Rewolucja w Amsterdamie. Miasto usuwa z ulic reklamy, które szkodzą planecie
Władze Amsterdamu zrywają z niektórymi plakatami. Z przestrzeni miejskiej mają zniknąć wszelkie reklamy mięsa oraz paliw kopalnych. W ten sposób stolica Holandii chce podprogowo walczyć z kryzysem klimatycznym, tworząc proekologiczny przekaz.
Edukacja związana ze zmianami klimatycznymi pozostaje jednym z największych wyzwań zmieniającego się świata. Władze Amsterdamu postanowiły zrealizować odważny projekt usunięcia niektórych reklam z przestrzeni miejskiej. Zmiany uderzą w produkty paliw kopalnych oraz mięso. Jak można było się spodziewać, nie wszyscy są zadowoleni z nadchodzących zmian, zadając pytanie o sensowność takich działań. Plakaty zamiast billboardów: edukacja środowiskowa w Amsterdamie Władze Amsterdamu podjęły decyzję o całkowitym wycofaniu reklam produktów mięsnych oraz sektora paliwowego z miejskich nośników. Wolne miejsca po billboardach zajęła promocja kultury i lokalnej turystyki. Reklamowane są m.in. koncerty, wystawy i spektakle teatralne. Od teraz pejzaż ulic ma odzwierciedlać ekologiczną politykę holenderskiej stolicy. Władze miasta starają się osiągnąć neutralność klimatyczną do 2050 roku oraz zredukować spożycie mięsa o 50%. Subtelna polityka Strategia ta ma subtelnie kształtować nawyki konsumenckie mieszkańców Amsterdamu. Chodzi o doprowadzenie do przełomu na miarę tego, który dokonał się w kwestii palenia tytoniu – tak, aby produkty o wysokim śladzie węglowym przestały być postrzegane jako atrakcyjne. Według badaczy ciągła ekspozycja na reklamy, np. fast foodów, normalizuje szkodliwe nawyki żywieniowe. Jak tłumaczy profesor epidemiologii Joreintje Mackenbach, usunięcie tych bodźców z przestrzeni miejskiej ułatwi wykształcenie nowych, zdrowszych norm społecznych. Naukowiec przytacza badania wykonany w Londynie, gdzie usunięcie reklam tzw. śmieciowego jedzenia przyczyniło się do spadku jego konsumpcji. Sprzeciw producentów Mimo, że Amsterdam nie jest nawet pierwszym miastem w Holandii, które zdecydowało się na taki ruch (wcześniej podobne zakazy powstały w Haarlemie, Utrechcie i Nijmegen), podniosły się głosy sprzeciwu. Decyzja spotkała się z przewidywalnym oporem ze strony lobby mięsnego i turystycznego. Holenderskie Stowarzyszenie Mięsa (DMA) określiło nową politykę jako niedopuszczalne ingerowanie w zachowania zakupowe. Branża argumentuje, że mięso pełni istotną rolę w diecie, w związku z czym informacje o nim powinny pozostać powszechnie dostępne i widoczne w przestrzeni miejskiej. Zakaz nie obejmuje prywatnych posesji, co oznacza, że właściciele sklepów wciąż mogą w pewnym stopniu promować swoje towary przed lokalami. Co ważniejsze, restrykcje omijają świat cyfrowy, gdzie dziś skupia się największa aktywność reklamowa. Sceptycy uważają te działania za jedynie symboliczne, a sami eksperci przyznają, że sam zakaz reklam to za mało. A jednak, według powołanego przez ONZ Międzynarodowego Zespołu ds. Zmian Klimatu, zmiana naszych codziennych nawyków i stylu życia może zredukować globalne emisje nawet o 70% do 2050 roku. Widzimy więc, że jest o co walczyć. Pytanie, czy strategia obrana przez holenderską stolicę przyniesie oczekiwane rezultaty. Źródła: TimeOut, DW Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Ten wulkan „sprzątał” po swojej erupcji. Nauka chce wykorzystać ten mechanizm do ochrony klimatu
Erupcja wulkanu Hunga Tonga w 2022 roku była jednym z najpotężniejszych zjawisk tego typu w ostatnich dekadach. Analizując to wydarzenie, badacze odkryli coś, co wprawiło ich w osłupienie: wulkan zaczął „sprzątać” po sobie. Usuwał z atmosfery metan. Czy natura podsunęła nam gotowe rozwiązanie kryzysu klimatycznego?
W styczniu 2022 roku podwodny wulkan Hunga Tonga wyrzucił materiał na rekordową wysokość ponad 30, a momentami nawet 55 kilometrów. Wprowadził do stratosfery ogromne ilości pary wodnej i gazów. Gdy myślimy o erupcjach wulkanicznych stają nam przed oczami spore emisje zanieczyszczeń. W tym przypadku stało się jednak coś innego. Z badań tej erupcji, przeprowadzonych przez ekspertów z Holandii, Belgii i Hiszpanii wynika, że wulkan pomógł uprzątnąć część zanieczyszczeń metanowych, które sam uwolnił. Wnioski na ten temat opublikowano na łamach „Nature Communications”. Zagadka formaldehydu w chmurze wulkanicznej Kluczem do zrozumienia tego zjawiska stały się pomiary satelitarne wykonane przez instrument TROPOMI. Naukowcy zaobserwowali w chmurze wulkanicznej nienaturalnie wysokie stężenia formaldehydu (HCHO). Powstaje on w atmosferze jako krótkotrwały produkt pośredni podczas procesu utleniania (rozpadu) metanu. Obecność HCHO w pióropuszu wulkanicznym Hunga Tonga w 2022 roku była kluczowym dowodem na to, że metan był tam niszczony. Rekordowo wysokie stężenie formaldehydu utrzymywało się w chmurze przez ponad tydzień, co dowodzi, że proces usuwania metanu zachodził w sposób ciągły podczas przemieszczenia się pyłu nad oceanem aż do Ameryki Południowej. – Wiadomo, że wulkany emitują metan podczas erupcji, lecz dotychczas nie wiedzieliśmy, że pył wulkaniczny jest również zdolny do częściowego neutralizowania tego zanieczyszczenia – komentuje dr Maarten van Herpen z Acacia Impact Innovation BV, główny autor badania. Podobny proces odkryto w 2023 r. nad Atlantykiem. Pył z Sahary mieszał się tam z solą morską, tworząc aerozole soli żelaza. Słońce uwolniło z nich chlor, który niszczył metan w powietrzu. Mechanizm znany z Sahary zachodzi w troposferze, więc w niższej warstwie atmosfery, niż ten odkryty w związku z erupcją wulkanu. I to zaskoczyło badaczy, bo warunki fizyczne są tam zupełnie inne. Metan kontra klimat Zrozumienie naturalnych metod usuwania metanu ma kolosalne znaczenie dla klimatu. Metan odpowiada za jedną trzecią obecnego globalnego ocieplenia i w perspektywie dwóch dekad jest 80 razy silniejszym gazem cieplarnianym niż CO2. Ponieważ metan rozpada się w atmosferze stosunkowo szybko (około 10 lat), jego redukcja mogłaby zadziałać jako hamulec bezpieczeństwa dla zmian klimatycznych. Badania były możliwe dzięki zaawansowanym narzędziom, takim jak instrument TROPOMI na satelicie Sentinel-5P. Naukowcy musieli dokonać precyzyjnych korekt danych, aby oddzielić sygnał formaldehydu od zakłóceń powodowanych przez wysoką zawartość dwutlenku siarki i nietypową wysokość chmury. Koniec końców okazuje się, że rozpad metanu można monitorować bezpośrednio z orbity. Jak zażegnać kryzys klimatyczny? Odkrycie mechanizmu oczyszczania atmosfery z metanu na przykładzie erupcji z Hunga Tonga, może przyczynić się do spowolnienia zmian klimatycznych spowodowanych przez człowieka. Być może powstaną nowe technologie do sztucznego przyspieszania rozpadu metanu w atmosferze. Przemysł rozważa replikowanie tego naturalnego zjawiska, np. poprzez aerozole soli żelaza. Modele klimatyczne wskazują, że masowe usuwanie metanu mogłoby obniżyć przyszłe temperatury o 0,5°C. Mimo to badacze ostrzegają, że bez redukcji emisji CO2 samo usuwanie metanu nie wystarczy do stabilizacji naszego i tak już rozchwianego klimatu. – Chęć odwzorowania tego naturalnego procesu przez przemysł wydaje się oczywista — pod warunkiem, że potwierdzimy bezpieczeństwo i skuteczność takich działań. Wykorzystanie satelitów pomoże nam zrozumieć, jak skutecznie ograniczać ocieplanie się klimatu – konkluduje jeden z autorów analizy, Matthew Johnson z Uniwersytetu Kopenhaskiego. Źródło: Nature Communications Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Sportowcy coraz częściej trenują odporność na upał. Jakie są ich granice wytrzymałości?
Regularna ekspozycja na wysoką temperaturę może zmusić organizm do adaptacji do upału – poprawiając m.in. tempo pocenia, objętość krwi i pracę układu krążenia. Pytanie brzmi jednak: czy istnieje granica tego, jak wiele człowiek jest w stanie wytrzymać?
Ile upału jest w stanie wytrzymać człowiek? To pytanie, które coraz trudniej ignorować. W marcu tego roku biegaczom biorącym udział w maratonie w Los Angeles pozwolono zakończyć bieg niemal 13 kilometrów przed metą, gdy temperatura zbliżyła się do 32°C. Z kolei podczas igrzysk olimpijskich w Paryżu w 2024 roku organizatorzy wdrożyli specjalne procedury chłodzenia i dokładnie monitorowali temperaturę wewnętrzną sportowców w obawie przed skutkami ekstremalnego upału. W obliczu coraz częstszych fal ekstremalnych upałów coraz więcej sportowców sięga po aklimatyzację cieplną. To metoda treningu mająca przygotować organizm do wysiłku w wysokich temperaturach i poprawić jego zdolność do radzenia sobie z upałem. W 2024 roku Manika Gamble, biegaczka z Atlanty, postanowiła przetestować tę strategię przed wieloetapowym biegiem przez wydmy Namibii, gdzie temperatura mogła sięgać nawet około 62°C. Dwa miesiące przed startem zaczęła treningi adaptacyjne do upału – trzy razy w tygodniu skakała na skakance lub ćwiczyła w saunie, łącząc te sesje ze swoim standardowym planem treningowym. Wyposażona w ochronę przeciwsłoneczną i duże zapasy wody, Manika ukończyła cały bieg liczący około 250 kilometrów. Większość biegaczy nigdy nie będzie musiała mierzyć się z aż tak ekstremalnymi warunkami. Jednak wraz z rosnącymi temperaturami badacze podkreślają, że podobne mechanizmy adaptacyjne mogą mieć znaczenie dla każdego, kto spędza czas w upale. Dziś pytanie nie brzmi już tylko, czy organizm potrafi przystosować się do wysokich temperatur, ale także – jak daleko może bezpiecznie sięgać ta adaptacja. Jak działa aklimatyzacja cieplna? U swej podstawy aklimatyzacja cieplna polega na trenowaniu organizmu, aby chłodził się bardziej efektywnie. Poprzez powtarzalną ekspozycję na wysokie temperatury zaczyna kształtować się szereg zmian fizjologicznych. – Ludzie mają naprawdę niesamowitą zdolność adaptacji do upału. To nasz unikatowy przepływ krwi oraz system pocenia się sprawiają, że – nawet na tle świata ssaków – jesteśmy wyjątkowo zdolni do reagowania na wysokie temperatury – mówi prof. Chris Minson, współdyrektor laboratorium fizjologii wysiłkowej i środowiskowej na Uniwersytecie Oregońskim. Proces adaptacji zaczyna się już przy regularnym kontakcie z ciepłem, choćby podczas pierwszych gorących dni lata. Jednak celowy trening w wysokiej temperaturze sprawia, że zmiany zachodzą szybciej i są bardziej wyraźne. – Podczas wysiłku w wysokiej temperaturze organizm musi oddawać ciepło do otoczenia i utrzymywać względnie niską temperaturę ciała – wyjaśnia prof. Julien Périard z University of Canberra. – Podstawowym mechanizmem chłodzenia jest parowanie potu. Trening w upale sprawia, że organizm staje się w tym coraz skuteczniejszy. Człowiek zaczyna pocić się wcześniej i efektywniej, dzięki czemu może szybciej odprowadzać ciepło i zapobiegać nadmiernemu wzrostowi temperatury wewnętrznej. Zmienia się również układ krążenia. Jak wyjaśnia prof. Julien Périard, u większości osób dochodzi do zwiększenia całkowitej objętości krwi, zwłaszcza osocza. – Dzięki temu krążenie staje się wydajniejsze, a tętno podczas wysiłku spada – mówi dr Robert Kenefick z UMass Lowell. Mniejsze obciążenie układu sercowo-naczyniowego sprawia, że wysiłek, który wcześniej wydawał się bardzo wymagający, staje się łatwiejszy do zniesienia nawet w wysokiej temperaturze. Jak sportowcy trenują odporność na upał? W przypadku sportowców trening aklimatyzacyjny często odbywa się w specjalnych komorach klimatycznych, gdzie temperatura i wilgotność są ściśle kontrolowane. Jedną z metod stosowanych w badaniach dr Roberta Keneficka jest długotrwały wysiłek o niskiej intensywności wykonywany w wysokiej temperaturze. – Zazwyczaj prosimy badanych o stuminutowy spacer każdego dnia przez dziesięć dni – mówi. Pierwszego dnia wielu nie jest w stanie ukończyć pełnej sesji bez przegrzania. Jednak w miarę upływu dni ich temperatura wewnętrzna rośnie wolniej, tętno pozostaje niższe i są w stanie zajść dalej mniejszym kosztem. Podobne efekty można osiągnąć także poza laboratorium – trenując podczas upalnej pogody (lub w ogrzewanym pomieszczeniu) albo dodając kolejne warstwy odzieży, na przykład bluzę z kapturem. Większość ekspertów zaleca łączenie ekspozycji na ciepło z lżejszymi treningami, przy jednoczesnym zachowaniu intensywniejszych ćwiczeń, takich jak sesje szybkościowe, na chłodniejsze warunki. Naukowcy odkrywają również, że metody pasywne, takie jak zanurzenie w ciepłej wodzie lub sesje w saunie po treningu, mogą być równie skuteczne i mniej obciążające dla organizmu. Dr Robert Kenefick twierdzi, że większość osób powinna stosować kombinację aktywnych i pasywnych metod treningu cieplnego. Kluczem jest zachowanie ostrożności. Upał to potężny stresor fizjologiczny, a adaptacja wymaga czasu. Eksperci zalecają stopniowe budowanie ekspozycji, monitorowanie reakcji organizmu i traktowanie nawodnienia jako priorytetu. – Jeśli się odwodnisz, twoje pocenie się zmniejszy, a wtedy będziesz mieć naprawdę poważne kłopoty – mówi prof. Chris Minson. Nawet stosunkowo krótkie programy adaptacyjne, trwające około 7–10 dni, mogą przynieść zauważalne efekty. Prof. Chris Minson zaleca jednak bardziej długofalowe podejście – stopniowe oswajanie organizmu z wysoką temperaturą przez kilka tygodni, zamiast intensywnego „przyspieszonego” treningu. Coraz więcej sportowców korzysta także z sensorów monitorujących obciążenie cieplne, takich jak CORE, które pozwalają śledzić reakcję organizmu w czasie rzeczywistym. Eksperci podkreślają jednak, że takie urządzenia powinny być jedynie uzupełnieniem, a nie zastępstwem dla własnych odczuć. Aklimatyzacja cieplna nie oznacza również, że możesz porzucić pozostałe środki ostrożności. – Jeśli zaczniesz wolniej i pobiegniesz spokojniejszym tempem, organizm będzie wytwarzał mniej ciepła, więc łatwiej będzie mu je odprowadzać – wyjaśnia prof. Chris Minson. – Dzięki temu możesz utrzymać wysiłek przez dłuższy czas. Gdzie leży granica ludzkiej odporności na upał? Choć możesz wytrenować swoje ciało tak, by lepiej reagowało na upał, ma ono swoje granice. Organizatorzy zawodów coraz częściej opierają się na wskaźniku WBGT (wet-bulb globe temperature), który uwzględnia temperaturę, kąt padania promieni słonecznych, zachmurzenie, prędkość wiatru oraz wilgotność, aby określić, kiedy warunki stają się niebezpieczne. Prof. Julien Périard i inni badacze ustalili, że ponad jedna czwarta wszystkich biegów długodystansowych odbywa się w umiarkowanym, wysokim lub ekstremalnym upale. Jednym z najważniejszych czynników wpływających na zdolność organizmu do radzenia sobie z upałem jest wilgotność powietrza. Im jest wyższa, tym większe staje się ryzyko chorób związanych z przegrzaniem. Gdy powietrze jest już nasycone parą wodną, pot nie odparowuje tak skutecznie, a organizm traci możliwość efektywnego chłodzenia się. Dlatego dzień z temperaturą 32°C i wysoką wilgotnością może być bardziej niebezpieczny niż znacznie gorętsze, ale suche warunki. Badania prowadzone na Penn State University wykazały, że granica bezpieczeństwa dla młodych, zdrowych dorosłych osób (bez wcześniejszej aklimatyzacji do upału) wynosi około 31°C przy 100-procentowej wilgotności. Nie wszyscy reagują jednak na upał w ten sam sposób. Dr Jessica Mee z University of Worcester bada różnice między kobietami i mężczyznami w adaptacji do wysokich temperatur. Część jej badań sugeruje, że kobiety mogą mieć niższą tolerancję na upał i potrzebować dłuższego okresu aklimatyzacji, choć naukowcy podkreślają, że wiedza w tym zakresie wciąż się rozwija. Mimo pewnych ograniczeń, ogólny wniosek jest jasny: aklimatyzacja cieplna działa. – A wraz ze zmianami klimatu robi się coraz cieplej, przez co sportowcy częściej rywalizują w wysokich temperaturach – twierdzi prof. Julien Périard. Ze względu na potencjalne korzyści płynące z treningu cieplnego, badacz analizuje obecnie wpływ terapii ciepłem na zdrowie publiczne – nie tylko w kontekście sportowców, ale także osób starszych i grup szczególnie narażonych, które mogą nie być w stanie podejmować aktywności fizycznej. – Najlepszą rzeczą, jaką człowiek może dla siebie zrobić, jest zaaklimatyzowanie się do upału – mówi prof. Chris Minson. – Poza samą wiedzą o tym, kiedy należy zrezygnować z biegania, jest to najlepsza dostępna metoda profilaktyki. Źródło: National Geographic
Kurek z gorącą wodą odkręcony. Lodowce Antarktydy zagrożone jak nigdy dotąd
Czy woda może roztopić lodowiec od spodu? Nowe analizy danych z ostatnich 40 lat pokazują, że ciepłe prądy głębinowe niebezpiecznie przybliżyły się do lodowców szelfowych Antarktydy. To może przyspieszyć podnoszenie się poziomu mórz na całym świecie. Konsekwencje byłyby katastrofalne.
Oceany nie są tylko statyczną masą wody. Kluczową rolę odgrywają prądy – część z nich wręcz reguluje klimat na Ziemi. To w rejonie Oceanu Południowego (Antarktycznego) tworzy się ekstremalnie zimna i gęsta woda, która, opadając na dno, uruchamia globalny „pas transmisyjny” prądów, takich jak Atlantycka Południkowa Cyrkulacja Wymienna. Proces ten pozwala na magazynowanie w głębinach ogromnych ilości węgla, składników odżywczych oraz ciepła. Szacuje się, że oceany magazynują ponad 90% nadmiaru ciepła wynikającego z globalnego ocieplenia, a Ocean Południowy pochłania jego największą część. Do niedawna lodowce Antarktydy były chronione przed tym ciepłem przez naturalną barierę z zimnej wody. Z nowego badania opublikowanego na łamach czasopisma „Communications Earth & Environment” wyłania się inny, groźniejszy obraz. Ciepłe wody w natarciu Najnowsze badanie przeprowadzone przez naukowców z Uniwersytetu w Cambridge we współpracy z badaczami z Kalifornii dostarcza dowodów na to, że głębinowe ciepło przesunęło się w stronę Antarktydy. Analiza danych oceanograficznych z ostatnich dekad wykazała, że masa wody znana jako Okołoantarktyczna Woda Głęboka rozszerzyła się i przemieściła w kierunku szelfu kontynentalnego w ciągu ostatnich 20 lat. – To niepokojące, ponieważ ta ciepła woda może wpływać pod antarktyczne lodowce szelfowe, topiąc je od spodu i destabilizując – mówi główny autor badania Joshua Lanham z Uniwersytetu w Cambridge. Kurek z gorącą wodą został odkręcony Lodowce szelfowe pełnią rolę ogromnych tam, które powstrzymują lądolody i lodowce przed spływaniem do oceanu. Całkowite stopienie tych zasobów słodkiej wody mogłoby podnieść globalny poziom morza o około 58 metrów. – Dawniej lądolody otoczone były masami zimnej wody, co chroniło je przed roztopami. Teraz cyrkulacja w oceanie zmieniła się i odnosi się wrażenie, że ktoś odkręcił kurek z gorącą wodą, przez co otoczenie lądolodów gwałtownie się nagrzewa – wyjaśnia prof. Sarah Purkey, współautorka publikacji. Średnie tempo przemieszczania się ciepłych mas wody w stronę bieguna wynosi około 1,26 km rocznie. Ekspansja tej ciepłej wody jest bezpośrednio powiązana z antropogenicznym ociepleniem klimatu. Globalne konsekwencje zmian cyrkulacji Zmiany w dystrybucji ciepła wokół bieguna południowego mają wpływ wykraczający poza samą Antarktydę. Profesor Ali Mashayek z Cambridge zauważa, że „Ocean Południowy odgrywa kluczową rolę w regulowaniu globalnego ciepła i magazynowania węgla, więc zmiany w rozmieszczeniu ciepła tutaj mają szersze konsekwencje dla globalnego systemu klimatycznego”. Modele klimatyczne przewidywały, że wzrost temperatury powietrza i dopływ słodkiej wody z topniejących lodów osłabią tworzenie się gęstej wody dennej. To z kolei może doprowadzić do osłabienia globalnego krążenia wód i wpłynąć na klimat na całej planecie. Wzrost poziomu oceanów. Jakie tempo? Zjawisko inwazji ciepłej wody nie jest już tylko prognozą modeli klimatycznych, lecz realnym procesem obserwowanym w danych z ostatnich dwóch dekad. Naukowcy nie podali w tym badaniu, w jakim tempie wzrastać będzie poziom oceanów w związku z topnieniem lodowców szelfowych, ale wskazują na poważne zagrożenie przyspieszoną utratę lodu w nadchodzących dekadach. Z innych badań i projekcji wynika, że do końca tego stulecia poziom oceanów może się podnieść nawet o 0,6-1 m – taki wariant jest przewidywany, jeśli emisja gazów cieplarnianych utrzyma się na wysokim poziomie. Źródło: Communications Earth & Environment Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Kryzys klimatyczny pcha wieloryby pod statki. Tragiczne dane z Zatoki San Francisco
Potężne pływacze szare od wieków przemierzają oceany w poszukiwaniu pokarmu i bezpieczeństwa. Jednak ostatnio ich trasa prowadzi w głąb pewnej zdradliwej zatoki, która dla wielu osobników staje się ich grobem. Nowe badania ujawniają przerażającą skalę śmiertelności w tym zamkniętym akwenie.
Mowa o Zatoce San Francisco. Okazuje się, że blisko 20% pływaczy szarych, czyli wielorybów, które wpływają do niej – ginie tam. Naukowcy postanowili sprawdzić, dlaczego tak się dzieje. Migrujące pływacze szare Pływacze szare migrują z bogatych w pokarm wód Arktyki do lagun Dolnej Kalifornii w Meksyku. Niestety, w miarę postępującego kryzysu klimatycznego, zaczęto je widywać żerujące w nieoczekiwanych miejscach. Ostatnio niektóre zaczęły zapuszczać się na niebezpiecznie wody Zatoki San Francisco. Naukowcy z Marine Mammal Center oraz Kalifornijskiej Akademii Nauk zbadali temat i opublikowali wnioski na łamach czasopisma „Frontiers in Marine Science”. Fotograficzne śledztwo na wodzie Przez siedem lat badacze prowadzili szczegółowe obserwacje w Zatoce San Francisco. Identyfikowali wieloryby na podstawie unikatowych wzorów i blizn na ich skórze. Stworzyli katalog obejmujący 114 różnych osobników. Następnie porównali te dane ze zdjęciami martwych wielorybów wyrzuconych na brzeg. Było to pierwsze tak skuteczne połączenie obserwacji żywych zwierząt z sekcjami zwłok. Szokująca statystyka śmierci Wyniki analizy danych są przerażające dla ekologów. Aż 18% zidentyfikowanych w zatoce wielorybów później tam zginęło. Z grupy 114 osobników aż 21 znaleziono martwych w okolicy. Bardzo niewiele zwierząt powraca do zatoki w kolejnych sezonach. Zaledwie cztery osobniki widziano tam więcej niż raz w ciągu ośmiu lat. Sugeruje to, że dla wielu wielorybów wpłynięcie do Zatoki San Francisco jest po prostu śmiertelną pułapką. Przyczyny śmierci wielorybów Wiele zgonów było spowodowanych kolizjami z jednostkami pływającymi, podczas gdy inne wynikały z zagłodzenia. – Pływacze szare podczas wynurzania mają niski profil nad wodą, co sprawia, że są trudne do zauważenia w warunkach takich jak mgła, która jest powszechna w Zatoce San Francisco – wyjaśniła Josephine Slaathaug z Sonoma State University, główna autorka artykułu. – Dodatkowo Zatoka San Francisco jest szlakiem wodnym o dużym natężeniu ruchu, a cieśnina Golden Gate jest wąskim gardłem, przez które muszą przepłynąć wszystkie statki i wieloryby – precyzuje. Ponad 40% badanych martwych wielorybów miało ślady po uderzeniach śrub lub kadłubów. Co wieloryby robią w niebezpiecznym akwenie? Eksperci stwierdzili, że Zatoka San Francisco nie była do ostatnich lat częścią regularnej trasy migracyjnej pływaczy szarych. Ich obecność w tym miejscu jest uznawana za zjawisko nietypowe. A winny jest kryzys klimatyczny, który zmienia dostęp pływaczy szarych do pożywienia. Zmusza je też do modyfikacji tras migracji. Według Narodowej Agencji Oceanów i Atmosfery (NOAA) ogólna populacja pływaczy szarych spadła o ponad 50% od 2016 roku do jednego z najniższych poziomów w historii pomiarów. Odnotowuje się również bardzo mało młodych osobników. Źródło: Frontiers in Marine Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Czy zmiany klimatu zniszczą demokrację? Ekstremalna pogoda paraliżuje wybory na świecie
Raport Międzynarodowego Instytutu Demokracji i Pomocy Wyborczej rzuca światło na pomijane dotąd czynniki, które realnie kształtują procesy wyborcze, a w konsekwencji – wyniki politycznych plebiscytów. Eksperci alarmują: skutki zmian klimatu od lat systematycznie paraliżują demokratyczne procedury. Skala tego zjawiska jest już na tyle duża, że autorzy opracowania przedstawiają konkretne strategie, mające chronić wybory przed ekstremalnymi zjawiskami pogodowymi.
Wybory, w trakcie których obywatele wybierają swoje władze – prezydenta, parlament czy samorządy – stanowią sedno demokracji. Przy równym dostępie do arkuszy do głosowania jesteśmy w stanie stwierdzić, że plebiscyt miał wymiar powszechny, a jego wynik jest reprezentacją głosu całego społeczeństwa. Problem pojawia się, gdy część mieszkańców państwa zostaje z tego procesu wyłączona. Jeszcze do niedawna źródłami takich wykluczeń mogła być niedyspozycyjność obywatela, bariery komunikacyjne czy prześladowania polityczne. Teraz do tej niechlubnej grupy dołącza inny, równie silny czynnik zakłócający: konsekwencje zmian klimatycznych. Badacze dowodzą, że przeszkody takie regularnie zakłócają płynność procesów demokratycznych na świecie. Niszczycielski żywioł w trakcie wyborów Liczby przywoływane przez autorów raportu robią wrażenie. W ciągu ostatnich dwóch dekad co najmniej 94 głosowania w 52 krajach zostały zakłócone przez skutki zmian klimatu. Oznacza to, że w co czwartym państwie świata fundament demokracji został wystawiony na próbę przez niekontrolowane czynniki zewnętrzne. Istotną część tej grupy stanowią incydenty z 2024 roku – czasu tzw. supercyklu wyborczego, w którego trakcie do urn poszli mieszkańcy ponad 60 krajów. W co najmniej 18 z nich proces demokratyczny został bezpośrednio dotknięty zagrożeniami naturalnymi, co wpłynęło na miliony wyborców. Wśród państw, które na własnej skórze odczuły wówczas konsekwencje zmian klimatycznych, znalazły się m.in. Brazylia, Kanada, Czechy oraz Nigeria. Jakie zjawiska zakłócały wybory? Czynniki klimatyczne można podzielić na kilka grup ze względu na wymiar ich działania. Każde z tych zjawisk niosło bezpośrednie skutki dla przebiegu głosowań, niszcząc wyborczą infrastrukturę (utrata lokali i dokumentów tożsamości) oraz utrudniając logistykę – w niektórych krajach upał doprowadzał do awarii maszyn liczących głosy. Poważnym zakłóceniem okazały się również przesiedlenia wymuszone katastrofami, przez które mieszkańcy znaleźli się daleko od swoich okręgów wyborczych. Najistotniejsze zakłócenia klimatyczne wymienione w raporcie to: powodzie i podtopienia – Bośnia i Hercegowina mierzyła się z nimi na dwa dni przed głosowaniem. W Senegalu w 2024 roku strażacy musieli dowozić obserwatorów do zalanych lokali; cyklony i huragany – w Mozambiku zniszczyły ponad 3200 klas szkolnych służących za lokale wyborcze, a w Indiach wymusiły ewakuację 1,2 mln ludzi; ekstremalne upały, które na Filipinach doprowadziły do przegrzewania się systemów informatycznych i udarów u wyborców; pożary lasów – w Kanadzie zmusiły tysiące osób do opuszczenia domów dokładnie w czasie trwania wyborów. Jak walczyć ze skutkami zmian klimatycznych? Autorzy badań podkreślają, że postępujące zmiany klimatyczne zmuszają państwa do rewizji tradycyjnych kalendarzy wyborczych. Eksperci postulują przenoszenie terminów głosowań na miesiące o najniższym ryzyku wystąpienia katastrof. Kluczowym elementem nowej strategii staje się ścisła współpraca organów wyborczych z meteorologami oraz agencjami ratunkowymi. Oprócz zmian w kalendarzu niezbędne jest wdrażanie szkoleń z zarządzania kryzysowego, co z sukcesem testuje już Peru. Wszystkie te działania mają na celu budowę odporności systemu, tak aby ekstremalna pogoda nie podważała uczciwości i powszechności głosowania. Źródła: The Guardian, Institute for Democracy and Electoral Assistance Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Rekiny i tuńczyki w pułapce ocieplenia. Wielkie ryby zaczynają się przegrzewać
Rekiny i tuńczyki mogą coraz częściej przegrywać z rosnącą temperaturą mórz. Badanie naukowców z Trinity College Dublin i University of Pretoria wskazuje, że te drapieżniki spalają dużo energii i źle sobie radzą z ociepleniem klimatu.
Wraz z ocieplaniem się oceanów część największych morskich drapieżników może znaleźć się w sytuacji, w której ich biologiczna przewaga zaczyna działać przeciwko nim. W prestiżowym czasopiśmie „Science” ukazało się badanie zespołu z Trinity College Dublin i University of Pretoria, opisujące szczególną podatność ryb mezotermicznych, w tym tuńczyków oraz niektórych rekinów, na jednoczesny wzrost kosztów energetycznych i ryzyko przegrzania w coraz cieplejszej wodzie. Cena szybkości drapieżnika Ryby mezotermiczne to rzadkość: stanowią mniej niż 0,1% gatunków ryb. Od dawna fascynują biologów. Potrafią zatrzymywać ciepło wytwarzane przez metabolizm i utrzymywać wybrane części ciała w wyższej temperaturze niż otaczająca je woda. Ta cecha sprzyja zdolnościom takim jak szybkie pływanie, dalekie migracje i wysoka skuteczność polowania. Do ryb mezotermicznych zaliczają się m.in. tuńczyki oraz niektóre rekiny, w tym żarłacz biały i rekin olbrzymi (długoszpar). Warto wspomnieć, że istnieje również ryba w pełni stałocieplna – strojnik. Nowe badania pokazują, że wyjątkowe zdolności tuńczyków i rekinów sporo je kosztują. Po uwzględnieniu rozmiaru i temperatury, ryby mezotermiczne zużywają około 3,8 razy więcej energii niż podobnej wielkości ryby ektotermiczne (czyli takie, których temperatura ciała silniej podąża za temperaturą wody). Dodatkowo wzrost temperatury ciała o 10°C ponad dwukrotnie zwiększa rutynowe tempo metabolizmu. W praktyce przekłada się to na konieczność zdobywania większej ilości pokarmu, by utrzymać szybkie tempo życia. Ubywa siedlisk w oceanach Druga część problemu dotyczy fizyki wymiany ciepła. Wraz ze wzrostem rozmiaru ciała organizm może wytwarzać ciepło szybciej, niż potrafi je oddać. Duże ciała skuteczniej zatrzymują ciepło, a u ryb mezotermicznych efekt ten nasila się przez wysokie tempo metabolizmu. Badacze wyliczyli teoretyczne progi równowagi cieplnej, czyli takie temperatury wody, powyżej których wielkie ryby nie są w stanie pozbywać się ciepła dość szybko, aby utrzymać stabilną temperaturę ciała bez zmiany zachowania lub fizjologii. W badaniu pojawia się konkretny punkt odniesienia: mezotermiczny rekin o masie około jednej tony może mieć trudność z zachowaniem równowagi cieplnej w wodach powyżej około 17°C. Jeśli takie warunki stają się częstsze, odpowiednie siedliska mogą się kurczyć, szczególnie latem. To zwiększa presję na przesuwanie zasięgów ku wyższym szerokościom geograficznym, do chłodniejszych akwenów, albo w głąb morza, gdzie temperatura spada. Dlatego np. rekiny zaczynają opuszczać rafy koralowe. Przyszłość wielkich ryb jest niepewna Z takiej sytuacji wielkie ryby mają kilka wyjść. Mogą zwolnić tempo pływania, by ograniczyć produkcję ciepła, zmienić przepływ krwi, aby regulować oddawanie ciepła albo schodzić w chłodniejsze głębiny. Każda z tych strategii wiąże się z konsekwencjami: może utrudniać żerowanie i pogoń za ofiarą, zwłaszcza gdy przewaga drapieżnika opiera się na prędkości i mocy. Autorzy opisują „podwójne zagrożenie”: rosnące ryzyko przegrzania nakłada się na wysokie potrzeby energetyczne. Do tego dochodzi jeszcze presja ze strony rybołówstwa, dotykająca zarówno same ryby mezotermiczne, jak i gatunki, którymi się żywią. W takiej sytuacji nawet niewielkie ograniczenie dostępu do pokarmu może dać katastrofalne skutki. Warto pamiętać, że wiele gatunków, takich jak tuńczyk błękitnopłetwy jest już skrajnie zagrożonych wskutek przełowienia, a ludzie masowo poławiają także rekiny. Źródło: Science
Epoka lodowcowa trwa od milionów lat. Obecne ocieplenie jest jedynie krótkim interglacjałem
Epoka lodowcowa potocznie kojarzona jest z jedną długotrwałą zimą. W rzeczywistości termin ten odnosi się do skomplikowanego cyklu glacjałów i interglacjałów, w którym okresy arktycznego chłodu były przerywane fazami ocieplenia, nierzadko przewyższającymi temperaturami obecne optimum holoceńskie.
Spis treści: Ramy chronologiczne epoki lodowcowej Mechanizmy napędowe epoki lodowcowej Przebieg zlodowaceń na ziemiach polskich Epoka lodowcowa nie była jedynie okresem przetrwania w surowych warunkach, lecz czasem fundamentalnej przebudowy ziemskich ekosystemów i rzeźby terenu. Cykliczność zlodowaceń, sterowana przez mechanikę orbitalną Ziemi, stworzyła unikatowe warunki dla rozwoju specyficznej megafauny i wymusiła na wczesnych homininach rozwój technologii oraz struktur społecznych. Jej wpływ na współczesny świat jest wszechobecny, od ukształtowania granic, determinowanych przez pradoliny i systemy rzeczne, po globalny obieg węgla. Wieloletnia zmarzlina, która uformowała się w plejstocenie, wciąż zalega pod znaczną częścią Syberii, Alaski i Kanady, a w reliktowej formie – nawet pod Suwalszczyzną. Ramy chronologiczne epoki lodowcowej Współczesna nauka umieszcza początek epoki lodowcowej, utożsamianej z plejstocenem w punkcie zwrotnym historii geologicznej, około 2,53 do 2,58 miliona lat temu. To właśnie wtedy nastąpiło gwałtowne ochłodzenie klimatu na półkuli północnej, co zainicjowało trwający do dziś czwartorzędowy cykl zlodowaceń. Warto podkreślić, że planeta wciąż znajduje się w epoce lodowcowej, a obecny holocen, trwający od około 11 700 lat, jest jedynie kolejnym interglacjałem – krótką, ciepłą przerwą w zimnym świecie, naśladującą wcześniejsze optima klimatyczne, takie jak interglacjał eemski sprzed 130 000 lat. Plejstocen należy dzielić na kilka kluczowych faz, z których każda charakteryzowała się inną dynamiką zmian temperatury i zasięgiem lodu. Na początku tego okresu, aż do około miliona lat temu, cykle zlodowaceń powtarzały się co 41 000 lat, co było bezpośrednio powiązane ze zmianami nachylenia osi obrotu Ziemi. Jednak po tzw. przełomie środkowoplejstoceńskim, mechanizm ten uległ zmianie, a dominującym cyklem stał się okres 100-tysięczny, w którym lądolody narastają powoli przez około 90 000 lat, by następnie gwałtownie cofnąć się w ciągu zaledwie 10 000 lat. Mechanizmy napędowe epoki lodowcowej Nie można mówić o jednej przyczynie inicjacji i cykliczności epok lodowcowych. Nadrzędną rolę odgrywają periodyczne zmiany parametrów orbity ziemskiej, opisane przez Milutina Milankovicia. Te tzw. cykle Milankovicia determinują ilość energii słonecznej, docierającej do poszczególnych szerokości geograficznych, szczególnie w newralgicznych dla wzrostu lodowców miesiącach letnich na półkuli północnej. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/czwartorzed-to-okres-zlodowacen-i-powstania-czlowieka-jak-wygladalo-ostatnie-2-6-miliona-lat-historii-ziemi-fot-getty-images-b830cdd.jpg" width="2127" height="1409" alt="Czwartorzęd to okres zlodowaceń i powstania człowieka. Jak wyglądało ostatnie 2,6 miliona lat historii Ziemi? (fot. Getty Images)" title="Czwartorzęd to okres zlodowaceń i powstania człowieka. Jak wyglądało ostatnie 2,6 miliona lat historii Ziemi? (fot. Getty Images)" /> Pierwszym czynnikiem, na który należy tu wskazać, jest ekscentryczność, czyli zmienność kształtu orbity ziemskiej od niemal kołowej do eliptycznej, zachodząca w cyklu około 100 000 lat. Wpływa ona na różnice w nasłonecznieniu planety w zależności od jej odległości od Słońca. Drugim jest nachylenie ekliptyki, które waha się między 22,1 stopnia a 24,5 stopnia w cyklu 41 000 lat. Mniejsze nachylenie niweluje różnice między porami roku – chłodne lata nie pozwalają na całkowite stopnienie zimowego śniegu, co prowadzi do jego akumulacji i transformacji w lód lodowcowy. Trzecim czynnik to precesja, czyli zataczanie przez oś Ziemi stożka w przestrzeni w cyklu ok. 21–23 tysięcy lat, co zmienia termin występowania pór roku względem peryhelium. Czynniki ziemskie Poza czynnikami orbitalnymi, istotną rolę odgrywają ziemskie mechanizmy sprzężeń zwrotnych. Aktywność wulkaniczna może wprowadzać do atmosfery ogromne ilości popiołów blokujących promieniowanie słoneczne, co staje się bezpośrednim zapalnikiem ochłodzenia. Kluczowym procesem jest również efekt albedo: rosnąca powierzchnia lodu odbija więcej światła słonecznego z powrotem w przestrzeń kosmiczną, co prowadzi do dalszego spadku temperatury i przyspieszenia wzrostu lądolodu. Tworzy to coś w rodzaju samonapędzającej się pętli chłodu. Przebieg zlodowaceń na ziemiach polskich Polska stanowi jeden z najlepiej udokumentowanych obszarów badań plejstoceńskich w Europie, ze względu na wielokrotne transgresje lądolodu skandynawskiego na jej terytorium. Każde zlodowacenie miało inny zasięg i w unikatowy sposób przekształciło podłoże geologiczne. Zlodowacenia południowopolskie (zespół glacjałów Sanu) charakteryzowały się największą ekspansją, wnikając głęboko w doliny górskie Karpat i Sudetów i przechodząc przez Bramę Morawską. W tym czasie masy lodu przykrywały niemal cały kraj, co doprowadziło do gigantycznej erozji starszych osadów. Z kolei zlodowacenia środkowopolskie (Odry i Warty) pozostawiły po sobie rzeźbę staroglacjalną, widoczną dziś na Nizinach Środkowopolskich. Formy te są obecnie mocno spłaszczone, a jeziora, które niegdyś tam istniały, uległy całkowitemu zanikowi lub wypełnieniu osadami. Ostatnie zlodowacenie, zwane północnopolskim lub zlodowaceniem Wisły, osiągnęło swój maksymalny zasięg około 20 000 lat temu, w fazie leszczyńskiej. Czoło lądolodu wyznaczało wówczas linię łączącą Zieloną Górę, Leszno, Konin i Płock. To właśnie temu glacjałowi zawdzięczamy rzeźbę młodoglacjalną północnej Polski, charakteryzującą się świeżymi formami terenu, takimi jak wysokie wzgórza morenowe i głębokie jeziora rynnowe. Specyfika regionu śląskiego Wpływ epoki lodowcowej na południową Polskę, a w szczególności na Śląsk, był równie istotny, choć należy podkreślić, że objawiał się w innych formach. Podczas gdy północ była przykryta lodem, południe znajdowało się w strefie peryglacjalnej – obszarze o skrajnie zimnym, suchym klimacie, zdominowanym przez wieloletnią zmarzlinę. To przyczyniło się do powstania pokryw lessowych. Wiatr wiejący od czoła lądolodu wywiewał drobny pył kwarcowy z osadów polodowcowych i osadzał go na wyżynach. Tak powstały potężne pokłady lessu na Płaskowyżu Głubczyckim, Wyżynie Lubelskiej i Przedgórzu Sudeckim. Less ten jest skałą macierzystą dla najżyźniejszych gleb w Polsce – czarnoziemów, co do dziś determinuje rolniczy charakter tych regionów. W Sudetach i Tatrach, które nie były całkowicie przykryte przez lądolód kontynentalny, rozwijały się lodowce górskie. Ich działalność erozyjna doprowadziła do przekształcenia dolin V-kształtnych w szerokie doliny U-kształtne i powstania gołoborzy. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Topnieje kawałek Alaski wielkości połowy Polski. Według geologów klimat już nigdy nie będzie taki sam
Wyobraź sobie, że obszar wielkości połowy Polski nagle zaczyna „przeciekać” do oceanu. Na dalekiej północy Alaski wieczna zmarzlina właśnie traci swoją integralność, zamieniając krystalicznie czyste rzeki w brunatny koktajl pełen organicznego węgla. Dzięki komputerowej symulacji naukowcy z University of Massachusetts Amherst zobaczyli, że lodowa kapsuła czasu właśnie pękła. Arktyka, jaką znaliśmy, chyba właśnie przechodzi do historii.
Zespół geologów pod kierunkiem prof. Michaela Rawlinsa wykonał coś na kształt cyfrowego „badania rentgenowskiego” Arktyki. Wykorzystując moc superkomputera badacze prześwietlili 44 lata historii regionu North Slope (o powierzchni mniej więcej połowy naszego kraju) z niespotykaną dotąd precyzją – analizując każdy kilometr kwadratowy lądu. To, co zobaczyli w danych z lat 1980–2023, to obraz klimatycznego krwotoku: rzeki Alaski, niegdyś stabilne, dziś pompują do Morza Beauforta rekordowe ładunki węgla, który miał pozostać zamrożony na zawsze. Swoje wyniki opublikowali w czasopiśmie „Global Biogeochemical Cycles”. Dlaczego klimat Ziemi zależy od arktycznych rzek? Rzeki Arktyki pełnią funkcję gigantycznego układu krwionośnego planety. Mimo że Ocean Arktyczny to zaledwie 1% objętości oceanów świata, trafia do niego aż 11% całkowitego globalnego spływu rzecznego. Choć nazwa „wieczna zmarzlina” sugeruje niezmienność, w rzeczywistości składa się ona z dwóch warstw. Na samym wierzchu znajduje się tzw. warstwa czynna, która naturalnie rozmarza latem i zamarza zimą. Pod nią rozciąga się grunt zamrożony nieprzerwanie od tysięcy lat. Obecnie, z powodu gwałtownego ocieplenia Arktyki, granica między nimi przesuwa się coraz głębiej. Głębsze rozmarzanie, większe zagrożenie To pogłębianie się warstwy czynnej jest mechanizmem napędowym kryzysu. Gdy ciepło dociera do pokładów ziemi, które nie widziały słońca od czasów epoki lodowcowej, dochodzi do aktywacji uśpionej materii organicznej. Bakterie i mikroorganizmy zaczynają „trawić” starożytne szczątki roślin i zwierząt, uwalniając do rzek ogromne ilości rozpuszczonego węgla organicznego (DOC). Szacuje się, że co roku z tego źródła do atmosfery trafia ponad 275 mln ton dwutlenku węgla. To nie jest zwykły osad – to paliwo dla klimatycznego ocieplenia. Gdy ten węgiel trafi do oceanu lub atmosfery jako dwutlenek węgla i metan, tworzy dodatnie sprzężenie zwrotne: więcej gazów cieplarnianych powoduje wyższe temperatury, co z kolei prowadzi do jeszcze głębszego rozmarzania zmarzliny. Superkomputer na tropie „starożytnego węgla” Dlaczego badanie Michaela Rawlinsa jest tak ważne? Dotychczasowe modele klimatyczne działały w dużej skali (siatki 25x25 km), co sprawiało, że mniejsze rzeki i strumienie były dla naukowców „niewidzialne”. Dzięki rozdzielczości jednego kilometra, zespół z UMass Amherst zyskał wgląd w arktyczne „kapilary” – tysiące drobnych cieków wodnych, które odprowadzają wodę z rozmarzającego gruntu. To właśnie te małe strumienie są głównymi szlakami, którymi węgiel ucieka do Morza Beauforta. Dzięki temu wiemy już, że skala wycieku węgla jest znacznie większa, niż przypuszczano, a proces ten nie jest równomierny – najbardziej dramatyczne zmiany zachodzą na płaskich terenach północno-zachodniej Alaski. Tam materia organiczna gromadziła się nieprzerwanie od tysięcy lat. Koniec pór roku jakie znamy: roztopy w październiku? Najbardziej zaskakującym wynikiem badań jest tempo wydłużania się sezonu roztopów. Obecnie wieczna zmarzlina rozmarza nawet we wrześniu i październiku – to o kilka tygodni dłużej niż jeszcze kilkanaście lat temu. – To starożytny węgiel. Im dalej na zachód, tym teren jest bardziej płaski, co oznacza więcej materii z rozkładających się roślin, która gromadziła się przez dziesiątki tysięcy lat – wyjaśnia prof. Rawlins. Rozmarzanie tych pokładów zmienia zasolenie morza, procesy biogeochemiczne i cały łańcuch pokarmowy w Arktyce. – Rozpaczliwie potrzebujemy więcej takich badań łączących ląd z oceanem, jeśli mamy w pełni zrozumieć problem globalnego ocieplenia – podsumowuje geolog. Źródło: Global Biogeochemical Cycles Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Gorączka krwotoczna i kleszcze giganty. Choroby tropikalne na dobre rozgościły się w Europie
Choroby dotąd kojarzone z odległymi tropikami coraz częściej pukają do drzwi europejskich domów. To, co kiedyś było jednostkowym przypadkiem „przywiezionym” z wakacji, dziś staje się lokalnym ogniskiem zakażeń. Prof. Maciej Grzybek z Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego ostrzega: zmiany klimatu i globalizacja trwale przesunęły granice ryzyka epidemiologicznego. Także w Polsce musimy się na to przygotować.
Według gdańskiego biologa w całej Europie zaczynamy obserwować nie tyle pojedyncze przypadki egzotycznych schorzeń, a systemowe przesunięcie ryzyka występowania chorób tropikalnych. Przyczyny tego stanu rzeczy są złożone: od gwałtownych zmian klimatu, przez przekształcenie środowiska, aż po zwiększenie liczby przemieszczających się ludzi. Najbardziej uderzającym efektem ocieplenia jest jednak całkowita zmiana cyklu życiowego wektorów, czyli organizmów przenoszących patogeny. Tropiki w strefie umiarkowanej: koniec wyraźnych pór roku Jeszcze dekadę temu np. kleszcze pospolite wykazywały dwa bardzo wyraźne szczyty aktywności – wiosenny oraz jesienny, przedzielone okresem letniej i zimowej hibernacji. Dzisiaj ta sezonowość drastycznie się zaciera. Krótkie i łagodne zimy sprawiają, że kleszcze nie przechodzą w stan pełnego uśpienia, a ich aktywność może trwać niemal przez cały rok, jeśli temperatura utrzymuje się powyżej kilku stopni Celsjusza. Dla nas, ludzi, oznacza to radykalne wydłużenie okresu narażenia. Ryzyko zakażenia krętkami Borrelia burgdorferi (boreliozą) czy wirusem kleszczowego zapalenia mózgu nie dotyczy już tylko majowych spacerów. Z powodu coraz cieplejszych nocy i wczesnych wiosen ekspozycja na patogeny zaczyna się już w lutym i trwa nieprzerwanie do późnego listopada. Globalizacja to autostrada dla patogenów Intensywny ruch lotniczy i handel sprawiają, że wirusy mogą pokonać tysiące kilometrów w ciągu kilku godzin. Jeśli w danym regionie Europy obecne są tzw. kompetentne wektory (organizmy zdolne do przenoszenia patogenu), nawet jeden zakażony podróżny może zainicjować lokalną transmisję. Takim patogenem, który na stałe zadomowił się na naszym kontynencie, jest wirus Zachodniego Nilu. Od 2010 roku obserwujemy wyraźną intensyfikację jego ognisk, co w wielu krajach południowej i środkowej Europy skutkuje ciężkimi zachorowaniami, a nawet zgonami. Komary tygrysie i denga: Lekcja z Fano Uwagę naukowców przyciągają także nowe komary z rodzaju Aedes, które przenoszą dengę, Zikę i chikungunyę. Prof. Grzybek przypomina o ognisku dengi z 2024 roku we włoskim Fano. Zbyt późne rozpoznanie pierwszych przypadków pozwoliło wirusowi na swobodną, lokalną transmisję. Choć sama obecność komara nie oznacza jeszcze epidemii, drastycznie podnosi prawdopodobieństwo wystąpienia choroby. Hyalomma – „kleszcze giganty” już w Polsce Nowym zagrożeniem, monitorowanym m.in. w ramach projektu „narodowe kleszczobranie”, są egzotyczne kleszcze-giganty z rodzaju Hyalomma. Są one znacznie większe od naszych rodzimych gatunków i potrafią aktywnie ścigać swoją ofiarę. Co o nich wiemy? Znajdowano je regularnie na Śląsku i w Wielkopolsce, w niektórych osobnikach wykryto bakterie Rickettsia aeschlimannii i mogą przenosić groźnego wirusa krymsko-kongijskiej gorączki krwotocznej. Choć w Polsce nie stwierdzono jeszcze obecności samego wirusa, ocieplenie sprzyja kolonizacji kraju przez te pajęczaki, które trafiają do nas na grzbietach ptaków migrujących. Czy Polska odrobiła lekcję z pandemii? Według prof. Grzybka nasz kraj wciąż wymaga systemowych zmian, aby skutecznie mierzyć się z nowymi zagrożeniami. – W mojej ocenie wysoko wyspecjalizowane ośrodki diagnostyczne i Państwowa Inspekcja Sanitarna wymagają wsparcia, aby przygotować się na wystąpienie potencjalnego ogniska. Musimy być przygotowani do diagnostyki, leczenia i prewencji, a nie odpowiadać na zagrożenia ad hoc – tłumaczy biolog. Kluczem do sukcesu ma być wdrożenie modelu One Health (Jedno Zdrowie). Zakłada on integrację danych o zdrowiu ludzi, zwierząt i stanie środowiska, co pozwala na szybsze wykrywanie patogenów, zanim te wywołają masowe zachorowania. Źródło: naukawpolsce.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nowy przybysz z Indo-Pacyfiku kolonizuje Europę. Duży krab „pływak” osiedla się u wybrzeży Włoch
Ulubione przez Polaków Morze Śródziemne przechodzi gwałtowną transformację ekologiczną, która dzieje się na naszych oczach – napędzają ją zmiany klimatu i nasze własne działanie. Jednym z najbardziej fascynujących zjawisk jest tzw. migracja lessepska – napływ obcych gatunków z Morza Czerwonego przez Kanał Sueski. W jej wyniku do mieszkańców Europy dołączył właśnie egzotyczny krab z Indo-Pacyfiku.
Najnowsze badanie opublikowane w czasopiśmie „Acta Ichthyologica et Piscatoria” dokumentuje błyskawiczną ekspansję kraba Gonioinfradens giardi w Morzu Jońskim, tuż u wybrzeży Włoch. Chociaż pierwsza obserwacja tego gatunku w okolicy Sycylii pochodzi z listopada 2025 roku (pojedynczy osobnik w Portopalo di Capo Passero), sytuacja szybko uległa zmianie. To już cała kolonia. Krab „pływak” kolonizuje Włochy W okresie od listopada 2025 do stycznia 2026 roku naukowcy udokumentowali obecność kolejnych 11 osobników kraba. To silny dowód na to, że gatunek ten przestał być jedynie „turystą” i zaczął tworzyć stabilne populacje w basenie Morza Śródziemnego. – Nasze odkrycia sugerują, że Gonioinfradens giardi przechodzi z fazy sporadycznych odnotowań do stałej obecności w centralnej części Morza Śródziemnego – wyjaśnia Francesco Tiralongo, główny autor badania. Czym charakteryzuje się nowy krab? Gonioinfradens giardi należy do rodziny pływakowatych (Portunidae) – tej samej, do której zaliczają się najbardziej agresywne i mobilne kraby świata. To, co wyróżnia go na tle rodzimych gatunków śródziemnomorskich, to unikalna budowa. Piąta para odnóży jest przekształcona w szerokie, spłaszczone wiosła (płetwy), co czyni go doskonałym i niezwykle szybkim pływakiem, a nie tylko piechurem kroczącym po dnie. Pod względem wizualnym budzi respekt: jego pancerz jest zazwyczaj nakrapiany, w odcieniach brązu i czerwieni, a krawędzie boczne zdobi sześć charakterystycznych, ostrych zębów. To właśnie ta „zbroja” oraz silne, ząbkowane szczypce czynią go skutecznym drapieżnikiem. W swojej nowej niszy ekologicznej G. giardi żywi się głównie małżami, ślimakami oraz mniejszymi skorupiakami, co może prowadzić do bezpośredniej konkurencji pokarmowej z lokalnymi gatunkami Rybacy jako pierwsi widzą zmiany Pierwszymi, którzy widzą zmiany w Morzu Śródziemnym, są ludzie, którzy poświęcili mu całe życie. Rybacy szybko dostrzegają nawet najdrobniejsze niuanse, dlatego naukowcy postanowili zintegrować swoje dane z ich „organoleptycznymi” obserwacjami i poprosić o pomoc. Wykorzystanie tradycyjnego sprzętu rybackiego pozwoliło na wyłowienie tuzina osobników w zaledwie dwa miesiące, co jasno wskazuje, że warunki środowiskowe stają się dla tego gatunku coraz bardziej sprzyjające. W miarę jak wody wokół Sycylii i w całym basenie Morza Jońskiego stają się cieplejsze, bariera termiczna, która wcześniej powstrzymywała migrację lessepską, znika. Krab ten nie tylko znajduje tu odpowiednią temperaturę do życia, ale – co ważniejsze – do efektywnego rozmnażania się, co potwierdzają znaleziska wielu osobników w różnym wieku w tak krótkim czasie. Co istotne, tegoroczne połowy wyznaczają najdalej na zachód wysuniętą granicę występowania tego kraba w całym Morzu Śródziemnym. Nowy krab może być zagrożeniem dla ekosystemu Duże, obce skorupiaki mogą wywołać efekt kaskadowy w lokalnych ekosystemach. Główne obawy naukowców dotyczą konkurencji o zasoby z rodzimymi gatunkami krabów czy potencjalnego wpływu na lokalne rybołówstwo. – Błyskawiczne pojawienie się tego gatunku pokazuje, jak szybko ekosystemy śródziemnomorskie reagują na zmiany środowiskowe – dodaje współautor badania, Alberto Felici. Dokumentowanie tych wczesnych faz osiedlania się jest kluczowe dla tworzenia strategii zarządzania kryzysowego i ochrony rodzimej fauny. Obecność G. giardi jest żywym dowodem na to, że parametry fizykochemiczne Morza Śródziemnego upodabniają się do wód tropikalnych. Źródło: Acta Ichthyologica et Piscatoria Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zima nuklearna to globalny skutek wojny jądrowej. Może trwać dziesiątki lat i doprowadzić do wyginięcia życia na Ziemi
Wojna nuklearna może w krótkim czasie doprowadzić do śmierci milionów ludzi. Jednak ci, którzy przetrwaliby eksplozje i uniknęli napromieniowania, niekoniecznie uniknęliby śmierci. Zawieszony w powietrzy pył doprowadziłby do drastycznego spadku temperatury na naszej planecie oraz utrzymującej się przez wiele lat ciemności. To tzw. zima nuklearna.
Spis treści: TTAPS, czyli jak nie zostać dinozaurem Eksplozja nuklearna Ciemna, zimna noc Długofalowe skutki zimy nuklearnej Termin „zima nuklearna” odnosi się do hipotetycznego zjawiska klimatycznego, które mogłoby wystąpić po zakrojonej na szeroką skalę wojnie jądrowej. Według autorów analiz dotyczących skutków użycia bomb atomowych, ich detonacje wprowadziłyby do atmosfery ogromne ilości dymu i pyłu, zdolne wywołać efekt „antycieplarniany”. Ziemia ochłodziłaby się do temperatury poniżej zera, a utrzymujący się pył doprowadziłby do długotrwałej ciemności. Miałoby poważne konsekwencje zarówno dla naturalnych ekosystemów, jak i dla przetrwania nas, ludzi. Doprowadziłoby też do wyginięcia wielu gatunków roślin i zwierząt, co skutkowałoby masowym głodem wśród ocalałych. Skutki takiej katastrofy widzimy m.in. w grze i serialu „Fallout”. TTAPS, czyli jak nie zostać dinozaurem Sformułowanie scenariusza zimy nuklearnej jest w znacznej mierze wynikiem prac zespołu badawczego powołanego w 1982 roku przez Narodową Akademię Nauk (NAS). NAS poprosiła Richarda B. Turco, Owena B. Toona, Thomasa P. Ackermana, Jamesa B. Pollacka i Carla Sagana – zespół znany później jako TTAPS (od pierwszych liter ich nazwisk) – o zbadanie możliwych skutków pyłu wznoszonego przez detonacje jądrowe. Zespół TTAPS składał się z naukowców, którzy wcześniej badali różne efekty atmosferyczne cząstek pyłu, w tym konsekwencje erupcji wulkanicznych, zachowanie burz pyłowych na Marsie oraz teorie masowych wymierań spowodowanych uderzeniami planetoid lub komet. Jednym z najbardziej niepokojących wyników badań TTAPS było wykazanie, że pełnoskalowa wymiana jądrowa wcale nie jest konieczna do wywołania zimy nuklearnej. Przy założeniu, że taka wymiana oznaczałaby łączną moc wybuchową około dwudziestu pięciu tysięcy megaton, zima nuklearna mogłaby zostać wywołana znacznie mniejszymi konfliktami w zakresie od trzech do pięciu tysięcy megaton, w zależności od charakteru celów. Jednak nawet ograniczona wymiana jądrowa mogłaby wywołać znaczące, globalne zmiany klimatyczne z powodu wzorców cyrkulacji atmosferycznej. Potencjalne skutki obejmują rozległe skażenie radioaktywne oraz zwiększoną ekspozycję na szkodliwe promieniowanie ultrafioletowe w wyniku zubożenia warstwy ozonowej. Eksplozja nuklearna Wszystko zaczyna się od eksplozji bomby atomowej. Mniej niż jedna milionowa sekundy po detonacji materiał jądrowy zmienia się z ciała stałego w szybko rozszerzającą się kulę ognia. Po ochłodzeniu się para z bomby kondensuje w cząstki stałe, zawierające radioaktywne pozostałości wybuchu jądrowego. Cząstki opadające z radioaktywnych chmur określamy mianem opadu promieniotwórczego. Drobne cząstki z radioaktywnych chmur mogą pozostawać w stratosferze przez lata, wielokrotnie okrążając planetę. Im dłużej cząstki pozostają w powietrzu, tym słabsza będzie ich radioaktywność w chwili dotarcia do powierzchni. Okresy półtrwania izotopów promieniotwórczych z broni jądrowej wahają się od ułamka sekundy do miliardów lat. Opad radioaktywny może również powstać bez użycia broni atomowej. Może go wytworzyć awaria reaktora nuklearnego, jak to miało miejsce, gdy w 1986 roku eksplodował reaktor w Czarnobylu. Błąd operatora w połączeniu z wadliwą konstrukcją doprowadził do dwóch eksplozji chemicznych, które uniosły tysiąctonową płytę osłonową z rdzenia reaktora, wyrzucając cząstki radioaktywne na wysokość ponad siedmiu kilometrów i wywołując serię pożarów. Wywołane pożarami emisje utworzyły na wysokości około 1,5 kilometra chmurę radioaktywną. Ogień płonął przez kolejne dni, nieustannie zasilając radioaktywną chmurę. Ciemna, zimna noc Teoria zimy nuklearnej zakłada, że ogromne ilości dymu i pyłu wprowadzone do atmosfery przez detonacje jądrowe obniżyłyby temperatury na Ziemi poniżej punktu zamarzania wody. To wraz zasłonięciem nieba pyłem i zmniejszeniem ilości światła słonecznego docierającego do powierzchni, poskutkowałoby przedłużającym się chłodem i ciemnością. Wtórne efekty opadu radioaktywnego i toksycznych substancji niesionych przez dym i pył również byłyby niezwykle rozległe. Połączone skutki zimy nuklearnej mogłyby być wystarczające, aby doprowadzić do ostatecznego wyginięcia życia roślin i zwierząt, a być może także samej ludzkości. Choć niebezpieczne materiały radioaktywne mogą zostać wprowadzone do atmosfery w wyniku awarii elektrowni jądrowych, scenariusz zimy nuklearnej jest znacznie silniej związany z wojenną wymianą broni jądrowej. W zależności od skali do atmosfery mogłoby zostać wprowadzonych od 100 do 300 milionów ton metrycznych dymu i cząstek sadzy. To ilość wystarczająca, aby zmniejszyć dopływ światła słonecznego do powierzchni o ponad 90 procent. Dym pochodziłby z ogromnych burz ogniowych wywołanych detonacjami nad miastami lub dużymi ośrodkami przemysłowymi, tak potężnych, że generowałyby konwekcyjne wiatry o sile huraganu. Podobne do tych, których doświadczyły ofiary alianckiego bombardowania Drezna w Niemczech podczas II wojny światowej. Burze ogniowe w nowoczesnych ośrodkach miejskich pochłaniałyby nie tylko budynki i dobra materialne, lecz także ogromne ilości tworzyw sztucznych, lekkich metali i wielu syntetycznych chemikaliów o wciąż nieznanym potencjale. Długofalowe skutki zimy nuklearnej Choć tym, co budzi nasze największe przerażenie jest nagła śmierć w wyniku eksplozji nuklearnej tysięcy ludzi, to wtórne, długoterminowe straty są jeszcze bardziej wstrząsające. Pozbawiona ciepła i światła słonecznego znaczna część Ziemi doświadczyłaby stanu temperatur poniżej zera i ciągłej ciemności – nawet w południe – trwającego przez wiele lat. Wśród ocalałych z nuklearnego holokaustu zimno, ekspozycja na warunki atmosferyczne oraz niezwykły stres psychologiczny i brak opieki medycznej prowadziłyby do dalszych śmierci. W ciągu kolejnych sezonów nastąpiłoby załamanie naturalnego łańcucha pokarmowego. Ocala­li walczyliby o żywność, wodę i schronienie w świecie pozbawionym zaawansowanej infrastruktury i technologii, które dziś są oczywistością. Brak światła słonecznego przerwałby procesy fotosyntezy u roślin, niszcząc rolnictwo. Dzikie gatunki roślin również zostałyby dotknięte. Wkrótce nastąpiłoby masowe wymieranie gatunków kręgowców zależnych od roślin jako źródła pożywienia. W oceanach populacja fitoplanktonu, stanowiąca podstawę łańcucha pokarmowego dla wielu dużych gatunków, uległaby załamaniu, a wiele większych gatunków organizmów wodnych również stanęłoby w obliczu wyginięcia. Źródła wody i żywności oddalone nawet o setki lub tysiące kilometrów od miejsc detonacji zostałyby skażone w wyniku atmosferycznego transportu materii radioaktywnej oraz toksycznych substancji z płonących miast. Populacje ludzkie również by się zmniejszyły, czyniąc gatunek podatnym na ostateczne wyginięcie. Obszary przybrzeżne – w przeciwieństwie do wnętrz kontynentów, gdzie konwekcja byłaby niemal nieobecna przez lata – mogłyby doświadczać burz o niespotykanej sile, gdy stosunkowo ciepłe i wilgotne masy powietrza znad oceanów zderzałyby się z wychłodzonymi masami powietrza nad lądem. Zima nuklearna byłaby prawdziwą apokalipsą wywołaną na żądanie człowieka. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Odkryto sekretną broń do walki ze zmianami klimatu: bobry. Musimy je uratować
Czy można walczyć z globalnym ociepleniem przy pomocy… bobrów? Jeszcze niedawno mogłoby to brzmieć jak żart opowiadany w niedzielę przy rodzinnym stole. Dziś naukowcy zamykają usta niedowiarkom i pokazują, że te zwierzęta są jednymi z największych sprzymierzeńców planety w kontekście pochłaniania dwutlenku węgla. Udowodnił to szwajcarski eksperyment.
W północnej Szwajcarii, nad niepozornym strumieniem, znikąd pojawiły się bobry. Jak to mają w zwyczaju: zaczęły ścinać drzewa, budować tamy i… zamieniły wąski potok w mozaikę rozlewisk. Dla okolicznych mieszkańców był to problem. Dla naukowców – niespodziewany sojusznik w walce z emisją dwutlenku węgla. Zainteresowani badacze zmierzyli, ile dwutlenku węgla pochłania takie mokradło. Okazało się, że nawet 146 ton rocznie – tyle, ile produkuje spalenie ponad tysiąca baryłek ropy. Okazało się, że „dzika inżynierka” bobrów nie tylko zwiększa bioróżnorodność czy zatrzymuje wodę, ale też sprawia, że cały fragment doliny zamienia się w skuteczny magazyn węgla. Dlaczego bobrowe mokradła są tak skuteczne? Bobry zmieniają charakter rzek. Zatrzymują wodę, powodują powstawanie rozlewisk i powolny rozkład materii organicznej. Zamiast wypłukiwać resztki roślin do oceanu, bobrowe tamy zatrzymują je w osadach. Tam, bez dostępu tlenu, gniją bardzo wolno, zamieniając się w torf – a to doskonały magazyn węgla na lata. Każda tama to nie tylko inżynieryjny majstersztyk, ale i naturalny pochłaniacz CO₂. Zespół oszacował, że na terenach zalewowych nadających się do ponownego zasiedlenia przez bobry w Szwajcarii, powstałe w ten sposób mokradła mogłyby zrównoważyć od 1,2% do 1,8% rocznej emisji dwutlenku węgla w Szwajcarii. – Bobry nie rozwiążą problemu zmiany klimatu, ale nasze badania pokazują, że ci naturalni inżynierowie mogą po cichu pomóc krajobrazom rzecznym magazynować więcej węgla przez kolejne dekady – mówi Live Science Lukas Hallberg, główny autor badania z Uniwersytetu W Birmingham. Bobry jako remedium na powodzie, susze i pożary Zmiany klimatu powodują, że ekstremalne zjawiska pogodowe są coraz częstsze. Powodzie i susze zaczynają się nasilać, a naukowcy szukają pomocy z każdej strony. Okazuje się, że ukrywa się ona pod postacią sympatycznych gryzoni z wyjątkowymi ogonami. Bobrowe rozlewiska magazynują wodę w czasie opadów i uwalniają ją powoli w czasie suszy (w Polsce pomagają magazynować nawet kilkaset milionów metrów sześciennych wody), a także ograniczają ryzyko pożarów, bo wilgotna gleba nie tak łatwo się zapala. Tam, gdzie powróciły bobry, roślinność rozkwita, a siedliska dla ptaków, płazów czy ryb – odradzają się błyskawicznie. Tamy bobrów poprawiają także jakość wody. Ciemna strona arktycznych bobrów Nie wszędzie działalność bobrów jest tak jednoznacznie korzystna dla środowiska. W Arktyce zwierzęta te przesuwają się na północ wraz z ociepleniem klimatu, a tamy bobrowe mogą powodować uwalnianie metanu z wiecznej zmarzliny – a to gaz cieplarniany kilkadziesiąt razy silniejszy od CO₂. Jednak w umiarkowanym klimacie Europy i Polski bilans korzyści dla środowiska jest zdecydowanie dodatni. Trzymajmy kciuki za powrót bobrów W ciągu ostatnich stuleci bobry niemal zniknęły z Europy – tępiono je dla futer i przez zmiany krajobrazu. Dziś wracają, m.in. dzięki reintrodukcji i odgrywają kluczową rolę w odbudowie naturalnych ekosystemów rzecznych. Są narzędziem, dzięki któremu dzika przyroda może samodzielnie rozwiązać problemy, z którymi człowiek zmaga się kosztownymi projektami inżynieryjnymi. Wystarczy jej zaufać. Ochrona bobrów w Polsce W Polsce bobry są objęte ochroną, chociaż nie zawsze tak było: w dawnych czasach spożywano ich mięso, a z powodu wodnego trybu życia Kościół katolicki uznawał je za ryby i pozwalał spożywać w czasie postu. Powinniśmy jednak nie tylko je chronić, ale świadomie wspierać ich obecność w krajobrazie. Badania i doświadczenia ze Szwajcarii pokazują, że przy odpowiedniej polityce bobry mogą stać się skuteczną, naturalną bronią w walce ze zmianami klimatu i suszami. To jeden z najtańszych i najbardziej efektywnych sposobów, by zwiększyć odporność polskich rzek i dolin na gwałtowne zjawiska pogodowe. A wiemy z ostatnich lat, że te zdarzają się coraz częściej. Kontrowersje związane z bobrami Dawniej polski rząd podejmował próby walki z bobrami, tłumacząc to zagrożeniem w czasie powodzi: nieświadomie mogą one zakłócać działanie naszych wałów przeciwpowodziowych. Biolog dr Andrzej Czech sugeruje jednak, że rozwiązanie jest banalnie proste: wystarczy wkopać siatkę na przestrzeni kilku kilometrów. To bardzo tani sposób. Jeśli zobaczysz ślady bobrów nad rzeką – nie przeszkadzaj im, nie naruszaj tam ani żeremi. Obserwuj z daleka, chociaż to zwierzęta dosyć płochliwe. Zdecydowanie trudniej jednak zaszczepić miłość do bobrów wśród rolników – jeśli jednak widzisz szkody wyrządzone przez bobry, zgłoś to służbom ochrony przyrody, zamiast samodzielnie je tępić. One pomogą zabezpieczyć uprawy bez szkody dla zwierząt. Na dłuższą metę przynoszą one zdecydowanie więcej pożytku, niż niedogodności. Źródło: Communications Earth & Environment, Live Science, Studia i Materiały Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
To nie „chemtrailsy”, ale mają swoje wady. Algorytmy pomogą oczyścić niebo ze smug kondensacyjnych
Smugi kondensacyjne pozostawiane przez samoloty mają swój udział w globalnym ociepleniu klimatu. Nowe testy z użyciem AI pokazują, że można je skutecznie eliminować, nie zużywając przy tym ani kropli paliwa więcej.
Smugi kondensacyjne (contrails) to sztuczne chmury lodowe typu cirrus w kształcie linii, powstające za samolotami na wysokości 8–13 km. Są efektem kondensacji i zamarzania pary wodnej ze spalin silnikowych w zimnym powietrzu. Utrzymują się od kilku minut do godzin. Choć w dzień odbijają światło słoneczne, nocą działają jak izolacja, zatrzymując ciepło przy powierzchni Ziemi. Przyczyniają się w ten sposób do globalnego ocieplenia, a ich efekt jest większy niż sama emisja dwutlenku węgla przez samoloty. W odpowiedzi na ten problem, Google i American Airlines przeprowadziły pionierski eksperyment. Wyniki są optymistyczne. Algorytmiczna precyzja w walce z „contrailsami” Zespół badawczy pod kierownictwem Dinesha Sanekommu z Google, we współpracy z American Airlines zaprzągł do pracy sztuczną inteligencję. Wykorzystując zaawansowane algorytmy, podjęto próbę zarządzania trasami przelotów tak, aby omijać rejony atmosfery szczególnie sprzyjające powstawaniu smug. Kluczem do sukcesu okazało się połączenie ogromnych zbiorów danych meteorologicznych z mocą obliczeniową AI. Program stworzony przez Google analizował wilgotność i temperaturę w górnych warstwach atmosfery, wskazując rejony, gdzie przelot maszyny niemal na pewno wywoła powstanie smugi. Trwający 17 tygodni eksperyment objął 2400 komercyjnych lotów na trasach z USA do Europy. Mechanizm był prosty: dyspozytorzy lotów otrzymywali od AI sugestię alternatywnej trasy lub pułapu lotu, które pozwalały ominąć krytyczne strefy. Eksperyment nie wymagał żadnych modyfikacji konstrukcyjnych ani zmian we flocie. Opierał się wyłącznie na inteligentnym planowaniu lotów. Spektakularne efekty i sztywne procedury Wyniki analizy zdjęć satelitarnych po zakończeniu testów pozytywnie zaskoczyły ekspertów. W przypadkach, w których piloci zdecydowali się na trasę zaproponowaną przez AI, ilość widocznych smug kondensacyjnych spadła o imponujące 62%. Szacunkowy wpływ na redukcję efektu ocieplenia wyniósł niemal 70%. Nie obyło się bez problemów. Zaledwie 112 z ponad 1200 lotów mających dostęp do narzędzia AI faktycznie zmieniło kurs. Powodem były obawy o bezpieczeństwo, koszty operacyjne oraz sztywne procedury. A jednak uśredniony wynik dla całej grupy 2400 lotów – redukcja o 11,6% – jest uznawany za sukces. Tym bardziej że zmiany nie pociągnęły za sobą zwiększonego zużycia paliwa. Przyszłość błękitnego nieba Choć badanie potwierdziło skuteczność AI, specjaliści, tacy jak Edward Gryspeerdt z Imperial College London, nieco studzą optymizm. Skomplikowana struktura korytarzy powietrznych i ogromny ruch sprawiają, że nie każdy samolot może zmienić trasę. Jednak nawet jeśli w skali globalnej udałoby się osiągnąć tylko 10-procentową redukcję smug, byłby to wynik nie do przecenienia w walce z kryzysem klimatycznym. Źródło: New Scientist Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Populacja ptaków maleje coraz szybciej. W tych regionach USA sytuacja jest dramatyczna
Nowe badania wykazały, że populacje ptaków w Ameryce Północnej drastycznie maleją. Co gorsza, tempo jest znacznie szybsze, niż dotychczas zakładano. Naukowcy odkryli, że najgorzej jest w trzech rolniczych regionach tego kontynentu.
Na łamach czasopisma naukowego „Science” ukazało się niepokojące badanie dotyczące populacji dzikich ptaków w Ameryce Północnej. Czesko-amerykański zespół przeanalizował występowanie tych zwierząt w latach 1987–2021. Okazało się, że w tym czasie doszło do znacznego przyspieszenia spadku ich liczebności – w szczególności w trzech regionach. Działalność człowieka a populacje ptaków „Działalność człowieka mogła przyspieszyć spadek liczebności populacji ptaków, ale przyspieszenie to pozostaje niedostatecznie zbadane” – napisali autorzy w swojej pracy. Naukowcy sprawdzili w sumie 261 gatunków, 54 rodzin i 10 siedlisk dla ponad 1000 tras ptasich wędrówek. „Wykazaliśmy średni spadek liczebności wszystkich ptaków na całym kontynencie z punktami krytycznymi w południowych i ciepłych częściach Ameryki Północnej, w regionie środkowoatlantyckim, na zachodzie kraju i w Kalifornii” – napisali badacze. Według autorów spadek populacji ptaków w tych częściach Ameryki Północnej odpowiada wzrostowi intensywności rolnictwa. Badacze porównali mapy zmian liczebności ptaków z danymi dotyczącymi użytkowania ziemi, zmian klimatycznych oraz innych form presji człowieka na środowisko. Najsilniejszą zależność zauważono właśnie w regionach o najbardziej intensywnej produkcji rolnej, gdzie dominują wielkoobszarowe uprawy oraz szerokie stosowanie nawozów i pestycydów. Rolnictwo może przyczyniać się do wymierania zwierząt Naukowcy podkreślają jednak, że ich analiza pokazuje przede wszystkim zależności statystyczne. Oznacza to, że trudno wskazać jeden konkretny czynnik odpowiedzialny za przyspieszenie spadku populacji. Najprawdopodobniej chodzi o kombinację kilku procesów. To przekształcanie naturalnych siedlisk w pola uprawne, coraz częstsze używanie chemicznych środków w rolnictwie, a także spadek liczebności owadów, które dla wielu gatunków ptaków stanowią podstawowe źródło pokarmu. Problem nie dotyczy przy tym tylko kilku szczególnie wrażliwych gatunków. Z analiz wynika, że aż 122 z 261 badanych gatunków – niemal połowa – wykazuje istotny spadek liczebności. W przypadku ponad 60 gatunków tempo tego spadku dodatkowo przyspiesza, co oznacza, że populacje kurczą się coraz szybciej niż w poprzednich dekadach. W ciągu analizowanych 35 lat liczba ptaków obserwowanych na trasach monitoringu zmniejszyła się średnio o około 15 procent. Rola ptaków w ekosystemach Badacze zwracają uwagę, że spadki są szczególnie wyraźne w cieplejszych częściach kontynentu. Może to sugerować, że oprócz zmian w użytkowaniu ziemi znaczącą rolę odgrywają także rosnące temperatury i inne skutki zmian klimatu. Zdaniem autorów pracy konsekwencje tych zmian mogą być poważne nie tylko dla przyrody, lecz także dla ludzi. Ptaki pełnią bowiem kluczowe funkcje w przyrodzie – m.in. ograniczają liczebność owadów, rozsiewają nasiona roślin i stanowią ważny element łańcuchów pokarmowych. Ich zanik może więc prowadzić do zaburzeń w funkcjonowaniu całych ekosystemów. Naukowcy podkreślają jednak, że proces ten nie musi być nieodwracalny. Ochrona siedlisk, ograniczenie presji rolnictwa na środowisko oraz bardziej zrównoważone gospodarowanie krajobrazem mogą pomóc w odbudowie populacji. W wielu przypadkach przyroda potrafi stosunkowo szybko się regenerować, ale tylko jeśli tylko stworzy się jej odpowiednie warunki. Warto zauważyć, że w badaniu skupiono się wyłącznie na jednym kontynencie. A np. w Europie również obserwuje się wyraźny spadek populacji ptaków, który trwa od wielu dekad i jest jednym z najważniejszych sygnałów pogarszającego się stanu bioróżnorodności. Dane zbierane w ramach monitoringu prowadzonego przez m.in. European Environment Agency oraz BirdLife International wskazują, że od około 1980 roku liczebność ptaków lęgowych na naszym kontynencie zmniejszyła się o kilkanaście procent, co oznacza ubytek nawet o ponad pół miliarda osobników. Źródło: Science Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Morze Śródziemne wchodzi w nową fazę? Naukowcy mówią o kaskadowych zmianach
Zmiany klimatu w Morzu Śródziemnym nie ograniczają się do wzrostu temperatury. Ocieplenie wpływa także na strukturę i skład biologiczny wód. Najnowsze analizy wskazują na wyraźną zmianę w składzie planktonu. To może przełożyć się na przyszłość całego akwenu.
Morze Śródziemne jest jednym z obszarów o największej bioróżnorodności, a jednocześnie jednym z regionów najbardziej narażonych na zmiany klimatu. Do tej pory większość badań nad zmianami bioróżnorodności morskiej koncentrowała się głównie na organizmach, z którymi człowiek bezpośrednio wchodzi w interakcje lub które spożywa, takich jak ryby. Planktonowi poświęcano niewiele uwagi, pomimo jego fundamentalnej roli jako podstawy morskiej piramidy pokarmowej. Tę lukę postanowił wypełnić zespół hiszpańskich naukowców, który opublikował właśnie alarmujące wyniki analiz. Osady pełne informacji Aby wykryć zmiany zachodzące w Morzu Śródziemnym badacze przeanalizowali dane z osadów morskich z Morza Alborańskiego w zachodniej części oraz z Cieśniny Sycylijskiej w centralnej części Morza Śródziemnego. Próbki pobrano w czasie wyprawy morskiej na pokładzie statku badawczego. Świdry zagłębiły się na głębokość blisko 300 m metrów i w drugiej lokalizacji – ponad jednego kilometra. Osady te pełnią funkcję naturalnych archiwów. Zawarte są nich skamieniałe szczątki planktonu gromadzone przez lata. Na podstawie tych danych zrekonstruowano wzorce bioróżnorodności na przestrzeni ostatnich dwóch tysiącleci. Miniaturowe, ale bardzo ważne Badacze skupili się na dwóch dominujących grupach planktonu wapniejącego: kokolitoforach, które są fotosyntetycznymi mikroalgami oraz otwornicach planktonowych, które należą do zooplanktonu. Obie grupy odgrywają kluczową rolę w regulacji morskiego obiegu węgla i składu chemicznego wód morskich. Służą również jako skuteczne wskaźniki środowiskowe, bo rejestrują wczesne zmiany warunków panujących w wodach. Idą zmiany Jednym z najważniejszych odkryć jest wzrost liczebności Gephyrocapsa oceanica, gatunku kokolitofora, częściej występującego w tropikalnych wodach Atlantyku, który od dawna jest obecny w Morzu Śródziemnym i rozprzestrzenia się przez Cieśninę Gibraltarską. Podczas gdy różnorodność kokolitoforów gwałtownie wzrosła od początku ery przemysłowej, różnorodność otwornic spadła. Te przeciwstawne trendy są wyjaśnione różnicami w cechach fizjologicznych i ekologicznych oraz odzwierciedlają sposób, w jaki coraz cieplejsze, rozwarstwione i ubogie w składniki odżywcze morze faworyzuje niektóre gatunki kosztem innych. – Zmiany te są zgodne z prognozami wynikającymi z modeli klimatu i rozmieszczenia gatunków i wskazują na reorganizację społeczności planktonowych – mówi pierwszy autor badania, Arturo Lucas z Uniwersytetu Autonomicznego w Barcelonie. Małe organizmy – poważne konsekwencje Mikroskopijny plankton jest prawie niewidoczny gołym okiem, ale odgrywa kluczowe znaczenie w środowisku wodnym. Naukowcy ostrzegają, że trwające zmiany mogą mieć kaskadowy wpływ na funkcjonowanie ekosystemów morskich. – Należy pamiętać, że zmiany u podstawy sieci pokarmowej mogą rozprzestrzeniać się na wyższe poziomy troficzne, wpływając na ogólną równowagę ekosystemu morskiego – dodaje Patrizia Ziveri, badaczka z ICTA-UAB i współautorka badania. Morzu Śródziemnemu grożą poważne i gwałtowne zmiany fizykochemiczne oraz biologiczne, które są napędzane głównie przez antropogeniczne ocieplenie klimatu. A to może wpłynąć na to między innymi jakie ryby będą zamieszkiwać ten akwen w przyszłości. Źródło: Global and Planetary Change Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Chińczycy przekształcili pustkę w życie. Posadzili tyle drzew wokół pustyni, że stała się gigantycznym pochłaniaczem dwutlenku węgla
Obrzeża pustyni Takla Makan – jednej z największych i najsuchszych pustyń świata – zaroiły się od zasadzonych drzew. To według naukowców nie tylko zatrzymało pustynnienie obszaru, ale także zmieniło pustynię w ogromny pochłaniacz dwutlenku węgla. Twierdzą, że stworzyli „piaskowe płuca”.
Zaledwie kilkadziesiąt lat temu Takla Makan była symbolem pustki i skrajnej nieprzyjazności dla życia. Otoczona przez najwyższe góry świata, niemal całkowicie pozbawiona opadów i roślinności, rozrastała się w wyniku działalności człowieka i zmian klimatycznych. Jednak od wdrożenia programu Wielkiego Zielonego Muru Chiny podjęły się bezprecedensowego wyzwania zalesienia tego ekstremalnego obszaru. Co by nie mówić, efekt jest spektakularny. Pustynia Takla Makan to bardzo niegościnne miejsce Pustynia Takla Makan jest nieco większa od Polski. Rozciąga się na powierzchni ok. 337 000 km² (dla porównania powierzchnia naszego kraju wynosi 312 685 km²). Panujące na niej warunki są zbyt surowe dla większości roślin, a pustynia – przez którą niegdyś przebiegał Jedwabny Szlak – stale się powiększała. To jednak nie powstrzymało Chińczyków. Wielki Zielony Mur Chiński W 1978 roku chińskie władze zainicjowały gigantyczny program inżynierii ekologicznej – „Wielki Zielony Mur”. Celem była walka z narastającym problemem pustynnienia, które zagrażało rolnictwu, infrastrukturze i zdrowiu mieszkańców. Takla Makan i inne wielkie pustynie w Chinach (m.in. Gobi) powiększały się bowiem od lat 50. XX wieku, kiedy Państwo Środka przeszło masową urbanizację i ekspansję gruntów rolnych. Konwersja naturalnego terenu doprowadziła do większej liczby burz piaskowych, które zdmuchiwały glebę i osadzały piasek, powodując degradację ziemi i pustynnienie. Piasek pochłania wszystko Według raportu Konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zwalczania pustynnienia z 2013 roku pustynnienie, degradacja gleby i susze znacząco nasiliły się na całym świecie w XX i XXI wieku, szczególnie na obszarach suchych, półsuchych i umiarkowanie wilgotnych. W ciągu ostatnich 40 lat Ziemia straciła jedną trzecią swoich gruntów ornych w wyniku erozji i degradacji. Chińczycy chcą z tym walczyć Do 2024 roku w północnych Chinach w ramach projektu Wielkiego Zielonego Muru posadzono ponad 66 mld drzew, skupiając się także na obrzeżach pustyni Takla Makan – stworzono wokół niej dosłowną „zieloną granicę”, która miała zatrzymać piasek. Chińczycy twierdzą, że dzięki temu wysiłkowi pokrywa leśna kraju wzrosła z 10% powierzchni w 1949 roku do ponad 25% obecnie. Pustynia stała się pochłaniaczem CO2 Badania przeprowadzone przy współpracy prof. Yuk Yunga z Caltech oraz NASA Jet Propulsion Laboratory wykazały, że roślinność zasadzona wokół Takla Makan faktycznie pochłania więcej dwutlenku węgla niż emituje pustynia. Analizowano zarówno dane z obserwacji terenowych różnych typów pokrycia roślinnego, jak i dane satelitarne dotyczące opadów, aktywności fotosyntezy oraz poziomów CO2. Naukowcy odnotowali, że przez ogromną liczbę roślinności ilość opadów w porze wilgotnej (od lipca do września) była nawet 2,5 razy wyższa. To dodatkowo zwiększyło zazielenienie, intensywność fotosyntezy i – co za tym idzie – pochłaniania CO2. Międzynarodowe instytucje (np. NOAA) potwierdziły, że pustynia wykazuje wyraźny, długoterminowy trend wzrostu pochłaniania CO2. Jego poziom nad pustynią w sezonie wilgotnym spadł z 416 ppm do 413 ppm, co jest bezpośrednio związane ze wzrostem roślinności. Czy „Zielony Mur” działa? Według Chińczyków jednym z najbardziej widocznych efektów zalesiania była stabilizacja wydm oraz znaczące zmniejszenie częstotliwości burz piaskowych. Z badań prowadzonych na obrzeżach Takla Makan wynika, że liczba dni z intensywnymi zamieciami spadła z ponad 150 do mniej niż 50 rocznie. Wprowadzenie zielonych pasów wokół pustyni ograniczyło erozję wiatrową oraz zatrzymało proces przemieszczania się piasków na żyzne tereny rolnicze. Zalesianie miało także istotny wpływ na lokalny mikroklimat. Średnie roczne opady w regionie wzrosły z 53,6 mm do 110 mm, dzięki czemu korzystnie zmieniła się gospodarka wodna całej okolicy. To cieszy rolników. Nowo posadzone lasy przyczyniają się do zatrzymywania wody, ograniczają parowanie oraz łagodzą ekstremalne wahania temperatur. To z kolei stwarza lepsze warunki do życia nie tylko dla roślin, ale również zwierząt i ludzi. Program masowego zalesiania wokół pustyni Takla Makan to przykład ogromnej determinacji. Jednak przed „odtrąbieniem” gigantycznego sukcesu (jak to zwykle bywa w przypadku Chin) potrzebne są dalsze badania – te póki co zdają się potwierdzać chińskie twierdzenia. Z pewnością wielki, zielony pas wokół pustyni wielkości Polski wygląda imponująco. Źródło: PNAS, Science of The Total Environment, National Geographic Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
„Biały beton”: dlaczego olimpijskie trasy są dziś szybsze i groźniejsze niż kiedykolwiek?
Sztuczny śnieg zmienił narciarstwo. Choć dla kibiców trasy wyglądają tak samo jak dawniej, dla sportowców oznaczają zupełnie inne – i znacznie groźniejsze – warunki. Wszystko przez fizyczne właściwości kryształków „przemysłowego” śniegu.
W obliczu postępujących zmian klimatu naturalny śnieg w kurortach narciarskich staje się luksusem, a nie standardem. Naukowcy z University of Colorado Boulder, Keith Musselman i Agnes Macy, zwracają uwagę na coś, co dla przeciętnego widza przed telewizorem jest niewidoczne, ale dla zawodników kluczowe: transformację nawierzchni tras narciarskich. Dzisiejsze Igrzyska i zawody Pucharu Świata opierają się niemal w 100% na sztucznym śniegu. Choć z oddali trasy wyglądają naturalnie, w rzeczywistości są przemysłowym produktem, o właściwościach drastycznie odbiegających od naturalnego śniegu. Dla sportowców oznacza to, niestety, większe niebezpieczeństwo. Fizyka „białego betonu”: czym sztuczny śnieg różni się od naturalnego? Najważniejsza różnica między śniegiem naturalnym a sztucznym tkwi w budowie płatków. Naturalny śnieg formuje się w chmurach z pary wodnej, tworząc skomplikowane, sześcioramienne gwiazdki o dużej powierzchni i małej gęstości. Pomiędzy takimi kryształkami „mieści się” mnóstwo powietrza, co sprawia, że nawierzchnia jest miękka i podatna na nacisk. Tymczasem śnieg z armatek powstaje poprzez wyrzucanie wody pod ciśnieniem na zimnym powietrzu. Wynikiem tego procesu nie są płatki, lecz małe, gęste grudki, bardziej zbliżone do lodu niż śniegu. Trasa przygotowana z takiego materiału także ma gęstość bliższą lodu. Dla narciarzy oznacza to jazdę po nawierzchni ekstremalnie twardej, nazywanej potocznie „betonem”. Taka trasa mniej się niszczy pod wpływem przejazdu wielu zawodników, co zapewnia teoretycznie równe szanse startowe. Ale jednocześnie staje się szybsza i bardziej niebezpieczna. Nowe niebezpieczeństwa w narciarstwie alpejskim Zastosowanie sztucznego śniegu wyraźnie zwiększa prędkości osiągane na trasach zjazdowych. Dzięki mniejszemu tarciu i braku zapadania się nart zawodnicy jadą szybciej niż kiedykolwiek wcześniej. I ma to swoją mroczną stronę: ogromne przeciążenia dla stawów i więzadeł. Aby utrzymać krawędź narty w skręcie, na lodowatej tafli i przy ogromnej prędkości, zawodnik musi wygenerować i wytrzymać siły, które często przekraczają granice fizjologiczne. Naukowcy – a także zawodnicy – wskazują, że współczesne narciarstwo alpejskie stało się sportem o znacznie mniejszym marginesie błędu. Na sztucznym śniegu narta „trzyma” doskonale, ale kiedy „puści” – zawodnik ma małe szanse by skorygować błąd. Ryzyko kontuzji jest wyższe nie tylko z powodu prędkości – także twardości podłoża. Upadek na zbity, sztuczny śnieg, jest niemal identyczny z uderzeniem w asfalt, co sprawia że urazy stają się poważniejsze. Na Igrzyskach Olimpijskich Cortina-Mediolan 2026 widać to od pierwszego dnia. Narciarstwo traci kontakt z naturą Chociaż technologia naśnieżania pozwala na organizację zawodów tam, gdzie śniegu praktycznie nie ma (jak podczas zimowych Igrzysk w Pekinie w 2022 roku), to jednocześnie sprawia, że każda zmiana pogody staje się jeszcze większym wyzwaniem. Na przykład świeży śnieg który spadnie na sztuczny, tworzy warstwę o zupełnie innych właściwościach. Z wyzwaniami mierzą się nie tylko narciarze zjazdowi – także biegi narciarskie wymagają zupełnie innego przygotowania nart na sztuczny śnieg. Zarówno zawody, jak i treningi wyczynowych narciarzy mają dziś miejsce w absolutnej większości na sztucznym śniegu. Armatki i lance do naśnieżania stały się „systemem podtrzymywania życia” dla narciarstwa, ale wymaga to od ludzi coraz większych poświęceń, akceptacji coraz wyższego ryzyka oraz zmiany technik i sprzętu. Źródło: The Conversation Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (ukończyła MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Mniej lodu, a niedźwiedzie polarne coraz... grubsze. Zaskakujące wyniki badań ze Svalbardu
Topniejący lód to dla niedźwiedzi polarnych zapowiedź dramatycznej walki o przetrwanie. Najnowsze badania ze Svalbardu przynoszą jednak zaskakujące wyniki. Mimo postępujących zmian klimatu tamtejsza populacja jest w coraz lepszej kondycji i wyraźnie przybiera na wadze. Jak to możliwe?
Spis treści: Mniej lodu, grubsze niedźwiedzie Dlaczego niedźwiedzie polarne ze Svalbardu tak dobrze sobie radzą? Przyszłość niedźwiedzi polarnych ze Svalbardu Ponieważ przetrwanie niedźwiedzi polarnych bezpośrednio zależy od obecności lodu, zwierzęta te stały się powszechnym symbolem zmian klimatycznych. Topniejąca pokrywa lodowa zmusza je do pokonywania coraz dłuższych dystansów wpław w poszukiwaniu pożywienia lub do spędzania większej ilości czasu na lądzie, gdzie muszą funkcjonować kosztem zgromadzonych zapasów tłuszczu. W efekcie liczne populacje niedźwiedzi polarnych stają dziś w obliczu śmierci głodowej. Brak lodu morskiego uniemożliwia rozwój alg, co prowadzi do pozbawienia pożywienia zooplanktonu, który jest z kolei pokarmem dla ryb. Ten proces uderza w kolejne ogniwa łańcucha pokarmowego, aż po foki obrączkowane, które stanowią główne źródło pożywienia niedźwiedzi polarnych. Tymczasem najnowsze badania ze Svalbardu przynoszą zaskakujące wieści. Z publikacji w czasopiśmie „Scientific Reports” wynika, że mimo kurczącego się lodu, kondycja fizyczna tamtejszych niedźwiedzi polarnych uległa poprawie. Zwierzęta stały się… wyraźnie grubsze. Mniej lodu, grubsze niedźwiedzie Populacja niedźwiedzi polarnych z Morza Barentsa jest monitorowana każdej wiosny nieprzerwanie od 1987 roku. Posiadanie tak obszernych danych stanowi dla badaczy nieocenione źródło informacji. Zaobserwowano, że liczebność niedźwiedzi pozostaje na stałym poziomie, mimo że tempo zanikania lodu morskiego jest w tym regionie dwukrotnie wyższe niż w pozostałych częściach Arktyki. W celu wyjaśnienia tej zagadki naukowcy przeanalizowali wymiary ciała oraz obwód klatki piersiowej 770 dorosłych niedźwiedzi polarnych z lat 1992–2019. Kondycja ciała, rozumiana jako ilość zmagazynowanego tłuszczu, służy tu jako barometr zdrowia całej populacji – im chudsze zwierzęta, tym poważniejsze zagrożenie dla ich przyszłości. Badania prowadzone w innych regionach Arktyki sugerowały, że regresja lodu morskiego doprowadzi do spadku masy ciała niedźwiedzi. – Obserwując sytuację na Svalbardzie, widzę na własne oczy, jak gwałtownie ubywa lodu – wyjaśnia dr Jon Aars. – Spodziewaliśmy się, że ten proces negatywnie odbije się na kondycji fizycznej zwierząt. Tymczasem wyniki analiz okazały się odwrotne do założeń. Po okresie pogorszenia stanu zdrowia niedźwiedzi pod koniec lat 90., po roku 2000 nastąpiła poprawa parametrów fizycznych – i to w czasie najbardziej drastycznych zmian klimatycznych. Jak zauważa dr Jon Aars, fakt, że populacja tak skutecznie zaadaptowała się do niespotykanego nigdzie indziej tempa zmian, jest sygnałem bardzo optymistycznym. Nie oznacza to jednak, że niedźwiedzie polarne są odporne na skutki globalnego ocieplenia. Zmiany w środowisku zmusiły je do częstszego przebywania na lądzie oraz do sięgania po znacznie mniej kaloryczne źródła pożywienia, m.in. jaja ptaków morskich. Dlaczego niedźwiedzie polarne ze Svalbardu tak dobrze sobie radzą? Jednym z możliwych wyjaśnień jest fakt, że niedźwiedzie polarne ze Svalbardu częściej niż inne populacje polują na lądzie. Choć zazwyczaj energetyczny koszt takich łowów przewyższa zdobyte kalorie, tamtejsze niedźwiedzie spożywają dziś więcej zwierząt lądowych niż w przeszłości. – Mają alternatywy, których w innych regionach często brakuje – tłumaczy dr Jon Aars. Przykładem są renifery, których populacja gwałtownie wzrosła po ograniczeniu polowań prowadzonych przez ludzi. Dzięki temu stały się one dostępnym źródłem pożywienia w okresie letnim, czyli w czasie postu większości niedźwiedzi polarnych. Kolejna hipoteza zakłada, że deficyt lodu zmusza foki obrączkowane do gromadzenia się w gęstszych skupiskach wokół pozostałych fragmentów kry. Taka koncentracja sprawia, że stają się one łatwiejszym celem dla polujących niedźwiedzi. Przyszłość niedźwiedzi polarnych ze Svalbardu Niestety, sytuacja nie jest tak optymistyczna, jak mogłoby się wydawać. Dr Alice Godden z Uniwersytetu Wschodniej Anglii uważa, że wyniki badań stanowią jedynie „wątły promyk nadziei”, zwracając uwagę na niekorzystne prognozy długoterminowe. Jej zdaniem o przetrwaniu niedźwiedzi zadecyduje przede wszystkim dostępność pożywienia, uzależniona od tempa wzrostu temperatur wywołanego emisjami dwurlenku węgla. Autorzy badania ostrzegają, że w pewnym momencie arktyczny ekosystem może przekroczyć punkt krytyczny, co doprowadzi do gwałtownych i nieodwracalnych zmian. – Przyszłość niedźwiedzi polarnych na Svalbardzie będzie znacznie trudniejsza – podkreśla dr Jon Aars. Rezultaty badań były szczególnie zaskakujące, ponieważ wcześniejsze analizy wykazały, że szansa na przetrwanie innych populacji – zwłaszcza w zachodniej części Zatoki Hudsona i na południu Morza Beauforta w kanadyjskiej Arktyce – drastycznie spada wraz z zanikiem lodu. Eksperci zaznaczają jednak, że bezpośrednie porównywanie populacji radzących sobie słabo z tymi, które chwilowo prosperują lepiej, nie jest miarodajne. – Każda subpopulacja niedźwiedzi polarnych jest inna – zauważa dr Alice Godden. –Wszystko należy analizować w kontekście lokalnego siedliska. Ostatnie odkrycia dr Alice Godden sugerują, że u podstaw adaptacji niedźwiedzi z południowej Grenlandii mogą leżeć mechanizmy genetyczne. – Zidentyfikowaliśmy zmiany w ekspresji genów odpowiedzialnych za gospodarkę tłuszczową, odporność na wysokie temperatury oraz procesy starzenia – wyjaśnia. Dr Alice Godden stawia hipotezę, że to właśnie modyfikacje w DNA niedźwiedzi ze Svalbardu mogą częściowo stać za ich sukcesem. Choć obecnie sytuacja wygląda dobrze, dr Jon Aars przypomina, że niedźwiedzie polarne nie są w stanie przetrwać bez lodu. Gatunek ten nie występuje w regionach pozbawionych lodu przez większą część roku, co oznacza, że dalsze ocieplenie klimatu pozostaje dla niego egzystencjalnym zagrożeniem. Źródło: National Geographic
Botaniczna „armia” u bram Arktyki. 2500 gatunków gotowych do inwazji
Obce rośliny coraz śmielej zbliżają się do jednego z najbardziej surowych regionów świata. Arktyka ociepla się szybciej niż reszta planety, co otwiera nowe możliwości dla gatunków, które wcześniej nie miały tam szans. Badacze wskazują tysiące potencjalnych „najeźdźców”. Konsekwencje mogą być nieodwracalne.
Arktyka to obszar wokół bieguna północnego, który tradycyjnie definiuje się jako krainę ekstremalnego zimna i krótkiego lata. Przez tysiące lat ten region był jak niedostępna forteca dla licznych gatunków roślin z południa. Tylko najbardziej wytrzymałe, rodzime gatunki potrafiły tam przetrwać. Sytuacja z obcymi gatunkami była stabilna, ponieważ mróz skutecznie eliminował wszelkich „gości”. Dzisiaj te „mury” zaczynają pękać pod wpływem zmian klimatu. Arktyka ociepla się szybciej niż reszta świata, co sprawia, że gatunki, które wcześniej nie miałyby tam szans, teraz zaczynają się rozgaszczać. Cyfrowy radar przepowie przyszłość Jak sprawdzić, co zagraża tak ogromnemu regionowi, zanim dojdzie do ekologicznej katastrofy? Naukowcy z Norweskiego Uniwersytetu Nauki i Technologii (NTNU) postanowili przeprowadzić tzw. skanowanie horyzontu. To metoda przypominająca użycie cyfrowego radaru, który ma wyłapać potencjalnych najeźdźców, zanim zdążą się osiedlić. W skrócie: przeszukali oni bazy danych obejmujące 51 milionów roślin na świecie. Do szczegółowej analizy wybrali 14 000 gatunków skłonnych do ekspansji. Naukowcy sprawdzili, które z tych roślin pasują do obecnego i przyszłego klimatu Arktyki. Wnioski opublikowano właśnie na łamach czasopisma „Neobiota”. Ilu jest „najeźdźców” u bram? Wyniki tego śledztwa są alarmujące dla ekosystemu. Z analiz badaczy wynika, że ponad 2500 gatunków mogłoby dziś przeżyć na dalekiej północy. Jeśli tylko te nasiona tam trafią, prawdopodobnie wykiełkują i przeżyją. Eksperci wyznaczyli także „gorące punkty” inwazji. Teorię opartą o modele teoretyczne potwierdzili, znajdując inwazyjne, kwitnące rośliny podczas wypraw terenowych. Pasażerowie na gapę W jaki sposób mogą rozprzestrzeniać się w Arktyce nieznane do tej pory rośliny? Głównym środkiem transportu dla nich jest sam człowiek. Nasiona podróżują jako pasażerowie na gapę przyklejone do ubrań, sprzętu naukowego lub podeszew butów turystów. – Nasze wyniki pokazują, że gatunki obce z praktycznie całego świata mogą znaleźć niszę w Arktyce. A biorąc pod uwagę obecną aktywność człowieka w tym rejonie, istnieje wiele możliwości, by się tam dostały – komentuje współautorka badania prof. Kristine Bakke Westergaard z Norweskiego Uniwersytetu Naukowo-Technicznego (NTNU). Najbardziej zagrożonym obszarem okazała się północna Norwegia. To tam znajduje się „hotspot”, czyli miejsce, gdzie warunki dla obcych roślin są obecnie najlepsze. Jednak nawet odległy Svalbard nie jest bezpieczny – badanie wykazało, że aż 86 obcych gatunków mogłoby tam teraz egzystować. Gatunki te działają jak agresywni lokatorzy. Zajmują przestrzeń, zabierają światło i składniki odżywcze rodzimym roślinom. Przyszłość Arktyki. Wyścig z czasem Jaka przyszłość czeka Arktykę pod wpływem zmian klimatu? Jeśli ludzie nie podejmą działań, kraina lodu może zamienić się w obszar z różnymi gatunkami roślin i stracić status miejsca unikatowego pod tym względem. Naukowcy ostrzegają, że walka z gatunkami inwazyjnymi, gdy już się zadomowią, jest niezwykle trudna i droga. Dlatego tak ważne są nowe narzędzia analityczne opracowane przez zespół z NTNU. Pomagają one komitetom eksperckim szybciej oceniać ryzyko i wskazywać, które rośliny należy zatrzymać u bram. Źródło: Neobiota Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Takiego zjawiska nie było od 75 lat. Ośmiornice przejęły fragment brytyjskiego wybrzeża
Boom populacji ośmiornic w Anglii stał się jednym z najbardziej niezwykłych zjawisk przyrodniczych w Europie. Masowy pojaw ośmiornicy zwyczajnej w wodach hrabstw Devon i Kornwalii przyciągnął uwagę naukowców, polityków i rybaków, bo podobnej sytuacji nie notowano od dekad.
W 2025 roku na południowo-zachodnim wybrzeżu Wielkiej Brytanii doszło do niezwykłego zjawiska przyrodniczego: gwałtownego i masowego wzrostu populacji ośmiornicy zwyczajnej (Octopus vulgaris). Rybacy operujący na wodach Devonu i Kornwalii byli świadkami scen, których nie widziano od dekad. Wyciągane z morza pułapki na kraby, przegrzebki i homary były pełne ośmiornic – w jednej z nich znaleziono ich aż 12. Ta niezwykła anomalia wywołała w brytyjskiej Izbie Gmin dyskusję na temat przyszłości połowów. „Najazd” ośmiornic na Anglię To pierwszy taki „zakwit” ośmiornic od 75 lat. Podobne anomalie odnotowano wcześniej jedynie w latach 1900 oraz 1950. Skala zjawiska w 2025 roku była jednak zdumiewająca – komercyjne połowy ośmiornicy zwyczajnej wzrosły blisko 65-krotnie w porównaniu do brytyjskiej średniej z ostatnich lat. Choć jej nazwa sugeruje powszechność, ośmiornica zwyczajna wcale nie występuje licznie w wodach brytyjskich, preferując cieplejsze regiony, np. Morze Śródziemne. Skąd wzięła się ta masa ośmiornic? Ośmiornice zwyczajne „żyją szybko i umierają młodo”. Mimo pokaźnych rozmiarów ich średni czas życia zwykle nie przekracza dwóch lat. Samice giną po złożeniu jaj, a samce – krótko po kopulacji. Taki cykl życia sprawia, że ich populacja wyjątkowo szybko reaguje na wszelkie zmiany w środowisku. Z monitoringu wynika, że epizody populacyjnego boomu zbiegają się w czasie z falami upałów zarówno w oceanach, jak i w atmosferze. Ciepłe warunki stymulują szybki wzrost populacji niezależnie od tego, czy ośmiornice są gatunkiem osiadłym, czy nowo przybyłym z południa. Drugim katalizatorem tych zmian jest obniżone zasolenie wód przybrzeżnych. Słodsza woda może napływać z dużych rzek francuskich (np. Loary) lub być wynikiem wschodnich wiatrów wiejących w chłodniejszych miesiącach, co pomaga w przemieszczaniu się larw ośmiornic przez Kanał La Manche. Wpływ na ekosystem i lokalną gospodarkę Eksplozja populacji ośmiornic mocno namieszała w lokalnych łańcuchach pokarmowych. Zaobserwowano na przykład, że sprytne ośmiornice celowo gromadziły przegrzebki w pułapkach rybackich, tworząc w nich „spiżarnie” na później. Dla sektora rybołówstwa zjawisko to jest jednocześnie kryzysem i szansą. Kluczowe łowiska odnotowały dramatyczne spadki: połowy homarów spadły o 30%, a krabów i przegrzebków o ponad 50%. Rybacy musieli szybko dostosować się do sytuacji i przestawić na łowienie ośmiornic zamiast krabów czy homarów. Ale nawet jeśli im się to udało – ośmiornice poławia się na całym świecie, a lokalne kraby od lat są uważane za wyjątkowy delikates i mają adekwatne do tego ceny. Poza tym w sierpniu 2025 połowy ośmiornic nagle się zmniejszyły, pozostawiając wielu rybaków z obawami o przyszłość. Co dalej z ośmiornicami w Anglii? Raporty wskazują, że ze względu na zmiany klimatyczne, obecność ośmiornic w wodach brytyjskich może stać się trwała. Rybołówstwo będzie musiało się do tego stanu rzeczy przystosować. A ośmiornice być może staną się nową podwodną atrakcją turystyczną Wielkiej Brytanii. Źródła: The Conversation, Marine Biological Association, South Devon & Channel Shellfishermen Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (ukończyła MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
104-letnia Azi Begum nie pamięta takiej tragedii. Co się stało z szafranem?
Szafran z Kaszmiru, najdroższa przyprawa świata, może zniknąć na zawsze. Rolnicy w Pampore, miejscu od wieków słynącym z jego uprawy, przeżywają dramat po rekordowo niskich zbiorach. Klimat się zmienia, a z nim cała historia i przyszłość kaszmirskiego szafranu.
Spis treści: Dlaczego kaszmirski szafran znika z pól? Naukowcy i rolnicy szukają przyczyn Z jakiego powodu kaszmirski szafran uznawany jest za najlepszy na świecie? Dlaczego zbiór szafranu wymaga zaangażowania całej wioski? Jak zmiany klimatu dewastują kaszmirskie pola szafranu? Czy technologia uratuje szafran? Kaszmir balansuje między innowacją a tradycją Szafran to więcej niż przyprawa – to dusza Kaszmiru Po jednym z najgorszych sezonów zbiorów w historii rolnicy z Doliny Kaszmiru coraz głośniej wyrażają obawy o przyszłość swojego najcenniejszego skarbu – szafranu. Tylko przez trzy dni w roku tysiące fioletowych kwiatów zakwitają jesienią, ukazując ukryte wewnątrz ciemnoczerwone nitki – znamiona słupka kwiatu krokusa. Po zerwaniu i wysuszeniu przekształcają się one w najdroższą przyprawę świata, cenioną zarówno za intensywny smak, jak i właściwości lecznicze. Tysiące rolników każdego roku wracały na należące do rodzin poletka, by w listopadzie zrywać delikatne kwiaty krokusa. Tradycyjnie zbiory trwały od świtu do zmierzchu i kończyły się dopiero, gdy słońce znikało za zachodnimi górami, w stronę granicy z Pakistanem. Jednak w czasie wyjątkowo suchego sezonu ostatniej jesieni, który przypadł na przełom października i listopada, dzienne zbiory ograniczyły się do zaledwie kilku godzin. Dla wielu mieszkańców był to najgorszy sezon zbiorów, jaki są w stanie sobie przypomnieć. Dlaczego kaszmirski szafran znika z pól? Naukowcy i rolnicy szukają przyczyn W latach 2024 i 2025 produkcja szafranu w Kaszmirze osiągnęła rekordowo niski poziom. W ciągu dwóch dekad jego uprawy w regionie zmniejszyły się aż o 68%. Lokalni rolnicy i eksperci wskazują, że główną przyczyną są zmieniające się opady i temperatury w zachodnich Himalajach. Przyszłość kaszmirskiego szafranu staje się coraz bardziej niepewna, dlatego wielu producentów stara się łączyć tradycyjne metody z nowoczesną wiedzą, by ratować uprawy. Pampore, miejscowość położona w administrowanej przez Indie części Kaszmiru, znajduje się około godziny jazdy na południe od stolicy regionu – Srinagaru. To właśnie tam, na targach pamiętających czasy Jedwabnego Szlaku, od pokoleń koncentruje się handel szafranem. Pampore uchodzi za serce kaszmirskich upraw, choć dokładna data i sposób pojawienia się tej rośliny w regionie pozostają nieznane. W 2022 roku paleobotanicy, analizując DNA krokusa szafranowego, ustalili, że roślina została udomowiona niemal 3500 lat temu – prawdopodobnie w środkowej Grecji, a być może w Persji. Krokusy rosną dziko w naturze, jednak szafran jako przyprawa już nie – powstał najpewniej w wyniku sztucznego krzyżowego zapylania, być może całkowicie przypadkowego. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/01/2026-01-21-125126-The-uncertain-future-of-the-worlds-most-expensive-spice--National-Geographic-i-3e72c77.png" width="1290" height="858" alt="Świeżo posegregowany szafran obok odrzuconych kwiatów krokusa w domu rodziny Bashirów w Pampore." title="Świeżo posegregowany szafran obok odrzuconych kwiatów krokusa w domu rodziny Bashirów w Pampore." /> Z miejsca swojego pochodzenia ta legendarna przyprawa szybko rozprzestrzeniła się po świecie, zdobywając uznanie dzięki jaskrawej barwie, intensywnemu aromatowi i charakterystycznemu smakowi. Przemierzała szlaki handlowe i towarzyszyła armiom oraz karawanom na Bliski Wschód, do Azji Centralnej i dalej – aż do Afryki Północnej. Dziś największym producentem szafranu jest Iran, ale jego uprawy spotyka się także w Kaszmirze, Afganistanie, Hiszpanii i Grecji. „Terroir” każdego z tych miejsc nadaje przyprawie unikalny profil smakowy, a kaszmirski szafran cieszy się szczególnym uznaniem za swoją jakość i rzadkość. Nawet rolnicy z Maroka i Grecji, z dumą uprawiający własne krokusy, wskazują Kaszmir jako źródło najbardziej pożądanej przyprawy świata. Sprzedawcy przypraw podkreślają wyjątkową aromatyczność kaszmirskich zbiorów. Z jakiego powodu kaszmirski szafran uznawany jest za najlepszy na świecie? Shubli Bashir to rolniczka w czwartym pokoleniu i doktorantka zajmująca się rolnictwem na Uniwersytecie Sher-e-Kashmir w pobliskim Dżammu. W swojej pracy naukowej bada związki fitochemiczne szafranu. – Krocyna odpowiada za barwę szafranu, picrocyna wpływa na jego smak, a safranal tworzy intensywny aromat – wyjaśnia Bashir, zrywając kwiaty na rodzinnym poletku. – Gdy szafran jest prawidłowo uprawiany i przetwarzany, kaszmirski osiąga najwyższe stężenia wszystkich trzech związków. To właśnie one budują jego renomę. W Kaszmirze popularna legenda głosi, że szafran pojawił się w XIII wieku – przywieziony przez dwóch sufickich świętych, którzy mieli go ukrytego w kieszeniach podczas wędrówki przez dolinę. Po tym, jak zostali wyleczeni przez miejscowego medyka, podarowali mu dwie bulwy i nauczyli, jak uprawiać i zbierać tę wyjątkową roślinę. Shubli Bashir jednak skłania się ku wersji historycznej. – Folklor chętnie przypisuje zasługi świętym, ale dowody historyczne i rolnicze sugerują, że szafran trafił do Kaszmiru dzięki handlowi, migracjom i wymianie kulturowej – mówi, trzymając wiklinowy kosz wypełniony świeżo zerwanymi krokusami. To właśnie ta różnorodność i otwartość pozwoliły rozwinąć się wyjątkowej lokalnej tradycji. Niezależnie od tego, czy szafran przybył z handlarzami czy mistykami, stał się gospodarczym filarem Pampore. Przyprawa obecna jest w kulinarnej tradycji regionu od około 800 lat. To kluczowy składnik wazwanu – 36-daniowej uczty podawanej niegdyś cesarzom Mogołów. Szafran znajduje też swoje miejsce w kahwie, tradycyjnej herbacie, która rozpowszechniła się w Azji Centralnej w XVIII wieku, w czasach panowania afgańskich królów. Dlaczego zbiór szafranu wymaga zaangażowania całej wioski? Szafran uchodzi za jedną z najbardziej pracochłonnych upraw na świecie. Fioletowy krokus kwitnie zaledwie przez około 36 godzin, a nie istnieje żaden zmechanizowany sposób, by zbierać go na masową skalę. W Pampore tę przeszkodę pokonuje siła rodziny i lokalnej społeczności. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/01/2026-01-21-125336-The-uncertain-future-of-the-worlds-most-expensive-spice--National-Geographic-i-5549318.png" width="1285" height="865" alt="Bracia Ubaid i Aqib Bashir rozmawiają z 104-letnią babcią Azi Begum o szafranie, polityce i zmianach klimatu. Fot. Matt Stirn" title="Bracia Ubaid i Aqib Bashir rozmawiają z 104-letnią babcią Azi Begum o szafranie, polityce i zmianach klimatu. Fot. Matt Stirn" /> Każdej jesieni, gdy krokusy przebijają się przez jasnobrązową, górską ziemię, liczba mieszkańców wioski wzrasta nawet trzykrotnie. Dzieci wracają z uczelni, lekarze przyjeżdżają z dalekich miast, a policjanci biorą wolne od służby – wszyscy po to, by wspólnie uczestniczyć w corocznych zbiorach. Kwiaty zbiera się ręcznie na polach, a następnie – w domowych salonach lub na podwórkach – wydobywa się z nich cenny szafran i suszy. Aby uzyskać zaledwie jedną łyżeczkę przyprawy, potrzeba około 50 kwiatów. Tymczasem 28 gramów kaszmirskiego szafranu może osiągać na rynku wartość nawet 1000 dolarów – co potwierdzają zarówno lokalni odsprzedawcy, jak i jeden z internetowych sprzedawców przypraw. Jak zmiany klimatu dewastują kaszmirskie pola szafranu? Aby zakwitnąć, bulwy szafranu potrzebują chłodnych i suchych warunków, z delikatnymi opadami mniej więcej w połowie sezonu sadzenia. Tymczasem rolnicy zauważają, że w ciągu ostatniej dekady jesienne temperatury w górskiej dolinie wyraźnie wzrosły. Gdy badacze przeanalizowali aktualne trendy klimatyczne w Dolinie Kaszmiru, odnotowali znaczące wzrosty zarówno temperatur, jak i opadów. Co gorsza, opady coraz częściej przybierają formę gwałtownych ulew i powodzi, a region dotykają też coraz dłuższe okresy suszy. Shubli Bashir zwraca uwagę, że taka zmiana klimatu ogranicza liczbę kwitnących roślin. Te, które mimo wszystko zakwitną, są dodatkowo narażone na atak ze strony zwierząt roślinożernych, takich jak jeżozwierze. Coraz częściej wchodzą one na pola uprawne, ponieważ niestabilna pogoda i wylesianie ograniczają ich naturalne źródła pożywienia – na przykład korzenie czy korę drzew. – Na początku lat 90. potrafiliśmy zebrać nawet 100 kilogramów kwiatów dziennie – mówi Ubaid Bashir, brat Shubli, który na co dzień pracuje jako lekarz rodzinny w Srinagarze. – W 2024 roku udało nam się zebrać jedynie 50 kilogramów przez cały sezon… A w 2025 roku – zaledwie 6 kilogramów łącznie. Shubli przyznaje, że jeszcze nigdy nie widziała zbiorów w tak dramatycznym stanie. – To pierwszy raz w moim życiu, kiedy sytuacja wyglądała aż tak źle – powiedziała. – Pola były niemal puste. Nie dało się nawet zrobić zdjęć, bo nie było czego fotografować. Czy technologia uratuje szafran? Kaszmir balansuje między innowacją a tradycją Wspólnie z inicjatywami rządowymi, rolnicy i naukowcy – tacy jak Shubli Bashir – szukają sposobów, by wspierać delikatne bulwy szafranu w czasie coraz bardziej niestabilnych warunków pogodowych. – Część rolników i ekspertów decyduje się na uprawy w pomieszczeniach, w kontrolowanych warunkach, by zwiększyć odporność produkcji – wyjaśnia Shubli. – W miejscach, gdzie nie ma dostępu do kosztownej technologii, bulwy szafranu „odmładza się” metodami tradycyjnymi: sortuje ręcznie, stosuje płodozmian i unika nawozów chemicznych oraz pestycydów. Taki model pomaga zachować żyzność gleby i równowagę ekologiczną. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/01/2026-01-21-125516-The-uncertain-future-of-the-worlds-most-expensive-spice--National-Geographic-i-7b8df8d.png" width="1286" height="858" alt="Na rynku w centrum Pampore sprzedawca przypraw oferuje kaszmirski szafran w sklepie należącym do 80-letniego rolnika Noora Mohda Bhata." title="Na rynku w centrum Pampore sprzedawca przypraw oferuje kaszmirski szafran w sklepie należącym do 80-letniego rolnika Noora Mohda Bhata." /> Choć te działania wciąż są na wczesnym etapie, mogą okazać się skuteczne. Jednak dopiero po kilku sezonach będzie można ocenić ich realny wpływ na jakość i wielkość zbiorów. Niezależnie od tego, czy ratunkiem okaże się nowoczesna technologia, czy powrót do korzeni, wszyscy rolnicy są zgodni: jeśli szafran ma przetrwać, trzeba działać – i to szybko. Szafran to więcej niż przyprawa – to dusza Kaszmiru Ostatniego wieczoru w Kaszmirze siedziałem na ręcznie tkanym dywanie w pokoju gościnnym rodziny Bashirów w Pampore. Złote promienie zachodzącego słońca wpadały przez okno, oświetlając tacę z gorącą kahwą – herbatą z dodatkiem szafranu. Na czele pokoju zasiadała 104-letnia Ażi Begum, babcia Shubli i Ubaida. W tej ciepłej atmosferze, przy parującym naparze, rodzina rozmawiała o przyprawach, zmieniającym się klimacie i trudach życia na spornym terytorium Kaszmiru – regionie, który zbyt często pojawia się w światowych mediach jedynie w kontekście przemocy i konfliktów. – Zbiory już się nie opłacają, dlatego wielu z nas wykonuje inne zawody – mówi Ubaid. – A mimo to, co roku wracamy, by kontynuować rodzinną tradycję. Szafran jest symbolem odrodzenia. Gdy jesienią wszystko wokół obumiera, szafran rozkwita na nowo. To piękne przypomnienie o sile natury i tradycji. Choć sytuacja ekonomiczna wielu rolników się pogarsza, ich więź z szafranem i jego znaczenie dla kaszmirskiej kultury pozostają niezmienne. – W dolinach Kaszmiru, w jego ludziach i historii, tkwi piękno, złożoność i człowieczeństwo – mówi Shubli, spoglądając w parujący kubek kahwy. – Gdyby więcej osób potrafiło patrzeć na Kaszmir przez „soczewkę szafranu”, a nie tylko przez nagłówki o konflikcie, mogliby lepiej zrozumieć jego dziedzictwo, odporność i potencjał. Źródło: National Geographic
To jezioro zamarzło na zielono. Jak to możliwe? Wyjątkowe na skalę świata zjawisko w Czechach
Pod koniec 2025 roku na jeziorze Lipno w południowych Czechach pojawił się tajemniczy zielony lód. Spowodowały to organizmy, które niespodziewanie przetrwały zimę.
Wyobraź sobie, że jako nasz południowy sąsiad idziesz w grudniu na spacer brzegiem swojego ulubionego zalewu – największego zbiornika wodnego w kraju, nazywanego „czeskim morzem”. Jakiego widoku się spodziewasz? Z pewnością zamarzniętej tafli, białego puchu, skrzącego się lodu i wszechogarniającej świątecznej atmosfery. Jakież musiałoby być twoje zdziwienie, gdybyś zobaczył, że zalew Lipno, mimo panującego mrozu jest całkowicie zielony! Zbiornik pokrył się oliwkową taflą, czym wprawił w osłupienie naukowców – to jeden z niewielu takich przypadków na świecie. Winne są, oczywiście, zmiany klimatu i działalność człowieka. Dlaczego jezioro zamarzło na zielono? Sinice zakwitły w grudniu Zielony pejzaż jezioro zawdzięcza zakwitowi sinic – dosyć niespotykanemu w grudniu. Zjawisko szczególnie dobrze widoczne było w okresie świąt Bożego Narodzenia, kiedy jezioro pokrywała cienka i miejscami przejrzysta warstwa lodu. Zielony lód w Lipnie pojawił się w wyniku niecodziennych warunków pogodowych, które sprzyjały utrzymaniu się sinic w toni wodnej nawet po zamarznięciu jeziora. Szczegółową analizę przeprowadzili hydrobiolodzy z Centrum Biologicznego Czeskiej Akademii Nauk, a dokumentację zebrano m.in. dzięki pracy Petra Znachora. Wyjątkowo wytrwałe organizmy Podczas gdy w większości czeskich zbiorników wodnych zakwity sinic zanikają wraz z nadejściem jesieni, jezioro Lipno w Czechach stanowi pod tym względem wyjątek. Długoterminowe dane pokazują, że sinice często spotykane są w nim aż do listopada, a w mniejszych ilościach mogą występować nawet w grudniu i styczniu. Jak to możliwe? Na zalewie panują konkretne warunki, które umożliwiają występującej w nim wytrwałej sinicy Woronichinia naegeliana przetrwanie nawet mrozów. Najważniejsza jest wyjątkowo wysoka koncentracja fosforu w wodzie (w wyniku eutrofizacji, czyli spowodowanego działalnością ludzką przyspieszonego użyźnienia zbiorników – mówiąc wprost, zanieczyszczenia). Przetrwanie sinic pod lodem było możliwe także dzięki wyjątkowo spokojnej pogodzie, słabym wiatrom czy dużej ilości słońca. „Zielone oka” na jeziorze wyglądają jak nie z tej Ziemi Dzięki temu biomasa sinic pozostała blisko powierzchni wody aż do jej zamarznięcia. Powstałe pod lodem zielone plamy były widoczne zarówno ze brzegu, jak i z powietrza. Po rozmarzaniu w wyniku odwilży i ponownym zamarznięciu jeziora pojawiły się także tzw. „sinicowe oka” – ciemne skupiska sinic pod przezroczystym lodem, powstałe w wyniku zróżnicowanego pochłaniania światła słonecznego. Czy zjawisko „zielonego lodu” może się powtórzyć? Naukowcy nie mają wątpliwości, że zjawisko zielonego lodu na Lipnie w Czechach może pojawić się ponownie. Jezioro od lat wykazuje nadmiar składników odżywczych, zwłaszcza fosforu, pochodzącego głównie z działalności człowieka. W wyniku tego następuje błyskawiczny zakwit glonów i sinic, ale powoduje także spadek zawartości tlenu, wymieranie ryb i innych organizmów wodnych a także pogorszenie jakości wody pitnej. – Zielony lód na Lipnie jest świadectwem długoterminowych zmian, które obserwujemy w związku z eutrofizacją i postępującą zmianą klimatu. Sugeruje to, że podobnych niespodzianek możemy doświadczać coraz częściej – mówi hydrobiolog Petr Znachor z Czeskiej Akademii Nauk. Wzrost temperatur następujący w wyniku zmian klimatycznych, dłuższy czas nasłonecznienia zimą w Czechach oraz postępujące zanieczyszczanie zbiorników wodnych to warunki sprzyjające do takich nietypowych zjawisk. Chociaż wyglądają ciekawie, to musimy przyznać, że wolimy chyba białą, wtapiającą się w tło taflę lodu. A wy? Źródło: Czeska Akademia Nauk Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Niektóre pingwiny wygrywają ze zmianami klimatu na Antarktydzie. Słodko-gorzkie informacje
Pingwiny na Antarktydzie rozpoczynają swój sezon lęgowy nawet 24 dni wcześniej niż jeszcze dekadę temu – przynajmniej te, które nie potrzebują lodu. To desperacka próba reakcji na szalejące zmiany klimatyczne. Kto wygrywa, a kto przegrywa?
Badacze z Uniwersytetu Oksfordzkiego z organizacji Penguin Watch przez dziesięć lat pieczołowicie śledzili sezony lęgowe antarktycznych pingwinów. Okazało się, że zmieniające się w zastraszającym tempie warunki lodowego kontynentu służą niektórym gatunkom ptaków, ale inne skazują na zagładę. Pingwiny antarktyczne przyspieszają sezon lęgowy o 24 dni Wyniki badania odbywającego się w latach 2012–2022 ujawniły bezprecedensowe przesunięcie w czasie sezonu lęgowego trzech gatunków pingwinów: białookiego (Pygoscelis adeliae), maskowego (Pygoscelis antarcticus) oraz białobrewego (Pygoscelis papua). Największe zmiany zaobserwowano u pingwinów białobrewych, które rozpoczynają sezon lęgowy średnio o 13 dni wcześniej na dekadę – w niektórych koloniach nawet o 24 dni. Pingwiny białookie i maskowe przyspieszyły okres lęgowy średnio o 10 dni. Tak szybka zmiana fenologiczna nie była dotąd odnotowana u żadnego innego ptaka ani kręgowca. Czy to zwiastun ekologicznej katastrofy? Czemu tak się stało? Naukowcy postanowili to sprawdzić. Wykorzystali dane z 77 kamer poklatkowych rozmieszczonych w 37 koloniach pingwinów na Antarktydzie i subantarktycznych wyspach. Każda kamera była wyposażona w termometr, co pozwoliło śledzić zmiany temperatury w koloniach. Okazało się, że kolonie pingwinów ocieplają się średnio o 0,3°C rocznie – to czterokrotnie szybciej niż wynosi średnia dla Antarktydy (0,07°C rocznie). Taka dynamika sprawia, że są to jedne z najszybciej ocieplających się siedlisk na Ziemi. Naukowcy ostrzegają, że zmiany te mogą prowadzić do zaburzenia dostępności pożywienia oraz wzrostu konkurencji międzygatunkowej. Pingwiny białobrewe, jako gatunek oportunistyczny, mogą zyskać na tych zmianach. Koszt poniosą jednak bardziej wyspecjalizowane, zależne od obecności lodu morskiego i dostępności kryla ptaki – a takimi są pingwiny białookie i maskowe. Które pingwiny mogą wyginąć najszybciej? Pingwiny maskowe żywią się wyłącznie krylem. Ten jest coraz trudniej dostępny, więc już teraz wykazują szybki spadek liczebności swojej populacji, i to w całym jej zasięgu. Modele prognostyczne sugerują, że mogą wyginąć jeszcze przed końcem XXI wieku. Pingwiny białookie są z kolei zależne od lodu morskiego, co także stawia je w niekorzystnej sytuacji. Wraz ze zmniejszaniem się jego powierzchni tracą dostęp do miejsc gniazdowania i łowisk. Oba gatunki mogą zostać wypchnięte z naturalnych siedlisk przez bardziej plastyczne ekologicznie pingwiny białobrewe. Pingwiny są sygnałem ostrzegawczym, na który jesteśmy głusi Dr Fiona Jones – współautorka badania na temat pingwinów – przypomina, że antarktyczne ptaki są uznawane za wskaźniki zmian klimatu. Przesunięcia w ich sezonie lęgowym mogą być sygnałem ostrzegawczym dla całych ekosystemów. Choć zmiany te mogą wydawać się adaptacyjne, naukowcy zaznaczają, że nie wiadomo jeszcze, czy przynoszą one realne korzyści dla rozmnażania, czy raczej zwiększają ryzyko niedopasowania do innych warunków środowiska – np. do dostępności pokarmu. Wraz z dalszym wzrostem temperatury może dojść do przekroczenia granicy plastyczności ekologicznej pingwinów. Nawet w optymistycznym scenariuszu nie wiadomo, czy gatunki te będą potrafiły nadal tak szybko dostosowywać się do zmieniających się warunków. Źródło: Journal of Animal Ecology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zaskakujące odkrycie naukowców: śnieg i deszcz potrafią wyglądać tak samo
Co dokładnie spada z nieba zimą – śnieg czy deszcz? To pytanie zadają sobie nie tylko kierowcy, ale też naukowcy. Sprawdź, jak próbują je rozwiązać.
Spis treści: Dlaczego pogoda nie daje jednoznacznych odpowiedzi Wiadra i bajty Nic nie zastąpi ludzkiego oka Naukowcy wykorzystują lasery, satelity, a nawet dźwięk, żeby ustalić, co spada z nieba. Mimo to najlepszym narzędziem wciąż może być ludzkie oko. Od dzieci, które marzą o zjeżdżaniu na sankach, po dorosłych chcących uniknąć śliskich dróg – północne zimy budzą sporo emocji związanych z opadami śniegu. Jednak proste pytanie „Czy pada śnieg?” jest dużo bardziej skomplikowane, niż się wydaje. Na odległym górskim szczycie w Kolorado, w Storm Peak Laboratory, zimą panują dość osobliwe warunki. Naukowcy krzątają się, rozmieszczając ponad 30 urządzeń radarowych i próbników w różnych częściach góry. Ustawiają je też na różnych częstotliwościach, by odpowiedzieć na jedno pozornie proste pytanie: co dokładnie spada z nieba? Jakie są rozmiary i kształty płatków śniegu? I kiedy te opady są w istocie deszczem? Dlaczego pogoda nie daje jednoznacznych odpowiedzi Człowiek potrafi zerknąć przez okno i bardzo szybko ocenić, czy pada śnieg. Dla technologii – nawet tej zaawansowanej – to dużo trudniejsze, a skutki są poważne. Miasta muszą wiedzieć, ile śniegu spada i jaką ma gęstość, żeby zdecydować, czy tankować pługi i wysyłać je w teren. Dokładne pomiary są ważne także dla zarządców dróg, którzy podejmują decyzje o zamknięciach tras. Z kolei zarządzający zasobami wodnymi muszą wiedzieć, co spada z nieba, bo zimowa pokrywa śnieżna często zamienia się później w wodę zasilającą rolnictwo. Deszcz natomiast zwykle szybko spływa w dół rzek. Opady śniegu od dziesięcioleci intrygują naukowców. – To powinien być naprawdę prosty problem – mówi Keith Jennings, dyrektor ds. badań w Water Resources Institute na University of Vermont. – Pada deszcz czy śnieg? Część trudności polega na tym, że sama temperatura nie przesądza o tym, co spadnie. W zakresie różnicy około 5°C opad może być deszczem albo śniegiem – zależnie od tego, jakie warunki napotka wyżej w atmosferze. Dzięki nowym technologiom i narzędziom badacze każdej zimy mierzą się z tym odwiecznym wyzwaniem. Są coraz bliżej modeli i metod, które trafnie określają, co spada z nieba. Okazuje się jednak, że jedne z najlepszych rozwiązań wciąż mogą wymagać prostego udziału człowieka. Wiadra i bajty Dlaczego po prostu nie wystawić wiadra i nie zważyć tego, co do niego wpadnie? Claire Pettersen, badaczka z University of Michigan, słyszy to pytanie często. Problem w tym – jak mówi – że nawet lekki podmuch wiatru wywiewa płatki, szczególnie te puszyste i lekkie. – Wystarczy machnąć ręką w powietrzu, a śnieg zacznie się przemieszczać na wszystkie strony, kiedy spada – mówi. Jedno z jej ostatnich badań wykorzystywało wideo-dysdrometr, czyli urządzenie z kamerami o bardzo wysokiej prędkości, które rejestrowały opad z różnych kątów. Te dane, połączone z uczeniem maszynowym, pokazały, że między deszczem a śniegiem istnieje dziewięć różnych typów opadu – od mżawki po intensywne opady śniegu. Każdy z nich ma swój unikalny wzorzec. Pettersen uważa, że łączenie metod – tak jak w eksperymentach w Storm Peak Laboratory – może dawać najdokładniejsze odpowiedzi na pytanie, co spada z nieba. Od satelitów na orbicie po lasery na ziemi, których wiązki mogą być rozpraszane przez spadające płatki, a także po samoloty przelatujące przez burze, by zrozumieć procesy związane z obfitymi opadami śniegu. – Najlepszy scenariusz jest taki, że masz pod ręką wiele różnych instrumentów – mówi. Są też bardziej eksperymentalne sposoby pomiaru opadów. Inna grupa badawcza z University of Vermont wykorzystuje czujniki akustyczne, aby określić cechy dźwięku różnych typów opadu. Utrzymanie sprzętu w działaniu bywa trudne. W takich regionach jak Nowa Anglia marznące deszcze często uszkadzają czujniki i technologię. – Możesz mieć świetny sprzęt, wnieść go w góry, gdzie chcesz robić pomiary, a potem przejdzie potężna burza lodowa. Musisz wtedy pędzić z powrotem na górę i skuwać lód z urządzeń – to potrafi być naprawdę żmudny proces – mówi Jennings. Jak dodaje, w przyszłości może pojawić się więcej zautomatyzowanych obserwacji, które nie będą wymagały udziału ludzi. Nic nie zastąpi ludzkiego oka Czasem to ludzie wciąż są najlepsi w rozpoznawaniu pogody. Gdy temperatura mieści się mniej więcej między 0°C a 7°C, modelom komputerowym trudno stwierdzić, co spada z nieba. Ten „zimowy miszmasz” może oznaczać wszystko pomiędzy deszczem a śniegiem. Pięć lat temu Jennings i jego współpracownicy uruchomili projekt nauki obywatelskiej Mountain Rain or Snow. Chodziło o to, by poprzez aplikację zbierać wizualne zgłoszenia: deszcz, śnieg albo opad mieszany w rejonach górskich. Liczyli, że raporty od ludzi pomogą ulepszyć modele. Do tej pory zebrali niemal 100 000 obserwacji od 1700 obserwatorów na całym świecie. Kiedy badacze przetestowali trzy algorytmy AI na danych od wolontariuszy, w połączeniu z historycznymi danymi pogodowymi, narzędzia technologiczne okazały się tylko nieznacznie lepsze od tradycyjnych metod meteorologicznych w sytuacji, gdy temperatura była bliska zamarzania. – Kilka lat po rozpoczęciu projektu nadal, i być może nawet bardziej niż kiedykolwiek, uważamy, że najlepszym sposobem monitorowania rodzaju opadu tam, gdzie on spada, są obserwatorzy ludzie – mówi Jennings. – To ekscytujące i może trochę nieintuicyjne w epoce sztucznej inteligencji, ale ludzie nadal odgrywają ogromną rolę. Gdy śnieg leży już na ziemi, ludzie także są przydatni. Podstawowa technologia pomiaru śniegu wciąż jest zaskakująco prosta: linijka, szpatułka, deszczomierz i płaska biała deska. Ponad 20 000 Amerykanów pomaga, mierząc opady w ramach Community Collaborative Rain, Hail and Snow Network, założonej w 1998 roku. Zbierane dane trafiają do centralnej bazy i są wykorzystywane przez National Weather Service, a także w federalnych działaniach monitorujących susze i wspierających zarządzanie zasobami wodnymi. W miarę jak technologia i modele się poprawiają, badacze próbują jednocześnie nadążyć za zmianami klimatu. Góry należą do obszarów szczególnie nimi dotkniętychi, co często oznacza, że śnieg coraz częściej przechodzi w deszcz. Jennings wskazuje tu dwa wyzwania. Po pierwsze, w tych rejonach brakuje dobrych danych historycznych, więc trudno ustalić punkt odniesienia. Po drugie, regiony te przechodzą w kierunku klimatu bardziej deszczowego, a deszcze mogą wypłukiwać i redukować zimową pokrywę śnieżną. – To wciąż ogromna niewiadoma, jak będzie wyglądać przesunięcie od śniegu do deszczu w ciągu najbliższych 50–100 lat – mówi. Źródło: National Geographic