizujących się, stawało przed presją wyboru bloku ideologicznego. Neutralność była trudna do utrzymania i często uznawana przez obie strony za akt wrogości. Trumanowska doktryna i plan Marshalla Jednym z pierwszych konkretnych działań USA w ramach konfrontacji zimnowojennej była trumanowska doktryna, ogłoszona 12 marca 1947 roku. Prezydent Harry Truman zapowiedział w niej wsparcie polityczne, gospodarcze i militarne dla wszystkich narodów zagrożonych komunizmem, początkowo w kontekście Grecji i Turcji, a docelowo w skali globalnej. Był to zwrot strategiczny – odejście od izolacjonizmu i początek aktywnej polityki zagranicznej USA jako „strażnika wolnego świata”. Plan Marshalla, oficjalnie nazywany Europejskim Programem Odbudowy, był ekonomicznym filarem tej strategii. Zakładał udzielenie pomocy finansowej zniszczonym przez wojnę krajom Europy, aby odbudować ich gospodarki i zapobiec radykalizacji społecznej, która mogłaby prowadzić do rewolucji. Związek Radziecki odrzucił plan i zabronił przyjęcia pomocy państwom satelickim, tworząc w odpowiedzi Radę Wzajemnej Pomocy Gospodarczej (RWPG) jako przeciwwagę wobec integracji zachodnioeuropejskiej. W kolejnych latach doktryna powstrzymywania przekształciła się w doktrynę Eisenhowera (1957), która sankcjonowała możliwość użycia siły jądrowej wobec każdego zagrożenia komunistycznego, a następnie w doktrynę Nixona, zakładającą wspieranie lokalnych sojuszników jako narzędzi walki z ekspansją ZSRR („wietnamizacja” – przerzucenie ciężaru walki na lokalne siły). Doktryny te legitymizowały interwencje w takich państwach jak Iran, Chile, Angola, Nikaragua czy Afganistan, co pokazuje, jak głęboko logika zimnej wojny wpływała na politykę globalną. Najważniejsze etapy konfliktu Kryzys berliński i powstanie Muru Berlińskiego Berlin stał się symbolicznym centrum zimnowojennej rywalizacji, ponieważ był enklawą demokracji zachodniej otoczoną terytorium Niemieckiej Republiki Demokratycznej (NRD), państwa satelickiego ZSRR. Kryzys berliński z lat 1948–1949 był pierwszym poważnym testem zimnej wojny – Związek Radziecki zablokował wszystkie drogi lądowe i kolejowe do Berlina Zachodniego, chcąc wymusić jego podporządkowanie. USA i ich sojusznicy odpowiedzieli operacją „Berlin Airlift”, transportując drogą lotniczą ponad 2,3 miliona ton żywności i węgla. Kolejny kryzys (1958–1961) doprowadził do wybudowania Muru Berlińskiego, który miał fizycznie oddzielić wschodnią część miasta od zachodniej i zatrzymać masowy exodus obywateli NRD do RFN. Do 1961 roku ponad 3 miliony Niemców uciekło przez Berlin, co było ogromnym ciosem dla władz wschodnioniemieckich i całego bloku wschodniego. Mur Berliński był nie tylko strukturą z betonu i drutu kolczastego, ale symbolem represji i braku wolności. Składał się z muru wewnętrznego, pasa śmierci, strefy patrolowej oraz zewnętrznej ściany. Setki osób zginęło próbując go sforsować, a każda ucieczka była wielkim wydarzeniem politycznym. Mur przetrwał do 9 listopada 1989 roku, kiedy to – pod presją społeczną i zmian w polityce ZSRR – został zburzony. Wojna koreańska i wietnamska jako konflikty zastępcze Zimna wojna nie była prowadzona wprost między USA i ZSRR, ale poprzez tzw. wojny zastępcze (proxy wars), w których supermocarstwa wspierały strony konfliktów wewnętrznych w krajach Trzeciego Świata. Wojna koreańska (1950–1953) rozpoczęła się inwazją komunistycznej Korei Północnej na Południe. Siły ONZ, dowodzone przez USA, odpowiedziały kontratakując, co doprowadziło do interwencji Chin Ludowych. Po trzech latach walk zawarto rozejm w Panmundżomie, ale nie podpisano traktatu pokojowego. Granica na 38. równoleżniku do dziś dzieli dwa państwa koreańskie, a Półwysep Koreański pozostaje jednym z najbardziej napiętych regionów geopolitycznych. Wojna wietnamska (1955–1975) była jednym z najdłuższych i najbardziej wyniszczających konfliktów zimnej wojny. USA zaangażowały się militarnie w obronę Wietnamu Południowego przed komunistycznym Wietnamem Północnym, wspieranym przez ZSRR i Chiny. Mimo przewagi technologicznej, USA nie były w stanie pokonać partyzanckiej armii Vietcongu. Wojna zakończyła się całkowitą klęską strategiczną USA, wycofaniem wojsk i zjednoczeniem Wietnamu pod rządami komunistycznymi w 1975 roku. Konflikt ten wywołał głębokie zmiany w amerykańskim społeczeństwie – masowe protesty, kryzys zaufania do rządu, wzrost pacyfizmu i sceptycyzmu wobec interwencji zagranicznych, określany mianem syndromu wietnamskiego. Kryzys kubański i równowaga nuklearna Kryzys kubański z października 1962 roku był najbardziej ryzykownym momentem, w którym świat znalazł się na krawędzi wojny nuklearnej. Po wykryciu przez amerykański wywiad rozmieszczenia radzieckich rakiet średniego zasięgu na Kubie, prezydent John F. Kennedy wprowadził morską blokadę wyspy i postawił siły zbrojne w stan najwyższej gotowości. Po kilku dniach napiętych negocjacji, Nikita Chruszczow zgodził się wycofać rakiety w zamian za amerykańską deklarację o wstrzymanie inwazji na Kubę oraz tajne wycofanie rakiet z Turcji. Kryzys ten uświadomił obu stronom, jak realne jest zagrożenie zagłady nuklearnej. W jego następstwie powołano „gorącą linię” Moskwa–Waszyngton oraz rozpoczęto proces kontroli zbrojeń, m.in. Traktat o zakazie prób jądrowych w atmosferze (1963). W latach 70. nastąpiła fazą odprężenia („détente”). Wtedy podpisano ważne porozumienia rozbrojeniowe: SALT I (1972) i SALT II (1979), które ograniczały liczbę strategicznych głowic jądrowych i systemów nośnych. Jednak odprężenie nie trwało długo. W latach 80. zimna wojna weszła w nową fazę konfrontacji, za sprawą polityki prezydenta Ronalda Reagana. Jego program „Gwiezdnych Wojen” (SDI – Strategic Defense Initiative) zakładał stworzenie systemu obrony przeciwrakietowej w przestrzeni kosmicznej. Choć projekt nie został zrealizowany, zintensyfikował wyścig zbrojeń i przyczynił się do ekonomicznego wyczerpania ZSRR. Zimna wojna a rozwój technologiczny i kosmiczny Wyścig kosmiczny i Sputnik 1 Wyścig kosmiczny był jednym z najbardziej spektakularnych przejawów zimnej wojny, który łączył ambicje militarne, prestiżowe i naukowe. Wszystko zaczęło się 4 października 1957 roku, gdy Związek Radziecki wystrzelił na orbitę pierwszego sztucznego satelitę Ziemi – Sputnika 1. Dla opinii publicznej w USA był to szok – ZSRR prześcignął Zachód technologicznie, co wywołało efekt paniki technologicznej oraz przyczyniło się do radykalnej zmiany polityki naukowej i edukacyjnej w Stanach Zjednoczonych. W odpowiedzi w 1958 roku powołano Narodową Agencję Aeronautyki i Przestrzeni Kosmicznej (NASA). Amerykanie rozpoczęli intensywny rozwój technologii rakietowej i satelitarnej, co doprowadziło do spektakularnego sukcesu: lądowania człowieka na Księżycu w 1969 roku (misja Apollo 11). Wydarzenie to uznawane jest za symboliczne zwycięstwo USA w wyścigu kosmicznym, choć ZSRR pozostawał liderem w wielu dziedzinach – np. w wysłaniu pierwszego człowieka w kosmos (Jurij Gagarin, 1961) oraz w technologiach stacji orbitalnych. Kosmos stał się nowym polem rywalizacji strategicznej i technologicznej, gdzie rozwój napędzany był potrzebami militarnymi – np. satelity szpiegowskie, systemy komunikacji szyfrowanej, technologie rakiet balistycznych. Oba supermocarstwa wydawały miliardy dolarów rocznie na programy, które miały nie tylko znaczenie militarne, ale również pobudzały rozwój nauki, inżynierii i informatyki. Do końca lat 80. XX wieku programy kosmiczne były integralną częścią strategii bezpieczeństwa narodowego. Wiele technologii opracowanych w tamtym czasie znalazło później zastosowanie w życiu codziennym – od systemów nawigacji GPS, przez telekomunikację satelitarną, aż po prognozowanie pogody i obserwację zmian klimatycznych. Wpływ na międzynarodowe prawo kosmiczne Wraz z rozwojem technologicznym pojawiła się potrzeba uregulowania statusu prawnego przestrzeni kosmicznej. W 1967 roku przyjęto jeden z najważniejszych dokumentów zimnej wojny – Traktat o przestrzeni kosmicznej (Outer Space Treaty). Dokument ten zakładał, że przestrzeń kosmiczna, Księżyc i inne ciała niebieskie są dobrem wspólnym ludzkości i nie mogą być zawłaszczane przez żadne państwo. Ponadto zabraniał rozmieszczania broni masowego rażenia na orbicie oraz zakładał pokojowe wykorzystywanie kosmosu. W 1979 roku przyjęto również Umowę o Księżycu, która precyzowała, że zasoby naturalne Księżyca i innych ciał niebieskich nie mogą być eksploatowane w celach komercyjnych ani narodowych. Choć traktat ten nie został ratyfikowany przez kluczowe państwa – w tym USA, ZSRR, Chiny i większość państw NATO – był istotnym krokiem w tworzeniu międzynarodowego prawa kosmicznego. Dzięki presji rywalizacji zimnowojennej ukształtowano również praktyki współpracy naukowej mimo napięć politycznych. Przykładem może być misja Sojuz–Apollo z 1975 roku, w której po raz pierwszy połączono statki kosmiczne obu mocarstw. To wydarzenie miało nie tylko znaczenie technologiczne, ale również symboliczne – pokazując możliwość dialogu w najtrudniejszych momentach konfrontacji. Zimna wojna stworzyła podstawy dla dzisiejszego ładu orbitalnego i współpracy międzynarodowej w przestrzeni kosmicznej, której kontynuacją są programy takie jak Międzynarodowa Stacja Kosmiczna (ISS), europejskie obserwatoria satelitarne czy standardy zarządzania śmieciami orbitalnymi. Życie społeczne i propaganda w czasach zimnej wojny Strach przed wojną atomową Jednym z najbardziej trwałych i traumatycznych aspektów zimnej wojny był wszechobecny lęk przed wojną nuklearną. Obie strony posiadały tysiące głowic jądrowych, zdolnych zniszczyć cywilizację w ciągu kilku godzin. Już w latach 50. i 60. XX wieku obawa przed totalnym konfliktem atomowym wpływała na życie codzienne milionów ludzi, szczególnie w Stanach Zjednoczonych i krajach NATO. W USA prowadzono intensywną edukację obywatelską – kampanie informacyjne, takie jak „Duck and Cover”, skierowane do dzieci, uczyły jak zareagować na atak jądrowy. Szkoły organizowały próbne alarmy bombowe, a w wielu domach budowano prywatne schrony przeciwatomowe. Władze lokalne tworzyły plany ewakuacji miast, a FEMA (Federalna Agencja Zarządzania Kryzysowego) powstała m.in. z myślą o przeciwdziałaniu skutkom wojny atomowej. W Związku Radzieckim również rozwijano strukturę Obrony Cywilnej – obywatele szkoleni byli w zakresie używania masek przeciwgazowych, identyfikowania skażeń promieniotwórczych i postępowania w warunkach ataku nuklearnego. W dużych miastach budowano bunkry, systemy alarmowe i ukryte magazyny z zapasami żywności i wody. Państwowe media kreowały obraz społeczeństwa przygotowanego i zdyscyplinowanego w obliczu zagrożenia imperialistycznego. Ten wszechobecny klimat strachu miał długofalowe skutki psychologiczne i kulturowe. Powstawały organizacje pacyfistyczne, ruchy antynuklearne, a wielu obywateli – zarówno na Wschodzie, jak i Zachodzie – żyło w przeświadczeniu, że konflikt jądrowy jest nieunikniony. W badaniach socjologicznych z lat 70. i 80. wielu respondentów deklarowało, że obawa przed wojną nuklearną wpływała na ich decyzje o zakładaniu rodziny, migracji czy oszczędzaniu. Rola mediów i kultury masowej Zimna wojna toczyła się nie tylko w sferze militarnej, ale również informacyjnej i kulturowej. Każde z mocarstw starało się przekonać świat – i własnych obywateli – o wyższości swojego systemu. W USA powstało m.in. Radio Wolna Europa i Głos Ameryki, które nadawały audycje informacyjne i muzyczne do krajów bloku wschodniego, próbując przełamać monopol informacyjny komunistycznych reżimów. Związek Radziecki z kolei posiadał rozbudowaną machinę propagandową, kontrolującą wszystkie media – od gazet, przez radio, aż po kinematografię i edukację. Kultura była wykorzystywana jako narzędzie ideologiczne, promujące model „nowego człowieka” socjalizmu, potęgę ZSRR i moralną degenerację Zachodu. Cenzura kontrolowała nie tylko treści polityczne, ale też estetykę i tematykę – np. zakazując filmów o egzystencjalizmie, dekadencji czy wolności seksualnej. W krajach zachodnich rozwijał się nurt filmów i literatury szpiegowskiej, eksploatujący tematykę agenturalną, zdrad i inwigilacji – przykładem mogą być powieści Johna le Carré i filmy z Jamesem Bondem. Kinematografia USA wprowadziła do kultury masowej obraz ZSRR jako nieprzeniknionego imperium zła, z zimnymi urzędnikami, tajnymi służbami i zagrożeniem atomowym w tle. Z kolei literatura sowiecka i filmy produkowane w krajach RWPG ukazywały kapitalizm jako system pełen przemocy, rasizmu, bezrobocia i narkomanii. Bohaterowie zachodni byli często ukazywani jako moralnie upadli lub psychicznie niestabilni, w opozycji do „zdrowych, radosnych i kolektywnych” obywateli ZSRR czy NRD. Kultura masowa w czasie zimnej wojny była więc przedłużeniem polityki i areną walki o wyobraźnię społeczną. Wpływała na postrzeganie przeciwnika, kształtowała tożsamość narodową i mobilizowała emocje obywateli – strach, dumę, poczucie obowiązku i wrogość. Koniec zimnej wojny i jej następstwa Polityka Gorbaczowa i upadek komunizmu Schyłek zimnej wojny to rezultat wielowymiarowego kryzysu systemu komunistycznego, który na przestrzeni dekad pogrążał się w stagnacji gospodarczej, alienacji społecznej i utracie legitymacji w oczach obywateli. Związek Radziecki był przeciążony finansowo z powodu wyścigu zbrojeń, wojny w Afganistanie (1979–1989) oraz utrzymywania sieci państw satelickich, których gospodarki wymagały ciągłego dofinansowania. Michaił Gorbaczow, który objął władzę w 1985 roku, jako pierwszy przywódca ZSRR otwarcie uznał potrzebę reform. Wprowadził politykę pierestrojki (przebudowy gospodarki) i głasnosti (jawności życia publicznego), licząc na modernizację socjalizmu bez jego demontażu. Jednak reformy te – w połączeniu z niekontrolowaną liberalizacją życia publicznego – doprowadziły do lawiny zmian, których Kreml nie był w stanie już powstrzymać. Fala demokratyzacji przetoczyła się przez Europę Środkowo-Wschodnią – Polska (1989), Węgry, Czechosłowacja, NRD i Bułgaria – gdzie pod wpływem społeczeństw obywatelskich i nacisków zewnętrznych rozpadły się reżimy komunistyczne, często w sposób pokojowy. Symbolicznym momentem końca epoki było zburzenie Muru Berlińskiego 9 listopada 1989 roku. W grudniu 1991 roku ZSRR oficjalnie przestał istnieć – w jego miejsce powstała Federacja Rosyjska oraz 14 niepodległych republik. Rozpad imperium radzieckiego oznaczał ostateczny koniec zimnej wojny, ale również początek nowej ery – pełnej niepewności, transformacji i redefinicji ładu międzynarodowego. Nowy porządek świata po 1991 roku Koniec zimnej wojny zakończył epokę bipolarności, ale nie przyniósł trwałego pokoju ani stabilności. Stany Zjednoczone stały się jedynym supermocarstwem (unipolarny świat) i przez następne dekady kształtowały politykę międzynarodową – poprzez NATO, interwencje militarne (Bałkany, Irak, Afganistan), ekspansję instytucji międzynarodowych i promocję demokracji liberalnej. NATO, które pierwotnie powstało jako przeciwwaga dla Układu Warszawskiego, nie zostało rozwiązane, lecz rozszerzyło swój zasięg o byłe państwa bloku wschodniego – Polskę, Czechy, Węgry (1999), a później m.in. kraje bałtyckie i Bałkany. To rozszerzenie budziło sprzeciw Rosji, która postrzegała je jako naruszenie dawnej strefy wpływów. W efekcie napięcia między Rosją a Zachodem zaczęły ponownie narastać – szczególnie po wojnie w Gruzji (2008), aneksji Krymu (2014) i pełnoskalowej inwazji na Ukrainę (2022). Broń nuklearna, będąca trzonem równowagi zimnowojennej, nadal odgrywa kluczową rolę w strategiach bezpieczeństwa. Choć podpisano liczne traktaty rozbrojeniowe (START, INF), część z nich została później zerwana lub zawieszona. Rywalizacja USA–Rosja, a także rosnące znaczenie Chin, wprowadzają dziś nowe elementy do globalnej gry strategicznej, której korzenie sięgają czasów zimnej wojny. Struktury wywiadowcze, takie jak CIA, NSA, GRU czy FSB, przetrwały i nadal odgrywają istotną rolę w geopolityce, cyberbezpieczeństwie i walce informacyjnej. Dzisiejsze konflikty hybrydowe, ataki hakerskie, kampanie dezinformacyjne czy wojny zastępcze – wszystkie czerpią z doświadczeń zimnowojennych. Zimna wojna zmieniła sposób, w jaki rozumiemy suwerenność, bezpieczeństwo i tożsamość narodową. Jej dziedzictwo – zarówno materialne, jak i mentalne – wciąż kształtuje współczesny świat: od architektury ONZ, przez układ sił w Europie, po obawy związane z nowymi wyścigami zbrojeń w przestrzeni kosmicznej czy cyberprzestrzeni. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Lenin był grzybem? Ta teoria nie tak dawno temu podzieliła Rosjan
„Lenin był grzybem” – ta niezwykła miejska legenda narodziła się w Rosji, kiedy to satyryk Siergiej Kuriochin w programie telewizyjnym przekonywał, że przywódca rewolucji październikowej nie był człowiekiem, lecz halucynogennym grzybem. Co kryje się za tym żartem?
Spis treści: Czy Lenin był grzybem? Mistyfikacja-halucynacja Kim był Włodzimierz Lenin? Wszyscy znamy miejskie legendy Ze swoją bogatą kulturą, imperialnymi zapędami i zróżnicowanym demograficznie społeczeństwem – od oligarchów po rdzenne ludy do dziś żyjące na dalekiej północy – Rosja od wieków uchodzi za krainę nietuzinkową. Obecnie z wiadomych powodów jest to polityczna persona non grata. Starsi mieszkańcy tzw. bloku wschodniego wciąż pamiętają wiele dziwacznych, a nawet absurdalnych historii pochodzących z dawnego ZSRR i postradzieckiej Rosji. Według jednej najbardziej absurdalnych, a jednocześnie najpopularniejszych, Lenin był grzybem. Czy Lenin był grzybem? Miejska legenda zaczęła być powtarzana przez Rosjan na początku lat 90. ubiegłego wieku. Przyczynił się do tego Siergiej Kuriochin. Rosyjski muzyk wystąpił w 1991 r. w programie telewizyjnym „Piąte koło”, w którym to stosując mieszankę pseudonaukowego żargonu, ironii oraz teorii spiskowych, stwierdził, że Włodzimierz Lenin przez lata spożywał halucynogenne grzyby. W efekcie sam miał stać się jednym z nich (ostała się jedynie ludzka powłoka). Teoria, według której Lenin był grzybem, miała na celu wyśmianie nadmiernej wiary w teorie spiskowe oraz przesadnej powagi radzieckiej propagandy. Kuriochin, znany z prowokacyjnych performansów, stworzył tę historię, opierając się na absurdalnych powiązaniach między Leninowskim kultem a grzybami. Na wizji zaprezentował rzekome dowody na to, że Lenin spożywał grzyby halucynogenne, co ostatecznie spowodowało, że jego organizm przeszedł niemożliwą transformację. Zestawił zdjęcia komunisty z ilustracjami grzybów, a także przytoczył fragmenty dzieł literackich i naukowych. Powoływał się również na sfingowanie badania, które miał przeprowadzić w Ameryce Środkowej, oraz nieistniejących ekspertów: Carlosa Castanedę i Konstantina Ciołkowskiego. Mistyfikacja-halucynacja Przyzwyczajona do powagi przekazów medialnych rosyjska publiczność miała trudności z odróżnieniem żartu od faktów. To doprowadziło do szybkiego rozprzestrzenienia się historii. Rosjanie byli zdezorientowani do tego stopnia, że słali listy do regionalnego komitetu Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego w ówczesnym Leningradzie (dzisiejszy Petersburg). Członkowie komitetu ustosunkowali się do niepokoi w oficjalnym oświadczeniu. Podkreślili w nim, że „Lenin nie mógł być grzybem, ponieważ ssak nie może być rośliną”. Niedługo potem Siergiej Szołochow, dziennikarz związany z radziecką telewizją opublikował artykuł w gazecie „Smiena”, w którym potwierdził dementi Komitetu Regionalnego KPZR. Dodał jednak, że z naukowego punktu widzenia grzyby nie należą do królestwa roślin i stanowią odrębne królestwo biologiczne. Za swoje naukowe wyjaśnienia w 1998 r. Szołochow został nagrodzony „Złotym piórem” dla „Dziennikarza roku”. Co ciekawe, to właśnie on w 1991 r. przeprowadził głośny wywiad z Kuriochinem o „Leninie-grzybie”. Wcześniej został wtajemniczony w mistyfikację. Jak w każdej legendzie i tu można znaleźć ziarenko prawdy. Włodzimierz Lenin faktycznie miał zamiłowanie do zbierania grzybów, co potwierdzają listy jego żony, Nadieżdy Krupskiej. W korespondencji z matką Krupska pisała, że Lenin przejawiał niemal obsesję na punkcie grzybobrania​. Nie ma jednak żadnych informacji ani dowodów, które wskazywałyby, że spożywał grzyby halucynogenne. Opowieść o „Leninie-grzybie” zdobyła popularność głównie w Rosji, gdzie szybko stała się symbolem krytyki oficjalnych narracji politycznych i środków masowego przekazu. Po upadku Związku Radzieckiego i w czasie dynamicznych zmian społecznych podobne absurdy były przejawem nieufności wobec władzy oraz narzędzi propagandowych, które przez dziesięciolecia kształtowały społeczeństwo radzieckie. Kim był Włodzimierz Lenin? Włodzimierz Lenin, właściwie Władimir Iljicz Uljanow, był kluczową postacią w rewolucji październikowej w 1917 roku oraz twórcą i pierwszym przywódcą Związku Radzieckiego. Jego idee stały się podstawą systemu komunistycznego, który zdominował Rosję i wiele innych krajów przez większość XX wieku. Lenin zmarł w 1924 roku, ale jego kult przetrwał dekady. Ciało polityka zostało zmumifikowane i wystawione na widok publiczny w mauzoleum na Placu Czerwonym w Moskwie. Właśnie kult jednostki stał się jednym z elementów, które Kuriochin parodiował na wizji. Wszyscy znamy miejskie legendy Miejskie legendy to nieodłączny element współczesnej kultury. Podobne historie pojawiają się na całym świecie. Jedną z najbardziej znanych w Polsce jest legenda o czarnej wołdze, która krążyła w krajach bloku wschodniego w latach 70. XX w. Według ówczesnych przekazów nieznany kierowca czarnej Wołgi porywał dzieci. Często był on utożsamiany ze służbami wywiadowczymi. Bohaterem innej znanej legendy jest Slenderman, fikcyjna postać, która rzekomo poluje na dzieci i młodzież. Slenderman powstał w internecie, ale szybko przeniknął do masowej wyobraźni i stał się inspiracją dla autorów książek, gier oraz filmów. Wiele miejskich legend ma globalny zasięg. Choćby ta o Trójkącie Bermudzkim. To miejsce na Atlantyku, gdzie z niewyjaśnionych przyczyn miało zaginąć wiele statków i samolotów. Każda z tych legend, podobnie jak historia o „Leninie-grzybie”, ma swoje korzenie w społecznych obawach, kulturze i specyficznych okolicznościach historycznych. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Była jedyną kobietą uwielbianą przez Hitlera i Stalina. Jej szpiegowska kariera jest wspominana do dziś
Była kobietą, której udało się pogodzić rzeczy niemożliwe. Uwielbiali ją zarówno Hitler, jak i Stalin. Pierwszy jako aktorkę, drugi – jako swoją agentkę.
W tym artykule: Kim była Olga Czechowa? Życie w Europie po I wojnie światowej Niemieckie kino nieme i początek kariery Czechowej Jak Olga Czechowa została szpiegiem? Filmowa diwa III Rzeszy Szpieg, który uwiódł Hitlera Olga Czechowa przekazywała informacje o planach Hitlera Sowietom Willa Czechowej pod Berlinem Nowe życie w RFN Pod koniec 1941 r. sytuacja ZSRR wydawała się tragiczna. Niemcy stali pod bramą Moskwy. Mińsk, Kijów i Charków były okupowane przez wroga. Wokół Leningradu zacisnęła się pętla blokady. Życie straciło około 3 mln czerwonoarmistów, do niewoli trafiło już ponad 2,5 mln. Wówczas kierownictwo NKWD doszło do wniosku, że jedynym sposobem na powstrzymanie niemieckiej wojennej machiny jest zabójstwo Hitlera. Kim była Olga Czechowa? To zadanie powierzono agentowi bezpieki Lwowi Knipperowi. Mężczyzna pochodził ze zruszczonej niemieckiej rodziny, wyglądał jak rasowy Aryjczyk. Perfekcyjnie mówił po niemiecku, posiadał nienaganne maniery i szlachecki rodowód. Lew miał przedostać się do Berlina i udawać tam prześladowanego przez Sowietów artystę, a potem wejść do najbliższego kręgu Hitlera – w czym Knipperowi miała pomóc starsza siostra Olga Czechowa. Kobieta mieszkała w Berlinie, uchodziła za największą gwiazdę niemieckiego kina i ulubienicę Hitlera, który nadał jej oficjalny tytuł „aktorki państwowej Rzeszy”. Olga Czechowa trafiła do Berlina w sierpniu 1920 r. jako 23-letnia uciekinierka z bolszewickiej Rosji. Miała za sobą ciężkie przeżycia w kraju rozbitym wojną domową. Zimą temperatura w moskiewskim mieszkaniu Olgi i jej siostry spadała poniżej zera. Kobiety cudem uniknęły zbiorowego gwałtu, gdy im dokwaterowano grupę czerwonoarmistów. Zdarzało im się głodować po kilkanaście dni, a największym przysmakiem były ugotowane mrożone ziemniaki. O ludzkich losach decydowali wówczas arbitralnie czerwoni komisarze: jeśli ktoś trafiał przed sąd, a nie miał spracowanych rąk, sędziowie często wydawali na niego wyrok śmierci. Olga była szczególnie zagrożona, gdyż należała do stanu szlacheckiego, wobec którego Lenin zalecał stosowanie „bezwzględnego rewolucyjnego terroru”. Życie w Europie po I wojnie światowej Kobieta znosiła trudy codziennego życia, dopóki istniała szansa na obalenie bolszewików. Armia „białego” generała Denikina odnosiła kolejne zwycięstwa i powoli posuwała się w kierunku Moskwy. Ale w październiku 1919 r., po dotkliwej klęsce „białych” pod Orłem, nadzieje na zniszczenie barbarzyńskiego reżimu prysły. Czechowa zaczęła myśleć o wyjeździe do Berlina, gdzie osiedlały się tysiące rosyjskich emigrantów. W rozpoczęciu nowego życia Oldze miała pomóc koleżanka mieszkająca w stolicy Niemiec. Zezwolenie na opuszczenie kraju Czechowa otrzymała dzięki fikcyjnemu małżeństwu z węgierskim oficerem. W sierpniu 1920 r.wyjechała na Zachód. W Rosji pozostawiła córkę Adę (którą zamierzała sprowadzić, gdy już się urządzi w Berlinie), eksmęża Miszę, rodziców i rodzeństwo. Koleżanka czekająca na Olgę na berlińskim dworcu ledwo ją rozpoznała w wychudzonej kobiecie odzianej w workowaty płaszcz, chustę i walonki. Jedyny kapitał startowy, z jakim Czechowa rozpoczęła nowe życie, stanowił przeszmuglowany z Moskwy pierścionek z brylantem. Sprzedała go, by kupić sobie przyzwoite buty, wynająć pokój i zacząć poszukiwania pracy. Lecz jedynym zajęciem, jakie znalazła, a które nie wymagało znajomości niemieckiego, było rzeźbienie figur szachowych. A jednak już wkrótce, 7 kwietnia 1921 r., zaledwie 8 miesięcy po wyjeździe z kraju, Olga Czechowa została gwiazdą. W Berlinie odbyła się wówczas premiera filmu „Zamek Vogelöd” F.W. Murnaua z Rosjanką w roli głównej. To miejsce wciąż przyciąga badaczy tajemnic historii. Kwatera Hitlera Od początku sprawowania władzy wielki führer nie umiał pozbyć się lęku o własne życie. Najbezpieczniej czuł się w żelbetowych konstrukcjach bunkrów. Niemieckie kino nieme i początek kariery Czechowej Jak biedna emigrantka to osiągnęła? Dzięki nazwisku i koligacjom rodzinnym: jej eksmąż Misza był bratankiem Antoniego Czechowa, a ciotka Olga – wdową po pisarzu i wybitną aktorką Moskiewskiego Teatru Dramatycznego. Wykorzystując to, Olga szybko weszła do rosyjskiej socjety Berlina. Na jednym z przyjęć spotkała pewnego członka rodziny Romanowów (jego tożsamości w swoich wspomnieniach nie ujawniła), który uznał, że „ma twarz wprost wymarzoną dla kinematografii”. Następnie przedstawił ją producentowi Erichowi Pommerowi, czołowej postaci w wielkim studiu filmowym UFA Universum-Film. Aby dostać rolę, Rosjanka skłamała, że w ojczyźnie występowała w Moskiewskim Teatrze Dramatycznym (w istocie rzeczy jej doświadczenie sceniczne ograniczało się tylko do oglądania prób spektakli, w których grał jej eksmąż). Okazało się jednak, że dobrze prezentowała się przed kamerą, a próby wypadły wręcz znakomicie. Brak znajomości niemieckiego nie stanowił zaś przeszkody, ponieważ ówczesne filmy były nieme. „Zamek Vogelöd” okazał się sukcesem. Olga występowała w kolejnych produkcjach i zaczęła dobrze zarabiać. Krytycy chwalili ją za kunszt aktorski i wyrazistość. Czechową zaprzątał tylko jeden problem: jak sprowadzić z Rosji córkę Adę? Jak Olga Czechowa została szpiegiem? Pomoc przyszła z niespodziewanej strony. W zamian za deklarację współpracy z GPU (poprzedniczką NKWD i KGB) władze radzieckie zgodziły się na wyjazd do Niemiec córki i matki aktorki. Pośrednikiem w kontaktach pomiędzy Olgą a bezpieką stał się jej brat Lew Knipper. Sam został agentem GPU pod przymusem. Jako oficer armii Denikina i były emigrant, który wrócił do Rosji w 1921 r. z tęsknoty za ojczyzną, był postrzegany jako wróg nowego ustroju. „Białych” carskich oficerów i ich bliskich prześladowano. O skali represji świadczy fakt, że 10 lat później – jak pisze rosyjski historyk Siergiej Wołkow – prawie wszyscy oficerowie zostali zgładzeni lub wysłani do Gułagu. Zastraszony Lew zgodził się na współpracę z GPU. Bezpieka zaangażowała go do jednej ze swoich flagowych operacji – zniszczenia opozycyjnego środowiska „białych” w Europie. Sowieci potrzebowali ludzi potrafiących zaskarbić zaufanie emigrantów i zdobyć informacje na temat ich stowarzyszeń. Szlacheckie pochodzenie oraz siostra – wschodząca gwiazda niemieckiego kina – czyniły Knippera idealnym kandydatem do tych zadań. Pod koniec 1922 r. Lew wyjechał do Berlina – jakoby na leczenie w jednej z tamtejszych klinik. Wtedy zwerbował Olgę. Aktorka została nieopłacanym agentem tzw. śpiochem, który miał uaktywnić się dopiero na rozkaz swoich mocodawców. Filmowa diwa III Rzeszy Czechowa przez kilkanaście lat nie była niepokojona przez Sowietów i skoncentrowała się na karierze. Tylko w latach 20. aktorka wystąpiła w 40 niemych filmach. Opanowała język niemiecki i zaczęła grać w produkcjach dźwiękowych oraz na deskach teatrów. Gościła też w USA. Jej twarz pojawiała się na pocztówkach i zdobiła okładki magazynów. Gdy w 1933 r. do władzy doszli naziści, kariera Olgi przyśpieszyła, ponieważ nowi włodarze mieli wręcz obsesję na punkcie kina: minister propagandy Goebbels obejrzał ponad 1100 filmów, a w prywatnej siedzibie Hitlera w Berghofie urządzono salę projekcyjną. W III Rzeszy kino spełniało funkcję propagandową, nie szczędzono więc wydatków na finansowanie produkcji o heroicznych wyczynach Niemców podczas I wojny światowej czy o Fryderyku Wielkim. Co najważniejsze – jak pisze biograf Rosjanki Antony Beevor – od obejrzenia pierwszego filmu z udziałem Czechowej w 1927 r. wielkim fanem Rosjanki stał się sam Hitler. Aktorzy byli często zapraszani na przyjęcia z udziałem zagranicznych dyplomatów, bo żony nazistowskich notabli były kiepsko wykształcone, brakowało im elegancji i stylu. Poza tym artyści pokazywali światu ludzką twarz nowego reżimu. Czechowa niejednokrotnie bywała na prywatnych przyjęciach u Goebbelsa, który określał aktorkę mianem „czarującej damy”, a jej grę w teatrze uważał za „fantastyczną”. Gdy w maju 1939 r. Ribbentrop zorganizował garden party dla korpusu dyplomatycznego, Oldze przypadło miejsce w pierwszym rzędzie, obok Hitlera. Wspólne zdjęcie Czechowej i Führera opublikowano w wielu europejskich gazetach, potwierdzając uprzywilejowany status Olgi w III Rzeszy. Szpieg, który uwiódł Hitlera Jak uważa Antony Beevor, to właśnie pod koniec lat 30., gdy kontakty Czechowej z nazistowską wierchuszką stały się bardzo intensywne, o swoją uśpioną agentkę upomniał się radziecki wywiad. Sowieci oczekiwali, że m.in. poprzez swojego brata Olga będzie dostarczać im najnowsze wiadomości i plotki krążące w towarzyskich sferach Berlina. Poza tym Czechowa miała odkryć „źródła siły Hitlera” w Niemczech: Rosjanie pragnęli wiedzieć, jak udało mu się zdobyć władzę i powszechne poparcie. Trzecie zadanie zlecone przez samego Stalina polegało na wysondowaniu, kto w otoczeniu Hitlera jest przeciwny atakowi na ZSRR. Radziecki lider zdawał sobie sprawę z zagrożenia wojną oraz ze słabości swojej armii wywołanej czystkami z lat 1937–1938. Wiedza o nastrojach wśród nazistowskiej wierchuszki pozwoliłaby Sowietom grać na zwłokę poprzez wsparcie niemieckich przeciwników wojny. Po wybuchu II wojny światowej Olga często występowała w stacjonujących w Belgii i Francji jednostkach Wehrmachtu, podnosząc morale niemieckich żołnierzy. Jak wynika z jej własnych wspomnień – dopiero niemiecki atak na ZSRR nią wstrząsnął. Wrażenie na niej zrobiła zarówno sama agresja, jak i tempo niemieckiej ofensywy. Olga Czechowa przekazywała informacje o planach Hitlera Sowietom Czechowa (podobnie jak wielu innych rosyjskich emigrantów, np. generał Anton Denikin) nie akceptowała władzy bolszewickiej, ale wciąż traktowała Związek Radziecki jako swoją byłą ojczyznę. Dlatego podjęła się kolejnego zadania. Ułatwiła dostęp do Hitlera swojemu bratu Lwowi. Notabene, równolegle z Rosjanką dojścia do Führera poszukiwał zwerbowany przez NKWD książę Janusz Radziwiłł, dobry znajomy marszałka Rzeszy Hermanna Göringa. Sowieci aresztowali Polaka w 1939 r. i wsadzili do więzienia na Łubiance. Księcia zwolniono za wstawiennictwem włoskiej rodziny królewskiej, jednak przed powrotem do Warszawy zgodził się na współpracę z radziecką bezpieką. Zgodnie z sowieckim planem ataku na Führera Polak miał ułatwić Knipperowi dostęp do Hitlera, gdyby Olga nie zdołała wywiązać się z tego zadania. Ostatecznie wyjazd Lwa do Berlina jednak nie doszedł do skutku. Moskwa odwołała operację w obawie, że po śmierci Hitlera Zachód podpisze separatystyczny pokój z Niemcami. Potem sytuacja na froncie zmieniła się na korzyść ZSRR. Kwestia separatystycznego pokoju Niemców z Zachodem powróciła w 1945 r. Zgodnie ze zleceniem Moskwy Olga miała dowiedzieć się, czy nazistowska wierchuszka nie rozpoczęła negocjacji z aliantami. Czechowa zameldowała, że w neutralnej Szwajcarii faktycznie odbyło się spotkanie szefa amerykańskiego wywiadu w Europie Allena Dullesa z wysokiej rangi dowódcami Rzeszy. Zbulwersowany Stalin wystosował notę protestacyjną do prezydenta USA Franklina Delano Roosevelta. Ów zapewnił radzieckiego przywódcę, że „ten incydent należy do przeszłości”, a między oboma mocarstwami „nie powinno być żadnych wątpliwości co do wzajemnej lojalności”. Amerykański lider również wyraził nadzieję, że „nasze armie połączą się w Niemczech i wspólnymi siłami zniszczą nazistowski świat”. Po kilkudziesięciu latach misja Czechowej stała się kanwą dla kultowego radzieckiego serialu „Siedemnaście mgnień wiosny”, w którym zwiadowca Maksim Isajew – znany jako Stirlitz – tropił nazistowskich notabli prowadzących rozmowy o separatystycznym pokoju. Willa Czechowej pod Berlinem Nie był to koniec szpiegowskiej kariery Czechowej. Po tym jak Armia Czerwona zajęła kraje Europy Wschodniej, NKWD aresztowało tysiące rosyjskojęzycznych mieszkańców tych ziem postrzeganych jako niedobitki „białych” (z samej tylko Łodzi na Wschód wywieziono 2 tys. osób, zaledwie trzynaścioro z nich wróciło do domu po śmierci Stalina). Poza tym do Gułagu wysłano tysiące radzieckich wojskowych, którzy podczas pobytu w Europie mogli „skazić się” liberalnymi ideami. Czechowa także znalazła się w Moskwie. Jednak trafiła tam nie w bydlęcym wagonie, ale na pokładzie rządowego samolotu. W radzieckiej stolicy aktorkę ulokowano w jednym z tajnych mieszkań NKWD. Urządzano w nim spotkania m.in. z szefem NKWD Ławrientijem Berią i kierującym Smierszem (kontrwywiadem wojskowym) Wiktorem Abakumowem. Po 8 tygodniach Czechową odwieziono do Berlina. Olga wybrała na mieszkanie piękną podmiejską willę, która została gruntownie wyremontowana przez radzieckich żołnierzy. Funkcjonariusze NKWD zaopatrywali ją w żywność, pieniądze i węgiel opałowy. Rosjanka wróciła do filmów, choć przekroczywszy pięćdziesiątkę, grała już mniej. Od roku 1947 Czechowa utrzymywała kontakty z jednym z najlepszych agentów NKWD Aleksandrem Demianowem. To on według wszelkiego prawdopodobieństwa był jej oficerem prowadzącym w latach powojennych. O jej misjach pod skrzydłami Demianowa wiadomo niewiele, bo Rosjanie będą mogli odtajnić archiwa swojego wywiadu najwcześniej po siedemdziesięciu latach od wydarzeń. Zresztą – jak zauważa Antony Beevor – mimo obowiązującej ustawy władze Federacji Rosyjskiej niechętnie otwierają te zbiory, więc jest prawdopodobne, że informacje na temat Czechowej nie ujrzą światła dziennego. Nowe życie w RFN Tak czy inaczej, szefowie Rosjanki byli raczej zadowoleni ze świadczonych przez nią usług, skoro pod koniec lat 40. zezwolili jej na przenosiny do Niemiec Zachodnich. Ponoć radzieccy mocodawcy sfinansowali nawet otwarcie firmy „Olga Tschechowa Kosmetik”, gdy filmowa kariera Czechowej powoli dobiegała końca. Gwiazda była bliska dekonspiracji, gdy pod koniec lat 40. brytyjski tygodnik „People” opublikował artykuł „Szpieg, który uwiódł Hitlera”, wkrótce przedrukowany przez niemiecki „Kurier”, będący zbiorem plotek na temat Czechowej. Ta jednak pisemnie zdementowała informacje, np. o schadzkach z Ribbentropem i otrzymanym od Stalina orderze Lenina. Nawet zamieszczone w artykule zdjęcie przedstawiało nie berlińską aktorkę, lecz jej ciotkę oraz imienniczkę, wdowę po Antonim Czechowie! „Kurier” pokornie więc przeprosił Czechową. W 1962 r. za „wkład w rozwój niemieckiej kinematografii” Olga otrzymała nagrodę „Deutscher Filmpreis”. Dziesięć lat później rząd RFN odznaczył ją Krzyżem Orderu Zasługi. Zmarła na białaczkę w roku 1980. Już po śmierci aktorki powstawały kolejne legendy na temat jej burzliwego życia. Na przykład o tym, że w czasie wojny usiłowała uratować przetrzymywanego w niemieckiej niewoli syna Stalina. Prezydent Jelcyn stwierdził nawet, że bunkier, w którym znajduje się skradziona przez Niemców Bursztynowa Komnata, nosi kryptonim „Olga”.
Michaił Gorbaczow – symbol Jesieni Ludów, ideolog pierestrojki i grabarz Związku Radzieckiego
Przed dwudziestoma laty przez Europę Wschodnią przetoczyła się pokojowa rewolucja, która doprowadziła do upadku bloku wschodniego. Na czele opozycji stanęło wówczas wielu komunistów, którzy wyczuli swą dziejową szansę i popłynęli z wolnościowym nurtem. Jednym z nich był Michaił Gorbaczow, który zmarł 30 sierpnia 2022 roku. Miał 91 lat. Pierwszy i jedyny prezydent Związku Radzieckiego był przez niektórych nazywany również grabarzem ZSRR.
W tym artykule: Jesień Ludów w Europie Wschodniej Michaił Gorbaczow stał się symbolem upadku ZSRR Pokolenie 89 Demokraci z przymusu Komunizm sypał się jako system i sypał się błyskawicznie Późną jesienią 1989 roku padł mur berliński i w zasadzie opinia publiczna na całym świecie tylko tyle pamięta z tamtego gorącego czasu. Wydarzenie budowlane, a takim było fizyczne zrównanie muru z ziemią, urosło do rangi symbolu rozpadu bloku wschodniego, końca istnienia ZSRR, odzyskania niepodległości przez wiele narodów. Tymczasem od wiosny do grudnia 1989 r. doszło do kilku spektakularnych wydarzeń, które mogły z powodzeniem stać się symbolem owej europejskiej rewolty. Jesień Ludów w Europie Wschodniej Komunizm padał niczym kostki domina – 4 czerwca 1989 roku w Polsce PZPR przegrała wybory, w czego następstwie powstał pierwszy po 1945 roku niekomunistyczny rząd. Nasz kraj jako pierwszy opuścił blok wschodni. Latem 1989 roku polskim tropem poszły Węgry. Także tam komuniści rozpoczęli negocjacje z opozycją, a już w październiku uchwalona została nowa konstytucja. Najwięcej wydarzyło się w listopadzie. W Czechosłowacji sukces odniosła aksamitna rewolucja, w Bułgarii odsunięto od władzy Todora Żiwkowa, zaś w Niemieckiej Republice Demokratycznej Egon Krenz, następca Ericha Honeckera, zdecydował się otworzyć granicę z RFN. Jednocześnie coraz mocniej wrzało w „przybałtyckim kotle”, czyli na Litwie, Łotwie i w Estonii – kraje te zawarły sojusz, mający położyć kres dominacji radzieckiej. Także w Jugosławii – choć to już nieco inna historia – coraz głośniej odzywały się ruchy separatystyczne. W grudniu, w dramatycznych okolicznościach, upadł rumuński reżim Nicolae Ceauşescu Świat przecierał oczy ze zdumienia – sypie się imperium, a radzieckie czołgi nie wkraczają do zrewoltowanych kolonii. Ale liderzy przemian wzięli za dobrą monetę słowa sekretarza generalnego KPZR Michaiła Gorbaczowa, który podczas konferencji przywódców bloku wschodniego potwierdził prawo każdego państwa socjalistycznego do podążania własną drogą. Deklarację tę powtórzył kilkakrotnie. Wydarzenia, które wówczas nastąpiły, znany amerykański politolog Timothy Garton Ash określił mianem refolucji, czyli rewolucji mającej na celu reformowanie, a nie niszczenie. Michaił Gorbaczow stał się symbolem upadku ZSRR Jesień Ludów ma wiele symboli. Dla nas, oczywiście, najważniejszym był Okrągły Stół, przy którym od 6 lutego 1989 roku opozycja i strona partyjno-rządowa uzgadniały sposoby zaprowadzenia nad Wisłą demokracji. W gruncie rzeczy każdy wyzwalający się z okowów komunizmu kraj miał swój symbol. W ogarniętej aksamitną rewolucją Czechosłowacji mógł być nim widok Karela Gotta, ulubieńca socjalistycznego reżimu, śpiewającego dla setek tysięcy demonstrantów, zgromadzonych na placu Wacława w Pradze. Ponurym uosobieniem końca pewnej epoki mógł być także kadr z telewizyjnej relacji, pokazujący twarz zastrzelonego w pośpiechu dyktatora Rumunii Nicolae Ceauşescu i jego żony Eleny. Geniusz Karpat padł od kul elitarnego plutonu egzekucyjnego pod koniec grudnia 1989 r. i to był ostatni akord wschodnioeuropejskiej rewolucji. Na marginesie – zastrzelono go tak szybko, że ekipa filmująca ostatnie chwile Ceauşescu nie zdążyła zarejestrować momentu egzekucji. Prezydent Ronald Reagan, wiceprezydent George Herbert Walker Bush oraz Michaił Gorbaczow po spotkaniu w Nowym Jorku. W tle World Trade Center, fot. Getty Images Wielu jest też ludzi, którzy uważają, że nie Okrągły Stół, nie mur berliński, ale to Michaił Gorbaczow powinien być traktowany jako symbol Jesieni Ludów. Symbol dość przewrotny – człowiek, który chciał uczłowieczyć nieludzki system po to, by go uratować przed upadkiem, stał się jego... grabarzem. Rzeczywiście, roli Gorbaczowa w przemianach nie da się przecenić. To on rzucił hasło pierestrojki (przebudowy), która miała być sygnałem dla świata: ZSRR już nigdy nie będzie taki jak w minionych latach. Zapoczątkowana przez niego polityka głasnosti, czyli pełnej jawności, sprowokowała lawinę publikacji, odsłaniających prawdę o systemie. To wtedy ujawniono wiele zbrodni stalinizmu oraz następujących po nim dekad. Po 1956 roku Chruszczow odsłonił jedynie czubek góry lodowej, a jego następca Leonid Breżniew zadbał, aby zapomniano o osiągnięciach odwilży. To dzięki pierestrojce światło dzienne ujrzała głośna książka Anatolija Rybakowa „Dzieci Arbatu”, a także wstrząsający, choć z zawoalowaną symboliką, film Tengiza Abuładze „Pokuta”. W kwietniu 1989 roku nastąpiła bezprecedensowa wizyta. Szef państwa radzieckiego udał się do Watykanu na spotkanie z papieżem Janem Pawłem II. Komentatorzy odebrali to wydarzenie jednoznacznie – komunistyczny ateizm przegrał swą wojnę z Kościołem. Tony Judt, profesor europeistyki w New York University, od lat analizuje procesy, które doprowadziły do upadku bloku wschodniego. W swej bestsellerowej książce „Powojnie” tak ocenia rolę ostatniego szefa ZSRR: „Gorbaczow pozwalał upaść komunizmowi w Europie Wschodniej, by ocalić sam Związek Radziecki – tak samo jak Stalin utworzył satelickie reżimy nie dla nich samych, lecz jako zabezpieczenie swojej zachodniej granicy. Z taktycznego punktu widzenia Gorbaczow popełnił ogromny błąd – w ciągu dwóch lat nauka wyciągnięta z losów Europy Wschodniej obróci się przeciwko wyzwolicielowi tego regionu na jego własnym terytorium. Ale strategicznie jego sukces był ogromny i bezprecedensowy. Żadne inne imperium terytorialne w udokumentowanej historii nigdy nie porzuciło swych dominiów tak szybko, z taką dobrą wolą i przy tak niewielkim rozlewie krwi. Gorbaczow nie może bezpośrednio przypisać sobie zasług za to, co się wydarzyło w 1989 roku – nie planował tego i tylko szybko zrozumiał, jakie to ma znaczenie w długiej perspektywie”. Pokolenie 89 Oczywiście to, co działo się w ZSRR, nie mogło pozostać bez wpływu na sytuację w innych krajach socjalistycznych. Jednak zmiany nie następowały równomiernie. O ile w Polsce dopuszczano do publikacji coraz śmielsze teksty, od stycznia 1988 roku nie zagłuszano Wolnej Europy ani Głosu Ameryki, a na mocy amnestii w 1986 roku zwolniono większość więźniów politycznych, o tyle w NRD jedynie dokręcano śrubę. Podobną politykę represji prewencyjnych próbowała stosować władza bułgarska, ale okazało się, że opozycja w tym bałkańskim kraju rośnie w siłę z dnia na dzień. Pokolenie Putina. Kim są dziś młodzi Rosjanie? - National Geographic Trzydzieści lat po rozpadzie Związku Radzieckiego wielu młodych Rosjan marzy o stabilności, jaką charakteryzowała się tamta epoka, a w swoim nacjonalistycznym prezydencie widzi bohatera. Tyle że tam podłoże konfliktu miało nieco inny charakter. Otóż grupą najbardziej niechętną komunistom była asymilowana na siłę mniejszość turecka. W latach 80. doszło nawet do kilku zamachów bombowych, wymierzonych w reżim Todora Żiwkowa. W styczniu 1988 roku powstało Niezależne Stowarzyszenie Ochrony Praw Człowieka, będące pierwszą organizacją opozycyjną. Potem powołano do życia następne, aż wreszcie Żiwkow zdał sobie sprawę z nieuchronności końca komunizmu. Nic jednak nie wiadomo, jakoby Gorbaczow udzielał wsparcia bułgarskim opozycjonistom. Choć nigdy nie było tajemnicą, że relacje szefa Kremla z Żiwkowem są dalekie od doskonałości. W ogóle Gorbaczow kiepsko się dogadywał z matuzalemami bloku wschodniego: Erichem Honeckerem, Gustavem Husakiem, Janosem Kadarem czy Nicolae Ceauşescu. Znacznie lepiej rozmawiało mu się z gen. Wojciechem Jaruzelskim. Ale też inny był stosunek Kremla do tego, co się działo nad Wisłą, gdzie opozycja, choć nielegalna, stanowiła rzeczywistą siłę. W książce Andrzeja Brzezieckiego pt. „Lekcje historii PRL”, będącej zbiorem wywiadów z historykami i politologami, znajduje się interesujący fragment na temat domniemanych kontaktów „Solidarności” z Kremlem w latach 80. Profesor Antoni Dudek ujawnia: „Jest kilka przesłanek świadczących o tym, że zaistniały one już w roku 1988. Rakowski pisał dwukrotnie – w książce »Jak to się stało« i w »Dziennikach Politycznych« – że takie kontakty nie były dla władzy tajemnicą. Druga przesłanka to szyfrogramy Grupy Operacyjnej »Wisła« oraz ambasady PRL w Moskwie, w których raportowano, że Moskwa skłonna jest rozmawiać z konstruktywną opozycją (...). Niektórzy ludzie z kierownictwa opozycji chcieli wiedzieć, czy Moskwa pozwoli zmieniać system, a Moskwa chciała wiedzieć, kto z opozycji może brać ewentualnie udział w rządzeniu”. – To wierutna bzdura, którą od czasu do czasu powtarzają niektórzy politycy – twierdzi w rozmowie z „Focusem Historia” uczestnik tamtych wydarzeń Władysław Frasyniuk. – Gdyby prof. Dudek ogłosił, że Gorbaczow zwariował, a jego chorobą zaraził się Jaruzelski i Kiszczak, byłoby to bliższe prawdy. Bo jak wytłumaczyć działania przywódców, którzy wywodzą się z tzw. dyktatury proletariatu i nagle odkrywają w sobie zdolność do przeprowadzenia demokratycznych przemian? To przecież niemożliwe – dodaje Frasyniuk. Faktycznie – Gorbaczow wyobrażał sobie zapewne, że jego inicjatywa nie będzie początkiem demontażu systemu, lecz przejęciem przeciwników socjalizmu pod czerwony (ewentualnie różowy) sztandar. Chytrym krokiem, a nie politycznym samobójstwem. Michaił Gorbaczow i Ronald Reagan, fot. Getty Images Peter Kenez, autor książki „Odkłamanej historii Związku Radzieckiego”, przypomina: „Gorbaczow popierał tych przywódców, którzy opowiadali się za zmianą i na jakiś czas w NRD, Rumunii i w Czechosłowacji stał się symbolem reform. Wykorzystał swoją władzę, by pozbyć się przywódcy bułgarskiej partii Todora Żiwkowa. Pojawiając się w Berlinie w 1989 roku, owacyjnie witany, powiedział: »Życie karze tych, którzy zwlekają«, tym samym podkopując pozycję Ericha Honeckera, co szybko doprowadziło do jego usunięcia. To była paradoksalna sytuacja, która nie mogła długo trwać: szef sił okupacyjnych opowiadał się za wolnością”. Na miejsce matuzalemów promował jednak aparatczyków partyjnych, tyle że reprezentujących młodszą generację. Demokraci z przymusu W ogóle śledząc wydarzenia pod koniec lat 80., można dojść do wniosku, że rewolucja nastąpiła niejako wbrew intencjom wielu jej ojców. Albo inaczej – niektórzy faktycznie nie przewidywali rozmiarów przemian, inni zaś postanowili zmienić skórę i stanąć na ich czele.Oto dyktator oświecony ZSRR Michaił Gorbaczow namawia twórcę stanu wojennego w Polsce gen. Wojciecha Jaruzelskiego, aby ten poszerzył pole wolności w swoim kraju. Nie po to, aby dezawuować idee marksistowsko-leninowskie, ale wręcz przeciwnie, by je naprawdę realizować. Ostatecznie hasło „Socjalizm tak, wypaczenia nie” należało do częściej powtarzanych w tamtym czasie. W Czechosłowacji jednym z liderów aksamitnej rewolucji stał się Aleksander Dubczek, obalony w 1968 roku I sekretarz – reformator Komunistycznej Partii Czechosłowacji. Ten sam Dubczek, który przed Praską Wiosną gorliwie wypełniał płynące z Moskwy polecenia, szczególnie przykładając się do komunizowania swojej Słowacji. Podobnie z ideologicznych pozycji zgrabnie wycofa się Borys Jelcyn – niegdyś szef komitetu miejskiego KPZR w Moskwie, a następnie prezydent Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Radzieckiej (tworu o bardzo krótkiej żywotności). Być może, gdyby wydarzenia w ZSRR nastąpiły szybciej i pucz Janajewa był nie w 1991, ale w 1989 roku, to zdjęcie Jelcyna, stojącego na czołgu przed siedzibą parlamentu, czyli Białym Domem, stałoby się symbolem przemian. Rzecz w tym, że do czasu konfliktu z Gorbaczowem, czyli do drugiej połowy lat 80., nikt nie podejrzewałby Jelcyna, wiernego syna partii, sprawnego karierowicza, o demokratyczne poglądy. Dziennik „Rzeczpospolita” przypomniał kiedyś słowa rosyjskiego publicysty Leonida Batkina. Wyliczył on, że w ciągu dziesięciu lat Jelcyn zmienił poglądy... dwadzieścia razy. Także w Bułgarii przemiany wprowadzał były aparatczyk, minister spraw zagranicznych i ostatni sekretarz generalny Bułgarskiej Partii Komunistycznej Petyr Mładenow. Ale przed upadkiem Żiwkowa zdążył wykonać polityczną woltę, stawiającą go w rzędzie opozycjonistów. Odmówił podpisania oświadczenia, potępiającego mieszanie się USA do wewnętrznych spraw Bułgarii, oraz – po konflikcie z Żiwkowem – ustąpił z zajmowanych stanowisk. Już jako prezydent kraju musiał się zmierzyć z rzeczywistą opozycją, reprezentowaną przez Związek Sił Demokratycznych, któremu nie podobało się pozostawanie u władzy byłych komunistów. Zastosował wówczas wariant polski. Posadził najważniejszych polityków za Okrągłym Stołem i przekazał stery państwa opozycyjnemu ZSD. Dość tajemniczą postacią jest też były prezydent Rumunii Ion Iliescu. Wieloletni działacz komunistyczny (przez pewien czas członek Komitetu Centralnego RPK) stał się demokratą niejako z przypadku, na fali demonstracji przeciwko Geniuszowi Karpat. Nie dziwi to, że przejął władzę. Był kolegą Gorbaczowa z czasu studiów w Moskwie. Ale często pojawiały się pytania – czy to on stał za pospieszną egzekucją Ceauşescu? Jakie tajemnice dyktator zabrał ze sobą do grobu? Metamorfozę przeszedł również aparatczyk Komunistycznej Partii Jugosławii Slobodan Miloszević. Wyczuwając nadciągające konflikty, przeobraził się w nacjonalistę. Klęcząc przed ołtarzem świętego Sawy, wezwał Serbów do wojny z wrogami (Chorwatami i muzułmanami). Był rok 1989, a słowa skierowane do Serbów padły na Kosowym Polu – miejscu, w którym serbskie wojska zostały 600 lat wcześniej rozgromione przez Turków. Komunizm sypał się jako system i sypał się błyskawicznie U nas przykład neofickiej gorliwości miał miejsce na nieco niższym szczeblu. Oto pragnący zachować stanowisko prezydenta Warszawy (wywodzący się z PZPR) Jerzy Bolesławski wyraził zgodę na publiczny lincz na... pomniku Feliksa Dzierżyńskiego. Idea skądinąd słuszna, ale zrealizowana zbyt pokazowo. Duma polskiego ruchu rewolucyjnego rozpadła się w środku dnia, przy asyście kamer i fleszy, a widzowie nieniepokojeni przez milicję załatwiali naturalną potrzebę na doczesne szczątki monumentu. Jednak trudno się dziwić, że ludzie przyzwyczajeni do pozostawania na szczytach za wszelką cenę próbowali utrzymać się przy władzy. Jak pisze Judt: „Jeszcze w październiku Imre Pozsgay (ekskomunista, jeden z liderów transformacji, zainicjowanej przez Węgierską Socjalistyczną Partię Robotniczą – przyp. AG) na Węgrzech czy Egon Krenz we wschodnich Niemczech naiwnie zakładali, że są w stanie pokierować lokalną odmianą pierestrojki. Większość oponentów w zasadzie się z tym zgadzała i nadal poszukiwała jakiegoś tymczasowego kompromisu. https://www.national-geographic.pl/artykul/rosja-i-ukraina-skomplikowana-historia-ktora-laczy-i-dzieli-dwa-kraje-220228104038 Rosja i Ukraina: skomplikowana historia, która łączy i dzieli dwa kraje Stulecia rozlewu krwi, dominacja obcych sił i wewnętrzne podziały doprowadziły do tego, że Ukraina znalazła się w niepewnej sytuacji między Wschodem a Zachodem. W 1980 roku Adam Michnik pisał, że jest możliwe do wyobrażenia państwo mieszane, w którym totalitarna organizacja państwa będzie współistnieć z demokratycznymi instytucjami społeczeństwa”.Jednak 1989 rok zadał tej tezie kłam. Sypał się nie tylko komunizm jako system, ale także społeczeństwo nie chciało już żyć pod rządami jego kadr. „Łatwość, z jaką pękło złudzenie władzy komunistycznej, dowiodła, że reżimy były słabsze, niż ktokolwiek mógł przypuszczać” – konstatuje Judt. Okazało się, że wilk nie ma zębów już od dawna, choć przez lata skutecznie odgrywał rolę groźnego drapieżnika. I to Polacy jako pierwsi rzucili owemu drapieżnikowi wyzwanie. – Na to, że świat traktuje upadek muru berlińskiego jak ikonę tamtych czasów, patrzę bez większych emocji – zapewnia Frasyniuk. – Ostatecznie żyjemy w czasach „pisma obrazkowego”. Wydarzenia, jakie miały miejsce w stolicy Niemiec, rzeczywiście są o wiele bardziej spektakularne i atrakcyjne medialnie od polskiego pokojowego przejęcia władzy. Jednak to, że reagujemy na tę kwestię tak nerwowo, wypływa po trosze z naszego narodowego kompleksu niższości, permanentnego niedoceniania. A przecież po raz pierwszy pokazaliśmy światu, że jesteśmy w stanie wygrywać, a nie jedynie ginąć w kolejnych wojnach i powstaniach.
Każdy Rosjanin ma o niej jakąś opowieść. Dacza to styl życia [REPORTAŻ]
Mogą to być wspomnienia z dzieciństwa – gra w piłkę do późnego wieczora, zbieranie szyszek, aby dym samowaru miał aromat, czy kąpiel w lodowatym jeziorku zagubionym pośród świerków
Są też wspomnienia romantyczne – pierwsza miłość, która zgasła albo trwa. Zdarzają się też historie wzruszające i budujące. Starsza pani wspomina powrót z pracy do domu, gdzie przyłapała męża z jej najlepszą przyjaciółką. Wyrzuciła go, pełna obaw o przyszłość w roli samotnej emerytki. Rozwiązaniem okazała się kupiona za 500 rubli dacza położona w pobliżu pełnego grzybów lasu i jeziora. – Dacza uratowała mi życie – stwierdza starsza pani. Nie brakuje wspomnień tragicznych, związanych z trudną historią Rosji. Babcia Natalii Iwanowej została młodą wdową z dwójką dzieci. Jej drugi mąż kupił daczę pod Moskwą. Babcia mieszkała w niej do końca życia, po tym jak mąż nie wrócił z łagru. – Nie sadziła niczego, nawet kwiatków. Rosła tam tylko trawa, coraz bujniejsza – opowiada mieszkająca w Moskwie Natalia, pisarka i redaktorka. – Na zdjęciach z dzieciństwa jest sporo wyższa ode mnie. Te historie łączy czas akcji. Miłe, gorzkie, radosne i ponure – wszystkie wydarzyły się latem. W końcu dacza to domek letniskowy. Borys Wieszniakow ma całą garść opowieści z daczy. Któregoś razu rozprawił się z grupą nastolatków, którzy pili i hałasowali niedaleko jego daczy koło Wałdaju, w północno-zachodniej Rosji. – Paru z nich oberwało i wylądowało w jeziorze. Oni rozumieją tylko język siły – przekonuje. Innym razem jakiś potężnej postury burak naruszył zasady współżycia w daczach, wpuszczając psa do jeziora. – Zadzwoniłem po zięcia. Chłopak trenuje zapasy. I było po sprawie. Borys jest taksówkarzem. Pewnego dnia pokazał mi z samochodu zagłębienie terenu koło drogi, do którego mieszczuchy mające dacze w okolicy wyrzucają śmieci. – Takie mamy czasy – burknął ze złością. Miał jednak pewien plan. Chciał tu ukryć kamerę i sfilmować sprawców. I wtedy poznałem drugie oblicze Borysa. Do tej pory 63-latek z piwnym brzuszkiem był zwykłym taksówkarzem z zadziwiająco dużą jak na Moskwę kolekcją hawajskich koszul. Tymczasem okazało się, że jest jeszcze Prezes Borys – zarobiony po uszy szef osiedla mniej więcej tysiąca dacz w Wałdaju, o nazwie Niercy. Królestwo Borysa – dacze – to prawdziwie rosyjski fenomen. Daczę posiada jeden Rosjanin na trzech. W okolicach Moskwy jest ich prawie milion, więc w piątkowe popołudnie na wylotówkach samochody jadą zderzak w zderzak, a częściej po prostu stoją w gigantycznych korkach. Początków tego kulturowego zjawiska należy szukać w czasach cara Piotra Wielkiego, który nadał dworzanom ziemie na przedmieściach Petersburga (dacza pochodzi od rosyjskiego czasownika „dać”). Dacze są sceną, na której rozgrywa się dramat (albo komedia) rosyjskiego lata. Lata krótkiego i przez to pożądanego – zima ciągnie się tu w nieskończoność. Okres wegetacji w tajdze otaczającej Petersburg trwa zaledwie cztery miesiące (dla porównania: w Europie Zachodniej nawet ponad osiem). Piąta część Rosji znajduje się za kołem podbiegunowym, a w połowie kraju panuje wieczna zmarzlina. Wybuch wiosny, a potem intensywność lata to bajkowy okres. Odwilż nastaje w przyrodzie i w duszy. Dacze i ich właściciele to Rosja w pigułce. Miłość, strata, cierpienie. Napięcia. Konflikty, w których każda strona twierdzi, że ma rację, a nie ma jej nikt. Wódka lejąca się strumieniami. I korupcja (lokalne władze nielegalnie przejmują grunty, aby sprzedać je deweloperom budującym dacze). Tutaj pielęgnuje się więzi rodzinne, łapie oddech, baluje i spędza czas w gronie przyjaciół. Od niedawna także ładuje się ogromne pieniądze, których nie brakuje Nowym Ruskim. Dacza jest papierkiem lakmusowym – ujawnia nowe wartości w życiu Rosjan, ale jednocześnie pielęgnuje te niezmienne. Dacza Borysa niczym nie różni się od pozostałych w Wałdaju. Działka z ogródkiem i domkiem ma powierzchnię sześciu sotok (0,6 ha), typową dla parceli przydzielanej Rosjanom przez państwo w czasach ZSRR. W ten sposób ludzie mieli poprawić aprowizację w kraju cierpiącym na powojenne braki żywności, a potem borykającym się z katastrofą centralnie planowanej gospodarki. W 1990 r. przyszła prywatyzacja i działki można było powiększać, lecz do dziś struktura własnościowa nie uległa poważnym zmianom. Jeśli zaś chodzi o wystrój wnętrz, to standardem są stare kalendarze, zdekompletowane serwisy stołowe, obrazy przedstawiające niedźwiedzie w lesie, a także firanki w drzwiach zamiast moskitier. Całkowitym przeciwieństwem dacz są natomiast kotydże (z ang. cottage – letni domek) – wzorowane na zamkach budowle zamawiane przez Nowych Ruskich, beneficjentów postkomunistycznej rzeczywistości. Wiele osiedli monstrualnych kotydżów (Moskwę otacza 500 takich skupisk) powstało obok tradycyjnych dacz, a z czasem przejęło rolę głównych rezydencji właścicieli. – Oligarchowie zwiedzają dolinę Loary widzą zamki i stwierdzają, że też takie chcą – stwierdza gorzko Konstantin Kowaliow-Słuczewski, lokalny historyk. Wnętrza urządzone są w stylu wczesnego Las Vegas – wielkie marmurowe kolumny podtrzymują powietrze, a warstwa złota ma grubość kiepskiego makijażu. Otaczają je wysokie kamienne albo ceglane mury, nierzadko z wąskimi otworami, przez które łucznicy mogliby kierować grad płonących strzał na okolicznych wieśniaków, którzy zapuszczą się zbyt blisko. – Właściciele nie dbają o duszę – smutno podsumowuje Konstantin. W rejonie Wałdaju nie ma zbyt wielu wypasionych kotydżów. Jest za to dacza Putina, do której od czasu do czasu przylatuje śmigłowcem. Borys przekonuje, że w trakcie obecności prezydenta nurkowie patrolują pobliskie jezioro. A na samej daczy ma on do dyspozycji turecką łaźnię, rosyjską banię, chiński pawilon herbaciany i fińską saunę. Może to i prawda, ale z Borysem nigdy nie wiadomo. Wierzy w anioły, w czym absolutnie nie przeszkadza mu tatuaż na lewym ręku z diabłem grającym na gitarze. Wałdaj (16 tys. mieszkańców) słynie natomiast z parku narodowego o powierzchni 160 tys. ha. Zalesiona wyżyna stanowi pojezierze (200 jezior) wyznaczające dział wodny między Dnieprem i Wołgą. Chłód, zieleń i spokój oferują idealne warunki wypoczynku od dusznego miasta. Latem liczba ludności się podwaja – przynajmniej według lokalnych wskaźników, czyli sprzedaży chleba. Do Moskwy jest stąd tylko 365 km (na południe), a do Petersburga jedynie 290 km (na północ), ale tak naprawdę obydwie metropolie mogłyby być oddalone od Wyżyny Władaj o lata świetlne. Wielkomiejscy dacznicy są tkanką obcą, którą należy omijać szerokim łukiem jak pokrzywę w lesie. Borys utrzymuje – moim zdaniem błędnie – że teren zaśmiecają wyłącznie miastowi. Takie zachowanie jest obce miejscowym. – To podział kulturowy – tłumaczy Maksym Siemionow, redaktor lokalnego tygodnika. – Nasza teraźniejszość to po prostu kontynuacja przeszłości. Pierwszy piętrowy dom wzniesiono tu ledwie 40 lat temu. Miastowi utożsamiają daczę z relaksem. A dla nas to ciężka praca w ogrodzie. Szczegóły poznaję dzięki Nadieżdzie Jakowlewej. Pani dyrektor miejscowego muzeum – kobieta o aksamitnym głosie i delikatnych rysach – pokazuje mi fotografię z 1839 r., na której uwieczniono piknikujących na Wyżynie Władaj moskwian. – Z francuskim winem i kanapkami – mówi z politowaniem pani dyrektor. Widać jasno, że o dzisiejszych mieszczuchach myśli to samo. – Odżywiają się niezdrowo. Cały dzień wylegują się na hamakach i nie muszą, w przeciwieństwie do nas, martwić się złą pogodą. Dla nich prowiant bierze się z supermarketu, a nie domowego ogródka. W zarządzanym przez Borysa kompleksie mniej więcej 30 proc. dacz to własność mieszczuchów z Moskwy albo Petersburga. – Mają generatory i pompy – opowiada nie bez zazdrości Raisa Stiepanowa, emerytowana bibliotekarka. Ona musi się obejść bez takich udogodnień. Typowa dacza pozbawiona jest bieżącej wody i prądu. Malutki drewniany domek Raisy stoi na działce tuż obok brzozy. W zasadzie to opiera się o tę brzozę. Z tyłu jest wychodek. Kilka słów o zasadach ubioru obowiązujących na Wyżynie Wałdaj. Panie gustują w dwuczęściowych spranych kostiumach kąpielowych w stylu lat 50. XX w., choć popularnością cieszą się również bawełniane podomki. Zestaw obowiązkowy dla panów to skąpe i jaskrawe kąpielówki, które doskonale komponują się z kaloszami. (– Skąd zamiłowanie Rosjan do skąpych i jaskrawych kąpielówek? Nie mam pojęcia, ale to faktycznie rosyjska klasyka – potwierdza Melissa Caldwell, antropolog z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Santa Cruz. – Do dziś wspominam pewien spacer po parku w Petersburgu. Nie sądziłam, że kiedykolwiek będę musiała oglądać tylu facetów w skąpych kąpielówkach, opalających się w jednym miejscu.) Dołącza do nas Nina Marmaszewa, letnią porą najlepsza przyjaciółka Raisy, z którą wspólnie zjemy zupę szczawiową. Nina to postawna kobieta, której włosy przypominają kolorem czerwoną paprykę. Ląduję w jej niemal żelaznym uścisku. Na stole pojawiają się kieliszeczki, do których Raisa nalewa domowej roboty brandy. Po chwili panie mają doskonały humor, a Nina zapuszcza się do ogrodu Raisy, gdzie usuwa stonkę z liści. Trudno powiedzieć, czy ogród Raisy powstał z miłości do pracy, czy ona pracuje w nim z miłości do ogrodów. 68-latka robi nawóz z kompostu i podlewa działkę wiadrami. Plony wozi autobusem do domu w siatkach. Z końcem lata ma ponad 200 słoików przetworów, aby przeżyć zimę. – Co roku obiecuję sobie, że to był już ostatni raz. A wiosną zaczynam od nowa. – Może zatem czas zmniejszyć obroty ? – rzucam nieśmiało. – Znam bardziej relaksujące zajęcia. – Ja się relaksuję przy tym – kwituje Raisa. Dacza ma jednak odmienne znaczenie dla różnych pokoleń. Niedawno jej córka (ma dwójkę dzieci) kupiła dom w mieście. – Ciężko im – mówi Raisa. – Zaproponowałam, że sprzedam daczę, aby pomóc. – Nie ma mowy – odpowiedź córki była stanowcza. – Przynajmniej jest gdzie przyjechać i popływać z dzieciakami. Na Wyżynie Wałdaj miał też swoją tajną daczę Józef Stalin, choć prawdopodobnie nigdy z niej nie korzystał. Według jednej z wersji słynący z paranoi dyktator przyjechał na oględziny obiektu 201 ulokowanego na samym końcu półwyspu, do którego prowadzi tylko jedna droga. Generalissimus stwierdził, że nie wejdzie do pułapki na myszy. Galina Zimina – historyk regionu – twierdzi natomiast, że Stalin miał do dyspozycji 20 innych dacz i do tej po prostu nigdy nie zajrzał. – A prawdę i tak poznamy, dopiero jak otworzą wszystkie archiwa – podsumowuje. W 1935 r. Stalin rozkazał wybudować osiedle dacz dla pisarzy w Pieriediełkinie pod Moskwą. W Rosji sowieckiej elity kulturalne i polityczne otrzymywały w nagrodę wille. Artyści, partyjne szychy, a nawet kosmonauci mieli własne działki letnie. Jeśli gułag stanowił kij, to dacza była marchewką. – Dla Stalina Pieriediełkino stało się narzędziem do kontrolowania pisarzy – wyjaśnia historyk Konstantin. – Miał ich wszystkich w jednym miejscu. W gabinecie na drugim piętrze zacienionej daczy Borys Pasternak napisał Doktora Żywago, powieść, za którą w 1958 r. otrzymał Nobla. Chciał go przyjąć. Dumny, zaskoczony, zmieszany – pisał do Akademii Szwedzkiej. Władze sowieckie były odmiennego zdania. Rozpętano przeciw niemu nagonkę, straszono wygnaniem, grożono rodzinie (tajniacy otoczyli jego daczę) – w konsekwencji pisarz odmówił przyjęcia nagrody. Można sobie wyobrazić, co musiał czuć. – W Pieriediełkinie uprawiał ogród, w którym nie bał się ubrudzić. Świat natury go ożywiał – opowiada Irina Samochina, kustosz muzeum w daczy. Tweedowa czapka, szalik i czarny płaszcz cały czas wiszą w daczy. Jakby pisarz dopiero co wrócił ze spaceru. Pasternak uwielbiał przechadzać się po okolicy, zwłaszcza w stronę kościoła, w którym się modlił. Dzisiaj na pobliskich polach królują kotydże. – Niercy to nie jest po prostu osiedle dacz – objaśnia mi sprawę Prezes Borys, gdy siedzimy na ganku przed jego daczą i podziwiamy piękno jeziora. Szwagierka, która jeszcze przed chwilą suszyła czosnek, wnosi smażoną rybę, ogórki i ziemniaki z koperkiem prosto z ogrodu. Gość na daczy nigdy nie jest głodny. – To rodzina – ciągnie Borys. Żałoba sąsiada jest moją żałobą. Moja radość to jego radość. Po raz kolejny powtarza, że nie ma żadnych konfliktów i wszyscy się dogadują. Ale to tylko częściowy obraz sytuacji. Niezgoda między sąsiadami przypomina raczej krople z nieszczelnego kranu – miarka może się kiedyś przebrać. W Niercy w przeciwieństwie do podmoskiewskich osiedli, płoty to rzadkość, a jeśli nawet gdzieś są, to bardzo niskie. Nie oznacza to jednak, że własność i miedza się nie liczą. Z dacznikami, których roślinność wychodzi na przestrzeń publiczną lub sąsiada (choćby koniuszek ogórka), robi się tu porządek. Powiało chłodem, gdy rozmowa zeszła na Katję, sąsiadkę Raisy Stiepanowej mieszkającą przy ścieżce prowadzącej do jeziora Niercy. – Ogród posuwa się do wody – narzeka Raisa. – Sama będzie sobie winna, jak jej stratują te rośliny. W każdym sporze chodzi o granice. Gdy konieczny jest mediator, zjawia się Borys i z tyczką geodezyjną mierzy przedmiot sporu. Jakie konsekwencje grożą takim jednostkom? – Kara grzywny – wyjaśnia Borys. – Powiedz mi tylko, jak znaleźć tych, co mają zapłacić. Pochmurnieje. Wolałby przekazać społeczną prezesurę w inne ręce, ale nie ma komu. Ziemia jest dla Rosjan święta. Wręcz mistyczna. To mieszanka dziedzictwa pogańskiego i rolniczych tradycji. Filozof Nikołaj Bierdiajew używał terminu religia ziemi. Na daczy można w ziemi kopać i zbliżyć się do natury. – Po całym dniu jestem zmęczona i zestresowana – opowiada kobieta z Wyżyny Wałdaj. – Idę do ogrodu, zaczynam się babrać w ziemi i wszystko wraca do normy. W lipcu zbiera się ogórki i koperek, a także kabaczki, groszek i cebule dymki. Lipiec jest też dla czarnych, czerwonych i białych porzeczek, jagód, jeżyn, malin, agrestu oraz truskawek. To właśnie ich aromat, nawet bardziej niż żywiczny zapach drewna sosnowego, jest zapachem lata. W sierpniu w lasach roi się od grzybów (lekki deszcz nazywa się nawet grzybianym). No i są ziemniaki. To podstawa w każdym ogródku na Wyżynie Wałdaj, mimo że na ogół taniej je kupić, niż uprawiać. Galina Jercewa, ekonomistka w miasteczku, uprawia ziemniaki, podobnie jak rodziny jej dwóch synów oraz jej teściowie. Dlaczego? – Chyba mamy to we krwi – odpowiada. Sugeruję, że może to wynik zbiorowej pamięci o wielkim głodzie, np. po II wojnie światowej, gdy ze zgniłych ziemniaków i chwastów robiono mąkę. Galina nie zaprzecza. Jej sześcioletnia wnuczka bawi się w ogrodzie. Pytam, czy interesuje się ziemniakami. – Raczej nie. Potrzeba uprawiania żywności może być instynktownie przekazywana przez pokolenia, które zaznały biedy, ale nie trafi do młodych, którzy takich doświadczeń nie mają. – Przy założeniu dobrej sytuacji gospodarczej wydaje mi się, że w przyszłości dacza stanie się inwestycją lub miejscem odpoczynku, a nie źródłem aprowizacji – twierdzi Tatiana Niefiedowa z Instytutu Geografii w Moskwie. Dacza przechodzi rewolucję ideologiczną. W czasach sowieckich była miejscem słusznej pracy, a dziś nieskrępowanego relaksu. Zmianie ideologicznej towarzyszy wizualna: ziemniaki są zastępowane przez kwiaty, a grządki cebuli przez gipsowe figurki. W czasach sowieckich dacza była również ucieczką z pozbawionych intymności mieszkań. Prywatność nie istniała, a ściany były z dykty. Chwile wytchnienia i samotności oferowała tylko dacza. – Dacza nie ma adresu – podsumowuje Konstantin. – W kryminałach morderca zawsze ucieka na daczę, bo tam nikt go nie znajdzie. Dacza znaczy wolność. Po upadku Związku Radzieckiego z Rosji można wyjeżdżać bez ograniczeń, a więc pojawiła się alternatywa dla daczy. W 2011 r. na zagraniczne wakacje wybrało się trzy razy więcej Rosjan niż w 1997 r. – Gdy córka była mała, regularnie przyjeżdżała na daczę – wspomina Tatiana. – Teraz woli Chorwację. Rosjanie mawiają, że wszędzie dobrze, ale w domu najlepiej. Czy bogate i nowoczesne pokolenie Rosjan odkryje tę starą prawdę i doceni urok rodzinnych dacz? Borys ma i o tym historię, a jakże. Pewnego dnia jego 30-letnia córka Władysława wróciła z zagranicy. – Ciągle gdzieś jeździ. Egipt, Włochy, Turcja – opowiada Borys. Tym razem córka, która mieszka w Petersburgu i pracuje w branży reklamowej, wróciła z pedantycznej Szwajcarii. Brakowało jej ciepła, które emanuje z małych i chaotycznych Nierc. Zasiadła na ganku rodzinnej daczy i podziwiała głęboką zieleń jeziora. Wokół mnóstwo osób wylegiwało się na słońcu. Lilie wodne przypominały żółte wieńce. – Jezioro Genewskie – rzuciła beztrosko – to zwykła sadzawka.
Utracony raj Rosji należy dziś do Ukrainy i w tym cały kłopot.
W Sewastopolu przeszłość wciąż nie daje o sobie zapomnieć. Spokojne schronienie znalazła sobie na masztach flagowych i w pomnikach wojennych, bezczelnie łypie z tablic informacyjnych rozsianych po mieście: plac Lenina, ulica Bohaterów Bitwy pod Stalingradem, kino Moskwa. Skryła się nawet w parującym garnku barszczu. Galina Oniszczenko przedstawia mi swoją wersję najpopularniejszego dania narodowego Europy Wschodniej. – To jest barszcz rosyjski, bez smalcu i czosnku, który dodaje się do ukraińskiego – mówi, stawiając na stole porcelanową wazę letniej wersji przysmaku z botwinką, szczypiorkiem, marchewką i ziemniakami. Galina ma 70 lat, chabrowe oczy i utapirowaną siwą fryzurę. Właśnie wdrapała się do swojego mieszkania na piątym piętrze bez windy, wracając z marszu wzdłuż ulicy Lenina, na którym wymachiwała chorągiewką sowieckiej marynarki wojennej, wyrażając swoje poparcie dla Floty Czarnomorskiej. – Sewastopol jest miastem rosyjskim i nigdy nie pogodzimy się z faktem, że rządzą tu Ukraińcy – powiedziała stanowczo. Półwysep krymski przypomina kształtem brylant uwieszony u południowego wybrzeża Ukrainy. Otoczony jest Morzem Czarnym i leży na tej samej szerokości geograficznej co południowa Francja. Ciepły klimat, urok i luksus – te trzy słowa najlepiej opisują Krym, uznawany za klejnot w koronie Imperium Rosyjskiego, miejsce odpoczynku carskiej rodziny Romanowów, kurort elit politycznych. Oficjalna nazwa półwyspu to Republika Autonomiczna Krymu, ale mimo własnego parlamentu i stolicy w Symferopolu Krym musi wypełniać polecenia płynące z Kijowa. Geograficznie i politycznie należy do Ukrainy, lecz emocjonalnie wciąż związany jest z Rosją, przez co, jak określił to pewien dziennikarz, Ukraińcy znajdują się w „niezwykłej sytuacji – czują się obcymi na własnym terytorium”. W 1954 r. Nikita Siergiejewicz Chruszczow, pierwszy sekretarz Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego, przekazał Krym Ukrainie w geście dobrej woli. Galina miała wtedy 14 lat. – To bezprawie! Nie było żadnego referendum. Po prostu nas oddał – wspomina. Krym był zacnym prezentem, ale po rozwiązaniu wstążki pudełko okazało się puste. Ukraina i tak była częścią ZSRR. – Moi rodzice rozważali przeprowadzkę, ale w sumie nie obawialiśmy się o przyszłość – opowiada Galina. Nikt nie wyobrażał sobie nawet, że w 1991 r. dojdzie do upadku ZSRR, a Krym wraz z niepodległą Ukrainą wypadnie z rosyjskiej orbity. Zapytałam Galinę wychwalającą stabilizację życia pod sowieckimi rządami, czy tęskni za Związkiem Radzieckim. – Kilo cukru kosztowało 78 kopiejek. Masło – 60. Teraz jest tak drogie, że mnie na nie nie stać – mówi. Edukacja i służba zdrowia były darmowe. A w wakacje Galina mogła pozwolić sobie na wczasy. Dzisiaj, przy emeryturze stanowiącej równowartość 130 dolarów, to wykluczone. – Tak, tęsknię za Związkiem Radzieckim. Ale on już nie wróci. Pozostaje nam tylko tęsknota. Tęsknota to coś więcej niż tylko nostalgia, a w wydaniu rosyjskim bliżej jej do depresji niż zwykłego niegodzenia się z upływem czasu. Rosja zdaje się pławić w tęsknocie. Nawet czechowowska (dramaturg zresztą sam miał daczę na Krymie) Irina powtarza wciąż tęsknie: Do Moskwy, do Moskwy! Gdyby Sewastopol, którego 70 proc. ludności ma pochodzenie rosyjskie, potrafił mówić, z pewnością wtórowałby bohaterce Trzech sióstr. W badaniu przeprowadzonym w 2009 r. przez Centrum Razumkova, ukraińską organizację pozarządową typu think tank, prawie jedna trzecia respondentów na Krymie opowiedziała się za secesją półwyspu od Ukrainy i powrotem na łono Rosji. Pod wieloma względami Krym nigdy nie odciął pępowiny łączącej go z Matką Rosją. Wygląda jak ZSRR za dawnych lat. Ten sam architektoniczny styl betonowych bunkrów, bliźniacze rdzewiejące rufy rosyjskich okrętów wojennych w porcie, tablice z sierpem i młotem na bramie Parku Primorskiego. Podobieństwo widać też w usposobieniu mieszkańców: są oschli, sztywni i pozbawieni poczucia humoru, jakby byli na permanentnym sowieckim kacu. Mimo że oficjalnym językiem na Krymie jest ukraiński, wszędzie mówi się po rosyjsku. Na 60 szkół w Sewastopolu tylko w jednej lekcje prowadzone są wyłącznie po ukraińsku. W odróżnieniu od Rosji na Krymie zawsze jest ciepło. Gdy w lutym w Moskwie jest 10 stopni poniżej zera, w Jałcie może być sześć powyżej. Rosja potrzebuje swojego raju – pisał książę Grigorij Potiomkin, generał w armii Katarzyny Wielkiej, a zarazem jej kochanek, uzasadniając w ten sposób potrzebę aneksji Krymu. Niemal każde europejskie mocarstwo wykroiło sobie solidne porcje Azji, Afryki i obu Ameryk. Rosja też miała chrapkę na ekspansję. W XVIII w. Krym ze swoją prymitywną gospodarką i armią złożoną z konnych łuczników, a przy tym niestabilny politycznie, był łatwym łupem dla Rosji. 19 kwietnia 1783 r. Katarzyna II podpisała manifest o przyjęciu Krymu do Państwa Wszechrosyjskiego. Zajęła 46 tys. km2, przesunęła granicę aż po Morze Czarne i przygotowała grunt pod rozkwit rosyjskiej marynarki wojennej. Oficjalna aneksja odbyła się dopiero 18 lutego 1784 r., gdy książę Potiomkin przedłożył carycy koncepcję utworzenia nowej jednostki administracyjnej. Zaraz potem ruszyła budowa wielkich miast – Symferopola, stolicy Krymu, i portu wojennego Sewastopol. Rosjanie przystąpili też do przesiedlania ludności, która w tym czasie składała się w większości z Tatarów. Odtąd na Krymie mieli mieszkać tylko Rosjanie. Rosja uzyskała swój własny raj. Nic dziwnego, że po 208 latach ciężko było jej zrzec się dobrowolnie zdobyczy Katarzyny. Ale mimo braku rzeczowych argumentów za zatrzymaniem Krymu miała w ręku asa. – Byliśmy uzależnieni od dostaw gazu i ropy z Rosji. Nasz dług wobec niej wyniósł około miliarda dolarów. Presja była niesamowita – wyjaśnił ukraiński urzędnik. Państwa dobiły targu w 1997 r. Flota miała pozostać w rosyjskich rękach do 2017 r. Dług Ukrainy został zredukowany w zamian za „leasing” floty. W zeszłym roku prorosyjski rząd Wiktora Janukowycza przedłużył umowę najmu o kolejne 25 lat. Kluczowymi argumentami znów okazały się surowce energetyczne. W zamian za ustępstwa Rosja udzieliła Ukrainie 30-procentowego rabatu na gaz. Reakcje były jak zwykle podzielone. Rosyjskojęzyczne wschód i południe miały inne zdanie niż zachodnie, nacjonalistyczne rejony kraju. Galinę wynik negocjacji uradował. Rosyjską marynarkę wojenną ma w genach. – Mój wnuk jest studentem akademii wojskowej w Petersburgu. Mąż był oficerem marynarki wojennej. Babcia szyła mundury dla marynarzy. Wychowałam się w domu bohaterów w mieście bohaterów. Miasto bohaterów, sanktuarium wojny. Sewastopol, który ma 2,3 tys. pomników, praktycznie cały odlany jest z brązu. W 1945 r. został uhonorowany Orderem Lenina i tytułem Miasto Bohater dla upamiętnienia 247-dniowego oblężenia przez Niemców podczas II wojny światowej. Prawie wiek wcześniej Sewastopol przeżył roczny najazd Francuzów, Brytyjczyków i Turków podczas wojny krymskiej. Krym przechodził z rąk do rąk od Scytów do Greków, Rzymian, Gotów, Hunów, Mongołów i Tatarów. Ci ostatni w 1944 r. zostali uznani za „element antysowiecki” i na rozkaz Stalina deportowani do Azji Środkowej. Wywieziono wówczas 200 tys. ludzi, z których niemal połowa zmarła z głodu i chorób. – Byłem dzieckiem, gdy przyszli w nocy. Pamiętam, że złapałem swoją torbę z książkami, ale żołnierz wyrwał mi ją z ręki – wspomina łamiącym się głosem Aydin Shemi-Zade, 76-letni emerytowany profesor z Moskwy. Ojczyznę zobaczył ponownie dopiero po 20 latach. W 1989 r. Michaił Gorbaczow zezwolił na powrót Tatarów na Krym. 260 tys. osób zdecydowało się na przenosiny i dzisiaj stanowią 13 proc. populacji półwyspu. Wielu żyje w chatkach na przedmieściach Sewastopola i Bachczysaraju w nadziei na odzyskanie utraconych przed laty majątków, w nieprzemijającym poczuciu krzywdy. Mimo niezadowolenia ze swojej sytuacji Tatarzy na ogół opowiadają się za Ukrainą. Ich lęk przed Rosją wynika z historycznie uwarunkowanego poczucia zagrożenia. Ukraina nie ma dla nich tak negatywnych konotacji. – Krym był ciągle obecny w rozmowach mojej rodziny – mówi Rustem Skibin, 33-letni tatarski artysta, gdy siedzimy w jego pracowni w wiosce Akropolis niedaleko Symferopola. – Słuchałem tych historii, ale ich nie czułem – wspomina. Jego rodzina została przymusowo wysiedlona do Uzbekistanu. – Wróciliśmy w 1991 r. Pojechałem do Ałuszty zobaczyć uliczki, przy których stoją małe tatarskie domy. Poczułem, że należę do tego miejsca, i zrozumiałem, jak ważna jest dla mnie tatarska ojczyzna – mówi. Ojczyzną dla Galiny była Rosja. Dla Siergieja Kulika, 54-latka, byłego radzieckiego oficera, a dziś szefa organizacji pozarządowej – Ukraina. – Było mi przykro, gdy upadł Związek Radziecki. Nagle znalazłem się w pustce – powiedział Kulik podczas kolacji. Jako oficer pod sowieckimi rządami wiódł dostatnie życie w świecie represji, brutalności i fałszu. – Odczuwam nostalgię, ale nie byłem ślepy – wyjaśnił. Gdy Ukraina uzyskała kontrolę nad Sewastopolem (podczas rządów sowieckich miasto było dostępne jedynie za przepustką), oba rządy stanęły przed zadaniem podziału Floty Czarnomorskiej. Kulik i reszta marynarzy, łącznie ok. 100 tys. ludzi, otrzymało rok na decyzję o wyborze ukraińskiej bądź rosyjskiej marynarki wojennej. – Nie zastanawiałem się długo. Jestem Ukraińcem. Moi rodzice tu mieszkają. Dlatego wybrałem armię Ukrainy. Siergiej Jurczenko kieruje krymskim Związkiem Kozaków. Ta paramilitarna organizacja ma 7 tys. członków, rosyjskich nacjonalistów. Poznałam Jurczenkę w stanicy pod Sewastopolem, gdzie 200 chłopców w wieku 12–15 lat miało przez miesiąc uczestniczyć w wojskowym obozie treningowym. – Uczymy chłopaków patriotyzmu – powiedział. Poza walką wręcz i strzelaniem z karabinów, oczywiście. Na obóz cień rzucał wysoki drewniany krzyż, który Kozacy ustawili na górze Ai-Petri. Władze kilkakrotnie żądały jego zdemontowania, bo obraża uczucia religijne społeczności tatarskiej. – Jak pewnie zauważyłaś, w okolicy żyje wielu Tatarów. Mamy na nich oko. Rząd ukraiński udaje, że ich tu nie ma. To my musimy trzymać ich w ryzach – powiedział Jurczenko. Trzymanie w ryzach oznaczało m.in. kilkanaście starć w 2006 r. na bazarze w Bachczysaraju, w wyniku których wiele osób trafiło do szpitala. – To prowokator – powiedział Refat Chubarow, poseł do Mejlisu, tatarskiego parlamentu, pytany o Jurczenkę. – Martwią nas paramilitarne działania, ale sam fakt, że dzieci uczy się bawić karabinami, nie jest nawet w połowie tak istotny jak to, co wbija im się do głów – wzdycha. Z Konstantinem Zatulinem, rosyjskim deputowanym do Dumy, spotkałam się w restauracji w Bałakławie. Zatulin, podczas prezydentury Wiktora Juszczenki persona non grata na Ukrainie, pod nowymi, prorosyjskimi rządami spotkał się z ciepłym przyjęciem. Z naszego stolika widać było port, gdzie niegdyś przybijały rosyjskie łodzie podwodne. Po drugiej stronie zatoki, za szeregiem białych jachtów, czernią zionęła paszcza wykutego w skale wejścia do ośrodka łodzi podwodnych o powierzchni 1,6 ha. Ta pozostałość zimnej wojny, ściśle tajny obiekt wybudowany za czasów ZSRR, dzisiaj jest muzeum. Po przekroczeniu 150-tonowych przeciwatomowych wrót z tytanu turyści mogą przejść się tunelami i zwiedzić hale, w których kiedyś magazynowano głowice atomowe. – Panie pośle, czy wie pan, co caryca Katarzyna napisała w liście do Potiomkina po przejęciu Krymu? – zapytałam. Zajmowanie rzeczy nie sprawia nam kłopotu, za to ich utrata bardzo boli – odpowiedziałam sobie sama. – Katarzyna napisała zupełnie coś innego – zaprzeczył Zatulin, patrząc na mnie z powagą. – Potiomkin odniósł kilka porażek i zamierzał się wycofać. Katarzyna nie chciała o tym słyszeć. Mieć Krym i zrezygnować z niego, to jakbym jechała konno, a następnie zsiadła i zaczęła iść za koniem – powiedziała mu. Ale oddaliśmy go. Pytanie, na jakich warunkach będzie dalej istniał – stwierdził z irytacją. To samo pytanie opozycja zadała w Kijowie. – Rosja nie potrzebuje floty sewastopolskiej. Ona jest tam po to, by utrzymywać permanentny stan destabilizacji – powiedział były minister obrony z kiepsko skrywaną złością. Zatulin ledwo powstrzymał się przed wybuchem, gdy zacytowałam ministra. – Rząd, który wypowie umowę najmu, będzie musiał znaleźć źródło tańszego gazu – odparł. – Czy rosyjska flota kiedykolwiek opuści Krym? A jeśli tak, to kiedy? – zapytałam. Z tacy grillowanych ryb Zatulin wziął barwenę i jednym ruchem oderwał jej łeb. – Chce pani znać moje zdanie? To nigdy nie nastąpi – odparł. – Niech pani napisze prawdę – prosiła mnie Galina. Ale trudno tu o obiektywną prawdę, gdy interesy Ukraińców, Tatarów i Rosjan są sprzeczne. Ludowa mądrość mówi, że zaostrzenie konfliktu między Rosją i Ukrainą o Krym było mało prawdopodobne ze względu na więzy kulturowe i historyczne, zwłaszcza teraz, gdy Janukowycz przedłużył umowę najmu. Kuszące, acz zbyt proste byłoby uznać, że Janukowycz to człowiek Putina w Kijowie. W końcu za jego rządów parlament przegłosował udział w manewrach NATO. – Byłem na placu Czerwonym w Moskwie w Dzień Zwycięstwa – powiedział mi Leonid Krawczuk, pierwszy prezydent Ukrainy, który zgrabnie przeskoczył na ten fotel ze stanowiska sekretarza partii komunistycznej. Dzisiaj uważa się za Ukraińca i zdradza sceptycyzm wobec Kremla. – Proszę mi uwierzyć, w swoim czasie widziałem wiele parad, ale nigdy jeszcze tak spektakularnej – opowiada. Chodziło mu o podkręconą do granic możliwości demonstrację siły pod przykrywką celebracji święta narodowego. Obawy o to, że Krym mógłby stać się kolejnym punktem zapalnym w napiętych już stosunkach między Rosją a jej byłymi republikami, ucichły wraz z rewizją polityki zagranicznej Kijowa. Krawczuk jest jednak zdania, że nie można wykluczać kolejnego konfliktu, mając świeżo w pamięci wysłanie czołgów do Gruzji w 2008 r. Faktem jest, że Janukowycz zdołał ugasić iskry lecące przy każdym spotkaniu na szczycie Rosji i Ukrainy, lecz czy premier Ukrainy Mikołaj Azarow musiał powiedzieć, że „wszystko zależy od dobrej woli Rosji, jesteśmy poddanymi”? Jeśli władza pozwala sobie na takie komentarze, nie dziwi, że według badań na Ukrainie większym zaufaniem cieszą się astrolodzy niż politycy. W ostatnim dniu mojego pobytu na Krymie siedziałam z Sergiejem Kulikiem na werandzie z widokiem na Zatokę Sewastopolską. – Czasem gdy składam wniosek o wizę, by jechać na wakacje, konsul przypatruje mi się, jakby chciał zapytać, czy zamierzam wrócić. Niech pani nawet nie myśli, że mógłbym nie wrócić. Jestem Ukraińcem. Wracam tu zawsze – powiedział. Kulik dobrze wiedział, kim jest. A co z resztą Krymu, by nie wspomnieć o całej Ukrainie? Jak powiedział mi Oleg Wołoszyn, sekretarz prasowy ministra spraw zagranicznych, tożsamość to skomplikowana sprawa, ponieważ Ukraina nie jest klasycznym państwem, takim jak, dajmy na to, Anglia. Mimo że większość narodów w Europie Wschodniej była wielokrotnie dzielona podczas zaborów i wojen, Ukraina wydaje się najbardziej rozczłonkowanym krajem. Przez wieki rozrywały ją Rosja i Polska, potem Rosja i Austria, wreszcie Rosja, Polska, Czechosłowacja i Rumunia, zanim w 1991 r. stała się zjednoczonym niezależnym państwem. Jak się okazuje, Krym stanowi problem zarówno dla Ukrainy, jak i dla Rosji. Potiomkin nazwał Krym pryszczem na nosie Rosji, jak przypomniałam byłemu prezydentowi Ukrainy Leonidowi Krawczukowi na zakończenie naszej rozmowy. Potiomkinowi chodziło o to, że Krym jest krnąbrny, a Rosji nigdy nie uda się podporządkować sobie Tatarów i odzyskać władzy. – Nie uważa pan, że bardziej niż na nosie Rosji Krym jest pryszczem na nosie Ukrainy? – zapytałam go. Krawczuk zamyślił się. – Nie jest pryszczem. Krym to ropiejący czyrak – odparł po chwili. Być może musi dorosnąć kolejne pokolenie, a może kilka, by Krym zdefiniował swoją tożsamość jako ukraińską, a nie ukraińską z nadania. Podczas mojej ostatniej wizyty w jej domu Galina powiedziała mi, że właśnie wydała 100 hrywien na nową rosyjską flagę, choć ma 1,5 tys. długu z tytułu niezapłaconych rachunków za ogrzewanie. Nagle wydała mi się bardzo krucha, gdy zobaczyłam ją w ciemnym mieszkaniu, w dwóch różnych kapciach, otoczoną reliktami przeszłości – rosyjskimi flagami, mieczem dziadka zawieszonym na ścianie, medalami, sepiowymi fotografiami męża, marynarskim mundurem ojca obłożonym kulkami naftaliny. – Mój pradziadek, dziadek, ojciec, mąż i syn służyli w marynarce. A teraz co mi pozostało? Tylko Morze Czarne mnie nie opuściło. Wciąż mogę iść rano popływać – westchnęła.