Od rewolucji do rozpadu. Dzieje Związku Radzieckiego
Związek Radziecki powstał na fundamencie obietnic o równości i postępie. Jego budowa odbyła się jednak kosztem ludzkich cierpień. Totalitarny system rządów pochłonął miliony istnień, a niezrównoważona polityka wywołała powszechne niezadowolenie społeczne. Nawet wdrożony przez Gorbaczowa plan głębokich reform nie był w stanie uratować chylącego się ku upadkowi kolosa. Rozpad wielkiego imperium był nieunikniony.
Spis treści: W 1917 roku w Rosji rozpętała się burza rewolucyjna Od wojny domowej do narodzin nowego państwa Stalinowska industrializacja, kolektywizacja i terror Związek Radziecki podczas II wojny światowej Rywalizacja z Zachodem Ostatnie dekady ZSRR Na początku XX stulecia Imperium Rosyjskie jawiło się jako rozległe i potężne mocarstwo. W rzeczywistości było państwem głęboko niestabilnym, naznaczonym autokratycznymi rządami i rażącymi nierównościami społeczno-ekonomicznymi. Wybuch rewolucji, zmierzającej do obalenia caratu, był kwestią czasu. W 1917 roku w Rosji rozpętała się burza rewolucyjna Katalizatorem, który przyspieszył rozpad trzęsącego się w posadach imperium carskiego, okazała się I wojna światowa, kiedy na jaw wyszły wszystkie niedostatki państwa, a słabość systemu została bezlitośnie obnażona. Gospodarka została niemal całkowicie zdewastowana. Władza miała problem z organizacją zaopatrzenia medycznego czy nawet amunicji dla frontu. To wszystko, w połączeniu z klęskami militarnymi, wywołało powszechne zmęczenie wojną, co umiejętnie wykorzystali bolszewicy. Radykalne ugrupowanie zaproponowało to, czego społeczeństwo potrzebowało wówczas najbardziej – proste, zdecydowane rozwiązania palących problemów. W styczniu i lutym 1917 roku Rosję, a zwłaszcza Piotrogród, zalała fala strajków, organizowanych pod hasłami „Precz z wojną” i „Niech żyje republika!”. Aleksander Protopopow, carski minister spraw wewnętrznych, nie widział w tym większego zagrożenia, tym bardziej, że w stolicy takie wystąpienia nie były niczym niezwykłym. Zignorował nawet strajk w zakładach Putiłowa, największej w Europie fabryce zbrojeniowej, gdzie robotnicy domagali się 50-procentowej podwyżki wynagrodzeń. Wkrótce jednak lokalne wystąpienia przeistoczyły się w zamieszki, a później – w ogólnokrajową rewolucję. 12 marca powołany został Komitet Tymczasowy Dumy. Kulminacją zachodzących w państwie zmian była abdykacja Mikołaja II, kończąca ponad 300-letni okres panowania Romanowów. 15 marca car zrzekł się władzy na rzecz swojego młodszego brata (który oddał koronę już następnego dnia). Władzę przejął powołany tego samego dnia Rząd Tymczasowy, na czele którego staną Gieorgij Lwow. Władza w rękach komunistów Nowa rząd starał się zapanować na chaosem, który ogarnął kraj. Popełnił jednak ogromny błąd – kontynuował udział Rosji w I wojnie światowej, przedkładając zobowiązania wobec sojuszników nad społeczne żądanie pokoju. 16 kwietnia z emigracji powrócił Włodzimierz Lenin, przywódca bolszewików, radykalnej frakcji SPRR. On i jego współpracownicy konsekwentnie sprzeciwiali się wszystkiemu, co proponował rząd, głosząc przy tym najpopularniejsze hasła. Żądali natychmiastowego zakończenia wojny i podpisania pokoju z Niemcami. Lenin wiedział jednak, że samymi sloganami nie zmieni niczego. W ten sposób przygotował jednak grunt pod komunistyczną burzę. Rewolucja październikowa rozpoczęła się 25 października (w nocy z 6 na 7 listopada według kalendarza gregoriańskiego). Wojskowe Organizacje Bolszewików zdołały przejąć kontrolę nad kluczowymi punktami w Piotrogrodzie, w zasadzie bez żadnego oporu ze strony regularnej armii. 26 października zajęli Pałac Zimowy. Następnego dnia I Zjazd Rad Delegatów Robotniczych i Żołnierskich ogłosił przejęcie władzy przez Rząd Tymczasowy Robotników i Chłopów – Radę Komisarzy Ludowych, na którego czele stał Lenin. Bolszewicy proklamowali nowe państwo – Rosyjską Federacyjną Socjalistyczną Republikę Radziecką, które w następnym roku otrzymało ustawę zasadniczą. Zamiast debatować, zaczęli działać Nowa władza nie kazała długo czekać na realizację złożonych obietnic. Bolszewicy znieśli prywatną własność ziemi, znacjonalizowali kluczowe gałęzie przemysłu i sektor finansowy i, co najważniejsze, wycofali Rosję z I wojny światowej, podpisując traktat brzeski. Szybkie i zdecydowane działania ze strony bolszewików udowodniły, że da się zerwać ze starym porządkiem, bez niekończącego się debatowania. Zmiany nie zachodziły jednak bezkrwawo. Bolszewicy bezwzględnie rozprawiali się z tymi, których uważali za „wrogów ludu”. Symbolicznym aktem zerwania z przeszłością była egzekucja obalonego cara i jego rodziny, którą wykonano 17 lipca 1918 roku, w Jekaterynburgu. Od wojny domowej do narodzin nowego państwa Rewolucja październikowa niemal natychmiast pogrążyła Rosję w wojnie domowej. Trzeba bowiem pamiętać, że o ile ich hasła cieszyły się społecznym poparciem, to mieli też wielu przeciwników politycznych. 18 stycznia 1918 roku siły bolszewickie rozpędziły wyłonione w demokratycznych wyborach Zgromadzenie Ustawodawcze Rosji – Konstytuantę, w którym nie mieli większości. Pokojowe demonstracje obrońców parlamentu zostały krwawo stłumione. Dla przeciwników Lenina stało się jasne, że nie można go odsunąć od władzy w sposób bezkrwawy. Walki czerwonych i białych ustały dopiero w listopadzie 1920 roku (na Dalekim Wschodzie trwały do 25 października 1922 roku), gdy armia Czerwona zajęła Krym. Wojna domowa nie była jedynie walką o polityczną kontrolę. Wydarzenie to fundamentalnie ukształtowało naturę rodzącego się państwa radzieckiego, w którym miały zapanować scentralizowana kontrola, przemoc i system represji. Wszystko to stało się narzędziem sprawowania władzy w państwie jednopartyjnym. Nieudany marsz ku Zachodowi Lenin planował ogarnąć swoją rewolucją Zachód, przekształcając europejskie państwa w republiki radzieckie, jednak siły odradzającej się Rzeczypospolitej zatrzymały pochód Armii Czerwonej. To zmusiło bolszewików do rewizji planów. Zaczęli wdrażać komunizm w państwie sowieckim, którego ostateczny kształt zależał od wyniku walk z białymi. Na terenach podbitych przez czerwonoarmistów bolszewicy ustanawiali własne rządy, oddając władzę w ręce rad. Do 1920 roku powstały między innymi Ukraińska SRR i Białoruska SRR, a pod koniec 1922 roku proklamowano powstanie Republiki Zakaukaskiej, w skład której weszły Gruzja, Armenia i Afganistan. Następca Imperium Rosyjskiego Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR) został formalnie utworzony 30 grudnia 1922 roku. Uczestnicy I Zjazdu Rad w Moskwie zatwierdzili utworzenie nowego państwa i jeszcze tego samego dnia sporządzili deklarację o dobrowolnym zjednoczeniu równouprawnionych narodów. Twór ten miał stać w opozycji do światowego kapitalizmu i jednoczyć ludzi pracy ze wszystkich krajów, jak zapisano w dokumencie. Centralny Komitet Wykonawczy ustanowiono głównym organem władzy ustawodawczej ZSRR. W jego skład weszła Rada Narodowości i Rada Związku. Sprawowanie władzy wykonawczej powierzono Radzie Komisarzy Ludowych, na czele której stanął Włodzimierz Lenin. Nowe państwo komunistyczne, formalnie ogłoszone „następcą Imperium Rosyjskiego”, początkowo było pomyślane jako federacja RFSRR, USRR, BSRR i ZFSRR. 31 stycznia 1924 roku Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich otrzymał konstytucję. Choć forma państwa sugerowała istnienie dobrowolnego związku suwerennych podmiotów, a ustawa zasadnicza nie wzbudzała żadnych zastrzeżeń, to w praktyce Partia Komunistyczna sprawowała kontrolę na każdym poziomie rządów, a postawa, jaką reprezentowała Moskwa, tłumiła prawdziwą autonomię. Stalinowska industrializacja, kolektywizacja i terror Włodzimierz Lenin zmarł 21 stycznia 1924 roku, 10 dni przed uchwaleniem konstytucji. Po jego śmierci rozpoczęła się rywalizacja o władzę. Lew Trocki został odsunięty od rządów. Na czele państwa stanął triumwirat: Józef Stalin, Lew Kamieniew i Grigorij Zinowjew. Ostatecznie to Stalin został pierwszą osobą w państwie. Dyktator postanowił odejść od wdrożonej w 1921 roku Nowej Polityki Ekonomicznej (zakładającej między innymi współpracę podmiotów państwowych z prywatnymi) na rzecz autorytarnego planowania centralnego. Za cel postawił sobie szybką industrializację i wzrost potencjału obronnego państwa. Te ambitne cele miały być w dużej mierze finansowane poprzez pozyskanie zasobów z rolnictwa. W praktyce polityka Stalina sprowadzała się do zbudowania potężnego przemysłu, skolektywizowania gospodarstw rolnych i rzucenia narodu na kolana. Jakie były tego rezultaty? Polityka gospodarcza Stalina przedkładała wzrost produkcji przemysłowej ponad wszystko inne, w tym także ponad dobro jednostki. Nieustanne skupienie na ilości ponad jakością i na przemyśle ciężkim ponad dobrami konsumpcyjnymi sprzyjało powstawaniu systemowego braku równowagi i chronicznemu powstawaniu niedoborów, które przez długi czas nękały radziecką gospodarkę. Stało się to zalążkiem późniejszej stagnacji i niezadowolenia społecznego. Kolektywizacja rolnictwa i niszczycielska klęska głodu Ogromna machina wymagała motoru napędowego. Dyktator zmusił miliony chłopów do porzucenia indywidualnej działalności rolniczej i przejścia do dużych gospodarstw kolektywnych, nazywanych kołchozami. Rozpoczęła się brutalna kampania przeciwko majętnym właścicielom ziemskim, którzy mieli zostać „zlikwidowani jako klasa”. Opór z ich strony spotykał się nie tylko z konfiskatą majątku, ale także z aresztowaniem i zsyłką. Działania te spotykały się z silnym oporem. Niejednokrotnie zdarzało się, że chłopi zabijali swój inwentarz i niszczyli sprzęt. Do 1936 roku niemal całe chłopstwo zostało skolektywizowane. Przymusowy charakter tych działań i towarzysząca im przemoc doprowadziły jednak do wystąpienia oporu i w konsekwencji – spadku produkcji rolnej. Jakby tego było mało, stalinowskie władze siłą odbierały chłopom ich plony. To wszystko sprawiło, że w Związku Radzieckim pojawiały się klęski głodu. Najgorzej przedstawiała się sytuacja Ukrainy, gdzie w wyniku planowanych działań od 1932 do 1933 roku zginęło kilka milionów osób. Stalinowskie czystki Wielki głód udowodnił, że w imię ideologicznych i ekonomicznych celów, reżim nie cofnie się przed niczym, nawet przed zagłodzeniem narodu. Stalin bezwzględnie rozprawiał się z każdym, w kim widział zagrożenie. Skoro nie miał litości nawet dla najniższych warstw społecznych, jakim okrucieństwem musiał wykazywać się wobec politycznych przeciwników? W 1934 roku rozpoczął się tzw. wielki terror, czyli czas nasilenia terroru policyjnego NKWD. Za symboliczny początek czystek uważa się zabójstwo bolszewickiego działacza Siergieja Kirowa, do którego doszło w grudniu 1934 roku. Brutalna kampania miała na celu eliminację wszystkich, których Stalin postrzegał jako zagrożenie dla swojego przywództwa. Należy jednak podkreślić, że reżim nie obrał za cel wyłącznie bolszewików i wszystkich, którzy byli związani z rządem Lenina. Represje spadały na wysokich rangą członków partii, oficerów, intelektualistów, przedstawicieli mniejszości etnicznych i zwykłych obywateli. Miliony ludzi zesłano do gułagów, a stracono około 750 tysięcy. Efekt? Dwojaki. Z jednej strony, Stalin umocnił swoją władzę, jednak wielki terror wyrządził też niepowetowane straty w radzieckim systemie. Dziesiątkowanie kierownictwa Partii Komunistycznej i poważne osłabienie armii miało głębokie, długoterminowe konsekwencje, które miały się ujawnić już po wybuchu II wojny światowej. Naturalny kierunek rewolucji? Totalitaryzm natrafił na podatny grunt Carska Rosja charakteryzowała się system autokratycznym, w którym car dzierżył absolutną władzę nad państwem i jego ludem. Był nie tylko przywódcą politycznym, ale także sprawował najwyższą władzę w kwestiach religijnych. Taka sytuacja utrzymywała się przez długie lata. Nic więc dziwnego, że rosyjska kultura polityczna była do szpiku przesiąknięta patrymonializmem i odgórną kontrolą. Gdy carski reżim upadł, w Rosji nie istniała tradycja instytucji demokratycznych. W rezultacie głęboko zakorzeniona autokracja stała się fundamentem totalitaryzmu w Związku Radzieckim. Ludność była przyzwyczajona do potężnej postaci autorytetu, co sprawiło, że przejście do innej formy scentralizowanych rządów, najpierw pod przywództwem bolszewików, później – Stalina, odbyło się niejako w sposób naturalny. Związek Radziecki podczas II wojny światowej Ze względu na wrogi stosunek faszyzmu do komunizmu, państwa zachodnie traktowały Związek Radziecki jako potencjalnego sojusznika w walce z wrogiem. Jeszcze przed wybuchem II wojny światowej okazało się, że było to błędne założenie. 23 sierpnia 1939 roku między ZSRR a nazistowskimi Niemcami zawarty został układ o nieagresji, który w historii zapisał się jako pakt Ribbentrop-Mołotow. W tajnym protokole, Rosjanie i Niemcy podzielili się wpływami w Europie Środkowej, w tym także w Polsce. Ze strony Stalina był to wyjątkowo cyniczny manewr. Żeby zyskać czas i poszerzyć wpływy, dyktator sprzymierzył się z ideologicznym wrogiem. Z całą pewnością zdawał sobie sprawę, jak chwiejne są postanowienia paktu, a mimo to zaangażował się w ten sojusz w imię krótkoterminowych zysków. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/operacja-barbarossa-fot-universal-history-archive-universal-images-group-via-getty-images-c08172a.jpg" width="1024" height="632" alt="Operacja Barbarossa (fot. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" title="Operacja Barbarossa (fot. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" /> Nieunikniony atak Niemiec nastąpił 22 czerwca 1941 roku. Początkowo, nienawykłe do obrony oddziały nie były w stanie stawić oporu nazistowskiej machinie wojennej. Doprowadziło to do ogromnych strat. Dopiero seria zwycięskich bitew, z których najważniejsze stoczono pod Moskwą, Stalingradem i Kurskiem, odwróciła losy wojny. Rywalizacja z Zachodem Po zakończeniu II wojny światowej, wyniesiony do rangi supermocarstwa Związek Radziecki wszedł w fazę intensywnej rywalizacji z zachodem, znanej jako zimna wojna. Choć konflikt ten miał charakter ideologiczny i geopolityczny, odcisnął głębokie piętno na wewnętrznej i międzynarodowej polityce ZSRR, prowadząc do zwiększonej militaryzacji i ogromnego obciążenia gospodarczego. Ideologiczny i fizyczny podział Europy stał się faktem Sojusz wojenny między Stanami Zjednoczonymi, Wielką Brytanią a Związkiem Radzieckim nie miał szans przetrwać po upadku III Rzeszy. Pomiędzy Wschodem i Zachodem występowały zbyt wyraźne różnice ideologiczne. Dodatkowo już w trakcie wojny pojawiły się pewne tarcia, dotyczące opóźnień w otwarciu drugiego frontu i różnic w kwestii ustalenia porządku w powojennej Europie. W 1946 roku Winston Churchill użył w słynnym przemówieniu terminu „żelazna kurtyna”, by opisać ideologiczny i fizyczny podział Europy. Związek Radziecki umacniał kontrolę nad środkowo-wschodnią częścią Starego Kontynentu, otwarcie „instalując” komunistyczne reżimy. Tymczasem Stany Zjednoczone umacniały swoje wpływy w Europie Zachodniej, przedstawiając plan pomocy gospodarczej, znany jako Plan Marshalla. Wyścig zbrojeń Choć zimna wojna nie rozgrywała się na froncie, wywoływała poważne i, co najistotniejsze, słuszne obawy o bezpieczeństwo. Związek Radziecki pragnął utworzenia strefy buforowej, co Moskwa postrzegała jako działania defensywne wobec „decydującego zagrożenia”, którym w opinii ZSRR było utworzenie NATO. Jednak Zachód widział w tym agresję i interpretował to jako działania ofensywne. W rezultacie wzajemna podejrzliwość i eskalacja działań nakręciła spiralę nieufności. W 1955 roku powstał Układ Warszawski, sojusz polityczno-wojskowy państw bloku wschodniego. Rozpoczął się intensywny wyścig zbrojeń, w którym oba supermocarstwa rozwijały międzykontynentalne pociski balistyczne. W 1962 roku, gdy rozpętał się kryzys kubański, świat realnie zbliżył się do wojny nuklearnej. Wyścig kosmiczny Amerykańsko-radziecka rywalizacja rozszerzyła się również na przestrzeń kosmiczną, w którym początkowo dominował Związek Radziecki. Wydarzenia jak wystrzelenie Sputnika 1 i wysłanie pierwszego człowieka w kosmos były krokami milowymi w podboju przestrzeni i, co najważniejsze dla ZSRR, stanowiły świetnie działające narzędzia propagandowe. Jednak to Stany Zjednoczone zdobyły Księżyc. Gwóźdź do trumny ZSRR? Rywalizacja z Zachodem była na dłuższą metę niemożliwym do utrzymania obciążeniem dla radzieckiej gospodarki. Produkcja dóbr konsumpcyjnych spadła na dalszy plan. Prowadziło to nie tylko do obniżenia poziomu życia. W skali makro, najpoważniejszą konsekwencją była późniejsza stagnacja gospodarcza. Co prawda sukcesy w kosmosie skutecznie maskowały brak efektywności gospodarczej i zacofanie w technologiczne w innych sektorach, ale problemy zamiecione pod dywan nie znikają. Ta nierównowaga stała się ostatecznym czynnikiem w upadku Związku Radzieckiego. Ostatnie dekady ZSRR <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/leonid-brezniew-dyktator-na-pigulkach-jak-zmarnowal-szanse-na-reforme-zsrr-i-doprowadzil-kraj-do-zapasci-fot-klaus-rose-ullstein-bild-via-getty-images-2ae69c8.jpeg" width="785" height="700" alt="Leonid Breżniew: dyktator na pigułkach. Jak zmarnował szansę na reformę ZSRR i doprowadził kraj do zapaści (Fot. Klaus Roseullstein bild via Getty Images)" title="Leonid Breżniew: dyktator na pigułkach. Jak zmarnował szansę na reformę ZSRR i doprowadził kraj do zapaści (Fot. Klaus Roseullstein bild via Getty Images)" /> W czasie rządów Leonida Breżniewa, problemy gospodarcze, społeczne i polityczne narastały. Komunistyczny system słabł, a jego ostateczny rozpad był kwestią czasu. Już w połowie lat 80. niemal wszystkie sektory były trapione niedoborami. Nieefektywna biurokracja i skupiony na ilości, nie jakości system zachęt zniechęcały do wdrażania innowacji, co pogrążało ZSRR w technologicznym zacofaniu. To w połączeniu z brakiem systemowej efektywności tworzyło błędne koło, w którym gospodarka nie była w stanie generować wystarczających środków na zaspokojenie potrzeb obywateli. Niezadowolenie społeczne narastało. Poziom życia spadał, a zaufanie do Partii Komunistycznej słabło. Łabędzi śpiew Gorbaczowa Michaił Gorbaczow objął rządy z mocnym postanowieniem uzdrowienia sytuacji. Wprowadził politykę pierestrojki i głasnosti. Pierestrojka miała zrewitalizować stagnującą gospodarkę poprzez decentralizację podejmowania decyzji, wprowadzenie mechanizmów rynkowych i zwiększenie autonomii przedsiębiorstw. Z kolei głasnost miał na celu poluźnienie cenzury i promowanie otwartej dyskusji. Jaki był tego rezultat? Niespójne i opóźnione reformy Gorbaczowa zakłóciły funkcjonowanie państwowych przedsiębiorstw, doprowadziły do wystąpienia potężnych braków w zaopatrzeniu, inflacji i wzrostu biedy. Gdy w ramach polityki głasnosti na jaw wyszły głębokie problemy w systemie radzieckim, naród stracił resztki zaufania do władzy. W rezultacie reformy wywołały szereg nieprzewidzianych konsekwencji. Otwartość i demokratyzacja doprowadziły do zwiększenia nacisków na autonomię w Związku Radzieckim. Dominacja partii została osłabiona, co pociągnęło za sobą powstanie ruchów nacjonalistycznych w radzieckich republikach. Upadek muru berlińskiego zapoczątkował koniec reżimów wschodnioeuropejskich. Rozpad ZSRR W sierpniu 1991 roku „twardogłowi” komuniści podjęli nieudaną próbę zamachu stanu, znaną jako Pucz Sierpniowy. Gorbaczow został zatrzymany, ale Borys Jelcyn, który 12 czerwca 1991 roku został wybrany na prezydenta RFSRR publicznie potępił te działania i wezwał ludność do sprzeciwu. 8 grudnia 1991 roku, w Białowieży, przywódcy Białorusi, Rosji i Ukrainy podpisali porozumienie, na mocy którego ZSRR przestaje istnieć jako podmiot prawa międzynarodowego. 26 grudnia Związek Radziecki został oficjalnie rozwiązany. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Jezioro Szagan – atomowe dziedzictwo radzieckiego eksperymentu
Jezioro Szagan powstało w miejscu, gdzie niegdyś rozciągały się suche stepy, w północno-wschodnim Kazachstanie. To jeden z najbardziej niezwykłych i kontrowersyjnych akwenów świata. Nie jest to twór natury, lecz efekt eksperymentu atomowego przeprowadzonego w ramach radzieckiego programu „Wybuchy jądrowe dla gospodarki narodowej”. To miejsce fascynuje podróżników i badaczy, ale także budzi grozę jako przykład nieodwracalnych skutków działań człowieka w środowisku.
Spis treści: Geneza Jeziora Szagan w Kazachstanie Skażenie i naruszenie traktatów międzynarodowych Radioaktywne Jezioro Szagan w Kazachstanie – aktualny stan W latach 60. XX wieku Związek Radziecki chciał zrealizować ambitny plan pokojowego wykorzystania energii atomowej. Program ten miał swoją amerykańską inspirację (Program Plowshare), lecz szybko przewyższył ją skalą. Podczas gdy Stany Zjednoczone po 27 teście zakończyły swój program, ZSRR przeprowadziło aż 156 prób jądrowych. Radzieccy naukowcy i inżynierowie wierzyli, że kontrolowane eksplozje jądrowe mogą służyć m.in. do: przekopywania kanałów, tworzenia zbiorników wodnych, drążenia tuneli, wydobycia ropy i gazu. Kazachstan, z jego suchym klimatem i deficytem wody, wydawał się idealnym miejscem do przetestowania takich śmiałych pomysłów. Plan zakładał budowę nawet 40 sztucznych jezior. Geneza Jeziora Szagan w Kazachstanie Pierwszym i najbardziej spektakularnym eksperymentem programu była detonacja w rejonie rzeki Szagan, na obrzeżach Semipałatyńskiego Poligonu Jądrowego. Miejsce to wybrano celowo – rzeka była okresowa, a sucha dolina mogła posłużyć za naturalną nieckę pod przyszły zbiornik. 15 stycznia 1965 roku w suchym korycie umieszczono ładunek termojądrowy o sile dziesięciokrotnie większej niż bomba zrzucona na Hiroszimę. Ten 140-kilotonowy pocisk umieszczono w otworze o średnicy 70 cm i głębokości 178 metrów. Eksplozja wytworzyła potężny grzyb atomowy. Skala zniszczenia i powstanie krateru W wyniku wybuchu powstał krater o średnicy około 400 metrów i głębokości 100 metrów, z wałem o wysokości 20–38 metrów. W kolejnych miesiącach wykopano kanał, który połączył go z korytem rzeki Szagan. Woda zaczęła stopniowo wypełniać powstałą nieckę, tworząc zbiornik o powierzchni około 5,9 km² i pojemności 19,1 miliona m³. Powstały w ten sposób akwen został nazwany Jeziorem Szagan, choć powszechnie funkcjonują też alternatywne nazwy: Czagan, Bałapan czy Atomowe Jezioro. Skażenie i naruszenie traktatów międzynarodowych Eksplozja nie pozostała bez konsekwencji międzynarodowych. Szacuje się, że ok. 20% produktów promieniotwórczych wydostało się poza strefę wybuchu, a ich ślady wykryto nawet w Japonii. Stany Zjednoczone oskarżyły ZSRR o naruszenie podpisanego w 1963 roku Układu o zakazie prób broni nuklearnej w atmosferze, w przestrzeni kosmicznej i pod wodą. Radziecka odpowiedź była lakoniczna – twierdzono, że test był podziemny, a emisja do atmosfery „nieznaczna”. Spór ostatecznie wygasł, ale niesmak pozostał. Ludzie w strefie skażenia Choć teren po wybuchu był silnie skażony, już wiosną 1965 roku rozpoczęto prace łączące zbiornik z rzeką. Wzięło w nich udział ok. 300 pracowników budowlanych, korzystających z koparek osłoniętych 5-milimetrową blachą ołowianą. Osłony okazały się niewystarczające i wskutek narażenia na promieniowanie wielu robotników zmarło w kolejnych latach. Promieniowanie dotknęło również około 2000 mieszkańców z 11 pobliskich miejscowości. Mutacje w przyrodzie i badania naukowe W latach 70. i 80. XX wieku Atomowe Jezioro stało się poligonem badawczym. Naukowcy obserwowali wpływ promieniowania na faunę i florę. Nietypowe cechy zostały stwierdzone zarówno u roślin, jak i u zwierząt. Organizmy żyjące na tym terenie posiadały liczne deformacje, zmiany ubarwienia i nadmierne owłosienie. W zbiorniku pojawiły się także gatunki osiągające niezwykłe rozmiary. Przykładem były skorupiaki, z których największy okaz ważył aż 34 kg. Radioaktywne Jezioro Szagan w Kazachstanie – aktualny stan W 1990 roku władze ogłosiły jezioro rezerwatem przyrody i zamknęły teren dla ludności. Pomimo zakazu, miejsce to zaczęło przyciągać miłośników ekstremalnej turystyki oraz badaczy historii zimnej wojny. Obecnie poziom wody w Jeziorze Szagan obniżył się o około 40% w stosunku do początkowego stanu. Spadło także promieniowanie i według różnych źródeł przekracza ono dopuszczalne normy o 20–100%. Naukowcy są jednak zgodni, że promieniowanie wciąż utrzymuje się na poziomie, które jest niebezpieczne dla człowieka (dotyczy to zarówno kontaktu z samą wodą, jak i spożywania ryb czy skorupiaków pochodzących z Jeziora Szagan). Choć teren jest trudno dostępny, a wstęp oficjalnie zakazany, to regularnie pojawiają się grupy podróżników, którzy chcą zobaczyć tzw. „kazachską Hiroszimę” na własne oczy. Widok rozległego krateru wypełnionego wodą robi ogromne wrażenie, ale świadomość jego pochodzenia nadaje mu zupełnie inny wymiar. Dziedzictwo „pokojowego atomu” znad Jeziora Szagan Historia Jeziora Szagan pokazuje, jak cienka jest granica między postępem a katastrofą. Choć projekt miał poprawić warunki życia w suchych regionach Kazachstanu, ostatecznie przyniósł długotrwałe skażenie, choroby i degradację środowiska. Podobne eksperymenty w innych miejscach ZSRR i USA zakończyły się porażką – zarówno techniczną, jak i wizerunkową. Współcześnie naukowcy traktują je jako cenne źródło danych o oddziaływaniu promieniowania na ekosystemy, ale nikt nie planuje powtarzać takich prób. Jezioro Szagan jest tragicznym świadectwem lekkomyślności polityków epoki zimnej wojny. Powstałe w wyniku jednej z największych detonacji termojądrowych w historii ZSRR, miało być symbolem technicznego triumfu. Dziś jest raczej ostrzeżeniem przed niekontrolowaną wiarą w technologię i przykładem tego, jak eksperymenty prowadzone bez pełnego zrozumienia skutków mogą zniszczyć środowisko i zagrozić zdrowiu tysięcy ludzi. To miejsce pozostaje jednym z najbardziej niezwykłych i jednocześnie najbardziej skażonych akwenów na świecie. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Ta kobieta jako pierwsza zdobyła kosmos. Rodacy widzieli w niej bohaterkę ludu
Walentyna Tierieszkowa zapisała się w historii jako pierwsza i póki co jedyna kobieta, która samotnie poleciała w kosmos. W latach 60. XX wieku, stała się symbolem triumfu Związku Radzieckiego nad Stanami Zjednoczonymi, a przy tym – także jedną z największych sław ówczesnego świata. Jest to o tyle niezwykłe, że Chruszczow miał do wyboru wiele innych kandydatek, mogących pochwalić się lepszym przygotowaniem. Wybrał jednak kobietę z ludu. Kim była Walentyna Tierieszkowa? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
Spis treści: Córka kołchoźników Marzenia o kosmosie Walentyna Tierieszkowa w kosmosie Walentyna Tierieszkowa bohaterką i gwiazdą Zimna wojna rozgrywała się na wielu płaszczyznach, od siły militarnej i gospodarki, po wpływy kulturowe i technologiczne. Decydującym polem rywalizacji między USA i ZSRR była przestrzeń kosmiczna. Oba supermocarstwa chciały przed całym światem udowodnić swoją wyższość technologiczną, ideologiczną i intelektualną. Finalnie to Amerykanie jako pierwsi ludzie postawili stopę na Księżycu. Jednak zanim to nastąpiło, Rosjanie osiągnęli ogromny sukces propagandowy, wysyłając na samotny lot w kosmos kobietę z ludu. Córka kołchoźników Walentyna Władimirowna Tierieszkowa urodziła się 6 marca 1937 roku, w odległej o około 40 km od Jarosławia wsi Bolszoje Maslennikowo. Jej ojciec, Władimir, był zatrudniony w kołchozie jako traktorzysta. Matka także była kołchoźnicą. Gdy Walentyna miała dwa lata, Władimir Aksionowicz Tierieszkow zginął podczas wojny zimowej, w trakcie ataku ZSRR na Finlandię. Wówczas Elena Tierieszkowa zadecydowała, że wraz z trojgiem dzieci przeniesie się do Jarosławia. Znalazła tam pracę w zakładach włókienniczych. Poszła w ślady matki Po ukończeniu szkoły, nastoletnia Walentyna obrała tę samą drogę, co jej matka. Zatrudniła się w włókienniczym kombinacie i zaocznie ukończyła technikum włókiennicze. Wtedy też rozpoczęła się jej działalność polityczna. Pracując w fabryce Krasnyj Pieriekop, wstąpiła do komunistycznej młodzieżowej organizacji Komsomoł, w której od 1960 do 1961 roku pełniła funkcję sekretarza. Nietypowe hobby Tierieszkowej Praca i działalność w młodzieżowym zapleczu KPZR pochłaniały większość jej czasu, a mimo to znajdowała chwile na realizację swoich zainteresowań. W tajemnicy przed matką skończyła korespondencyjny kurs i zaczęła zajmować się spadochroniarstwem. Pochłonęło ją to do tego stopnia, że zdecydowała się założyć Klub Spadochroniarzy Pracowników Tekstylnych. Oddała 126 skoków, co miało zaprocentować w niedalekiej przyszłości. Marzenia o kosmosie W 1961 roku Jurij Gagarin stał się pierwszym człowiekiem w przestrzeni kosmicznej, który odbył pełne okrążenie Ziemi. Gdy misja Wostok 1 zakończyła się sukcesem, Tierieszkowa wystosowała list do władz radzieckich, w którym wyraziła nadzieję, że także ona będzie miała okazję polecieć w kosmos. Idealna kandydatka Mogło się wydawać, że jej marzenia o locie w kosmiczną przestrzeń nigdy się nie urzeczywistnią. Nie miała przecież żadnego przygotowania. Na jej korzyść teoretycznie przemawiało wyłącznie doświadczenie w skokach spadochronowych. A jednak dla komunistycznego aparatu była idealną kandydatką do roli pierwszej kosmonautki. Należy pamiętać, że kosmiczny wyścig między USA a ZSRR miał przede wszystkim znaczenie propagandowe. Tierieszkowa była zaangażowana politycznie, miała chłopskie korzenie i była robotnicą. Powierzając jej tak trudną misję, Związek Radziecki chciał wysłać światu wiadomość, że „mateczka Rosja” nikogo nie dyskryminuje i każdemu daje równe szanse. Najlepsza z najlepszych? Do komisji wyłaniającej przyszłych kosmonautów, na czele której stał Nikołaj Kamanin, wpłynęło ponad 400 zgłoszeń, spośród których wyłoniono pięć kandydatek: Żannę Jorkinę, Tatianę Kuzniecową, Walentynę Ponomariową, Irinę Sołowiową i Walentynę Tierieszkową. Każda mogła pochwalić się dyplomem wyższej uczelni technicznej, uprawnieniami pilotki i doświadczeniem w lotach testowych. Każda poza Tierieszkową, a jednak Nikita Chruszczow zarządził, że w kosmos poleci tkaczka, mimo że ta nie dorastała do pięt swoim kontrkandydatkom. Braki w doświadczeniu i uprawnieniach nie oznaczały jednak, że Walentyna nie ma żadnych predyspozycji na kosmonautkę. Trening rekrutek rozpoczął się w 1962 roku. Obejmował naukę lotu odrzutowcem, skoki ze spadochronem i cały szereg testów, m.in. odporności na oddziaływanie siły odśrodkowej i stanu nieważkości. Kuzenicowa i Jorkina zostały wyeliminowane z programu. Do końca dotrwały tylko trzy kandydatki. Nie można jednak nie wspomnieć, że w ramach szkolenia Tierieszkowa nie odbyła ani jednego samodzielnego lotu MiG-iem. Walentyna Tierieszkowa w kosmosie Ostatnia załogowa misja w ramach programu Wostok rozpoczęła się 16 czerwca 1963 roku. Wostok 6 z Tierieszkową na pokładzie wystartował z Bajkonuru w Kazachstanie o godzinie 9:29. Lot trwał dwie doby, 22 godziny, 50 minut i 8 sekund. W tym czasie kosmonautka 48 razy okrążyła Ziemię. Lądowanie nastąpiło 19 czerwca 1963 roku. Z oficjalnych meldunków wynikało, że wszystko idzie jak po maśle. Walentyna pozdrawiała Komsomoł i partię, przesyłała podziękowania Nikicie Chruszczowowi i narodowi radzieckiemu. Oczywiście, że musiało tak to wybrzmieć. W końcu propaganda rządzi się swoimi prawami. Po latach wyszło jednak na jaw, że misja nie odbyła się bezproblemowo. W początkowej fazie lotu Tierieszkowa nie odpowiadała na komunikaty z bazy. Nie było to jednak spowodowane problemami z łącznością. Astronautka po prostu zasnęła. Źle znosiła stan nieważkości, poza tym uskarżała się na za ciasno zawiązane buty skafandra, uciskający hełm i niekomfortową pozycję w kapsule. Była przekonana, że nie dotrwa do końca. Prosiła o skrócenie misji, do czego jednak nie doszło. Walentyna Tierieszkowa bohaterką i gwiazdą Po powrocie władze uhonorowały ją tytułem Bohatera Związku Radzieckiego. W Moskwie przemówiła na Międzynarodowym Kongresie Kobiet, następnie wyruszyła w podróż po świecie. Wizytowała w Indiach, Pakistanie, Stanach Zjednoczonych i Polsce. Poznała wówczas wiele znakomitych osobistości, m.in. królową Elżbietę II. Znalazła się na ustach całego świata. Prasa okrzyknęła ją „królową niebios” i „Kolumbem w spódnicy”. Udana misja otworzyła jej drzwi do Wojskowego Instytutu Lotnictwa im. Żukowskiego w Moskwie. Studia ukończyła w 1969 roku jako inżynier kosmonauta. 8 lat później uzyskała tytuł doktorski. W 1967 roku została wybrana do Rady Najwyższej ZSRR, a 5 lat później została mianowana członkiem prezydium Rady Najwyższej. Do 1991 roku była członkiem Komitetu Centralnego KPZR. W 1989 roku wybrano ją do Rady Narodowości ZSRR. W 1997 roku zakończyła służbę w randze generała lotnictwa. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Kosmos 482 spadnie jutro rano na Ziemię. Radziecki lądownik może uderzyć w terytorium Polski
Kosmos 482 – radziecki lądownik wystrzelony w 1972 roku – po 53 latach na orbicie zbliża się do ponownego wejścia w atmosferę. Orbita statku przebiega nad Polską.
Spis treści: Cztery tytanowe kule z nieba Sonda z zegarem do tyłu Czy Polska jest zagrożona? Dziś w nocy lub jutro rano dojdzie do wejścia w atmosferę niezwykłego obiektu. Mowa o radzieckim lądowniku wenusjańskim Kosmos 482, który został wystrzelony 31 marca 1972 r. W wyniku problemów z silnikiem, sonda zamiast oddalić się w kierunku Wenus, została na orbicie okołoziemskiej. Ale niedługo spadnie na Ziemię. Co nas czeka? 31 marca 1972 roku, równo o godzinie 06:02 CEST, radziecka rakieta Mołnia 8K78M wyniosła na orbitę okołoziemską lądownik Kosmos 482. Doszło do tego zaledwie cztery dni po udanym starcie innej sondy wenusjańskiej – Wenera 8. Po osiągnięciu orbity parkingowej, statek kosmiczny poprawnie odłączył się od rakiety nośnej, a sonda kontynuowała lot. Części rakiety nośnej weszły w atmosferę ziemską po około dwóch dniach. Nie obyło się bez problemów. Cztery tytanowe kule z nieba W nocy z 2 na 3 kwietnia 1972 roku, godzinę po północy, w okolicach miejscowości Ashburton w Nowej Zelandii spadły cztery rozżarzone kule wykonane ze stopu tytanu. Każda z nich o masie około 13,6 kg i średnicy 38 cm. Obiekty rozrzucone były w promieniu 16 km i utworzyły kratery uderzeniowe. Na szczęście nikt nie został ranny. Analizy przeprowadzone przez nowozelandzkich naukowców wykazały, że obiekty te pochodzą z ZSRR, o czym miała świadczyć m.in. zaawansowana technika spawania tytanu. Związek Radziecki zaprzeczył jednak, że pochodzą z któregoś z jego pojazdów. W rezultacie własność przeszła na rolnika, na którego terenie spadły fragmenty. Wydarzenie to znane jest jako incydent z kulami Ashburton. Sonda z zegarem do tyłu W tym czasie sonda powinna była oddalać się od Ziemi, jednak problem z timerem spowodował wyłączenie silnika stopnia ucieczkowego (Blok L) po zaledwie 125 sekundach od zapłonu. W rezultacie, zamiast lecieć w kierunku Wenus, sonda znalazła się na wydłużonej orbicie o apogeum 9806 km i perygeum 204 km. Aż wreszcie, po 53 latach od startu, Kosmos 482 wróci na Ziemię – i miejmy nadzieję, że spadnie do oceanu. Wszystko dlatego, że lądownik został zaprojektowany tak, aby przetrwać przejście przez atmosferę Wenus. W związku z czym jest całkiem możliwe, że jego fragmenty wejdą w atmosferę Ziemi. – Nawet jeśli ryzyko nie jest duże, to przy masie nieco poniżej pół tony i średnicy jednego metra, upadek lądownika przypominałby uderzenie meteorytu – tłumaczy Marco Langbroek z bloga SatTrackCam Leiden. – Analiza wejścia w atmosferę wykonana przy użyciu programu TUDAT sugeruje, że prędkość przy uderzeniu wyniesie około 65–70 m/s (ok. 242 km/godz.), o ile obiekt nie rozpadnie się wcześniej – dodaje. Czy Polska jest zagrożona? Dodajmy, że ponowne wejście w atmosferę radzieckiego statku kosmicznego nie będzie kontrolowane. Oznacza to, że nie mamy pewności, kiedy i gdzie dokładnie nastąpi ponowne wejście. Przy nachyleniu orbity 52 stopnie, wejście w atmosferę może nastąpić w dowolnym miejscu między 52° szerokością geograficzną północną a 52° szerokością geograficzną południową. Obecnie uznaje się, że powinno to nastąpić 9–10 maja, jednak to zależy od wielu czynników, w tym m.in. od aktywności Słońca w danym okresie. Najnowsze wyliczenia mówią o godz. 8 w sobotę, 10 maja, plus minus 9 godzin. Chociaż szanse, że przyziemienie nastąpi nad lądem lub obszarem zaludnionym, są niewielkie, niewygodnym szczegółem jest to, że Kosmos 482 był sondą programu Wenera. Został więc zbudowany tak, aby wytrzymać przyspieszenie oraz wysokie ciśnienie i ekstremalne ciepło Wenus. W efekcie większość lądownika może przetrwać wejście w ziemską atmosferę. Polska w zasięgu Zważając na powierzchnię ziemskich mórz i oceanów, można przyjąć, iż sonda prawdopodobnie spadnie do oceanu. Jednak inklinacja satelity to wartość maksymalna szerokości geograficznej, nad którą jest widoczny, a Polska znajduje się między 49° a 55° N. Warszawa to ok. 52,2° N – czyli teoretycznie w zasięgu. Po ostatnich problemach z fragmentami rakiety Falcon 9 należy mieć nadzieję, że tym razem schodzący w niekontrolowany sposób statek kosmiczny spadnie do oceanu. Źródło: SatTrack Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
W bitwie o Stalingrad zginęło 2 mln ludzi. Krwawa batalia odmieniła losy II wojny światowej
W niecałe pół roku walk o Stalingrad śmierć poniosło nawet 1,1 mln żołnierzy i cywili radzieckich i prawie drugie tyle Niemców i ich sojuszników. Dlaczego największa bitwa frontu wschodniego II wojny światowej miała miejsce nie pod stołeczną Moskwą czy Lenigradem, a w mieście na południu Rosji, nad Wołgą? Co sprawiło, że odmieniła losy całej kampanii?
W tym artykule: Plan Barbarossa i atak III Rzeszy na Związek Radziecki Impas na froncie wschodnim w 1942 roku Niemiecki atak na Kaukaz i Stalingrad Sowieci przejmują inicjatywę pod Stalingradem Bitwa stalingradzka, czyli „wojna szczurów” Wynik bitwy o Stalingrad Straty obu stron w bitwie stalingradzkiej Dlaczego bitwa o Stalingrad zaważyła na losach II wojny światowej? 22 czerwca 1941 roku niemiecka nawała ruszyła na ZSRR. W ten sposób Adolf Hitler zerwał niedawną współpracę z Józefem Stalinem. W przededniu jej wybuchu Niemcy wciąż nie mogli rzucić na kolana Wielkiej Brytanii. Rozstrzygnięcia w wojnie zaczęli więc szukać poprzez wyeliminowanie z niej Związku Radzieckiego. Najazd Wermachtu na Związek Radziecki był atakiem wyprzedzającym, który zaskoczył zbrojącą się po zęby w celach ofensywnych Armię Czerwoną. Plan Barbarossa i atak III Rzeszy na Związek Radziecki Pomimo licznych doniesień wywiadu i potężnej koncentracji niemieckich oddziałów, Stalin nie wierzył w tak nagłą i szybką decyzję Hitlera o ataku. Efektem tego mógł być tylko jeden. Radziecka obrona na zachodnich rubieżach ZSRR zawaliła się w pierwszych tygodniach wojny niczym domek z kart. Niemcy i ich sojusznicy osiągali szybkie sukcesy na trzech głównych kierunkach natarcia. Pierwszym z nich był kierunek północny, na państwa bałtyckie i Leningrad (dawniej Petersburg). Środkowa oś natarcia przebiegała na linii Mińsk-Moskwa. Południowe ugrupowanie wojsk niemieckich miało podążać z kolei w kierunku Lwowa, Kijowa, a dalej w stronę Kaukazu. Impas na froncie wschodnim w 1942 roku Siły obu armii były wyrównane. Wermacht nie dysponował przewagą, konieczną dla atakującego, by łatwo rzucić na kolana swojego przeciwnika. Niemcom sprzyjał za to element zaskoczenia, który przestał działać wraz z krzepnącą obroną radziecką i nadejściem jesiennych słot 1941 roku. Rozpaczliwie broniącym się sowietom udało się uratować Moskwę także dzięki szybkiemu nadejściu zimy. Plan Barbarossa zawiódł i Niemcom nie udało się pokonać Rosji w ramach jednej kampanii. Kampania wrześniowa – mało znane fakty. Skąd wziął się mit o kawalerii szarżującej na czołgi? Kampania wrześniowa, zwana też wojną obronną 1939 roku, mimo dotkliwej polskiej porażki nie przebiegła dokładnie według planu Niemiec. Ile tak naprawdę krajów zaatakowało wówczas Polsk.. W 1942 roku front ustabilizował się, a niemiecka generalicja zaczęła szukać możliwości wyjścia z narastającego impasu. Miało być nim przede wszystkim dojście do roponośnych pól na Kaukazie, a także uniemożliwienie Sowietom prowadzenia żeglugi na Wołdze i transportu zaopatrzenia w ramach Lend-Lease od zachodnich aliantów. Rezultatem tych wszystkich zamierzeń miało być gospodarcze wyniszczenie ZSRR i przechylenie szali zwycięstwa na stronę III Rzeszy. Niemiecki atak na Kaukaz i Stalingrad W ramach operacji Fall Blau (Plan Niebieski) Niemcy planowali także wykonać pomocnicze uderzenie na Stalingrad. Było to wówczas duże przemysłowe miasto w dolnym biegu Wołgi, która wraz z górami Ural oddzielała europejskie i azjatyckie tereny dawnej i obecnej Rosji. Bitwa o Stalingrad dodatkowo nabrała jeszcze wymiaru propagandowego. Dla Hitlera zajęcie wielkiego miasta imienia jego wielkiego wroga stało się obsesją, która w końcu przesłoniła mu właściwe militarne cele. Niemiecki dyktator życzył sobie od swoich żołnierzy nie tylko blokady Stalingradu i unieszkodliwienia jego przemysłu, ale także pełnego zajęcia miasta. Pomóc w tym mieli Niemcom ich sojusznicy z całej Europy. Najliczniejsze z nich były siły rumuńskie, węgierskie i włoskie. Wehrmacht zgodnie z założeniami swojego planu zdołał głęboko wedrzeć się w sowieckie linie na południu ZSRR. Oddział niemieckich strzelców zawiesił nawet swoją flagę na najwyższym kaukaskim szczycie, czyli na Elbrusie. Niemcy zbliżali się do radzieckich pól naftowych w Baku, w Azerbejdżanie. Na jesieni 1942 roku Niemcy zdołali także otoczyć częściowo Stalingrad. Po ciężkich walkach nazistowska armia zajęła centrum tego miasta nad Wołgą. Sowieci przejmują inicjatywę pod Stalingradem Krwawy wysiłek Wehrmachtu poszedł jednak na marne. Rosjanie, Ukraińcy i przedstawiciele innych narodów ZSRR stawiali Niemcom zadziwiająco twardy opór. Przyczynił się do tego między innymi słynny rozkaz Józefa Stalina z lata 1942 roku: „Ani kroku wstecz!”. Już w listopadzie 1942 Sowieci rozpoczęli kontrnatarcie. Dzięki wielkiemu wysiłkowi Armii Czerwonej i nieewakuowanych mieszkańców Stalingradu, 6. Armia pod dowództwem gen. Friedricha Paulusa znalazła się w otoczeniu. Została zupełnie odcięta od pozostałych wojsk niemieckich. W wielkim kotle znalazło się blisko 300 tys. żołnierzy. Hitler kategorycznie odmówił von Paulusowi możliwości przebijania się przez pierścień okrążenia na własne tyły. 6 Armia miała czekać na nadejście odsieczy z zewnątrz i wykrwawiać przeciwnika. Zaopatrzenie dla okrążonych starano się początkowo dostarczać drogą lotniczą. Jednak w żaden sposób nie mogło ono w pełni zaspokoić potrzeb niemieckiego ugrupowania. Bitwa stalingradzka, czyli „wojna szczurów” Wzięci w kleszcze żołnierze Wehrmachtu walczyli do końca zgodnie z rozkazem Hitlera pomimo swojego dramatycznego położenia. Jednak Sowietom już drugi raz z rzędu w trakcie tej wojny sprzyjał „generał mróz”. Zarówno w trakcie boju pod Moskwą w 1941 roku, jak i rok później w czasie bitwy stalingradzkiej niemieccy żołnierze musieli walczyć w ekstremalnych dla siebie warunkach pogodowych. Temperatura sięgała minus 30 stopni Celsjusza. Oprócz zimna, pozostający w kleszczach Niemcy coraz szybciej zaczęli odczuwać braki w zaopatrzeniu. Żołnierzom Wehrmacht coraz bardziej zaczęła zaglądać w oczy klęska głodu. W Stalingradzie brutalnie walczono o każdą ulicę i niemalże każdy budynek. Żołnierze obu stron strzelali do siebie na minimalnie krótkim dystansie. Nierzadko walczyli także wręcz, używając do tego nie tylko kolb karabinów i bagnetów, ale także i saperek. Na porządku dziennym był bezpośredni kontakt między wrogimi stronami. Do tego dochodziła niezwykle duża intensywność starć ze względu na nagromadzenie olbrzymich mas wojsk na niewielkim terenie. Z tych właśnie powodów walczący w murach Stalingradu Niemcy nazwali tę bitwę „wojną szczurów”. Wynik bitwy o Stalingrad Sowieci coraz skuteczniej zacieśniali pierścień okrążenia wokół armii Paulusa, na końcu dzieląc to ugrupowanie na dwie części. Żołnierze Stalina zaatakowali także ugrupowanie niemieckie nad Donem, starające się iść Paulusowi z odsieczą. To wszystko razem doprowadziło do ostatecznego zwycięstwa ZSRR w bitwie stalingradzkiej. Pogoda odgrywała kluczową rolę podczas II wojny światowej. Dane meteorologiczne były bezcenne Konflikt dotarł nawet pod koło podbiegunowe. W walkach uczestniczyły nie tylko okręty i samoloty, lecz także naukowcy i Grenlandczycy na psich zaprzęgach. Nie chodziło o zdobycze terytorialn... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/pogoda-odgrywala-kluczowa-role-podczas-walk-jak-dane-atmosferyczne-wplywaly-na-uklad-sil-na-froncie-17d8d48.jpg" width="938" height="624" alt="Pogoda odgrywała kluczową rolę podczas walk. Jak dane atmosferyczne wpływały na układ sił na froncie?" title="Pogoda odgrywała kluczową rolę podczas walk. Jak dane atmosferyczne wpływały na układ sił na froncie?" /> 31 stycznia 1942 czerwonoarmiści wdarli się do sztabu nazistowskiego dowódcy. Dopiero co awansowany na feldmarszałka Paulus rozczarował Hitlera. Führer liczył, że dowódca popełni samobójstwo i nie da wziąć się żywcem Sowietom. Niemiecki dowódca skapitulował, a także poszedł w niewoli na współpracę ze swoimi niedawnymi wrogami. Niemiecki generał jeszcze w trakcie wojny agitował przez radio przeciwko Führerowi. Po zakończeniu działań wojennych i po powrocie z ZSRR dostał od władz NRD przydział na willę, luksusowy samochód, a nawet pozwolenie na noszenie osobistej broni. Straty obu stron w bitwie stalingradzkiej Resztki niemieckiej 6 Armii wobec braku alternatywy poszły do radzieckiej niewoli podobnie jak ich dowódca. Do łagrów trafiło około 100 tys. Niemców. Jednak tylko 6 tys. z nich przeżyło Gułag i po 1953 roku wróciło do Niemiec. III Rzesza i jej sojusznicy w całej operacji stalingradzkiej stracili łącznie ok. 850 tys. żołnierzy. Sowieci musieli liczyć się ze śmiercią ponad 1,1 mln wojskowych i cywilów. Krwawa łaźnia nad Wołgą okazała się punktem zwrotnym w całej II wojnie światowej. Stało się tak nawet pomimo tego, że jej militarne znaczenie początkowo nie było aż tak duże. Dlaczego bitwa o Stalingrad zaważyła na losach II wojny światowej? Po niezwykle poważnym i nieodwracalnym uszczupleniu sił na skutek likwidacji kotła stalingradzkiego, Niemcy musieli uzupełniać braki na froncie wschodnim przez ściąganie oddziałów z zachodu. To szybko przekuło się na sukcesy aliantów. Zaraz po Stalingradzie kruszyć zaczął się też system niemieckich sojuszy. Z „objęć Hitlera” dość szybko wyszli zarówno Włosi, jak i Rumuni. W końcu zmienili nawet front i pod koniec wojny zaczęli walczyć z niedawnymi niemieckimi sojusznikami. Od zwycięstwa w bitwie stalingradzkiej inicjatywę w walce przejęli alianci. Hitlera stać było już tylko na nieskuteczne zrywy, jak wydana sowietom bitwa pod Kurskiem jeszcze latem 1943 roku czy ostatnia rozpaczliwa ofensywa w Ardenach na Zachodzie, na przełomie lat 1944–1945. Źródło: A. Beevor, Stalingrad, 2010 Nasz ekspert Hubert Rój Współpracownik redakcji National Geographic. Pasjonuje się historią XX wieku, a także gotowaniem. Nadmiar czasu wolnego najchętniej przeznacza na rzecz najważniejszą ze wszystkich rzeczy nieważnych, czyli futbol.
Katyń to miejsce wyjątkowo bestialskiej zbrodni. Przez 50 lat w Polsce nie wolno było o niej mówić
Jak to się stało, że aż tylu oficerów Wojska Polskiego znalazło się w 1939 roku w rękach Sowietów? Dlaczego Katyń stał się miejscem zbrodni? Dlaczego Polacy nie byli w stanie stawić jakiegokolwiek oporu? I dlaczego prawda o zbrodni katyńskiej wyszła na światło dzienne dopiero po blisko 50 latach?
W tym artykule: Odwrót polskiego wojska na wschód i na przedmoście rumuńskie Sowieci internują polskich żołnierzy i oficerów Losy Polaków ewakuujących się na wschód w 1939 roku Tragiczny los polskich oficerów w rękach Stalina Polacy – pierwszy naród ukarany przez Stalina Katyń: przebieg zbrodni Odpowiedzialność za zbrodnię katyńską Zmowa milczenia mocarstw w sprawie mordu na polskich oficerach Amerykańskie śledztwo w sprawie Katynia Rosjanie przyznają się do winy za zbrodnię katyńską „Piąta rano. Od świtu dzień rozpoczął się szczególnie. Wyjazd karetką więzienną w celkach (straszne!). Przywieziono gdzieś do lasu; coś w rodzaju letniska. Tu szczegółowa rewizja. Zabrano zegarek, na którym była godzina 6.30 (8.30). Pytano mnie o obrączkę, którą (...). Zabrano ruble, pas główny, scyzoryk” – w tym miejscu urywa się pamiętnik jednej z ofiar zbrodni katyńskiej, mjr Adama Solskiego, datowany na 9 kwietnia 1940. Zaraz po napisaniu tych słów polski oficer został zastrzelony przez NKWD. Mjr Solski podzielił los przynajmniej 21 768 oficerów armii czynnej, jak i rezerwy, wielu przedstawicieli polskich elit, inteligencji i wyższego duchowieństwa. Wszyscy oni zginęli w lasach Katynia i w ciemnych kazamatach więzień NKWD w Charkowie i w Twerze. Co doprowadziło ich do tego tragicznego finału? Odwrót polskiego wojska na wschód i na przedmoście rumuńskie Niemiecki Blitzkrieg we wrześniu 1939 roku spowodował, że jednym z głównych założeń polskich oddziałów był generalny odwrót we wschodnim kierunku. Na Kresy zmierzały nie tylko zwarte ugrupowania Wojska Polskiego, ale też całe chmary dopiero co zmobilizowanych żołnierzy, a także oficerów rezerwy oczekujących na przydział do formujących się jednostek. Sytuacja polityczna II Rzeczpospolitej w tym czasie szybko uległa fatalnemu załamaniu. 17 września 1939 roku polską wschodnią granicę przekroczyła Armia Czerwona. Sowieci zrealizowali w ten sposób postanowienia płynące z paktu Ribbentrop-Mołotow. Razem z III Rzeszą dokonali IV rozbioru Polski. Atak Niemiec na Polskę, czyli wrześniowa apokalipsa. Wtedy wszystko sprzysięgło się przeciwko nam Atak Niemiec na Polskę we wrześniu 1939 roku to jeden z najczarniejszych rozdziałów w polskiej historii. Trwająca nieco ponad miesiąc walka doprowadziła do upadku polskiej państwowości i d... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/atak-niemiec-na-polske-czyli-wrzesniowa-apokalipsa-wtedy-wszystko-sprzysieglo-sie-przeciwko-nam-fot-pictorial-parade-getty-images-0051809.jpg" width="938" height="504" alt="Atak Niemiec na Polskę, czyli wrześniowa apokalipsa. Wtedy wszystko sprzysięgło się przeciwko nam (fot. Pictorial Parade/Getty Images)" title="Atak Niemiec na Polskę, czyli wrześniowa apokalipsa. Wtedy wszystko sprzysięgło się przeciwko nam (fot. Pictorial Parade/Getty Images)" /> W obliczu tej dziejowej tragedii jedynym wyjściem dla ratowania siły żywej polskiego wojska było wycofywanie się na tak zwane przedmoście rumuńskie. Zgodnie z ustaleniami z rumuńskimi sojusznikami, Polacy mieli mieć zapewnioną drogę ewakuacji na Zachód właśnie przez ten kraj. Nie wszyscy jednak polscy żołnierze i oficerowie znali te ustalenia albo też nie byli w stanie właściwie zareagować w obliczu wojennej zawieruchy i szalejącej dezinformacji. Sowieci internują polskich żołnierzy i oficerów Wielu polskich żołnierzy wycofując się na wschód przed Niemcami wpadało w ręce bolszewików prosto z dworców kolejowych, nierzadko z całym wyposażeniem. Zdezorientowani Polacy w większości przypadków nie podejmowali prób walki z aresztującymi ich Sowietami, także ze względu na mglisty rozkaz marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego. Naczelny Wódz Polskich Sił Zbrojnych w swojej dyrektywie napisał: „Z bolszewikami nie walczyć, chyba w razie natarcia z ich strony albo próby rozbrojenia oddziałów”. Internowanie polskich żołnierzy i oficerów wbrew wszelkim konwencjom międzynarodowym często odbywało się także na drodze podstępu. Czerwonoarmiści zapewniali Polaków o umożliwieniu ewakuacji, czasem pozorowano rzekomy sojusz polsko-radziecki przeciwko Niemcom. W ten oto sposób do sowieckiej niewoli w kilka tygodni trafiło ponad 230 tys. polskich żołnierzy, policjantów, żandarmów, urzędników państwowych i duchownych. Losy Polaków ewakuujących się na wschód w 1939 roku Liczba więzionych przez ZSRR w krótkim czasie nieco zmalała. Część uwięzionych Sowieci przekazali swoim niemieckim sojusznikom, blisko 10 tysiącom z nich udało się zbiec, a ponad 40 tys. zostało zwolnionych (dotyczyło to przede wszystkim szeregowych żołnierzy). Pozostali polscy więźniowie zostali poddani weryfikacji i segregacji. Nieliczni zdecydowali się na podjęcie współpracy z NKWD. Ogromna masa jeńców-szeregowców została przewieziona do łagrów na wschodzie ZSRR. Z kolei oficerowie i urzędnicy państwowi zostali osadzeni w specjalnych obozach w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie na terenie zachodnich obwodów ZSRR. Wszystkie z nich zostały utworzone na terenie dawnych prawosławnych monasterów, zlikwidowanych uprzednio przez radziecką władzę. Tragiczny los polskich oficerów w rękach Stalina Uwięzieni polscy oficerowie i urzędnicy państwowi byli dla Sowietów tak zwanym obcym elementem klasowym. Wprost określił ich tak Ławrientij Beria, Ludowy Komisarz Spraw Wewnętrznych ZSRR w tajnej notatce do Józefa Stalina: „Zdeklarowani i nie rokujący nadziei poprawy wrogowie władzy sowieckiej”. Zgodnie z decyzją Stalina zostali oni przeznaczeni do rozstrzelania. Notatka została asygnowana dodatkowo podpisami wspomnianego Berii, a także innych członków Biura Politycznego Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików) – Woroszyłowa, Mołotowa i Mikojana. W ten sposób bezprawnie przetrzymywani oficerowie zostali skazani na śmierć bez postawienia zarzutów, bez przeprowadzonego śledztwa i bez możliwości obrony. Polacy – pierwszy naród ukarany przez Stalina Polacy jako naród znaleźli się „na celowniku” Stalina i jego wierchuszki już wcześniej. Jeszcze przed wybuchem II wojny światowej w wyniku tzw. operacji polskiej NKWD, w latach 1937–1938 wymordowano ponad 110 tys. Polaków. Kilkanaście tysięcy przedstawicieli polskiej mniejszości trafiło z kolei do rozrastających się wówczas łagrów. Byli to obywatele ZSRR, mieszkający głównie w zachodniej części tego kraju, na dawnych krańcach I Rzeczypospolitej. Operacja Barbarossa to decydujące starcie II wojny światowej. Celem była totalna zagłada przeciwnika Największa wojskowa operacja w dziejach. Miliony żołnierzy z obu stron, setki tysięcy wojskowego sprzętu i tylko jeden cel – totalne zwycięstwo i totalna zagłada przeciwnika. Tak wygląda.. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/operacja-barbarossa-fot-universal-history-archive-universal-images-group-via-getty-images-99ff10c.jpg" width="938" height="579" alt="Operacja Barbarossa (fot. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" title="Operacja Barbarossa (fot. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" /> Polacy ucierpieli także po wcieleniu wschodnich województw II Rzeczpospolitej do Związku Radzieckiego na skutek agresji sowieckiej z 17 września 1939 roku. Po przymusowej paszportyzacji (nadaniu obywatelstwa ZSRR Polakom), przystąpiono do akcji kolektywizacji rolnictwa i tzw. rozkułaczania. Na przełomie lat 1940–1941 Sowieci posłali do łagrów na Syberii i w Kazachstanie ponad 320 tys. polskich obywateli. Katyń: przebieg zbrodni Rozstrzeliwania w trakcie „akcji polskiej”, jak i liczne mordy popełniane w czasie deportacji były popełniane przez enkawudzistów w podobny sposób, co ludobójstwo katyńskie. Często nieświadome swojego losu ofiary zbrodni miały związane na plecach ręce. Sowieccy kaci oddawali strzał z pistoletu z bliskiej odległości w tył głowy i zaraz potem wrzucali ciała Polaków do dużych dołów, zbiorowych mogił. Oficerów transportowano na miejsce zbrodni na leśnych polanach przede wszystkim niewielkimi karetkami więziennymi zwanymi czornyj woron (czarny kruk). Sposób transportu ofiar zbrodni katyńskiej nieznacznie różnił się w zależności od miejsca zbrodni. Poza lasem w Katyniu, polskich oficerów mordowano bowiem też w Charkowie (siedziba lokalnego NKWD), a potem grzebano w rejonie osady Piatichatki. Więźniów z Ostaszkowa Sowieci zabijali z kolei w Twerze (ówcześnie Kalinin) i chowali w masowych grobach w Miednoje. Oprócz tego polscy oficerowie ginęli z rąk NKWD także w Kijowie (grzebani przede wszystkim w Bykowni) i Mińsku (pochowani w Kuropatach). Łącznie, we wszystkich miejscach kaźni zbrodni katyńskiej, rozstrzelano blisko 22 tys. oficerów i urzędników państwowych II Rzeczpospolitej. Odpowiedzialność za zbrodnię katyńską Kiedy w kwietniu 1943 roku Niemcy odkryli masowe groby polskich oficerów w lesie katyńskim, najbardziej palącą kwestią stała się odpowiedzialność za popełnioną zbrodnię. Oskarżeni przez III Rzeszę Sowieci z właściwą sobie przewrotnością od razu starali się przerzucić winę właśnie na stronę niemiecką. Kiedy rząd polski na uchodźstwie wystąpił do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża z prośbą o przeprowadzenie śledztwa w tej sprawie, Stalin zerwał stosunki dyplomatyczne z gabinetem premiera Władysława Sikorskiego. Po zainstalowaniu w Polsce marionetkowego rządu komunistycznego stało się jasne, że Warszawa w tej sprawie będzie mówiła jednym głosem razem z Moskwą. Aż do 1956 roku i do odwilży gomułkowskiej, PRL uznawała publicznie radziecką wersję wydarzeń. Głosiła ona, że polscy oficerowie zginęli z rąk niemieckich. Zmowa milczenia mocarstw w sprawie mordu na polskich oficerach Mało przekonującą wersję o niemieckim sprawstwie ZSRR próbował forsować nawet w czasie procesu norymberskiego po zakończeniu II wojny światowej. Nie spotkało się to z aprobatą zachodnich aliantów. Anglicy i Amerykanie posiadali wywiadowczą wiedzę o wydarzeniach z lat 1939–1940 i o losie zaginionych Polaków. Jednak ze względów politycznych nie podjęli w tym zakresie żadnych działań. Zarówno Wielka Brytania, jak i USA nadal pozostawały bowiem członkami koalicji antyhitlerowskiej razem ze Związkiem Radzieckim. Amerykańskie śledztwo w sprawie Katynia Sytuacja zmieniła się wraz z zapadnięciem w Europie żelaznej kurtyny. Nowy podział Starego Kontynentu i całego świata na dwa główne bloki stał się szczególnie jaskrawy w czasie konfrontacji w Korei w 1950 roku. Amerykanie starli się wówczas z komunistami koreańskimi wspieranymi przez ZSRR. Polskie nekropolie na świecie Zbliżają się dni, w których całymi rodzinami odwiedzamy groby bliskich nam zmarłych. Podróżujemy do rodzinnych stron lub wręcz przeciwnie, jedziemy w odległe miejsca, by uczcić pamięć ... Polityka USA wobec Stalina stała się bardziej kategoryczna i konfrontacyjna także i w Europie. Tym samym w latach 1950–1952 w USA doszło do powstania specjalnej komisji senackiej. Dochodzenie Amerykanów wykazało i potwierdziło odpowiedzialność Związku Radzieckiego za zbrodnię katyńską. Rosjanie przyznają się do winy za zbrodnię katyńską W latach 1956–1989 Katyń był w Polsce tematem tabu. Rząd PRL nie zajmował w tej sprawie żadnego stanowiska. Wszelkie próby podejmowania tej kwestii publicznie traktował jako wystąpienia przeciwko polskiej racji stanu. Jej podstawowym założeniem według polskich komunistów było stanie w jednym szeregu z ZSRR. Dopiero rozpad bloku wschodniego, pieriestrojka w ZSRR i demokratyczne zmiany w Polsce w 1989 roku zmieniły podejście do zbrodni katyńskiej. W 1990 roku rządzony przez Michaiła Gorbaczowa Związek Radziecki przyznał się do odpowiedzialności NKWD za zbrodnię na polskich oficerach. W 1992 roku potwierdził to także prezydent nowo powstałej Federacji Rosyjskiej, Borys Jelcyn. Źródło: A. Kunert, Katyń – ocalona pamięć, Warszawa, 2010. Nasz ekspert Hubert Rój Współpracownik redakcji National Geographic. Pasjonuje się historią XX wieku, a także gotowaniem. Nadmiar czasu wolnego najchętniej przeznacza na rzecz najważniejszą ze wszystkich rzeczy nieważnych, czyli futbol.
Operacja Barbarossa to decydujące starcie II wojny światowej. Celem była totalna zagłada przeciwnika
Największa wojskowa operacja w dziejach. Miliony żołnierzy z obu stron, setki tysięcy wojskowego sprzętu i tylko jeden cel – totalne zwycięstwo i totalna zagłada przeciwnika. Tak wyglądał początek wojny niemiecko-sowieckiej, czyli Operacja Barbarossa.
W tym artykule: Droga Hitlera do opanowania Europy Ostatnie chwile przed burzą 22 czerwca 1941 roku Dlaczego Stalin nie wierzył w atak Niemiec? Niemieckie plany napaści na ZSRR Operacja Barbarossa i wielkie sukcesy Niemców Bitwa pod Moskwą i zatrzymanie Niemców przez Armię Czerwoną Wojna totalna. Niemiecka eksterminacja ludności ZSRR Plan głodowy i blokada Leningradu Tragiczny los radzieckich jeńców w niemieckiej niewoli Od wojny błyskawicznej do wojny na wyniszczenie 22 czerwca 1941 roku Adolf Hitler uprzedził Józefa Stalina i zadał mu potężny, nieoczekiwany cios. Tak zaczął się najbardziej krwawy epizod II wojny światowej. Operacja Barbarossa przeszła do historii jako początek wojny totalnej, której wynik zdeterminował przyszłość Europy na długie lata. Droga Hitlera do opanowania Europy Apetyt Adolfa Hitlera rósł w miarę jedzenia. W końcu niemiecki dyktator stanął przed podobnym dylematem, z którym miał do czynienia Napoleon Bonaparte. Podobnie jak cesarz Francuzów, także i nazistowski tyran postanowił wyeliminować z wojny Rosję jeszcze przed ostatecznym podporządkowaniem sobie reszty Europy. Hitlerowskie Niemcy były świadome zaborczej i agresywnej natury Kraju Rad. Józef Stalin wykorzystał zaangażowanie III Rzeszy choćby w wojnę z Francją w 1940 roku. I dokonywał kolejnych agresji terytorialnych w Europie Środkowej. „Brunatni księża” wspierali nazistów. Używali nawet pozdrowienia „heil Hitler” Część księży używała w czasach III Rzeszy nazistowskiego pozdrowienia „heil Hitler”. Ich motywacje były różne. Tych, którzy pozostali w kapłaństwie i popierali narodowy socjalizm, ... Nad Hitlerem wisiało widmo ataku od wschodu przez swojego tymczasowego, chwiejnego partnera. Ponadto zakładany przez niemieckich planistów wyprzedzający atak na ZSRR miał jeszcze jeden cel. Naziści mieli tym sposobem kontynuować tradycyjną niemiecką ideę Drang nach Osten. A więc parcia na wschód i zdobywania dla siebie przestrzeni życiowej Ostatnie chwile przed burzą 22 czerwca 1941 roku Sowiecka wierchuszka na scenariusz zderzenia z Niemcami poważnie szykowała się jeszcze przed wybuchem II wojny światowej. Stalina zaskoczyło jednak szybkie tempo, z którym Hitler postanowił przystąpić do próby sił. Pakt Ribbentrop-Mołotow podpisany w sierpniu 1939 roku ustalał nie tylko podział stref wpływów w Europie Środkowej. Zakładał też bliską współpracę III Rzeszy i ZSRR na polu gospodarki. Do symboli początku inwazji Niemiec na Rosję w 1941 roku urosły wagony zaopatrzenia, które niemalże do ostatniej chwili zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami Sowieci dostarczali nazistom. Trwający sojusz niemiecko-radziecki nie przeszkadzał jednak obu stronom w przygotowaniach do wojny. Sowieci zainwestowali duże środki w rozbudowę systemu fortyfikacji na nowej granicy z Niemcami na terytoriach zdobytych na Polsce. Umocnienia te nazywane są dziś przez historyków linią Mołotowa. Dlaczego Stalin nie wierzył w atak Niemiec? Jak wobec tych wszystkich faktów wytłumaczyć więc zadziwiającą postawę Stalina? Do końca nie wierzył w niemiecką napaść, rażąco obniżając w ten sposób zdolności obronne swojego państwa. Wódz ZSRR wszelkie doniesienia o ewentualnym ataku III Rzeszy odczytywał jako dezinformację i grę zachodnich wywiadów. W jego rozumieniu angielska agentura miała grać na jak najszybsze zderzenie Rosji i Niemiec. Wyjaśniające listy w tej sprawie do Stalina słał nawet osobiście sam Adolf Hitler. Duże znaczenie dla postawy „czerwonego dyktatora” miała także subtelna gra niemieckich tajnych służb i trwająca rozgrywka w łonie sowieckiej wierchuszki. Niektórzy przedstawiciele kierownictwa partii z różnych względów nie chcieli burzyć u Stalina trwałego, wyrobionego już obrazu Niemiec. Przedstawiali je jako wiarygodnego sojusznika, który miał w 1941 roku rzekomo planować desant na Wielką Brytanię. Jakby tego było mało, Armia Czerwona latem 1941 roku wciąż nie otrząsnęła się w pełni po pyrrusowym zwycięstwie nad Finlandią w wojnie zimowej. Sowietom udało się co prawda odsunąć graniczną linię spod Leningradu. Jednocześnie krwawa wojna z małą fińską armią obnażyła wszelkie braki radzieckiego oręża. W dowództwie armii trwały rozliczenia i poszukiwania winnych takiego, a nie innego przebiegu walk. W wojsku nadal gorączkowo łatano kadrowe dziury po wielkiej czystce z lat 30. Wtedy Stalin przetrzebił dowódcze szeregi, pozbywając się kręgosłupa swojej armii. Niemieckie plany napaści na ZSRR Hitler planował zaskoczyć Stalina poprzez jak najszybszy atak, ale natrafił na przeszkody w realizacji tego planu. Niemcy zamiast atakować Związek Radziecki wiosną 1941 roku, musieli interweniować w Jugosławii i Grecji dla ochrony południowego frontu. Dopiero po spacyfikowaniu Bałkanów, Niemcy mogli skoncentrować się na przygotowaniu ataku na ZSRR. Jak się jednak później okazało, kilkumiesięczna zwłoka była dla III Rzeszy opłakana w skutkach. Atak Niemiec na Polskę, czyli wrześniowa apokalipsa. Wtedy wszystko sprzysięgło się przeciwko nam Atak Niemiec na Polskę we wrześniu 1939 roku to jeden z najczarniejszych rozdziałów w polskiej historii. Trwająca nieco ponad miesiąc walka doprowadziła do upadku polskiej państwowości i d... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/atak-niemiec-na-polske-czyli-wrzesniowa-apokalipsa-wtedy-wszystko-sprzysieglo-sie-przeciwko-nam-fot-pictorial-parade-getty-images-0051809.jpg" width="938" height="504" alt="Atak Niemiec na Polskę, czyli wrześniowa apokalipsa. Wtedy wszystko sprzysięgło się przeciwko nam (fot. Pictorial Parade/Getty Images)" title="Atak Niemiec na Polskę, czyli wrześniowa apokalipsa. Wtedy wszystko sprzysięgło się przeciwko nam (fot. Pictorial Parade/Getty Images)" /> Zanim doszło do tragicznego dla Niemców finału, niezwyciężony dotąd Wermacht skoncentrował na granicach z ZSRR kolosalne siły. Dość powiedzieć, że na linii od frontu fińskiego, przez tereny okupowanej Polski, aż do Rumunii hitlerowcy zebrali blisko 4,5 mln żołnierzy, prawie 4 tys. czołgów, około 13 tys. dział. Sowieckie niebo miało szturmować ok. 3 tys. samolotów. Jeszcze większe wrażenie może robić ilość sprzętu na stanie Armii Czerwonej. Sowieci tylko w swoich zachodnich okręgach wojskowych dysponowali imponująca liczbą ok. 13 tys. czołgów. W dużej mierze nie były one jednak przygotowane do działania, zwłaszcza w zakresie obrony. To samo można powiedzieć o stanie osobowym sowieckiego wojska. Dopiero opóźniona mobilizacja sprawiła, że pod bronią po kilku dniach od wybuchu wojny znalazło się 5 mln obywateli ZSRR. W żadnej dotąd wojennej operacji w historii nie zderzyły się ze sobą tak wielkie masy wojsk. Operacja Barbarossa i wielkie sukcesy Niemców Nad ranem 22 czerwca 1941 roku bez wypowiedzenia wojny Niemcy przekroczyli granicę z ZSRR i najechali na swojego dotychczasowego sojusznika. III Rzesza ruszyła do boju ze swoimi sojusznikami – z Finlandią, Węgrami, Rumunią. Plan Barbarossa zakładał błyskawiczne uderzenie na wroga zgodnie z doktryną Biltzkriegu, sprawdzoną choćby w kampanii polskiej czy francuskiej. Niemcy planowali rozgromić główne siły Armii Czerwonej na zachodzie ZSRR, zniszczyć sowiecką państwowość i dojść maksymalnie do linii Wołgi na południu i portu w Archangielsku nad Morzem Białym, bez planów marszu aż do Uralu. Niemcy od początku zakładali bowiem, że nie będą w stanie objąć swoim atakiem i przyszłą okupacją całego rozległego terytorium przeciwnika. Zmasowany atak połączonych sił piechoty i lotnictwa niedzielnym rankiem zgodnie z założeniami zaskoczył radziecką armię. Niemcy najechali ZSRR poprzez ścisłe współdziałanie trzech głównych ugrupowań. Grupa Armii „Północ” ruszyła na Leningrad z terenów Finlandii. Na Moskwę miała za zadanie kierować się Grupa Armii „Środek”. Z kolei głównym założeniem Grupy Armii „Południe” było przeprowadzenie natarcia na Ukrainę z późniejszym wyjściem na Kaukaz. Armie III Rzeszy szybko zaczęły odnosić oszałamiające wręcz sukcesy. Zdezorientowana Armia Czerwona chwiała się w posadach, a jej dowództwo nie mogło zbyt wiele poradzić na szybki marsz Niemców. W wielkich kotłach m.in. pod Mińskiem i pod Kijowem Wermacht wraz z siłami SS niszczył i brał do niewoli ogromne masy wojsk radzieckich. Dopiero pod Smoleńskiem Sowietom udało się postawić prącym do przodu Niemcom poważniejszy opór. Bitwa pod Moskwą i zatrzymanie Niemców przez Armię Czerwoną Hitlerowcy po kilku miesiącach wojny, we wrześniu 1941 roku, dotarli w końcu aż pod stolicę ZSRR. I to właśnie pod Moskwą wytracili w końcu impet uderzenia. Wielki wysiłek całego radzieckiego państwa i obywateli sprawił, że w końcu udało odrzucić się napastników. Znajdujący się w opałach Stalin zmienił retorykę, ogłaszając wielką wojnę ojczyźnianą całego „narodu radzieckiego”. W antyklerykalnej dotąd propagandzie sowieckiej znalazło się miejsce nawet na wątki religijne. W najbardziej krytycznym punkcie walk Sowieci rzucili do walk pod Moskwą ściągnięte znad granicy z Japonią dywizje syberyjskie. Stało się po tym, gdy okazało się, że Japończycy nie planują ekspansji na terytoria ZSRR od wschodu. Tajna wojna papieża. Czy Pius XII brał udział w spisku na życie Hitlera? Pius XII, którego po wojnie oskarżono o proniemieckie sympatie, w rzeczywistości przez wiele lat brał udział w spisku na życie Hitlera i pośredniczył w tajnych negocjacjach admirała Canari... Po stronie Stalina stanął także „generał mróz”, a jeszcze wcześniej jesienna słota. Stopniowe pogarszanie się pogody wyhamowało sunący nieprzerwanie do przodu Wermacht. Zatrzymanie wroga pod stolicą znacznie poprawiło morale broniących się czerwonoarmistów. Połączenie ideologii, patriotyzmu i przymusu sprawiło, że sowieccy obywatele zjednoczyli się wokół znienawidzonego dotąd wodza. I to pomimo wielu lat krwawego terroru, wielkiej czystki i kolektywizacji w latach 30. Postawa ludności ZSRR miała także swoje źródła w brutalnej polityce okupacyjnej Hitlera i jego dowództwa. Wojna totalna. Niemiecka eksterminacja ludności ZSRR Po doświadczeniach z bezwzględnej kampanii w Polsce, Adolf Hitler postanowił pójść w wojnie ze Stalinem o krok dalej. Niemieckie dowództwo wydało swoim żołnierzom szereg zbrodniczych rozkazów. Wpisywały się w obraz totalnej wojny dwóch totalitaryzmów. Wśród nich był m.in. rozkaz o komisarzach, który nakazywał żołnierzom natychmiastowe zabijanie komisarzy politycznych radzieckich oddziałów. Także na początku wojny niemiecko-radzieckiej w aktywną fazę weszła zagłada Żydów. Specjalnie utworzone oddziały policyjne Einsatzgruppen podążały ślad w ślad za regularną armią. Metodycznie zabijały żydowską ludność jeszcze przed oficjalnym postanowieniem niemieckim o tzw. ostatecznym rozwiązaniu kwestii żydowskiej. Plan głodowy i blokada Leningradu Całość niemieckich zamiarów zawojowania ZSRR spinał bestialski plan głodowy. Hitlerowcy docelowo zakładali śmierć z głodu kilkunastu milionów Rosjan, Ukraińców, Białorusinów i innych obywateli Związku Radzieckiego. A także zmuszenie dużej części z nich do emigracji na Syberię. Wszelkie nadwyżki żywności produkowane przez swoich słowiańskich niewolników naziści zamierzali przeznaczać na utrzymanie swojej armii i państwa. Rezultatem takiej polityki była choćby ludobójcza blokada Leningradu, która trwała aż 3 lata. Wermacht wykorzystując pomoc swoich fińskich sojuszników umyślnie starał się zagłodzić ludność tego miasta, co w dużej mierze osiągnął. Szacuje się, że głównie w wyniku głodu i mrozu zginęło tam wówczas nawet do 1 mln ludzi. Tragiczny los radzieckich jeńców w niemieckiej niewoli Żniwa śmierci Niemcy rozpętali także w obozach jenieckich. Po wielkich zwycięstwach na polach Ukrainy i Białorusi do niewoli trafiły setki tysięcy żołnierzy Armii Czerwonej. Szacuje się, że łącznie podczas wojny niemiecko-radzieckiej Niemcom poddało się prawie 6 mln czerwonoarmistów. Najstraszniejsze zbrodnie ludzkości. Kiedy zginęło najwięcej ludzi? Ten ranking daje do myślenia W której wojnie zginęło najwięcej ludzi? Czy liczba jej ofiar śmiertelnych była wyższa niż liczba ofiar niewolnictwa? Jak w tym kontekście ocenić europejski imperializm? Oto najstraszniej... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/najstraszniejsze-zbrodnie-ludzkosci-kiedy-zginelo-najwiecej-ludzi-i-z-jakiego-powodu-ten-ranking-daje-do-myslenia-fot-getty-images-71357b8.jpg" width="938" height="625" alt="Najstraszniejsze zbrodnie ludzkości. Kiedy zginęło najwięcej ludzi i z jakiego powodu? Ten ranking daje do myślenia (fot. Getty Images)" title="Najstraszniejsze zbrodnie ludzkości. Kiedy zginęło najwięcej ludzi i z jakiego powodu? Ten ranking daje do myślenia (fot. Getty Images)" /> Ze względu na głodowe racje żywnościowe, katastrofalne warunki sanitarne i eksterminacyjną politykę niemieckiego dowództwa śmierć poniosło ponad 3 mln żołnierzy Stalina. Sytuacja radzieckich jeńców była na tyle zła, że walki o najmniejszy kawałek chleba były codziennością. Kanibalizm stał się w obozach czymś powszechnym. Od wojny błyskawicznej do wojny na wyniszczenie Przeprowadzona w sposób błyskawiczny Operacja Barbarossa nie zakończyła się pełnym sukcesem Niemców. Rozciągnięte linie zaopatrzenia, pogarszająca się pogoda i krzepnący opór Sowietów sprawił, że wojna jeszcze przed styczniem 1942 roku zupełnie zmieniła swój obraz. Armia Czerwona z wielkim wysiłkiem odepchnęła Wermacht kilkaset kilometrów na zachód. Wykrystalizowała się wówczas linia frontu. Przełom w całej wojnie niemiecko-radzieckiej przyniosła dopiero bitwa pod Stalingradem na południowym obszarze teatru wojennego. Pod koniec 1942 roku i na początku 1943 potężne niemieckie siły zostały okrążone w niezwykle krwawej i zaciętej bitwie. Od tego czasu inicjatywę w wojnie z Hitlerem przejął Stalin. Nie wypuścił jej z rąk już do maja 1945 roku. Skala poświęcenia żołnierzy Armii Czerwonej w walce z hitlerowcami poraża swoimi rozmiarami. Pomiędzy czerwcem a grudniem 1941 roku na każdego zabitego Niemca przypadało 20 zabitych obywateli ZSRR. Poza utratą blisko 3 mln jeńców, niemieccy żołnierze zabili lub ranili niemal drugie tyle Rosjan, Ukraińców, Białorusinów i przedstawicieli innych nacji ZSRR. Niemieckie straty osobowe w czasie Operacji Barbarossa to ponad 700 tys. zabitych, rannych lub zaginionych. Źródła: N. Davies, Europa walczy. 1939-1945, Kraków, 2008. T. Snyder, Skrwawione ziemie, Warszawa, 2011.
Wojna zimowa 1939–1940. Jak „fiński Dawid” dał odpór „sowieckiemu Goliatowi”?
Finowie zostali poddani przez ZSRR historycznej próbie i zdali egzamin. Obronili swoje państwo, walcząc z parokrotnie silniejszym wrogiem. Jak udało się im uniknąć unicestwienia? Na czym polegała wojna zimowa?
W tym artykule: Nowy podział stref wpływu w Europie Środkowej w 1939 roku Starania ZSRR o przywrócenie Finlandii do swojej strefy wpływu Wojna zimowa Jak Finowie powstrzymali Sowietów w wojnie zimowej? Jak zakończyła się wojna zimowa? Wojna kontynuacyjna i wojna lapońska Dlaczego Finlandia była neutralna po II wojnie światowej? XX-wieczne losy Finlandii w pewnym stopniu przypominały losy Polski. Niepodległe fińskie państwo pojawiło się na mapie Europy po zakończeniu I wojny światowej na zgliszczach dawnego Imperium Rosyjskiego. Finowie, podobnie jak i Polacy, przez całe dwudziestolecie międzywojenne żyli w ciągłym zagrożeniu rewanżem ze strony Sowietów. Zarówno jedni, jak i drudzy w końcu doczekali się ostatecznie „czerwonej zemsty”. Nowy podział stref wpływu w Europie Środkowej w 1939 roku Władze ZSRR na czele z Józefem Stalinem skierowały swoją politykę zagraniczną w okresie poprzedzającym II wojnę światową na jeden główny cel. Chodziło nie tyle o ekspresowy „eksport rewolucji” na Zachód, co o odzyskanie stanu posiadania państwa rosyjskiego sprzed 1914 roku. Tym zamierzeniom miał pomóc taktyczny sojusz z nazistowskimi Niemcami, który przeszedł do historii pod nazwą paktu Ribbentrop-Mołotow. Porozumienie radziecko-niemieckie zakładało nowy podział stref wpływów w Europie Środkowej. Po agresji na Polskę 17 września 1939 roku i wcieleniu polskich Kresów Wschodnich do składu ZSRR, Sowieci ruszyli dalej, by egzekwować kolejne postanowienia paktu. Wszystko to działo się na oczach grającej na czas Europy Zachodniej na czele z Francją i Anglią. Mocarstwa zachodnie próbowały zyskać czas na przygotowanie się do konfrontacji z Niemcami. Rosjanie mieli więc wolne ręce. Starania ZSRR o przywrócenie Finlandii do swojej strefy wpływu Józef Stalin po udanej napaści na Polskę przeszedł zatem do wystosowania ultimatum w kierunku państw bałtyckich. Czerwony dyktator wymógł na Litwie, Łotwie i Estonii m.in. utworzenie stałych baz wojskowych Armii Czerwonej na terenie tych państw, czym de facto pozbawiał ich suwerenności. Podobne żądania Sowieci skierowali wobec Finlandii. Była jedyną kobietą uwielbianą przez Hitlera i Stalina. Jej szpiegowska kariera jest wspominana do dziś Była kobietą, której udało się pogodzić rzeczy niemożliwe. Uwielbiali ją zarówno Hitler, jak i Stalin. Pierwszy jako aktorkę, drugi – jako swoją agentkę. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/byla-jedyna-kobieta-uwielbiana-przez-hitlera-i-stalina-jej-szpiegowska-kariera-jest-wspominana-do-dzis-1b39285.jpg" width="517" height="700" alt="Była jedyną kobietą uwielbianą przez Hitlera i Stalina. Jej szpiegowska kariera jest wspominana do dziś" title="Była jedyną kobietą uwielbianą przez Hitlera i Stalina. Jej szpiegowska kariera jest wspominana do dziś" /> Ponadto ZSRR oczekiwał od Helsinek korekt granicznych na korzyść Moskwy, czyli przede wszystkim przesunięcia granicy dalej od przygranicznego Leningradu. A także demontażu tzw. linii Mannerheima, czyli pasa umocnień na przesmyku Karelskim. To najwęższy punkt między Zatoką Fińską a jeziorem Ładoga. Miejsce to stanowiło niejako bramę do Związku Radzieckiego od północnej strony. Radzieckie kierownictwo obawiało się, że w przyszłości skorzystają z niej przede wszystkim Niemcy. Wojna zimowa Przygotowane z mozołem fortyfikacje nosiły imię Carla Gustafa Mannerheima, dowódcy fińskich sił zbrojnych. Budowane z wielkim wysiłkiem całego państwa w okresie międzywojennym były największą nadzieją na skuteczną, samodzielną obronę przed wielkim sąsiadem. W młodej fińskiej republice od początku poważnie liczono się z możliwą sowiecką agresją pomimo podpisania paktu o nieagresji z ZSRR w 1932 roku (podobną umowę podpisała także Polska). W tym celu do wojny z ZSRR przygotowywano z rozmachem całe społeczeństwo, włącznie z liczną służbą pomocniczą kobiet. Finowie odrzucili ostatecznie większość radzieckich żądań. Sowieci wypowiedzieli traktat o nieagresji i po serii prowokacji granicznych 30 listopada 1939 zaatakowali Finlandię i rozpoczęli wojnę zimową. Zaraz potem powołali w celach propagandowych marionetkowy, komunistyczny rząd fiński. Armia Czerwona wystawiła do podboju ziem sąsiada blisko 600 tys. żołnierzy pod wodzą Klimienta Woroszyłowa. Stanęli oni naprzeciwko ok. 400 tys. Finów. Główne uderzenie radzieckie zostało przeprowadzone na przesmyku Karelskim w kierunku miasta Viipuri (ros. Wyborg). Jednak Rosjanie rozwinęli także kilka dużych grup uderzeniowych w trudniej dostępnych terenach na północ od jeziora Ładoga. Próbowali osaczyć Finów i rozciągnąć ich siły na całej, ponad 1000-kilometrowej linii frontu. Żołnierze dowodzeni przez Mannerheima byli znacznie gorzej wyposażeni, dysponowali wielokrotnie mniejszą liczbą broni ręcznej. Fińskie siły powietrzne i pancerne, podobnie zresztą jak marynarka, były wyjątkowo szczupłe i nie mogły w żaden sposób przeciwstawić się bolszewickiej wojenne machinie. Jak Finowie powstrzymali Sowietów w wojnie zimowej? Jednak Finowie na swoją korzyść mieli wykorzystać inne czynniki. Poza gęstą linią okopów, bunkrów i umocnień Finowie liczyli także na sprzyjające im warunki do prowadzenia wojny. Walki wybuchły zimą, co w grząskich, leśnych i bagnistych terenach Finlandii oznaczało dla Armii Czerwonej wielkie problemy z logistyką i pełnym wykorzystaniem technicznego potencjału. Zwłaszcza jeśli chodzi o artylerię, czołgi, ale także i lotnictwo. Dywizjon 303 to legenda polskiego lotnictwa. W bitwie o Anglię nasi piloci nie mieli sobie równych 1 września 1940 r., czyli w rocznicę pierwszych walk w Polsce, dopuszczono oficjalnie Dywizjon 303 do akcji. Polscy lotnicy wkrótce stali się bohaterami Anglików. W najważniejszym w bitwie o ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/dywizjon-303-to-legenda-polskiego-lotnictwa-w-bitwie-o-anglie-nasi-piloci-nie-mieli-sobie-rownych-fot-stanley-arthur-devon-wikimedia-commons-public-domain-958c55a.jpg" width="938" height="693" alt="Dywizjon 303 to legenda polskiego lotnictwa. W bitwie o Anglię nasi piloci nie mieli sobie równych (fot. Stanley Arthur Devon, Wikimedia Commons, public domain)" title="Dywizjon 303 to legenda polskiego lotnictwa. W bitwie o Anglię nasi piloci nie mieli sobie równych (fot. Stanley Arthur Devon, Wikimedia Commons, public domain)" /> Ze względu na terytorialną strukturę swojego wojska, fińscy żołnierze z reguły walczyli w swoich rodzinnych stronach, doskonale odnajdując się w zastanych warunkach na polach bitew. Naprzeciwko sobie mieli głównie krasnoarmiejców z odległych części ZSRR, dla których walka w zimowych warunkach była wyjątkowo trudna. W armii Mannerheima prym wiedli snajperzy, wcześniej pracujący jako myśliwi. Jednym z nich był choćby Simo Häyhä, uznawany za najskuteczniejszego strzelca wyborowego w historii. Żołnierz zwany „białą śmiercią” miał zabić łącznie 705 wrogów. Finowie stosowali białe maskujące mundury, wykorzystywali leśne kryjówki, zasadzki, nierzadko skutecznie wcielając w życie taktykę walki podjazdowej. Spryt, upór i wielkie poświęcenie „fińskiego Dawida” w walce z „sowieckim Goliatem” pozwoliły wytrzymać pierwsze uderzenie Armii Czerwonej i zadać jej potężne straty w pierwszym miesiącu wojny. Jednak już w styczniu 1940 roku, Finowie zostali zmuszeni pod naporem Sowietów do podjęcia rokowań pokojowych. W ich trakcie wciąż trwały jednak walki, a Armia Czerwona w końcu zdołała wykonać poważny wyłom w umocnieniach obrońców. Ostatecznie także i Stalin zdecydował się na jak najszybsze zakończenie walk w obliczu gęstniejącej sytuacji na arenie międzynarodowej. Przywódca ZSRR bał się odwrócenia sojuszy i wystąpienia Niemiec po stronie Finlandii. A także ewentualnej interwencji zbrojnej państw Zachodu lub ich aktywniejszego udziału w pomocy Finom. Jak zakończyła się wojna zimowa? To wszystko przyspieszyło zakończenie wojny. Pokój moskiewski zdecydował o utracie blisko 9% terytoriów przez Finlandię. Finowie musieli przesunąć swoje granice jeszcze bardziej w głąb swoich ziem względem utrzymanej linii frontu z czasów wojny. Ponadto Finlandia została zmuszona przez Rosjan do wydzierżawienia im posiadłości na półwyspie Hanko nieopodal Helsinek, stosunkowo daleko od granicy. Miała tam znaleźć się baza Armii Czerwonej, która „czuwała” nad zachowaniem neutralnego statusu Finlandii. Finowie ostatecznie ocalili niepodległość za wysoką cenę strat terytorialnych i przede wszystkim ludzkich. W wojnie zginęło ok. 25 tys. żołnierzy Sił Obrony Finlandii. Po stronie napastników straty były jednak druzgocąco większe. Ocenia się je na minimum 125 tys. zabitych i zaginionych. Stracono także ogromne ilości sprzętu wojskowego. Wojna zimowa była dla kierownictwa ZSRR zimnym prysznicem. Potężnie wyekwipowana, liczna radziecka armia poniosła kolosalne straty w walce z nielicznym i niedocenianym przeciwnikiem. Zawiodło zwłaszcza radzieckie dowództwo wojskowe. Już w trakcie operacji dowodzenie nad zgrupowaniem stracił nawet bliski zausznik Stalina, Woroszyłow. Został zastąpiony przez Siemiona Timoszenkę. Jeszcze wyższą cenę ponieśli inni wysocy rangą dowódcy, których oddziały zostały rozbite. Wyroki śmierci za „zdradę” i nieudolne dowodzenie zapadały w łonie Armii Czerwonej jeszcze w trakcie wojny. Wojna kontynuacyjna i wojna lapońska Swój dalszy ciąg wojna zimowa znalazła już po upływie półtora roku. 22 czerwca 1941 skończył się krótki sojusz niemiecko-rosyjski i wybuchła wojna. W najeździe niemieckim na ZSRR wzięli udział także i Finowie. Będąc w sojuszu z III Rzeszą, w krótkim czasie w ramach tzw. wojny kontynuacyjnej odzyskali to, co stracili w krwawej wojnie obronnej na przełomie lat 1939–1940. Wojska Mannerheima operowały także wówczas częściowo na terenach radzieckich, okupując je do 1944 roku. W tym roku pełnię inicjatywy na froncie wschodnim uzyskała już Armia Czerwona. Finowie podpisali wówczas rozejm z ZSRR i zerwali przymierze z Niemcami. W wyniku nacisków ZSRR zostali zmuszeni do „usunięcia” ich ze swojego terytorium, czego dokonali do kwietnia 1945 roku walcząc głównie na północnych terenach swojego kraju z nazistami w wojnie lapońskiej. W jej trakcie Finowie niejako wypychali na Zachód swoich niedawnych niemieckich towarzyszy broni. Dlaczego Finlandia była neutralna po II wojnie światowej? Ostateczne porozumienia pokojowe zostały podpisane w Paryżu 1947 roku. Potwierdzono granice wytyczone w czasie wojny zimowej z 1940 roku, nieznacznie je tylko poszerzając na korzyść ZSRR. Fińska armia miała jednak zostać w dużej mierze rozbrojona, a rząd w Helsinkach został zobowiązany do płacenia reparacji. Mimo tego Finowie znów zdołali zachować neutralność i nie wejść bezpośrednio w orbitę wpływów radzieckich. Zabójczy skarb dyktatora. Czy Churchill przyczynił się do śmierci Mussoliniego? Nie tylko śmierć Mussoliniego była tajemnicza. Jej dalszym ciągiem było zagadkowe zaginięcie skarbca i archiwów duce. Czy przyczynili się do tego włoscy komuniści i Churchill? Skutkiem obu wojen był także exodus tubylczej ludności fińskiej z terenów zajętych przez Armię Czerwoną. Już po 1940 roku kilkaset tysięcy ludzi opuściło swe domostwa. Łączną liczbę uciekinierów z fińskiej Karelii szacuje się na ok. 500 tys. osób. Finlandia po ustanowieniu żelaznej kurtyny przez lata stopniowo ograniczała sowieckie wpływy. Było to możliwe dzięki postępującej polityce rozprężenia na arenie międzynarodowej i swojemu względnie peryferyjnemu położeniu. Finowie powoli dryfując w kierunku Zachodu, ostatecznie także doprowadzili do zlikwidowania sowieckiej bazy pod swojej stolicy. Źródło: E. Engle, L. Paananen, Wojna zimowa. Sowiecki atak na Finlandię 1939–1940, Gdańsk, 2001
Agresja ZSRR na Polskę przypieczętowała jej los. Jak II Rzeczpospolita znalazła się w „dziejowym imadle”?
„Sowiety wkroczyły” – napisał 17 września znad granicy z Rumunią marszałek Edward Rydz-Śmigły. Był to ostatni akord II Rzeczpospolitej, która została zmiażdżona przez potężne uderzenie z dwóch stron. Po barbarzyńskim ataku Niemiec przyszła pora na cios w plecy, bo tym była agresja ZSRR na Polskę.
W tym artykule: Jak doszło do niemiecko-rosyjskiej współpracy w 1939 roku? Stosunki polsko-sowieckie przed 1939 rokiem Ukraińska i białoruska mniejszość w II RP a Sowieci Polsko-radziecki pakt o nieagresji i przygotowania do wojny Agresja ZSRR na Polskę Kto zaatakował Polskę w 1939 roku od wschodu? Dlaczego Polska nie broniła się w 1939 r. przed ZSRR w aktywny sposób? Opór Polaków przeciwko agresji ZSRR w 1939 roku Skutki najazdu ZSRR na Polskę w 1939 roku Wrzesień 1939 roku stał się dla Polski jednym z najczarniejszych miesięcy w dziejach. To właśnie wtedy wypełnił się scenariusz, którego jak ognia chcieli uniknąć polscy stratedzy dwudziestolecia międzywojennego. Rzeczpospolita dostała się w niszczycielskie „imadło” między III Rzeszą a Związkiem Radzieckim. Jak doszło do niemiecko-rosyjskiej współpracy w 1939 roku? Próba balansowania polskiej dyplomacji między Niemcami a Rosją w oparciu o sojusze z Anglią i Francją zakończyła się niepowodzeniem. Polityczne rachuby odpowiedzialnego za politykę zagraniczną II RP Józefa Becka musiały zawieść w obliczu naruszenia ładu światowego powstałego na konferencji w Wersalu. Misterną układankę ustaloną przez mocarstwa po I wojnie światowej zniweczyła postawa Adolfa Hitlera i Józefa Stalina. Obaj krwawi dyktatorzy reprezentowali dwa potężne państwa. Połączyła je żądza rewanżu za straty poniesione w Wersalu. Beneficjentem tych właśnie strat była Polska. Rzeczpospolita stała więc ością w gardle zarówno niemieckim nazistom, jak i Sowietom. Stosunki polsko-sowieckie przed 1939 rokiem Pomimo tego, przed wrześniową klęską starano się znaleźć jakikolwiek „sposób na życie” z czerwonym imperium. Wszystkie polskie rządy po 1918 roku doskonale zdawały sobie sprawę, że to właśnie Rosja bolszewicka uchodzi za największe niebezpieczeństwo dla funkcjonowania polskiego państwa. Ale jednocześnie wiedziały, że Polski nie stać na kolejne, samodzielne starcie z wielkim wschodnim sąsiadem. Trudno uwierzyć, że przetrwały 80 lat. Nieznane wcześniej kolorowe zdjęcia z II wojny światowej Kolorowe zdjęcia z czasów II wojny światowej to prawdziwa rzadkość. Dlatego każda zachowana w kolorze fotografia z tego okresu wywołuje ogromne emocje i pozwala, choć na chwilę, poczuć du... Stosunki polsko-sowieckie zaczęły się od prawdziwego trzęsienia ziemi. Była nim wojna polsko-bolszewicka, trwająca od 1919 do 1920. Doszło wtedy do odrzucenia Armii Czerwonej spod Warszawy daleko na wschód. Jednym z rezultatów tej wojny był także trwały rozejm i traktat pokojowy, podpisany w Rydze. Polska strona wychodziła wówczas z założenia, że podstawą przyszłych stosunków z odpartym bolszewickim agresorem będzie odpowiednio wytyczona granica. Po zwycięstwie w wojnie Polacy zadowolili się więc granicami szczuplejszymi niż historyczne, a więc te przedrozbiorowe 1772 roku. Obawiano się przede wszystkim wchłonięcia ziem ze zbyt dużą liczbą Ukraińców i Białorusinów. Ukraińska i białoruska mniejszość w II RP a Sowieci Niezależnie od tego bolszewicy od początku interpretowali ryskie ustalenia zupełnie inaczej. We właściwy dla siebie, przedmiotowy sposób Sowieci potraktowali pokój. Liczyli na to, że nowy organizm państwowy okrzepnie po trudnym czasie rewolucji i wojny domowej. Na dalszy plan odkładano kwestię zachodnich granic, za którymi zostały jednak miliony osób reprezentujących „bratnie” rzekomo dla Rosjan narody. Sprawa Małopolski Wschodniej (nazywanej także przez historiografię radziecką i ukraińską Ukrainą Zachodnią) szybko jednak stała się kością niezgody pomiędzy obydwoma sąsiadami. Miała na to wpływ postawa mniejszości ukraińskiej. Ukraińcy, bardziej wyemancypowani narodowo od Białorusinów, liczyli początkowo na decyzję społeczności międzynarodowej o przyznaniu przynajmniej szerokiej autonomii. Brali pod uwagę przewagę ludnościową nad Polakami w trzech województwach wschodnich RP (stanisławowskie, tarnopolskie, lwowskie). Po wielu turbulencjach Rada Ambasadorów przyznała w 1923 roku suwerenne prawa polski do ziem wschodnich. Między Zachodem a bolszewickim państwem doszło też do normalizacji stosunków. Końca dobiegły interwencje i liczenie na wewnętrzny rozpad „komunistycznego eksperymentu”. Miało to swoje przełożenie także na stosunki polsko-radzieckie. Polsko-radziecki pakt o nieagresji i przygotowania do wojny W 1934 roku podpisano pakt o nieagresji. A wcześniej także szereg różnych umów międzynarodowych pomiędzy II RP a ZSRR. Jednocześnie jednak po polskiej stronie powstał Korpus Ochrony Pogranicza. Polski sztab generalny szykował się głównie do nieuchronnej „dogrywki” z bolszewikami. Przygotowywał plany wojenne przede wszystkim właśnie na wschodnim kierunku. Była jedyną kobietą uwielbianą przez Hitlera i Stalina. Jej szpiegowska kariera jest wspominana do dziś Była kobietą, której udało się pogodzić rzeczy niemożliwe. Uwielbiali ją zarówno Hitler, jak i Stalin. Pierwszy jako aktorkę, drugi – jako swoją agentkę. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/byla-jedyna-kobieta-uwielbiana-przez-hitlera-i-stalina-jej-szpiegowska-kariera-jest-wspominana-do-dzis-1b39285.jpg" width="517" height="700" alt="Była jedyną kobietą uwielbianą przez Hitlera i Stalina. Jej szpiegowska kariera jest wspominana do dziś" title="Była jedyną kobietą uwielbianą przez Hitlera i Stalina. Jej szpiegowska kariera jest wspominana do dziś" /> Obraz chwiejności sytuacji między Polską a ZSRR dopełniać może niestabilna granica z ciągłym napadami na przejściach, kolejach i strażnicach. Jedna akcja wywiadowcza goniła za drugą. Zwłaszcza sowiecka strona dwoiła się i troiła na polu wyrafinowanej propagandy. Nietrwały pokój musiał znaleźć swój kres w kulminacyjnym 1939 roku. Jeszcze w marcu tego roku Józef Stalin wygłosił niesławną „kasztanową mowę”. Między wierszami wieszczył w niej zbliżenie Rosji z Niemcami. Dyktator dał jasno do zrozumienia, by państwa zachodnie nie liczyły na to, że ZSRR będzie za kogoś „wyciągał kasztany z ognia”. Agresja ZSRR na Polskę Żarzący się od wojny polsko-bolszewickiej spór o Kresy Wschodnie stał się kolejnym elementem w grze mocarstw zachodnich o równowagę. Anglicy i Francuzi, mimo zapewnień sojuszniczych wobec Polski, byli skłonni do tego, by niejako „kupić” dla siebie Rosję w grze z Niemcami. Za cenę polskich wschodnich województw. Polska i Japonia miały wspólnego wroga. Ten sojusz został jednak wystawiony na próbę Chociaż Polska i Japonia znalazły się w czasie II wojny światowej w przeciwnych obozach, służby wywiadowcze obu państw wciąż współdziałały! Obydwa kraje miały bowiem wspólnego wroga ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/chociaz-polska-i-japonia-znalazly-sie-w-czasie-ii-wojny-swiatowej-w-przeciwnych-obozach-sluzby-wywiadowcze-obu-panstw-wciaz-wspoldzialaly-6cd368e.jpg" width="882" height="700" alt="Chociaż Polska i Japonia znalazły się w czasie II wojny światowej w przeciwnych obozach, służby wywiadowcze obu państw wciąż współdziałały!" title="Chociaż Polska i Japonia znalazły się w czasie II wojny światowej w przeciwnych obozach, służby wywiadowcze obu państw wciąż współdziałały!" /> Rachuby te spełzły na niczym wobec wejścia w życie 23 sierpnia 1939 roku paktu Ribbentrop-Mołotow. Sowieci podzielili strefę wpływów nie z zachodnimi aliantami, ale ze swoim do niedawna największym ideologicznym wrogiem. Czyli z Hitlerem, wodzem nazistowskich Niemiec. Główna linia podziału wiodła przez linię Wisły. 1 września 1939 roku Niemcy napadli na Polskę bez wypowiedzenia wojny. Zgodnie z ustaleniami z tajnego protokołu niemiecko-rosyjskiego aktu, Sowieci zobowiązali się do niezwłocznego wkroczenia do Polski. To jednak uzależnione było od dwóch głównych czynników. Po pierwsze, Armia Czerwona musiała skończyć graniczne starcie z Japonią. W rezultacie bitwy pod Chałchin-Goł, Japończycy przekierowali swój imperialny impet na inny kierunek. Po drugie, Stalin uzależnił swoje wejście do Polski od postawy Francji i Anglii. Dziwna wojna na froncie zachodnim i bezczynność aliantów zachodnich otworzyła w końcu drogę do agresji ZSRR na Polskę. Kto zaatakował Polskę w 1939 roku od wschodu? Armia Czerwona, pomimo zwycięstwa nad Japończykami na Dalekim Wschodzie, nie była we wrześniu 1939 roku monolitem. Co prawda podjęto kolosalne nakłady na zbrojenia kosztem krwawej kolektywizacji i industrializacji, ale zawodził czynnik ludzki. Miało to swoje źródło w wielkiej czystce, którą urządził w latach 1937–1939 roku Józef Stalin w aparacie wojska, partii i państwa. Bolszewicy przeprowadzili mobilizację wielkich mas wojska w zachodnich okręgach wojskowych, tuż przy granicach z Polską. Po otrzymaniu zielonego światła ze strony polityków, aż 50 dywizji Armii Czerwonej (ok. 600–800 tys. żołnierzy) wkroczyło na wschodnie tereny Rzeczpospolitej. Szły w „wyzwoleńczym pochodzie” na spotkanie z Niemcami w centralnej Polsce. Po drodze Sowieci mieli nieść „oswobodzenie” ukraińskim i białoruskim chłopom. A także polskim masom pracującym, uciemiężonym pod butem „generałów i obszarników”. Propagandowa akcja sowiecka przeprowadzona była wyjątkowo nieudolnie. W ulotkach z odezwą dowództwa bolszewickiej armii do polskich żołnierzy aż roiło się od błędów językowych i ortograficznych. Jakby tego było mało, we wschodniej Polsce pamięć o krótkiej, ale krwawej okupacji w 1920 roku wciąż była żywa. Ponadto od komunistów odwróciła się po tragedii Wielkiego Głodu także i spora część mniejszości ukraińskiej w Polsce. Choć jeszcze do początku lat 30. upatrywała w nich swoich rzeczywistych wyzwolicieli. Dlaczego Polska nie broniła się w 1939 r. przed ZSRR w aktywny sposób? Agresja ZSRR na Polskę, podobnie jak niemiecka, została przeprowadzona bez wypowiedzenia wojny. 17 września 1939 roku, o 3 nad ranem, przedstawiciel rządu sowieckiego wezwał do siebie polskiego ambasadora w Moskwie, Wacława Grzybowskiego. Zastępca komisarza ds. zagranicznych odczytał tekst noty dyplomatycznej Wiaczesława Mołotowa o tym, że państwo polskie przestało istnieć, co wymusiło na Sowietach przekroczenie granic dla „wzięcia pod swoją opiekę” Ukraińców i Białorusinów. Grzybowski zaprotestował i noty nie przyjął. Armia Czerwona w tym samym czasie wkraczała już do Polski. Dyplomatyczna gra polskich sojuszników, czyli Francji i Anglii z Sowietami, wpłynęła także na niejednoznaczną postawę polskiego rządu wobec bolszewickiego najazdu. Prezydent Ignacy Mościcki otwarcie i od razu informował o ataku ZSRR. Jednak Naczelny Wódz Polskich Sił Zbrojnych Edward Rydz-Śmigły wydał „dyrektywę ogólną”. Nakazywał wojsku niepodejmowanie walki z Sowietami i odwrót w kierunku Rumunii i Węgier. W ręce Armii Czerwonej oddały się dziesiątki tysięcy polskich żołnierzy, którzy, uciekając przed Niemcami, nierzadko trafiali wprost w ręce Sowietów jeszcze na dworcach kolejowych. Zdezorientowane polskie oddziały zmierzające na wschód i na południe były rozbrajane nierzadko przy użyciu podstępu w obliczu panującej wówczas dezinformacji. Szacuje się, że na przełomie września i października 1939 roku do rosyjskiej niewoli trafiło od 250 do nawet ponad 450 tys. polskich żołnierzy. Nie traktowano ich nawet jak jeńców wobec rzekomego „rozpadu państwa polskiego”. Wśród nich znalazło się ok. 20 tys. oficerów, którzy zginęli z rąk NKWD w ramach zbrodni katyńskiej. Opór Polaków przeciwko agresji ZSRR w 1939 roku Agresja ZSRR na Polskę w 1939 roku w wielu miejscach spotkała się jednak z ostrym oporem z polskiej strony. Z góry skazaną na porażkę, ale niezwykle bohaterską walkę podjęły liczne strażnice KOP-u na granicach. Polskie nekropolie na świecie Zbliżają się dni, w których całymi rodzinami odwiedzamy groby bliskich nam zmarłych. Podróżujemy do rodzinnych stron lub wręcz przeciwnie, jedziemy w odległe miejsca, by uczcić pamięć ... Polskie władze zakładały ratowanie siły żywej i ewakuacje ocalałych z pożogi wojennej wojsk na Zachód, do Francji przez Rumunię. Wobec tego główny ciężar walki z Sowietami ramię w ramię z miejskimi garnizonami nierzadko podejmowały grupy samoobrony, często złożone z młodzieży szkolnej, harcerzy czy zwykłych cywilów. Sowieci po kilku dniach zajęli już Wilno i szereg większych miast przygranicznych. Do szczególnie zaciekłych walk doszło 20–22 września w Grodnie. Bohaterscy obrońcy niszczyli czołgi napastników nie tylko działkami przeciwpancernymi, ale i zwykłymi butelkami z benzyną. Bolszewiccy agresorzy odpowiadali użyciem „żywych tarcz”, złożonych z jeńców i cywili. Walkę z Armią Czerwoną podjęły także zagrożone otoczeniem, rozbrojeniem i internowaniem pojedyncze ugrupowania wojskowe. Niewielka część z nich po wrześniu 1939 roku zdołała uniknąć schwytania i przekształciła się w oddziały partyzanckie. Część z nich w lasach doczekała wybuchu wojny niemiecko–rosyjskiej w 1941 roku (rejon Biebrzy). Skutki najazdu ZSRR na Polskę w 1939 roku Sowieci na przejętych terytoriach szybko zaprowadzili swoje porządki. Ostry terror dotknął całość społeczeństw dawnych polskich ziem wschodnich, ale głównie odczuli go etniczni Polacy. Przeprowadzono kilka wielkich akcji wysiedleńczych w głąb ZSRR. To w dużym stopniu zmieniło stosunki narodowościowe na tych terenach. Szybko „przebudowano” gospodarkę i rolnictwo na komunistyczną modłę. Dostrojono dawne polskie województwa do systemu znanego z sowieckiej Rosji. ZSRR wchłonął blisko 51% terenów dawnej II Rzeczpospolitej z blisko 13 mln mieszkańców. Okupowane tereny Sowieci od razu traktowali jako swoją trwałą zdobycz. A właściwie jako własne, tradycyjne tereny, odzyskane po latach w imię dziejowej sprawiedliwości. Włączyli je w skład Białoruskiej i Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Już 22 października 1939 roku władze sowieckie przeprowadziły „wybory” do zgromadzeń ludowych. Rada Najwyższa ZSRR 1–2 listopada 1939 roku formalnie włączyła świeżo zajęty obszar „zachodniej Białorusi i Ukrainy” w skład Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. Źródło: A. Friszke, Losy państwa i narodu 1939-1989, Warszawa, 2003.
Ostatnia królowa Mongolii była inspiracją dla postaci z „Gwiezdnych Wojen”. Jej koniec był tragiczny
Życie ostatniej królowej Mongolii jest pełne smutku i cierpienia. Najpierw została zmuszona do małżeństwa z chanem, a wiele lat po oddaniu władzy została stracona przez komunistów w ramach stalinowskich represji. Jej postać stała się nawet inspiracją (szczególnie wizualną) dla królowej Amidali w filmie „Gwiezdne Wojny: Mroczne Widmo”.
W tym artykule: Kim była ostatnia królowa Mongolii? Ślub z umierającym chanem Powrót w rodzinne strony Upamiętnienie Genepil w Gwiezdnych Wojnach Kobieta na zdjęciu jest ubrana w tradycyjne mongolski strój. To królewska wersja deli lub deel, przypominająca średniowieczny żupan. Tkanina jest misternie zdobiona i wykonana z jedwabiu. Jej włosy zebrane są w dwa pokaźne kucyki zakończone warkoczami, a wszystko podtrzymuje bogata biżuteria. Fryzura do złudzenia przypomina rogi, lecz jest w niej coś mistycznego. Kim była ostatnia królowa Mongolii? Kobieta patrzy się prosto w obiektyw, a jej wzrok hipnotyzuje. Jest w nim jednak coś niepokojącego. Chociaż ma nie więcej niż dwadzieścia kilka lat, jej spojrzenie jest bardzo dojrzałe. W oczach zobaczyć można dużo smutku i cierpienia. Mowa o Genepil, ostatniej królowej Mongolii. Urodziła się jako Tseyenpil w 1905 roku w północnej części kraju, niedaleko klasztoru Baldan Bereeven,. Pochodziła z rodziny szlacheckiej. W 1923 roku została sprowadzona do pałacu Bogda Chana (z pochodzenia Tybetańczyka) jako jedna z piętnastu kobiet w wieku od 18 do 20 lat, które urodziły się tego samego dnia co chan. Władca był bowiem wdowcem, a jego doradcy uznali, że dla integralności kraju ważny jest ponowny ożenek. Problem polegał na tym, że Bogda Chan był już bardzo schorowany. Nie poruszał się o własnych siłach i był niewidomy. Miał wówczas 53 lata, a po śmierci ukochanej żony Tsendiin Dondogdulam nie planował kolejnego małżeństwa. Młoda Tseyenpil została zabrana siłą z rodzinnego domu, chociaż była już zamężna. Gdy została wybrana na żonę chana, obiecano jej, że po jego śmierci będzie mogła wrócić do pierwszego męża. Ślub z umierającym chanem Tseyenpil zgodziła się na ślub z Bogda Chanem. Bardzo szybko jednak zdała sobie sprawę, jak bardzo samotna czuje się w nowym środowisku, bez przyjaciół, u boku człowieka, który jest dla niej całkowicie obcy. Zaledwie kilka tygodni później powróciła do rodziców. Przedstawiciele mongolskiego rządu wysłali dworzan, by odszukali królową i sprowadzili do stolicy. Z czasem młodziutka królowa zaczęła coraz lepiej odnajdywać się w nowej rzeczywistości. W 1923 roku ogłoszono ją nawet reinkarnacją poprzedniej królowej. To właśnie wtedy zmieniła imię na Genepil. Niektórzy spekulują, że to sam chan nadał jej to imię. Pustynia, stepy i smocze kości. Prawdziwa Mongolia jest poza Ułan Bator! Ułan Bator to ponoć najzimniejsza stolica świata. Jedyna, w której mieszka połowa populacji kraju. Internet, smartfony, kluby karaoke – właściwie tak samo jak w każdym mieście. Dalej, n... W 1924 roku zmarł Bogda Chan, a tym samym Genepil przestała być królową Mongolii. Kraj i tak już wówczas był w strefie wpływów Związku Radzieckiego. Po śmierci władcy władzę w kraju przejęli komuniści, a Tseyenpil powróciła na północ. Wiadomo, że ponownie wzięła ślub i wyszła za mężczyznę o imieniu Luvsandamba. Historycy nie są jednak pewni, czy był to jej pierwszy mąż, czy zupełnie inna osoba. Powrót w rodzinne strony Genepil i Luvsandamba doczekali się dwóch córek oraz syna. Świeżo upieczone małżeństwo nie mogło jednak spokojnie cieszyć się swoim nowym życiem. Władze komunistyczne urządziły polowanie na ludzi związanych z władzą królewską, a także na wszystkich członków rodziny ostatniego chana. Komuniści chcieli byłą królową aresztować kilka razy w latach 30., ale brakowało im wystarczających dowodów. Szukali czegoś, co ją pogrąży i umożliwi przeprowadzenie pokazowego procesu. W końcu w 1937 roku została oskarżona przez rząd Mongolskiej Republiki Ludowej o gromadzenie sprzętu w celu zorganizowania powstania przeciwko władzy komunistycznej z pomocą Japonii. Upamiętnienie Genepil w Gwiezdnych Wojnach W trakcie procesu stwierdzono, że Genepil chciała zniszczenia władzy ludowej, a także oskarżono ją o wspieranie religii buddyjskiej. Skonfiskowano cały jej majątek i poddano ją torturom. W końcu wymuszono na Genepil przyznanie się do winy. Co ciekawe, dokument, który to potwierdzał nie zawierał jej podpisu, a jedynie niewyraźne plamy. Została skazana na karę śmierci. Rok po uwięzieniu została stracona. Była wówczas w piątym miesiącu ciąży. Genepil została oczyszczona z zarzutów dopiero w 1990 roku, po upadku komunizmu. Wyrok ogłosił Sąd Najwyższy Mongolii﻿. Postać Genepil do dziś interesuje historyków. Doczekała się nawet swoistego upamiętnienia w kinematografii. Mało kto wie, ale królowa Padmé Naberrie Amidala z Gwiezdnych Wojen w filmie „Mroczne Widmo” miała strój i makijaż inspirowany właśnie Genepil. W 2000 roku powstał również mongolski film o życiu królowej. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Polska i Japonia miały wspólnego wroga. Ten sojusz został jednak wystawiony na próbę
Chociaż Polska i Japonia znalazły się w czasie II wojny światowej w przeciwnych obozach, służby wywiadowcze obu państw wciąż współdziałały! Obydwa kraje miały bowiem wspólnego wroga – ZSRR.
W tym artykule: Japoński konsulat w Kownie był placówką szpiegowską Holenderskie wizy uratowały uciekinierów z Polski Japończyk ocalił tysiące Polaków Japończycy wspierali polskich szpiegów Wpadka polskich szpiegów w Berlinie Polsko-japońska współpraca w Sztokholmie Kontakty po wojnie Japonia nie chciała wojny z Polską Przyjaźń narodów polskiego i japońskiego ma tradycję sięgającą jeszcze czasów wojny Kraju Wschodzącego Słońca z Rosją w latach 1904–1905. Wówczas do Tokio przybył Józef Piłsudski szukający poparcia politycznego i funduszy dla Polskiej Partii Socjalistycznej. W dwudziestoleciu międzywojennym braterstwo narodów zamieszkujących dwa krańce świata umocniło się. Powód kordialnych stosunków był prosty. Miały wspólnego wroga: ZSRR, który z niechęcią odnosił się do japońskiej ekspansji w Azji. Nawet gdy Japonia zaczęła flirt z nazistowskimi Niemcami, nie zmieniło to propolskiego stanowiska jej rządu. Jak mówi staropolskie przysłowie: „Prawdziwych przyjaciół poznaje się w biedzie”. Kiedy zaś w 1939 r. Rzeczpospolita znikła z mapy Europy. Japończycy mimo nacisków ze strony III Rzeszy nadal okazywali Polakom życzliwość. Aż do października 1941 r. w Tokio działała polska ambasada. Rzecz jasna władze Krainy Kwitnącej Wiśni nie wspomagały Polski tylko z dobroci serca. Wręcz przeciwnie. Japończycy nadal uważali ZSRR za jedno z największych zagrożeń dla swej ojczyzny i dostrzegali interes we współpracy z darzącym ich sympatią, nastawionym antykomunistycznie narodem, którego wywiad miał duże doświadczenie w sprawach sowieckich. Japoński konsulat w Kownie był placówką szpiegowską Zawarcie paktu Ribbentrop–Mołotow nadwyrężyło wiarę Japończyków w dobre intencje ich niemieckiego sojusznika. Jeszcze przed podpisaniem tego układu, w Tokio zdecydowano o utworzeniu placówki wywiadowczej na pograniczu stref wpływów III Rzeszy i ZSRR. Jak to często bywa, przykrywkę dla szpiegowskiej działalności stanowiła misja konsularna. W sierpniu 1939 r. na Litwie pojawił się specjalista do spraw sowieckich, do niedawna tłumacz poselstwa w Helsinkach Sugihara Chiune. W listopadzie jako wicekonsul oficjalnie otworzył on w Kownie japoński konsulat. Z całym szacunkiem dla wywiadu Kraju Kwitnącej Wiśni trzeba stwierdzić, że jego delegatura nie była zbyt dobrze zakonspirowana. Na Litwie Japończyków można było ze świecą szukać, a z reprezentowaniem Japonii w krajach bałtyckich dotąd radziło sobie poselstwo w Łotwie. Innymi słowy, nie potrzeba było asa wywiadu, żeby zorientować się, że nowa placówka ma z opieką nad obywatelami Japonii niewiele wspólnego. Od samego początku konsulat cieszył się zainteresowaniem działającej na Litwie polskiej konspiracji. Podziemie rychło umieściło w otoczeniu Sugihary swojego człowieka – kamerdynera Bolesława Rózińskiego. Wiosną 1940 r. kontakty z wicekonsulem nawiązali również dwaj polscy wywiadowcy: kpt. Alfons Jakubianiec z przedwojennej Ekspozytury II Oddziału Sztabu Głównego Wojska Polskiego w Grodnie i por. Leszek Daszkiewicz z przedwojennego Referatu Informacyjnego przy Dowództwie Okręgu Korpusu nr III w Grodnie. Polacy przekazywali Sugiharze informacje na temat sytuacji na granicy niemiecko-sowieckiej. W zamian za co ten umożliwił im przesyłanie korespondencji japońską pocztą dyplomatyczną i wydawał polskim agentom fałszywe dokumenty. Największego wyczynu w swojej karierze wicekonsul dokonał jednak na własny rachunek: ocalił kilka tysięcy ludzi. Trudno uwierzyć, że przetrwały 80 lat. Nieznane wcześniej kolorowe zdjęcia z II wojny światowej Kolorowe zdjęcia z czasów II wojny światowej to prawdziwa rzadkość. Dlatego każda zachowana w kolorze fotografia z tego okresu wywołuje ogromne emocje i pozwala, choć na chwilę, poczuć du... Holenderskie wizy uratowały uciekinierów z Polski W początkowym okresie II wojny światowej zachowująca neutralność Litwa stała się celem ucieczki dla tysięcy Polaków. Znaczny odsetek uciekinierów stanowili Żydzi. Większość uchodźców nie zamierzała pozostać we wciśniętym pomiędzy dwa molochy państewku i starała się z niego wydostać i ruszyć dalej w poszukiwaniu azylu. Niestety, wiosną 1940 r. na skutek niemieckich zwycięstw w Europie droga na Zachód przez Szwecję, Danię, Holandię i Belgię przestała istnieć. Jedyną możliwą trasą stała się ta przez ZSRR. Aby jednak wyruszyć w podróż, potrzebne były wizy tranzytowe. Sowieci nie przepuszczali przez swoje imperium nikogo, kto ich nie posiadał. Końcowy punkt Kolei Transsyberyjskiej stanowił port we Władywostoku, więc następnym państwem, przez które przejechać musieli uchodźcy, była Japonia. Dlatego japońska wiza stała się pożądanym dobrem. Przed emigrantami stał jednak jeszcze jeden problem: chcąc wyrwać się z Litwy, musieli mieć jakiś punkt docelowy. Wielu marzyło o ucieczce do USA, ale amerykański konsul w Kownie nie krył się z tym, że ma za zadanie jak najbardziej utrudnić życie wszystkim starającym się o dokumenty umożliwiające wyjazd do jego ojczyzny. Prawdopodobnie nieszczęśni uciekinierzy znaleźliby się w pułapce, gdyby na scenę nie wkroczył Jan Zwartendijk. Konsul Holandii zaczął wydawać wizy wjazdowe do holenderskich kolonii w Ameryce Środkowej. Wkrótce do Kowna przybywały tłumy interesantów po wizy na Karaiby. Zwartendijk wydawał je do 2 sierpnia 1940 r., po czym wyjechał z Litwy. Szacuje się, że dzięki niemu papiery zdobyło 2400 osób. Swoim szlachetnym czynem konsul puścił w ruch machinę, która miała ocalić jeszcze więcej ludzi. Japończyk ocalił tysiące Polaków Wyposażeni w holenderskie dokumenty Polacy i Żydzi zaczęli ustawiać się teraz w kolejkach pod japońskim konsulatem, chcąc uzyskać wizy tranzytowe przez Japonię. Sugihara Chiune, poruszony ich desperacją, postanowił im pomóc i zaczął wydawać wizy każdemu, kto o to poprosił. Szczęśliwi posiadacze wiz biegli czym prędzej kupić bilety w sowieckim biurze podróży, a potem pakowali walizki i ruszali na Daleki Wschód. Warto przy tym podkreślić, że wicekonsul działał na własną rękę. Japońskie MSZ kazało mu ograniczyć działalność, a w związku z aneksją Litwy przez ZSRR w czerwcu 1940 r. poleciło zamknąć konsulat. Sugihara jednak nie przejmował się instrukcjami ze stolicy i przybijał pieczątkę w kolejnych paszportach. Pomagał mu w tym sekretarz konsulatu Wolfgang Gruze, jak na ironię volksdeutsch i konfident gestapo. Ostatecznie 1 września 1940 r. Sugihara wraz z rodziną opuścił Kowno. Na dworcu żegnał go tłum przerażonych perspektywą przymusowego przyjęcia sowieckiego obywatelstwa ludzi, błagających go o wystawienie wiz. Japończyk do ostatniej chwili starał się im pomóc: rozdawał prowizoryczne dokumenty przez okno pociągu. Sugihara Chiune umożliwił ucieczkę z piekła około 5000–6000 Polaków i Żydów. Zapłacił jednak wysoką cenę za nieposłuszeństwo wobec przełożonych: po wojnie zwolniono go z pracy w MSZ. Przez wiele lat były wicekonsul nie wracał do przeszłości, jednak ocaleni przez niego nigdy o nim nie zapomnieli. W roku 1985 jako jedyny Japończyk został uhonorowany tytułem Sprawiedliwego wśród Narodów Świata. Japończycy wspierali polskich szpiegów Na krótko przed likwidacją konsulatu Sugihara wyposażył Jakubiańca i Daszkiewicza w odpowiednio mocne papiery, dzięki którym mogli pojechać do samej paszczy lwa: stolicy III Rzeszy. Stamtąd obaj szpiedzy udali się do Sztokholmu, by spotkać się z przełożonym majorem Michałem Rybikowskim z Biura Studiów Niemieckich II Oddziału Sztabu Generalnego, który kierował wywiadem polskim na terytorium krajów bałtyckich. W Szwecji ustalono, że kapitan Jakubianiec powróci do Berlina, a porucznik Daszkiewicz uda się wraz z Sugiharą do Pragi, gdzie Japończyk miał zostać zastępcą konsula generalnego. Dzięki wstawiennictwu dyplomaty Kraju Kwitnącej Wiśni Jakubianiec zyskał posadę tłumacza berlińskiego ataszatu wojskowego Japonii stanowiącą świetną przykrywkę dla jego działalności wywiadowczej. Co więcej, w poselstwie będącego faktycznie japońską kolonią marionetkowego państewka Mandżukuo na stanowisku gospodyni umieszczono polską agentkę Sabinę Łapińską. Niestety, gestapo szybko przejrzało tę grę i przystąpiło do obserwacji japońskich placówek dyplomatycznych. Przez jakiś wywiadowcy oddawali jednak nieocenione usługi Rzeczypospolitej. Tymczasem Sugihara dokonał kolejnego wyczynu, który zaskarbił mu polską wdzięczność: przywiózł do Berlina uhonorowany orderem Virtuti Militari sztandar 81. Pułku Strzelców Grodzieńskich, który na początku wojny przewieziono dla bezpieczeństwa z Grodna do Wilna. A także uszyty w tajemnicy przez wileńskie kobiety sztandar – dar dla walczących w Anglii polskich lotników. Niezwykle cenna przesyłka została następnie przemycona przez przebywającego w Berlinie w listopadzie 1940 r. Rybikowskiego do Sztokholmu, skąd wysłano ją do Wielkiej Brytanii. Wkrótce japońskiego urzędnika skierowano z Pragi do Królewca, gdzie miał pełnić funkcję zastępcy konsula, a przy okazji wraz ze swymi ludźmi zbierać informacje o ZSRR. Wyjeżdżając do Prus, Sugihara zabrał ze sobą Daszkiewicza, który w nowym terenie kontynuował działalność wywiadowczą. Członkami utworzonej przez niego siatki byli m.in. pracujący w japońskim konsulacie jako lokaj Stanisław Kossko i jego żona. Niestety, niemieckie służby wywiadowcze uważnie patrzyły Sugiharze na ręce. Zaczęły naciskać na japoński MSZ, by ten przeniósł kłopotliwego wicekonsula na inną placówkę. Ostatecznie w Boże Narodzenie 1941 r. zasłużony dla sprawy polskiej Japończyk został zmuszony do opuszczenia Królewca i udania się do Bukaresztu, gdzie podjął pracę tłumacza w tamtejszej ambasadzie Kraju Kwitnącej Wiśni. Wpadka polskich szpiegów w Berlinie Z likwidacją japońsko-polskiej delegatury wywiadowczej w Królewcu związane było jeszcze jedno dramatyczne wydarzenie. W lipcu 1941 r. w Berlinie nastąpiła wielka wsypa, w której wyniku Jakubianiec i jego współpracownicy trafili do katowni gestapo. Daszkiewicz podejrzewał nawet, że to właśnie ta sprawa była głównym powodem, dla którego Niemcy wymusili dymisję Sugihary. Aresztowania nastąpiły z powodu karygodnego zaniedbania środków bezpieczeństwa przez szefa siatki. Jakubianiec nie dość, że niezbyt się krył ze szpiegowską działalnością, to jeszcze wdał się w romans z Anną Martinkus, żoną litewskiego kapitana, który po aneksji swej ojczyzny przez ZSRR zbiegł do Niemiec. Pechowo dla naszego „asa wywiadu” mąż jego wybranki był agentem Abwehry. I tak przez chuć Jakubiańca posypała się berlińska współpraca wywiadów polskiego i japońskiego. Litwin, któremu kapitan przyprawił rogi, z wielką radością złożył na niego donos swym niemieckim przełożonym, i zaczęły się aresztowania. Na wieść o unicestwieniu siatki Sugihara, żywiący ciepłe uczucia względem jej szefa, czym prędzej przybył do Berlina. Liczył na to, że uratuje Jakubiańca. Niestety, pechowy kapitan zapłacił życiem za swe przygody erotyczne. W tej sytuacji japoński dyplomata postanowił ocalić chociaż Daszkiewicza i nakazał swoim ludziom wywieźć Polaka z Prus i przetransportować go do Stambułu. Stamtąd szpieg odpłynął do Palestyny. Polsko-japońska współpraca w Sztokholmie Podczas gdy Jakubianiec doprowadzał do ruiny sprawnie działającą maszynę wywiadowczą, jego zwierzchnik major Rybikowski przebywał w Sztokholmie. Oodając się za białego Rosjanina, zatrudnił się w wydziale prasowym japońskiego ataszatu. Swe zadania realizował w ścisłej współpracy ze szwedzkim attaché wojskowym Kraju Kwitnącej Wiśni pułkownikiem (a od roku 1943 generałem brygady) Onoderą Makoto, z którym polskiego oficera połączyła przyjaźń. Major dostarczał swojemu japońskiemu sojusznikowi informacji wywiadowczych na temat przygotowań Niemiec do wojny z ZSRR, a Onodera na ich podstawie przygotowywał analizy, które następnie słał do Tokio. Niestety, jego raporty były lekceważone. Japończycy woleli ufać komunikatom przychodzącym z Berlina i przez długi czas nie wierzyli w możliwość wybuchu walk między III Rzeszą a Związkiem Sowieckim. Kiedy zaś rozpoczęła się operacja „Barbarossa”, centrala wciąż nie dowierzała Onoderze, który na podstawie dyskusji z Rybikowskim doszedł do wniosku, że Niemcy przegrają to starcie. Jak widać, również w Japonii sprawdza się powiedzenie, że nikt nie jest prorokiem we własnym kraju. Tymczasem polskim szpiegiem zainteresowali się Niemcy, którzy mieli nadzieję, że japoński attaché wyda go w ich ręce. Sprawa zwróciła uwagę samego Himmlera, którego niepokoił fakt, że za pośrednictwem japońskiego ataszatu polski wywiad może przekazywać na Zachód informacje z kraju. Onodera nie miał jednak najmniejszej ochoty zdradzać przyjaciela, co więcej, załatwił mu japoński paszport. Kontakty po wojnie Od tej pory Polak występował pod nazwiskiem Iwanobu Heita. Podczas gdy agenci gestapo i Abwehry gotowali się z wściekłości, dwóch niezwykłych kompanów chadzało razem do opery i jeździło na narty. Dopiero w roku 1944 pod naciskiem szwedzkiego rządu generał był zmuszony zrezygnować z dalszych usług swego druha. Rybikowski, który stał się w Szwecji persona non grata, wyjechał do Londynu. Nawet stamtąd major słał jednak Japończykowi listy zawierające cenne informacje na temat ZSRR. Po wojnie generał Onodera zrzucił mundur i zajął się biznesem. Jego przyjaźń z „Iwanobu Heitą” przetrwała lata. W uznaniu zasług na rzecz Polski został pośmiertnie, w 1996 r., odznaczony Krzyżem Orderu Zasługi RP. Michał Rybikowski podzielił los wielu polskich żołnierzy i po zakończeniu działań wojennych nie powrócił do kraju. Wyemigrował do Kanady, gdzie pracował w fabryce samolotów. Pamiętając o dobrodziejstwach, których on i jego ojczyzna doznali ze strony Kraju Kwitnącej Wiśni, udzielał się w towarzystwie przyjaźni kanadyjsko-japońskiej. Japonia nie chciała wojny z Polską Choć przyjaźń pomiędzy Polską a Japonią została wystawiona na ciężką próbę – przetrwała. Nie zaszkodziło jej nawet formalne wypowiedzenie przez Rzeczpospolitą wojny Krajowi Kwitnącej Wiśni w roku 1941. Deklaracja ta pozostała zresztą tylko na papierze. Żeby nadać całej sytuacji posmak absurdu, strona japońska nie przyjęła jej do wiadomości, co nawet oficjalnie potwierdził premier Tōjō Hideki. Stwierdził, że Japończycy wyzwania Polaków nie przyjmują, gdyż wiedzą, że naród ten rzucił je wyłącznie na skutek przymusu ze strony aliantów. Niestety, po zakończeniu działań wojennych Polacy i ich japońscy przyjaciele ponownie znaleźli się w przeciwnych obozach. Podczas gdy Kraj Kwitnącej Wiśni po epizodzie amerykańskiej okupacji stał się częścią wolnego świata, Polska znalazła się w kajdanach kierowanego z Kremla czerwonego reżimu.
Łunochod to pierwszy w historii łazik księżycowy. Ponad 50 lat temu Rosjanie dokonali czegoś niezwykłego
Siedemnastego listopada 1970 roku Sowieci napisali nowy rozdział w historii podboju kosmosu. Tego dnia powierzchnię Księżyca osiągnął lądownik Łuna 17. Nie było to pierwsze udane lądowanie na Srebrnym Globie w ramach programu kosmicznego Łuna, ale pierwszy raz na pokładzie znalazł się tak zaawansowany ładunek. Był to Łunochod – bezzałogowy pojazd do wykonywania zdalnych badań. Co wiemy na temat pierwszego księżycowego łazika?
W tym artykule: Historia Łunochodu Ile było Łunochodów? Budowa i technologie wykorzystywane w Łunochodach Rezultaty misji Łunochodu Praca, jaką łazik marsjański Perseverance wykonał na Czerwonej Planecie robi ogromne wrażenie. Łatwo można sobie wyobrazić, jak wielkie emocje musiały wzbudzać misje podobnych pojazdów, realizowane w latach 70. ubiegłego wieku. Wyścig kosmiczny toczący się między USA a ZSRR napędzał rozwój kosmicznych technologii. Amerykańskie sukcesy w obszarze próbkowania Srebrnego Globu zachęciły Sowietów do opracowania znacznie bardziej zaawansowanej technologii. Tak narodził się Łunochod, pierwszy w historii łazik księżycowy. Historia Łunochodu 4 października 1957 roku ZSRR wyniosło na orbitę okołoziemską Sputnika 1. Po tym sukcesie, Związek Radziecki skupił swoją uwagę na naturalnym satelicie Ziemi. W 1958 roku Nikita Chruszczow zaaprobował program Łuna, którego ideą było wysłanie na Księżyc kosmicznych statków badawczych. Pierwsza próba zakończyła się niepowodzeniem. Niebawem po starcie, rakieta wynosząca sondę E-1 rozpadła się. Także druga próba nie przyniosła oczekiwanego rezultatu. Związek Radziecki był jednak zdeterminowany. W trakcie trzeciej próby, rakieta Łuna 8K72 opuściła Ziemię. Po osiągnięciu II prędkości kosmicznej statek Łuna I oddzielił się i rozpoczął samotny lot. Awaria układu sterowania sprawiła jednak, że cel misji nie został zrealizowany – statek nie rozbił się o powierzchnię Srebrnego Globu. Mimo to, władze ZSRR ogłosiły sukces. Podbój kosmosu. Jak człowiek zrealizował marzenia wyrwania się z Ziemi i jaką rolę odegrali w tym naziści „Ziemia jest kolebką ludzkości, ale nikt nie zostaje w kolebce na wieki” – powiedział Konstantin Ciołkowski, syn polskiego zesłańca, który mając do dyspozycji tylko kartkę papieru i ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/podboj-kosmosu-jak-czlowiek-zrealizowal-marzenia-wyrwania-sie-z-ziemi-i-jaka-role-odegrali-w-tym-nazisci-fot-keystone-france-gamma-keystone-via-getty-images-2ba58ef.jpeg" width="938" height="665" alt="Podbój kosmosu. Jak człowiek zrealizował marzenia wyrwania się z Ziemi i jaką rolę odegrali w tym naziści (fot. Keystone-France/Gamma-Keystone via Getty Images)" title="Podbój kosmosu. Jak człowiek zrealizował marzenia wyrwania się z Ziemi i jaką rolę odegrali w tym naziści (fot. Keystone-France/Gamma-Keystone via Getty Images)" /> W kolejnych latach Związek Radziecki kontynuował program Łuna. Przeskoczmy w czasie do 12 września 1970 roku. Tego dnia rozpoczęła się misja, której celem było zebranie próbek księżycowego gruntu i przywiezienie ich na Ziemię. Zadanie to miała zrealizować bezzałogowa sonda Łuna 16. Mimo problemów związanych z odchyleniem od ustalonej orbity, statkowi udało się osiągnąć powierzchnię Księżyca. 20 września sonda wylądowała w wyznaczonym miejscu. Odwiert mający na celu zebranie próbek księżycowego pyłu przebiegł bezproblemowo. Po 26 godzinach i 25 minutach uruchomiono procedurę startu. Trzy dni później kapsuły zawierające zebrane próbki weszły w ziemską atmosferę. Wylądowały w pobliżu miasta Żezkazgan, w Kazachstanie. Sukces Łuny 16 rozbudził kosmiczne ambicje Sowietów. Uznali, że przed wysłaniem misji załogowej, konieczne jest dokładne przebadanie miejsca lądowania. Nie chcieli powielać amerykańskiego schematu działania i zamiast wysyłać na Księżyc statyczne sondy, postanowili skonstruować bezzałogowy pojazd kosmiczny. W założeniu miała to być mobilna sonda, która objedzie wyznaczony obszar i wykona dokładne fotografie powierzchni lądowiska. Po wykonaniu zadania, pojazd miał czekać na misję załogową. W 1963 roku, w kaliningradzkim Instytucie Koroliowa, powstał wstępny projekt pojazdu. Dwa lata później Sowieci mieli już gotowy prototyp wyposażony w sondy Łuna typu E-8. Dalej prace kontynuowali naukowcy z Instytutu Siemiona A. Ławoczkina. Udało im się dostosować pojazd do startu w rakiecie Proton. Ile było Łunochodów? 19 lutego 1969 roku odbyło się wystrzelenie statku E-8, ka którego pokładzie znajdował się pierwszy łazik księżycowy – Łunochod 201. Pierwszy, ale nie ostatni. W sumie, w ramach programu Łuna zbudowano cztery takie pojazdy. Kolejne nazwano: Łunochod 1, Łunochod 2 i Łunochod 3. Na Księżyc dotarły tylko dwa z nich, ale o tym później. Budowa i technologie wykorzystywane w Łunochodach Konstruktorzy Łunochodu 201 musieli zmierzyć się z wieloma wyzwaniami. Pojazd musiał przetrwać warunki, jakie na Srebrnym Globie panowały w trakcie gorącego księżycowego dnia i niewyobrażalnie zimnej nocy. Mało tego, musiał w czasie rzeczywistym odbierać wysyłane drogą radiową komendy i przesyłać informacje zwrotne w postaci fotografii, filmów i danych. Sporych problemów przysporzyła budowa układu biegowego. W warunkach szczątkowej atmosfery nie mogło być mowy o wykorzystaniu pneumatyków. Koła nie mogły zakopać się w regolicie, a jednocześnie musiały zachowywać trakcję. Pracujący nad projektem inżynierowie opracowali koła szprychowe, wyposażone w trzy wąskie obręcze z dwoma rzędami tytanowych ostróg. Pojazd został wyposażony w osiem takich kół, zamocowanych na oddzielnych wahaczach z poziomym amortyzatorem. Każde było zaopatrzone we własny silnik elektryczny i system umożliwiający odstrzelenie koła w przypadku wystąpienia awarii. Pojazd miał też dziewiąte koło, jednak nie realizowało ono funkcji napędowej. Służyło do wykonywania precyzyjnego pomiaru przebytej drogi i badania niektórych właściwości gruntu. Pojazd miał cztery biegi: dwa przednie i dwa wsteczne. Mógł poruszać się z prędkością do 2 km/godz. i był zdolny do pokonywania wzniesień o nachyleniu przekraczającym 45 stopni. Szereg czujników nieustannie wykonywał pomiar kątów nachylenia i obciążenia kół. Jeżeli wykryte wartości przekroczyły maksymalne, następowało automatyczne zatrzymanie. Manewry nie były realizowane przy pomocy typowej przekładni kierowniczej, a poprzez różnicowanie prędkości obrotowej kół znajdujących się po przeciwległych stronach. Łunochod 1 był technologicznym bliźniakiem pierwszego Łunochodu. Jego misji przyświecał jednak inny cel, więc inne było wyposażenie naukowe. Ze względu na warunki panujące na Księżycu, całą aparaturę umieszczono w próżnioszczelnym pojemniku. Poza komputerem pokładowym, wewnątrz znajdowały się sterowniki urządzeń zewnętrznych: anten kierunkowych, wiertarki, koparki, detektora promieni X, spektrometrów, radio- i magnetometru, astrofotometru, lustra odbijającego promienie lasera i czterech kamer. Jakie zmiany zaszły w kolejnej generacji księżycowego łazika? Względem swojego poprzednika, Łunochod 2 miał już ulepszony układ jezdny. Pojazd mógł osiągać prędkość dochodzącą do 5 km/godz. Z kolei Łunochod 3 był wyposażony w nieco inny system przednich kamer, które w tym modelu były umieszczone na specjalnej platformie. To rozwiązanie umożliwiało unoszenie i opuszczanie urządzeń. Ponadto, możliwa stała się jednoczesna transmisja zdjęć z obu kamer stereoskopowych. Kolejna zmiana dotyczyła koloru obudowy. Poprzednie Łunochody były białe. Trzecią generację pomalowano na srebrno. Rezultaty misji Łunochodu Misja Łunochodu 201 zakończyła się niepowodzeniem. Start rakiety Proton-K/D, wynoszącej statek E-8, odbył się 19 lutego 1969 roku, z kosmodromu Bajkonur. O 9:48 czasu lokalnego rakieta wystartowała, ale w następstwie usterki silnika wspomagającego nastąpiło zderzenie z ziemią. Pierwszy Łunochod został zniszczony. Kosmiczna porażka Rosji. Lądownik Łuna 25 rozbił się o powierzchnię Księżyca. I to zanim w ogóle zaczął lądować To miał być pokaz siły i możliwości putinowskiej Rosji. Ta niegdysiejsza kosmiczna potęga miała zademonstrować, że nie potrzebuje współpracy z Europejczykami czy Amerykanami, by prowadzi... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/kosmiczna-porazka-rosji-ladownik-luna-25-rozbil-sie-o-powierzchnie-ksiezyca-i-to-zanim-w-ogole-zaczal-ladowac-ryc-roskosmos-58b2926.jpg" width="938" height="380" alt="Kosmiczna porażka Rosji. Lądownik Łuna 25 rozbił się o powierzchnię Księżyca. I to zanim w ogóle zaczął lądować (ryc. Roskosmos)" title="Kosmiczna porażka Rosji. Lądownik Łuna 25 rozbił się o powierzchnię Księżyca. I to zanim w ogóle zaczął lądować (ryc. Roskosmos)" /> Po tym wydarzeniu, Związek Radziecki zmienił priorytet misji. Celem kontynuacji programu Łuna stało się prowadzenie bezzałogowej eksploracji Księżyca. Uznano, że loty załogowe stwarzają za duże ryzyko. Z kolei misja Łunochodu 1 zakończyła się sukcesem, mimo że nie wszystko poszło tak, jak zakładano. Pojazd dotarł na Srebrny Glob 17 listopada 1970 roku. Przez osiem miesięcy realizował wszystkie założenia, ale 17 lipca 1971 roku, w czasie jedenastej nocy księżycowej, nastąpiła awaria systemów, spowodowana nadmiernym oziębieniem układów. Ostateczne zakończenie pracy aparatury jest datowane na 4 października. Do tego czasu łazik pokonał 10540 m i umożliwił szczegółowe zbadanie powierzchni Srebrnego Globu na obszarze 80000 m kw. Wykonał ok. 20000 zdjęć wąskokątnych i 206 panoramicznych. Wykonał 25 chemicznych analiz i zarejestrował niemal 500 pomiarów twardości. Łunochod 2 wylądował na Księżycu 15 stycznia 1973 roku. Misję zakończono 4 czerwca. Mimo że działał znacznie krócej od swojego poprzednika, to zdołał pokonać odległość 37 km, wykonał 80000 zdjęć wąskokątnych i 86 panoramicznych. Łunochod 3 miał osiągnąć Księżyc w 1977 roku. Misja została jednak anulowana, a pojazd pozostał na Ziemi. Dziś można podziwiać go w muzeum przy Instytucie Ławoczkina. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Eugeniusz Bodo był jednym z najwybitniejszych przedwojennych artystów. 80 lat temu zmarł w sowieckim łagrze
Eugeniusz Bodo przed wojną zachwycał jako gwiazda kina i estrady. Potem aresztowało go NKWD. 7 października 1943 roku umarł z wycieńczenia i głodu.
W tym artykule: Eugeniusz Bodo jako gwiazda kina Życie prywatne Eugeniusza Bodo Występy kabaretowe po wybuchu wojny Aresztowanie przez NKWD Podejrzany o szpiegostwo Jak zmarł Eugeniusz Bodo? Naprawdę nazywał się Bohdan Eugène Junod. Jego pseudonim sceniczny stanowił połączenie dwóch pierwszych liter własnego imienia oraz trzeciego imienia matki, polskiej szlachcianki Jadwigi Anny Doroty Dylewskiej. Eugeniusz Bodo urodził się w 1899 roku w Genewie jako pół-Polak, pół-Szwajcar. Przez całe życie zachował szwajcarskie obywatelstwo. Nie zdawał sobie sprawy, że ów fakt, paradoksalnie, przyczyni się do jego śmierci w obozowych warunkach. Eugeniusz Bodo jako gwiazda kina Artystyczną smykałkę Bodo odziedziczył po ojcu. Teodor Junod zarabiał na życie, wyświetlając filmy i prowadząc variétés. W 1907 roku sprowadził się wraz z rodziną do Łodzi, gdzie założył kino-teatr Urania. Bodo zaczynał od występów scenicznych. To jednak kino dało mu ogromną popularność. Po debiucie w niemym obrazie „Rywale” z 1925 roku szybko stał się jednym z ulubieńców Polaków. Grywał amantów, a także role komediowe i dramatyczne, dając popis swych wszechstronnych zdolności. Oczarowywał widzów zarówno jako groźny szejk Abdullah („Głos pustyni”), subiekt podszywający się pod szanowanego radcę („Jego ekscelencja subiekt”), pogubiony moralnie marynarz („Czarna perła”), jak i spiker radiowy toczący bój z sąsiadem („Piętro wyżej”). Z czasem zajął się ponadto pisaniem scenariuszy i produkcją. W wielu filmach śpiewał piosenki, które stawały się przedwojennymi szlagierami: „Umówiłem się z nią na dziewiątą”, „Sex appeal”, „Już taki jestem zimny drań”. Życie prywatne Eugeniusza Bodo Dwutygodnik „Kino dla Wszystkich” określał Bodo mianem „polskiego Chevaliera i Goldwyn-Meyera w jednej osobie”. W prasie nie brakowało wzmianek z jego życia prywatnego. Zewsząd dało się słyszeć o miłosnych podbojach filmowego amanta. Nawiązał romans m.in. z Norą Ney, przedwojenną femme fatale żydowskiego pochodzenia. Czytelnicy „Kina” w 1933 roku przyznali parze aktorów tytuł króla i królowej polskiego kina. Wielką miłością w życiu Eugeniusza Bodo okazała się tahitańska aktorka Reri. Spotkał się z nią na wielkim ekranie przy okazji „Czarnej perły”. Egzotyczna piękność słynęła, niestety, z dużego zamiłowania do trunków. Dla Bodo-abstynenta stanowiło to wystarczający powód rozstania. Aktor nigdy się nie ożenił. W latach świetności mieszkał z matką, z którą łączyła go silna więź. Towarzyszył im ponadto czworonożny ulubieniec – dog o umaszczeniu w typie arlekina imieniem Sambo. Występy kabaretowe po wybuchu wojny Latem 1939 roku w okolicach Gdyni Eugeniusz Bodo pracował nad nigdy nieukończonym filmem „Uwaga – szpieg!”. Napięta sytuacja polityczna i widmo nadciągającego konfliktu zbrojnego udaremniły jednak dalszą produkcję. 30 sierpnia ogłoszono powszechną mobilizację, a w stolicy wzywano do kopania rowów przeciwlotniczych. Wśród ochotników znalazło się wielu artystów w tym Eugeniusz Bodo. Jego zdjęcie z łopatą przy ul. Koziej 3 obiegło stołeczne gazety. Bodo wciąż nie opuszczał sceny i zabawiał publiczność w kabarecie Tip-Top. Realne zagrożenie oraz prośby matki doprowadziły ostatecznie aktora do podjęcia decyzji o wyjeździe z Warszawy. Filmowy amant przez pewien czas przebywał w Białymstoku, gdzie związał się z tamtejszym teatrem Miniatury. Ostatecznie wyjechał do Lwowa, który od 23 września 1939 roku na mocy traktatu Ribbentrop-Mołotow znalazł się pod radziecką okupacją. To właśnie tam po wielu wybojach na artystycznej ścieżce Eugeniusz Bodo dołączył do formacji artystycznej Tea Jazz. Zespół pod kierownictwem kompozytora Henryka Warsa z sukcesem odbywał tournée po miastach Związku Radzieckiego. Aresztowanie przez NKWD Po ataku Niemców na ZSRR w czerwcu 1941 roku Eugeniusz Bodo pożegnał się z Tea Jazzem. Jako obywatel neutralnej Szwajcarii chciał wydostać się z terenów objętych konfliktem i wyjechać do USA. Wystosował pisma do władz z prośbą o zwolnienie z dalszych występów i możliwość wyjazdu za granicę. Na tym w zasadzie kończą się rzetelne informacje z biografii artysty. Późniejsze losy Bodo są pełne domysłów. Pewne jest, że niegdyś jednemu z najwybitniejszych polskich gwiazdorów nie udało się wyjechać do Stanów Zjednoczonych z powodu aresztowania przez NKWD. W sprawie okoliczności zatrzymania Eugeniusza Bodo istnieje wiele wzajemnie wykluczających się relacji. W latach 70. lwowianin Józef Misiak oświadczył, że był świadkiem zamordowania przedwojennego aktora w okolicach Ogrodu Jezuickiego. Jego relacja mijała się jednak z prawdą. W PRL-u śmierć Bodo była owiana zmową milczenia. Komuniści chcieli przenieść odpowiedzialność na hitlerowców. Kłamano, jakoby aktor został zastrzelony przez Niemców po ich wkroczeniu do Lwowa w połowie 1941 roku. Podejrzany o szpiegostwo Prawda o tajemniczym zniknięciu Bodo ujrzała światło dzienne dopiero po wielu dekadach. Do rozwikłania zagadki przyczyniła się krewna artysty, Wiera Rudź. Jej zaangażowanie pozwoliło ustalić, że Bohdan Eugène Junod zmarł w łagrze w Kotłasie pod Archangielskiem. Rosyjski Czerwony Krzyż przesłał stronie polskiej dokument o treści: „Żano-Bodo Eugeniusz-Bogdan, ur. 1899 Genewa, syn Teodora, z zawodu aktor, reżyser. Został aresztowany 26 czerwca 1941 i decyzją specjalnej narady przez NKWD ZSRR skazany na 5 lat ciężkiego obozu wychowawczego jako element społecznie niebezpieczny. Okres kary odbywał w więzieniu Butyrskim w Moskwie, w mieście Ufa i w archangielskiej obłasti. Zmarł 7 października 1943 roku”. Na pewnym etapie artysta niemający nic wspólnego z działalnością polityczną stał się dla sowieckich władz osobą podejrzaną. Znajomość kilku języków (w tym niemieckiego i rosyjskiego) oraz szwajcarski paszport wzbudziły czujność NKWD. Aktora zaczęto podejrzewać o szpiegostwo. Owe domysły, jak na ironię, nasilały starania polskiej ambasady o jego uwolnienie. Zajmujący się sprawą polskiego aktora komisarz Fiedotow pisał: „przeprowadzone śledztwo nie potwierdziło działalności wywiadowczej Junoda-Bodo. Podejrzenia co do przynależności Junoda-Bodo do polskiego wywiadu mają jednak jakieś podstawy, gdyż w przedłożonych w swoim czasie przez Polaków (…) spisach poszukiwanych obywateli polskich figurował także Junod-Bodo, podczas gdy jest on obywatelem szwajcarskim i zainteresowania Polaków jego losem nie można uznać za przypadek”. Jak zmarł Eugeniusz Bodo? Wiosną 1943 roku Eugeniusz Bodo ostatecznie trafił do łagru w Kotłasie, gdzie tysiące zesłanych Polaków w katorżniczych warunkach budowało kolej Kotłas-Workuta. Jego los był przesądzony. Podczas odsiadki w więzieniu Butyrki zachorował na depresję i pelagrę. Miał w zwyczaju pić wodę z dużą ilością soli, aby oszukać głód. To przyczyniło się do uszkodzenia nerek. 19 czerwca 1943 roku nad losem Eugeniusza Bodo zawisł cień nadziei. Obozowi lekarze orzekli, że powinien zostać uznany za inwalidę i następnie zwolniony. Przedwojenny „król kina” nie dożył jednak decyzji sądu. Odszedł 7 października 1943 roku. Tak jak wszyscy zmarli więźniowie, spoczął w zbiorowej mogile. Źródła: I. Kienzler, „Wojenne losy przedwojennych gwiazd”, Bellona, Warszawa 2019. R. Wolański, „Eugeniusz Bodo. Już taki jestem zimny drań”, Wydanie II, Rebis, Poznań 2016. Nasz ekspert Paula Apanowicz Dziennikarka i absolwentka filozofii na Uniwersytecie Gdańskim. Publikowała na łamach tygodnika „Polityka”, serwisów Ofeminin.pl, Histmag.org, stare-kino.pl i OldCamera.pl. Debiutowała jako autorka książką zbiorową „Twarze i Maski. Ostatni wielcy kochankowie kina” (wyd. ebookowo, 2021)
Michaił Gorbaczow – symbol Jesieni Ludów, ideolog pierestrojki i grabarz Związku Radzieckiego
Przed dwudziestoma laty przez Europę Wschodnią przetoczyła się pokojowa rewolucja, która doprowadziła do upadku bloku wschodniego. Na czele opozycji stanęło wówczas wielu komunistów, którzy wyczuli swą dziejową szansę i popłynęli z wolnościowym nurtem. Jednym z nich był Michaił Gorbaczow, który zmarł 30 sierpnia 2022 roku. Miał 91 lat. Pierwszy i jedyny prezydent Związku Radzieckiego był przez niektórych nazywany również grabarzem ZSRR.
W tym artykule: Jesień Ludów w Europie Wschodniej Michaił Gorbaczow stał się symbolem upadku ZSRR Pokolenie 89 Demokraci z przymusu Komunizm sypał się jako system i sypał się błyskawicznie Późną jesienią 1989 roku padł mur berliński i w zasadzie opinia publiczna na całym świecie tylko tyle pamięta z tamtego gorącego czasu. Wydarzenie budowlane, a takim było fizyczne zrównanie muru z ziemią, urosło do rangi symbolu rozpadu bloku wschodniego, końca istnienia ZSRR, odzyskania niepodległości przez wiele narodów. Tymczasem od wiosny do grudnia 1989 r. doszło do kilku spektakularnych wydarzeń, które mogły z powodzeniem stać się symbolem owej europejskiej rewolty. Jesień Ludów w Europie Wschodniej Komunizm padał niczym kostki domina – 4 czerwca 1989 roku w Polsce PZPR przegrała wybory, w czego następstwie powstał pierwszy po 1945 roku niekomunistyczny rząd. Nasz kraj jako pierwszy opuścił blok wschodni. Latem 1989 roku polskim tropem poszły Węgry. Także tam komuniści rozpoczęli negocjacje z opozycją, a już w październiku uchwalona została nowa konstytucja. Najwięcej wydarzyło się w listopadzie. W Czechosłowacji sukces odniosła aksamitna rewolucja, w Bułgarii odsunięto od władzy Todora Żiwkowa, zaś w Niemieckiej Republice Demokratycznej Egon Krenz, następca Ericha Honeckera, zdecydował się otworzyć granicę z RFN. Jednocześnie coraz mocniej wrzało w „przybałtyckim kotle”, czyli na Litwie, Łotwie i w Estonii – kraje te zawarły sojusz, mający położyć kres dominacji radzieckiej. Także w Jugosławii – choć to już nieco inna historia – coraz głośniej odzywały się ruchy separatystyczne. W grudniu, w dramatycznych okolicznościach, upadł rumuński reżim Nicolae Ceauşescu Świat przecierał oczy ze zdumienia – sypie się imperium, a radzieckie czołgi nie wkraczają do zrewoltowanych kolonii. Ale liderzy przemian wzięli za dobrą monetę słowa sekretarza generalnego KPZR Michaiła Gorbaczowa, który podczas konferencji przywódców bloku wschodniego potwierdził prawo każdego państwa socjalistycznego do podążania własną drogą. Deklarację tę powtórzył kilkakrotnie. Wydarzenia, które wówczas nastąpiły, znany amerykański politolog Timothy Garton Ash określił mianem refolucji, czyli rewolucji mającej na celu reformowanie, a nie niszczenie. Michaił Gorbaczow stał się symbolem upadku ZSRR Jesień Ludów ma wiele symboli. Dla nas, oczywiście, najważniejszym był Okrągły Stół, przy którym od 6 lutego 1989 roku opozycja i strona partyjno-rządowa uzgadniały sposoby zaprowadzenia nad Wisłą demokracji. W gruncie rzeczy każdy wyzwalający się z okowów komunizmu kraj miał swój symbol. W ogarniętej aksamitną rewolucją Czechosłowacji mógł być nim widok Karela Gotta, ulubieńca socjalistycznego reżimu, śpiewającego dla setek tysięcy demonstrantów, zgromadzonych na placu Wacława w Pradze. Ponurym uosobieniem końca pewnej epoki mógł być także kadr z telewizyjnej relacji, pokazujący twarz zastrzelonego w pośpiechu dyktatora Rumunii Nicolae Ceauşescu i jego żony Eleny. Geniusz Karpat padł od kul elitarnego plutonu egzekucyjnego pod koniec grudnia 1989 r. i to był ostatni akord wschodnioeuropejskiej rewolucji. Na marginesie – zastrzelono go tak szybko, że ekipa filmująca ostatnie chwile Ceauşescu nie zdążyła zarejestrować momentu egzekucji. Prezydent Ronald Reagan, wiceprezydent George Herbert Walker Bush oraz Michaił Gorbaczow po spotkaniu w Nowym Jorku. W tle World Trade Center, fot. Getty Images Wielu jest też ludzi, którzy uważają, że nie Okrągły Stół, nie mur berliński, ale to Michaił Gorbaczow powinien być traktowany jako symbol Jesieni Ludów. Symbol dość przewrotny – człowiek, który chciał uczłowieczyć nieludzki system po to, by go uratować przed upadkiem, stał się jego... grabarzem. Rzeczywiście, roli Gorbaczowa w przemianach nie da się przecenić. To on rzucił hasło pierestrojki (przebudowy), która miała być sygnałem dla świata: ZSRR już nigdy nie będzie taki jak w minionych latach. Zapoczątkowana przez niego polityka głasnosti, czyli pełnej jawności, sprowokowała lawinę publikacji, odsłaniających prawdę o systemie. To wtedy ujawniono wiele zbrodni stalinizmu oraz następujących po nim dekad. Po 1956 roku Chruszczow odsłonił jedynie czubek góry lodowej, a jego następca Leonid Breżniew zadbał, aby zapomniano o osiągnięciach odwilży. To dzięki pierestrojce światło dzienne ujrzała głośna książka Anatolija Rybakowa „Dzieci Arbatu”, a także wstrząsający, choć z zawoalowaną symboliką, film Tengiza Abuładze „Pokuta”. W kwietniu 1989 roku nastąpiła bezprecedensowa wizyta. Szef państwa radzieckiego udał się do Watykanu na spotkanie z papieżem Janem Pawłem II. Komentatorzy odebrali to wydarzenie jednoznacznie – komunistyczny ateizm przegrał swą wojnę z Kościołem. Tony Judt, profesor europeistyki w New York University, od lat analizuje procesy, które doprowadziły do upadku bloku wschodniego. W swej bestsellerowej książce „Powojnie” tak ocenia rolę ostatniego szefa ZSRR: „Gorbaczow pozwalał upaść komunizmowi w Europie Wschodniej, by ocalić sam Związek Radziecki – tak samo jak Stalin utworzył satelickie reżimy nie dla nich samych, lecz jako zabezpieczenie swojej zachodniej granicy. Z taktycznego punktu widzenia Gorbaczow popełnił ogromny błąd – w ciągu dwóch lat nauka wyciągnięta z losów Europy Wschodniej obróci się przeciwko wyzwolicielowi tego regionu na jego własnym terytorium. Ale strategicznie jego sukces był ogromny i bezprecedensowy. Żadne inne imperium terytorialne w udokumentowanej historii nigdy nie porzuciło swych dominiów tak szybko, z taką dobrą wolą i przy tak niewielkim rozlewie krwi. Gorbaczow nie może bezpośrednio przypisać sobie zasług za to, co się wydarzyło w 1989 roku – nie planował tego i tylko szybko zrozumiał, jakie to ma znaczenie w długiej perspektywie”. Pokolenie 89 Oczywiście to, co działo się w ZSRR, nie mogło pozostać bez wpływu na sytuację w innych krajach socjalistycznych. Jednak zmiany nie następowały równomiernie. O ile w Polsce dopuszczano do publikacji coraz śmielsze teksty, od stycznia 1988 roku nie zagłuszano Wolnej Europy ani Głosu Ameryki, a na mocy amnestii w 1986 roku zwolniono większość więźniów politycznych, o tyle w NRD jedynie dokręcano śrubę. Podobną politykę represji prewencyjnych próbowała stosować władza bułgarska, ale okazało się, że opozycja w tym bałkańskim kraju rośnie w siłę z dnia na dzień. Pokolenie Putina. Kim są dziś młodzi Rosjanie? - National Geographic Trzydzieści lat po rozpadzie Związku Radzieckiego wielu młodych Rosjan marzy o stabilności, jaką charakteryzowała się tamta epoka, a w swoim nacjonalistycznym prezydencie widzi bohatera. Tyle że tam podłoże konfliktu miało nieco inny charakter. Otóż grupą najbardziej niechętną komunistom była asymilowana na siłę mniejszość turecka. W latach 80. doszło nawet do kilku zamachów bombowych, wymierzonych w reżim Todora Żiwkowa. W styczniu 1988 roku powstało Niezależne Stowarzyszenie Ochrony Praw Człowieka, będące pierwszą organizacją opozycyjną. Potem powołano do życia następne, aż wreszcie Żiwkow zdał sobie sprawę z nieuchronności końca komunizmu. Nic jednak nie wiadomo, jakoby Gorbaczow udzielał wsparcia bułgarskim opozycjonistom. Choć nigdy nie było tajemnicą, że relacje szefa Kremla z Żiwkowem są dalekie od doskonałości. W ogóle Gorbaczow kiepsko się dogadywał z matuzalemami bloku wschodniego: Erichem Honeckerem, Gustavem Husakiem, Janosem Kadarem czy Nicolae Ceauşescu. Znacznie lepiej rozmawiało mu się z gen. Wojciechem Jaruzelskim. Ale też inny był stosunek Kremla do tego, co się działo nad Wisłą, gdzie opozycja, choć nielegalna, stanowiła rzeczywistą siłę. W książce Andrzeja Brzezieckiego pt. „Lekcje historii PRL”, będącej zbiorem wywiadów z historykami i politologami, znajduje się interesujący fragment na temat domniemanych kontaktów „Solidarności” z Kremlem w latach 80. Profesor Antoni Dudek ujawnia: „Jest kilka przesłanek świadczących o tym, że zaistniały one już w roku 1988. Rakowski pisał dwukrotnie – w książce »Jak to się stało« i w »Dziennikach Politycznych« – że takie kontakty nie były dla władzy tajemnicą. Druga przesłanka to szyfrogramy Grupy Operacyjnej »Wisła« oraz ambasady PRL w Moskwie, w których raportowano, że Moskwa skłonna jest rozmawiać z konstruktywną opozycją (...). Niektórzy ludzie z kierownictwa opozycji chcieli wiedzieć, czy Moskwa pozwoli zmieniać system, a Moskwa chciała wiedzieć, kto z opozycji może brać ewentualnie udział w rządzeniu”. – To wierutna bzdura, którą od czasu do czasu powtarzają niektórzy politycy – twierdzi w rozmowie z „Focusem Historia” uczestnik tamtych wydarzeń Władysław Frasyniuk. – Gdyby prof. Dudek ogłosił, że Gorbaczow zwariował, a jego chorobą zaraził się Jaruzelski i Kiszczak, byłoby to bliższe prawdy. Bo jak wytłumaczyć działania przywódców, którzy wywodzą się z tzw. dyktatury proletariatu i nagle odkrywają w sobie zdolność do przeprowadzenia demokratycznych przemian? To przecież niemożliwe – dodaje Frasyniuk. Faktycznie – Gorbaczow wyobrażał sobie zapewne, że jego inicjatywa nie będzie początkiem demontażu systemu, lecz przejęciem przeciwników socjalizmu pod czerwony (ewentualnie różowy) sztandar. Chytrym krokiem, a nie politycznym samobójstwem. Michaił Gorbaczow i Ronald Reagan, fot. Getty Images Peter Kenez, autor książki „Odkłamanej historii Związku Radzieckiego”, przypomina: „Gorbaczow popierał tych przywódców, którzy opowiadali się za zmianą i na jakiś czas w NRD, Rumunii i w Czechosłowacji stał się symbolem reform. Wykorzystał swoją władzę, by pozbyć się przywódcy bułgarskiej partii Todora Żiwkowa. Pojawiając się w Berlinie w 1989 roku, owacyjnie witany, powiedział: »Życie karze tych, którzy zwlekają«, tym samym podkopując pozycję Ericha Honeckera, co szybko doprowadziło do jego usunięcia. To była paradoksalna sytuacja, która nie mogła długo trwać: szef sił okupacyjnych opowiadał się za wolnością”. Na miejsce matuzalemów promował jednak aparatczyków partyjnych, tyle że reprezentujących młodszą generację. Demokraci z przymusu W ogóle śledząc wydarzenia pod koniec lat 80., można dojść do wniosku, że rewolucja nastąpiła niejako wbrew intencjom wielu jej ojców. Albo inaczej – niektórzy faktycznie nie przewidywali rozmiarów przemian, inni zaś postanowili zmienić skórę i stanąć na ich czele.Oto dyktator oświecony ZSRR Michaił Gorbaczow namawia twórcę stanu wojennego w Polsce gen. Wojciecha Jaruzelskiego, aby ten poszerzył pole wolności w swoim kraju. Nie po to, aby dezawuować idee marksistowsko-leninowskie, ale wręcz przeciwnie, by je naprawdę realizować. Ostatecznie hasło „Socjalizm tak, wypaczenia nie” należało do częściej powtarzanych w tamtym czasie. W Czechosłowacji jednym z liderów aksamitnej rewolucji stał się Aleksander Dubczek, obalony w 1968 roku I sekretarz – reformator Komunistycznej Partii Czechosłowacji. Ten sam Dubczek, który przed Praską Wiosną gorliwie wypełniał płynące z Moskwy polecenia, szczególnie przykładając się do komunizowania swojej Słowacji. Podobnie z ideologicznych pozycji zgrabnie wycofa się Borys Jelcyn – niegdyś szef komitetu miejskiego KPZR w Moskwie, a następnie prezydent Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Radzieckiej (tworu o bardzo krótkiej żywotności). Być może, gdyby wydarzenia w ZSRR nastąpiły szybciej i pucz Janajewa był nie w 1991, ale w 1989 roku, to zdjęcie Jelcyna, stojącego na czołgu przed siedzibą parlamentu, czyli Białym Domem, stałoby się symbolem przemian. Rzecz w tym, że do czasu konfliktu z Gorbaczowem, czyli do drugiej połowy lat 80., nikt nie podejrzewałby Jelcyna, wiernego syna partii, sprawnego karierowicza, o demokratyczne poglądy. Dziennik „Rzeczpospolita” przypomniał kiedyś słowa rosyjskiego publicysty Leonida Batkina. Wyliczył on, że w ciągu dziesięciu lat Jelcyn zmienił poglądy... dwadzieścia razy. Także w Bułgarii przemiany wprowadzał były aparatczyk, minister spraw zagranicznych i ostatni sekretarz generalny Bułgarskiej Partii Komunistycznej Petyr Mładenow. Ale przed upadkiem Żiwkowa zdążył wykonać polityczną woltę, stawiającą go w rzędzie opozycjonistów. Odmówił podpisania oświadczenia, potępiającego mieszanie się USA do wewnętrznych spraw Bułgarii, oraz – po konflikcie z Żiwkowem – ustąpił z zajmowanych stanowisk. Już jako prezydent kraju musiał się zmierzyć z rzeczywistą opozycją, reprezentowaną przez Związek Sił Demokratycznych, któremu nie podobało się pozostawanie u władzy byłych komunistów. Zastosował wówczas wariant polski. Posadził najważniejszych polityków za Okrągłym Stołem i przekazał stery państwa opozycyjnemu ZSD. Dość tajemniczą postacią jest też były prezydent Rumunii Ion Iliescu. Wieloletni działacz komunistyczny (przez pewien czas członek Komitetu Centralnego RPK) stał się demokratą niejako z przypadku, na fali demonstracji przeciwko Geniuszowi Karpat. Nie dziwi to, że przejął władzę. Był kolegą Gorbaczowa z czasu studiów w Moskwie. Ale często pojawiały się pytania – czy to on stał za pospieszną egzekucją Ceauşescu? Jakie tajemnice dyktator zabrał ze sobą do grobu? Metamorfozę przeszedł również aparatczyk Komunistycznej Partii Jugosławii Slobodan Miloszević. Wyczuwając nadciągające konflikty, przeobraził się w nacjonalistę. Klęcząc przed ołtarzem świętego Sawy, wezwał Serbów do wojny z wrogami (Chorwatami i muzułmanami). Był rok 1989, a słowa skierowane do Serbów padły na Kosowym Polu – miejscu, w którym serbskie wojska zostały 600 lat wcześniej rozgromione przez Turków. Komunizm sypał się jako system i sypał się błyskawicznie U nas przykład neofickiej gorliwości miał miejsce na nieco niższym szczeblu. Oto pragnący zachować stanowisko prezydenta Warszawy (wywodzący się z PZPR) Jerzy Bolesławski wyraził zgodę na publiczny lincz na... pomniku Feliksa Dzierżyńskiego. Idea skądinąd słuszna, ale zrealizowana zbyt pokazowo. Duma polskiego ruchu rewolucyjnego rozpadła się w środku dnia, przy asyście kamer i fleszy, a widzowie nieniepokojeni przez milicję załatwiali naturalną potrzebę na doczesne szczątki monumentu. Jednak trudno się dziwić, że ludzie przyzwyczajeni do pozostawania na szczytach za wszelką cenę próbowali utrzymać się przy władzy. Jak pisze Judt: „Jeszcze w październiku Imre Pozsgay (ekskomunista, jeden z liderów transformacji, zainicjowanej przez Węgierską Socjalistyczną Partię Robotniczą – przyp. AG) na Węgrzech czy Egon Krenz we wschodnich Niemczech naiwnie zakładali, że są w stanie pokierować lokalną odmianą pierestrojki. Większość oponentów w zasadzie się z tym zgadzała i nadal poszukiwała jakiegoś tymczasowego kompromisu. https://www.national-geographic.pl/artykul/rosja-i-ukraina-skomplikowana-historia-ktora-laczy-i-dzieli-dwa-kraje-220228104038 Rosja i Ukraina: skomplikowana historia, która łączy i dzieli dwa kraje Stulecia rozlewu krwi, dominacja obcych sił i wewnętrzne podziały doprowadziły do tego, że Ukraina znalazła się w niepewnej sytuacji między Wschodem a Zachodem. W 1980 roku Adam Michnik pisał, że jest możliwe do wyobrażenia państwo mieszane, w którym totalitarna organizacja państwa będzie współistnieć z demokratycznymi instytucjami społeczeństwa”.Jednak 1989 rok zadał tej tezie kłam. Sypał się nie tylko komunizm jako system, ale także społeczeństwo nie chciało już żyć pod rządami jego kadr. „Łatwość, z jaką pękło złudzenie władzy komunistycznej, dowiodła, że reżimy były słabsze, niż ktokolwiek mógł przypuszczać” – konstatuje Judt. Okazało się, że wilk nie ma zębów już od dawna, choć przez lata skutecznie odgrywał rolę groźnego drapieżnika. I to Polacy jako pierwsi rzucili owemu drapieżnikowi wyzwanie. – Na to, że świat traktuje upadek muru berlińskiego jak ikonę tamtych czasów, patrzę bez większych emocji – zapewnia Frasyniuk. – Ostatecznie żyjemy w czasach „pisma obrazkowego”. Wydarzenia, jakie miały miejsce w stolicy Niemiec, rzeczywiście są o wiele bardziej spektakularne i atrakcyjne medialnie od polskiego pokojowego przejęcia władzy. Jednak to, że reagujemy na tę kwestię tak nerwowo, wypływa po trosze z naszego narodowego kompleksu niższości, permanentnego niedoceniania. A przecież po raz pierwszy pokazaliśmy światu, że jesteśmy w stanie wygrywać, a nie jedynie ginąć w kolejnych wojnach i powstaniach.
Leonid Breżniew: dyktator na pigułkach. Jak zmarnował szansę na reformę ZSRR i doprowadził kraj do zapaści
Rządził z Kremla supermocarstwem u szczytu rywalizacji ZSRR i USA. Leonid Breżniew miał szansę dokonać w Związku Radzieckim przełomowych reform technologicznych. Umarł jednak w bardzo staroświeckim stylu: w tajemniczych okolicznościach, w atmosferze spisku.
W tym artykule: Leonid Breżniew: powrót do stalinizmu Polityka Breżniewa a stan wojenny w Polsce Leonid Breżniew – schorowany dyktator uzależniony od leków Leonid Breżniew zmarnował szansę na reformę technologiczną ZSRR – państwo pozostawione bez perspektyw To za rządów Leonida Breżniewa, stojącego na czele ZSRR od 1964 do 1982 roku, państwo radzieckie znalazło się u szczytu potęgi. Ten syn hutnika, urodzony w 1906 roku w Ukrainie (aczkolwiek jego rodzinę określa się raczej jako rosyjską) zrobił niesamowitą karierę. Wykształcił się, wstąpił do partii komunistycznej i z zapałem piął się po szczeblach władzy. Tak się poświęcił polityce, że już mając 46 lat przeszedł pierwszy zawał serca. W tym samym 1952 roku dochrapał się jednak stanowiska w Biurze Politycznym, czyli w ścisłym kręgu władzy ZSRR. Promował go sam Stalin i do pewnego stopnia Breżniew pozostał wierny jego ideologii. Leonid Breżniew: powrót do stalinizmu Okres rządów na Kremlu Nikity Chruszczowa (1953–1964), potępiającego zbrodnie stalinizmu, z oczywistych względów nie mógł się podobać Breżniewowi. Dlatego wraz z twardogłowymi towarzyszami obalił Chruszczowa i jako sekretarz generalny (w skrócie: gensek) Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego sam zaczął grać pierwsze skrzypce. Pokolenie Putina. Kim są dziś młodzi Rosjanie? Trzydzieści lat po rozpadzie Związku Radzieckiego wielu młodych Rosjan marzy o stabilności, jaką charakteryzowała się tamta epoka, a w swoim nacjonalistycznym prezydencie widzi bohatera. Nie w głowie była mu liberalizacja, lecz usztywnienie kursu. „Oskarżano go, że dopuścił, aby ZSRR wrócił do »neostalinizmu« i »popadł w stagnację«. Z czasem być może zostanie uznany za przywódcę, który najlepiej ze wszystkich rozumiał istotę ustroju i przedłużał temu ustrojowi życie tak długo, jak tylko się dało. Był przede wszystkim ostrożnym i sprytnym aparatczykiem, który zdawał sobie sprawę z konsekwencji, jakie może pociągnąć za sobą manipulowanie przy wadliwie działającej machinie” – pisze w swojej monumentalnej „Europie” historyk Norman Davies. „Zdawał sobie sprawę – w odróżnieniu od swoich następców – że eliminacja kłamstw i środków przymusu nieuchronnie podważy fundamenty budowli. Wobec tego Breżniew był twardy. W tym, co jego przeciwnicy mieli potępić jako »stagnację«, można także było dostrzec ten pokój i stabilizację, za którymi tęskniło jego pokolenie. Można było co najwyżej zredukować przemoc i oszustwo, tak aby stały się do zniesienia. W odróżnieniu od Stalina, Breżniew nie mordował ludzi milionami”. Gułagi i areszty były więc pełne, a takie głosy jak list protestacyjny z 1966 roku, w którym sowieccy intelektualiści wypowiadali się przeciw rehabilitacji Stalina – nie do przyjęcia. Przy tym Leonid Breżniew nie musiał bać się buntu. Jak podkreśla historyk Peter Kenez w „Odkłamanej historii Związku Radzieckiego”, wyżsi rangą partyjni towarzysze mogli liczyć na dacze, posyłać dzieci do dobrych szkół, a czasem nawet wyjeżdżać na Zachód. Zaś zwykli ludzie mieli po prostu ufać wodzowi. Polityka Breżniewa a stan wojenny w Polsce „Cały kraj oblepiony był jego wyidealizowanymi portretami, a dzieci w szkołach uczyły się o jego »wspaniałych wyczynach« jako dowódcy w czasie »wielkiej wojny ojczyźnianej«” – pisze amerykański historyk. W gospodarce zaczęto mówić o „realnym socjalizmie”, w odróżnieniu od dawnych idealistycznych i nieprzystających do rzeczywistości oczekiwań. Co ciekawe, w zamian za lojalność wobec Kremla, Breżniew pozwalał na coraz więcej komunistycznym władzom republik związkowych z odległych terenów ZSRR. Niechcący gensek mógł więc zasiać ziarna, które zakwitły po latach przy rozpadzie supermocarstwa. Symbolem polityki zagranicznej stała się przyjęta we wrześniu 1968 roku tzw. doktryna Breżniewa. Zakładała, że jeśli jakikolwiek kraj Układu Warszawskiego będzie chciał z niego się wyrwać, Moskwa może dokonać tam interwencji. Rzekomo w interesie międzynarodowej wspólnoty socjalistycznej, w ramach samoobrony, a w rzeczywistości: w imię własnych interesów ZSRR. Tak – już post factum – usprawiedliwiono interwencję zbrojną, która w Czechosłowacji stłumiła Praską Wiosnę. I choć nie uznawały tej doktryny niezależne od Moskwy komunistyczne Chiny, Jugosławia, a sprzeciwiała się jej nawet Rumunia, to właśnie tą doktryną mógł się zasłaniać w Polsce gen. Jaruzelski. Właśnie obawą przed sowieckim wojskiem motywował wprowadzenie własnymi siłami stanu wojennego i spacyfikowanie „Solidarności”. Czy wejście sowieckiej armii faktycznie nam groziło? Do dziś sprzeczają się o to historycy i publicyści. Jakkolwiek było, Breżniew na pewno był zadowolony, że Jaruzelski sam wykonał „czarną robotę”. Zwłaszcza że od 1979 roku uwikłał ZSRR w interwencję w Afganistanie, która kosztowała mnóstwo pieniędzy, sprzętu, zabitych i rannych. Leonid Breżniew – schorowany dyktator uzależniony od leków Jak na prawdziwego dyktatora przystało, Leonid Breżniew mógł się jednak godnie relaksować. Za młodu miał opinię kobieciarza. Całe życie uwielbiał jeść, a stoły genseka uginały się od dziczyzny, pucharów z kawiorem, jesiotrów, krabów czy takich smakołyków jak zupa z homara. Lubił też polowania, podczas których zaprawiał się ponoć polską Żubrówką. Kochał szaleć po Moskwie autem. Miał wiele samochodów, a w 1980 roku został nawet ranny w wypadku swojego rolls-royce'a. Nic poważnego mu się nie stało, a w zasadzie nic poważnego w porównaniu z tym, co już mu dolegało. W 1974 roku miał bowiem kolejny zawał. Uzależnił się od medykamentów. „Dochodzi do tego, że lekarze boją się choćby oględnie zasugerować, by zmniejszył dzienną dawkę. On zaś nie potrafi wytrzymać bez leków. Kiedy trafia do szpitala, przed snem zostawia ordynansowi kartkę z poleceniem: »Gdyby lekarze próbowali skonfiskować moje tabletki, śmiało skorzystaj z broni«. Dzięki środkom nasennym nie tylko zasypia, ale także – i przede wszystkim – wytrzymuje ciągłe napięcie i niepokój” – opisuje francuski historyk Philippe Comte w pracy zbiorowej „Ostatnie dni dyktatorów” (pod red. Diane Ducret i Emmanuela Hechta). Władimir Putin: mroczny car Rosji. Jak doszedł do władzy i czy ktokolwiek może go od niej odsunąć? Rosyjskiemu prezydentowi zarzuca się niezliczone już zbrodnie. Władimir Putin zgromadził w ręku gigantyczną, dyktatorską władzę. Zadbał nawet, by zmienić własną przeszłość. Breżniew miał coraz więcej na głowie, która pracowała coraz słabiej. Spokoju nie dawała mu rodzina. Szerzyły się plotki o łapownictwie. Córka skandalistka zamieszana była w kryminalną aferę z brylantami. Na dodatek Breżniew dobrze wiedział, że system polityczny Związku Radzieckiego to przeżytek, a komunistyczna ideologia ma tylko zamydlić ludziom oczy. Na głębokie zmiany nie miał jednak siły. „Reformować? Nie ma mowy! Boję się nawet głośniej kichnąć. Nie daj Bóg poruszyć jeden kamień, a już leci cała lawina” – podsłuchała jego tyradę bratanica w 1979 roku. – „Swoboda gospodarcza przyniesie tylko chaos. Zobaczycie. Sami się przekonacie. Ludzie wzajemnie się powybijają”. Leonid Breżniew zmarnował szansę na reformę technologiczną Philippe Comte zwraca uwagę, że Breżniew przegapił okazje na dokonanie przełomu technologicznego w ZSRR, który mógł zmienić bieg historii: „Kolejne kwestie kluczowe dla przyszłości kraju czekają w zawieszeniu. Zwłaszcza ambitny program modernizacji ochrzczony mianem »rewolucji naukowo-technicznej«, której filarem ma się stać »państwowy zautomatyzowany system zarządzania gospodarką całego ZSRR możliwy dzięki komputerom«. System ten, znany jako OGAS – swego rodzaju zapowiedź Internetu – to owoc dziesięcioletnich badań zespołu Wiktora Michajłowicza Głuczkowa, przedstawiony rządowi w czerwcu 1964 roku. Przez następną dekadę, aż do końca 1973 roku setki ekonomistów, badaczy, naukowców oraz dziesiątki instytutów pod kontrolą trzech sekretarzy Komitetu Centralnego pracują nad ambitnym projektem zakrojonym na szeroką skalę. Chodzi o reformę społeczeństwa radzieckiego opartą na rewolucji elektronicznej. Wszystko jest już gotowe. Brakuje jedynie decyzji politycznej. Tę zaś może podjąć wyłącznie KC na sesji plenarnej zwołanej przez genseka, który nigdy nie wpisze jej do punktu obrad. Dwadzieścia lat ogromnego wysiłku umysłowego i niepowtarzalna okazja, by dokonać cywilizacyjnego skoku, idą na marne. Wszystko przez lęk przed zmianami. Nade wszystko zaś – lęk przed wolnością. Bojaźliwy następca Lenina cofa Rosję o czterdzieści lat w rozwoju technologicznym”. Choroba i postępujące zniedołężnienie Breżniewa spowodowały, że jeszcze za życia genseka w jego otoczeniu zaczęła się toczyć walka potencjalnych następców. Wyróżniał się w niej szef KGB Jurij Andropow. I to on wskoczył na miejsce Breżniewa, gdy ten zmarł w Moskwie 10 listopada 1982 roku. Ba, niewykluczone, że Andropow pomógł gensekowi w zgonie. Breżniew miał już go bowiem na celowniku i zamierzał zmarginalizować. A chociaż gensek był schorowany, to kilka dni przed śmiercią znajdował się w świetnej formie, przyjął defiladę na Placu Czerwonym i spotykał się z zagranicznymi gośćmi. Szykował się do sesji plenarnej Komitetu Centralnego, na której prawdopodobnie przesądziłby o losie Andropowa... Breżniewa znaleziono nieprzytomnego w sypialni 10 listopada o godzinie 9 rano. Jeszcze żył, podjęto reanimację. Ciekawe, że ponoć jeszcze przed godz. 9 pojawiły się plotki o jego śmierci i niektórzy dygnitarze już traktowali go jak martwego. Tymczasem stan śmierci klinicznej stwierdzono u Breżniewa dopiero o godz. 10.30! Możliwe więc, że był podtruwany – jak wielu panów Kremla przed nim i po nim. ZSRR – państwo pozostawione bez perspektyw „Jedną z wielkich ironii losu tej epoki było, że kolejni pierwsi sekretarze wykazywali objawy rozmaitych wyniszczających chorób, doskonale symbolizujących stan zdrowia samego ZSRR. Pod koniec lat siedemdziesiątych stabilizacja zaczęła przechodzić w inercję. Mowa Breżniewa stawała się coraz bardziej bełkotliwa, a ruchy spowolniały do tego stopnia, że dowcipnisie utrzymywali, iż jest tylko trupem poruszanym mechanizmem do podtrzymywania życiowych funkcji” – komentuje w „Europie” Norman Davies. Czy to będzie nowa flaga Rosji? „Putin uczynił z trójkoloru faszystowski symbol” „Flaga Rosji straciła swoją wiarygodność”. Tak twierdzą Rosjanie, którzy sprzeciwiają się wojnie w Ukrainie. „Jego śmierć zmieniła inercję w paraliż, który następował, w miarę jak jego chorowici następcy wybierali na przemian sprzeczne zalety reformy i bezczynności. Jurij Andropow (1982–1983), który był zwolennikiem reform, zmarł na raka, nim rozpoczęto jakąkolwiek reformę. Konstantin Czernienko (1983–1985), ofiara rozedmy, nie miał najmniejszego zamiaru niczego rozpoczynać”. System, który Breżniew próbował zakonserwować, i tak się rozpadł. Cóż po względnej stabilizacji i spokoju mieszkańców ZSRR, skoro wszechobecne stały się obłuda, cynizm, brak perspektyw? „Kiedy 10 listopada 1982 roku Breżniew, nie bez pomocy »życzliwych«, odchodzi z tego świata, w obozach pracy gniją dziesiątki tysięcy więźniów politycznych i sumienia; dziesiątki niewygodnych obywateli doprowadzonych do stanu »warzywka« wegetują w szpitalach psychiatrycznych; wierzący potajemnie chrzczą dzieci w domach, a duchowny przychodzi do nich w cywilnym ubraniu; nikt nie może założyć nawet najmniejszej firmy, nawet lokalnej piekarenki czy pralni; miliony młodych absolwentów uczelni dla świętego spokoju zatrudnia się na stanowiskach dozorców albo robotników zamiast inżynierów; wszyscy tak przywykli do wszechobecnego cynizmu swoich przywódców, że myślą jedno, mówią drugie, a robią trzecie” – pisze o dorobku czasów Breżniewa Philippe Comte.
Podbój kosmosu. Jak człowiek zrealizował marzenia wyrwania się z Ziemi i jaką rolę odegrali w tym naziści
„Ziemia jest kolebką ludzkości, ale nikt nie zostaje w kolebce na wieki” – powiedział Konstantin Ciołkowski, syn polskiego zesłańca, który mając do dyspozycji tylko kartkę papieru i własną wiedzę matematyczno-przyrodniczą stworzył podstawę teorii lotu rakiet. Podbój kosmosu, dzięki któremu po Marsie jeżdżą łaziki a ziemskie sondy przemierzają Układ Słoneczny, zaczął się na rosyjskiej prowincji.
W tym artykule: Podbój kosmosu – Konstantin Ciołkowski Podbój kosmosu – Werner von Braun i nazistowskie rakiety V-2 Podbój kosmosu – Siergiej Korolow i początki programu kosmicznego ZSRR Podbój kosmosu – Sputnik i triumfy Rosjan Podbój kosmosu – pionierski lot Gagarina Pragnienia dowiedzenia się, czym jest gwieździste niebo nad naszymi głowami, towarzyszyło ludzkości od zarania dziejów. Jednak oświeceniowy rozwój nauk przyrodniczych pokazał, że badanie kosmosu nie będzie takie proste, jak sądzili pierwsi autorzy powieści science-fiction. Po pierwsze, trzeba będzie przezwyciężyć potężną siłę. Bo główną przeszkodą w podboju kosmosu jest grawitacja. A jedynym sposobem, by ją pokonać jest ogromna prędkość. Podbój kosmosu – Konstantin Ciołkowski Właśnie z tym problemem postanowił rozprawić się Konstantin Ciołkowski, niesłyszący syn polskiego zesłańca, samouk i niewątpliwy geniusz. Miał do dyspozycji tylko bardzo nieskomplikowane narzędzia oraz swoją wiedzę matematyczno-fizyczną. A jednak wysunięte przez Ciołkowskiego idee stanowią podstawę działania wszystkich, historycznych i współczesnych, silników rakietowych, rakiet i statków kosmicznych. Swoje badania i przemyślenia ogłosił w 1903 roku, czyli zanim pierwszy samolot wzbił się w powietrze. Opisał teorię lotu rakiety z uwzględnieniem zmiany jej masy w wyniku spalania paliwa. Sformułował wzór opisujący zależność między prędkością rakiety a jej masą i prędkością gazów wylotowych. Opracował także teorię ruchu rakiet wielostopniowych. "Dowiemy się, czy bliżej nam do aniołów czy do małp." Co nas czeka w kosmosie? Kiedyś badacze obawiali się tego jak człowiek zniesie stan nieważkości. Im dalej ku gwiazdom, tym więcej wyzwań. O czym powinniśmy myśleć teraz? - Przypominamy wizjonerski felieton sir Ar... To właśnie matematyczna precyzja Ciołkowskiego pozwoliła kolejnym naukowcom opracować pierwsze rakiety zdolne przekroczyć umowną granicę kosmosu, czyli wzlecieć na wysokość 100 kilometrów nad Ziemię. A dokonano tego już w 1944 roku, nieco ponad 40 lat po publikacji pierwszej teorii ruchu rakiet. Pewnie nie doszłoby do tego tak szybko, gdyby nie wybuch II wojny światowej i niemieckie prace nad wunderwaffe. Była to „cudowna broń”, która miała przynieść nazistom zwycięstwo ostateczne. Podbój kosmosu – Werner von Braun i nazistowskie rakiety V-2 Tę broń miał skonstruować Werhner von Braun, pochodzący z zamożnej niemieckiej rodziny naukowiec, którego zafascynowały prace Ciołkowskiego. Po pierwszej wojnie światowej Niemcy nie mogły się zbroić. Jednak prawo nie zabraniało prac nad rakietami. Było tak, bo w latach 20. i 30. XX wieku nie przypuszczano, by fantasmagorie o wysyłaniu rakiet w kosmos mogły nabrać jakiegokolwiek realnego kształtu. Dlatego III Rzesza rozwijała program rakietowy bez przeszkód. Korzystał na tym von Braun, który nareszcie miał wolną rękę i fundusze na to, by konstruować rakiety. 10 wynalazków z czasów II wojny światowej, z których wciąż korzystamy Wojna to koszmar, z tym dyskutować się nie da. Jednak towarzyszący jej wyścig technologiczny przynosi czasem wynalazki, które zostają z nami i okazują się nieodzowne w czasach pokoju. Pozna... Rakiety V-2 nie miały jednak służyć podbojowi kosmosu. Były bronią, pociskiem balistycznym. Prawie trzy tysiące takich rakiet spadło na Londyn. Kolejne półtora tysiąca na Antwerpię. Dopiero zakończenie drugiej wojny światowej sprawiło, że w V-2 zobaczono inne możliwości niż te niszczycielskie. Alianci świetnie wiedzieli, co dzieje się w kierowanym przez von Brauna ośrodku. A także jaką przewagę w szemrzącej już zimnej wojnie mogą dać konstruowane przez niego rakiety. Dlatego Amerykanie zorganizowali akcję „Spinacz”, która miała na celu przejęcie nazistowskich naukowców i danych z laboratorium. Sam von Braun, obawiając się Sowietów, znalazł szeregowego amerykańskiego żołnierza i z własnej woli oddał się do niewoli, by tylko nie trafić do ZSRR. Amerykanie przejęli aż 104 nazistowskich naukowców, którzy – po naturalizowaniu na Amerykanów i wymazaniu wojennej przeszłości – stworzyli amerykański program podboju kosmosu. Podbój kosmosu – Siergiej Korolow i początki programu kosmicznego ZSRR Sowieci zagrabili resztę, wraz z notatkami von Brauna. Wywiezieni przez nich naukowcy nie mieli tyle szczęścia. Zostali zamknięci w odizolowanym i strzeżonym miasteczku. Pieczę nad nimi powierzono wojskowym i Siergiejowi Korolowowi, urodzonemu na terenie Ukrainy inżynierowi, ofierze wielkiej czystki. Korolow spędził sześć lat w syberyjskim łagrze. Władza przypomniała sobie o nim w 1944. Wówczas postawiono go na czele grupy, która stworzyła radziecki program kosmiczny. Zarówno Amerykanie, jak i Sowieci, poza naukowcami przejęli pewną liczbę rakiet V-2. To dzięki nim wykonywano pierwsze testy na żywych organizmach, w tym na muszkach owocówkach i żółwiach. Podbój kosmosu – Sputnik i triumfy Rosjan Wyścig kosmiczny nabrał ogromnego przyspieszenia po roku 1957. Wówczas to ZSRR wysłało na orbitę pierwszego sztucznego satelitę Ziemi. A chociaż Sputnik 1 był tylko kulą z prostym radiem w środku, sprawił, że świat zamarł. W USA zapanowała panika podsycana przez media. Uważano, że Sputnik przenosi broń nuklearną i podgląda Amerykanów z kosmosu. Ten lęk napędził wyścig. Amerykanie wystrzelili własnego satelitę. Niestety, bez powodzenia. Sowieci wystrzelili Sputnika 2, Amerykanie próbowali dopracować własną rakietę nośną Vanguard. Następnie powstał Jupiter 3, który był kosmiczną wersją rakiety balistycznej Redstone. Jak przebiegał kosmiczny wyścig? Najpierw roboty, potem zwierzęta, na końcu ludzie Historia podboju kosmosu pełna jest różnych nazw i nazwisk. Mercury, Gemini, Apollo - znacie wszystkie te nazwy? A czy mówi wam coś imię Ham? W kosmos poleciały też pierwsze większe żywe organizmy. Sowieci wysłali na orbitę psa Łajkę i masę innych bezpańskich zwierząt. Amerykanie od 1948 roku rozwijali program „Albert”, który zakładał wysyłanie w kosmos małp, rezusów i innych niewielkich naczelnych. Większość zwierząt zmarła w trakcie lotu lub twardego lądowania. Podbój kosmosu – pionierski lot Gagarina Wreszcie nadszedł rok 1961. Na pokład statku Wostok-1 wszedł młody pilot Jurij Gagarin. Jego krótki, trwający zaledwie godzinę i 48 minut lot orbitalny był absolutnym przełomem. Udowodnił, że możemy pokonać grawitację, a przy odpowiednich zabezpieczeniach człowiek jest w stanie przetrwać w kosmosie. Przełomu tego dokonał Siergiej Korolow. Człowiek uciskany, bity w gułagu tak bardzo, aż stracił wszystkie zęby i miał zadrutowaną szczękę. Niewątpliwy geniusz, który nie mógł nawet podpisywać się własnym imieniem i nazwiskiem pod swoimi dziełami. Félicette to pierwsza i jedyna kotka w kosmosie. Jaki los ją spotkał? Jej historia nadaje się na film familijny. Francuska kotka Félicette wyszła z bezdomności, wykazała się większą odwagą niż kocur. Poleciała w kosmos, wróciła i została bohaterką naro... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/64dfe02ee31faaa6f511e0745607639d6a3a5711-9195951.jpeg" width="938" height="621" alt="Félicette 60 lat temu poleciała w kosmos jako pierwszy i jedyny kot. Jej późniejsze losy zaskakują (Fot. INA.fr / YouTube)" title="Félicette 60 lat temu poleciała w kosmos jako pierwszy i jedyny kot. Jej późniejsze losy zaskakują (Fot. INA.fr / YouTube)" /> To on zaprojektował Semiorkę, czyli międzykontynentalną rakietę balistyczną R-7. To Semiorka legła u podstaw takich konstrukcji, jak rakiety Wostok czy rodzina najbardziej zasłużonych rakiet w historii – Sojuz. On stał na straży radzieckiego programu kosmicznego i to on wyprzedzał Amerykanów. I to mimo faktu, że oni mieli von Brauna oraz niemal nieograniczone zasoby. Korolow zmarł w 1966 roku. Do dziś trwają dyskusje, czy gdyby nie to smutne wydarzenie, to nie Sowieci jako pierwsi stanęliby na Księżycu. Pewne jest, że jego odejście spowodowało, że na technologicznym niebie zabłysła gwiazda von Brauna. To on, w aureoli twórcy najpotężniejszych rakiet świata, czyli wykorzystywanych w programie księżycowym Apollo Saturnów V, do dziś cieszy się sławą największego z konstruktorów. I to nawet po tym, jak na jaw wyszły jego wojenne poczynania. Von Braun miał się za naukowca, a po naturalizacji na Amerykanina lubił pozować na pacyfistę. Jednak w czasie wojny nie stronił od znęcania się nad jeńcami, którzy budowali jego cudowną, kosmiczną broń.
Tak wyglądają „Stracone terytoria”. Zobacz fotografie z byłych republik Związku Radzieckiego
Cykl międzynarodowego kolektywu Sputnik Photos „Stracone terytoria. OSAD” to wyjątkowy zapis ze świata, jaki pozostał po upadku Związku Radzieckiego.
ZOBACZ "STRACONE TERYTORIA" NA WYBRANYCH FOTOGRAFIACH >>> Stracone terytoria W ciągu ośmiu lat członkowie kolektywu fotograficznego Sputnik Photos pracowali w byłych republikach ZSRR. Wynikiem ich pracy jest, liczące kilka tysięcy fotografii, archiwum. Zdegradowane krajobrazy poligonów atomowych i kopalni uranu mieszają się tu ze świadectwami samoorganizacji ludzi, którzy na gruzach wczorajszego imperium budują nową codzienność. Weterani minionych wojen sąsiadują z uchodźcami ze stref obecnych konfliktów. Wszystkie działania Sputnik Photos dotykają innego, ważnego dla obszaru postradzieckiego aspektu. Język fotografii i nie tylko Projektowi towarzyszą dwie publikacje. Pierwsza z nich to antysłownik terminów przed- i potransformacyjnych związanych ze Związkiem Radzieckim. Nad jego przygotowaniem pracowało kilkudziesięciu autorów z całego świata: pisarzy, historyków, dziennikarzy, naukowców, kuratorów, artystów i politologów. Drugie wydawnictwo to publikacja fotograficzna, której narracja podąża tropem radzieckiej opresji związanej z nauką, eksperymentem i relacjami człowieka z przyrodą. Sputnik Photos Sputnik Photos jest międzynarodowym kolektywem założonym w 2006 roku przez fotografów z Europy Środkowo-Wschodniej. Doświadczenie transformacji regionu, z którego pochodzą, stało się pretekstem do wspólnego komentowania zachodzących w nim procesów społecznych, politycznych i kulturowych. Posługując się fotografią, filmem i książką fotograficzną, kolektyw od ponad dekady budują zapis transformacji obszaru byłego bloku wschodniego. Rozważają współczesne wymiary i funkcję fotografii dokumentalnej, eksperymentują z formą i treścią. Ich działania wspiera zespół kuratorów, pisarzy, grafików i animatorów kultury. Ważną sferą działań kolektywu są różnorodne formy edukacji wizualnej, które wspierają i promują młodych twórców z regionu.
Nasze ostatnie studenckie wakacje musiały być wyjątkowe: autostopem i pod namiotem
Armenia, Górski Karabach, Gruzja. Wędrowaliśmy przez dwa miesiące. Spacerowaliśmy po lodowcu, cofnęliśmy się w czasie w wioskach Swanetii. Poznaliśmy setki kierowców, wysłuchaliśmy tysięcy toastów, wypiliśmy morze wina i kieliszek 30-letniego koniaku. To wszystko za nieco ponad 600 zł od osoby. Wystarczyło nawet na wysłanie pocztówek i zakupy. Uwaga, czołgi Dojazd z Warszawy do Armenii zajął nam sześć dni. Po drodze znaleźliśmy się m.in. w gruzińskim miasteczku Khulo. Dzięki zaproszeniu kierowcy zaliczyliśmy lokalną imprezę. Za każdym razem urzeka mnie gruzińska gościnność. Podczas przyjęć stół uginał się od jedzenia – mięs, serów i chaczapuri – zapiekanych placków z serem. A na grillu skwierczały szaszłyki. I obowiązkowo wino oraz czacza – bimber winogronowy. Pomiędzy gośćmi krąży specjalny kielich do wznoszenia toastów. Zazwyczaj wykonany jest z plastikowej butelki, ma litr pojemności, uprawnia do wzniesienia toastu i wypicia alkoholu do dna! Po gruzińskiej imprezie ciężki był poranek. Ale posileni ruszyliśmy w dalszą drogę. Do Armenii wjechaliśmy przez przejście graniczne w pobliżu miasteczka Bavra. Pustki. Zdawać by się mogło, że znaleźliśmy się w miejscu zapomnianym przez wszystkich. Pierwsze różnice między Gruzją a Armenią? W Gruzji po wielu drogach leniwie spacerują krowy, które ostentacyjnie ignorują samochody. W Armenii przez ulice przebiegają stada owiec poganiane przez konnych pasterzy. Domy budowane są z tufu – wulkanicznej, lekkiej skały. Płoty i ogrodzenia z pordzewiałych wraków samochodów. Takie było pogranicze. Turystyczna wiza pozwalała nam na trzytygodniowy pobyt. Armenia to maleńki kraj – niecałe 30 tys. km² (mniej niż powierzchnia woj. mazowieckiego). Byliśmy przekonani, że w 21 dni zdążymy ją przejechać. Ale nie udało się, dlatego nasz pobyt przedłużyliśmy o dwa tygodnie. Armenia to kraj gór. Naturze udało się stworzyć tu chyba wszystkie możliwe górskie formy i uroki. Jest ośnieżony i niebotyczny wulkan Aragac, którego zdobycie pokrzyżowała nam pogoda, są góry łagodne, miękkie od długich kłosów traw, są góry zielone, skryte w gęstwinie lasów i mgieł, są góry martwe, palące rozżarzonymi w słońcu skałami. A pomiędzy tą górską wariacją lśni jezioro Sewan, morze Armenii ocalone przed niszczycielską mocą gospodarczych pomysłów ZSRR. Namiot można rozbić niemal wszędzie. A dzięki gościnności mieszkańców podróżnik z plecakiem na pewno nie umrze z głodu. Przemierzając Armenię, dowiedzieliśmy się od jednego z kierowców, że turyści mogą wjechać do Górskiego Karabachu. Ormianie mówią, że kto raz go zobaczy, będzie chciał się tam żenić, żyć i umrzeć. Ostre górskie granie ciągnące się po horyzont i zalesione doliny robią wrażenie. Nawet jeśli granicę pokonuje się w malutkim aucie, w którym jakimś cudem mieści się pięciu rosłych chłopaków, dwoje polskich turystów i ich dwa wielkie plecaki. Pierwszej nocy kierowca zostawił mnie i Tomka na poboczu. Przedarliśmy się przez chaszcze, by na polanie rozstawić namiot. Dopiero rankiem zauważyliśmy znak „Uwaga, czołgi”. Byliśmy na pograniczu, gdzie kilka dni wcześniej doszło do wymiany ognia pomiędzy żołnierzami Azerbejdżanu i Karabachu. Wtedy obiecaliśmy sobie, że już nie będziemy zbaczać ze szlaku. Ale jeszcze tego samego dnia złamaliśmy nasze postanowienie, bo kierowca wiozący swojego ojca do dzikich gorących źródeł zabrał także i nas. Kąpaliśmy się nocą w „jacuzzi” pośrodku lasu. Woda bulgotała i parzyła. Tuż obok nas jeden z Ormian – pewnie w przypływie alkoholowego geniuszu – gotował w źródle parówki… Wieże między kukurydzą Republika Górskiego Karabachu naprawdę nas oczarowała. Spotkaliśmy wiele gościnnych osób. Choć znacznie mniej wylewnych i hałaśliwych niż mieszkańcy Armenii. Tu chyba każdy ma swoją bolesną historię. Opowiadali nam o wojnie, latach przesiedleń i prześladowań. Odwiedziliśmy m.in. Steppanakert – stolicę republiki, która jest dziś zadbanym, czystym, tętniącym życiem miastem. Ale wystarczy pojechać do pobliskiego Sushi, by zobaczyć miasto gruzów i zniszczenia. Poznaliśmy wszystkie zabytki oznaczone na naszej mapie. Dotarliśmy też na górskie łąki, o których nikt nie mógł nam z całą pewnością powiedzieć, czy były Ormian, Azerów, czy mieszkańców Karabachu, a każda z naszych map zapatrywała się na nie inaczej. Pojechaliśmy do gruzińskiego regionu Swanetia. Odwiedziliśmy wioskę Ushguli, która dzięki swojej architekturze wpisana jest na listę światowego dziedzictwa UNESCO. W Swanetii w każdej wiosce natkniemy się na średniowieczne wieże obronne wyrastające między zagonami kukurydzy, wznoszące się między kurnikiem a chlewikiem. Każdy szanujący się gospodarz miał kiedyś swoją wieżę, by bronić się przed sąsiadami. Swanowie uchodzą w Gruzji za bardzo wojowniczych i bardzo upartych. Są też bohaterami wielu kawałów. A gdy opuści się wioski, gdzie dzieci, kury i warchlaki bawią się wspólnie w strumykach płynących średniowiecznymi uliczkami, wjedzie się w góry tak niewyobrażalnie piękne, że trudno je opisać. Na własne oczy trzeba zobaczyć lodowce, łąki, skaliste stoki, wodospady i potężne jodły… Do Gruzji można wracać bez końca. Warto wiedzieć: Anna Bunikowska - weterynarz, pochodzi ze Słupska Anna Bunikowska (Fot. Archiwum prywatne) Wybrałam to miejsce, bo: Zawsze mnie ciągnie w nieznane, a nigdy wcześniej nie byłam w Armenii. Poza tym mieliśmy z Tomkiem bardzo ograniczony budżet, więc w grę wchodziły tylko kraje bez drogiej wizy wjazdowej. Moja podróż jest wyjątkowa, bo: Poruszaliśmy się jedynie autostopem, nie wydaliśmy nawet złotówki na transport publiczny. Mój patent: Nie ma lepszego sposobu na poznanie kraju i ludzi niż podróż autostopem. I nieważne, czy będziemy siedzieć w szoferce tira, klimatyzowanej limuzynie, czy śmierdzącym benzyną i tanim tytoniem gracie. Nie trzeba rezerwować biletów, czekać na dworcach, rozszyfrowywać rozkładów jazdy. Wystarczy wyjść na drogę i wyciągnąć rękę.
Aleksiej Leonow: Pogromca gwiazd, który uciekł śmierci spod kosy
"Wyjście człowieka w otwarta przestrzeń kosmiczna jest wielkim osiągnieciem narodów radzieckich i partii komunistycznej" – tymi słowami witał go po wykonanym zadaniu przywódca ZSRR Leonid Breżniew. Dopiero po latach wyszło na jaw, że w trakcie swej pionierskiej misji kosmicznej gen. Aleksiej Leonow siedem razy cudem uniknął śmierci
Statek kosmiczny Woschod 2 okrąża Ziemie już drugi raz. Aleksiej Leonow, radziecki kosmonauta, jako pierwszy człowiek w historii ma właśnie wykonać skok w otwartą przestrzeń kosmiczna. Wszystko ściśle według instrukcji: wyjść z kabiny, zamknąć śluzę, odczekać cztery minuty, wyskoczyć w czarna, pusta przepaść. Manewr ten ćwiczył ze swymi instruktorami do upadłego, jednak głównie na sali gimnastycznej. Teraz ryzykuje swoje życie. Jak zareaguje jego serce? Czy człowiek w ogóle jest w stanie wytrzymać taki stres? Część naukowców, z którymi konsultowano się w tej sprawie, zdecydowanie przestrzega przed takim krokiem. Przekonują oni, że instynktowe odruchy samozachowawcze nie pozwolą żadnemu człowiekowi wyjść w kosmiczna przestrzeń ani tym bardziej w niej spacerować. Tłumaczyli, że space walk grozi śmiertelnym przerażeniem i wstrząsem nerwowym. Ale teraz, 18 marca 1965 r., Leonow udowadnia, ze jest inaczej. Pięćset kilometrów nad Ziemia chodzi w kosmosie, przyczepiony do statku pięciometrową lina. W ręku trzyma kamerę filmową. Pod sobą ma Morze Czarne, widzi większość Europy i Afrykę, czyta te kontynenty jak mapę. Obserwujący to wszystko przez okienko kapitan statku Paweł Bielajew z satysfakcja melduje przez radio do bazy: – Człowiek wyszedł w przestrzeń kosmiczną. Swobodnie tam pływa! Trzydziestoletni Aleksiej Leonow jest pierwszym człowiekiem w otwartej przestrzeni kosmicznej. – Widok Ziemi i statku obok był oszałamiający – przyzna po powrocie. Nie mógł jednak opowiedzieć publicznie, co się wydarzyło później. Wal na ręcznym Po 12 minutach kosmicznego spaceru kosmonauta próbuje wrócić do statku. Gdy chwyta za właz, statek się obraca. Trochę jak kajak na środku oceanu, który się przechyla, gdy chce do niego wejść pływak. W próżni nie ma znaczenia, że statek wazy 6 ton, a kosmonauta w skafandrze 100 kg. Ani maszyna, ani człowiek nie mogą utrzymać stabilnej pozycji. Nie ma również punktu, od którego można się odbić (dla pływaka jest to woda albo dno). Gdy nadludzkim wysiłkiem Leonow odnajduje właz, zauważa z przerażeniem, że jego skafander puchnie. Po chwili nurkuje głowa wewnątrz śluzy, ale nie jest w stanie się obrócić, by ją zamknąć. A to oznacza pewna śmierć. Tętno serca skacze do 190 na minutę, kosmonauta niemal traci przytomność. Teraz już nie ma nic do stracenia, postanawia zaryzykować. Desperacko spuszcza powietrze ze skafandra do minimalnego poziomu. Doznaje udaru cieplnego, zaczyna się dusić. Gdy udaje mu się „wpłynąć” przez właz, dowódca Paweł Bielajew podaje mu dłoń i wciąga do środka kosmicznego pojazdu. Ale to jedynie początek problemów. W kabinie nagle zaczyna rosnąć ciśnienie tlenu, już po kilku chwilach kilkukrotnie przekracza normę. Okazuje się, ze ktoś z dwuosobowej załogi zaczepił noga o przełącznik odpowiedzialny za sprężenie powietrza w kabinie. Obaj wiedza, że grozi im śmiertelny pożar – w takich warunkach ogień może rozniecić najdrobniejsza iskra. Usterkę naprawiają dopiero po dwóch godzinach. Ze stresu i zmęczenia Leonow i Bielajew zasypiają, może już bez wiary, ze kiedykolwiek się obudzą. Jednak instynkt życia wytraca ich z drzemki. Niestety, gdy rozpoczynają procedurę powrotu na Ziemie, psują się wszystkie czujniki orientacji. Leca w dół, w nieznanym kierunku. – Systemy orientacji zawiodły. Musicie wracać na manualnym sterowaniu –_mówi oficjalnym tonem kapitanowi Jurij Gagarin, wówczas szef łączności w bazie. Za chwile powtarza, jakby chciał mieć pewność, że Bielajew go rozumie: – Wal na ręcznym, Pasza! Zadanie jest śmiertelnie niebezpieczne: kosmonauci muszą sami „wycelować” w punkt lądowania. Okrążają Ziemie 18. raz, wiedza, ze jeśli zrobią błąd, mogą wylądować na Saharze, w lasach Amazonki, w Nowym Jorku lub na polskim polu. Na szczęście lądują u siebie, na terenie ZSRR. Noc w tajdze A konkretnie miedzy trzema drzewami, w syberyjskiej tajdze. Statek Wschód 2 do połowy zapada się w śniegu. Kosmicznym bohaterom z trudem udaje się wyjść ze środka. Witają ich kompletna pustka i siarczysty mróz, jest minus 25 stopni. Wokół wiekowe lasy i wszechobecna cisza, mimo to Leonow jest cały mokry od potu. Zdejmuje z siebie wszystko, wyżyma z wody i wkłada z powrotem na lodowate ciało. Kto i jak ich tu znajdzie? I przede wszystkim kiedy to nastąpi? Mężczyźni zdzierają z kabiny tkaninę izolacyjną i szczelnie się nią opatulają. Rozpalają ognisko, rozbijają prowizoryczny namiot. Są przekonani, że czeka ich śmierć z zimna i głodu. Rano nadają pierwsze sygnały radiowe, okazuje się, że są 200 km od miasta Perm. Po kilku godzinach nadlatują pierwsze śmigłowce – kosmonautów udaje się zlokalizować dzięki wiszącym na drzewach pomarańczowym spadochronom. Ale pojawia się kolejny kłopot: jak się do nich dostać? Żaden samolot nie może wylądować w lesie. Przez kolejna dobę kosmonauci otrzymują w zrzutach ciepłe kurtki, buty, konserwy i gorącą herbatę. Leonow i Bielajew marzą o papierosach. Próbują o to poprosić, ale zostają źle zrozumiani, dostają więc 12., niepotrzebna paczkę makaronu. Przy okazji jednak z nieba spada cos, co ich rozwesela: butelka dobrego alkoholu. – Kiedy ogrzaliśmy się przy ognisku, zjedliśmy, wypiliśmy koniak, od razu wróciła nam radość życia i nadzieja, ze wszystko będzie dobrze – będzie wspominał po latach Leonow. Po kilkudziesięciu godzinach syberyjskim drwalom udaje się wykarczować drogę do kosmonautów. Ich powrót do Moskwy jest triumfalny. Na lotnisku w stolicy wita ich Leonid Breżniew: – Całe społeczeństwo radzieckie z wielka radością dowiedziało się o waszym heroicznym locie – wiwatuje. – Wasze dokonania służą celowi pokoju i postępu! Ani w tym momencie, ani przez kilkadziesiąt następnych lat świat nie dowie się o prawdziwym przebiegu misji Leonowa. Ojciec Hitler Nic dziwnego, bo na jej przebiegu od początku cieniem rzuca się polityka. A konkretnie rywalizacja miedzy ZSRR i USA o palme pierwszeństwa w podboju kosmosu. Była ona ściśle związana z toczonym między blokami wschodnim a zachodnim wyścigiem zbrojeń. Po wojnie oba kraje przechwyciły wiele hitlerowskich technologii wojskowych i przez lata stale je rozwijały. Opracowywano nowe silniki i konstrukcje. – Wkrótce rakiety były już tak potężne i skomplikowane, że nie nadawały się do użycia jako broń strategiczna – mówi Michał Solnica, redaktor portalu Kosmonauta.net. – To wtedy dla nowej technologii znaleziono inne zastosowanie: misje kosmiczne – dodaje. Z tego powodu złośliwi mawiają nawet, ze ojcem technologii kosmicznej jest Hitler. W chwili gdy przygotowywano misje Leonowa, wszystko wskazywało na to, ze gwiezdna rywalizacje wygrywa Moskwa. Cztery lata wcześniej Jurij Gagarin został pierwszym człowiekiem, który poleciał w kosmos. Od ośmiu lat nad Ziemią krążył też radziecki Sputnik, pierwszy w historii sztuczny satelita. – W rzeczywistości to był ostatni moment, w którym Rosjanie prowadzili w tym wyścigu. Wszystko wskazywało, że pierwsi staną na Księżycu, zresztą murowanym kandydatem do tego zadania był właśnie Leonow – mówi Waldemar Zwierzchlejski z Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii, współpracownik miesięcznika Lotnictwo. Tymczasem radzieckie służby specjalne zdobywają informację, że na czerwiec 1965 r. Amerykanie przygotowują pierwszy spacer człowieka w kosmosie. W pospiechu zostaje podjęta decyzja, że z analogiczną misją polecą trzy miesiące wcześniej Bielajew i Leonow. Kosmonauci nie maja wystarczająco dużo czasu na przygotowania, brakuje im odpowiedniej aparatury do ćwiczeń, w bazie kosmicznej panuje nerwowość i pośpiech. Oszczędza się nawet na skafandrach. – Szczerze mówiąc, statek Woschod 2, którym lecieli, był prymitywny. Właściwie przerobiono tylko Wostok Jurija Gagarina. Do dziś trudno uwierzyć, że tym wrakiem dokonano tak wielkich rzeczy – ocenia Zwierzchlejski. Dwa lata później Leonow dostaje kolejne historyczne zadanie – wchodzi w skład grupy kosmonautów przygotowujących się do lotu na Księżyc. Tym razem jednak radziecka myśl naukowa przegrywa z amerykańską: w lipcu 1969 r. to nie on, lecz Amerykanin Neil Armstrong jako pierwszy człowiek w historii stawia stopę na srebrnym globie. Wypowiada słynne zdanie: „Dla człowieka to jeden mały krok, dla ludzkości ogromny skok”. Podobno Leonow bardzo przezywa swa porażkę. W kosmos poleci jeszcze raz, 15 lipca 1975 r., jako dowódca statku Sojuz 19. Kulisy swego historycznego lotu publicznie ujawni dopiero w latach 90., już po upadku ZSRR. Wyliczy, że w jego trakcie aż siedem razy bezpośrednio groziła mu śmierć. Nocne wyznanie Wcześniej robi to jednak w nocnej rozmowie z młodym polskim pilotem. Jest wówczas szefem oddziału szkolenia w podmoskiewskim Centrum Szkolenia Kosmonautów im Jurija Gagarina, ma status Bohatera ZSRR. W 1978 r. pod jego skrzydła trafi a Mirosław Hermaszewski, kandydat na pierwszego polskiego kosmonautę. W marcu do Gwiezdnego Miasteczka, jak nazywany jest ten tajny ośrodek, dochodzą słuchy, że polski lot staje pod znakiem zapytania. Wszystkim udzielają się defetystyczne nastroje. Aby je podreperować, na stole pojawia się zakazany na co dzień alkohol. A wraz z nim ponadstandardowa szczerość. Leonow pociesza Hermaszewskiego, przekonuje, że nie można się poddawać. Rozmawiają całą noc. – Opowiedział mi wtedy o nieznanych szczegółach swej misji. O tym, ze niemal przypłacił ją zżyciem. Byłem zszokowany jego szczerością i dużym zaufaniem do mnie, bo o niepowodzeniach wówczas się nie mówiło – wspomina gen. Hermaszewski, który trzy miesiące później poleciał w kosmos. Z Leonowem przyjaźni się do dziś. – Zapamiętałem go nie tylko jako bardzo sympatycznego człowieka, ale i dobrego opiekuna, który łagodził nasze zmęczenie i napięcie. Później poznałem go tez jako wybitnego humanistę – wspomina. Jego obserwacje potwierdza polski reżyser Adam Ustynowicz, który poznał gen. Leonowa w 1997 r., kręcąc o nim film dokumentalny pt. Astronauci. – Szalenie ujmujący, dowcipny i otwarty człowiek. Najbardziej zapadł mi w pamięć jego szeroki uśmiech – opowiada. Bo Leonow to także człowiek o duszy artysty. W latach 70., aby odreagować stres, zaczął malować obrazy. Jedyny motyw jego twórczości to kosmos i statki kosmiczne. Wielu kolekcjonerów sztuki ceni sobie jego twórczość. Natomiast komunistyczna władza, aż do lat 80., patrzyła na jego malarstwo nieufnością. W naturalistyczny sposób pokazywał on bowiem radzieckie statki kosmiczne, a przecież ich wizerunki były często utajnione. Nie bał się przedstawiać widoków żałosnych: jakby kupa żelaza miała się za chwilę rozpaść. Niektóre jego obrazy zostały skonfiskowane przez cenzurę. Gen. Leonow mieszka w Moskwie, w 1991 r. przeszedł na emeryturę. Cztery lata temu złodzieje włamali się do jego willi, zabierając pamiątkowy mundur i wszystkie medale, jakie dostał za podbój kosmosu. Niedawno udzielił wywiadu francuskiej dziennikarce. Nie krył rozżalenia: – Dawniej, po powrocie z wyprawy, oczekiwano nas z czerwonym dywanem. Byliśmy bogami, tytanami. Dzisiaj to skończone. Nikt nas już nie podziwia. Jestem emerytem tak jak inni. Żal nic tu nie pomoże. Można od tego tylko zwariować. Jerzy Ziemacki
Ten sowiecki wahadłowiec kosmiczny mógł sam latać. Dziś stoi zapomniany
​W czasach zimnej wojny Związek Radziecki, by konkurować z amerykańskim programem badań przestrzeni kosmicznej z wykorzystaniem wahadłowców, zbudował podobną maszynę.
Program z wykorzystaniem wahadłowców kosmicznych jest już historią, choć jego najważniejsze maszyny nadal przywołują wspomnienia kosmicznej przygody: Enterprise, Challenger, Buran. Zaraz, jak to Buran? To rzeczywiście nazwa wahadłowca kosmicznego – tyle że sowieckiego sobowtóra amerykańskiego modelu zrodzonego na potrzeby zimnej wojny. Program Buran był finansowany tak długo, aż rządowi radzieckiemu skończyły się środki – jednakże prom kosmiczny przez cały ten czas praktycznie nie opuszczał Ziemi. Buran (po rosyjsku „burza śnieżna”) odbył tylko jeden jedyny lot w przestrzeń kosmiczną. 15 listopada 1988 roku odbył bezzałogowy lot na orbicie Ziemi trwający 3 i poł godziny. Lot zakończył się sukcesem, jednak przy wielu latach wysiłku nie miało to aż tak wielkiego znaczenia. Ale to nie koniec historii o Buranie. Naukowcy w Związku Radzieckim rozważali pomysł zbudowania statków kosmicznych wielorazowego użytku przez dziesiątki lat. Jednak rozwój amerykańskiego programu wahadłowców kosmicznych we wczesnych latach 70. na tyle wzbudził zainteresowanie Sowietów, że postanowili zbudować podobny statek. (W kwietniu 1981 roku jako pierwszy w programie został wystrzelony na orbitę wahadłowiec kosmiczny Columbia). Rywalizacja w czasie zimnej wojny – i strach przed bronią kosmiczną – sprawiły, że Związek Radziecki czuł, że musi dorównać dokonaniom Amerykanów – twierdzi Cathleen Lewis, kuratorka International Space Programs w National Air and Space Museum, będącego częścią Instytutu Smithsona. - Sowieci podejrzewali, że wahadłowiec mógłby być używany do identyfikowania lub niszczenia satelitów – przekonuje Lewis, która specjalizuje się w programach kosmicznych Związku Radzieckiego i Rosji. – To działo się w czasach, kiedy Związek Radziecki naprawdę robił wszystko, by dotrzymać kroku amerykańskiej technologii militarnej – chcieli więc statek kosmiczny dla siebie i zbudowali go jako konkurenta dla amerykańskiego wahadłowca. Decyzja nie podobała się wielu osobom z sowieckiego programu kosmicznego. - W środowisku naukowców radzieckich bardzo krytykowano to posunięcie – opowiada Lewis. Naukowcy skarżyli się, że finansowanie Burana nie pozwala na realizację innych bardziej udanych programów. – To był okres, kiedy ich naukowcy byli na ustach całego świata z powodu kulminacji sowieckich osiągnięć na Wenus – tłumaczy. (We wtorek będzie rocznica pierwszego lotu w kosmos z udziałem człowieka, Yuri Gagarina, w 1961 roku). Pomimo tych obiekcji, rząd sowiecki włożył dużo środków finansowych w program. W szczytowym momencie przy projekcie Buran pracowało ponad 150 tysięcy inżynierów, naukowców, techników i innych pracowników – choć wielu z pracowników fabryki nie wiedziało początkowo, co dokładnie produkowali. Program ruszył w tajemnicy, ale świat szybko się o nim dowiedział. W 1982 roku australijski samolot zwiadowczy pokazał zdjęcia radzieckich statków wyciągających z oceanu mały model statku kosmicznego, który Amerykanom wydał się bardzo znajomy. Wahadłowiec sowiecki nie bez powodu był niezwykle podobny do swojego amerykańskiego odpowiednika: dzięki szpiegostwu jego projektanci znaleźli się w posiadaniu wymiarów amerykańskiego modelu. Choć Sowieci użyli wszystkich informacji, jakie udało im się zebrać o amerykańskiej wersji, nie poprzestali na samym kopiowaniu. Ich model posiadał kilka ważnych różnic. Uznani sowieccy piloci testowi latali statkiem na lotach treningowych (w atmosferze ziemskiej, nie w przestrzeni kosmicznej), ale ostatecznie zaprojektowano go jako bezzałogowca. Jego jedyny lot po orbicie jest znany dzięki temu osiągnięciu – wahadłowiec powrócił z przestrzeni kosmicznej i wylądował niczym samolot, w ładnym, całkowicie zautomatyzowanym stylu. Inną wyraźną różnicą między wahadłowcami była budowa silnika. Trzy główne silniki amerykańskiego wahadłowca wracały na Ziemię ze statkiem po każdym locie. Buran z kolei posiadał cztery silniki umiejscowione w osobnym jednorazowym bloku rakietowym. Zdaniem Lewisa postawienie na pojazd wyrzutowy raczej niż na silniki o wysokiej wydajności było efektem cięcia kosztów. Olbrzymia rakieta Energia została zaprojektowana, by pretendować do miana najmocniejszej na świecie. Amerykański statek mógł zabrać ze sobą w kosmos jedynie to, co mieściło się w komorze ładunkowej, podczas gdy sowiecka rakieta była zdolna wynieść prawie wszystko i to o dużo większym ładunku przekraczającym 100 ton. Taka elastyczność była atrakcyjna w czasach, gdy umysły ludzi pełne były pomysłów od przyszłych stacji kosmicznych po program prezydenta Reagana Gwiezdne Wojny. Upadek gospodarki Związku Radzieckiego położył kres wszelkim ambitnym planom, w ramach których można by było przetestować i udoskonalić rakietę do przyszłych użyć. Zamiast tego rakieta Energia podzieliła los Burana - umieszczona w magazynie po wystrzeleniu w 1988 roku, nigdy więcej już nie wystartowała. Prezydent Borys Jelcyn oficjalnie skasował program w 1993 roku. - Tak mogło by być – dodaje Lewis. To rzeczy, których nigdy się nie dowiemy. Kilka popadających w ruinę wahadłowców testowych to wszystko co pozostało po tym niegdyś napawającym dumą programie. Buran, który jako jedyny z programu wykonał lot orbitalny, już nie istnieje. Uległ zniszczeniu w wypadku z 2002 roku, kiedy jego hangar w kosmodromie Bajkonur niespodziewanie zawalił się i 8 osób straciło życie. Dwa siostrzane statki kosmiczne używane do testów teraz znajdują się w stanie ruiny – jeden w kosmodromie na pustych stepach Kazachstanu, a drugi w bazie lotniczej Żukowski blisko Moskwy. Druga para testowych wahadłowców kosmicznych pozostała na widoku. Jeden okrążył Ziemię statkiem i nawet pojawił się na Letnich Igrzyskach Olimpijskich w 2000 roku w Sydney. Teraz można go oglądać w Technik-Museum Speyer w Niemczech. Drugi model testowy stał się w pewnym momencie przestrzenią dla restauracji moskiewskiej w Parku Gorkiego. W 2014 roku poleciał na wystawę do Ogólnorosyjskiego Centrum Wystawowego do Moskwy. To posunięcie dało Cathleen Lewis do myślenia: dlaczego historia Burana po raz kolejny jest celebrowania publicznie i jaka może być jej spuścizna? Rosjanie „z całą pewnością nie planują wskrzeszać tej technologii”. Nawet jako symbol przeszłości, to z pewnością nie jest najlepszy pomysł na prezentację historii. Rosjanie mieli dużo więcej udanych sukcesów w przestrzeni kosmicznej niż projekt Buran. Tekst: Brian Handwerk Zdjęcia: Ralph Mirebs Źródło: National Geographic News
Jej piękna książka poruszyła wielu, będzie naszym gościem. Małgorzata Szumska odpowiada na nasze pytania
Małgorzata Szumska - autorka książki „Zielona sukienka” będzie gościem World Travel Show.
Małgorzata Szumska będzie gościem na World Travel Show. Na targach pojawi się w sobotę 21 października w samo południe na scenie głównej. Nie może was tam zabraknąć! Jest absolwentką szkoły teatralnej, nauczycielem jogi oraz life coachem. Te trzy zawody łączy kilka rzeczy: to, że musisz być w nich szczery, to że pracuje się na prawdziwych emocjach i to, że zmienia się wewnętrznie swojego odbiorcę. Jak mówi, starała się to wszystko zawrzeć w książce. „Zielona sukienka” jest więc prawdziwa, emocjonalna i szczera. - Wydaje mi się, że to jej największy atut – dodaje. Trasę wyprawy zaplanował dla niej Stalin w 1951 roku. Wtedy właśnie jej dziadek Staszek został zesłany do gułagu w Kazachstanie, a babcię Jankę przesiedlono z rodziną w głąb Syberii. Książka, za którą została nominowana, to opowieść o szukaniu własnych korzeni na krańcu świata. O mrocznym ZSRR i obciążonej jego ciężkawym bagażem współczesnej Rosji. Wydawnictwo Znak Co zainspirowało cię do napisania książki „Zielona sukienka”? Impulsem do podróży były wspomnienia moich dziadków z czasów zsyłki na Syberię. Ruszyłam samotnie ich śladami przez Syberię i Kazachstan. Książkę zdecydowałam się napisać po tym, jak zobaczyłam reakcje ludzi, którzy usłyszeli moją historię. Jedni ze wzruszeniem wspominali swoich dziadków, inni dzwonili od razu do babci i pytali "Cześć babciu, jak spotkałaś dziadka?", bo nigdy wcześniej nie wpadli na to, żeby zapytać ich o przeszłość. Widziałam, że ta historia buduje mosty między pokoleniami. Pewnego razu po prelekcji podszedł do mnie starszy pan i powiedział: "Ja też byłem tam, gdzie pani dziadek. Dziękuję, że pani tam pojechała". Zobaczyłam, jak ważne jest dla ludzi z pokolenia naszych dziadków, że my, młodzi ciągle o tym pamiętamy. Chciałam by książka była hołdem dla tych, którzy walczyli za wolną Polskę, żeby była dowodem na prawdziwą miłość, która przetrwa wszystko. Babcia Janka zgodziła się, by historia poszła w świat: "Jeśli ma to komuś pomóc, pisz. Opowiedz naszą historię". Marzę o podróży do... Nie marzę o podróżach. To tak jakby piekarz marzył o chlebie. Plan jest taki, żeby zawsze były częścią mojego życia, sposobem na życie - częścią mojej pracy, mojego wypoczynku, mojego życia. W podróżach najbardziej lubię... Rozmowy z ludźmi. Kościoły, świątynie, muzea, parki, widoki - to wszystko mogłoby nie istnieć dla mnie, gdybym tylko mogła spotykać różnych ludzi i z nimi rozmawiać, widzieć jak żyją, poznać ich filozofię, ich wierzenia. Chyba głównie po to podróżuje. Moje miejsce w Polsce to... Złoty Jar w Złotym Stoku, u podnóża Gór Złotych, nad Złotym Potokiem, przy Kopalni Złota. To stary poniemiecki pensjonat w lesie na Dolnym Śląsku. Nie dociera tu żadna sieć komórkowa, wokół nie ma domów, prowadzi tam polna droga, można pić kawę na werandzie, patrzeć na las za oknem, głaskać czarnego labradora i pisać.
Euro 2012 rozbudziło w Polakach ciekawość i zachęciło do odwiedzenia naszego wschodniego sąsiada. Zanim wybierzesz się na wycieczkę, przeczytaj nasz cykl na Zielonej Ukrainie!
Tu jest wszystko i wszyscy. Góry są takie jak u nas – tylko większe, rzeki takie jak u nas – tylko szersze i dłuższe, na południu jeszcze można znaleźć prawdziwie ukrainny step. Kawał historii i kultury Polski, a także Rosji, najsłynniejsze miejsca judaizmu, najpiękniejsze świątynie „greckie” (czyli unickie i prawosławne), Niemcy, Czesi, Grecy, Tatarzy, Bułgarzy, Węgrzy i współcześni Asyryjczycy (pierwotni mieszkańcy Bliskiego Wschodu) oraz ich mafia w Kijowie... Legendarne skalne miasta na Krymie i scytyjskie kurhany w stepie, wokół których bez przerwy kraza poszukiwacze skarbów. Chasydzi w Berdyczowie i wspaniałe świątynie prawosławia: Ławra Peczerska w Kijowie i Ławra Poczajowska na Wołyniu. Ciepłe Morze Czarne z legendarnymi plażami na Krymie, „Odessa-Mama” i śnieżne Karpaty. Wszyscy czuja się tu u siebie i wszyscy odcisnęli jakiś ślad w ukraińskiej ziemi. Czasami żeby ten ślad na ziemi zobaczyć, trzeba się dobrze nachodzić i przypatrzeć. Niestety przez środkową i wschodnią Ukrainę przetoczył się walec sowietyzacji, miażdżąc ludzi i zabytki. Większość tamtejszych miast wygląda jak odbita z jednej sztancy. Ale nawet okres „niekultury” zostawił ślady, jakich nie spotkamy w Polsce – na przykład gigantyczny pomnik Matki Ojczyzny, jakby zawisły nad Kijowem, czy samo centrum ukraińskiej stolicy w stylu „stalinowskiego empire’u”. Za to na zachodniej Ukrainie nie trzeba się specjalnie wysilać: gdzie spojrzeć, tam zabytki i dzika przyroda – choćby w Karpatach, na Zakarpaciu czy nad Dniestrem. Wszędzie pełno polskich śladów, których nikt na Ukrainie nie ścierał. Pomnik Mickiewicza w centrum Lwowa ma i zawsze miał na cokole polski napis: Wieszczowi – naród. Można jeździć na Ukrainę w podróż sentymentalną – po dawnych Kresach. Nie zabraknie polskich zamków, pałaców, dworków do oglądania. Ale wtedy można przegapić inne atrakcje, choćby tak egzotyczne jak... zamek templariuszy (tak, tak, tych samych), a właściwie jego ruiny w zakarpackim Serednie (między Mukaczewem a Uzhorodem). I mnóstwo innych miejsc dziwnych, tajemniczych, zakręconych czy po prostu fajnych. A jeśli jeszcze polski turysta zna ukraiński (no, choćby kilka słów), wtedy drzwi staja przed nim otworem.
Nagroda Dwudziestolecia Odrodzenia Niepodległej Polski
Ośrodek KARTA otrzymał Nagrodę Dwudziestolecia Odrodzenia Niepodległej Polski - Pro Publico Bono
- Zostaliśmy wybrani jako jedna z trzech na 60 tysięcy organizacji pozarządowych. Uhonorowanie Ośrodka KARTA Nagrodą Dwudziestolecia Odrodzenia Niepodległej Polski - Pro Publico Bono jest dla nas bardzo ważne. Ukonstytuowaliśmy się w podziemiu i wiedzieliśmy, że nasze działania były ponad różne siły sprawujące władzę. Sfera, którą się zajmujemy - przeszłość, tożsamość i historia – to podstawa niezbędna do kształtowania się postawy świadomości obywatelskiej. Dzięki decyzji Kapituły, ta sfera została wyłoniona i doceniona. To Nagroda dla ponad 800 osób, które przez blisko 28 lat współtworzyły KARTĘ - podkreślił Zbigniew Gluza, szef Ośrodka KARTA. Laureatami Nagrody Dwudziestolecia Odrodzenia Niepodległej Polski - Pro Publico Bono, przyznanej 11 listopada 2009 r. w Krakowie, zostały: Fundacja Ośrodka KARTA, Fundacja Rozwoju Demokracji Lokalnej i Fundacja Pomocy Wzajemnej „Barka”. W tym roku nagroda miała charakter szczególny – zwycięzcy zostali wyłonieni spośród laureatów dotychczasowych edycji. Tym samym jest to nagroda nagród. Nominowane były organizacje, które w ocenie prof. Andrzeja Zolla, Przewodniczącego Kapituły Nagrody Dwudziestolecia Odrodzenia Niepodległej Polski – Pro Publico Bono, w pełni spełniają trzy najważniejsze kryteria oceny ich działalności: solidarność, samorządność i twórczość. Inicjatorem konkursu na najlepszą inicjatywę obywatelską Pro Publico Bono organizowanego od 1999 r. jest Pro Publico Bono - Fundacja Przestrzeni Obywatelskiej. Nagroda wskazuje na te organizacje, które w swojej działalności wyróżniają się szczerą troską o dobro wspólne, bezinteresownością oraz przestrzegają standardów etycznych. Wartością Nagrody jest zatem prestiż nagrodzonych podmiotów społecznych, które wskazywane są jako wzór zaangażowania na rzecz dobra wspólnego - Rzeczpospolitej. Realizują one bowiem zadania, które mają wymiar działań publicznych. Nagroda ma również wartość materialną, jej fundatorem jest Polsko-Amerykańska Fundacja Wolności. Ośrodek KARTA – niezależna organizacja pożytku publicznego, zajmująca się dokumentowaniem i upowszechnianiem historii najnowszej Polski i Europy Środkowo­-Wschodniej, niesieniem wiedzy o człowieku współczesnym oraz szerzeniem tolerancji i demokracji. Środowisko KARTY podjęło działalność wydawniczą w 1982 roku, dokumentacyjną — w 1987, legalną — w 1989, międzynarodową — w 1992, edukacyjną — w 1996. W 2005 roku Ośrodek KARTA zainicjował w Warszawie Dom Spotkań z Historią. Ośrodek KARTA realizuje m.in. program edukacyjny Historia Bliska (www.historiabliska.pl), Indeks Represjonowanych – dane o obywatelach polskich represjonowanych w ZSRR w latach 1939-56 (www.indeks.karta.org.pl); ogólnopolski program Pogotowie Archiwalne i program Historia Mówiona, którego celem jest nagrywanie (według metodologii oral history), archiwizowanie i udostępnianie biograficznych relacji świadków historii XX wieku.