To była najsilniejsza burza radiacyjna od 23 lat. Wywołała zorze polarne widoczne nawet w Kalifornii
Dwie noce w styczniu 2026 dały nam niezwykle silne zorze polarne, widoczne w całej Polsce. Jednak doniesienia o tym zjawisku płyną z całej półkuli północnej – zorzę obserwowano między innymi na południu USA, gdzie pojawia się bardzo rzadko. Za ten wyjątkowy spektakl odpowiada aktywność słoneczna, w tym wyjątkowo silna burza radiacyjna.
Choć zorza polarna z 19 i 20 stycznia 2026 nie była najsilniejsza w ostatnich dekadach, to miała w sobie coś wyjątkowego. Oprócz burzy magnetycznej Słońce zafundowało nam także burzę radiacyjną. I to właśnie ta druga odpowiada za błyskawiczne pojawienie się silnej zorzy na niebie. Pogoda kosmiczna – trzy skale, trzy zjawiska Według informacji Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej, na pogodę kosmiczną składają się trzy zjawiska: burze geomagnetyczne (geomagnetic storm, czyli zaburzenia ziemskiego pola magnetycznego wywołane warunkami w wietrze słonecznym), burze radiacyjne (solar radiation storm, czyli wzrost promieniowania towarzyszący wzrostowi liczby cząstek energetycznych) oraz zakłócenia radiowe (radio blackout, czyli zakłócenia jonosfery spowodowane słoneczną emisją promieniowania X). Tym trzem zjawiskom przypisano trzy skale: R dla zakłóceń radiowych, G dla burz geomagnetycznych i S dla burz radiacyjnych. W celu ostrzegania przed możliwymi negatywnymi skutkami tych zjawisk stosuje się alerty opracowane w oparciu o te trzy skale. Najsilniejsza burza radiacyjna od 23 lat 19 stycznia jeden z najpopularniejszych serwisów meteorologicznych na świecie — MyRadarWX — wydał ostrzeżenie przed burzą radiacyjną na poziomie S4 (w skali od 1 do 5). Okazała się najsilniejsza od prawie ćwierć wieku. Innymi słowy – w Ziemię uderzył strumień wysokoenergetycznych protonów, wyemitowanych przez Słońce. Według IMGW tak silne zjawisko może spowodować m.in.: możliwe kłopoty z pamięciami urządzeń elektronicznych, zaszumienie zdjęć, ryzyko napromieniowania astronautów podczas spacerów kosmicznych, a także pilotów i pasażerów samolotów, czy tłumienie komunikacji radiowej na wysokich częstotliwościach ponad regionami biegunowymi. Wszystko to jednak dotyczy tylko dużych wysokości – na Ziemi jesteśmy zwykle bezpieczni. Tym razem także na dużych wysokościach i w rejonach polarnych nie zanotowano poważnych incydentów. Ale widać było inny, znacznie przyjemniejszy skutek: burza radiacyjna przyczyniła się do spektakularnych zórz polarnych. Burza magnetyczna czy radiacyjna? Tak powstają zorze polarne Zorze polarne znacznie częściej wywołane są burzami geomagnetycznymi. Takie burze potrzebują jednak 3–4 dni, aby przebyć drogę ze Słońca na Ziemię, a cząstki wyemitowane przez Słońce 19 stycznia 2026 roku wywołały spektakularne zorze w czasie krótszym niż 24 godziny. Zatem mimo, że styczniowe zorze były wizualnie słabsze niż np. te z maja 2024 roku – to wywołało je nie notowane od lat zjawisko. A jakie było źródło tego całego zamieszania na samym Słońcu? Był to potężny rozbłysk klasy X1.9, w pobliżu równika Słońca. Towarzyszył mu tzw. koronalny wyrzut masy (CME). Wywołały one zarówno burzę radiacyjną, jak i magnetyczną. Ta druga dotarła do Ziemi później, dzięki czemu mogliśmy cieszyć się powtórką zorzy polarnej kolejnego wieczoru. Źródła: Bigthink, IMGW, Fakt Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
19 stycznia 2026 roku przejdzie do historii. Zorza polarna pojawiła się nad całą Polską i są szanse na powtórkę
Zorza polarna nad Polską pojawiła się od morza do Tatr. Noc z 19 na 20 stycznia 2026 roku przyniosła niecodzienne widowisko, widoczne nawet w centrach największych miast. Mimo że tak silne zorze już pojawiały się na naszym niebie, ta była wyjątkowo łatwa do obserwacji, ze względu na doskonałą pogodę w całym kraju.
W nocy z 19 na 20 stycznia 2026 roku Polacy w całym kraju mogli podziwiać wyjątkowo silną zorzę polarną. Bezchmurna i pogodna noc stworzyła idealne warunki obserwacyjne. To zjawisko, znane głównie z północnych szerokości geograficznych, tym razem objęło niemal cały kraj. Mimo że zorze w Polsce występują coraz częściej, ta była wyjątkowo silna i jasna. Dzięki dobrej pogodzie obserwowało ją prawdopodobnie nawet więcej osób niż słynną już zorzę z 10 maja 2024 roku. Kolory jak na Islandii W mediach społecznościowych oraz serwisach informacyjnych pojawiły się setki zdjęć ukazujących niecodzienny spektakl. Niebo mieniło się różnorodnymi barwami – od zieleni, przez purpurę, czerwień i niebieski, aż po pomarańczowy, żółty i biały. Światła północy były widoczne nawet w centrach dużych miast. Tym razem można było obserwować charakterystyczne wstęgi i łuki świetlne rozciągające się nad horyzontem, co świadczy o sile i intensywności zjawiska. Niektóre obrazy ukazują także niezwykle rzadkie barwy zorzy, jak pomarańczowa i purpurowa. Taki spektakl to ogromna rzadkość. Zwykle zorze tak wyglądają tylko na dalekiej Północy, np. na Islandii. Jak powstaje zorza polarna? Zorza polarna powstaje w wyniku kolizji cząsteczek wiatru słonecznego z gazami atmosferycznymi. Cząsteczki te poruszają się z prędkością około 400–450 km/s. W momencie ich zderzenia uwalniana jest energia, która emituje światło widzialne jako zorza. Wyjątkowa intensywność zorzy polarnej z 19 na 20 stycznia 2026 roku była związana z silną aktywnością słoneczną, w tym burzą geomagnetyczną. Dzięki temu zjawisko mogło być widoczne znacznie dalej na południe niż zwykle. Popularyzator astronomii Karol Wójcicki, prowadzący profil „Z głową w gwiazdach" obserwował zorzę nawet w austriackich Alpach. IMGW potwierdza, że zorza polarna była widoczna niemal w całej Polsce. Instytut podkreślił, że noc z 19 na 20 stycznia była wyjątkowa pod względem skali i siły zjawiska. Tak silnej zorzy nad Polską nie odnotowano od dawna. Czy jest szansa na powtórkę i jak śledzić pogodę kosmiczną? Pogoda kosmiczna jest kapryśna tak samo jak ta ziemska, ale można ją na bieżąco śledzić i sprawdzać alerty zorzowe. Burza geomagnetyczna z 19 stycznia 2026 r. już osłabła, ale tzw. współczynnik Kp jest wciąż wysoki, zatem są szanse na powtórkę kolejnej nocy. Pogodę kosmiczną można sprawdzić m.in. na stronach meteo.imgw.pl oraz alertzorzowy.pl. Czas intensywnych zórz polarnych wkrótce dobiegnie jednak końca, bo nasze Słońce już ma za sobą szczyt swojej aktywności, która zmienia się cyklicznie co 11 lat. Źródła: Alert Zorzowy, Z głową w gwiazdach, Onet, TVN24 Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Alert zorzowy informuje o niesamowitym zjawisku. Jak odczytać kosmiczną prognozę pogody?
Alert zorzowy jest coraz częściej ogłaszany dla Polski. Zjawisko burzy geotermalnej przestało już interesować wyłącznie naukowców i pasjonatów. Gdy rozpoczyna się widoczny z naszego kraju niezwykły spektakl kolorów, w obserwatorów nieba i astrofotografów zamieniają się także zwykli obywatele. Należy jednak podkreślić, że alerty zorzowe nie służą wyłącznie komunikowaniu możliwości wystąpienia tego niezwykłego zjawiska, ale także ostrzeganiu przed rozbłyskami Słońca i ich ewentualnymi skutkami.
Spis treści: Alert zorzowy, czyli skąd wzięła się potrzeba monitorowania kosmicznej pogody Jak rozszyfrować kosmiczne prognozy? Największe spektakle XXI wieku W nocy z 10 na 11 maja 2024 roku wydarzyło się coś niezwykłego. Media konwencjonalne i internetowe zalała fala zdjęć, przedstawiających fioletowe i różowe smugi światła, rozświetlające nocne niebo. Zorza polarna była wówczas doskonale widoczna nie tylko nad Bałtykiem, ale także nad Krakowem, Wrocławiem, a nawet w sercu Pienin. Polska stała się świadkiem najsilniejszej burzy geomagnetycznej od ponad dwóch dekad, sklasyfikowanej jako G5. Wcześniejsze silne zjawiska, jak choćby te z 2003 i 2015 roku, były dokumentowane przede wszystkim przez naukowców i pasjonatów. Natomiast w 2024 roku po aparaty sięgnęli wszyscy. Alert zorzowy, czyli skąd wzięła się potrzeba monitorowania kosmicznej pogody 1 września 1859 roku brytyjski astronom-amator prowadził obserwację plam na Słońcu, gdy nagle dostrzegł oślepiający rozbłysk. 18 godzin później w Ziemię uderzył potężny koronalny wyrzut masy (CME). Skutki tego zdarzenia były poważne. W Europie i Ameryce Północnej awarii uległy systemy telegraficzne. W niektórych miejscach operatorzy zostali porażeni prądem, a sypiące się z urządzeń iskry zapalały papier. To wydarzenie było pierwszym dowodem na to, że aktywność słoneczna może bezpośrednio i destrukcyjnie wpływać na ludzką technologię, co zapoczątkowało potrzebę stworzenia systemu prognozowania pogody kosmicznej. Rdzeń systemu ostrzegania Współcześnie sercem globalnego systemu alarmowego jest amerykańskie Space Weather Prediction Center (SWPC), będące częścią National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA). Jego misją jest nieustanne monitorowanie Słońca i prognozowanie zdarzeń, które mogą zagrozić kluczowej infrastrukturze, takiej jak sieci energetyczne, satelity, systemy GPS czy komunikacja radiowa. Aby komunikować skalę zagrożeń, SWPC wprowadziło skalę pogody kosmicznej, w tym najważniejszą dla łowców zórz skalę G, która ocenia siłę burzy geomagnetycznej w pięciostopniowej skali, od G1 (słaba) do G5 (ekstremalna). Program Bezpieczeństwa Kosmicznego ESA Także Europa uczestniczy w monitorowaniu kosmosu. European Space Agency (ESA) w 2009 roku zainicjowała Program Świadomości Sytuacyjnej w Kosmosie (Space Situational Awareness – SSA), który z czasem przekształcił się w kompleksowy Program Bezpieczeństwa Kosmicznego. Działania agencji opierają się na trzech filarach: monitorowaniu planetoid, śledzeniu kosmicznych śmieci, śledzeniu pogody kosmicznej. Nie tylko techniczne ostrzeżenie przed niebezpieczeństwem W pierwotnym założeniu, systemy te miały służyć ochronie krytycznej infrastruktury przed kosmicznym zagrożeniem. Docelowymi odbiorcami prognoz były rządy, wojsko i wielkie korporacje. Jednak wraz z rozwojem internetu pojawił się nowy, masowy odbiorca – opinia publiczna, którą sama NOAA określa mianem „entuzjastów pogody kosmicznej”. W ten sposób alert zorzowy, który kiedyś był jedynie technicznym ostrzeżeniem, stał się zaproszeniem do udziału we wspólnej obserwacji nieba. Jak rozszyfrować kosmiczne prognozy? Dla miłośników astronomii w Polsce kluczem do udanych łowów jest zrozumienie kilku podstawowych wskaźników, które pozwalają ocenić szansę na zaobserwowanie zorzy. Indeks Kp Najważniejszym parametrem dla obserwatorów na średnich szerokościach geograficznych jest indeks planetarny Kp. Pod tym oznaczeniem kryje się miara globalnych zaburzeń pola magnetycznego Ziemi, wyrażona w skali od 0 do 9. W dużym uproszczeniu: Kp 0–3 oznacza spokojne warunki i brak szans na zorzę w Polsce; Kp 4–5 oznacza umiarkowaną aktywność i szansę na zaobserwowanie zorzy; Kp 6 i więcej oznacza trwającą silną burzę geomagnetyczną i realną szansę na obserwację. W praktyce, Kp 4–5 daje szansę na sfotografowanie bladej, fioletowej poświaty nisko nad północnym horyzontem, głównie z rejonów nadmorskich. Kp 6 to natomiast solidny alert dla północnej i centralnej Polski. Zorza może być widoczna gołym okiem jako wyraźna, różowa lub czerwona łuna. Kp 7 to silny alert dla całego kraju. Zorza może być widoczna nawet z południowych krańców Polski. Kp 8–9 oznacza burzę klasy G4 lub G5, a wtedy zorza jest widoczna z całego kraju, jako intensywnie kolorowe, dynamiczne zjawisko. W skrajnych przypadkach, może pojawić się nawet w zenicie, czyli nad głowami obserwatorów. Największe spektakle XXI wieku Najsilniejsze, najwyraźniejsze zorze polarne nad Polską były obserwowane w XXI wieku. Poniżej wymieniamy najbardziej spektakularne zjawiska. Październik 2003 Pod koniec października 2003 roku Ziemię nawiedziła seria ekstremalnych burz geomagnetycznych klasy G5, wywołanych przez gigantyczny rozbłysk słoneczny klasy X. Świadkowie opisywali „kolorową eksplozję”, która na niebie sięgała aż do wysokości Gwiazdy Polarnej. Marzec 2015 17 marca 2015 roku rozpętała się potężna burza klasy G4. Indeks Kp osiągnął wówczas wartość 8, a na krótko – nawet 9. Zorza polarna, widziana jako zielona poświata, unosiła się wówczas nisko nad horyzontem. Nad nią pulsowały czerwone i fioletowe filary. Niezwykłe zjawisko można było zaobserwować w całym kraju, od Pomorza, przez Wielkopolskę, aż po Małopolskę. Lata 2023–2024 W 2023 roku Słońce zaczęło się zbliżać do maksimum swojego 25. cyklu aktywności. Ten okazał się silniejszy, niż początkowo prognozowano, co miało przełożenie na spektakularne zjawiska: luty i marzec 2023 – seria pięknych zórz była widoczna nad Bałtykiem i północną Polską. Zwieńczyła ją niespodziewana burza G4 z 23 marca, która zaskoczyła prognostów swoją siłą; 23 kwietnia 2023 – pojawiła się wówczas kolejna potężna, ogólnopolska zorza, która rozświetliła niebo; 5 listopada 2023 – tego dnia rozpoczął się iście spektakularny pokaz. Zorza była widoczna z Małopolski i Podkarpacia. Według relacji świadków, zjawisko było „obłędnie jasne”; maj 2024 – kulminacją tego okresu była historyczna burza G5 z 10–11 maja, wywołana serią potężnych CME. Spektakl objął całe niebo, prezentując kolory i struktury niezwykle rzadko widywane w Polsce. Źródło: alertzorzowy.pl Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
„Nie zapomnę tej nocy pod lodem”. Dziennikarz Travelera odwiedził krainę prawdziwej zimy. To podróżniczy hit tego sezonu
Noc pod zorzą polarną to marzenie wielu podróżników. Jeden z dziennikarzy National Geographic spełnił je, spędzając noc na skutej lodem tafli jeziora w Finlandii. Od dzisiaj do Rovaniemi, stolicy Laponii, dolecimy LOT-em bezpośrednio z Warszawy.
Spis treści: Podcast z serca fińskiej zimy Dlaczego zorza polarna przyciąga tylu podróżników? Co usłyszysz w odcinku podcastu? LOT-em do Laponii Spędzenie nocy na zamarzniętym jeziorze w samym sercu fińskiej Laponii to doświadczenie, które łączy w sobie ekstremalne warunki, wyciszenie i spektakularne zjawiska natury. W podcaście „National Geographic Polska” podróżnik i dziennikarz Travelera Michał Cessanis opowiada, jak wyglądała noc spędzona pod otwartym niebem, przy trzaskającym lodzie i w towarzystwie zorzy polarnej. Podcast z serca fińskiej zimy W podcaście „National Geographic Polska” relacjonowana jest wyprawa do Finlandii, w trakcie której podróżnik spędza noc na zamarzniętym jeziorze. Warunki są ekstremalne – temperatura spada poniżej zera, a jedynym schronieniem jest namiot typu „swamp tent” ustawiony na lodzie. Dźwięki skrzypiącego lodu, cisza polarnej nocy i rozgwieżdżone niebo to tło tej wyjątkowej przygody. Gość podcastu dzieli się swoimi odczuciami – zarówno zachwytem, jak i lekkim niepokojem, jaki towarzyszy przebywaniu w tak nietypowym miejscu. Dlaczego zorza polarna przyciąga tylu podróżników? Zorza polarna to jedno z najbardziej spektakularnych zjawisk przyrodniczych. W fińskiej Laponii można ją obserwować od późnej jesieni do wiosny, przy sprzyjających warunkach pogodowych i odpowiednim poziomie aktywności słonecznej. W czasie nocnej wyprawy zorza pojawiła się nad jeziorem, tworząc zjawiskowy spektakl świateł na tle czarnego nieba. Gość podcastu opisuje swoje emocje: od wzruszenia, przez poczucie małości wobec natury, po fascynację potęgą przyrody. Co usłyszysz w odcinku podcastu? W odcinku poznasz: kulisy wyprawy w mroźne rejony Finlandii, przygotowania do noclegu na lodzie, jak wyglądała zorza tego wieczoru, czy noc na jeziorze była bezpieczna, jakie emocje towarzyszyły podróżnikowi. Aby dowiedzieć się więcej o Laponii posłuchajcie nowego odcinka podcastu. Cała rozmowa do wysłuchania w playerze na górze strony. Odcinki naszych wideopodkastów są również dostępne na kanałach National Geographic Polska i na Spotify. LOT-em do Laponii Od grudnia 2025 roku do Rovaniemi można polecieć bezpośrednio z Warszawy, dzięki nowemu połączeniu PLL LOT. To wygodna opcja dla osób planujących zimowy wyjazd do Laponii – zwłaszcza tych, którzy chcą zobaczyć zorzę polarną, odwiedzić wioskę świętego Mikołaja lub po prostu doświadczyć arktycznej przygody bez przesiadek. Loty odbywają się raz w tygodniu i dostępne są do początku marca. Nasz autor Michał Cessanis Wicenaczelny „National Geographic Traveler", autor podróżniczej serii telewizyjnej „Do zobaczenia” w Dzień Dobry TVN oraz książek „Opowieści z pięciu stron świata” i „Made in China”.
Zorze polarne w Polsce wkrótce się skończą – czy to ostatnia szansa na słoneczny spektakl?
Zjawisko, które w ostatnich latach stosunkowo często cieszyło polskich obserwatorów nieba – a przynajmniej tych bardziej uważnych i mających szczęście z pogodą – już niedługo z powrotem stanie się rzadkością. Zorze polarne, obecnie w szczycie swojej aktywności, z powrotem staną się cudem zarezerwowanym dla koła podbiegunowego. Czemu świetlny spektakl wraca na deski macierzystego teatru dalekiej Skandynawii?
Ostatnie miesiące powoli przyzwyczaiły nas do występowania efektownych zórz polarnych na terenie całego naszego kraju. To efekt zwiększonej aktywności słonecznej, która wpływa na częstotliwość i intensywność tego zjawiska. Zbliżający się koniec 11-letniego cyklu sprawia jednak, że okazje do obserwowania zorzy w Polsce będą coraz rzadsze. Chociaż wkrótce czeka nas zdjęcie spektaklu z afisza, to są też dobre informacje: w końcu zostanie on wznowiony. Jak powstają zorze polarne? Zorza polarna – czyli aurora borealis – to naturalne zjawisko świetlne powstające w wyniku oddziaływania wiatru słonecznego z magnetosferą Ziemi. Brzmi to bardzo poważnie, ale prawda jest dosyć prosta: naładowane cząstki emitowane przez Słońce (głównie elektrony i protony) docierają do naszej planety i zderzają się z cząsteczkami chroniącej nas przed nimi atmosfery, najczęściej na dużych szerokościach geograficznych. Efektem są barwne smugi i wstęgi światła na niebie, często przybierające odcienie zieleni, fioletu, różu lub czerwieni. Cykl słoneczny wpływa na widoczność zórz To, że w ostatnich latach zorze polarne są widoczne coraz dalej od biegunów, w tym w Polsce, jest bezpośrednio związane z okresem wzmożonej aktywności słonecznej. Podczas maksimum słonecznego, czyli najbardziej burzliwej fazy 11-letniego cyklu aktywności Słońca, liczba rozbłysków i koronalnych wyrzutów masy gwałtownie rośnie. To właśnie te zjawiska wysyłają w stronę Ziemi potężne dawki naładowanych cząstek, które mogą wedrzeć się głębiej w magnetosferę naszej planety i nie zostać od razu skierowanymi na bieguny. W ten sposób docierają aż do Europy Środkowej czy południowych regionów Stanów Zjednoczonych. Każdy 11-letni cykl słoneczny składa się z fazy wzrostu, maksimum i spadku aktywności. Według analiz NASA i NOAA maksimum przypadło na lata 2024–2025: właśnie w takich momentach zorze pojawiają się na niższych szerokościach geograficznych. Zorza obserwowana 12 listopada na terenie Polski powstała właśnie w wyniku silnej burzy geomagnetycznej na Słońcu spowodowanej maksimum jego aktywności. Jak długo będzie można obserwować zorzę w Polsce? Obecna intensyfikacja zórz w Polsce dobiega końca. Maksimum cyklu słonecznego właśnie się kończy, a aktywność Słońca w najbliższych miesiącach i latach będzie spadać. Kolejna seria spektakularnych spektakli na nocnym niebie w naszych szerokościach geograficznych może pojawić się dopiero za 10–12 lat. Zorza wraca do swojego matecznika, czyli rejonów w pobliżu koła podbiegunowego. Aby ją zobaczyć ponownie, konieczne będą wycieczki w dalekie rejony Skandynawii. Czy zorze są niebezpieczne? Sama zorza polarna nie jest niebezpieczna – to tylko wizualny efekt burzy słonecznej, która uderza w ziemską atmosferę. Takie wyrzuty słonecznej energii mogą być jednak zagrożeniem: do najsłynniejszych przypadków zakłóceń wywołanych burzami słonecznymi należy wydarzenie z 1859 roku, tzw. incydent Carringtona, kiedy to zorzę polarną widziano na Hawajach, a linie telegraficzne stanęły w ogniu. Burze tego typu są obecnie tematem intensywnych badań naukowych, szczególnie w kontekście bezpieczeństwa sieci energetycznych czy lotnictwa. Silne wyładowania mogą wywoływać niezwykłe zjawiska, takie jak np. samozapłon podwodnych min magnetycznych u wybrzeża Wietnamu. Warto więc pamiętać, że zorza – chociaż piękna – to efekt walki ziemskiego pola magnetycznego z druzgocącą siłą Słońca. Walki, od której zależą nasze życia. Źródło: Space Weather Prediction Centre, phys.org, NOAA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ta noc będzie wyjątkowa. Zorza polarna znów pojawi się nad Polską
Jeszcze kilka lat temu trzeba było lecieć do Norwegii, by zobaczyć zorzę polarną. Dziś wystarczy pojechać na skraj miasta, spojrzeć na północne niebo i czekać. Polska znalazła się na mapie zorzy, a tegoroczny kwiecień przynosi kolejną okazję na ten magiczny spektakl świateł.
Spis treści: Zorza polarna coraz częściej w Polsce Kiedy szukać zorzy? Czasy, kiedy zorzę polarną można było oglądać tylko na północy Europy, to już przeszłość. Od kilku lat aurora borealis coraz częściej pojawia się również na polskim niebie. Co ciekawe, spektakl świateł jest widoczny nie tylko w północnych województwach, a także na Dolnym Śląsku czy w Bieszczadach. Kto jeszcze nigdy nie wiedział zorzy polarnej, będzie miał okazję nadrobić te zaległości jeszcze w kwietniu. Oczywiście bez wyjeżdżania z Polski. Zorza polarna coraz częściej w Polsce Zacznijmy od tego, jak to możliwe, że zorza pojawia się ostatnio tak często i dlaczego widać ją również w Polsce. Wytłumaczenie jest proste. Słońce jest obecnie w szczycie swojego 11-letniego cyklu aktywności. W czasie tzw. maksimum słonecznego zwiększa się ilość naładowanych cząstek wyrzucanych w kierunku Ziemi. Nie bez znaczenia jest też fakt, że silniejsze burze geomagnetyczne rozszerzają pas zorzy w kierunku równika. Polska znajduje się na granicy widoczności zórz przy średnich burzach, ale przy mocnych – jesteśmy jak najbardziej w zasięgu. Tak się składa, że w nocy z 12 na 13 kwietnia 2025 roku doszło do dwóch bardzo silnych wyrzutów plazmy ze Słońca. Są to tzw. koronalne wyrzuty masy. I to właśnie uderzenie tych cząstek w ziemskie pole magnetyczne może wywołać silną burzę geomagnetyczną – nawet na poziomie G4 w pięciostopniowej skali NOAA (gdzie G5 to najwyższy). Dzięki takim burzom zorza staje się widoczna znacznie dalej na południe niż zazwyczaj. Odkąd spektakl świateł pojawia się również na polskim niebie, coraz więcej osób interesuje się zorzowymi alertami. O tym, kiedy i gdzie szukać zorzy w naszym kraju informuje między innymi Karol Wójcicki. Popularyzator astronomii jest znany w sieci jako autor bloga i profili pod nazwą „Z głową w gwiazdach”. Kiedy szukać zorzy w Polsce? Wójcicki zauważył w mediach społecznościowych, że najlepsze warunki do obserwacji zorzy przypadną na wieczór i noc z 16 na 17 kwietnia. Prognozy pogody są sprzyjające. Większość kraju będzie miała bezchmurne niebo. Dodatkowo Księżyc wschodzi dopiero po północy. To ograniczy naturalne światło i poprawi warunki do obserwacji. – Szykujcie aparaty i termosy z kawą, bo mamy realną szansę na zorzę polarną najlepszą od kilku miesięcy. [...] To tylko prognozy, ale WARTO być czujnym. Jeśli sonda DSCOVR zarejestruje uderzenie CME, to dostaniemy mniej więcej 1–1,5 godziny na reakcję – napisał Karol Wójcicki na Facebooku. Aby zwiększyć swoje szanse na zobaczenie zorzy, warto udać się z dala od świateł miast. Im ciemniejsze miejsce, tym lepiej. Najlepiej patrzeć w kierunku północnego horyzontu. Źródło: Z głową w gwiazdach Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Po raz pierwszy zauważono zorze polarne na gazowym olbrzymie. Przełomowe zdjęcia Neptuna zrobił Teleskop Webba
Spekulacje na ten temat trwały prawie cztery dekady. Teraz nareszcie kwestia została wyjaśniona. Na ostatniej, ósmej planecie Układu Słonecznego pojawiają się zorze polarne. Widać je w nieoczekiwanym – z punktu widzenia ziemskiego – regionie Neptuna.
W tym artykule: Zorze polarne na gazowych olbrzymach Zorze Neptuna sfotografowane dzięki Webbowi Dziwna magnetosfera Neptuna i nowa zagadka Neptun ma kolor, który trudno pomylić z jakimkolwiek innym. Intensywny, jaskrawy, jednolity niebieski to barwa niemal całej planety. Wystarczy spojrzeć na powyższe zdjęcie po lewej. Ta fotografia powstała dzięki pracy Teleskopu Hubble’a. I to właśnie ona uformowała nasze wyobrażenia o ostatniej planecie Układu Słonecznego. Niebieski glob z białymi plamami chmur – tak wygląda Neptun. Tylko czy na pewno? Zdjęcie po prawej to efekt najnowszych obserwacji prowadzonych za pomocą Teleskopu Webba. Na nim Neptun nie jest już równomiernie niebieski. Na skraju planety wyraźnie odcina się cyjanowy pas. Poniżej równika również znajduje się duża cyjanowa plama. Są to zorze polarne, poszukiwane na Neptunie od 36 lat. Zorze polarne na gazowych olbrzymach Zorze polarne pojawiają się, gdy pochodzące ze Słońca wysokoenergetyczne cząstki zostają uwięzione w polu magnetycznym planety. Zderzają się z górnymi warstwami atmosfery. Energia uwalniana podczas tych zderzeń tworzy charakterystyczną poświatę. W 1989 roku w pobliżu Neptuna przelatywała sonda Voyager 2. Sfotografowała ten odległy glob i wówczas po raz pierwszy astronomowie postawili hipotezę, że na Neptunie istnieją zorze. Jednak potwierdzenie tego okazało się niezwykle trudne. Mijały lata, wykazano, że zorze ma Jowisz, Saturn, a także Uran. Co to Neptuna – brakowało dowodu. Zorze Neptuna sfotografowane dzięki Webbowi Udało się go zdobyć dopiero dzięki Teleskopowi Webba i jego spektrografowi bliskiej podczerwieni. Obserwacje prowadzone w 2023 roku pozwoliły zobrazować Neptuna, a także jego jonosferę. W tej ostatniej wykryto kation trójwodoru – H3+, cząsteczkę mogącą powstawać w zorzach polarnych. Wątpliwości się rozwiały. – Jak się okazało, faktyczne zobrazowanie zorzy polarnej na Neptunie było możliwe tylko dzięki wyjątkowej czułości Teleskopu Webba – powiedział Henrik Melin z Uniwersytetu Northumbrii. Melin jest głównym autorem pracy o odkryciu zórz opublikowanej w czasopiśmie „Nature Astronomy”. Dziwna magnetosfera Neptuna i nowa zagadka Nowa fotografia Neptuna ma pewną nietypową cechę. Jest nią umiejscowienie uchwyconych przez Webba zórz. Największa cyjanowa plama znajduje się na południe od równika. Gdyby to była Ziemia, wówczas oznaczałoby to, że zorze świecą przede wszystkim nad Ameryką Południową. Takie umiejscowienie zórz to rezultat dziwacznej magnetosfery tego gazowego olbrzyma, również odkrytej dzięki Voyagerowi w 1989 roku. Okazało się wówczas, że główna oś pola magnetycznego Neptuna jest przesunięta od „pionu” o około 47 stopni w porównaniu do osi obrotu planety. W rezultacie bieguny magnetyczne są wyjątkowo oddalone od geograficznych. Pole magnetyczne jest też wielokrotnie silniejsze niż na Ziemi. Teoretycznie powinno to pomóc wykryć zorze. Tak się jednak nie stało i to z zaskakującego powodu. Teleskop Webba pomógł ustalić, że z jakiś powodów temperatura górnej atmosfery Neptuna znacząco spadła. – W rzeczywistości temperatura zmierzona w 2023 r. to połowa tej z roku 1989 – mówi Melin. Przez lata astronomowie przewidywali intensywność zorzy polarnej Neptuna właśnie na podstawie temperatury zarejestrowanej przez Voyagera 2. Znacznie niższa temperatura skutkowałaby słabszą zorzą polarną. Prawdopodobnie dlatego zorza polarna Neptuna pozostawała tak długo niewykryta. Astronomowie nie wiedzą, co jest przyczyną tego ochłodzenia atmosfery. Będą jej szukać w kolejnej sesji obserwacyjnej z użyciem Teleskopu Webba, zaplanowanej na przyszły rok. Ich celem jest również opracowanie szczegółowej mapy magnetosfery Neptuna. Źródła: NASA, Nature Astronomy Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”.
Zorza polarna na Islandii – poradnik, gdzie i jak ją sfotografować
Zorza polarna, jeden z najbardziej niezwykłych fenomenów natury, przyciąga turystów na Islandię. Dowiedz się, jak przygotować się do jej obserwacji, jakie miejsca wybrać i jak uchwycić ten magiczny moment na zdjęciach.
Spis treści: Czym jest zorza polarna? Dlaczego zorza jest kapryśna i kiedy można ją zobaczyć na Islandii? Polowanie na zorzę – przygotowanie sprzętu i ustawienia fotograficzne Najlepsze miejsca do obserwacji zorzy na Islandii Jak pomóc szczęściu? Zorza, elfy i lokalne tradycje Islandia to nie tylko wyjątkowa kultura, widoki oraz tradycje, ale i zorza polarna. Fotografowanie zorzy to rodzaj polowania, w którym liczą się planowanie, odpowiedni sprzęt i odrobina islandzkiej magii – wtedy szanse na zobaczenie tego zjawiska znacznie wzrastają. Czym jest zorza polarna? Zorza polarna, znana również jako aurora borealis na półkuli północnej to niezwykłe zjawisko świetlne widoczne głównie w okolicach biegunów magnetycznych Ziemi. Jest efektem interakcji cząsteczek wiatru słonecznego z ziemską atmosferą. Szczególnie intensywnie występuje w sezonie zimowym, kiedy nocne niebo rozświetlają zielone, różowe, a czasem i purpurowe pasma światła. Choć Islandia jest jednym z najlepszych miejsc na świecie do obserwacji zorzy, nie zawsze jest ona widoczna – wymaga sprzyjających warunków pogodowych, przede wszystkim czystego nieba. Dlaczego zorza jest kapryśna i kiedy można ją zobaczyć na Islandii? Islandzka zima bywa mroźna i pełna niespodzianek pogodowych, które często utrudniają obserwację zorzy polarnej. Mimo sprzyjającego zjawisku wiatru słonecznego i aktywności magnetycznej nad biegunem północnym, wystarczy kilka ciężkich chmur, by całkowicie zasłonić zorzę. Sezon na zorzę polarną na Islandii trwa od końca sierpnia do początku kwietnia. Jej intensywność jest ściśle związana z aktywnością słoneczną, dlatego dobrze jest sprawdzać prognozy pogody i aplikacje monitorujące aktywność magnetyczną, takie jak islandzkie veður.is lub road.is, które wskazują nie tylko prognozy pogody, ale i aktualne warunki drogowe. Polowanie na zorzę – przygotowanie sprzętu i ustawienia fotograficzne Fotografowanie zorzy to wyjątkowe wyzwanie, wymagające przygotowania technicznego i cierpliwości. Zorza może pojawić się na niebie na zaledwie kilka sekund lub trwać nieprzerwanie przez dłuższy czas. Dlatego warto przygotować się wcześniej, aby szybko reagować na zmieniające się warunki. Podpowiadamy jak to zrobić. Podstawowe ustawienia aparatu obejmują: ISO: 1250 lub wyższe, aby uchwycić światło zorzy, czas migawki: 13–15 sekund dla wyraźnych, nieporuszonych obrazów, przysłona: jak najniższa (f/2.8 lub niżej), tryb ostrości: manualny, ustawiony na nieskończoność, aby uniknąć problemów z automatycznym łapaniem ostrości w ciemności. Dodatkowo niezbędne są statyw i zapasowe baterie, gdyż na mrozie szybko się rozładowują. Dobrze jest też przygotować aparat w ciepłym samochodzie, aby uniknąć problemów z ustawieniami w ciemności i na mrozie. Najlepsze miejsca do obserwacji zorzy na Islandii Islandia oferuje wiele idealnych miejsc na „polowanie na zorzę”, gdzie brak zanieczyszczenia światłem pozwala dostrzec pełnię jej piękna. Półwysep Reykjanes i obszar geotermalny Krýsuvik – to serce półwyspu Reykjanes, opisane jako dzikie i niegościnne, ale idealne do obserwacji zorzy z dala od świateł stolicy. Jezioro Kleifarvatn i góra Kirkjufell – jezioro oraz malowniczy stożek góry Kirkjufell to popularne miejsca, gdzie zorza malowniczo odbija się od powierzchni wody lub kontrastuje z charakterystycznymi wulkanicznymi formacjami. Kościół Strandarkirkja i latarnia Reykjanesviti – kościół i latarnia morska to klimatyczne miejsca na obserwację zorzy oraz na zdjęcia z ciekawą, islandzką architekturą w tle. Jak pomóc szczęściu? Zorza, elfy i lokalne tradycje Na Islandii popularne są wierzenia w elfy (huldufólk, czyli „niewidzialni ludzie”), którym składa się drobne ofiary, aby zyskać ich przychylność. Gdy niebo było pełne chmur, autor artykułu postanowił spróbować nietypowej metody – zostawił podarki w specjalnym miejscu, by przyciągnąć szczęście w postaci dobrej pogody. Na szczególną uwagę zasługuje tradycyjny islandzki alkohol Brennivín, zwany „czarną śmiercią”, którego kupno nie należy do najprostszych. Mocniejsze alkohole dostępne są jedynie w sieci państwowych sklepów Vínbúðin, gdzie trunek ten jest sprzedawany w wysokich cenach. Dla miejscowych ma jednak znaczenie symboliczne i pojawia się w wielu historiach o Islandii.
Słońce wyemitowało najpotężniejszy rozbłysk od siedmiu lat. Co to oznacza dla Ziemi?
Początek października przyniósł najpotężniejszy od 7 lat rozbłysk słoneczny klasy X9.0. Towarzyszący mu koronalny wyrzut masy może wywołać na Ziemi burze geomagnetyczne. Jakie są tego skutki? Pojawienie się zórz polarnych to nie wszystko.
Spis treści: Czym są rozbłyski słoneczne? Rozbłyski słoneczne a Ziemia Burze geomagnetyczne i ich skutki CME – podwójne uderzenie 3 października 2024 r. na Słońcu zarejestrowano wyjątkowe zjawisko. Mowa o rozbłysku najwyższej klasy X, zakwalifikowanym jako X9.0. To czyni go jednym z najsilniejszych wybuchów w ostatnich latach. Warto zauważyć, że tego typu zjawiska nie są jedynie widowiskowymi zdarzeniami. Mają bezpośredni wpływ na naszą planetę, szczególnie gdy towarzyszy im koronalny wyrzut masy (CME), który zmierza w kierunku Ziemi. Czym są rozbłyski słoneczne? Dla niewtajemniczonych kilka słów wyjaśnienia. Rozbłyski słoneczne to gwałtowne eksplozje energii w atmosferze Słońca. Gdy następuje rozbłysk, Słońce emituje ogromną ilość energii w postaci naładowanych cząstek oraz promieniowania. Zjawiska te są bezpośrednio związane z pojawianiem się plam słonecznych – chłodniejszych od otoczenia obszarów na powierzchni Słońca, gdzie pole magnetyczne jest znacznie silniejsze niż w innych rejonach. Aktywne plamy mogą stać się źródłem rozbłysków słonecznych, których siła jest klasyfikowana w skali A, B, C, M i X. „X” oznacza najsilniejsze zjawiska. Październikowy rozbłysk klasy X9.0 jest więc niezwykle potężny. Dla porównania, wcześniejszy, niemal równie silny rozbłysk klasy X7.1 nastąpił zaledwie dwa dni wcześniej – 1 października 2024 r. Oba te rozbłyski wywodzą się z tego samego obszaru plam słonecznych, oznaczonego jako AR 3842, który wykazuje szczególnie wysoką aktywność magnetyczną. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/10/SDO10-03-241219UTC131-171Blue4k-4703b41.jpg" width="4096" height="4096" alt="Zdjęcie przedstawia mieszankę światła o natężeniu 171 Angstremów i 131 Angstremów, podzbiór ekstremalnego światła ultrafioletowego" title="Zdjęcie przedstawia mieszankę światła o natężeniu 171 Angstremów i 131 Angstremów, podzbiór ekstremalnego światła ultrafioletowego" /> Obszar plam słonecznych AR 3842 charakteryzuje się skomplikowaną strukturą magnetyczną klasyfikowaną jako „Beta-Gamma-Delta”. Ta specyficzna konfiguracja oznacza, że w bezpośrednim sąsiedztwie znajdują się różne obszary magnetyczne z przeciwstawnymi biegunami. To zwiększa prawdopodobieństwo powstawania gwałtownych i intensywnych rozbłysków. AR 3842 już wcześniej dał o sobie znać, wyzwalając rozbłysk klasy X7.1, ale to X9.0 znalazł się wśród 20 najpotężniejszych rozbłysków słonecznych w historii. Obserwacje takich zjawisk są niezwykle ważne dla naukowców. Pomagają one lepiej zrozumieć mechanizmy odpowiedzialne za powstawanie rozbłysków słonecznych i ich potencjalny wpływ na Ziemię. Choć plamy słoneczne są zjawiskiem naturalnym i występują regularnie, ich wzmożona aktywność może mieć poważne konsekwencje. Rozbłyski słoneczne a Ziemia Chociaż promieniowanie rentgenowskie i gamma wyemitowane przez rozbłysk klasy X9.0 nie dociera bezpośrednio do powierzchni Ziemi, (ponieważ jest zatrzymywane przez atmosferę), ma wpływ na to, co dzieje się na dużych wysokościach. Szczególnie narażone są systemy komunikacji radiowej wysokiej częstotliwości, które mogą zostać zakłócone przez nagły wzrost promieniowania. Tego typu zakłócenia były już odnotowane podczas wcześniejszych silnych rozbłysków słonecznych i mogą wpłynąć na działanie systemów komunikacyjnych używanych przez lotnictwo, wojsko czy służby ratunkowe. Jednak najbardziej niebezpieczne są koronalne wyrzuty masy (CME), które często towarzyszą rozbłyskom słonecznym. CME to odrywające się od Słońca olbrzymie chmury namagnesowanej plazmy, które mogą pokonać dystans dzielący nas od naszej gwiazdy w ciągu kilku dni. Kiedy CME dociera do Ziemi, wchodzi w interakcję z magnetosferą naszej planety, wywołując tzw. burze geomagnetyczne. Burze geomagnetyczne i ich skutki Burze geomagnetyczne, które są efektem oddziaływania plazmy z ziemskim polem magnetycznym, mogą mieć poważne konsekwencje. Na poziomie technologicznym mogą prowadzić do zakłóceń w działaniu satelitów, GPS, a także powodować fluktuacje w sieciach energetycznych. W ekstremalnych przypadkach takie burze mogą nawet uszkodzić infrastrukturę energetyczną, jak miało to miejsce podczas słynnej burzy geomagnetycznej w 1989 roku, która doprowadziła do awarii sieci elektrycznej w prowincji Quebec w Kanadzie. Na szczęście, choć CME towarzyszący październikowemu rozbłyskowi X9.0 jest potężny, naukowcy przewidują, że jego skutki nie będą aż tak katastrofalne. Zdecydowanie jednak mogą pojawić się zakłócenia w działaniu satelitów oraz GPS. Co więcej, istnieje duże prawdopodobieństwo, że pojawią się zorze polarne widoczne na szerokościach geograficznych sięgających nawet 50. równoleżnika. A to oznacza, że mieszkańcy Europy, w tym także Polski, mogą być świadkami tego zjawiska. Gdy cząstki wyrzucone z Słońca zderzają się z cząsteczkami atmosfery Ziemi, dochodzi do jonizacji, co powoduje emisję światła. Kolor zorzy zależy od rodzaju atomów obecnych w atmosferze – tlen generuje zieloną i czerwoną poświatę, azot – fioletową i niebieską. Prognozy wskazują, że warunki sprzyjające pojawieniu się zorzy polarnej utrzymają się przez kilka dni po 3 października. Dlatego też warto zaplanować obserwacje nieba, by móc zobaczyć jedno z najbardziej spektakularnych zjawisk, jakie oferuje natura. CME – podwójne uderzenie Szczególnym zagrożeniem są tzw. „kanibalskie” CME, czyli sytuacje, gdy dwa wyrzuty masy słonecznej następują po sobie w krótkim czasie, a drugi z nich dogania i pochłania pierwszy, prowadząc do intensywnej burzy geomagnetycznej. Tego rodzaju zjawiska mogą wywołać bardzo silne efekty geomagnetyczne. W przypadku CME towarzyszącego rozbłyskowi X9.0 nie przewiduje się, że dojdzie do takiego scenariusza, choć warto śledzić prognozy i obserwacje naukowców. Źródło: Science Alert, NASA Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Zorze polarne nad Polską. Ten weekend obfitował w barwne widowiska na naszym niebie
W ostatni weekend media społecznościowe zalały zdjęcia pięknych zórz polarnych. Przez dwa dni z rzędu można było to zjawisko podziwiać praktycznie w całej Polsce. Najlepsze miejsca na obserwacje były nad jeziorem Lubowidzkim w Lęborku i w Ustce.
W tym artykule: Weekend pod znakiem zórz polarnych nad Polską Pomarańczowa zorza nad Kanadą Kiedy znów zobaczymy zorzę? Ostatni weekend był naprawdę wyjątkowy. Dzięki sprzyjającym warunkom atmosferycznym mogliśmy zaobserwować zorzę polarną nad Polską. Media społecznościowe zalane były pięknymi zdjęciami z nad jeziora Lubowidzkiego w Lęborku i z Ustki. Podobna sytuacja miała miejsce w listopadzie 2023 r. Weekend pod znakiem zórz polarnych nad Polską Nie wszystkim jednak udało się zobaczyć ten świetlny spektakl w sobotę. Na kolejną szansę nie trzeba było długo czekać, bowiem Karol Wójcicki, autor bloga "Z głową w gwiazdach", przekazał, że istniała szansa na zaobserwowanie zorzy polarnej ponownie w nocy z niedzieli na poniedziałek. „Zgodnie z przewidywaniami po krótkim okresie Bz na poziomie -25 nT, trend drastycznie się odwraca. To odbiera nadzieję na zorze w Polsce, ale zobaczymy, co się będzie działo za 2-3 godziny” – napisał na profilu facebookowym Wójcicki. <iframe allow="autoplay; clipboard-write; encrypted-media; picture-in-picture; web-share" allowfullscreen="true" frameborder="0" height="627" scrolling="no" src="https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2FZGlowaWGwiazdach%2Fposts%2Fpfbid0Em7GYVq6ym7kyowmkGzrzjTr1oAANnC1SMdfrV9UMGkiC89WSQDa54fBZFpb4Cnxl&show_text=true&width=500" style="border:none;overflow:hidden" width="500"> W niedzielę wieczorem Centrum Badań Kosmicznych Polskiej Akademii Nauk przekazało, że burza geomagnetyczna osiągnęła poziom G4 w pięciostopniowej skali. Eksperci w mediach społecznościowych komunikowali, że zorzę polarną będzie można zobaczyć na całym obszarze Polski. Pomarańczowa zorza nad Kanadą Wyjątkowa, bo pomarańczowa zorza polarna pojawiła się w 2023 r. nad Kanadą. Zorze polarne powstają, gdy wysokoenergetyczne cząstki z CME lub wiatru słonecznego omijają ziemską tarczę magnetyczną lub magnetosferę i podgrzewają cząsteczki gazu w górnych warstwach atmosfery. Wzbudzone cząsteczki uwalniają energię w postaci światła, a kolor tego światła zależy od tego, który pierwiastek jest wzbudzany. Dwa najpopularniejsze kolory zorzy polarnej to czerwony i zielony, które są emitowane przez cząsteczki tlenu na różnych wysokościach. Czerwone zorze są wytwarzane na wyższych wysokościach niż ich zielone warianty. Ale kiedy cząstki słoneczne wnikają głęboko w atmosferę, mogą również wywołać rzadkie różowe zorze polarne, gdy wzbudzają cząsteczki azotu. Właśnie różową zorzę mogli obserwować mieszkańcy Pomorza. Jednak pomarańczowe zorze wymykają się klasyfikacji. Teoretycznie zarówno cząsteczki tlenu, jak i azotu mogą emitować pomarańczowe długości fal w określonych warunkach. Jednak nawet gdy tak się dzieje, pomarańczowy jest stłumiony innymi kolorami, emitowanymi przez otaczające go cząsteczki. To praktycznie uniemożliwia zobaczenie tych długości fal. Zdaniem specjalistów pomarańczowe zorze tworzą się w wyniku połączenia zórz czerwonych z zielonymi. Pomimo tego, że czerwone i zielone zorze często występują razem na niebie, pomarańczowe zorze są bardzo rzadkie. Pomarańczowy kolor jest najbardziej widoczny w centrum dużych promieni zorzy polarnej. Czyli pionowych słupów światła, które ustawiają się wzdłuż niewidzialnych linii pola magnetycznego. Te słupy które składają się zarówno z czerwonego, jak i zielonego światła. Kiedy znów zobaczymy zorzę? Ostatni raz tak żywe, „dyniowe” odcienie zostały zauważone podczas wielkiej burzy geomagnetycznej, jaka miała miejsce w Halloween 2003 roku. Była to najpotężniejsza burza słoneczna we współczesnych zapisach Spaceweather.com. Podczas tego epickiego wydarzenia pomarańczowe światła zostały zauważone w Ameryce Północnej i północnej Europie. Nad Polską ponownie ukazała się zorza polarna. Spektakl świateł na zdjęciach Choć zorza polarna jest zjawiskiem typowym dla krajów dalekiej północy, to sporadycznie można ją zaobserwować również w Polsce. Czy w najbliższym czasie czeka nas podobne widowisko nad Polską? Trzeba zachować czujność. Źródło: Space.com. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Na Słońcu powstała plama 60 razy większa od Ziemi. Wyrzuca w naszym kierunku strumienie wiatru słonecznego
W pobliżu równika Słońca pojawiła się niedawno ogromna plama określana jako koronalna. Z tego powodu powstaje bardzo szybko rozchodzący się wiatr słoneczny, czyli strumień plazmy składający się z wysokoenergetycznych cząstek. Naukowcy twierdzą, że rozmiar i orientacja plamy, której wielkość wyliczana jest na ponad 60 średnic Ziemi, jest bezprecedensowa na tym etapie cyklu słonecznego.
W tym artykule: Możliwe burze geomagnetyczne i zorze Jak powstają plamy na Słońcu Rośnie aktywność Słońca Gigantyczna plama koronalna na Słońcu ukształtowała się w pobliżu równika słonecznego 2 grudnia. Osiągnęła maksymalną szerokość około 800 tys. kilometrów w ciągu zaledwie doby – informuje serwis Spaceweather.com. Od 4 grudnia jest ona skierowana bezpośrednio w stronę Ziemi. Możliwe burze geomagnetyczne i zorze Eksperci początkowo przewidywali, że może to wywołać umiarkowaną (G2) burzę geomagnetyczną. Stwarzałaby ona niewielkie ryzyko wywołania przerwy w dostawie prądu. Mogła też wywołać zorze polarne przez kilka następnych dni. Jednak wiatr słoneczny był mniej intensywny niż oczekiwano. Dlatego według Spaceweather.com burza była jak dotąd słaba (G1). Choć zorze polarne są nadal możliwe na dużych szerokościach geograficznych. W tej chwili istotne jest, jak długo ta gigantyczna plama pozostanie na Słońcu. Obserwowane poprzednio plamy zwykle znikały w trakcie jednej rotacji gwiazdy, czyli po 27 dniach. Tego typu zjawiska związane są z cyklicznym zwiększeniem aktywności Słońca. Nasza gwiazda właśnie wchodzi w maksimum swojego 11-letniego cyklu. Jak powstają plamy na Słońcu Ciemne plamy na Słońcu powstają w wyniku tzw. rotacji różnicowej. Dochodzi wówczas do pojawienia się mechanizmu generowania pola magnetycznego kosztem energii kinetycznej plazmy. W obszarze granicznym fotosfery i atmosfery energia plazmy jest mniejsza niż energia pól magnetycznych. To sprawia, że aktywność słoneczna wzrasta. A to objawia się m.in. występowaniem plam słonecznych. Plamy koronalne są chłodniejsze i mniej gęste niż otaczająca je plazma. Ale, w przeciwieństwie do plam słonecznych, plamy koronalne są widoczne tylko w świetle ultrafioletowym. Strumienie promieniowania z plam koronalnych są znacznie szybsze niż normalny wiatr słoneczny. Często wywołują zakłócenia w tarczy magnetycznej Ziemi, znane jako burze geomagnetyczne. Ostatnia plama koronalna, która pojawiła się na Słońcu w marcu, wywołała najpotężniejszą burzę geomagnetyczną, jaka uderzyła w Ziemię od ponad sześciu lat. Warto dodać, że plamy koronalne mogą wystąpić w dowolnym momencie cyklu słonecznego. Jednak według National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA) są one bardziej powszechne podczas minimum słonecznego. Kiedy pojawiają się podczas maksimum aktywności słonecznej, zwykle znajdują się w pobliżu biegunów Słońca, a nie w pobliżu równika. Co oznacza, że zaobserwowana 2 grudnia plama wymyka się znanym wzorom. Rośnie aktywność Słońca W ostatnich tygodniach Słońce zwiększało swoją aktywność. 18 listopada gigantyczny „archipelag plam słonecznych”, składający się z co najmniej pięciu różnych grup plam, pojawił się po bliższej stronie Słońca. Od tego czasu wyrzucił w przestrzeń kosmiczną ogromne ilości plazmy, która była odpowiedzialna za wywołanie dziesiątek burz słonecznych. 25 listopada wybuchowa erupcja „kanionu ognia” w pobliżu równika Słońca uwolniła koronalny wyrzut masy (CME). To szybko poruszający się obłok namagnesowanej plazmy, który później uderzył w Ziemię i wywołał rzadkie pomarańczowe zorze polarne. A 28 listopada ze Słońca wystrzelił rozbłysk słoneczny „prawie klasy X”. Wywołał on koronalny wyrzut masy i burzę geomagnetyczną, która rozświetliła niższe szerokości geograficzne zorzami polarnymi w weekend. Niedawny wzrost aktywności słonecznej jest prawdopodobnie znakiem, że jesteśmy na skraju maksimum aktywności słonecznej. W październiku naukowcy zrewidowali swoje prognozy cyklu słonecznego. Teraz przewidują, że szczyt może rozpocząć się już na początku 2024 roku. Źródło: space.com. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Zorza polarna to kosmiczne arcydzieło. Czy będziemy częściej oglądać ją na polskim niebie?
W mitologii skandynawskiej zorza polarna była uważana za refleksy odbite od tarcz i zbroi walkirii. Dziś wiemy, jak powstaje, ale nauka wcale nie ujęła jej magii. Jeden z najpiękniejszych spektakli rozegrał się na naszym niebie na początku listopada 2023 roku. Jak to się stało, że zorza polarna pojawiła się w Polsce i czy to zjawisko będzie u nas występowało częściej?
W tym artykule: Jak powstaje zorza polarna? Gdzie zobaczymy zorzę? Jak obserwować zorzę? Zorze w Polsce Stwierdzono, że zorze występują także na Jowiszu i Saturnie. Czyli na planetach obdarzonych, podobnie jak Ziemia, polem magnetycznym. Ma ono zasadnicze znaczenie w powstawaniu zorzy. Jak powstaje zorza polarna? Strumień zjonizowanych cząstek emitowanych przez Słońce, tzw. wiatr słoneczny, wpada w ziemską atmosferę. Wzbudza wówczas atomy gazów ją tworzących – tlenu, wodoru, azotu. Atomy zaczynają świecić, tańcząc w polu magnetycznym na wysokości ok. 100 km. Za zielony kolor zorzy odpowiadają atomy tlenu, a czerwony i fioletowy – azotu. Cząstki wiatru słonecznego, ze względu na swój ładunek elektryczny, poruszają się wzdłuż linii pola magnetycznego. Podążają w kierunku jego biegunów (znajdujących się blisko biegunów geograficznych). Najczęściej więc zorza powstaje w rejonach podbiegunowych, na dalekiej północy lub południu. A także w okresach wysokiej aktywności Słońca i po silnych rozbłyskach na jego powierzchni. Wybuch słoneczny w 1859 r. był podobno tak silny, że zorza pojawiła się nawet na Hawajach. Gdzie zobaczymy zorzę? Na półkuli północnej zorze regularnie występują m.in.: na północy Norwegii, Szwecji, Finlandii i Grenlandii oraz na północy Kanady, Alaski i Rosji. Sezon na wypatrywanie zórz na dalekiej Północy rozpoczyna się we wrześniu i trwa do kwietnia. Tylko wtedy noce są tam wystarczająco ciemne i długie. Dlaczego ostatnie zorze polarne były różowe? Przez kolejne 3 lata zjawisko może się powtarzać Zorze polarne zazwyczaj mają kolory zielony, czerwony, bordowy lub purpurowy. Te z początku listopada zaskoczyły barwą nawet mieszkańców dalekiej północy. Jak to wytłumaczyć? <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/dlaczego-ostatnie-zorze-polarne-byly-rozowe-przez-kolejne-3-lata-zjawisko-moze-sie-powtarzac-cb55e73.jpg" width="938" height="528" alt="Dlaczego ostatnie zorze polarne były różowe? Przez kolejne 3 lata zjawisko może się powtarzać" title="Dlaczego ostatnie zorze polarne były różowe? Przez kolejne 3 lata zjawisko może się powtarzać" /> Dokładnie ten sam spektakl można obserwować i na południu naszej planety. Sęk jednak w tym, że teren Antarktydy jest prawie niezaludniony i trudno dostępny. Mieszkańcom półkuli północnej pod tym względem się więc poszczęściło. Aktywność Słońca układa się w cykle o długości ok. 11 lat. Najbliższe jej maksimum przypadnie mniej więcej w 2025 r. Zatem najwyższy czas zacząć planować podróże na daleką Północ. Jak obserwować zorzę? A gdzie jechać i jak zorzę obserwować? Spytaliśmy Karola Wójcickiego, popularyzatora astronomii, podróżnika, dziennikarza i organizatora wypraw zorzowych. – Najlepszymi kierunkami dla mieszkańców Europy są północna Skandynawia i Islandia. Na obserwacjach trzeba będzie spędzić kilka nocnych godzin, np. od zmierzchu ok. godz. 19 do północy. Trzeba też zatroszczyć się o to, by mieć dobry widok na niebo, niezakłócony przez las czy wzgórza. Cierpliwość będzie niezbędna. Ale jeśli ją mamy, a planów nie pokrzyżują nam chmury, szansa na zorzę będzie duża – mówi Wójcicki. Poza tym możemy śledzić nie tylko pogodę ziemską, ale i słoneczną, dostępną w wielu aplikacjach na telefon (np. Aurora Alerts czy NorwayLights). Bywa, że na podstawie ich prognoz daje się przewidzieć wystąpienie zorzy z dokładnością do kilkunastu minut. – Podróżuję na północ już 10 lat i spędzam tam co roku ok. 60 nocy na obserwacjach. Tylko dwa razy przy dobrej pogodzie zorza mnie zawiodła – opowiada Wójcicki. Zorze w Polsce A czy można obserwować zorzę w Polsce? Rok 2023 był pod tym względem wyjątkowy. Zorze pojawiły się w naszym kraju w kwietniu i wrześniu. Wyjątkowo widowiskowo rozbłysły ostatnio – 4 i 5 listopada 2023 roku. Wówczas można je było oglądać tam, gdzie nie występowało zachmurzenie. Najlepiej widoczne były we wschodniej części kraju i na Dolnym Śląsku. W Internecie pojawiło się mnóstwo zdjęć, które uchwyciły to niesamowite zjawisko. Jednak autor bloga „Z głową w gwiazdach” nieco studzi nasze oczekiwania co do kolejnych tego typu wydarzeń. Oczywiście podczas silnych burz magnetycznych wywołanych dużą aktywnością Słońca są perspektywy, że zorza ponownie pojawi się na naszym niebie. Jednak będzie ona nieporównywalnie słabsza niż na dalekiej Północy. Aby zwiększyć swoje szanse na jej zobaczenie, trzeba udać się w miejsce jak najdalsze od świateł ludzkich siedzib i obserwować północny horyzont. Tu może się przydać mapa zanieczyszczenia światłem, dostępna pod adresem lightpollutionmap.info. Jedynym w Polsce miejscem z naprawdę ciemnym niebem są Bieszczady. Jeśli weźmiemy ze sobą aparat fotograficzny i zrobimy zdjęcia z długim czasem ekspozycji – zarejestrujemy więcej światła. Być może, choć gołym okiem zorzy nie zobaczymy, uwiecznimy ją wtedy na zdjęciu. Możliwe, że kiedyś powtórzy się sytuacja z 1859 r. lub 2023 roku i nastąpi wyjątkowo silny rozbłysk na Słońcu. Zdecydowanie lepiej więc polecieć na przykład do Norwegii. Choć podróż w okolice koła podbiegunowego może brzmieć jak wyzwanie, Karol Wójcicki uspokaja. – Tam wciąż jest cywilizacja, tylko temperatury są trochę niższe – przekonuje. Nasz ekspert Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Na Alasce pojawił się niesamowity świetlny wir na tle zorzy polarnej. Co to było?
Dwa dni temu na Alasce zarejestrowano niezwykłe zjawisko. Na niebie pojawił się obracający się jasny wir. Było go doskonale widać na tle zorzy polarnej.
W tym artykule: Tajemnicza spirala na niebie Co pojawiło się na niebie nad Alaską? Niebo zanieczyszczone satelitami Mieszkańcy Alaski są przyzwyczajeni do nadzwyczajnego wyglądu nieba. Na dużych szerokościach geograficznych, szczególnie za kołem podbiegunowym, często pojawiają się zorze polarne. To charakterystyczne zjawisko świetlne – zielonkawa poświata dobrze widoczna na tle nocnego nieba. Zorza polarna powstaje, gdy wiatr słoneczny wpada w ziemskie pole magnetyczne. Naładowane cząstki emitowane przez Słońce zaczynają wzbudzać atomy w górnych częściach atmosfery. Zorze polarne widoczne są zarówno z powierzchni Ziemi, jak i z kosmosu. Nie brakuje miłośników astronomii, którzy specjalizują się w fotografowaniu i nagrywaniu tego niezwykłego zjawiska. Jednym z nich jest fotograf Tony Salat. Dwa dni temu, wczesnym sobotnim rankiem polskiego czasu, Salat wybrał się fotografować zorzę w pobliżu miejscowości Delta Junction, na południowy wschód od Fairbanks. Oprócz zorzy zobaczył jednak również coś innego. Był to ogromny kręcący się wir. W swojej relacji w mediach społecznościowych Salat nazwał go „tajemniczą spiralą”. <iframe allow="autoplay; clipboard-write; encrypted-media; picture-in-picture; web-share" allowfullscreen="true" frameborder="0" height="498" scrolling="no" src="https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2FAuroraHunter%2Fposts%2Fpfbid0VBFFxM74htMC7fQr2GG2awJcAap6yAW77htBLUMJrV4tyRp5Vik6wazWxrfkMQ3Ll&show_text=false&width=500" style="border:none;overflow:hidden" width="500"> Tajemnicza spirala na niebie Dla mieszkańców Alaski widok był sporą niespodzianką. Ale nie zaskoczyłby on raczej astronomów pracujących na Hawajach. Tam kilkakrotnie obserwowano już podobne fenomeny. Po raz ostatni podobny wir zauważono w styczniu 2023 roku. Wówczas wir został zarejestrowany przez Teleskop Subaru znajdujący się na Mauna Kea, najwyższym wulkanie na Hawajach. Na filmie nakręconym 18 stycznia z pomocą kamery, w którą wyposażony jest teleskop, widać było obracający się świecący okrąg. Przypominał przesuwającą się po niebie galaktykę spiralną. Co pojawiło się na niebie nad Alaską? Bardzo podobnie można opisać to, co Tony Salat zobaczył nad Delta Junction. Jasna, kręcąca się spirala przesuwa się po niebie, powiększając się i stopniowo blaknąc. Po szybkiej kwerendzie w internecie fotograf znalazł wytłumaczenie fenomenu. Salat doszedł do wniosku, że przyczyna niezwykłego zjawiska była taka sama jak trzy miesiące temu na Hawajach. Kilka godzin przez pojawieniem się wiru nad Alaską, z bazy sił kosmicznych USA w Kalifornii – tzw. Vandenberg Space Force Base – wystartowała rakieta Falcon 9 należąca do firmy SpaceX. W ramach misji Transponder-7 wynosiła na orbitę kilkanaście satelitów. Falcon 9 to rakieta dwustopniowa. Jej pierwszy stopień jest wielorazowego użytku. Minuty po starcie odłączył się od rakiety i gładko wylądował. Jednak drugi stopień Falcona 9 po wykonaniu misji spala się w atmosferze. Niebo zanieczyszczone satelitami Tak samo jak w przypadku zdarzenia nad Hawajami, również nad Alaską zauważono rotujący drugi człon rakiety Falcon 9. Po zakończeniu misji spadał on na Ziemię. Przypuszcza się, że w czasie spadania wydostawały się z niego resztki paliwa. „Para wodna ze spalin (albo wyrzucone paliwo) z drugiego członu rakiety zamarzałaby i odbijałaby promienie słoneczne” – napisał Salat. Dlaczego ostatnie zorze polarne były różowe? Przez kolejne 3 lata zjawisko może się powtarzać Zorze polarne zazwyczaj mają kolory zielony, czerwony, bordowy lub purpurowy. Te z początku listopada zaskoczyły barwą nawet mieszkańców dalekiej północy. Jak to wytłumaczyć? <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/dlaczego-ostatnie-zorze-polarne-byly-rozowe-przez-kolejne-3-lata-zjawisko-moze-sie-powtarzac-cb55e73.jpg" width="938" height="528" alt="Dlaczego ostatnie zorze polarne były różowe? Przez kolejne 3 lata zjawisko może się powtarzać" title="Dlaczego ostatnie zorze polarne były różowe? Przez kolejne 3 lata zjawisko może się powtarzać" /> To mogłoby wyjaśnić pojawienie się na niebie wiru. Rotująca w czasie spadania rakieta ciągnęłaby wówczas za sobą coś, co dla obserwatora na Ziemi wyglądałoby jak galaktyka spiralna z powiększającymi się, coraz mniej wyraźnymi ramionami. Można się spodziewać, że w przyszłości takich zjawisk będzie coraz więcej. Niestety, wiążą się one z coraz większym zanieczyszczeniem nocnego nieba sztucznym światłem. Na orbitę trafia coraz więcej małych satelitów. Ich konstelacje stanowią przekleństwo astronomów, utrudniają bowiem obserwacje kosmosu prowadzone z Ziemi. To nie jedyne dziwne zjawiska widoczne na niebie. Jakiś czas temu na Hawajach obserwowano zielone, laserowe wiązki, które przypominały charakterystyczny kod z kultowego filmu „Matrix”. Za zjawisko to odpowiedzialny był chiński satelita. Źródło: ScienceAlert. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Na Słońcu szalało tornado wielkości prawie dziesięciu naszych planet. Jak to wpłynie na Ziemię?
Na Słońcu pojawiło się potężne tornado. Jest prawdopodobnie najwyższe, jakie kiedykolwiek udało się zaobserwować. Jednocześnie na gwieździe widać ogromną dziurę koronalną. Dzięki niej w niektórych rejonach północnej półkuli będzie można dzisiaj podziwiać zorzę polarną.
W tym artykule: Co to są tornada słoneczne? Sześć plam słonecznych na powierzchni gwiazdy Dziura koronalna na południowej półkuli Słońca Miłośnicy obserwacji Słońca mają się z czego cieszyć. W ostatnich dniach na naszej gwieździe pojawiło się kilka niezwykłych zjawisk. W zeszłym tygodniu w okolicach północnego bieguna Słońca zaczęło wznosić się włókno gorącej plazmy. Rosło przez trzy dni. W sobotę 18 marca osiągnęło maksymalną wysokość. Miało wówczas 120 tys. km. Czyli tyle, ile mierzyłoby dziewięć i pół globów wielkości Ziemi ustawionych jeden na drugim. Było to tornado słoneczne, prawdopodobnie największej, jakie kiedykolwiek zobaczyliśmy. Obserwowała je należąca do NASA sonda Solar Dynamics Observatory (SDO). Dzięki niej powstał film, pokazujący wyginające się, niezwykle długie pasmo. Tornado słoneczne wygląda, jakby ktoś wyciągał ze Słońca jarzący się makaron. View oEmbed on the source website Co to są tornada słoneczne? Tornada słoneczne to rozgrzana plazma, której słoneczne pole magnetyczne może nadawać nietypowy kształt. – Tornada pojawiają się na biegunach, gdzie linie sił pola magnetycznego są otwarte. Pole magnetyczne z dolnych obszarów atmosfery Słońca wynosi naładowany elektrycznie gaz, który wyżej zniekształca linie sił pola. Strumień ten jest wirowy i poprzez otwarte linie pola magnetycznego wydostaje się na zewnątrz Słońca – mówi dr Michał Marek z Centrum Prognoz Heliogeofizycznych CBK PAN. – Tornado słoneczne jest tzw. protuberancją, zwaną taż inaczej włóknem słonecznym – dodaje Helena Ciechowska z Centrum Prognoz Heliogeoficzych CBK PAN. – Protuberancje tego typu mogą pojawiać się nawet parę razy w roku. Ogólna liczba protuberancji, nie tylko tych przypominających tornado, jest zależna od zaawansowania cyklu słonecznego. Im bliżej maksimum tego cyklu, tym takich zdarzeń można spodziewać się więcej – wyjaśnia ekspertka. W przyszłości liczba tego typu zjawisk na Słońcu będzie rosła. Zbliża się bowiem maksimum jedenastoletniego cyklu aktywności naszej gwiazdy. Powinno ono nastąpić w połowie 2025 roku. Sześć plam słonecznych na powierzchni gwiazdy Tornado, obserwowane w weekend, zniknęło już, wyrzucając w kosmos materię z atmosfery Słońca. Jego pojawienie się nie wpłynęło na Ziemię. Co innego obecne na Słońcu plamy słoneczne i dziury koronalne. Te pierwsze to ciemniejsze i chłodniejsze obszary na powierzchni gwiazdy. W tej chwili znajduje się ich na Słońcu sześć. Jak podaje serwis space.com, największa z plam może stać się źródłem rozbłysków słonecznych. Najgroźniejsze z rozbłysków słonecznych mogą zagrozić pracy satelitów oraz doprowadzić do awarii sieci komunikacyjnych i energetycznych na Ziemi. Jednak tak silne rozbłyski zdarzają się tylko średnio raz w cyklu słonecznym. Natomiast rozbłyski słabsze mogą spowodować najwyżej problemy z transmisją radiową w okolicach biegunów ziemskich. Dziura koronalna na południowej półkuli Słońca Poza plamami na Słońcu znajdują się teraz również dwie dziury koronalne. Czyli chłodniejsze miejsca w górnych częściach atmosfery gwiazdy, przez które wiatr słoneczny ucieka w kosmos. W większej z obecnie istniejących dziur zmieściłoby się 20–30 Ziem, ustawionych jedna obok drugiej. Powstało niesamowite zdjęcie „uśmiechniętego” Słońca. Ma szansę stać się ikoną? Na razie wywołuje skojarzenia Astronomowie NASA uchwycili bardzo nietypowe ujęcie Słońca. Nasza gwiazda wygląda, jakby szeroko uśmiechała się kreskówkowym uśmiechem. Takiej fotografii Słońca jeszcze nie było. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/powstalo-niesamowite-zdjecie-usmiechnietego-slonca-ma-szanse-stac-sie-ikona-na-razie-wywoluje-skojarzenia-fot-sdo-6bb7b72.jpg" width="815" height="408" alt="Powstało niesamowite zdjęcie „uśmiechniętego” Słońca. Ma szansę stać się ikoną? Na razie wywołuje skojarzenia (fot. SDO)" title="Powstało niesamowite zdjęcie „uśmiechniętego” Słońca. Ma szansę stać się ikoną? Na razie wywołuje skojarzenia (fot. SDO)" /> Obecność tej dziury koronalnej spowoduje pojawienie się na Ziemi zorzy polarnej. Będzie dobrze widoczna dzisiaj. Jednak by ją obserwować, musielibyśmy udać się z Polski dalej na północ, do Szwecji i Finlandii. Lepiej mają mieszkańcy północnych stanów USA, którzy będą w stanie dostrzec zorzę. Aktywność Słońca wywoła też burzę geomagnetyczną. Jednak będzie ona słaba i nie zagrozi ziemskiej elektronice. Źródła: space.com, ScienceAlert. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Może być różowa i wydawać dziwne trzaski. Zorza polarna to marzenie podróżników i obiekt badań naukowych
Dla aż 60 proc. miłośników podróży zorza polarna jest na pierwszym miejscu listy marzeń. Gdzie i jak ją obserwować? Na te pytania odpowiadamy poniżej.
W tym artykule: Czym jest zorza polarna? Jak powstaje zorza polarna? Gdzie występuje zorza polarna? Kiedy można zaobserwować zorzę polarną? Ciekawostki o zorzy polarnej To jeden z najbardziej spektakularnych pokazów świetlnych na Ziemi. Od wieków wprawia obserwatorów w zachwyt i rozbudza ciekawość naukowców. Mowa oczywiście o zorzy polarnej. Jest ona jednym z najbardziej wyczekiwanych zjawisk. Aż 60 proc. turystów marzy o zobaczeniu zorzy na własne oczy. Jednak zorza polarna występuje tylko na niektórych szerokościach geograficznych. Przykładowo na Islandii, w północnych regionach Rosji (Syberia) i na Półwyspie Skandynawskim. Naukowcy wielokrotnie próbowali wyjaśnić, jak powstaje zorza polarna. Co dziś wiadomo o tym zjawisku? Czym jest zorza polarna? Słońce nieustannie emituje naładowane cząstki, czyli tzw. wiatr słoneczny. Zorze pojawiają się, kiedy owe cząstki wchodzą w interakcje z polem magnetycznym Ziemi. Cząstki przedostają się w kierunku ziemskich biegunów, gdzie pole magnetyczne jest najsłabsze. Spektakularny taniec niebios. Najsilniejsze zorze w historii Kiedyś ich pojawienie się kojarzono z wielkim nieszczęściem, dziś podziwiamy ich piękno, często podróżując tysiące kilometrów byle tylko zobaczyć je na własne oczy. Zorze, mimo niewia... Tam zderzają się z atomami w atmosferze, które pod wpływem tego zaczynają emitować promieniowanie widzialne. I to w rezultacie daje kolorowe pokazy świetlne. Zorze polarne zazwyczaj mają kolory zielony, czerwony, bordowy lub purpurowy. Jednak w 2022 r. zorze polarne były różowe. Przez kolejne 3 lata to zjawisko może się powtarzać. Kolor to zasługa azotu. Cząsteczki tego pierwiastka występują w niższych partiach atmosfery. Pojawienie się różowej zorzy świadczy o większej niż zazwyczaj aktywności słonecznej. Czasami Słońce zrzuca większe strumienie cząsteczek, które, jeśli są skierowane w kierunku Ziemi, mogą wywołać zakłócenia w ziemskim polu magnetycznym. To zjawisko nosi nazwę burzy geomagnetycznej. Takie burze mogą zakłócać działanie satelitów i uszkadzać je. Najsilniejsze z burz stanowią nawet zagrożenie dla naziemnych sieci energetycznych i internetu. Wywołują jednak również najbardziej zjawiskowe zorze polarne. Są one wówczas widoczne na większym niż zwykle obszarze. Jak powstaje zorza polarna? Według badań opublikowanych przez fizyków z Uniwersytetu w Iowa, najpiękniejsze zorze polarne są wytwarzane przez potężne fale ładunków elektrycznych podczas burz geomagnetycznych. Jak tłumaczą, zjawiska te, znane również jako fale Alfvena, kierują elektrony w kierunku powierzchni Ziemi. – Pomiary wykazały, że ta niewielka grupa elektronów podlega przyspieszeniu rezonansowemu przez pole elektryczne fali Alfvena – tłumaczy Greg Howes, profesor w Katedrze Fizyki i Astronomii na Uniwersytecie w Iowa oraz współautor badań. Naukowiec porównał tę zależność do surfera łapiącego fale na wodzie. Co ciekawe, idea ta po raz pierwszy pojawiła się w badawczym świecie w 1946 roku dzięki rosyjskiemu fizykowi Lwowi Lanudaowi. Opracowana przez niego teoria tłumienia, nazywana tłumieniem Landaua, została udowodniona naukowo. Co prawda badacze już od dziesięcioleci rozumieli, w jaki sposób najprawdopodobniej powstaje zorza polarna. Jednak dopiero niedawno po raz pierwszy byli w stanie zasymulować ten proces w laboratorium. Poszukaj zorzy polarnej. Warto to przeżyć chociaż raz w życiu! Nigdy nie ma gwarancji, że się ją zobaczy. Ale można zwiększać swoje szanse. Eksperyment został przeprowadzony na Uniwersytecie Kalifornijskim w Los Angeles. Naukowcy wykorzystali komorę o długości 20 metrów oraz cewki gromadzące energię w wytworzonym polu magnetycznym, udającym ziemskie. Wewnątrz wygenerowano plazmę podobną do tej, która jest obecna w kosmosie w pobliżu naszej planety. Mimo że naukowcom nie udało się odtworzyć kolorowego migotania, jakie towarzyszy zorzom polarnym, i tak uważają eksperyment za sukces. – Nasze pomiary w laboratorium wyraźnie zgadzały się z przewidywaniami z symulacji komputerowych i obliczeń matematycznych. To dowód, że elektrony surfujące po falach Alfvena mogą przyspieszać elektrony, które wywołują zorze – podsumował prof. Howes. Gdzie występuje zorza polarna? Jak już wspomniano wcześniej, zorze najczęściej pojawiają się w pobliżu biegunów magnetycznych Ziemi. Na półkuli północnej zorza jest określana łacińską nazwą aurora borealis, a południowa zorza polarna nosi nazwę aurora australis. Turyści od dawna tworzą listy miejsc, gdzie można szukać zorzy polarnej. Najlepiej wybrać się za koło podbiegunowe. Wśród miejsc w Europie, w których najłatwiej jest uchwycić zorzę, wymienia się Norwegię, Szwecję, Finlandię, Islandię i okolice rosyjskiego Murmańska. W Ameryce to Alaska i północne krańce Kanady. Kiedy można zaobserwować zorzę polarną? Zorzę polarną można zobaczyć od listopada do marca. Przy czym najlepszy moment na wypatrywanie jej to styczeń i luty. Idealne dla obserwacji warunki panują, gdy mróz jest naprawdę duży, nie ma wilgoci w powietrzu i niebo jest bezchmurne. Wówczas między północą a 3 w nocy jest szansa, że zorza polarna pojawi się na nieboskłonie. Szanse na zobaczenie zorzy zwiększa aktywność Słońca. Od czasu do czasu część rozżarzonego gazu odrywa się od atmosfery Słońca i zostaje wyrzucona w przestrzeń kosmiczną. Ta ogromna erupcja słoneczna to koronalny wyrzut masy (CME). Ma on silne pole magnetyczne. Gdy CME dociera do Ziemi, zaburzenie magnetyczne uderza w magnetosferę naszej planety. I wywołuje spektakularne zorze, które czasami są widoczne nawet w Polsce. Polowanie na zorzę polarną Według badań przeprowadzonych przez Lonley Planet zobaczenie zorzy polarnej jest obecnie najbardziej pożądanym doświadczeniem podróżniczym – marzy o tym, aż 60 proc. ankietowanych Warto przy tym pamiętać, że zorza polarna to najczęściej zjawisko dość słabe. Aby ją zobaczyć, trzeba w bezchmurny wieczór udać się gdzieś za miasto, gdzie nie ma żadnych świateł, za to rozciąga się otwarta przestrzeń. Inaczej zanieczyszczenie światłem może uniemożliwić nam obserwacje. Ciekawostki o zorzy polarnej Intensywne zorze polarne wydają dziwne dźwięki. Świadkowie mówią, że są podobne do zakłóceń radiowych. Przypominają cichutkie trzaskanie, lekkie szeleszczenie czy syczenie. Są słyszalne przez kilka minut podczas zorzy o dużym natężeniu. W 2023 r. nad Arktyką pojawiły się tęczowe chmury. To nie była jednak zorza polarna, lecz inne zjawisko. Mowa o tzw. polarnych chmurach stratosferycznych. Według Spacewaether.com zwykle występują w Arktyce nie częściej niż dwa lub trzy razy w roku. Największe szanse na ich pojawienie się są w najzimniejszych miesiącach. Zorza polarna w oceanie? W 2022 r. tzw. biohunterzy uwiecznili na zdjęciach nietypowe zjawisko. „Morska zorza” wygląda jak zorza polarna, tyle że występuje nie na niebie, a w wodzie i na plaży. Ta tzw. bioluminescencja to zasługa świecących w ciemności zakwitów planktonu. Niełatwo uchwycić ją na zdjęciu. Światła rzadko są widoczne blisko brzegu.
Nad Arktyką pojawiły się tęczowe chmury. To nie zorza polarna
Polarne chmury stratosferyczne łatwo pomylić z innymi zjawiskami na niebie. Jak powstają i gdzie można je obserwować?
W tym artykule: Jak powstają polarne chmury stratosferyczne? Polarne chmury stratosferyczne – gdzie i kiedy można je zobaczyć? Polarne chmury stratosferyczne a zorza polarna Zorza polarna co roku przyciąga w okolice koła podbiegunowego miliony turystów. To jednak niejedyne zjawisko na niebie, jakim mogą cieszyć się mieszkańcy dalekiej północy. W styczniu noc polarną rozświetliły rzadkie tęczowe obłoki. To oczywiście ich nieoficjalna nazwa. Chodzi o polarne chmury stratosferyczne. Jak powstają polarne chmury stratosferyczne? Charakterystyczne chmury powstają, gdy niższe warstwy stratosfery osiągają temperaturę poniżej minus 81 stopni Celsjusza. Normalnie chmury nie tworzą się w stratosferze, ponieważ jest tam zbyt sucho. Jednak w skrajnie niskich temperaturach rozmieszczone w dużej odległości cząsteczki wody zaczynają łączyć się w maleńkie kryształki lodu. I tak właśnie powstają polarne chmury stratosferyczne. Promienie słońca przechodzące przez kryształki lodu, ulegają rozproszeniu. Tak tworzy się wiele różnych długości fal światła, co daje kolorowy efekt widziany z ziemi. Tęczowe obłoki pojawiają się znacznie wyżej niż normalne chmury. Mowa o wysokościach od 15 do 25 kilometrów nad ziemią. Dzięki temu światło słoneczne może rozpraszać się w kryształkach lodu nawet wtedy, kiedy słońce znajduje się za horyzontem. Polarne chmury stratosferyczne – gdzie i kiedy można je zobaczyć? Warto dodać, że polarne chmury stratosferyczne nie pojawiają się na niebie często. Według Spacewaether.com zwykle występują w Arktyce nie częściej niż dwa lub trzy razy w roku. Największe szanse na ich pojawienie się są oczywiście w najzimniejszych miesiącach. Dlatego ich ostatnia obserwacja (25 stycznia 2023 roku) wywołała niemałą sensację, zwłaszcza wśród fotografów. Tęczowe obłoki widać było na Islandii, w Norwegii i w Finlandii. Polarne chmury stratosferyczne dzielą się na dwa rodzaje. Pierwsze powstają z mieszaniny kryształków lodu i kwasu azotowego i mają mniej intensywne kolory. Te nad Arktyką (typ II) składały się z czystych kryształków lodu, dlatego były tak intensywne. Dziwne zjawiska na niebie, o których istnieniu nie miałeś pojęcia – TOP 11 Niektóre z nich są ekstremalnie rzadkie, inne – spotykane stosunkowo często. Poznaj wyjątkowo spektakularne, a zarazem dziwne zjawiska na niebie. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/swiatla-z-hessdalen-to-niewatpliwie-jedno-z-najbardziej-tajemniczych-dziwnych-zjawisk-na-niebie-fot-amatorskie-zdjecie-swiatel-za-wikipedia-d77a509.jpeg" width="700" height="373" alt="Światła z Hessdalen to niewątpliwie jedno z najbardziej tajemniczych dziwnych zjawisk na niebie (fot. amatorskie zdjęcie świateł/za Wikipedia)" title="Światła z Hessdalen to niewątpliwie jedno z najbardziej tajemniczych dziwnych zjawisk na niebie (fot. amatorskie zdjęcie świateł/za Wikipedia)" /> Polarne chmury stratosferyczne a zorza polarna Kolorowe chmury często są mylone z zorzą polarną. Ta powstaje, gdy wysokoenergetyczne cząstki emitowane przez Słońce przemieszczają się wzdłuż linii pola magnetycznego ziemskiej magnetosfery. W odróżnieniu od polarnych chmur stratosferycznych, zobaczenie zorzy jest jednak prostsze. Istnieje nawet lista miejsc, w których podróżnicy mają największe szanse, aby na własne oczy podziwiać spektakl świateł na niebie. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Dlaczego ostatnie zorze polarne były różowe? Przez kolejne 3 lata zjawisko może się powtarzać
Zorze polarne zazwyczaj mają kolory zielony, czerwony, bordowy lub purpurowy. Te z początku listopada zaskoczyły barwą nawet mieszkańców dalekiej północy. Jak to wytłumaczyć?
W tym artykule: Jak powstają różowe zorze polarne? Dziurowe pole magnetyczne Ziemi Gdzie szukać zorzy polarnej? Różowe zorze polarne uwiecznił Markus Varik na stronie Greenlander na Facebooku. Mężczyzna pracuje jako przewodnik wycieczek specjalizujący się w poszukiwaniu zorzy. Różowy spektakl na niebie obserwował na początku listopada 2022 r. nad Tromsø w Norwegii. Jak powstają różowe zorze polarne? Powstawanie zorzy polarnej nie jest tajemnicą. Zjawiskowa gra świateł pojawia się, gdy silne wiatry słoneczne są wyrzucane ze Słońca w kierunku Ziemi. Wówczas w polu magnetycznym lub magnetosferze naszej planety robią się dziury. Wysokoenergetyczne naładowane cząstki przedostają się przez nie, tworząc burzę geomagnetyczną. Kolorowe efekty zjawiska od wieków fascynują ludzi na całym świecie. Wystarczy spojrzeć na oferty islandzkich czy skandynawskich biur podróży. „Polowanie na zorzę” to jedna z najbardziej pożądanych atrakcji. Najczęściej zorze mają kolory zielony, czerwony, bordowy lub purpurowy. Te zaobserwowane przez Varika wyróżniają się jednak niespotykaną różową barwą. To zasługa azotu. Cząsteczki tego pierwiastka występują w niższych partiach atmosfery. Mowa o wysokościach około 100 kilometrów, gdzie nie dociera większość wiatrów słonecznych. To, że na początku listopada trafiły tam naładowane cząstki, świadczy o większej niż zazwyczaj aktywności słonecznej. – Dzisiejsza zorza polarna nawet nie wyglądała jak zorza polarna. Najsilniejszy róż/fiolet, jaki kiedykolwiek widziałem. Nagły wybuch nastąpił bardzo wcześnie wieczorem. Mieliśmy szczęście, że byliśmy tego świadkami – napisał Varik w mediach społecznościowych. <iframe allow="autoplay; clipboard-write; encrypted-media; picture-in-picture; web-share" allowfullscreen="true" frameborder="0" height="879" scrolling="no" src="https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fgreenlandertromso%2Fposts%2Fpfbid0JzDofEgkdUFbb8Zgzx2bkqB6yehvH1nsHv2joRuzDwt4hSeqe4kcS6jP8eiRLtEel&show_text=true&width=500" style="border:none;overflow:hidden" width="500"> Dziurowe pole magnetyczne Ziemi Burza geomagnetyczna klasy G1 uderzyła w Ziemię, otwierając dziurę w polu magnetycznym. Otwór pozostawał otwarty przez około sześć godzin. Wcześniej Centrum Prognozowania Pogody Kosmicznej NOAA opublikowało ostrzeżenia o potencjalnej burzy G1. Jej wystąpienie może wiązać się z wahaniami w sieci energetycznej, niewielkimi zakłóceniami w działaniu satelitów, zaburzeniem migracji niektórych zwierząt i oczywiście pojawianiem się spektakularnych zórz polarnych. Pole magnetyczne Ziemi działa jak tarcza chroniąca przed wiatrami słonecznymi wyrzucanymi przez Słońce. Pęknięcia pola nie są jednak powodem do niepokoju. Z obserwacji wynika, że otwory mogą utrzymywać się nawet przez kilkanaście godzin, bez większego ryzyka dla życia na naszej planecie. Badacze zapowiadają, że Słońce zbliża się do swojego najbardziej aktywnego okresu w cyklu słonecznym. Szczyt przewiduje się na lipiec 2025 r., ale aktywność gwiazdy już teraz jest znacznie wyższa. To dobra wiadomość dla wszystkich osób, które marzą o tym, żeby na własne oczy zobaczyć zorzę polarną. W ciągu najbliższych trzech lat szanse na udane obserwacje będą coraz większe. Jak brzmi Islandia? Oto „Nie-Przewodnik” – najnowszy podcast National Geographic Traveler Mateusz Łysiak zaprasza na pierwszy odcinek podcastu „Nie-Przewodnik”. Gdzie i jak słuchać Islandii? O tym i nie tylko o tym opowiedzą Kaśka Paluch i Magdalena Łukasiak. Gdzie szukać zorzy polarnej? Sezon na poszukiwania zorzy polarnej zaczyna się jesienią i trwa do kwietnia. Obserwacji nie da się zaplanować, ale dane z całego świata wskazują, że w niektórych miejscach można liczyć na więcej szczęścia. Wysokie miejsca w tego typu zestawieniach zawsze zajmuje islandzka stolica, czyli Reykjavik. Spektakli na niebie można wyglądać także w fińskim Rovaniemi czy we wspominanym już Tromsø. Więcej polecanych miejsc do polowania na zorzę znajdziesz TUTAJ. Choć zorza polarna jest zjawiskiem typowym dla krajów dalekiej północy, to sporadycznie można ją zaobserwować również w Polsce. Największe szanse mają mieszkańcy Pomorza. Nie są to jednak widoki tak spektakularne, jak w Skandynawii czy Kanadzie. Co ciekawe, zorze polarne to nie tylko kolory, ale również dźwięki. Długo uważano je za część folkloru, ale w 2020 r. fińscy naukowcy nie tylko wykazali, że one naprawdę występują, ale i prawdopodobnie znaleźli na nie wytłumaczenie. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Zorza polarna w oceanie? Biohunterzy uwiecznili nietypowe zjawisko na zdjęciach
„Morska zorza” wygląda jak zorza polarna, tyle że występuje nie na niebie, a w wodzie i na plaży. Jak wytłumaczyć to zjawisko?
W tym artykule: Wygląda jak zorza polarna, ale nią nie jest. Co wydarzyło się w Nowej Zelandii? Spektakl świateł w oceanie Nowa Zelandia otwiera się na zagranicznych turystów O zobaczeniu zorzy polarnej marzy niejeden turysta czy podróżnik. Ja też. Niesamowity spektakl świateł można podziwiać w rejonach koła podbiegunowego. Największe szanse mają mieszkańcy Skandynawii i Islandii. Mimom że zorza występuje na niebie, to zjawisko zaobserwowane u wybrzeży Wyspy Północnej Nowej Zelandii również zostało do niej porównane. I tu trzeba podkreślić, że niebiesko-zielone światła pojawiły się nie między chmurami, a w oceanie. Wygląda jak zorza polarna, ale nią nie jest. Co wydarzyło się w Nowej Zelandii? „Morska zorza” – tak biolodzy nieoficjalnie nazwali wodę mieniącą się kolorami. Trzeba przyznać, że zjawisko rzeczywiście przypomina zorzę polarną. Stoi za nim jednak zupełnie inne wyjaśnienie. Bioluminescencja to zasługa świecących w ciemności zakwitów planktonu. Niełatwo uchwycić ją na zdjęciu. Światła rzadko są widoczne tak blisko od brzegu. Sama zdolność bioluminescencji to jednak za mało, żeby rozświetlić ocean. Kluczową rolę odgrywa ruch fal. To dzięki niemu nie tylko w wodzie, ale też na piasku można było zauważyć zielono-niebieską łunę. No dobrze, a dlaczego plankton świeci? W ten sposób malutkie organizmy odwracają uwagę drapieżników. Co ciekawe, zjawisko występuje tylko nocą. Cytowany przez „The Guardian” Karl Safi, ekolog glonów z Narodowego Instytutu Badań Wody i Atmosfery w Nowej Zelandii, tłumaczy, że organizmy wchodzące w skład planktonu mają zegar biologiczny i nie świecą w ciągu dnia, nawet jeśli przebywają w ciemnościach. Jak dodaje, morska zorza najczęściej występuje w ciepłe nocne oraz po kilkudniowych ulewnych deszczach. To będzie jeden z najdłuższych lotów na świecie. Czy nowe połączenie ucieszy Polaków? Niebezpośrednio, ale tak Branża turystyczna wraca do normalności. Nowe, wyjątkowo długie połączenie lotnicze może być hitem tej jesieni. Spektakl świateł w oceanie Tym razem fotografowie mieli dużo szczęścia. Na plaży pojawili się nie tylko pasjonaci przyrody, ale też całe rodziny z dziećmi. Część z nich nie ograniczała się do oglądania i pływała w kolorowej wodzie. Nietypowe obrazki Nowej Zelandii szybko obiegły media społecznościowe. View oEmbed on the source website Zorza widziana w morskich falach to dość rzadkie zjawisko. Za jego popularyzację odpowiadają tzw. biohunterzy. To grupy amatorów, którzy obserwują ciekawe zjawiska w przyrodzie, dokumentują je i informują się wzajemnie, gdzie można na nie trafić. – Im więcej ludzi o tym wie, tym lepiej. To piękny i magiczny widok – podsumowuje mikrobiolożka Siouxsie Wiles. Zjawisko bioluminescencji nie jest jej obce. Na co dzień wykorzystuje je do badania rozwoju chorób zakaźnych w warunkach laboratoryjnych. Na początku kwietnia świecące w ciemnościach fale można było zobaczyć nie tylko w Nowej Zelandii, ale też w Kalifornii czy na Malediwach. Zachwyceni internauci marzą o tym, żeby zobaczyć to zjawisko na własne oczy. Niestety, nie da się tego zaplanować. Morska zorza jest nieprzewidywalna. View oEmbed on the source website Maorysi nie chcą, żeby antyszczepionkowcy wykorzystywali ich tradycyjny taniec Przywłaszczenie kulturowe to dość częste zjawisko w zachodniej cywilizacji. Maorysi również go doświadczają, ale tym razem postanowili się sprzeciwić. Nowa Zelandia otwiera się na zagranicznych turystów Na początku roku władze Nowej Zelandii ogłosiły pięcioetapowy plan wpuszczania podróżnych z zagranicy. Pierwotnie turyści mieli wrócić dopiero w wakacje. Premier Jacinda Ardern podjęła jednak decyzję o przyspieszeniu etapów otwierania kraju. W pełni zaszczepieni Australijczycy polecą do Nowej Zelandii już 13 kwietnia. Reszta świata będzie musiała poczekać do 2 maja. Źródła: The Guardian, Twitter
W czwartek na Ziemi rozpęta się silna burza geomagnetyczna. Co to dla nas oznacza?
W ciągu ostatnich dni Słońce się uaktywniło. Rezultatem będą zmiany pola magnetycznego Ziemi, zwane burzami geomagnetycznymi. W pięciostopniowej skali mierzącej ich siłę, spodziewane zaburzenia zostały ocenione na G3.
W tym artykule: Co to są koronalne wyrzuty masy? Jakie są skutki burz geomagnetycznych? Czy burz geomagnetycznych będzie coraz więcej? Słońce to ogromna kula rozgrzanego do gigantycznych temperatur gazu, czyli plazmy. Wewnątrz niego zachodzą reakcje termojądrowe, podczas których lżejsze pierwiastki – takie jak wodór i hel – zamieniają się cięższe. W tym procesie emitowana jest ogromna ilość energii. Dociera ona do Ziemi w postaci promieniowania cieplnego, ogrzewając naszą planetę do temperatur pozwalających na istnienie życia. Mimo swojej dobroczynnej roli Słońce stanowi dla nas również źródło różnego typu zagrożeń. Jedno z nich związane jest ze zjawiskami, jakie zachodzą w atmosferze gwiazdy. Słońce wykazuje pewną zaskakującą anomalię. Jego powierzchnia ma temperaturę kilku tysięcy stopni Celsjusza, natomiast atmosfera – zwana koroną słoneczną – nawet kilka milionów stopni. Dlaczego tak się dzieje? To jedna z zagadek naukowych, które ciągle czekają na rozwiązanie. Co to są koronalne wyrzuty masy? Korona słoneczna składa się z rozgrzanego gazu. Od czasu do czasu część tego gazu odrywa się od atmosfery Słońca i zostaje wyrzucona w przestrzeń kosmiczną. To zjawisko nazywa się koronalnym wyrzutem masy (CME). Wyrzucone w przestrzeń międzyplanetarną CME mogą osiągać ogromne prędkości – od 200 do 2000 km/s. Skąd wzięła się woda na Ziemi? Naukowcy twierdzą, że źródłem może być Słońce Większość naszej planety pokrywa woda. Nie było jej jednak od początku istnienia Ziemi. Skąd wzięło się w takim razie H2O? Naukowcy twierdzą, że pochodzi prawdopodobnie ze Słońca. Co istotne, koronalne wyrzuty masy mają silne pole magnetyczne. Gdy któryś z nich dociera do Ziemi, zaburzenie magnetyczne dosłownie uderza w magnetosferę naszej planety. I chociaż ziemskie pole magnetyczne chroni nas przed tego rodzaju pociskami, zdarza się, że CME "przebije się" przez nie i wywołuje na Ziemi burze geomagnetyczne. Ich skutki mogą być opłakane. Tak zmieniało się nasze Słońce. 10 lat obserwacji na oszałamiającym filmie 425 milionów zdjęć, 20 milionów gigabajtów danych i 61 minut filmu, na którym przy akompaniamencie majestatycznej muzyki możemy podziwiać, jak w ciągu dekady zmieniało się nasze Słońce... Ta potencjalna szkodliwość burz geomagnetycznych powoduje, że aktywność Słońca jest uważnie śledzona przez ośrodki naukowe. Mierzą one jego aktywność i wypatrują pojawiających się w koronie CME. Pozwala to stworzyć coś na kształt kosmicznej prognozy pogody na Słońcu. Uczeni podali właśnie, że w najbliższych dniach możemy spodziewać się wywołanej przez Słońce burzy geomagnetycznej o sile G3, czyli dość silnej. Jej maksimum przypadnie na czwartek, 31 marca. Jakie są skutki burz geomagnetycznych? Tego rodzaju burze geomagnetyczne nie powinny wyrządzić nam wielkiej krzywdy. Jednak możemy spodziewać się pewnych utrudnień. Satelity mogą wymagać korekty położenia. Sygnały radiowe na dużych szerokościach geograficznych będą zanikać przez co najmniej godzinę. Na dużych szerokościach geograficznych systemy zasilania elektrycznego (stacje generujące, linie przesyłowe i systemy dystrybucji) mogą doświadczać alarmów napięciowych, spowodowanych skokami napięcia. Zorze polarne mogą być obserwowane już na 55 stopniu szerokości geomagnetycznej - poinformowało Centrum Prognoz Heliogeofizycznych CBK PAN. Oznacza to, że zorza może być widoczna gołym okiem w północnych rejonach Polski. Pierwszy raz w historii sonda NASA „dotknęła” Słońca Sonda NASA „Parker” bada koronę słoneczną, żeby poznać nieznane dotąd szczegóły dotyczące centralnej gwiazdy Układu Słonecznego. Burze geomagnetyczne mogą również sprawiać kłopot zwierzętom, które korzystają z pola magnetycznego Ziemi np. po to, by orientować się w przestrzeni albo by polować. Umiejętność wyczuwania pola magnetycznego ma dość liczna grupa zwierząt, obejmująca owady, ryby, płazy, a także ptaki i ssaki. Nawet niewielka burza geomagnetyczna – oceniana na G1 – może sprawić kłopot zwierzętom migrującym. Czy burz geomagnetycznych będzie coraz więcej? Aktywność Słońca zachodzi w jedenastoletnim cyklu. Naukowcy zaobserwowali, że w tym czasie Słońce ma swoje maksima i minima – czyli okresy maksymalnej i minimalnej aktywności. Niestety minimum solarne mamy za sobą – miało ono miejsce w grudniu 2019 r. Słońce ma zaginionego bliźniaka? Nowa teoria zmieni rozumienie Wszechświata Słońce – centralna gwiazda naszego układu planetarnego – miliardy lat temu mogło być częścią gwiazdy podwójnej – twierdzą harvardzcy astrofizycy. Istnienie bliźniaczej gwiazdy, kt.. Od tego czasu aktywność Słońca stale rośnie. Solarne maksimum przewidywane jest na czerwiec 2025 roku. Oznacza to, że do tego czasu wszelkie zjawiska zachodzące w obrębie naszej gwiazdy będą się tylko nasilać. Dotyczy to również koronalnych wyrzutów masy. Naukowcy, ostrzegając przed nami, zwracają uwagę, że obecny cykl słoneczny może być najsilniejszym, jaki kiedykolwiek odnotowano. Źródło: Space Weather Prediction Center
TOP 10 miejsc, gdzie szukać zorzy polarnej
Zorza polarna zachwyca, ale jest też kapryśna. Nigdy nie mamy pewności, że uda nam się ją znaleźć. W tych miejscach szanse są jednak całkiem spore.
W tym artykule: 10. Saariselkä, Finalndia 9. Abisko 8. North Pole 7. Kiruna 6. Levi 5. Yellowknife 4. Fairbanks Zorza polarna dla wszystkich 3. Rovaniemi 2. Tromsø 1. Reykjavik Chyba każdy podróżnik ma swoją listę marzeń, na której znajdują się tylko kierunki, ale też zjawiska, które chce zobaczyć na własne oczy. Wśród nich bardzo często wymieniana jest zorza polarna. I nie ma co się dziwić, w końcu spektakularny spektakl świateł fascynuje ludzi od wieków. Magia zorzy polarnej polega też na tym, że oglądania nie da się zaplanować. Dlatego właśnie często mówi się o jej poszukiwaniu, czy nawet „polowaniu”. Na szczęście są sprawdzone sposoby na to, żeby zobaczyć zorzę polarną, a przynajmniej ułatwić poszukiwania. W niektórych miejscach na świecie kolorowe światła można obserwować częściej i są o wiele wyraźniejsze. Bywa, że zorza jest widoczna nawet w Polsce. Ostatnio mogli zobaczyć ją mieszkańcy Pomorza. Nie była jednak tak widowiskowa, jak na północy Europy. Podpowiadamy, gdzie najlepiej szukać zorzy polarnej. To dobry moment, żeby zaplanować taki wyjazd. Do kwietnia trwa tzw. sezon, w którym pożądane spektakle świateł pojawiają się na nocnym niebie najczęściej. 10. Saariselkä, Finalndia Lapońska wioska położona w północno-zachodniej Finlandii to popularny ośrodek turystyczny, zwłaszcza wśród narciarzy i miłośników wędrówek górskich. Zimmą są tu spore szanse na „złapanie” zorzy polarnej. 9. Abisko Pozostajemy w Laponii, ale przenosimy się do Szwecji. Mała wioska Abisko leży na północ od koła podbiegunowego. Sąsiaduje z parkiem narodowym, w którym żyją między innymi renifery. Najlepszym miejscem do obserwowania zorzy polarnej jest tu stacja Aurora Sky na górze Nuolja. Zdjęcia potwierdzają, że warto do niej zajrzeć. Laponia dla początkujących. Dzikie lasy, renifery, zorza i święty Mikołaj Najpierw pociąg Warszawa–Gdańsk, potem lot Gdańsk–Turku, nocny autobus Turku–Oulu i pociąg Oulu–Rovaniemi. To opcja dla oszczędnych i wytrzymałych, bo noc w autobusie mimo wszelkich s... 8. North Pole Gdzie jest biegun północny? To może być podchwytliwe pytanie, jeśli weźmiemy pod uwagę miasteczko North Pole na Alasce. To nieoficjalna siedziba Świętego Mikołaja. Co roku miejscowa poczta otrzymuje setki listów zaadresowanych właśnie do ulubieńca dzieci. Co ciekawe, bożonarodzeniowe ozdoby przystrajają miasto przez cały rok. Zorza polarna to kolejny powód, dla którego dobrze zainteresować się tym miejscem. 7. Kiruna Kiruna to najbardziej wysunięte na północ miasto w Szwecji. Nic dziwnego, że działa tam Instytut Geofizyczny, którego pracownicy badają zorze polarne. Mają do tego świetne warunki. Kiruna jest też znana na świecie dzięki hotelu z lodu. 6. Levi A gdyby połączyć szusowanie po stokach z podziwianiem zorzy polarnej? To jest możliwe w fińskim ośrodku narciarskim Levi. 5. Yellowknife Yellowknife to jedyne miasto w Terytoriach Północno-Zachodnich Kanady. Zimą temperatura spada tam poniżej -20 stopni Celsjusza. Natura odpłaca się jednak zjawiskowymi spektaklami zorzy polarnej na nocnym niebie. 4. Fairbanks Jeszcze zimniej jest w Fairbanks – jednym z najzimniejszych miast Alaski. Najniższa zarejestrowana w tym miejscu temperatura wyniosła - 50 stopni Celsjusza. Rekord padł 18 stycznia w 1906 r. Mieszkańcy Fairbanks i okolic również mają spore szanse na zobaczenie zorzy polarnej i to nie raz w roku. Tajemnica zorzy polarnej rozwiązana. Podziękujmy surfującym elektronom Dla aż 60 proc. miłośników podróży zorza polarna jest na pierwszym miejscu listy marzeń. Gdzie i jak ją obserwować? Na te pytania odpowiadamy poniżej. Zorza polarna dla wszystkich Część wymienionych miejsc jest dość trudno dostępna. To oczywiście nie oznacza, że zorza polarna jest zarezerwowana tylko dla nielicznych. Wyjątkowe światła na niebie można podziwiać także w popularnych turystycznie miastach. Przed nami podium: 3. Rovaniemi Rovaniemi słynie z tego, że właśnie tam mieszka i pracuje Święty Mikołaj. Mieszkańcy przypominają jednak, że atrakcji jest jeszcze więcej, a największa z nich to właśnie zorza polarna. 2. Tromsø Tromsø może wydawać się bardzo odległe, ale w rzeczywistości dolecimy tam z Polski w zaledwie kilka godzin. To egzotyka w polarnym wydaniu, a zorza jeszcze bardziej podkreśla nietypowy dla Polaków krajobraz. 1. Reykjavik Islandia od lat cieszy się niesłabnącą popularnością w naszym kraju. Polacy latają na wyspę nie tylko do pracy, ale też pozwiedzać. Większość zaczyna podróż właśnie od Reykjaviku. Jeśli zaplanujemy wyjazd maksymalnie do kwietnia, mamy duże szanse, żeby zobaczyć zorzę polarną. Kto wie, może przy odrobinie szczęścia trafimy też na elfy? Źródło: Euronews
„Niewidzialna” zorza polarna wokół komety. Obserwacji dokonano dzięki sondzie Rosetta
Obserwacje dokonane przez sondę Rosetta ujawniają, że kometa 67P / Churyumov-Gerasimenko posiada własną zorzę polarną, która – w przeciwieństwie do zjawiska występującego na Ziemi – mieni się w niewidzialnym świetle ultrafioletowym.
Wyniki obserwacji opisano w Nature Astronomy. Dzięki odkryciu zorzy wokół komety 67P, dołączyła ona do komety C/Hyakutake, Marsa, Saturna i księżyców Jowisza jako znanych ciał niebieskich, na których występują tego typu zjawiska. Elektrony w wietrze słonecznym – strumieniu naładowanych cząstek nieustannie wypływającym ze Słońca – oddziałują z gazem otaczającym 67P, tworząc poświatę zorzy – wyjaśnia planetolożka Marina Galand z Imperial College London, która wraz z zespołem prowadziła badania. View oEmbed on the source website Elektrony wiatru słonecznego są przyciągane w kierunku komety przez pole elektryczne otaczające 67P – podobnie jak w przypadku elektronów wpadających do ziemskiej atmosfery, przyciąganych przez nasze bieguny magnetyczne. Na Ziemi elektrony zderzają się z tlenem lub azotem, „barwiąc” niebo na różne kolory. Ale w przypadku 67P elektrony zderzają się z cząsteczki wody znajdującymi się ogonie komety, czyli osłonie gazowej. Następnie rozbija cząsteczki wody i powoduje, że część powstałych atomów tlenu i wodoru świeci w ultrafiolecie. Podobna interakcja rozbijająca wodę tworzy zorze polarne na księżycach Jowisza – wyjaśnia Science News. View oEmbed on the source website Także w przeciwieństwie do Ziemi, 67P nie ma pola magnetycznego, które kierowałoby zbliżające się elektrony wiatru słonecznego w kierunku biegunów i tworzyło zorze polarne z wyraźnymi wzorami na niebie. Dlatego też, gdyby ultrafioletowa zorza polarna 67P była widoczna dla ludzkiego oka, wyglądałaby jak rozproszona aureola wokół komety. Takie zorze kometarne mogłyby posłużyć do badania zmian wiatru słonecznego – mówi Marina Galand. A badania nad wiatrem słonecznym mogłyby z kolei poprawić prognozowanie pogody kosmicznej, która może mieć niszczycielski wpływ na wysyłane przez nas w przestrzeń kosmiczną satelity i sondy.
Miejsce startu: Warszawa. Kierunek: Murmańsk przez Tallinn i Petersburg. Cel: upolowanie zorzy polarnej. Przeznaczyliśmy na to dwa tygodnie, ale znając kaprysy tego kosmicznego zjawiska, nie mamy żadnej pewności, że uda się nam je zobaczyć.
Nasz z cel jest odległy o 2 tys. km, bo tyle dzieli nas w linii prostej od Murmańska. Albo licząc inaczej – tylko o 100 km. Na takiej wysokości nad Ziemią powstaje bowiem zorza polarna – świetlne zjawisko, dla którego jedziemy za koło podbiegunowe. Zafascynowani nieznaną nam jeszcze Rosją postanawiamy odkryć jej północną część. Nawet jeżeli nie zobaczymy zorzy, posmakujemy zimowego życia na rosyjskiej prowincji. Najpierw kilkanaście godzin spędzamy w autokarze. Litwa i Łotwa zasypane śniegiem. W Tallinnie rynek starego miasta zastawiony budkami z pamiątkami, jedzeniem i trunkami. Właśnie tu, pod ogromną choinką i przy świątecznej muzyce, przekonujemy się, że grzane wino najlepiej smakuje w kilkustopniowym mrozie. I rozwiązuje języki. Od rosyjskiej pary dowiadujemy się, że w okresie świątecznym wymiana waluty w ich kraju stanowi nie lada problem. Uda się to zrobić tylko w bankach, bo kantory w Rosji zostały zlikwidowane. Słuchając rad, nie możemy oderwać wzroku od pięknej Rosjanki. W białym futrze wygląda jak księżniczka z bajki. Mamy przedsmak tego, co ujrzymy po przekroczeniu rosyjskiej granicy. Miły nastrój pryska, gdy przychodzi do szukania noclegu. Dwa hostele, te najbliżej dworca autobusowego, są zapełnione. W trzecim mężczyzna w dresie i klapkach burczy: „Wrzątku nie ma. To nie hotel pięciogwiazdkowy. Podczas podróży takie rzeczy wozi się ze sobą”. Po czym kasuje nas jak za nocleg w hotelu z trzema gwiazdkami. Plakaty rozwieszone na słupach wieszczą ponurą przyszłość Estonii po wprowadzeniu euro – przedstawiają tonący „Titanic”, z którego kominów ulatują takie państwa jak Irlandia, Grecja, Portugalia. W sklepach widzimy, jak duży problem stanowi operowanie nową walutą. Ludzie kilka razy obracają w palcach monety, nim zdecydują się zapłacić za zakupy. DWA DNI W PITIERZE Na estońsko-rosyjskiej granicy w Narwie stajemy w długim ogonku do kontroli celnej. Dopiero zniecierpliwiony wydłużającym się postojem kierowca autokaru wyprowadza nas z błędu – przez pomyłkę ustawiliśmy się w kolejce do toalety. O 9 rano zimowy Petersburg spowijają ciemności. Dopiero godzinę później niebo zaczyna się rozjaśniać. Newski Prospekt tętni jednak życiem. Nic dziwnego, to ścisłe centrum miasta zatłoczone samochodami i trolejbusami. W barokowych kamienicach mieszczą się kawiarnie, ekskluzywne sklepy i restauracje. Kuszą, by przekroczyć ich próg i wciągnąć w płuca „drogie” powietrze. Mijają nas Rosjanki w drogich futrach i wielkich czapach. Nie spieszymy się ze zwiedzaniem, mimo że w Pitierze (jak pieszczotliwie określa się to miasto) spędzimy tylko dwa dni. Zresztą trudno tu o pośpiech – bieganie po zalodzonych i ośnieżonych trotuarach jest prawie niemożliwe. Okolice placu Siennego są dużo spokojniejsze, ulice węższe, mniej turystów. Na zadaszonym targu handlarki zachęcają do darmowej degustacji: słodkich czereśni, plastra miodu, owoców morza, bakłażanów, ryb. Zapełniamy żołądki i nabywamy kubełek ośmiornic (400 rubli, czyli 40 zł). Po tym, ile zjedliśmy, nietaktem byłoby odejście bez żadnych zakupów – i pewnie takie było założenie tej „bezpłatnej” degustacji. Zmierzch polarnego dnia przechodzi w czerń nocy. Przy wyjściu z targowiska przenosimy się do… Zbrodni i kary Dostojewskiego. Już kiedyś, podczas czytania powieści, przemierzaliśmy w wyobraźni te wąskie uliczki, ciemne zaułki i przejścia między podwórkami zamieszkanymi przez biedotę. Na Prospekcie Ligowskim rozglądamy się w poszukiwaniu petersburskich loftów. Chociaż znamy numery kamienic, odnalezienie wejścia jest trudniejsze niż przypuszczaliśmy. Jedno znajduje się w pobliżu piekarni. Znudzona portierka otwiera elektromagnetyczną bramkę – wrota do bardzo interesujących i zaskakujących miejsc w Petersburgu. Wchodzimy na duży plac otoczony murami z kolorowymi graffiti. Na kolejnych piętrach mieszczą się hostel, galerie sztuki nowoczesnej, teatr, salon wystawowy rosyjskich projektantów. W przyjemnej restauracji można się rozgrzać ruskim szampanem i zjeść niedrogi jak na Petersburg obiad (15 zł). Parę przecznic dalej wejście do kolejnego kompleksu loftów – zniszczona żelazna brama, odrapane mury – wcale nie zachęca. Dopiero dalej pojawiają się kolorowe rysunki na ścianach. W zdewastowanej piętrowej kamienicy spotykają się uliczni artyści, w niezamieszkałych pomieszczeniach, korytarzach i na klatkach schodowych wystawiają swoje dzieła. Tu można zanurzyć się w autorskich sklepach z biżuterią, plakatami, oryginalnymi pamiątkami i posłuchać muzyki na żywo w jednym z kilku alternatywnych barów. DROGA NA PÓŁNOC Wybieramy plackarty, najtańszy i z pewnością najciekawszy sposób podróżowania po Rosji. To wagony trzeciej klasy z piętrowymi łóżkami w przedziałach bez drzwi i długim wąskim korytarzem. Na jego końcu stoi ogromny samowar. Ciężko tu o prywatność, ale w tym cały urok! Jesteśmy świadkami i współuczestnikami podróży kilkudziesięciu pasażerów. Siedzą przy rozkładanych stolikach wpatrzeni w krajobraz za oknem. Grają w karty, jedzą, piją, a najczęściej śpią. Idąc do toalet, trzeba uważać, by nie zahaczyć o stopy wystające z łóżek. Pociąg na trasie Petersburg–Murmańsk ma kilka 15-minutowych postojów. Na stacjach babuszki handlarki w filcowych butach i sowieckich czapach wyjmują ze swoich wózeczków różne rosyjskie i nierosyjskie rarytasy. Wychodzimy z ciepłego wagonu na kilkunastostopniowy mróz. Kupujemy raki, pierożki, suszone ryby, ale jest też i piwo, i wódka – słowem wszystko, czego można potrzebować w prawie 30-godzinnej podróży. Targujemy się i rozmawiamy z babuszkami o ich towarze, mijanej okolicy, wreszcie o tamtejszym życiu. Do rzeczywistości przywołują nas prowadnice – umundurowane kobiety odpowiedzialne za utrzymanie porządku w każdym z wagonów. Wsiadamy już do pociągu, kiedy od jednej z babuszek słyszymy: „Wszystkie informacje są w internecie!”. ODDYCHAJĄCE MIASTO Na Murmańsk spogląda z góry Aliosza – 30-metrowej wysokości posąg żołnierza postawiony u wejścia do portu dla uczczenia obrońców Zapolaria. To tereny rozciągające się za kołem podbiegunowym. Murmańsk jest największym na tej szerokości geograficznej miastem na świecie i głównym portem Rosji na północy. Leży nad Zatoką Kolską, która nigdy nie zamarza. Jak na tę porę roku temperatura –15°C jest dość wysoka. Silny wiatr zmusza jednak do założenia kilku warstw ubrań. Ponad cztery godziny szarości dnia odkrywają przed nami dość ponurą rzeczywistość. Rzędy dziewięciopiętrowców na zboczu, niżej chruszczówki – pięciopiętrowe bloki z wielkiej płyty. Jeszcze niżej stalinowskie centrum z odnowionymi gmachami publicznymi. Wszystko to w zimowej bieli i czerni. Kilku turystów fotografuje się pod lodowymi rzeźbami przy Prospekcie Lenina, wokół którego toczy się życie. Dwójka nastolatków robi salta na śniegu. Pod sklepem zaczepiają nas dziewczyny z papierosami w rękach, słuchające rosyjskiego disco z telefonu. Biorą nas za Norwegów – pewnie dlatego, że większość turystów w Murmańsku to Skandynawowie. To smutne i przytłaczające miasto zyskuje na atrakcyjności w nocy. Drzewa rosnące wzdłuż ulic zostały wystrojone w świąteczne lampki. Ogromne reflektory z odkrytego lodowiska podświetlają rzędy bloków. Na krytym lodowisku trenują dzieci dopingowane przez rodziców. W hokej, jeden z najpopularniejszych sportów w Rosji, wyraźnie się tu inwestuje. Podczas nocnego spaceru odnosimy wrażenie, że miasto oddycha. Szczęk żelaza, syreny statków i odgłosy dworca kolejowego niosą się nad Murmańskiem przez okrągłą dobę. Ulice do wieczora rozbrzmiewają rozmowami ludzi i śmiechem dzieci zjeżdżających na sankach w parku. ŁOWY CZAS ZACZĄĆ Łowoziero to trzytysięczna miejscowość w obwodzie murmańskim położona w pobliżu jeziora o tej samej nazwie. Kilka sklepów, centrum kultury, lokalne muzeum poświęcone kulturze Saamów – ludu zamieszkującego Laponię, dwa hostele, drewniane domy, garaże i szare odrapane bloki. Ten ponury krajobraz ożywiają gdzieniegdzie niebieska ławka, ściana czy błękitne drzwi do domu. Mieszkańcy trudnią się głównie wyprawianiem skór i szyciem strojów, wyrobem rękodzieła oraz rybołówstwem. Zaczepiamy na ulicy przypadkowego mężczyznę i pytamy o regionalne suweniry. Prowadzi nas do swego garażu na obrzeżach miasta i, ku naszemu zaskoczeniu, proponuje kupno poroża renifera. Trochę czasu zajmuje nam wytłumaczenie, że nie takie pamiątki mieliśmy na myśli. Wracamy na lokalny targ, gdzie sprzedawcy niestrudzenie odśnieżają wyłożony towar. Chętnie wdają się w rozmowy z nami i pozują do zdjęć, trochę zaskoczeni takim zainteresowaniem. My też jesteśmy zaskoczeni, kiedy w sklepie widzimy sprzedawczynię podliczającą należności na liczydłach. – Nie lubię kalkulatorów – objaśnia. – Mam tu jeden, ale liczydłem wychodzi szybciej. Próbuje nam wytłumaczyć zasady posługiwania się tym zapomnianym w Polsce przedmiotem. Gdy dochodzi do pierwiastków i procentów, nasze miny muszą być niewyraźne, bo rozbawiona kończy swoje wywody. Polowanie na zorzę zaczynamy już pierwszej nocy w Łowozierze. Pogoda nam jednak nie sprzyja. Wiemy, że jest za ciepło, bo tylko –10°C, ale i tak co kwadrans wychodzimy z domku i spoglądamy na północ. Około 23.30 nasza wytrwałość zostaje wynagrodzona, choć bardzo skąpo – na rozgwieżdżonym niebie pojawia się coś, co wygląda jak podświetlona chmurka. Dopiero aparat fotograficzny wydobywa z niej zieleń o różnej intensywności. Przyjmujemy, że zorza została upolowana, choć nasze oczekiwania były dużo większe. Zgadzamy się jednak z Kamilem, że jeśli nawet nie będziemy mieć tyle szczęścia, by znowu ją ujrzeć podczas tego wyjazdu, to do zimowej Rosji i tak warto było przyjechać. Choćby po to, by nie zobaczyć słońca, które nie pojawia się przez okrągłą dobę. TUNDRA NIE TAKA DZIKA Następnego dnia przyjeżdża Misza, nasz przewodnik. Skuterem śnieżnym, zwanym po rosyjsku sniegochodem, do którego są przypięte drewniane sanie, zawiezie nas do chatki w tundrze. Robimy jeszcze zakupy na kilka dni. Stracha napędzają nam stada groźnie wyglądających psów, które często do nas podbiegają. Zwierzęta nie są jednak agresywne, wprost przeciwnie – niektóre wręcz chętne do zabawy. Po obrożach widać, że większość z nich ma właścicieli. Misza tłumaczy, że tutejsi ludzie wierzą, że pies upodabnia się do właściciela. Niedobrze świadczyłoby o człowieku, gdyby jego pupil był agresywny. GPS wskazuje Miszy drogę przez zamarznięte jeziora, łąki i pokryte śniegiem pola. Zatrzymujemy się przy stadzie pasących się reniferów. Niestety nie dzikich – na szyjach mają łańcuchy i dzwoneczki. Zwabiamy je chlebem. Są płochliwe i nieufne. Kiedyś były hodowane przez koczowniczych Saamów zamieszkujących region. Lud ten został zmuszony do porzucenia tradycji i przyjęcia osiadłego trybu życia. Mamy szczęście porozmawiać z przedstawicielami Saamów. Oto nadjeżdżają sanie zaprzężone w renifery. Powozi nimi starsze małżeństwo okutane w kożuchy. Do tego wysokie futrzane buty i kilkunastostopniowy mróz im niestraszny. Mieszkają w drewnianej chacie z łóżkiem, piecykiem, stolikiem, lampą naftową. Na podłodze stos skór reniferów i zrobionych z nich butów. Na ścianie portret ich jedynego syna, który przed kilkunastoma laty utopił się w jeziorze. Mają mieszkanie w Łowozierze, ale większą część roku spędzają w chacie. Ruszamy dalej. Wokół biała pustka. Przemierzamy ogromne połacie skutego lodem jeziora. Wygląda, jakby zamarzło w jednej chwili, utrwalając kształt fal, na których mocno podskakują sanie. Dobrze, że skóry reniferów, którymi zostały wyścielone, łagodzą wstrząsy podczas jazdy. Na horyzoncie majaczą góry podkreślone czarną linią świerków. Cisza. Tylko od czasu do czasu przerywa ją ryk sniegochodów. Zimą są tu najpopularniejszym środkiem transportu. Nawet dzieci ścigają się na skuterach po zamarzniętej tafli. Jakże daleki to obraz od naszego wyobrażenia dzikiej tundry. Nasza chatka wygląda jak kontener na płozach zaopatrzony w piętrowe łóżka i żeliwny piec. Znajduje się na wyspie, w lecie służy głównie rybakom. Jakby dla kontrastu w lesie powyżej stoi drewniana oświetlona willa, a obok niej wiatrak dostarczający energię elektryczną. To dla zamożnych klientów. KOSMICZNE WRAŻENIE Przez cały „dzień” niebo przykrywają chmury, co potęguje szarość nocy polarnej. Zimą przez miesiąc tarcza słońca nawet na chwilę nie wyłania się ponad horyzont, jednak jego promienie rozpraszają się, dając wrażenie zmierzchu. Wbrew ogólnemu przekonaniu wcale nie jest tu tak ciemno. Prawdziwą czerń noc polarna osiąga między godziną 16 a 10 rano. Spoglądamy w niebo, zadając sobie pytanie: Czy zorza zechce się nam pokazać? Misza przekonuje, że 15-stopniowy mróz nie wystarczy. Optymalne warunki to czyste niebo i temperatura poniżej –20°C. Przed wyjazdem do tundry słyszeliśmy, że zorza jest kapryśna. Zdajemy się więc na łaskę natury. Od godz. 20 regularnie wychodzimy przed domek i bacznie obserwujemy nieboskłon na północy. Niebo jest rozgwieżdżone, a gwiazda polarna świeci niemal dokładnie nad naszymi głowami. Około 23 pojawia się ledwie widoczny biały pas ciągnący się ze wschodu na zachód. Tęcza w nocy? Nie mamy wątpliwości. Żadne światła miast nie są widoczne z tak daleka. Zaczyna się! Od czasu do czasu większy promień strzela w górę, by za moment zniknąć i pojawić się w innym miejscu. Później niebo tańczy. Jest jak powiewająca kotara, spod której wydostają się zielone i białe promienie. Jakby ktoś naciskał klawisze fortepianu, powodując zmianę tonacji kolorów. Rozbłyski w kształcie czerwonej i zielonej korony przemieszczają się niewiarygodnie szybko we wszystkich kierunkach i powoli tracą swą jasność. Kiedy oglądamy ten spektakl, rozumiemy, dlaczego przez wieki zorza była nazywana tańcem duchów. Wpatrzeni w niebo spędzamy na jeziorze prawie trzy godziny. Oto upolowaliśmy nasze marzenie. Bogumiła Mandok
Poszukaj zorzy polarnej. Warto to przeżyć chociaż raz w życiu!
Nigdy nie ma gwarancji, że się ją zobaczy. Ale można zwiększać swoje szanse.
Zorza czasem jest, a czasem znika i nie chce się przez kilka dni pokazać. Jakby obraziła się na cały północny świat. Można jednak zwiększać swoje szanse na jej upolowanie. Jak? Po pierwsze trzeba się wybrać za koło podbiegunowe w czasie zimy (najlepiej od grudnia do marca). Ja wybrałam okolice miasta Inari, na samej północy Finlandii. Nie tylko dlatego, że brak tam wielkomiejskich świateł. Powodem było także to, że miejsce jest znane z kultury Saamów. Ci rdzenni mieszkańcy Laponii zajmują się głównie hodowlą reniferów. Po drugie, żeby zwiększyć prawdopodobieństwo zobaczenia zorzy, trzeba w bezchmurny wieczór udać się gdzieś za miasto, gdzie nie ma żadnych świateł, za to rozciąga się otwarta przestrzeń (znalezienie takiego miejsca w tych okolicach nie jest zbyt trudne). Tu proponuję tafle okolicznych jezior – to, że będą skute lodem, jest pewne, więc można bez żadnych obaw po nich chodzić. Po trzecie, ciepło się ubrać i cierpliwie czekać. Bo zorza może się ukazać o każdej godzinie. Dość niespodziewanie. Bez zapowiedzi. Akcję taką należy ponawiać do skutku. Jak tylko zorza pojawi się na niebie, na pewno jej nie przegapicie. Tego nie da się z niczym pomylić. Ma fluorescencyjne barwy (zielone, czasem czerwone), rusza się jak tancerka i tworzy fantazyjne kształty na całym niebie. N iestety znika równie szybko, jak się pojawia. Dlatego dobrze przygotować aparat fotograficzny na statywie zawczasu. Zawsze jednak zostawia na twarzach osób, które ją widziały, zachwyt, zdziwienie i ogromną radość. I chęć, by zobaczyć ją jeszcze raz. (JL) NO TO W DROGĘ: GDZIE ■ W Hotelu Kultahovi w Inari (Finlandia) okna restauracji wychodzą na rzekę. Szczęściarze będą mieli szanse zobaczyć zorzę podczas kolacji. W okolicach Levi można wynająć domki (z sauną i kominkiem). Informacje na www.levi.fi. Koszt ok. 550 euro/tydzień na 6 osób. KIEDY ■ Najlepiej między grudniem a marcem.
"Entuzjazm i radość unoszą się w powietrzu". Polowanie na zorzę polarną
Wszystkie głowy zwrócone w kierunku nieba. Mróz szczypie w policzki. Długo wyczekiwana „gwiazda” wieczoru pojawia się na „scenie”. Przed państwem zorza polarna! Prosto z Norwegii.
Oczekiwanie Wszystkie głowy zwrócone w kierunku nieba, każdy patrzy z niedowierzaniem. Mróz szczypie w policzki, stopy jak zwykle zmarznięte, nie wspominając już o lodowatych dłoniach. Nic dziwnego -15 stopni to wcale nie mało, zwłaszcza, że mija już trzecia godzina spędzona na wpatrywaniu się w niebo. W końcu nasza cierpliwość zostaje wynagrodzona. Tak długo wyczekiwana przez wszystkich „gwiazda” wieczoru pojawia się na „scenie”. Entuzjazm i radość unoszą się w powietrzu, każdy z podziwem ogląda spektakl, który zaoferowałam nam matka natura. fot. Ewelina Boczkala i Marek Gawełda "Gwiazda" wieczoru Zorza polarna, bo o niej mowa, to jedno z najbardziej spektakularnych i magicznych zjawisk przyrody, które było nam dane zobaczyć. Winowajcą całego zamieszania jest Słońce, które emituje wiatr słoneczny, czyli elektrycznie naładowane cząsteczki protonów i elektronów. Kiedy cząsteczki docierają do pola magnetycznego Ziemi, część z nich jest rozpraszana, część zbliża się do biegunów magnetycznych. To właśnie tam linie pola magnetycznego są najcieńsze, co umożliwia przedostanie się cząsteczek do jonosfery. Dlaczego „świecą”? W konsekwencji zderzenia z obecnymi w jonosferze atomami. fot. Ewelina Boczkala i Marek Gawełda Jej nieprzewidywalność Zorza Polarna jest zjawiskiem kompletnie nieprzewidywalnym i pewnie w tym tkwi jej magia. Każdej nocy jest inna. Czasem bywa gwiazdą wieczoru, olśniewa swoim pięknem, dumnie prezentując wszystkie swoje kolory, tańcząc powabnie na niebie. Hipnotyzuje wszystkich. Bywa też bardzo nieśmiała i skromna, odsłania tylko niewielką część swojego piękna, tak jakby nie chciała chwalić się swoimi wdziękami. A że nie każdemu jest dane ją zobaczyć, doceniać należy każdą jej postać. My jesteśmy tym szczęściarzami, którzy zorze polarną mogą obserwować prawie codziennie od przeszło 3 miesięcy . Od razu dodam, że jeszcze nam się nie znudziło i wcale się na to nie zapowiada. Pierwszy raz w życiu spotkaliśmy się z zorza polarną ponad dwa lata temu, na Islandii, ale chyba dopiero teraz, tutaj w Tromso, naprawdę zrozumieliśmy fenomen i magię tego zjawiska. Norweskie Tromso nie bez powodu uważane jest za jedno z najlepszych miejsc do obserwowania Zorzy Polarnej. Lokalizacja - 350 km za kołem podbiegunowym - sprawia, że częstotliwość występowania tego zjawiska jest zaskakująco wysoka. W ciągu tego sezonu mieliśmy tylko jedną noc, kiedy Green Lady nie pojawiła się na niebie, co wcale jednak nie oznacza, że poza tym jednym razem widzieliśmy ją za każdej nocy. Szanse zobaczenia tutaj zorzy polarnej są wysokie, ale nigdy gwarantowane. Wiele zależy od pogody, która jak każdy wie, lubi płatać na figle. Chmury, deszcz czy śnieg to zdecydowanie nasi wrogowie numer jeden. Często w poszukiwaniu bezchmurnego nieba przemierzamy 100 , 200 a czasem i 300 km. W takie dni odbywa się prawdziwe polowanie, każda skrawek czystego nieba jest na wagę złota, każda widoczna gwiazda powoduje radość. Zdarzają się dni, kiedy pogoda jest bardziej łaskawa. Wtedy z kolei musimy uzbroić się w cierpliwość. Jak wcześniej wspominaliśmy nie istnieje prognoza dla zorzy polarnej, nigdy nie wiadomo, kiedy się pojawi, jakie kształty i kolory przybierze, czy będzie dziś silna czy może ledwo widoczna. fot. Ewelina Boczkala i Marek Gawełda Naukowcy obserwują to zjawisko i uparcie próbują odnaleźć zależności, które pomogą opracować im prognozę zorzy polarnej. Świetnie znany wszystkim poszukiwaczom zorzy polarnej Kp indeks często mylnie jest brany właśnie za wskaźnik intensywności występowania tego zjawiska. W rzeczywistości Kp indeks mierzy aktywność pola magnetycznego, posiada skale od 0 do 9 i może nam wskazać jedynie, jak daleko na południu zorza polarna może być widoczna. Nie trzeba być ekspertem, aby wiedzieć, że w poszukiwaniu zorzy polarnej najlepiej udać się w kierunku północnym, dlatego też Tromso w Norwegii, Abisko w Szwecji, Ivalo w Finlandii cieszą się największą popularnością. Lokalizacja tych miejsc, tak daleko na północy sprawia, że nawet przy Kp 0 zorza może być widoczna. Proces powodujący zorze polarną zaczyna się na Słońcu - oddalonym od Ziemi 150 milionów kilometrów! Wszystkie przewidywania odnośnie zorzy polarnej można więc potraktować z przymrużeniem oka. Nie należy martwić się indeksem Kp, ani (jak twierdzą niektórzy) pełnią księżyca. Wszystko co możecie zrobić, aby zobaczyć zorzę polarną, to w okresie pomiędzy końcem września a końcem marca wybrać się w kierunku północnym! Gdzie? Gorąco polecamy Tromso - ładne, ciche miasteczko położone na niewielkiej wyspie, oprócz możliwości zobaczenia Zorzy Polarnej, oferuje przepiękne widoki. Sposobów na spędzenie wolnego czasu jest wiele: psie zaprzęgi, skutery śnieżne, pobyt w wiosce Lapończyków z reniferami. Kiedy? Często jesteśmy pytani, o to który miesiąc jest najlepszy na poszukiwanie tego zjawiska. Na to pytanie nie ma odpowiedzi, zarówno na początku jak i w środku i pod koniec sezonu można zobaczyć przepiękną zorze polarną. Przy wyborze daty raczej lepiej skupić się na tym, z jakich dodatkowych atrakcji chcielibyśmy skorzystać. A jeśli już znajdziecie się tutaj w Tromso pomiędzy późną jesienią a wczesną wiosną, to nie pozostaje Wam nic innego, jak wybrać się na polowanie zorzy polarnej. Im więcej prób, tym większe szanse na obejrzenie wspaniałego spektaklu. Ale to nie wszystko. Odrobina szczęścia i cały ogrom cierpliwości będą nie tyle pomocne, co niezbędne. Kapryśna Green Lady lubi, gdy się na nią czeka. Więc czekamy. Bez wyjątku: małżeństwo z Dubaju z dwuletnim synkiem , 85-letnia staruszka z Niemiec poruszająca się o lasce, gadatliwa para z Tajlandii, blondyn z dalekiej Australii i my. Wszyscy chcemy być częścią tego wydarzenia. Autorzy: Ewelina Boczkala i Marek Gawełda - podróżują i prowadzą bloga pozytywnyskok.pl
Spektakularny taniec niebios. Najsilniejsze zorze w historii
Kiedyś ich pojawienie się kojarzono z wielkim nieszczęściem, dziś podziwiamy ich piękno, często podróżując tysiące kilometrów byle tylko zobaczyć je na własne oczy. Zorze, mimo niewiarygodnych postępów nauki, wciąż kryją przed nami tajemnice.
Tekst Kenny Taylor Cała kopuła nocnego nieba mieniła się kolorami: żółto-zielonymi kaskadami i purpurową poświatą przechodzącą wysoko w górze w ciemność. Kolory układały się w szerokie pasma, które nabierały i traciły na jasności, czasem były bardziej intensywne w jednym miejscu, potem bladły, aby chwilę później znów zyskać na nasyceniu. Zdawało się, że patrzyłem na serce wspaniałego świetlistego kwiatu, którego płatki falowały na nieodczuwalnym wietrze - oddechu spoza naszej planety. Ta zorza rozświetliła noc nad moim domem na szkockich wyżynach przeszło dziesięć lat temu, ale po dziś dzień jestem w stanie przypomnieć sobie jej kolory, kształty i ruchy. Sam pokaz barw trwał mniej niż godzinę, ale poświata utrzymywała się dłużej. Wyglądało to tak, jakby wszystko się odbyło się za działaniem magicznej różdżki, ale wiedziałem, że nauka już rozwikłała ten magiczny sekret: elektrycznie naładowane cząstki Słońca rozświetlały gazy w górnych warstwach atmosfery. Tysiące kilometrów na zachód, na Alasce, ta sama zorza przykuła również uwagę Karola Deehra, fizyka z Instytutu Geofizyki Uniwersytetu Alaska Fairbanks. – Ten pokaz z 13-14 marca 1989 roku, był jednym z najlepszych w ciągu ostatnich 50 lat – stwierdził. Odwiedziłem Deehra w marcu 2001 roku w czasie fazy intensywnej aktywności zorzy polarnej. Deehr to energiczny mężczyzna, który zachował, mimo swoich ponad sześćdziesięciu lat, młodzieńczy zapał do nowych przedsięwzięć badawczych. Jego badania nad prognozowaniem występowania zorzy polarnej to połączenie nauki i wróżenia. Szuka on powtarzalnych wzorów w najnowszych informacjach wysyłanych przez satelity znajdujące się blisko Ziemi, w nadziei, że uda mu się przewidzieć aktywność zorzy na dzień lub dwa wcześniej. Takie ostrzegawcze prognozy pozwalają na przygotowanie instalacji elektrycznych na Ziemi i w przestrzeni kosmicznej na zakłócenia. Zorza na Florydzie i w Meksyku Naukowcy korzystają z satelitów, aby określić siłę zorzy polarnej, ale w 1989 roku niesamowity zasięg zorzy pokazał wielu z nas, jak bardzo nietypowe było to zjawisko. Większość zórz jest widoczna tylko na wyższych szerokościach geograficznych (powyżej 60 stopni), ale ta wspomniana była widoczna aż w Key West na Florydzie i półwyspie Jukatan w Meksyku. Zaniepokojeni ognistym odcieniem nieba ludzie dzwonili na policję; inni patrzyli w zachwycie. W ciągu 90 sekund od momentu jej pojawienia się na niebie nad prowincją Quebec, towarzyszące burze magnetyczne spowodowały awarię w dostawie elektryczności w całej prowincji, pozbawiając na dłuższy czas prądu sześć milionów Kanadyjczyków. Jednocześnie odczyty kompasów stały niewiarygodne i pojawiły się doniesienia o samodzielnie zamykających się i otwierających bramach automatycznych. Transmisje radiowe zostały przerwane, systemy nawigacji przybrzeżnej przestały działać, a niektóre dane przesyłane przez satelity tymczasowo utracono. Zaistniałe problemy były jasną wskazówką, że prognozowanie występowania zórz jest koniecznie. W średniowieczu świecąca na czerwono zorza nad średnimi szerokościami geograficznymi była postrzegana przez niektórych Europejczyków jako znak krwawej bitwy lub innego zbliżającego się nieszczęścia. Choć przesąd ten stracił już na znaczeniu, w czasach narastającej zależności od technologii komunikacyjnej, odkrycie prawdziwego oblicza zorzy nabrało praktycznego znaczenia i stało się koniecznością. Charles Deehr przybył do Fairbanks z kilkoma innymi studentami fizyki w 1958 roku. Brali udział w Międzynarodowym Roku Geofizycznym (ang. IGY), który zgromadził naukowców z 67 krajów badających powierzchnię, wnętrze i atmosferę Ziemi. Właśnie wtedy, w lutym 1958 roku, pojawiła się wielka czerwona zorza - prawdopodobnie najbardziej niezwykła w całym stuleciu. Wskazywało to na wybuchową aktywność Słońca, idealne warunki do badania zorzy polarnej. – W poprzedzającym roku aktywność plam słonecznych była największa w historii, a my mieliśmy znakomite zorze każdej nocy – powiedział Deehr. Od połowy 1800 roku było wiadomo, że liczba plam słonecznych - ciemnych, chłodniejszych obszarów o wysokiej aktywności magnetycznej, którym często towarzyszą duże erupcje na Słońcu - osiąga maksimum mniej więcej co 11 lat. Liczba plam utrzymuje się na wysokim poziomie przez około dwa lata przed i po szczycie okresu znanego jako maksimum słoneczne. Zorze zależą od tego cyklu i związanych z nim wzlotów i upadków jak kolejki w wesołym miasteczku. Oznacza to, że kiedy Słońce jest niespokojne, jak to było w latach pięćdziesiątych XX wieku, nocne niebo na Ziemi może tańczyć. Grupa Deehra przyczyniła się do odkrycia, że istnieją dwa wielkie owale aktywności zorzy polarnej otaczające bieguny geomagnetyczne - jeden dla zorzy polarnej na półkuli północnej, a drugi identyczny dla zorzy na półkuli południowej. Zazwyczaj wybrzuszają się dalej w kierunku równika po nocnej, zacienionej, stronie Ziemi i zmieniają trochę kształt każdego dnia. Podczas dużych zórz polarnych mogą przesuwać się jeszcze dalej, ukazując się ludziom mieszkającym poza typowym ich zasięgiem. Słońce jak zraszacz ogrodowy Zorza z 1958 roku zbiegła się również z początkiem ery kosmicznej. Nasze rozumienie zórz polarnych jest w ogromnej mierze rezultatem połączenia wiedzy uzyskanej w ramach misji załogowych w kosmos oraz danych i obrazów z satelitów, rakiet i obserwatoriów na ziemi. Obecne narzędzia badawcze powstają w ramach Międzynarodowego programu badania zjawisk fizycznych między Słońcem a Ziemią (ISTP). W głównej mierze zarządzane przez NASA, Europejską Agencję Kosmiczną, japoński Instytut Badań Kosmicznych i Astronautyki, to międzynarodowe przedsięwzięcie wykorzystuje sondę do badania Słońca - w tym aktywności plam słonecznych - i jego wpływu na Ziemię. Misje ISTP zbiegły się mniej więcej w czasie z cyklem słonecznym, który osiągnął maksimum w 2000 roku i przez najbliższe lata generował atmosferyczne fajerwerki. W czasie, który spędziłem z Charlesem Deehrem nie było dużej aktywności zorzy polarnej. – Szykują się nowe – powiedział, wskazując na wykres na swoim laptopie, gdzie czerwone linie poruszały się ruchem spiralnym z centralnego punktu, jak strumienie wody ze zraszaczy ogrodowych. – Ten zraszacz to Słońce – wyjaśnił. – Na Słońcu istnieją źródła naładowanych cząstek - elektronów i jonów dodatnich, które wydzielają je z różnymi prędkościami. To rozpyla bardzo gorący zjonizowany gaz, znany jako plazma, który wieje w całej przestrzeni międzyplanetarnej i jest potocznie nazywany wiatrem słonecznym. Zorza polarna jest aktywna gdzieś nad Ziemią w każdym momencie. Jednak jej siła i zasięg są zróżnicowane, w zależności od tego, co Słońce wysyłało w naszym kierunku w poprzednich dniach. Rozbłyski uwalniające wybuchy energii tak potężne jak miliony erupcji wulkanów oraz koronalne wyrzuty masy, które wysyłają huraganowe podmuchy o sile dziesięciu miliardów ton plazmy w przestrzeń kosmiczną, pojawiają się częściej podczas aktywnych części cyklu słonecznego. Słońce, jak Ziemia i większość planet, to ogromny magnes, z własnym polem siłowym, którego zasięg rozciąga się daleko poza samą gwiazdę. Zostaje ono skręcone w spiralę przez obroty Słońca, a w niej cząstki wiatru słonecznego poruszają się wzdłuż linii pola magnetycznego, które kierują ich ruchami. Przyciągająca wzrok grafika komputerowa, którą pokazał mi Deehr, była próbą modelowania ścieżki tej energii płynącej od Słońca do Ziemi i dalej. Magneto-ogon Kiedy cząsteczki zbliżają się do Ziemi, uderzają w krawędź magnetycznej osłony naszej planety - magnetosfery. Odbity przez magnetosferę wiatr słoneczny okrąża Ziemię i, jak woda drążąca skałę, wbija się ponownie po stronie nocnej, ściskając magnetosferę i wydłużając ją do kształtu przypominającego ogon komety. Po stronie dziennej, magnetosfera rośnie, gdy wiatr słoneczny jest lekki i kurczy się w czasie słonecznej wichury. Naładowane cząstki wciągnięte w „magneto-ogon”, który potrafi rozciągać się na miliony kilometrów, mogą być wysłane pędem ponownie w kierunku Ziemi. Następnie, na wiele różnych możliwych sposobów, jeszcze nie w pełni zrozumiałych, część cząsteczek w końcu dostaje się do górnych warstw atmosfery nad rejonami polarnymi, czyli w miejscach, gdzie ochronna warstwa magnetyczna naszej planety jest najbardziej otwarta na kosmos. Światło zorzy pochodzi głównie z elektronów uderzających w atomy tlenu i azotu oraz w cząsteczki w górnych warstwach atmosfery, czyli z tego samego zjawiska, które odpowiada za działanie lampy neonowej. Jednak światło zorzy polarnej sięga do wysokości 965 kilometrów, ciągnie się przez tysiące kilometrów i wiąże się z działaniem magnetosferycznego generatora prądu dającego trzy miliony megawatów lub więcej - to około cztery razy więcej energii elektrycznej niż Stany Zjednoczone zużywają w letnim szczycie. Zapytałem Deehra o moje szanse na zobaczenie zorzy mojej ostatniej nocy w Fairbanks. Nacisnął kilka klawiszy. – Tutaj widać nakładające się szybkie i wolne cząsteczki. Kiedy nakreślimy to, co naszym zdaniem będzie się działo, nasz model mówi, że istnieje szansa na pewien wzrost aktywności zorzy polarnej później w ciągu dnia – stwierdził. Mimo to, do mojego wyjazdu nie było mi dane zobaczyć zorzy polarnej. Przypomniałem sobie, co Deehr powiedział o ich prognozowaniu: „Nie ma żadnych gwarancji. Wciąż jesteśmy ze sto lat za meteorologami - jest tak źle, albo dobrze, zależy jak na to spojrzeć.” W ciągu ostatnich kilku lat pojęcie pogody w przestrzeni kosmicznej stało się terminem zbiorczym, obejmującym erupcje słoneczne, wariacje w wietrze słonecznym i zmiany w magnetosferze, które mogą z kolei mieć wpływ na atmosferę Ziemi, tworząc zorze polarne. Część niepewności w przygotowaniu prognozy pogody kosmicznej leży w trudności z powiązaniem zdarzeń w jednej części tego rozległego systemu - na przykład na Słońcu - do późniejszego zdarzenia na Ziemi, takiego jak pojawienie się zorzy polarnej. „Wiele może się zdarzyć na przestrzeni 150 milionów kilometrów” jak ujął to jeden z fizyków zajmujących się przestrzenią kosmiczną. Naukowcy z Centrum Lotów Kosmicznych NASA Goddard w Greenbelt w stanie Maryland są częścią międzynarodowego zespołu, będącego w awangardzie badań nad zorzami i zależnościami między Słońcem a Ziemią. Soczewka całego kosmosu – Jednym z najważniejszych aspektów zórz polarnych jest to, że regiony polarne leżą w miejscach największej koncentracji linii pola magnetycznego – zaczął Mario Acuna kiedy staliśmy na chodniku z widokiem na ogromną halę do testowania sprzętu kosmicznego. Acuna, który urodził się w Argentynie i nadal mówi w ciepłym barytonem z lekkim akcentem, jest weteranem misji naukowych NASA, jako że pracuje tam od pierwszych dni satelitów. – Na niewielkim obszarze można obserwować, co dzieje się na gigantycznej przestrzeni kosmosu. Złożoność polega na tym, jak połączyć fenomen zorzy z innymi zjawiskami, które mają miejsce w innych częściach magnetosfery – wytłumaczył. Aby zrozumieć cały układ, wyjaśniał, trzeba, jak przy prognozowaniu pogody, mieć wystarczająco dużo instrumentów w kluczowych miejscach, by zrozumieć przyczynę i skutek - skąd pochodzi energia, jak zostanie przekształcona i gdzie skończy. – Taka strategia leży u podstaw współczesnej mnogości satelitów – powiedział. – Działania dotyczą czterech kluczowych obszarów. Wyniki już pociągnęły za sobą istotne zmiany w myśleniu. Jednym z osiągnięć było, gdy statek kosmiczny ISTP Polar (pod kontrolą NASA i pracujący po słonecznej stronie Ziemi) i japoński satelita Geotail (pracujący w magneto-ogonie po stronie nocnej) dokonali pierwszych bezpośrednich obserwacji kluczowego połączenia między polami magnetycznymi Słońca i Ziemi. Nazywane ponownym połączeniem, jest ważnym ogniwem w procesie transformacji energii, które pozwala energii wiatru słonecznego na wniknięcie w magnetyczny kokon Ziemi, prowadząc do tworzenia się zórz polarnych. Kolejnym przełomem wynikającym z badań Polar jest stwierdzenie, że fale energii płynące wzdłuż linii pola magnetycznego z prędkością ponad 9 600 kilometrów na sekundę stają się bardziej intensywne, gdy linie te zbiegają się w pobliżu Ziemi. To fale Alfvéna (nazwane na cześć Hannesa Alfvéna, szwedzkiego fizyka i laureata nagrody Nobla, który odkrył ich istnienie) i wydają się być źródłem spektaklu zorzy polarnej, ponieważ przyśpieszają spadanie cząsteczek z kosmosu. Tak to przynajmniej wygląda w zarysie. Jednak co jest odpowiedzialne za efekt końcowy i klasyczne wzory zorzy - zasłony, załamania i promienie - nadal czeka na wyjaśnienie. Z głową szumiącą od pomysłów astrofizyków, musiałem ponownie zobaczyć zorzę i poczuć emocje, które może wzbudzać. Yellowknife to stolica kanadyjskich Terytoriów Północno-zachodnich i główny kierunek dla turystów szukających zórz polarnych. W zeszłym roku przybyło tam w tym celu około 12 tys. osób - wyprawa dla prawdziwie oddanych do tak mroźnego miejsca. Raven Tours, najstarsze z biur zajmujących się zorzami polarnymi, zostało założone w 1981 roku przez Billa Taita. Choć sam Tait był daleko w Japonii, gdzie promował swój biznes, Jared Minty, żywiołowy, młody zastępca dyrektora udzielił mi niezbędnych informacji. – W naszym aktualnym sezonie wycieczkowym na zorze polarne, trwającym od połowy listopada do połowy kwietnia, spodziewamy się ponad 9000 klientów – powiedział radośnie. – Pozostali z największych operatorów również będą mieli kilka tysięcy. Prawie wszyscy z nich to Japończycy. Przystanek Alaska Obserwowałem japoński entuzjazm dla zórz tamtej nocy nad Prelude Lake, kilkanaście kilometrów od miasta. Z każdą nową serią niebiańskiej choreografii, grupy osób wiwatowały i klaskały, a niektóre z kobiet krzyczały piskliwym głosem. Japońska pasja dla zórz polarnych nasiliła się w latach dziewięćdziesiątych XX wieku. Wystarczy zapytać przeciętnego mieszkańca Yellowknife, jak ja to zrobiłem przy kuflu piwa w barze Raven, a wielu powie, że Japończycy wierzą, że spłodzenie dziecka przy dobrej zorzy polarnej zwiększa szanse na utalentowane potomstwo. Przekonanie to mogło mieć swój początek w kwietniu 1992 roku po jednym z odcinków "Przystanku Alaska", serialu dziejącego się w małym miasteczku na Alasce, a kręconego w stanie Waszyngton. W nim, w momencie gdy pojawia się zorza polarna, grupa japońskich turystów udaje się w pośpiechu do swoich pokoi, z nadzieją, że poszczęści im się pod światłami północy. – Jak oni mogą mówić coś takiego o nas? – zapytała Yukiko Suzuki. Yukiko, która jest z Tokuyama w zachodniej Japonii, znalazła związaną z zorzą pracę na zimę w Yellowknife. – W Japonii nie możemy oglądać zorzy polarnej, ale wiemy jakie to piękne i niesamowite – dodała. – To dlatego przyjeżdżają tu turyści. Don Morin, w połowie z plemienia Chipewyan, w połowie z Cree, były premier Terytoriów północno-zachodnich, zasugerował mi spojrzenie na zorze w inny sposób. – Wiele z pierwotnych ludów Ameryki Północnej ma lecznicze zwierzęta – powiedział mi pewnej nocy, gdy siedzieliśmy w wielkim tipi w Aurora Village, ustawionym przez jego rodzinę, aby turyści mieli możliwość posmakowania plemiennego życia oprócz możliwości oglądania zorzy polarnej. Świętość zorzy – Kiedy umierasz, wcielasz się w ducha zwierzęcia. To jest kolejny przystanek – wytłumaczył. Dla ludzi Morina, życie duchowe po śmierci jest procesem dwuetapowym. – Gdy umierasz po raz drugi, kończysz jako tańczący duch - to duch zorzy polarnej. Gdy byliśmy dziećmi, mówiono nam, że trzeba być cicho, kiedy zorza się pojawia. Nie chcesz denerwować duchów na niebie wzywając je, by podeszły bliżej – dodał. – Zawsze były dla nas święte – podkreśliła Suzan Marie, kobieta z plemion Déné-Chipewyan i Cree z regionu South Slave – ale, oczywiście, gdy starsi mówili nam byśmy nie gwizdali na światła, my, jak to dzieci, musieliśmy się przekonać, czy to rzeczywiście prawda. Wiedzieliśmy, że nie powinniśmy tego robić, więc jak już naprawdę zaczynały się ruszać, oblatywał nas strach i nie zostawaliśmy na dworze zbyt długo. Co też, jak w przypadku wielu opowieści, było po prostu rozsądnym postępowaniem, które często uzupełnia duchowe spojrzenie na świat. W Norwegii spotkałem w Obserwatorium Zorzy Polarnej w Tromsø człowieka, którego poglądy łączą przeciwstawne opinie o zorzach. Asgeir Brekke to fizyk zajmujący się badaniem zórz polarnych od ponad trzech lat, ale też i ekspert od tradycji i legend z nimi związanymi. Na ścianie w jego gabinetu wisi intrygujący zbiór obrazów, od stacji radarowych po postaci z mitologii nordyckiej. Brekke to obdarzony łagodnym głosem mężczyzna o szpakowatych włosach. Kiedy rozmawialiśmy, poruszył temat obrazów śmierci i życia, które przewijają się w opowieściach o zorzach w różnych kulturach - nawiązania do duchów i walk między siłami nadprzyrodzonymi na niebie. – Myślę, że dla wielu osób to zjawisko było przerażające, ale niektóre dzielne jednostki miały swoje własne przemyślenia na ten temat – stwierdził. Wspomniał o Norwegu, który w około 1250 roku zaproponował racjonalnie brzmiące wyjaśnienia zorzy polarnej. Jednym z nich było, że lód Grenlandii pochłonął tyle mocy, że mógł rozświetlić promienie zorzy. W podobny sposób, dodał, inni Skandynawowie zastanawiali się, czy światła nie były przypadkiem odbiciem od morza, a nawet od lśniących łusek ogromnych ławic śledzi. Brekke wrócił potem do naukowego podejścia. – Obecne eksperymenty z satelitami i te fascynujące zdjęcia pokazujące pierścień zorzy wokół bieguna są fantastycznym osiągnięciem – podsumował. – Czuję, że zorza polarna tworzy więź między nauką i sztuką. Choć będąc naukowcem, należy pozostać w pewnym stopniu obiektywnym, będąc artystą, czerpie się z nich inspirację. We współpracy z Dagfinnem Bakke, artystą z Lofotów, Brekke opracował książkę z akwarelami, opisami naukowymi, ludowymi baśniami i poezją, aby pokazać, jak ludzie w Norwegii byli związani z zorzami na przestrzeni wieków. Teraz już rozumiem, że jego entuzjazm dla zórz polarnych jest częścią więzi łączącej ludzi, którzy żyją pod nimi i tych, którzy badają je z daleka. Zakończył nasze spotkanie, czytając wiersze o zorzach, co w tym momencie pasowało jak ulał. Poezja i nauka o kosmosie? Oczywiście, że jest między nimi związek. Wystarczy spojrzeć w górę, gdy niebiosa zaczynają tańczyć.