To nie „chemtrailsy”, ale mają swoje wady. Algorytmy pomogą oczyścić niebo ze smug kondensacyjnych
Smugi kondensacyjne pozostawiane przez samoloty mają swój udział w globalnym ociepleniu klimatu. Nowe testy z użyciem AI pokazują, że można je skutecznie eliminować, nie zużywając przy tym ani kropli paliwa więcej.
Smugi kondensacyjne (contrails) to sztuczne chmury lodowe typu cirrus w kształcie linii, powstające za samolotami na wysokości 8–13 km. Są efektem kondensacji i zamarzania pary wodnej ze spalin silnikowych w zimnym powietrzu. Utrzymują się od kilku minut do godzin. Choć w dzień odbijają światło słoneczne, nocą działają jak izolacja, zatrzymując ciepło przy powierzchni Ziemi. Przyczyniają się w ten sposób do globalnego ocieplenia, a ich efekt jest większy niż sama emisja dwutlenku węgla przez samoloty. W odpowiedzi na ten problem, Google i American Airlines przeprowadziły pionierski eksperyment. Wyniki są optymistyczne. Algorytmiczna precyzja w walce z „contrailsami” Zespół badawczy pod kierownictwem Dinesha Sanekommu z Google, we współpracy z American Airlines zaprzągł do pracy sztuczną inteligencję. Wykorzystując zaawansowane algorytmy, podjęto próbę zarządzania trasami przelotów tak, aby omijać rejony atmosfery szczególnie sprzyjające powstawaniu smug. Kluczem do sukcesu okazało się połączenie ogromnych zbiorów danych meteorologicznych z mocą obliczeniową AI. Program stworzony przez Google analizował wilgotność i temperaturę w górnych warstwach atmosfery, wskazując rejony, gdzie przelot maszyny niemal na pewno wywoła powstanie smugi. Trwający 17 tygodni eksperyment objął 2400 komercyjnych lotów na trasach z USA do Europy. Mechanizm był prosty: dyspozytorzy lotów otrzymywali od AI sugestię alternatywnej trasy lub pułapu lotu, które pozwalały ominąć krytyczne strefy. Eksperyment nie wymagał żadnych modyfikacji konstrukcyjnych ani zmian we flocie. Opierał się wyłącznie na inteligentnym planowaniu lotów. Spektakularne efekty i sztywne procedury Wyniki analizy zdjęć satelitarnych po zakończeniu testów pozytywnie zaskoczyły ekspertów. W przypadkach, w których piloci zdecydowali się na trasę zaproponowaną przez AI, ilość widocznych smug kondensacyjnych spadła o imponujące 62%. Szacunkowy wpływ na redukcję efektu ocieplenia wyniósł niemal 70%. Nie obyło się bez problemów. Zaledwie 112 z ponad 1200 lotów mających dostęp do narzędzia AI faktycznie zmieniło kurs. Powodem były obawy o bezpieczeństwo, koszty operacyjne oraz sztywne procedury. A jednak uśredniony wynik dla całej grupy 2400 lotów – redukcja o 11,6% – jest uznawany za sukces. Tym bardziej że zmiany nie pociągnęły za sobą zwiększonego zużycia paliwa. Przyszłość błękitnego nieba Choć badanie potwierdziło skuteczność AI, specjaliści, tacy jak Edward Gryspeerdt z Imperial College London, nieco studzą optymizm. Skomplikowana struktura korytarzy powietrznych i ogromny ruch sprawiają, że nie każdy samolot może zmienić trasę. Jednak nawet jeśli w skali globalnej udałoby się osiągnąć tylko 10-procentową redukcję smug, byłby to wynik nie do przecenienia w walce z kryzysem klimatycznym. Źródło: New Scientist Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Populacja ptaków maleje coraz szybciej. W tych regionach USA sytuacja jest dramatyczna
Nowe badania wykazały, że populacje ptaków w Ameryce Północnej drastycznie maleją. Co gorsza, tempo jest znacznie szybsze, niż dotychczas zakładano. Naukowcy odkryli, że najgorzej jest w trzech rolniczych regionach tego kontynentu.
Na łamach czasopisma naukowego „Science” ukazało się niepokojące badanie dotyczące populacji dzikich ptaków w Ameryce Północnej. Czesko-amerykański zespół przeanalizował występowanie tych zwierząt w latach 1987–2021. Okazało się, że w tym czasie doszło do znacznego przyspieszenia spadku ich liczebności – w szczególności w trzech regionach. Działalność człowieka a populacje ptaków „Działalność człowieka mogła przyspieszyć spadek liczebności populacji ptaków, ale przyspieszenie to pozostaje niedostatecznie zbadane” – napisali autorzy w swojej pracy. Naukowcy sprawdzili w sumie 261 gatunków, 54 rodzin i 10 siedlisk dla ponad 1000 tras ptasich wędrówek. „Wykazaliśmy średni spadek liczebności wszystkich ptaków na całym kontynencie z punktami krytycznymi w południowych i ciepłych częściach Ameryki Północnej, w regionie środkowoatlantyckim, na zachodzie kraju i w Kalifornii” – napisali badacze. Według autorów spadek populacji ptaków w tych częściach Ameryki Północnej odpowiada wzrostowi intensywności rolnictwa. Badacze porównali mapy zmian liczebności ptaków z danymi dotyczącymi użytkowania ziemi, zmian klimatycznych oraz innych form presji człowieka na środowisko. Najsilniejszą zależność zauważono właśnie w regionach o najbardziej intensywnej produkcji rolnej, gdzie dominują wielkoobszarowe uprawy oraz szerokie stosowanie nawozów i pestycydów. Rolnictwo może przyczyniać się do wymierania zwierząt Naukowcy podkreślają jednak, że ich analiza pokazuje przede wszystkim zależności statystyczne. Oznacza to, że trudno wskazać jeden konkretny czynnik odpowiedzialny za przyspieszenie spadku populacji. Najprawdopodobniej chodzi o kombinację kilku procesów. To przekształcanie naturalnych siedlisk w pola uprawne, coraz częstsze używanie chemicznych środków w rolnictwie, a także spadek liczebności owadów, które dla wielu gatunków ptaków stanowią podstawowe źródło pokarmu. Problem nie dotyczy przy tym tylko kilku szczególnie wrażliwych gatunków. Z analiz wynika, że aż 122 z 261 badanych gatunków – niemal połowa – wykazuje istotny spadek liczebności. W przypadku ponad 60 gatunków tempo tego spadku dodatkowo przyspiesza, co oznacza, że populacje kurczą się coraz szybciej niż w poprzednich dekadach. W ciągu analizowanych 35 lat liczba ptaków obserwowanych na trasach monitoringu zmniejszyła się średnio o około 15 procent. Rola ptaków w ekosystemach Badacze zwracają uwagę, że spadki są szczególnie wyraźne w cieplejszych częściach kontynentu. Może to sugerować, że oprócz zmian w użytkowaniu ziemi znaczącą rolę odgrywają także rosnące temperatury i inne skutki zmian klimatu. Zdaniem autorów pracy konsekwencje tych zmian mogą być poważne nie tylko dla przyrody, lecz także dla ludzi. Ptaki pełnią bowiem kluczowe funkcje w przyrodzie – m.in. ograniczają liczebność owadów, rozsiewają nasiona roślin i stanowią ważny element łańcuchów pokarmowych. Ich zanik może więc prowadzić do zaburzeń w funkcjonowaniu całych ekosystemów. Naukowcy podkreślają jednak, że proces ten nie musi być nieodwracalny. Ochrona siedlisk, ograniczenie presji rolnictwa na środowisko oraz bardziej zrównoważone gospodarowanie krajobrazem mogą pomóc w odbudowie populacji. W wielu przypadkach przyroda potrafi stosunkowo szybko się regenerować, ale tylko jeśli tylko stworzy się jej odpowiednie warunki. Warto zauważyć, że w badaniu skupiono się wyłącznie na jednym kontynencie. A np. w Europie również obserwuje się wyraźny spadek populacji ptaków, który trwa od wielu dekad i jest jednym z najważniejszych sygnałów pogarszającego się stanu bioróżnorodności. Dane zbierane w ramach monitoringu prowadzonego przez m.in. European Environment Agency oraz BirdLife International wskazują, że od około 1980 roku liczebność ptaków lęgowych na naszym kontynencie zmniejszyła się o kilkanaście procent, co oznacza ubytek nawet o ponad pół miliarda osobników. Źródło: Science Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Morze Śródziemne wchodzi w nową fazę? Naukowcy mówią o kaskadowych zmianach
Zmiany klimatu w Morzu Śródziemnym nie ograniczają się do wzrostu temperatury. Ocieplenie wpływa także na strukturę i skład biologiczny wód. Najnowsze analizy wskazują na wyraźną zmianę w składzie planktonu. To może przełożyć się na przyszłość całego akwenu.
Morze Śródziemne jest jednym z obszarów o największej bioróżnorodności, a jednocześnie jednym z regionów najbardziej narażonych na zmiany klimatu. Do tej pory większość badań nad zmianami bioróżnorodności morskiej koncentrowała się głównie na organizmach, z którymi człowiek bezpośrednio wchodzi w interakcje lub które spożywa, takich jak ryby. Planktonowi poświęcano niewiele uwagi, pomimo jego fundamentalnej roli jako podstawy morskiej piramidy pokarmowej. Tę lukę postanowił wypełnić zespół hiszpańskich naukowców, który opublikował właśnie alarmujące wyniki analiz. Osady pełne informacji Aby wykryć zmiany zachodzące w Morzu Śródziemnym badacze przeanalizowali dane z osadów morskich z Morza Alborańskiego w zachodniej części oraz z Cieśniny Sycylijskiej w centralnej części Morza Śródziemnego. Próbki pobrano w czasie wyprawy morskiej na pokładzie statku badawczego. Świdry zagłębiły się na głębokość blisko 300 m metrów i w drugiej lokalizacji – ponad jednego kilometra. Osady te pełnią funkcję naturalnych archiwów. Zawarte są nich skamieniałe szczątki planktonu gromadzone przez lata. Na podstawie tych danych zrekonstruowano wzorce bioróżnorodności na przestrzeni ostatnich dwóch tysiącleci. Miniaturowe, ale bardzo ważne Badacze skupili się na dwóch dominujących grupach planktonu wapniejącego: kokolitoforach, które są fotosyntetycznymi mikroalgami oraz otwornicach planktonowych, które należą do zooplanktonu. Obie grupy odgrywają kluczową rolę w regulacji morskiego obiegu węgla i składu chemicznego wód morskich. Służą również jako skuteczne wskaźniki środowiskowe, bo rejestrują wczesne zmiany warunków panujących w wodach. Idą zmiany Jednym z najważniejszych odkryć jest wzrost liczebności Gephyrocapsa oceanica, gatunku kokolitofora, częściej występującego w tropikalnych wodach Atlantyku, który od dawna jest obecny w Morzu Śródziemnym i rozprzestrzenia się przez Cieśninę Gibraltarską. Podczas gdy różnorodność kokolitoforów gwałtownie wzrosła od początku ery przemysłowej, różnorodność otwornic spadła. Te przeciwstawne trendy są wyjaśnione różnicami w cechach fizjologicznych i ekologicznych oraz odzwierciedlają sposób, w jaki coraz cieplejsze, rozwarstwione i ubogie w składniki odżywcze morze faworyzuje niektóre gatunki kosztem innych. – Zmiany te są zgodne z prognozami wynikającymi z modeli klimatu i rozmieszczenia gatunków i wskazują na reorganizację społeczności planktonowych – mówi pierwszy autor badania, Arturo Lucas z Uniwersytetu Autonomicznego w Barcelonie. Małe organizmy – poważne konsekwencje Mikroskopijny plankton jest prawie niewidoczny gołym okiem, ale odgrywa kluczowe znaczenie w środowisku wodnym. Naukowcy ostrzegają, że trwające zmiany mogą mieć kaskadowy wpływ na funkcjonowanie ekosystemów morskich. – Należy pamiętać, że zmiany u podstawy sieci pokarmowej mogą rozprzestrzeniać się na wyższe poziomy troficzne, wpływając na ogólną równowagę ekosystemu morskiego – dodaje Patrizia Ziveri, badaczka z ICTA-UAB i współautorka badania. Morzu Śródziemnemu grożą poważne i gwałtowne zmiany fizykochemiczne oraz biologiczne, które są napędzane głównie przez antropogeniczne ocieplenie klimatu. A to może wpłynąć na to między innymi jakie ryby będą zamieszkiwać ten akwen w przyszłości. Źródło: Global and Planetary Change Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Chińczycy przekształcili pustkę w życie. Posadzili tyle drzew wokół pustyni, że stała się gigantycznym pochłaniaczem dwutlenku węgla
Obrzeża pustyni Takla Makan – jednej z największych i najsuchszych pustyń świata – zaroiły się od zasadzonych drzew. To według naukowców nie tylko zatrzymało pustynnienie obszaru, ale także zmieniło pustynię w ogromny pochłaniacz dwutlenku węgla. Twierdzą, że stworzyli „piaskowe płuca”.
Zaledwie kilkadziesiąt lat temu Takla Makan była symbolem pustki i skrajnej nieprzyjazności dla życia. Otoczona przez najwyższe góry świata, niemal całkowicie pozbawiona opadów i roślinności, rozrastała się w wyniku działalności człowieka i zmian klimatycznych. Jednak od wdrożenia programu Wielkiego Zielonego Muru Chiny podjęły się bezprecedensowego wyzwania zalesienia tego ekstremalnego obszaru. Co by nie mówić, efekt jest spektakularny. Pustynia Takla Makan to bardzo niegościnne miejsce Pustynia Takla Makan jest nieco większa od Polski. Rozciąga się na powierzchni ok. 337 000 km² (dla porównania powierzchnia naszego kraju wynosi 312 685 km²). Panujące na niej warunki są zbyt surowe dla większości roślin, a pustynia – przez którą niegdyś przebiegał Jedwabny Szlak – stale się powiększała. To jednak nie powstrzymało Chińczyków. Wielki Zielony Mur Chiński W 1978 roku chińskie władze zainicjowały gigantyczny program inżynierii ekologicznej – „Wielki Zielony Mur”. Celem była walka z narastającym problemem pustynnienia, które zagrażało rolnictwu, infrastrukturze i zdrowiu mieszkańców. Takla Makan i inne wielkie pustynie w Chinach (m.in. Gobi) powiększały się bowiem od lat 50. XX wieku, kiedy Państwo Środka przeszło masową urbanizację i ekspansję gruntów rolnych. Konwersja naturalnego terenu doprowadziła do większej liczby burz piaskowych, które zdmuchiwały glebę i osadzały piasek, powodując degradację ziemi i pustynnienie. Piasek pochłania wszystko Według raportu Konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zwalczania pustynnienia z 2013 roku pustynnienie, degradacja gleby i susze znacząco nasiliły się na całym świecie w XX i XXI wieku, szczególnie na obszarach suchych, półsuchych i umiarkowanie wilgotnych. W ciągu ostatnich 40 lat Ziemia straciła jedną trzecią swoich gruntów ornych w wyniku erozji i degradacji. Chińczycy chcą z tym walczyć Do 2024 roku w północnych Chinach w ramach projektu Wielkiego Zielonego Muru posadzono ponad 66 mld drzew, skupiając się także na obrzeżach pustyni Takla Makan – stworzono wokół niej dosłowną „zieloną granicę”, która miała zatrzymać piasek. Chińczycy twierdzą, że dzięki temu wysiłkowi pokrywa leśna kraju wzrosła z 10% powierzchni w 1949 roku do ponad 25% obecnie. Pustynia stała się pochłaniaczem CO2 Badania przeprowadzone przy współpracy prof. Yuk Yunga z Caltech oraz NASA Jet Propulsion Laboratory wykazały, że roślinność zasadzona wokół Takla Makan faktycznie pochłania więcej dwutlenku węgla niż emituje pustynia. Analizowano zarówno dane z obserwacji terenowych różnych typów pokrycia roślinnego, jak i dane satelitarne dotyczące opadów, aktywności fotosyntezy oraz poziomów CO2. Naukowcy odnotowali, że przez ogromną liczbę roślinności ilość opadów w porze wilgotnej (od lipca do września) była nawet 2,5 razy wyższa. To dodatkowo zwiększyło zazielenienie, intensywność fotosyntezy i – co za tym idzie – pochłaniania CO2. Międzynarodowe instytucje (np. NOAA) potwierdziły, że pustynia wykazuje wyraźny, długoterminowy trend wzrostu pochłaniania CO2. Jego poziom nad pustynią w sezonie wilgotnym spadł z 416 ppm do 413 ppm, co jest bezpośrednio związane ze wzrostem roślinności. Czy „Zielony Mur” działa? Według Chińczyków jednym z najbardziej widocznych efektów zalesiania była stabilizacja wydm oraz znaczące zmniejszenie częstotliwości burz piaskowych. Z badań prowadzonych na obrzeżach Takla Makan wynika, że liczba dni z intensywnymi zamieciami spadła z ponad 150 do mniej niż 50 rocznie. Wprowadzenie zielonych pasów wokół pustyni ograniczyło erozję wiatrową oraz zatrzymało proces przemieszczania się piasków na żyzne tereny rolnicze. Zalesianie miało także istotny wpływ na lokalny mikroklimat. Średnie roczne opady w regionie wzrosły z 53,6 mm do 110 mm, dzięki czemu korzystnie zmieniła się gospodarka wodna całej okolicy. To cieszy rolników. Nowo posadzone lasy przyczyniają się do zatrzymywania wody, ograniczają parowanie oraz łagodzą ekstremalne wahania temperatur. To z kolei stwarza lepsze warunki do życia nie tylko dla roślin, ale również zwierząt i ludzi. Program masowego zalesiania wokół pustyni Takla Makan to przykład ogromnej determinacji. Jednak przed „odtrąbieniem” gigantycznego sukcesu (jak to zwykle bywa w przypadku Chin) potrzebne są dalsze badania – te póki co zdają się potwierdzać chińskie twierdzenia. Z pewnością wielki, zielony pas wokół pustyni wielkości Polski wygląda imponująco. Źródło: PNAS, Science of The Total Environment, National Geographic Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
„Biały beton”: dlaczego olimpijskie trasy są dziś szybsze i groźniejsze niż kiedykolwiek?
Sztuczny śnieg zmienił narciarstwo. Choć dla kibiców trasy wyglądają tak samo jak dawniej, dla sportowców oznaczają zupełnie inne – i znacznie groźniejsze – warunki. Wszystko przez fizyczne właściwości kryształków „przemysłowego” śniegu.
W obliczu postępujących zmian klimatu naturalny śnieg w kurortach narciarskich staje się luksusem, a nie standardem. Naukowcy z University of Colorado Boulder, Keith Musselman i Agnes Macy, zwracają uwagę na coś, co dla przeciętnego widza przed telewizorem jest niewidoczne, ale dla zawodników kluczowe: transformację nawierzchni tras narciarskich. Dzisiejsze Igrzyska i zawody Pucharu Świata opierają się niemal w 100% na sztucznym śniegu. Choć z oddali trasy wyglądają naturalnie, w rzeczywistości są przemysłowym produktem, o właściwościach drastycznie odbiegających od naturalnego śniegu. Dla sportowców oznacza to, niestety, większe niebezpieczeństwo. Fizyka „białego betonu”: czym sztuczny śnieg różni się od naturalnego? Najważniejsza różnica między śniegiem naturalnym a sztucznym tkwi w budowie płatków. Naturalny śnieg formuje się w chmurach z pary wodnej, tworząc skomplikowane, sześcioramienne gwiazdki o dużej powierzchni i małej gęstości. Pomiędzy takimi kryształkami „mieści się” mnóstwo powietrza, co sprawia, że nawierzchnia jest miękka i podatna na nacisk. Tymczasem śnieg z armatek powstaje poprzez wyrzucanie wody pod ciśnieniem na zimnym powietrzu. Wynikiem tego procesu nie są płatki, lecz małe, gęste grudki, bardziej zbliżone do lodu niż śniegu. Trasa przygotowana z takiego materiału także ma gęstość bliższą lodu. Dla narciarzy oznacza to jazdę po nawierzchni ekstremalnie twardej, nazywanej potocznie „betonem”. Taka trasa mniej się niszczy pod wpływem przejazdu wielu zawodników, co zapewnia teoretycznie równe szanse startowe. Ale jednocześnie staje się szybsza i bardziej niebezpieczna. Nowe niebezpieczeństwa w narciarstwie alpejskim Zastosowanie sztucznego śniegu wyraźnie zwiększa prędkości osiągane na trasach zjazdowych. Dzięki mniejszemu tarciu i braku zapadania się nart zawodnicy jadą szybciej niż kiedykolwiek wcześniej. I ma to swoją mroczną stronę: ogromne przeciążenia dla stawów i więzadeł. Aby utrzymać krawędź narty w skręcie, na lodowatej tafli i przy ogromnej prędkości, zawodnik musi wygenerować i wytrzymać siły, które często przekraczają granice fizjologiczne. Naukowcy – a także zawodnicy – wskazują, że współczesne narciarstwo alpejskie stało się sportem o znacznie mniejszym marginesie błędu. Na sztucznym śniegu narta „trzyma” doskonale, ale kiedy „puści” – zawodnik ma małe szanse by skorygować błąd. Ryzyko kontuzji jest wyższe nie tylko z powodu prędkości – także twardości podłoża. Upadek na zbity, sztuczny śnieg, jest niemal identyczny z uderzeniem w asfalt, co sprawia że urazy stają się poważniejsze. Na Igrzyskach Olimpijskich Cortina-Mediolan 2026 widać to od pierwszego dnia. Narciarstwo traci kontakt z naturą Chociaż technologia naśnieżania pozwala na organizację zawodów tam, gdzie śniegu praktycznie nie ma (jak podczas zimowych Igrzysk w Pekinie w 2022 roku), to jednocześnie sprawia, że każda zmiana pogody staje się jeszcze większym wyzwaniem. Na przykład świeży śnieg który spadnie na sztuczny, tworzy warstwę o zupełnie innych właściwościach. Z wyzwaniami mierzą się nie tylko narciarze zjazdowi – także biegi narciarskie wymagają zupełnie innego przygotowania nart na sztuczny śnieg. Zarówno zawody, jak i treningi wyczynowych narciarzy mają dziś miejsce w absolutnej większości na sztucznym śniegu. Armatki i lance do naśnieżania stały się „systemem podtrzymywania życia” dla narciarstwa, ale wymaga to od ludzi coraz większych poświęceń, akceptacji coraz wyższego ryzyka oraz zmiany technik i sprzętu. Źródło: The Conversation Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (ukończyła MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Mniej lodu, a niedźwiedzie polarne coraz... grubsze. Zaskakujące wyniki badań ze Svalbardu
Topniejący lód to dla niedźwiedzi polarnych zapowiedź dramatycznej walki o przetrwanie. Najnowsze badania ze Svalbardu przynoszą jednak zaskakujące wyniki. Mimo postępujących zmian klimatu tamtejsza populacja jest w coraz lepszej kondycji i wyraźnie przybiera na wadze. Jak to możliwe?
Spis treści: Mniej lodu, grubsze niedźwiedzie Dlaczego niedźwiedzie polarne ze Svalbardu tak dobrze sobie radzą? Przyszłość niedźwiedzi polarnych ze Svalbardu Ponieważ przetrwanie niedźwiedzi polarnych bezpośrednio zależy od obecności lodu, zwierzęta te stały się powszechnym symbolem zmian klimatycznych. Topniejąca pokrywa lodowa zmusza je do pokonywania coraz dłuższych dystansów wpław w poszukiwaniu pożywienia lub do spędzania większej ilości czasu na lądzie, gdzie muszą funkcjonować kosztem zgromadzonych zapasów tłuszczu. W efekcie liczne populacje niedźwiedzi polarnych stają dziś w obliczu śmierci głodowej. Brak lodu morskiego uniemożliwia rozwój alg, co prowadzi do pozbawienia pożywienia zooplanktonu, który jest z kolei pokarmem dla ryb. Ten proces uderza w kolejne ogniwa łańcucha pokarmowego, aż po foki obrączkowane, które stanowią główne źródło pożywienia niedźwiedzi polarnych. Tymczasem najnowsze badania ze Svalbardu przynoszą zaskakujące wieści. Z publikacji w czasopiśmie „Scientific Reports” wynika, że mimo kurczącego się lodu, kondycja fizyczna tamtejszych niedźwiedzi polarnych uległa poprawie. Zwierzęta stały się… wyraźnie grubsze. Mniej lodu, grubsze niedźwiedzie Populacja niedźwiedzi polarnych z Morza Barentsa jest monitorowana każdej wiosny nieprzerwanie od 1987 roku. Posiadanie tak obszernych danych stanowi dla badaczy nieocenione źródło informacji. Zaobserwowano, że liczebność niedźwiedzi pozostaje na stałym poziomie, mimo że tempo zanikania lodu morskiego jest w tym regionie dwukrotnie wyższe niż w pozostałych częściach Arktyki. W celu wyjaśnienia tej zagadki naukowcy przeanalizowali wymiary ciała oraz obwód klatki piersiowej 770 dorosłych niedźwiedzi polarnych z lat 1992–2019. Kondycja ciała, rozumiana jako ilość zmagazynowanego tłuszczu, służy tu jako barometr zdrowia całej populacji – im chudsze zwierzęta, tym poważniejsze zagrożenie dla ich przyszłości. Badania prowadzone w innych regionach Arktyki sugerowały, że regresja lodu morskiego doprowadzi do spadku masy ciała niedźwiedzi. – Obserwując sytuację na Svalbardzie, widzę na własne oczy, jak gwałtownie ubywa lodu – wyjaśnia dr Jon Aars. – Spodziewaliśmy się, że ten proces negatywnie odbije się na kondycji fizycznej zwierząt. Tymczasem wyniki analiz okazały się odwrotne do założeń. Po okresie pogorszenia stanu zdrowia niedźwiedzi pod koniec lat 90., po roku 2000 nastąpiła poprawa parametrów fizycznych – i to w czasie najbardziej drastycznych zmian klimatycznych. Jak zauważa dr Jon Aars, fakt, że populacja tak skutecznie zaadaptowała się do niespotykanego nigdzie indziej tempa zmian, jest sygnałem bardzo optymistycznym. Nie oznacza to jednak, że niedźwiedzie polarne są odporne na skutki globalnego ocieplenia. Zmiany w środowisku zmusiły je do częstszego przebywania na lądzie oraz do sięgania po znacznie mniej kaloryczne źródła pożywienia, m.in. jaja ptaków morskich. Dlaczego niedźwiedzie polarne ze Svalbardu tak dobrze sobie radzą? Jednym z możliwych wyjaśnień jest fakt, że niedźwiedzie polarne ze Svalbardu częściej niż inne populacje polują na lądzie. Choć zazwyczaj energetyczny koszt takich łowów przewyższa zdobyte kalorie, tamtejsze niedźwiedzie spożywają dziś więcej zwierząt lądowych niż w przeszłości. – Mają alternatywy, których w innych regionach często brakuje – tłumaczy dr Jon Aars. Przykładem są renifery, których populacja gwałtownie wzrosła po ograniczeniu polowań prowadzonych przez ludzi. Dzięki temu stały się one dostępnym źródłem pożywienia w okresie letnim, czyli w czasie postu większości niedźwiedzi polarnych. Kolejna hipoteza zakłada, że deficyt lodu zmusza foki obrączkowane do gromadzenia się w gęstszych skupiskach wokół pozostałych fragmentów kry. Taka koncentracja sprawia, że stają się one łatwiejszym celem dla polujących niedźwiedzi. Przyszłość niedźwiedzi polarnych ze Svalbardu Niestety, sytuacja nie jest tak optymistyczna, jak mogłoby się wydawać. Dr Alice Godden z Uniwersytetu Wschodniej Anglii uważa, że wyniki badań stanowią jedynie „wątły promyk nadziei”, zwracając uwagę na niekorzystne prognozy długoterminowe. Jej zdaniem o przetrwaniu niedźwiedzi zadecyduje przede wszystkim dostępność pożywienia, uzależniona od tempa wzrostu temperatur wywołanego emisjami dwurlenku węgla. Autorzy badania ostrzegają, że w pewnym momencie arktyczny ekosystem może przekroczyć punkt krytyczny, co doprowadzi do gwałtownych i nieodwracalnych zmian. – Przyszłość niedźwiedzi polarnych na Svalbardzie będzie znacznie trudniejsza – podkreśla dr Jon Aars. Rezultaty badań były szczególnie zaskakujące, ponieważ wcześniejsze analizy wykazały, że szansa na przetrwanie innych populacji – zwłaszcza w zachodniej części Zatoki Hudsona i na południu Morza Beauforta w kanadyjskiej Arktyce – drastycznie spada wraz z zanikiem lodu. Eksperci zaznaczają jednak, że bezpośrednie porównywanie populacji radzących sobie słabo z tymi, które chwilowo prosperują lepiej, nie jest miarodajne. – Każda subpopulacja niedźwiedzi polarnych jest inna – zauważa dr Alice Godden. –Wszystko należy analizować w kontekście lokalnego siedliska. Ostatnie odkrycia dr Alice Godden sugerują, że u podstaw adaptacji niedźwiedzi z południowej Grenlandii mogą leżeć mechanizmy genetyczne. – Zidentyfikowaliśmy zmiany w ekspresji genów odpowiedzialnych za gospodarkę tłuszczową, odporność na wysokie temperatury oraz procesy starzenia – wyjaśnia. Dr Alice Godden stawia hipotezę, że to właśnie modyfikacje w DNA niedźwiedzi ze Svalbardu mogą częściowo stać za ich sukcesem. Choć obecnie sytuacja wygląda dobrze, dr Jon Aars przypomina, że niedźwiedzie polarne nie są w stanie przetrwać bez lodu. Gatunek ten nie występuje w regionach pozbawionych lodu przez większą część roku, co oznacza, że dalsze ocieplenie klimatu pozostaje dla niego egzystencjalnym zagrożeniem. Źródło: National Geographic
Botaniczna „armia” u bram Arktyki. 2500 gatunków gotowych do inwazji
Obce rośliny coraz śmielej zbliżają się do jednego z najbardziej surowych regionów świata. Arktyka ociepla się szybciej niż reszta planety, co otwiera nowe możliwości dla gatunków, które wcześniej nie miały tam szans. Badacze wskazują tysiące potencjalnych „najeźdźców”. Konsekwencje mogą być nieodwracalne.
Arktyka to obszar wokół bieguna północnego, który tradycyjnie definiuje się jako krainę ekstremalnego zimna i krótkiego lata. Przez tysiące lat ten region był jak niedostępna forteca dla licznych gatunków roślin z południa. Tylko najbardziej wytrzymałe, rodzime gatunki potrafiły tam przetrwać. Sytuacja z obcymi gatunkami była stabilna, ponieważ mróz skutecznie eliminował wszelkich „gości”. Dzisiaj te „mury” zaczynają pękać pod wpływem zmian klimatu. Arktyka ociepla się szybciej niż reszta świata, co sprawia, że gatunki, które wcześniej nie miałyby tam szans, teraz zaczynają się rozgaszczać. Cyfrowy radar przepowie przyszłość Jak sprawdzić, co zagraża tak ogromnemu regionowi, zanim dojdzie do ekologicznej katastrofy? Naukowcy z Norweskiego Uniwersytetu Nauki i Technologii (NTNU) postanowili przeprowadzić tzw. skanowanie horyzontu. To metoda przypominająca użycie cyfrowego radaru, który ma wyłapać potencjalnych najeźdźców, zanim zdążą się osiedlić. W skrócie: przeszukali oni bazy danych obejmujące 51 milionów roślin na świecie. Do szczegółowej analizy wybrali 14 000 gatunków skłonnych do ekspansji. Naukowcy sprawdzili, które z tych roślin pasują do obecnego i przyszłego klimatu Arktyki. Wnioski opublikowano właśnie na łamach czasopisma „Neobiota”. Ilu jest „najeźdźców” u bram? Wyniki tego śledztwa są alarmujące dla ekosystemu. Z analiz badaczy wynika, że ponad 2500 gatunków mogłoby dziś przeżyć na dalekiej północy. Jeśli tylko te nasiona tam trafią, prawdopodobnie wykiełkują i przeżyją. Eksperci wyznaczyli także „gorące punkty” inwazji. Teorię opartą o modele teoretyczne potwierdzili, znajdując inwazyjne, kwitnące rośliny podczas wypraw terenowych. Pasażerowie na gapę W jaki sposób mogą rozprzestrzeniać się w Arktyce nieznane do tej pory rośliny? Głównym środkiem transportu dla nich jest sam człowiek. Nasiona podróżują jako pasażerowie na gapę przyklejone do ubrań, sprzętu naukowego lub podeszew butów turystów. – Nasze wyniki pokazują, że gatunki obce z praktycznie całego świata mogą znaleźć niszę w Arktyce. A biorąc pod uwagę obecną aktywność człowieka w tym rejonie, istnieje wiele możliwości, by się tam dostały – komentuje współautorka badania prof. Kristine Bakke Westergaard z Norweskiego Uniwersytetu Naukowo-Technicznego (NTNU). Najbardziej zagrożonym obszarem okazała się północna Norwegia. To tam znajduje się „hotspot”, czyli miejsce, gdzie warunki dla obcych roślin są obecnie najlepsze. Jednak nawet odległy Svalbard nie jest bezpieczny – badanie wykazało, że aż 86 obcych gatunków mogłoby tam teraz egzystować. Gatunki te działają jak agresywni lokatorzy. Zajmują przestrzeń, zabierają światło i składniki odżywcze rodzimym roślinom. Przyszłość Arktyki. Wyścig z czasem Jaka przyszłość czeka Arktykę pod wpływem zmian klimatu? Jeśli ludzie nie podejmą działań, kraina lodu może zamienić się w obszar z różnymi gatunkami roślin i stracić status miejsca unikatowego pod tym względem. Naukowcy ostrzegają, że walka z gatunkami inwazyjnymi, gdy już się zadomowią, jest niezwykle trudna i droga. Dlatego tak ważne są nowe narzędzia analityczne opracowane przez zespół z NTNU. Pomagają one komitetom eksperckim szybciej oceniać ryzyko i wskazywać, które rośliny należy zatrzymać u bram. Źródło: Neobiota Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Takiego zjawiska nie było od 75 lat. Ośmiornice przejęły fragment brytyjskiego wybrzeża
Boom populacji ośmiornic w Anglii stał się jednym z najbardziej niezwykłych zjawisk przyrodniczych w Europie. Masowy pojaw ośmiornicy zwyczajnej w wodach hrabstw Devon i Kornwalii przyciągnął uwagę naukowców, polityków i rybaków, bo podobnej sytuacji nie notowano od dekad.
W 2025 roku na południowo-zachodnim wybrzeżu Wielkiej Brytanii doszło do niezwykłego zjawiska przyrodniczego: gwałtownego i masowego wzrostu populacji ośmiornicy zwyczajnej (Octopus vulgaris). Rybacy operujący na wodach Devonu i Kornwalii byli świadkami scen, których nie widziano od dekad. Wyciągane z morza pułapki na kraby, przegrzebki i homary były pełne ośmiornic – w jednej z nich znaleziono ich aż 12. Ta niezwykła anomalia wywołała w brytyjskiej Izbie Gmin dyskusję na temat przyszłości połowów. „Najazd” ośmiornic na Anglię To pierwszy taki „zakwit” ośmiornic od 75 lat. Podobne anomalie odnotowano wcześniej jedynie w latach 1900 oraz 1950. Skala zjawiska w 2025 roku była jednak zdumiewająca – komercyjne połowy ośmiornicy zwyczajnej wzrosły blisko 65-krotnie w porównaniu do brytyjskiej średniej z ostatnich lat. Choć jej nazwa sugeruje powszechność, ośmiornica zwyczajna wcale nie występuje licznie w wodach brytyjskich, preferując cieplejsze regiony, np. Morze Śródziemne. Skąd wzięła się ta masa ośmiornic? Ośmiornice zwyczajne „żyją szybko i umierają młodo”. Mimo pokaźnych rozmiarów ich średni czas życia zwykle nie przekracza dwóch lat. Samice giną po złożeniu jaj, a samce – krótko po kopulacji. Taki cykl życia sprawia, że ich populacja wyjątkowo szybko reaguje na wszelkie zmiany w środowisku. Z monitoringu wynika, że epizody populacyjnego boomu zbiegają się w czasie z falami upałów zarówno w oceanach, jak i w atmosferze. Ciepłe warunki stymulują szybki wzrost populacji niezależnie od tego, czy ośmiornice są gatunkiem osiadłym, czy nowo przybyłym z południa. Drugim katalizatorem tych zmian jest obniżone zasolenie wód przybrzeżnych. Słodsza woda może napływać z dużych rzek francuskich (np. Loary) lub być wynikiem wschodnich wiatrów wiejących w chłodniejszych miesiącach, co pomaga w przemieszczaniu się larw ośmiornic przez Kanał La Manche. Wpływ na ekosystem i lokalną gospodarkę Eksplozja populacji ośmiornic mocno namieszała w lokalnych łańcuchach pokarmowych. Zaobserwowano na przykład, że sprytne ośmiornice celowo gromadziły przegrzebki w pułapkach rybackich, tworząc w nich „spiżarnie” na później. Dla sektora rybołówstwa zjawisko to jest jednocześnie kryzysem i szansą. Kluczowe łowiska odnotowały dramatyczne spadki: połowy homarów spadły o 30%, a krabów i przegrzebków o ponad 50%. Rybacy musieli szybko dostosować się do sytuacji i przestawić na łowienie ośmiornic zamiast krabów czy homarów. Ale nawet jeśli im się to udało – ośmiornice poławia się na całym świecie, a lokalne kraby od lat są uważane za wyjątkowy delikates i mają adekwatne do tego ceny. Poza tym w sierpniu 2025 połowy ośmiornic nagle się zmniejszyły, pozostawiając wielu rybaków z obawami o przyszłość. Co dalej z ośmiornicami w Anglii? Raporty wskazują, że ze względu na zmiany klimatyczne, obecność ośmiornic w wodach brytyjskich może stać się trwała. Rybołówstwo będzie musiało się do tego stanu rzeczy przystosować. A ośmiornice być może staną się nową podwodną atrakcją turystyczną Wielkiej Brytanii. Źródła: The Conversation, Marine Biological Association, South Devon & Channel Shellfishermen Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (ukończyła MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
104-letnia Azi Begum nie pamięta takiej tragedii. Co się stało z szafranem?
Szafran z Kaszmiru, najdroższa przyprawa świata, może zniknąć na zawsze. Rolnicy w Pampore, miejscu od wieków słynącym z jego uprawy, przeżywają dramat po rekordowo niskich zbiorach. Klimat się zmienia, a z nim cała historia i przyszłość kaszmirskiego szafranu.
Spis treści: Dlaczego kaszmirski szafran znika z pól? Naukowcy i rolnicy szukają przyczyn Z jakiego powodu kaszmirski szafran uznawany jest za najlepszy na świecie? Dlaczego zbiór szafranu wymaga zaangażowania całej wioski? Jak zmiany klimatu dewastują kaszmirskie pola szafranu? Czy technologia uratuje szafran? Kaszmir balansuje między innowacją a tradycją Szafran to więcej niż przyprawa – to dusza Kaszmiru Po jednym z najgorszych sezonów zbiorów w historii rolnicy z Doliny Kaszmiru coraz głośniej wyrażają obawy o przyszłość swojego najcenniejszego skarbu – szafranu. Tylko przez trzy dni w roku tysiące fioletowych kwiatów zakwitają jesienią, ukazując ukryte wewnątrz ciemnoczerwone nitki – znamiona słupka kwiatu krokusa. Po zerwaniu i wysuszeniu przekształcają się one w najdroższą przyprawę świata, cenioną zarówno za intensywny smak, jak i właściwości lecznicze. Tysiące rolników każdego roku wracały na należące do rodzin poletka, by w listopadzie zrywać delikatne kwiaty krokusa. Tradycyjnie zbiory trwały od świtu do zmierzchu i kończyły się dopiero, gdy słońce znikało za zachodnimi górami, w stronę granicy z Pakistanem. Jednak w czasie wyjątkowo suchego sezonu ostatniej jesieni, który przypadł na przełom października i listopada, dzienne zbiory ograniczyły się do zaledwie kilku godzin. Dla wielu mieszkańców był to najgorszy sezon zbiorów, jaki są w stanie sobie przypomnieć. Dlaczego kaszmirski szafran znika z pól? Naukowcy i rolnicy szukają przyczyn W latach 2024 i 2025 produkcja szafranu w Kaszmirze osiągnęła rekordowo niski poziom. W ciągu dwóch dekad jego uprawy w regionie zmniejszyły się aż o 68%. Lokalni rolnicy i eksperci wskazują, że główną przyczyną są zmieniające się opady i temperatury w zachodnich Himalajach. Przyszłość kaszmirskiego szafranu staje się coraz bardziej niepewna, dlatego wielu producentów stara się łączyć tradycyjne metody z nowoczesną wiedzą, by ratować uprawy. Pampore, miejscowość położona w administrowanej przez Indie części Kaszmiru, znajduje się około godziny jazdy na południe od stolicy regionu – Srinagaru. To właśnie tam, na targach pamiętających czasy Jedwabnego Szlaku, od pokoleń koncentruje się handel szafranem. Pampore uchodzi za serce kaszmirskich upraw, choć dokładna data i sposób pojawienia się tej rośliny w regionie pozostają nieznane. W 2022 roku paleobotanicy, analizując DNA krokusa szafranowego, ustalili, że roślina została udomowiona niemal 3500 lat temu – prawdopodobnie w środkowej Grecji, a być może w Persji. Krokusy rosną dziko w naturze, jednak szafran jako przyprawa już nie – powstał najpewniej w wyniku sztucznego krzyżowego zapylania, być może całkowicie przypadkowego. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/01/2026-01-21-125126-The-uncertain-future-of-the-worlds-most-expensive-spice--National-Geographic-i-3e72c77.png" width="1290" height="858" alt="Świeżo posegregowany szafran obok odrzuconych kwiatów krokusa w domu rodziny Bashirów w Pampore." title="Świeżo posegregowany szafran obok odrzuconych kwiatów krokusa w domu rodziny Bashirów w Pampore." /> Z miejsca swojego pochodzenia ta legendarna przyprawa szybko rozprzestrzeniła się po świecie, zdobywając uznanie dzięki jaskrawej barwie, intensywnemu aromatowi i charakterystycznemu smakowi. Przemierzała szlaki handlowe i towarzyszyła armiom oraz karawanom na Bliski Wschód, do Azji Centralnej i dalej – aż do Afryki Północnej. Dziś największym producentem szafranu jest Iran, ale jego uprawy spotyka się także w Kaszmirze, Afganistanie, Hiszpanii i Grecji. „Terroir” każdego z tych miejsc nadaje przyprawie unikalny profil smakowy, a kaszmirski szafran cieszy się szczególnym uznaniem za swoją jakość i rzadkość. Nawet rolnicy z Maroka i Grecji, z dumą uprawiający własne krokusy, wskazują Kaszmir jako źródło najbardziej pożądanej przyprawy świata. Sprzedawcy przypraw podkreślają wyjątkową aromatyczność kaszmirskich zbiorów. Z jakiego powodu kaszmirski szafran uznawany jest za najlepszy na świecie? Shubli Bashir to rolniczka w czwartym pokoleniu i doktorantka zajmująca się rolnictwem na Uniwersytecie Sher-e-Kashmir w pobliskim Dżammu. W swojej pracy naukowej bada związki fitochemiczne szafranu. – Krocyna odpowiada za barwę szafranu, picrocyna wpływa na jego smak, a safranal tworzy intensywny aromat – wyjaśnia Bashir, zrywając kwiaty na rodzinnym poletku. – Gdy szafran jest prawidłowo uprawiany i przetwarzany, kaszmirski osiąga najwyższe stężenia wszystkich trzech związków. To właśnie one budują jego renomę. W Kaszmirze popularna legenda głosi, że szafran pojawił się w XIII wieku – przywieziony przez dwóch sufickich świętych, którzy mieli go ukrytego w kieszeniach podczas wędrówki przez dolinę. Po tym, jak zostali wyleczeni przez miejscowego medyka, podarowali mu dwie bulwy i nauczyli, jak uprawiać i zbierać tę wyjątkową roślinę. Shubli Bashir jednak skłania się ku wersji historycznej. – Folklor chętnie przypisuje zasługi świętym, ale dowody historyczne i rolnicze sugerują, że szafran trafił do Kaszmiru dzięki handlowi, migracjom i wymianie kulturowej – mówi, trzymając wiklinowy kosz wypełniony świeżo zerwanymi krokusami. To właśnie ta różnorodność i otwartość pozwoliły rozwinąć się wyjątkowej lokalnej tradycji. Niezależnie od tego, czy szafran przybył z handlarzami czy mistykami, stał się gospodarczym filarem Pampore. Przyprawa obecna jest w kulinarnej tradycji regionu od około 800 lat. To kluczowy składnik wazwanu – 36-daniowej uczty podawanej niegdyś cesarzom Mogołów. Szafran znajduje też swoje miejsce w kahwie, tradycyjnej herbacie, która rozpowszechniła się w Azji Centralnej w XVIII wieku, w czasach panowania afgańskich królów. Dlaczego zbiór szafranu wymaga zaangażowania całej wioski? Szafran uchodzi za jedną z najbardziej pracochłonnych upraw na świecie. Fioletowy krokus kwitnie zaledwie przez około 36 godzin, a nie istnieje żaden zmechanizowany sposób, by zbierać go na masową skalę. W Pampore tę przeszkodę pokonuje siła rodziny i lokalnej społeczności. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/01/2026-01-21-125336-The-uncertain-future-of-the-worlds-most-expensive-spice--National-Geographic-i-5549318.png" width="1285" height="865" alt="Bracia Ubaid i Aqib Bashir rozmawiają z 104-letnią babcią Azi Begum o szafranie, polityce i zmianach klimatu. Fot. Matt Stirn" title="Bracia Ubaid i Aqib Bashir rozmawiają z 104-letnią babcią Azi Begum o szafranie, polityce i zmianach klimatu. Fot. Matt Stirn" /> Każdej jesieni, gdy krokusy przebijają się przez jasnobrązową, górską ziemię, liczba mieszkańców wioski wzrasta nawet trzykrotnie. Dzieci wracają z uczelni, lekarze przyjeżdżają z dalekich miast, a policjanci biorą wolne od służby – wszyscy po to, by wspólnie uczestniczyć w corocznych zbiorach. Kwiaty zbiera się ręcznie na polach, a następnie – w domowych salonach lub na podwórkach – wydobywa się z nich cenny szafran i suszy. Aby uzyskać zaledwie jedną łyżeczkę przyprawy, potrzeba około 50 kwiatów. Tymczasem 28 gramów kaszmirskiego szafranu może osiągać na rynku wartość nawet 1000 dolarów – co potwierdzają zarówno lokalni odsprzedawcy, jak i jeden z internetowych sprzedawców przypraw. Jak zmiany klimatu dewastują kaszmirskie pola szafranu? Aby zakwitnąć, bulwy szafranu potrzebują chłodnych i suchych warunków, z delikatnymi opadami mniej więcej w połowie sezonu sadzenia. Tymczasem rolnicy zauważają, że w ciągu ostatniej dekady jesienne temperatury w górskiej dolinie wyraźnie wzrosły. Gdy badacze przeanalizowali aktualne trendy klimatyczne w Dolinie Kaszmiru, odnotowali znaczące wzrosty zarówno temperatur, jak i opadów. Co gorsza, opady coraz częściej przybierają formę gwałtownych ulew i powodzi, a region dotykają też coraz dłuższe okresy suszy. Shubli Bashir zwraca uwagę, że taka zmiana klimatu ogranicza liczbę kwitnących roślin. Te, które mimo wszystko zakwitną, są dodatkowo narażone na atak ze strony zwierząt roślinożernych, takich jak jeżozwierze. Coraz częściej wchodzą one na pola uprawne, ponieważ niestabilna pogoda i wylesianie ograniczają ich naturalne źródła pożywienia – na przykład korzenie czy korę drzew. – Na początku lat 90. potrafiliśmy zebrać nawet 100 kilogramów kwiatów dziennie – mówi Ubaid Bashir, brat Shubli, który na co dzień pracuje jako lekarz rodzinny w Srinagarze. – W 2024 roku udało nam się zebrać jedynie 50 kilogramów przez cały sezon… A w 2025 roku – zaledwie 6 kilogramów łącznie. Shubli przyznaje, że jeszcze nigdy nie widziała zbiorów w tak dramatycznym stanie. – To pierwszy raz w moim życiu, kiedy sytuacja wyglądała aż tak źle – powiedziała. – Pola były niemal puste. Nie dało się nawet zrobić zdjęć, bo nie było czego fotografować. Czy technologia uratuje szafran? Kaszmir balansuje między innowacją a tradycją Wspólnie z inicjatywami rządowymi, rolnicy i naukowcy – tacy jak Shubli Bashir – szukają sposobów, by wspierać delikatne bulwy szafranu w czasie coraz bardziej niestabilnych warunków pogodowych. – Część rolników i ekspertów decyduje się na uprawy w pomieszczeniach, w kontrolowanych warunkach, by zwiększyć odporność produkcji – wyjaśnia Shubli. – W miejscach, gdzie nie ma dostępu do kosztownej technologii, bulwy szafranu „odmładza się” metodami tradycyjnymi: sortuje ręcznie, stosuje płodozmian i unika nawozów chemicznych oraz pestycydów. Taki model pomaga zachować żyzność gleby i równowagę ekologiczną. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/01/2026-01-21-125516-The-uncertain-future-of-the-worlds-most-expensive-spice--National-Geographic-i-7b8df8d.png" width="1286" height="858" alt="Na rynku w centrum Pampore sprzedawca przypraw oferuje kaszmirski szafran w sklepie należącym do 80-letniego rolnika Noora Mohda Bhata." title="Na rynku w centrum Pampore sprzedawca przypraw oferuje kaszmirski szafran w sklepie należącym do 80-letniego rolnika Noora Mohda Bhata." /> Choć te działania wciąż są na wczesnym etapie, mogą okazać się skuteczne. Jednak dopiero po kilku sezonach będzie można ocenić ich realny wpływ na jakość i wielkość zbiorów. Niezależnie od tego, czy ratunkiem okaże się nowoczesna technologia, czy powrót do korzeni, wszyscy rolnicy są zgodni: jeśli szafran ma przetrwać, trzeba działać – i to szybko. Szafran to więcej niż przyprawa – to dusza Kaszmiru Ostatniego wieczoru w Kaszmirze siedziałem na ręcznie tkanym dywanie w pokoju gościnnym rodziny Bashirów w Pampore. Złote promienie zachodzącego słońca wpadały przez okno, oświetlając tacę z gorącą kahwą – herbatą z dodatkiem szafranu. Na czele pokoju zasiadała 104-letnia Ażi Begum, babcia Shubli i Ubaida. W tej ciepłej atmosferze, przy parującym naparze, rodzina rozmawiała o przyprawach, zmieniającym się klimacie i trudach życia na spornym terytorium Kaszmiru – regionie, który zbyt często pojawia się w światowych mediach jedynie w kontekście przemocy i konfliktów. – Zbiory już się nie opłacają, dlatego wielu z nas wykonuje inne zawody – mówi Ubaid. – A mimo to, co roku wracamy, by kontynuować rodzinną tradycję. Szafran jest symbolem odrodzenia. Gdy jesienią wszystko wokół obumiera, szafran rozkwita na nowo. To piękne przypomnienie o sile natury i tradycji. Choć sytuacja ekonomiczna wielu rolników się pogarsza, ich więź z szafranem i jego znaczenie dla kaszmirskiej kultury pozostają niezmienne. – W dolinach Kaszmiru, w jego ludziach i historii, tkwi piękno, złożoność i człowieczeństwo – mówi Shubli, spoglądając w parujący kubek kahwy. – Gdyby więcej osób potrafiło patrzeć na Kaszmir przez „soczewkę szafranu”, a nie tylko przez nagłówki o konflikcie, mogliby lepiej zrozumieć jego dziedzictwo, odporność i potencjał. Źródło: National Geographic
To jezioro zamarzło na zielono. Jak to możliwe? Wyjątkowe na skalę świata zjawisko w Czechach
Pod koniec 2025 roku na jeziorze Lipno w południowych Czechach pojawił się tajemniczy zielony lód. Spowodowały to organizmy, które niespodziewanie przetrwały zimę.
Wyobraź sobie, że jako nasz południowy sąsiad idziesz w grudniu na spacer brzegiem swojego ulubionego zalewu – największego zbiornika wodnego w kraju, nazywanego „czeskim morzem”. Jakiego widoku się spodziewasz? Z pewnością zamarzniętej tafli, białego puchu, skrzącego się lodu i wszechogarniającej świątecznej atmosfery. Jakież musiałoby być twoje zdziwienie, gdybyś zobaczył, że zalew Lipno, mimo panującego mrozu jest całkowicie zielony! Zbiornik pokrył się oliwkową taflą, czym wprawił w osłupienie naukowców – to jeden z niewielu takich przypadków na świecie. Winne są, oczywiście, zmiany klimatu i działalność człowieka. Dlaczego jezioro zamarzło na zielono? Sinice zakwitły w grudniu Zielony pejzaż jezioro zawdzięcza zakwitowi sinic – dosyć niespotykanemu w grudniu. Zjawisko szczególnie dobrze widoczne było w okresie świąt Bożego Narodzenia, kiedy jezioro pokrywała cienka i miejscami przejrzysta warstwa lodu. Zielony lód w Lipnie pojawił się w wyniku niecodziennych warunków pogodowych, które sprzyjały utrzymaniu się sinic w toni wodnej nawet po zamarznięciu jeziora. Szczegółową analizę przeprowadzili hydrobiolodzy z Centrum Biologicznego Czeskiej Akademii Nauk, a dokumentację zebrano m.in. dzięki pracy Petra Znachora. Wyjątkowo wytrwałe organizmy Podczas gdy w większości czeskich zbiorników wodnych zakwity sinic zanikają wraz z nadejściem jesieni, jezioro Lipno w Czechach stanowi pod tym względem wyjątek. Długoterminowe dane pokazują, że sinice często spotykane są w nim aż do listopada, a w mniejszych ilościach mogą występować nawet w grudniu i styczniu. Jak to możliwe? Na zalewie panują konkretne warunki, które umożliwiają występującej w nim wytrwałej sinicy Woronichinia naegeliana przetrwanie nawet mrozów. Najważniejsza jest wyjątkowo wysoka koncentracja fosforu w wodzie (w wyniku eutrofizacji, czyli spowodowanego działalnością ludzką przyspieszonego użyźnienia zbiorników – mówiąc wprost, zanieczyszczenia). Przetrwanie sinic pod lodem było możliwe także dzięki wyjątkowo spokojnej pogodzie, słabym wiatrom czy dużej ilości słońca. „Zielone oka” na jeziorze wyglądają jak nie z tej Ziemi Dzięki temu biomasa sinic pozostała blisko powierzchni wody aż do jej zamarznięcia. Powstałe pod lodem zielone plamy były widoczne zarówno ze brzegu, jak i z powietrza. Po rozmarzaniu w wyniku odwilży i ponownym zamarznięciu jeziora pojawiły się także tzw. „sinicowe oka” – ciemne skupiska sinic pod przezroczystym lodem, powstałe w wyniku zróżnicowanego pochłaniania światła słonecznego. Czy zjawisko „zielonego lodu” może się powtórzyć? Naukowcy nie mają wątpliwości, że zjawisko zielonego lodu na Lipnie w Czechach może pojawić się ponownie. Jezioro od lat wykazuje nadmiar składników odżywczych, zwłaszcza fosforu, pochodzącego głównie z działalności człowieka. W wyniku tego następuje błyskawiczny zakwit glonów i sinic, ale powoduje także spadek zawartości tlenu, wymieranie ryb i innych organizmów wodnych a także pogorszenie jakości wody pitnej. – Zielony lód na Lipnie jest świadectwem długoterminowych zmian, które obserwujemy w związku z eutrofizacją i postępującą zmianą klimatu. Sugeruje to, że podobnych niespodzianek możemy doświadczać coraz częściej – mówi hydrobiolog Petr Znachor z Czeskiej Akademii Nauk. Wzrost temperatur następujący w wyniku zmian klimatycznych, dłuższy czas nasłonecznienia zimą w Czechach oraz postępujące zanieczyszczanie zbiorników wodnych to warunki sprzyjające do takich nietypowych zjawisk. Chociaż wyglądają ciekawie, to musimy przyznać, że wolimy chyba białą, wtapiającą się w tło taflę lodu. A wy? Źródło: Czeska Akademia Nauk Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Niektóre pingwiny wygrywają ze zmianami klimatu na Antarktydzie. Słodko-gorzkie informacje
Pingwiny na Antarktydzie rozpoczynają swój sezon lęgowy nawet 24 dni wcześniej niż jeszcze dekadę temu – przynajmniej te, które nie potrzebują lodu. To desperacka próba reakcji na szalejące zmiany klimatyczne. Kto wygrywa, a kto przegrywa?
Badacze z Uniwersytetu Oksfordzkiego z organizacji Penguin Watch przez dziesięć lat pieczołowicie śledzili sezony lęgowe antarktycznych pingwinów. Okazało się, że zmieniające się w zastraszającym tempie warunki lodowego kontynentu służą niektórym gatunkom ptaków, ale inne skazują na zagładę. Pingwiny antarktyczne przyspieszają sezon lęgowy o 24 dni Wyniki badania odbywającego się w latach 2012–2022 ujawniły bezprecedensowe przesunięcie w czasie sezonu lęgowego trzech gatunków pingwinów: białookiego (Pygoscelis adeliae), maskowego (Pygoscelis antarcticus) oraz białobrewego (Pygoscelis papua). Największe zmiany zaobserwowano u pingwinów białobrewych, które rozpoczynają sezon lęgowy średnio o 13 dni wcześniej na dekadę – w niektórych koloniach nawet o 24 dni. Pingwiny białookie i maskowe przyspieszyły okres lęgowy średnio o 10 dni. Tak szybka zmiana fenologiczna nie była dotąd odnotowana u żadnego innego ptaka ani kręgowca. Czy to zwiastun ekologicznej katastrofy? Czemu tak się stało? Naukowcy postanowili to sprawdzić. Wykorzystali dane z 77 kamer poklatkowych rozmieszczonych w 37 koloniach pingwinów na Antarktydzie i subantarktycznych wyspach. Każda kamera była wyposażona w termometr, co pozwoliło śledzić zmiany temperatury w koloniach. Okazało się, że kolonie pingwinów ocieplają się średnio o 0,3°C rocznie – to czterokrotnie szybciej niż wynosi średnia dla Antarktydy (0,07°C rocznie). Taka dynamika sprawia, że są to jedne z najszybciej ocieplających się siedlisk na Ziemi. Naukowcy ostrzegają, że zmiany te mogą prowadzić do zaburzenia dostępności pożywienia oraz wzrostu konkurencji międzygatunkowej. Pingwiny białobrewe, jako gatunek oportunistyczny, mogą zyskać na tych zmianach. Koszt poniosą jednak bardziej wyspecjalizowane, zależne od obecności lodu morskiego i dostępności kryla ptaki – a takimi są pingwiny białookie i maskowe. Które pingwiny mogą wyginąć najszybciej? Pingwiny maskowe żywią się wyłącznie krylem. Ten jest coraz trudniej dostępny, więc już teraz wykazują szybki spadek liczebności swojej populacji, i to w całym jej zasięgu. Modele prognostyczne sugerują, że mogą wyginąć jeszcze przed końcem XXI wieku. Pingwiny białookie są z kolei zależne od lodu morskiego, co także stawia je w niekorzystnej sytuacji. Wraz ze zmniejszaniem się jego powierzchni tracą dostęp do miejsc gniazdowania i łowisk. Oba gatunki mogą zostać wypchnięte z naturalnych siedlisk przez bardziej plastyczne ekologicznie pingwiny białobrewe. Pingwiny są sygnałem ostrzegawczym, na który jesteśmy głusi Dr Fiona Jones – współautorka badania na temat pingwinów – przypomina, że antarktyczne ptaki są uznawane za wskaźniki zmian klimatu. Przesunięcia w ich sezonie lęgowym mogą być sygnałem ostrzegawczym dla całych ekosystemów. Choć zmiany te mogą wydawać się adaptacyjne, naukowcy zaznaczają, że nie wiadomo jeszcze, czy przynoszą one realne korzyści dla rozmnażania, czy raczej zwiększają ryzyko niedopasowania do innych warunków środowiska – np. do dostępności pokarmu. Wraz z dalszym wzrostem temperatury może dojść do przekroczenia granicy plastyczności ekologicznej pingwinów. Nawet w optymistycznym scenariuszu nie wiadomo, czy gatunki te będą potrafiły nadal tak szybko dostosowywać się do zmieniających się warunków. Źródło: Journal of Animal Ecology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zaskakujące odkrycie naukowców: śnieg i deszcz potrafią wyglądać tak samo
Co dokładnie spada z nieba zimą – śnieg czy deszcz? To pytanie zadają sobie nie tylko kierowcy, ale też naukowcy. Sprawdź, jak próbują je rozwiązać.
Spis treści: Dlaczego pogoda nie daje jednoznacznych odpowiedzi Wiadra i bajty Nic nie zastąpi ludzkiego oka Naukowcy wykorzystują lasery, satelity, a nawet dźwięk, żeby ustalić, co spada z nieba. Mimo to najlepszym narzędziem wciąż może być ludzkie oko. Od dzieci, które marzą o zjeżdżaniu na sankach, po dorosłych chcących uniknąć śliskich dróg – północne zimy budzą sporo emocji związanych z opadami śniegu. Jednak proste pytanie „Czy pada śnieg?” jest dużo bardziej skomplikowane, niż się wydaje. Na odległym górskim szczycie w Kolorado, w Storm Peak Laboratory, zimą panują dość osobliwe warunki. Naukowcy krzątają się, rozmieszczając ponad 30 urządzeń radarowych i próbników w różnych częściach góry. Ustawiają je też na różnych częstotliwościach, by odpowiedzieć na jedno pozornie proste pytanie: co dokładnie spada z nieba? Jakie są rozmiary i kształty płatków śniegu? I kiedy te opady są w istocie deszczem? Dlaczego pogoda nie daje jednoznacznych odpowiedzi Człowiek potrafi zerknąć przez okno i bardzo szybko ocenić, czy pada śnieg. Dla technologii – nawet tej zaawansowanej – to dużo trudniejsze, a skutki są poważne. Miasta muszą wiedzieć, ile śniegu spada i jaką ma gęstość, żeby zdecydować, czy tankować pługi i wysyłać je w teren. Dokładne pomiary są ważne także dla zarządców dróg, którzy podejmują decyzje o zamknięciach tras. Z kolei zarządzający zasobami wodnymi muszą wiedzieć, co spada z nieba, bo zimowa pokrywa śnieżna często zamienia się później w wodę zasilającą rolnictwo. Deszcz natomiast zwykle szybko spływa w dół rzek. Opady śniegu od dziesięcioleci intrygują naukowców. – To powinien być naprawdę prosty problem – mówi Keith Jennings, dyrektor ds. badań w Water Resources Institute na University of Vermont. – Pada deszcz czy śnieg? Część trudności polega na tym, że sama temperatura nie przesądza o tym, co spadnie. W zakresie różnicy około 5°C opad może być deszczem albo śniegiem – zależnie od tego, jakie warunki napotka wyżej w atmosferze. Dzięki nowym technologiom i narzędziom badacze każdej zimy mierzą się z tym odwiecznym wyzwaniem. Są coraz bliżej modeli i metod, które trafnie określają, co spada z nieba. Okazuje się jednak, że jedne z najlepszych rozwiązań wciąż mogą wymagać prostego udziału człowieka. Wiadra i bajty Dlaczego po prostu nie wystawić wiadra i nie zważyć tego, co do niego wpadnie? Claire Pettersen, badaczka z University of Michigan, słyszy to pytanie często. Problem w tym – jak mówi – że nawet lekki podmuch wiatru wywiewa płatki, szczególnie te puszyste i lekkie. – Wystarczy machnąć ręką w powietrzu, a śnieg zacznie się przemieszczać na wszystkie strony, kiedy spada – mówi. Jedno z jej ostatnich badań wykorzystywało wideo-dysdrometr, czyli urządzenie z kamerami o bardzo wysokiej prędkości, które rejestrowały opad z różnych kątów. Te dane, połączone z uczeniem maszynowym, pokazały, że między deszczem a śniegiem istnieje dziewięć różnych typów opadu – od mżawki po intensywne opady śniegu. Każdy z nich ma swój unikalny wzorzec. Pettersen uważa, że łączenie metod – tak jak w eksperymentach w Storm Peak Laboratory – może dawać najdokładniejsze odpowiedzi na pytanie, co spada z nieba. Od satelitów na orbicie po lasery na ziemi, których wiązki mogą być rozpraszane przez spadające płatki, a także po samoloty przelatujące przez burze, by zrozumieć procesy związane z obfitymi opadami śniegu. – Najlepszy scenariusz jest taki, że masz pod ręką wiele różnych instrumentów – mówi. Są też bardziej eksperymentalne sposoby pomiaru opadów. Inna grupa badawcza z University of Vermont wykorzystuje czujniki akustyczne, aby określić cechy dźwięku różnych typów opadu. Utrzymanie sprzętu w działaniu bywa trudne. W takich regionach jak Nowa Anglia marznące deszcze często uszkadzają czujniki i technologię. – Możesz mieć świetny sprzęt, wnieść go w góry, gdzie chcesz robić pomiary, a potem przejdzie potężna burza lodowa. Musisz wtedy pędzić z powrotem na górę i skuwać lód z urządzeń – to potrafi być naprawdę żmudny proces – mówi Jennings. Jak dodaje, w przyszłości może pojawić się więcej zautomatyzowanych obserwacji, które nie będą wymagały udziału ludzi. Nic nie zastąpi ludzkiego oka Czasem to ludzie wciąż są najlepsi w rozpoznawaniu pogody. Gdy temperatura mieści się mniej więcej między 0°C a 7°C, modelom komputerowym trudno stwierdzić, co spada z nieba. Ten „zimowy miszmasz” może oznaczać wszystko pomiędzy deszczem a śniegiem. Pięć lat temu Jennings i jego współpracownicy uruchomili projekt nauki obywatelskiej Mountain Rain or Snow. Chodziło o to, by poprzez aplikację zbierać wizualne zgłoszenia: deszcz, śnieg albo opad mieszany w rejonach górskich. Liczyli, że raporty od ludzi pomogą ulepszyć modele. Do tej pory zebrali niemal 100 000 obserwacji od 1700 obserwatorów na całym świecie. Kiedy badacze przetestowali trzy algorytmy AI na danych od wolontariuszy, w połączeniu z historycznymi danymi pogodowymi, narzędzia technologiczne okazały się tylko nieznacznie lepsze od tradycyjnych metod meteorologicznych w sytuacji, gdy temperatura była bliska zamarzania. – Kilka lat po rozpoczęciu projektu nadal, i być może nawet bardziej niż kiedykolwiek, uważamy, że najlepszym sposobem monitorowania rodzaju opadu tam, gdzie on spada, są obserwatorzy ludzie – mówi Jennings. – To ekscytujące i może trochę nieintuicyjne w epoce sztucznej inteligencji, ale ludzie nadal odgrywają ogromną rolę. Gdy śnieg leży już na ziemi, ludzie także są przydatni. Podstawowa technologia pomiaru śniegu wciąż jest zaskakująco prosta: linijka, szpatułka, deszczomierz i płaska biała deska. Ponad 20 000 Amerykanów pomaga, mierząc opady w ramach Community Collaborative Rain, Hail and Snow Network, założonej w 1998 roku. Zbierane dane trafiają do centralnej bazy i są wykorzystywane przez National Weather Service, a także w federalnych działaniach monitorujących susze i wspierających zarządzanie zasobami wodnymi. W miarę jak technologia i modele się poprawiają, badacze próbują jednocześnie nadążyć za zmianami klimatu. Góry należą do obszarów szczególnie nimi dotkniętychi, co często oznacza, że śnieg coraz częściej przechodzi w deszcz. Jennings wskazuje tu dwa wyzwania. Po pierwsze, w tych rejonach brakuje dobrych danych historycznych, więc trudno ustalić punkt odniesienia. Po drugie, regiony te przechodzą w kierunku klimatu bardziej deszczowego, a deszcze mogą wypłukiwać i redukować zimową pokrywę śnieżną. – To wciąż ogromna niewiadoma, jak będzie wyglądać przesunięcie od śniegu do deszczu w ciągu najbliższych 50–100 lat – mówi. Źródło: National Geographic
Chile ogłasza stan wyjątkowy. Pożary zabiły już przynajmniej 18 osób, a ogień ciągle nie daje za wygraną
Południowe Chile się pali. Najbardziej rozciągnięty południkowo kraj świata zmaga się z falą pożarów, które spaliły tysiące hektarów lasów, zniszczyły setki domów i pochłonęły życie przynajmniej kilkunastu osób. Fala upałów nie pomaga.
Prezydent Gabriel Boric ogłosił w Chile stan klęski żywiołowej. Ewakuowano ponad 50 000 ludzi, a z 14 pożarami od trzech dni szalejącymi w kraju walczy prawie 4000 strażaków. Czemu Chile płonie? Pustoszące kraj płomienie powodowane są przez porywiste wiatry i dramatyczne upały, których doświadcza obecnie półkula południowa. Chociaż temperatury w Polsce pozwalają nam bagatelizować ten problem, to obecnie w Chile trwa niezwykłe gorące lato. To jedna z najtragiczniejszych sytuacji, jakie dotknęły ten region w ostatnich latach. Decyzja prezydenta ma umożliwić szybszą i bardziej skoordynowaną reakcję służb ratunkowych i władz. Dzięki wprowadzeniu stanu wyjątkowego w pomoc zaangażowane będą także siły zbrojne. – Mamy do czynienia z bardzo skomplikowaną sytuacją – mówi minister spraw wewnętrznych Chile, Alvaro Elizalde. Która część kraju ucierpiała najbardziej? Alicia Cebrian, dyrektorka Krajowej Służby Zapobiegania i Reagowania na Katastrofy, poinformowała, że ​​większość ewakuacji miała miejsce w miastach Penco i Lirquen w regionie Biobio, w których łącznie mieszka około 60 000 osób. Znajdują się około 500 kilometrów od stolicy kraju, Santiago. – Musieliśmy wybiec z domów w samych koszulkach. Gdybyśmy zostali jeszcze 20 minut, spalilibyśmy się żywcem – mówi agencji AFP Matias Cid, 25-letni student mieszkający w Penco. Opisuje płomienie, które szalały całą noc i błyskawicznie pochłaniały domy. Dotknięte zostało także Lirquen, małe miasteczko portowe. Jak relacjonuje Alejandro Arredondo, miekszańcy ratowali się ucieczką na plażę. Stamtąd obserwowali płonący krajobraz i płomienie, które zamieniają dobytek ich życia w dym. – Nic już nie zostało – komentuje 57-latek. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/01/GettyImages-2256315185-26a793e.jpg" width="5350" height="3567" alt="PENCO, CHILE - JANUARY 18: A view of the damage caused by the destruction of homes following a wildfire that affected the municipality of Penco, Chile, on January 18, 2026. Chilean President Gabriel Boric declared a state of emergency on Sunday in the Nuble and Biobio regions, in the south-central part of the country, due to the fires that have burned approximately 10,000 hectares. (Photo by Lucas Aguayo Araos/Anadolu via Getty Images)" /> Czy służby działają? Według rządowych raportów służby pracują w pocie czoła. Strażacy walczą z ugaszeniem płomieni, ale silny wiatr i upał utrudniają im działania. W niedzielę temperatura przekroczyła 38°C. Nie wszyscy jednak entuzjastycznie podchodzą do działania władz. – Szanowny prezydencie Boricu, jestem tu od czterech godzin, społeczność płonie, a [rządu] nie ma. Jak minister może do mnie dzwonić tylko po to, by powiedzieć, że „kiedyś” przybędzie wojsko? – mówi Rodrigo Vera, burmistrz miasteczka Penco w regionie Biobío. Wielkie cierpienie mieszkańców – co będzie dalej? Zwęglone ciała w miasteczku Penco – z którego pochodzi większość ofiar śmiertelnych pożarów – znajdowano na polach, w domach, wzdłuż dróg i w spalonych samochodach. – Ci ludzie, którzy zginęli… znaliśmy ich dobrze. Wszyscy ich tutaj znali – mówi 54-letni Víctor Burboa. Pożar ogarnął większość miasta, spaleniu uległy samochody, szkoła i kościół. Spłonęło także kilkaset domów. Dym spowijał niebo pomarańczową mgłą. – Wiele osób się nie ewakuowało. Pozostali w domach, bo myśleli, że ogień zatrzyma się na skraju lasu. Sytuacja była nie do opanowania. Nikt się tego nie spodziewał – mówi 55-letni John Guzmán. W ostatnich latach pożary lasów poważnie dotknęły południowo-środkową część Chile. Według prokuratury w lutym 2024 r. w pobliżu miasta Vina del Mar, na północny zachód od Santiago, wybuchło jednocześnie kilka pożarów – w ich wyniku zginęło 138 osób. Zmieniający się klimat sprawia, że podobne kataklizmy będą występować coraz częściej. Źródło: france24.com, AFP, The Guardian Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
W Himalajach coraz mniej śniegu. Naukowcy ostrzegają przed narastającym kryzysem
Badania przeprowadzone m.in. przez Indyjski Departament Meteorologii ukazują, że Himalaje stają wobec podwójnego kryzysu. Z jednej strony dochodzi do gwałtownego topienia lodowców, a z drugiej pasmo górskie otrzymuje coraz mniej śniegu. Oba te czynniki mogą wpłynąć nie tylko na klimat najwyższych gór świata, ale również zmienić życie nawet dwóch miliardów ludzi.
Himalaje od lat mierzą się ze szkodliwymi skutkami gwałtownego topnienia lodowców. Pola lodowe, które są naturalnym magazynem dziesiątek gigaton lodu, intensywnie zanikają, destabilizując okoliczny system hydrologiczny. Nieregularne wylewanie rzek stwarza m.in. problemy związane z nawadnianiem pól uprawnych. Naukowcy ostrzegają o drugim problemie dotykającym najwyższe pasmo górskie – brakiem regularnych opadów śniegu. Bezśnieżna zima Podczas gdy w Polsce doświadczamy jednej z najbardziej śnieżnych zim w ciągu ostatnich kilku lat, Himalaje mierzą się z niemal całkowitym brakiem opadów. Indyjski Departament Meteorologii opublikował uderzające dane – w całym grudniu nie odnotowano tam żadnych hydrometeorów. Na szczyty w północnych Indiach nie spadł w tym miesiącu ani śnieg, ani deszcz. Indyjscy meteorolodzy alarmują również, że ilość opadów deszczu lub śniegu w stanach takich jak Uttarakhand czy Himachal Pradesh będzie znacząco niższa niż tzw. średnia wieloletnia (LPA), mierzona na danym obszarze w okresie od 30 do 50 lat. Według prognoz, między styczniem a lutym regiony te odnotują o 86% niższe opady w porównaniu z LPA, która dla okresu 1971–2020 wynosi 184,3 mm. Inne badania, przeprowadzone przez Indyjski Instytut Technologii w Dżammu wskazują, że w ciągu ostatnich pięciu lat ilość opadów śniegu w północno-zachodnich Himalajach była o jedną czwartą niższa niż średnia notowana w 40-letnim okresie referencyjnym 1980–2020. Brak śniegu w Nepalu Indie nie są odosobnione w zmaganiach z niedoborem śniegu. Profesor meteorologii z Uniwersytetu Tribhuvan w Katmandu, Binod Pokharel zwraca uwagę, że od października na terenie całego Nepalu nie odnotowano żadnych opadów deszczu. Oznacza to, że po raz kolejny mamy do czynienia z nepalską „suchą zimą”, która powtarza się niemal za każdym razem w ciągu ostatnich pięciu lat. W tej sytuacji nie pomagają nawet sporadycznie występujące intensywne opady śniegu, ponieważ mają one charakter krótkotrwałych, ekstremalnych epizodów, a nie regularnych i równomiernie rozłożonych w czasie serii opadów. Jakie są przyczyny braku śniegu? Naukowcy nie są w pełni zgodni co do głównej przyczyny zaniku opadów śniegu w Himalajach. Jedna z teorii dotyczy tzw. słabnących zaburzeń zachodnich (ang. weakening westerly disturbances), czyli układów niskiego ciśnienia docierających w góry znad Morza Śródziemnego. Te rozległe układy atmosferyczne zwykle przynosiły zimą chłodne powietrze, deszcz i śnieg, wspierając rolnictwo oraz odnawiając pokrywę śnieżną w górach. Zdania badaczy są jednak podzielone co do zmian zachodzących w tych zaburzeniach meteorologicznych. Część naukowców uważa, że wędrujące masy powietrza stają się coraz słabsze, przez co po dotarciu do północnych Indii generują znacznie mniej opadów niż w przeszłości. Inna hipoteza zakłada przesunięcie tras tych układów bardziej na północ, co sprawia, że omijają one Morze Arabskie i nie pobierają wilgoci, która mogłaby zostać przekształcona w opady nad Himalajami. Niezależnie od dokładnej przyczyny, Himalaje mierzą się dziś z podwójnym kryzysem. Region nie tylko gwałtownie traci lodowce i pola lodowe, ale jednocześnie otrzymuje coraz mniej śniegu, który mógłby zasilać i stabilizować pokrywę lodową tego górskiego pasma. Konsekwencje braku śniegu Międzynarodowe Centrum Zintegrowanego Rozwoju Obszarów Górskich (ICIMOD) – organizacja międzyrządowa działająca na rzecz ośmiu krajów regionu (Afganistan, Bangladesz, Bhutan, Chiny, Indie, Mjanma, Nepal i Pakistan) – ostrzega przed niebezpiecznymi konsekwencjami braku śniegu: „Ponieważ woda z topniejącego śniegu stanowi średnio około jednej czwartej całkowitego rocznego odpływu w 12 głównych dorzeczach regionu, anomalie sezonowej trwałości pokrywy śnieżnej wpływają na bezpieczeństwo wodne niemal dwóch miliardów ludzi żyjących w tych dorzeczach”. Brak śniegu może więc zmienić nie tylko obraz najwyższych gór świata, ale również znacząco wpłynąć na życie mieszkańców terenów górskich. Już teraz sytuacja klimatyczna w Nepalu jest niezwykle rozchwiana. We wrześniu kraj mierzył się ze śmiertelnymi i destrukcyjnymi powodziami, których przyczyną były intensywne opady monsunowe. Letnie anomalie pogodowe, w połączeniu z zimowym brakiem śniegu pełniącego rolę naturalnego rezerwuaru wody, mogą przyczynić się do kolejnych poważnych zniszczeń, z jakimi mierzyć się będą himalajskie społeczności. Źródło: BBC Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Tygrzyk paskowany jest w Polsce gatunkiem pospolitym. Wygląda niebezpiecznie, ale nie stanowi zagrożenia
Tygrzyk paskowany jest żywym wskaźnikiem zmian, jakie zachodzą w naszym środowisku. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu gatunek ten był uważany w Polsce za wielką rzadkość. Dziś jest powszechnie występującym przedstawicielem swojego rzędu – stałym elementem krajobrazu łąk, muraw i nieużytków. Jak wygląda tygrzyk paskowany? Gdzie można go spotkać? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Pająk, którego nie można pomylić z żadnym innym Wędrówka na północ Gdzie szukać tygrzyka? Sieć tygrzyka to dzieło pajęczej inżynierii Dieta tygrzyka paskowanego Czy tygrzyk paskowany jest niebezpieczny? Obecność tygrzyka paskowanego w Polsce stwierdzono już w XIX wieku. Przez długi czas ten ciepłolubny gatunek był w naszym kraju jedynie ciekawostką. Z czasem zaczął poszerzać swój zasięg, by w końcu opanować cały kraj, od Podkarpacia, aż do Pomorza. Swój sukces zawdzięcza nie tylko postępującym zmianom klimatycznym, ale także wyjątkowym zdolnościom adaptacyjnym. Pająk, którego nie można pomylić z żadnym innym Pająk tygrysi (Argiope bruennichi), przedstawiciel rodziny krzyżakowatych (tej samej, do której zalicza się krzyżak), należy do najcharakterystyczniejszych przedstawicieli swojego rzędu. Już sama nazwa wskazuje na jego najbardziej zauważalny atrybut – tygrysi wzór, który od razu rzuca się w oczy. Należy jednak podkreślić, że ta cecha jest typowa wyłącznie dla samicy. Dwa różne gatunki? Otóż nie W obszarze gatunku Argiope bruennichi dymorfizm płciowy jest szczególnie silnie zarysowany. Samica jawi się jako prawdziwa „królowa pajęczyny”. Osiąga do 25 mm długości. Jej głowotułów, gęsto pokryty krótkimi, srebrzystobiałymi włoskami, mieni się metalicznym blaskiem. Na dużym, owalnym odwłoku o jaskrawym, żółtym lub złocistym ubarwieniu, malują się charakterystyczne czarne pasy, pomiędzy którymi często pojawiają się węższe białe prążki. Jej odnóża są długie i silne, zazwyczaj jasnożółte lub brązowe, z wyraźnymi ciemnymi pierścieniami. Samiec prezentuje się znacznie skromniej. Osiąga od 4 do 7 mm długości. Zamiast jaskrawych barw, przybiera stonowane odcienie. Jego ciało jest zazwyczaj jasnobrązowe, żółtawe lub szarawe. Smukły odwłok jest pozbawiony wyrazistych pasów. Zamiast nich widoczna jest jedynie niepozorna szara plamka. Kluczową cechą identyfikacyjną samca są jego nogogłaszczki. U osobników męskich ich końcowe segmenty są przekształcone w skomplikowane narządy kopulacyjne, przez co wyglądają na bulwiaste i zgrubiałe. U samic nogogłaszczki są smukłe i proste. Skąd te różnice? Tak ekstremalne różnice między płciami nie są dziełem przypadku, a wynikiem działania odmiennych presji selekcyjnych. Dla samicy nadrzędnym celem jest maksymalizacja sukcesu reprodukcyjnego, co jest bezpośrednio związane z jej zdolnością do zdobywania zasobów i produkcji jak największej liczby jaj. Z kolei dla samca priorytetem jest coś zupełnie innego – przetrwać wystarczająco długo, by odnaleźć partnerkę i przekazać jej swoje geny, unikając przy tym zjedzenia. W świecie, gdzie samica jest wielokrotnie większym drapieżnikiem, widoczność jest śmiertelnym zagrożeniem. Dlatego selekcja faworyzowała samce małe, lekkie i niepozornie ubarwione. Funkcja „tygrysiego wzoru” Przez lata naukowcy debatowali nad przydatnością charakterystycznych pasów na odwłoku samicy. Obecnie dominuje hipoteza tzw. wizualnego wabika. Badania wykazały, że jaskrawe, żółte pasy na odwłoku skutecznie przyciągają owady, zwłaszcza zapylacze, które mylą wzór pająka z barwami kwiatów. W eksperymencie, w którym zamalowano pająkom jaskrawe pasy na czarno, ich sukces łowiecki spadł ponad dwukrotnie w porównaniu do osobników o naturalnym ubarwieniu. Oznacza to, że ubarwienie samicy nie służy do kamuflażu czy odstraszania. Jest aktywnym narzędziem łowieckim, zwiększającym jej szanse na zdobycie pożywienia. Wędrówka na północ Pierwotny zasięg występowania Argiope bruennichi obejmował cieplejsze obszary Eurazji. Jest to gatunek pontyjsko-śródziemnomorski, co oznacza, że jego ewolucyjne korzenie tkwią w basenie Morza Śródziemnego i okolicach Morza Czarnego. Przez wieki jego północna granica występowania była ograniczona przez surowsze warunki klimatyczne, w tym niskie temperatury i krótkie lata, które uniemożliwiały mu pomyślne zakończenie cyklu rozrodczego. Uważa się, że jego pierwotnym, naturalnym siedliskiem były tereny nadmorskie. Tygrzyk paskowany w Polsce Pierwsze udokumentowane stwierdzenie tego gatunku na ziemiach polskich pochodzi z 1874 roku, z Galicji. Przez następne sto lat tygrzyk paskowany pozostawał arachnologiczną ciekawostką, gatunkiem niezwykle rzadkim, znanym zaledwie z kilku odizolowanych stanowisk, głównie na południu kraju. Zmieniło się to pod koniec XX wieku. Dane gromadzone przez naukowców i przyrodników-amatorów zaczęły ukazywać lawinowy wzrost liczebności nowych stanowisk. Gatunek zaczął pojawiać się w centralnej Polsce, w województwach łódzkim i mazowieckim, gdzie wcześniej nigdy go nie obserwowano. Dziś tygrzyk paskowany jest gatunkiem pospolitym i szeroko rozpowszechnionym na terenie całej Polski. Można go spotkać od Podkarpacia na południu, przez Wielkopolskę i Mazowsze w centrum, aż po wybrzeże Bałtyku i wschodnie rubieże kraju. Gdzie szukać tygrzyka? Sukces tego pająka wynika nie tylko ze zmieniającego się klimatu, ale również z jego dużej zdolności do adaptacji do różnorodnych siedlisk. Preferuje on jednak miejsca o specyficznych cechach: otwarte, ciepłe i silnie nasłonecznione. Miejsca, w których można spotkać tygrzyka paskowanego, to przede wszystkim: łąki i murawy – zarówno wilgotne, jak i suche, porośnięte wysoką trawą, która stanowi idealną podporę dla jego dużych sieci; nieużytki i tereny ruderalne – opuszczone pola, przydroża i inne tereny przekształcone przez człowieka, gdzie roślinność zielna ma swobodę wzrostu; skraje lasów i młodniki – miejsca, gdzie światło słoneczne dociera do podłoża, stwarzając odpowiednie warunki termiczne; siedliska antropogeniczne – coraz częściej tygrzyk kolonizuje środowiska bliskie człowiekowi, takie jak ogrody, sady, a nawet pola uprawne (np. łany zbóż). Szczególnie upodobał sobie krzewy owocowe. To właśnie zdolność do zasiedlania szerokiego spektrum środowisk, od naturalnych po te silnie zmienione przez człowieka, jest jednym z kluczowych czynników jego imponującej ekspansji. Sieć tygrzyka to dzieło pajęczej inżynierii Tygrzyk to pająk sieciowy. Podobnie jak inni przedstawiciele rodziny krzyżakowatych, Argiope bruennichi buduje dużą, płaską, kolistą sieć łowną. Jest ona zazwyczaj zawieszona pionowo, nisko nad ziemią, na wysokości 20–30 cm. Pająk buduje ją między źdźbłami traw lub gałązkami niskich roślin. Jej średnica może dochodzić do 50 cm. Budowa tak skomplikowanej konstrukcji zajmuje pająkowi od 40 do 50 minut. Najczęściej odbywa się o świcie lub o zmierzchu, kiedy aktywność potencjalnych drapieżników jest mniejsza. Zygzakowaty splot Promienista sieć tygrzyka jest podobna do pajęczyn wielu innych gatunków. Wyróżnia ją jednak jeden element – charakterystyczne zygzakowate pasmo jedwabiu, biegnące pionowo przez środek konstrukcji. Ta struktura nosi naukową nazwę stabilimentum. Funkcja tej niezwykłej ozdoby przez długi czas była przedmiotem intensywnych badań i spekulacji. Wysunięto kilka hipotez, które próbowały wyjaśnić jej przeznaczenie. Jedna z najwcześniejszych zakładała, że stabilimentum to po prostu wzmocnienie, które usztywnia sieć i pozwala jej wytrzymać uderzenia dużej, silnej zdobyczy, takiej jak pasikoniki czy ważki. Inne sugerowały, że zygzakowaty wzór może maskować sylwetkę pająka czyhającego w centrum na zdobycz. Obecnie najbardziej poparta dowodami i powszechnie akceptowana jest hipoteza „wabika na ofiary”. Naukowcy dowiedli, że jedwab użyty do budowy stabilimentum odbija promienie UV silniej niż reszta nici. Ta cecha sprawia, że w pajęczynę tygrzyka łapie się znacznie więcej owadów wrażliwych na promieniowanie ultrafioletowe. Dieta tygrzyka paskowanego Tygrzyk paskowany jest pająkiem o aktywności dziennej. Większość dnia spędza nieruchomo w centralnym punkcie swojej sieci, zawieszony głową w dół. W tej pozycji jest w stanie natychmiast wyczuć najdrobniejsze wibracje nici, sygnalizujące, że w pułapkę wpadła ofiara. Po wyczuciu wibracji, pająk od razu podbiega do zdobyczy. Natychmiast owija ją jedwabna nicią, a gdy ofiara jest już unieruchomiona, myśliwy zadaje paraliżujące ukąszenie. Tygrzyk poluje na stosunkowo dużą zdobycz. W jego pajęczynę łapią się świerszcze, pasikoniki, koniki polne, ważki, motyle, muchy, a także owady żądlące, w tym pszczoły i osy. Czy tygrzyk paskowany jest niebezpieczny? Tak jak większość pająków, tygrzyk paskowany wytwarza jad. Należy jednak podkreślić, że nie jest niebezpieczny dla człowieka (z wyjątkiem osób uczulonych). Jego reakcją na zagrożenie jest ucieczka, nie atak. Do ukąszenia dochodzi niezwykle rzadko i wyłącznie w sytuacji bezpośredniej obrony, np. gdy pająk zostanie przyciśnięty do skóry. Następstwem tego jest miejscowy stan zapalny, objawiający się swędzeniem i zaczerwienieniem. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ostatnia sowa śnieżna zniknęła ze Szwecji. Czy żegnamy „Hedwigę” na zawsze?
W sowie śnieżnej zakochały się miliony ludzi: była wierną towarzyszką Harrego Pottera podczas jego przygód w Hogwarcie. Nie ma się co dziwić, to zachwycający ptak – doskonały, bezszelestny myśliwy o jadowicie żółtych oczach. Teraz jednak znika z Europy – nie ma już gniazd, nie ma już piskląt. Czy „Hedwiga” jeszcze do nas wróci?
Szwecja oficjalnie straciła sową śnieżną – po raz pierwszy od wielu lat kraj ogłasza regionalne wymarcie gatunku ptaka. Arktyczny drapieżnik przestał być w Europie mile widziany. Zachwycająca sowa śnieżna Sowa śnieżna (Bubo scandiacus) od wieków jest symbolem dzikiej północy, a jej obecność w szwedzkich górach stanowiła jeden z najważniejszych elementów arktycznego krajobrazu. Trudno pomylić ją z innym ptakiem: wielka, jasnobiała i pełna wdzięku. Uważa się ją za jednego z najdoskonalszych myśliwych całej Natury. „Hedwiga” jest w stanie usłyszeć ofiarę ukrytą głęboko pod śniegiem i precyzyjnie zanurkować w puchu, by zacisnąć na niej swoje pazury. Doskonale kamufluje się w zimowym krajobrazie, porusza się bezszelestnie i była w stanie przetrwać w jednych z najtrudniejszych warunków na Ziemi. Do czasu, aż nie pojawili się ludzie. Trudna historia sowio-ludzkiej współpracy Koegzystencja z ludźmi nigdy nie była dla sów zbyt łatwa. W XIX wieku sowa śnieżna była jednym z najczęściej prześladowanych ptaków – tysiące z nich odstrzeliwano, by myśliwi mogli je wypychać i prezentować jako trofea. Polowano na nie dla mięsa i jaj. Szacuje się, że obecnie na świecie pozostało zaledwie od 14 000 do 28 000 osobników, a gatunek jest wpisany na Czerwoną Listę Gatunków zagrożonych. Dlaczego sowa śnieżna zniknęła ze Szwecji? Jeszcze w latach 70. XX wieku sowy śnieżne dość regularnie zakładały gniazda w szwedzkich górach i były ważnym elementem tożsamości skandynawskiej przyrody. Ptaki te pojawiały się głównie w latach obfitości lemingów – niewielkich gryzoni – które stanowią podstawę ich diety. W 2015 roku populacja zaczęła się dramatycznie kurczyć – przestały pojawiać się nowe gniazda i pisklęta. W 2025 roku sowę śnieżną uznano za regionalnie wymarłą. Czy ludzie przyczynili się do zniknięcia sów? Chociaż od wielu lat staramy się chronić sowy śnieżne, a wątpliwa pasja zabijania ich i przerabiania na domowe ozdoby odeszła już do lamusa, to i tak mamy swój ogromny udział w zniknięciu tych wyjątkowych ptaków. Głównym czynnikiem wymierania sowy śnieżnej w Szwecji są zmiany klimatyczne. Zimy stają się coraz cieplejsze, co oznacza mniej śniegu i więcej opadów deszczu. Lemingi – główne źródło pożywienia dla sów śnieżnych – polegają na śnieżnych tunelach, które chronią je przed drapieżnikami i chłodem. Bez stabilnej pokrywy śnieżnej ich populacja gwałtownie spada, co prowadzi do braku pokarmu dla sów. Kiedy brakuje gryzoni, ptaki nie przystępują do lęgów. Sowy nie mają też gdzie mieszkać. Postępująca urbanizacja, budowanie nowych dróg czy wycinka lasów sprawiają, że samotnicze ptaki tracą swoje tereny lęgowe. Czy jest nadzieja na powrót sowy śnieżnej? Zniknięcie tego gatunku z jednego z ostatnich bastionów dzikiej przyrody Europy ma wymiar symboliczny. Pokazuje, jak bardzo ekosystemy Arktyki są narażone na zmiany klimatyczne. Sowa śnieżna jest gatunkiem wskaźnikowym – jej obecność świadczy o zdrowiu i równowadze systemu. Zniknięcie powinno być apelem do społeczeństwa i władz o podjęcie konkretnych działań. Mimo dramatycznej sytuacji, eksperci podkreślają, że nie wszystko jest jeszcze stracone. Gatunek nie wyginął globalnie – wciąż występuje w innych częściach Arktyki, chociaż jego światowa populacja systematycznie się zmniejsza. Powrót sowy śnieżnej do Europy będzie jednak możliwy tylko wtedy, gdy powstrzymamy degradację tundry i odbudujemy naturalne siedliska tych niezwykłych ptaków. Przyroda nie może czekać, a listy do Hogwartu same się nie dostarczą. Źródło: BirdLife International, Sweden Herald Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Dlaczego czekolada drożeje? Wkrótce może stać się synonimem luksusu, jak homar czy kawior
Najbardziej pesymistyczne prognozy mówią, że czekolada może zniknąć do 2050 roku. Inne zakładają, że będziemy musieli porzucić ulubiony, odprężający mózg łakoć do końca stulecia. Jak będzie naprawdę? Drastycznie rosnące ceny i znikające kakao sprawiają, że najpierw może stać się ona synonimem luksusu, na który mogą pozwolić sobie tylko nieliczni, a potem zupełnie rozpłynąć się… ale w powietrzu, nie w ustach.
Ceny kakao osiągnęły w 2025 roku niespotykany poziom – chociaż przez ostatnie 25 lat były bardzo stabilne, to nagle wzrosły czterokrotnie. To nie przypadek: stoją za tym konkretne zmiany klimatyczne, które windują ceny surowców i utrudniają uprawę. Jak te zjawiska przekładają się na świąteczne zakupy Polaków i przyszłość branży czekoladowej? Czekolada drożeje przez zmiany klimatyczne, które dewastują plony Klimat jest głównym czynnikiem upraw kakao, z którego powstaje czekolada. Można je uprawiać w stosunkowo niewielu miejscach na świecie, w których panują odpowiednie warunki. Te zmieniają się jednak w zastraszającym tempie: w 2023 i 2024 roku wystąpiło niezwykłe silne El Niño, które skutkowało utrzymywaniem się ponadprzeciętnie wysokich temperatur na powierzchni Pacyfiku. Efektem były susze, nieregularne opady i wzrost temperatury w Afryce Zachodniej, gdzie zlokalizowane są największe światowe plantacje kakao: na Wybrzeżu Kości Słoniowej oraz w Ghanie. Badania Uniwersytetu Oksfordzkiego wskazują, że susze i anomalie pogodowe w latach 2023–2024 doprowadziły do poważnych strat plonów tego wyjątkowo wrażliwego owocu. Produkcja spadła nawet o 30%. Rolnicy nie nadążają ze zmianami chorujących drzew Rok 2024 został uznany przez NASA za najgorętszy w historii. Ekstremalne zjawiska mają być coraz częstsze, co dodatkowo chwieje rynkiem kakao. Do już i tak trudnych warunków klimatycznych dołączyły jednak choroby plantacji. W Ghanie rozprzestrzenia się wirus obrzęku pędów kakao (CSSVD), który według szacunków lokalnych służb rolniczych odpowiada za utratę nawet 50% zbiorów na wybranych plantacjach. Na Wybrzeżu Kości Słoniowej poważnym problemem jest czarna zgnilizna strąków. Wymiana drzew kakaowca na odmiany odporne na choroby trwa wiele lat – nowe rośliny zaczynają owocować dopiero po 3–5 latach. To powoduje, że rolnicy nie są w stanie szybko dostosować się do zmieniających się warunków, dodatkowo jest to bardzo kosztowne. Według badań przeprowadzonych w Oksfordzie każdy wzrost średniej temperatury o 1°C może zmniejszyć światową produkcję żywności o ok. 4,4%. W przypadku tak wrażliwej rośliny jak kakao prowadzi to do znacznej niestabilności dostaw. Dlaczego czekolada drożeje? Amerykańskie cła i sprzedawana ziemia W 2025 roku Stany Zjednoczone wprowadziły nowe taryfy handlowe: 10% na produkty z wszystkich krajów, 20% na czekoladę z Unii Europejskiej oraz aż 145% na opakowania pochodzące z Chin. USA to największy konsument czekolady na świecie, a wzrost kosztów importu i produkcji znacząco podbił globalne ceny. Nowe taryfy spowodowały również niestabilność rynków finansowych. W rezultacie inwestorzy zaczęli masowo kupować metale szlachetne, w tym złoto, co miało nieoczekiwane skutki dla rynku kakao. Kakao wymieniane na złoto W Ghanie, która jest szóstym największym producentem złota na świecie, rosnące ceny złota oraz niestabilność rynku kakao zachęciły wielu rolników do sprzedaży ziemi nielegalnym kopalniom. Tereny dawnych plantacji zamieniły się w obszary wydobywcze, co dodatkowo ograniczyło światową podaż kakao. Nielegalne wydobycie złota prowadzi także do degradacji środowiska – zanieczyszczania rzek oraz wylesiania. Taki stan rzeczy powoduje dalsze pogłębianie się kryzysu na rynku kakao i utratę miejsc pracy dla tysięcy rolników. Czekolada najbardziej drożeje w Polsce Według danych Eurostatu z 2025 roku, Polska odnotowała najwyższy w Unii Europejskiej wzrost cen czekolady – aż o 39,1% rok do roku. Dla porównania, średnia UE wyniosła 21,1%. Wzrosty są szczególe odczuwalne przed Świętami, gdy zapotrzebowanie na słodycze tradycyjnie rośnie. Eksperci nie przewidują szybkiego powrotu do niskich cen z poprzednich dekad. Przyszłość kakao jest niepewna – zależy od postępu zmian klimatycznych i wyhodowania takich odmian, które odporne będą na choroby. Kurczące się plantacje sprawiają, że pesymistyczne teorie dotyczące zniknięcia czekolady – lub stania się produktem zarezerwowanym wyłącznie dla najbogatszych – są jak najbardziej realne. Źródła: NOAA, Eurostat, University of Oxford, Agricultural Systems Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Alpy mogą stracić niemal wszystkie lodowce do końca stulecia. Naukowcy biją na alarm
Nowe badanie ETH Zurich ujawnia niepokojące prognozy: przy ociepleniu o 4°C w Alpach może pozostać jedynie 20 lodowców do końca wieku. Apogeum rocznej utraty może nastąpić już w latach 2033–2041.
Międzynarodowy zespół naukowców, kierowany przez badaczy z ETH Zurich, opublikował 15 grudnia 2025 roku w czasopiśmie „Nature Climate Change” przełomowe badanie dotyczące przyszłości lodowców na świecie. Główny autor, Lander Van Tricht z ETH Zurich, wraz z zespołem obliczył, ile lodowców może przetrwać do końca XXI wieku w zależności od scenariuszy ocieplenia klimatu. Wyniki są alarmujące. Przy globalnym wzroście temperatury o 4°C do 2100 roku, na całym świecie przetrwa jedynie około 18 tys. lodowców. Dla porównania, scenariusz ograniczający ocieplenie do 1,5°C przewiduje pozostanie około 100 tys.lodowców. Szczególnie niepokojące są dane dla Alp, gdzie liczba lodowców może zmniejszyć się drastycznie już w ciągu nadchodzących dwóch dekad. Ile lodowców przetrwa w Alpach do 2100 roku? Badacze wykorzystali trzy globalne modele lodowcowe oraz kilka scenariuszy klimatycznych, aby prognozować przyszłość lodowców w Alpach. W 2025 roku w tych górach znajduje się około 3 tys. lodowców. W zależności od scenariusza ocieplenia: przy +1,5°C do 2100 roku przetrwa około 430 lodowców (12%), przy +2,0°C – około 270 lodowców (8%), przy +2,7°C – około 110 lodowców (3%), przy +4,0°C – zaledwie około 20 lodowców (1%). Tak dramatyczna redukcja liczby lodowców oznacza niemal całkowity zanik tych formacji w Alpach. Znane lodowce, takie jak Rhône czy Aletsch, mogą zredukować się do niewielkich fragmentów lub zniknąć całkowicie. Kiedy tempo zaniku lodowców osiągnie apogeum? Naukowcy z ETH Zurich wprowadzili nowy termin – „Peak Glacier Extinction” – oznaczający moment, w którym w ciągu jednego roku zniknie największa liczba lodowców. Zgodnie z badaniem: przy ociepleniu o +1,5°C, apogeum nastąpi około 2041 roku – zniknie wtedy około 2 tys. lodowców; w scenariuszu +4,0°C, szczyt nastąpi około 2055 roku – zniknie aż 4 tys. lodowców. W przypadku Alp szczyt rocznej utraty lodowców może wystąpić jeszcze wcześniej – między 2033 a 2041 rokiem. Tempo zaniku jest tak intensywne, że większość małych lodowców może zniknąć w ciągu najbliższych 10–20 lat. Co oznacza zanik lodowców dla Europy Środkowej, turystyki i gospodarki? Zanik lodowców to nie tylko problem środowiskowy, ale również kulturowy i ekonomiczny. Lodowce są kluczowe dla turystyki w regionach alpejskich, a ich zniknięcie wpłynie bezpośrednio na dochody z tego sektora. Mniejsze lodowce, choć nie wpływają znacząco na poziom mórz, pełnią ważną rolę w lokalnym zaopatrzeniu w wodę oraz przyciągają turystów. W Europie Środkowej, gdzie obecnie znajduje się około 3 tys. lodowców, ich liczba może spaść do zaledwie 110 w scenariuszu +2,7°C – co stanowi jedynie 3% obecnej liczby. Taki ubytek może prowadzić do znaczących zmian w gospodarce regionu i sposobie życia lokalnych społeczności. Jak globalne ocieplenie wpłynie na lodowce na całym świecie? Badanie objęło nie tylko Alpy, ale również inne regiony świata, w tym Kaukaz, Góry Skaliste, Andy, Azję Centralną oraz góry Afryki. Wyniki pokazują, że: w Górach Skalistych: przy +1,5°C przetrwa około 4 400 lodowców (25%), przy +4,0°C – tylko 101; w Andach: przy +1,5°C przetrwa 43% lodowców, przy +4,0°C – tylko 950; w Azji Centralnej: przy +1,5°C przetrwa 43%, przy +4,0°C – około 2 500 lodowców (spadek o 96%). Każdy dodatkowy stopień ocieplenia przyczynia się do utraty tysięcy lodowców. Co więcej, nawet regiony wcześniej uznawane za względnie stabilne – jak Karakorum – są obecnie zagrożone zanikiem lodowców. Badanie zostało przeprowadzone przez naukowców z ETH Zurich, Swiss Federal Institute for Forest, Snow and Landscape Research (WSL) oraz Vrije Universiteit Brussel. Współautorem jest profesor Daniel Farinotti z ETH Zurich. Badanie powstało dzięki modelowaniu komputerowemu i wsparciu m.in. Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych oraz NASA. Źródło: ETH Zurich
Niedźwiedzie polarne wreszcie przystosowują się do wyższej temperatury. Zmiana w ich DNA daje nadzieję na przetrwanie
Szacowano, że ponad dwie trzecie niedźwiedzi polarnych wyginie do 2050, a do końca stulecia arktyczni drapieżnicy całkowicie znikną z powierzchni Ziemi. Katastrofalny scenariusz może się jednak nie sprawdzić – niedźwiedzie przechodzą drastyczne przemiany, żeby przystosować się do dramatycznych warunków w Arktyce. Musimy im jednak pomóc.
Niedźwiedzie polarne modyfikują swoje geny, by przystosować się do zmieniającego się klimatu. Zaczynają lepiej znosić ciepło, jeść nowe pokarmy i kontrolować swój metabolizm. Czy to nowa nadzieja dla największego drapieżnego ssaka lądowego świata? Czemu niedźwiedzie polarne giną? Przewiduje się, że niedźwiedzie polarne (Ursus maritimus) ostatecznie wyginą do końca obecnego stulecia. W obecnym stanie nie mogą przetrwać. Ocean Arktyczny jest najcieplejszy w historii, a rosnące temperatury zmniejszają platformy lodowe, z których drapieżniki korzystają do polowania na foki. Z tego powodu przemierzają ogromne odległości, głodują i w efekcie – umierają. Genetyczna rewolucja grenlandzkich misiów Pojawia się jednak iskierka nadziei. Badacze z Uniwersytetu Wschodniej Anglii przeanalizowali próbki krwi pobrane od 17 dorosłych niedźwiedzi polarnych – 12 z północno-wschodniej Grenlandii i 5 z południowo-wschodniej części wyspy. Odkryli, że drapieżniki z południowego wschodu wykazują wyraźne zmiany w aktywności genów związanych z reakcją na stres cieplny, starzeniem się i metabolizmem. Naukowcy odkryli, że w cieplejszych i mniej stabilnych warunkach wyspy niedźwiedzie aktywują specyficzne mechanizmy genetyczne – desperacko próbują zaadaptować się do nowych realiów. Zauważyli, że zmieniają się także u nich części DNA odpowiedzialne za przetwarzanie tłuszczów: niedźwiedzie z południa mają przystosowywać się do bardziej roślinnej diety i rezygnować z wysokotłuszczowego pożywienia, jakim są coraz trudniej dostępne foki. Desperacka walka z ociepleniem klimatu To szokujące odkrycie: nie sądzono, że zmiany mogą dziać się na taką skalę. Szczególnie zaskakująca była zwiększona aktywność tzw. skaczących genów, czyli transpozonów. Te mobilne elementy genomu mogą wpływać na działanie innych genów, prowadząc do zmian w funkcjonowaniu całego organizmu. U niedźwiedzi z południa Grenlandii ich aktywność jest znacznie wyższa niż u północno-wschodnich kuzynów. Dr Alice Godden, główna autorka badania, podkreśla, że świadczy to o desperackiej próbie gatunku przystosowania się do ekstremalnych zmian środowiskowych. Dzięki pracy naukowców po raz pierwszy udokumentowano istotny związek między wzrostem temperatury a zmianami w DNA dzikich ssaków. Analiza DNA sposobem na ratunek niedźwiedzi Niedźwiedzie polarne z południowo-wschodniej Grenlandii są odizolowane od północnej populacji od około 200 lat. Ich wyjątkowe cechy genetyczne mogą stanowić „plan awaryjny” dla przetrwania całego gatunku. Analiza ich DNA i poznanie „schematu działania” próbujących przetrwać drapieżników może pomóc w opracowywaniu bardziej skutecznych strategii ochrony niedźwiedzi. Badacze planują rozszerzyć analizę na inne z około 20 subpopulacji niedźwiedzi polarnych na świecie. Ich celem jest zrozumienie, w jaki sposób różne grupy mogą dostosować się do globalnego ocieplenia i jakie strategie mogą pomóc im przetrwać. Źródło: Mobile DNA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Oto, co kryje się pod powierzchnią Grenlandii. Naukowcy zbadali to po raz pierwszy
Naukowcy z Uniwersytetu w Ottawie przeprowadzili szczegółowe badania geologiczne struktury znajdującej się pod powierzchnią Grenlandii. Ich wyniki dostarczają nowych informacji, które mogą pomóc lepiej prognozować przyszłe zmiany klimatu.
Grenlandia to największa wyspa na świecie, położona między Oceanem Arktycznym a Atlantykiem. Formalnie należy do Królestwa Danii, ale w praktyce posiada szeroką autonomię. Wyróżnia ją surowy, arktyczny klimat oraz fakt, że niemal całą jej powierzchnię pokrywa ogromna pokrywa lodowa, która tworzy jeden z najbardziej spektakularnych krajobrazów na naszej planecie. Co kryje się pod lodem Grenlandii? Lodowa wyspa spoczywa na jednych z najstarszych skał na Ziemi. Ma fragmenty skorupy liczące nawet ponad 3,5 miliarda lat. To część tzw. tarczy kontynentalnej, zwanej również krystaliczną. Ziemia Grenlandii z kolei zawiera złoża m.in. żelaza, niklu, miedzi, uranu czy metali ziem rzadkich, dlatego obszar ten od dawna wzbudza zainteresowanie nie tylko geologów, ale także polityków. Pamiętamy przecież plany Donalda Trumpa, który otwarcie mówił o przejęciu wyspy. W wielu miejscach pod grenlandzkim lodem znajduje się również podwyższony strumień ciepła z wnętrza Ziemi, który wpływa na tempo topnienia lodowca od spodu. Od dłuższego czasu ta aktywność była obiektem zainteresowania części naukowców, którzy w końcu postanowili dokładnie przyjrzeć się tym zjawiskom. Badacze z Uniwersytetu w Ottawie opublikowali właśnie swoje badania na łamach czasopisma „Proceedings of the National Academy of Sciences”. „Grenlandia jest interesująca ze względu na jej oddziaływanie z islandzkim punktem aktywnym oraz ze względu na pokrywę lodową, która już teraz i w przyszłości będzie jednym z głównych czynników przyczyniających się do globalnego wzrostu poziomu mórz” – podkreślają autorzy. W badaniu wykorzystano różne zestawy danych satelitarnych i naziemnych oraz przeprowadzono setki tysięcy symulacji na zasobach obliczeniowych o wysokiej wydajności. Boczne wahania w strukturze termicznej Na podstawie analizy wyników tych obliczeń naukowcy doszli do wniosku, że w strukturze termicznej ziemi pod Grenlandią zachodzą znaczące „boczne wahania”. To miejscowe różnice temperatury w skałach na tej samej głębokości, spowodowane różnymi warunkami geologicznymi. „Przejście Grenlandii nad islandzkim punktem aktywnym jest dobrze udokumentowane, choć dokładna trajektoria tej ścieżki wciąż budzi dyskusje. Nasze wyniki wskazują na silną boczną zmienność struktury termicznej, która jest zgodna z rekonstrukcjami sugerującymi migrację punktu aktywnego z zachodu na wschód przez centralną Grenlandię.” – napisali w artykule badacze. Przyspieszenie procesu topnienia lodu – Te zmiany pomagają nam lepiej interpretować historię tektoniczną Grenlandii i jej wpływ na właściwości geofizyczne skał podłoża – powiedział Glenn Milne, główny autor badania i profesor zwyczajny w Katedrze Nauk o Ziemi i Środowisku Uniwersytetu w Ottawie. – Badania pogłębiają naszą wiedzę na temat wewnętrznej struktury Ziemi pod Grenlandią. Wahania temperatury bezpośrednio wpływają na interakcje między pokrywą lodową a podłożem skalnym. Muszą one zostać jednak określone ilościowo, aby zinterpretować obserwacje ruchu lądu i zmian grawitacji – dodaje badacz. Milne twierdzi, że odkrycie to wskazuje, jak pokrywa lodowa reaguje na ocieplenie klimatu. Lokalnie te wahania w strukturze termicznej mogą wpływać na tempo topnienia lodu na Grenlandii, a przez to pośrednio wpływać na podnoszenie poziomu mórz. – Ta praca dobrze ilustruje, jak nasza wiedza o Ziemi zwiększa nasze możliwości zrozumienia systemu klimatycznego” – mówi Milne. – Poprawiając sposób modelowania interakcji lód-ziemia, możemy lepiej prognozować przyszły wzrost poziomu morza i odpowiednio planować działania – podsumowuje badacz. Źródło: Proceedings of the National Academy of Sciences Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Zagadka wymarcia „hobbitów” wyjaśniona? Odpowiedź była zaklęta w stalagmitach
Przedstawiciele gatunku Homo floresiensis, nazywani „hobbitami”, dziesiątki tysięcy lat temu zniknęli z powierzchni Ziemi w tajemniczych okolicznościach. Archeolodzy i klimatolodzy połączyli siły, by tę zagadkę wyjaśnić. Efekt ich współpracy rzuca nowe światło na rolę klimatu w tej historii.
Naukowcy od lat zastanawiali się, dlaczego zniknął „hobbit”, czyli Homo floresiensis, wczesny gatunek człowieka. Te małe istoty zamieszkiwały jaskinię Liang Bua na indonezyjskiej wyspie Flores. Zniknęły z zapisu kopalnego około 50 000 lat temu. Dlaczego? To stanowiło zagadkę, chociaż było kilka tropów. Nowe badanie sugeruje, że to nie inni ludzie, ale dramatyczna zmiana klimatu mogła odegrać kluczową rolę w ich upadku. Aby poznać tę tajemnicę, międzynarodowy zespół badaczy, przede wszystkim z Australii i Stanów Zjednoczonych, postanowił wykorzystać do analiz nietypowe źródło. Było nim „archiwum deszczu” w postaci jaskiniowych stalagmitów. Wnioski opublikowano właśnie na łamach „Communications Earth & Environment”. Stalagmity opowiadają historię „hobbitów” Przebadane stalagmity znajdują się w jaskini Liang Luar blisko Liang Bua. Przechowują chemiczne zapisy dawnych opadów. Naukowcy zbadali w nich izotopy tlenu i magnezu do wapnia (Mg/Ca), aby sprawdzić, jaka była wilgotność w tym rejonie dziesiątki tysięcy lat temu. W ten sposób badacze odtworzyli historię klimatu sprzed 91 000 do 47 000 lat temu na tej indonezyjskiej wyspie. Wysychające rzeki i znikająca ofiara Badanie wykazało, że ekosystem wokół Liang Bua zaczął się drastycznie wysuszać mniej więcej w czasie, gdy zniknął Homo floresiensis. Od około 76 000 lat temu trwała susza. Krytyczny moment nastąpił między 61 000 a 55 000 lat temu. Wówczas średnie roczne opady deszczu spadły z około 1560 mm do 990 mm. Co gorsza, opady letnie – czyli te, które w największym stopniu zasilają rzeki – zmalały do rekordowo niskiego poziomu. Oznaczało to, że koryta rzek sezonowo wysychały, a dostęp do słodkiej wody był ograniczony. Słodka woda była kluczowa do przetrwania zarówno dla ludzi, jak i dużych zwierząt. Susza uderzyła głównie w karłowatego słonia (Stegodon florensis insularis). Te zwierzęta ważyły od 350 do 950 kg i, podobnie jak współczesne słonie, źle znosiły długotrwały brak wody. Jednocześnie były one ulubionym celem polowań „hobbitów”. Z zapisu kopalnego wynika, że populacja słoni spadła gwałtownie około 61 000 lat temu, czyli dokładnie w czasie szczytowego okresu suszy. Koniec rajskiego „Hobbitonu” Spadek liczebności słoni karłowatych wiązał się z utratą ważnego źródła pożywienia dla „hobbitów”. Byli oni zmuszeni do opuszczenia Liang Bua około 61 000 lat temu z powodu braku wody i jedzenia. – Ekosystem wokół Liang Bua stał się drastycznie suchszy mniej więcej w czasie, gdy wyginął Homo floresiensis. Spadły letnie opady deszczu, a koryta rzek sezonowo wysychały, co stanowiło obciążenie zarówno dla hobbitów, jak i ich ofiar – komentuje główny autor badania dr Mike Gagan. W poszukiwaniu lepszych, bardziej wilgotnych miejsc „hobbici” mogli się w końcu natknąć na migrujących Homo sapiens. Odkrycie to wspiera teorię, w myśl której to postępująca zmiana klimatu doprowadziła do opuszczenia jaskini Liang Bua przez „hobbitów”, a ostatecznie do ich zniknięcia. Zmiana środowiskowa uniemożliwiła im przetrwanie w ich dotychczasowym raju. Źródło: Communications Earth & Environment Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Rekordy niskiej temperatury biją na głowę nasze polskie zimy. Oto najzimniejsze miejsca świata
Minusowe temperatury w Polsce to nic w porównaniu z rekordami mrozu notowanymi na świecie. Naukowcy od dekad badają zarówno naturalne bieguny zimna, jak i temperatury osiągane w kosmicznej próżni i laboratoriach. Gdzie jest najzimniej?
W tym artykule: Najzimniejsze miejsca na świecie Najniższa temperatura na Ziemi Czym jest temperatura? Najzimniejsze miejsce w kosmosie Najniższa temperatura uzyskana w laboratorium Czy istnieje górna granica temperatury? Gdy zimą temperatury spadają poniżej zera stopni Celsjusza, zaczynamy mówić o mrozach. Jednak zmiany klimatyczne sprawiają, że zimy stają się coraz łagodniejsze. Rekordowe mrozy, przynajmniej w Polsce, należą więc raczej do historii. Najzimniejsze miejsca na świecie Gdzie odnotowano najniższą temperaturę w naszym kraju? Mówi się, że polski biegun zimna to Suwałki. W tym mieście faktycznie odnotowuje się niskie temperatury. Czasami mianem polskiego bieguna zimna określa się całą Suwalszczyznę lub wręcz Podlasie. Obecnie jednak najniższe średnie temperatury w zimie oraz roczne notowane są na powstałej w roku 1995 stacji meteorologicznej Nadleśnictwa Świeradów na Hali Izerskiej. W każdym miesiącu notuje się tam temperatury ujemne, a śnieg zalega do maja. Jednak historycznie najzimniejsze miejsce w Polsce to Siedlce. 11 stycznia 1940 r. padł tu oficjalny polski rekord mrozu, wynoszący minus 41 st. C. Nieoficjalny miał zostać pobity w Rabce, 10 lutego 1929 r. Wyniósł aż minus 46 st. C. Temperatura na Księżycu: czy jest zabójcza dla człowieka? Dlaczego astronauci muszą mieć kombinezony? Okazuje się, że temperatura na Księżycu osiąga jeszcze większe wahania dobowe, niż wcześniej sądzono. W ciągu księżycowego dnia, panuje tam ekstremalny upał, a w nocy – niewiarygodny... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/temperatura-na-ksiezycu-czy-jest-zabojcza-dla-czlowieka-dlaczego-astronauci-musza-miec-kombinezony-fot-heritage-space-heritage-images-getty-images-c17ed25.jpeg" width="938" height="472" alt="Temperatura na Księżycu: czy jest zabójcza dla człowieka? Dlaczego astronauci muszą mieć kombinezony? (fot. Heritage Space/Heritage Images/Getty Images)" title="Temperatura na Księżycu: czy jest zabójcza dla człowieka? Dlaczego astronauci muszą mieć kombinezony? (fot. Heritage Space/Heritage Images/Getty Images)" /> Formalnie biegun zimna to punkt, w którym odnotowano najniższą na danej półkuli minimalną temperaturę powietrza. W przypadku półkuli północnej jest to wioska Tomtor na Syberii. Najniższą temperaturę wynoszącą minus 72,2 st. C zarejestrowano tu 14 stycznia 2004 r. Jednak najzimniejsze miejsce na świecie znajduje się na półkuli południowej. To stacja Wostok na Antarktydzie. 20 lipca 1983 r. odnotowano tu minus 89,6 st. C. To mniej niż temperatura, przy której dwutlenek węgla zamienia się w suchy lód! 10 sierpnia 2010 zaobserwowano na Antarktydzie temperaturę minus 93,2 st. C. Jednak ten pomiar nie jest oficjalnie uznawany, ponieważ wykonały go satelity. Najniższa temperatura na Ziemi Rekord zimna na naszej planecie padł wysoko w atmosferze. 29 grudnia 2018 roku jedna z chmur rozciągnęła się na prawie 21 kilometrów, a jej wierzchołek sięgnął dolnej stratosfery. Czujnik VIIRS na satelicie NOAA-20 zarejestrował wówczas, że jego temperatura spadła do minus 111 stopni Celsjusza. Nawet w huraganach, tajfunach czy cyklonach tropikalnych temperatura zwykle jest jakieś 30 stopni wyższa. Mamy tym samym do czynienia z najniższą temperaturą, jaką do tej pory zarejestrowano na naszej planecie. Taka temperatura to anomalia. Podobne rekordy mogą jednak pojawiać się znacznie częściej z powodu zmian klimatu. Na częstotliwość występowania ekstremalnie wysokich ma bowiem wpływ temperatura wód oceanicznych. A ta się zwiększa. Dlatego wierzchołki chmur o temperaturze niższej niż minus 100 stopni Celsjusza mogą przestać być wyjątkami w obserwowanych zjawiskach meteorologicznych. Czym jest temperatura? Co to w ogóle jest temperatura? Wielu z nas miałoby problem z odpowiedzią na to pytanie, które często słyszą studenci chemii na pierwszym roku. Na co dzień często o niej mówimy, posługujemy się pojęciami ciepła i zimna. Jednak gdy dochodzimy do szczegółów, zaczynamy się gubić. Temperatura to miara ruchu elementów składowych materii. W naszym codziennym życiu chodzi o atomy). Im więcej energii im dostarczymy, tym silniej drgają, podskakują i oddalają się od siebie. Taka definicja pokazuje, że musi istnieć dolna granica temperatury. Kiedy ostatni raz miało miejsce globalne ochłodzenie? Czy może nadejść w przyszłości? W całym okresie istnienia naszej planety jej klimat zmieniał się wiele razy w naturalny sposób. Niekiedy duże powierzchnie Ziemi pokrywały lodowce. 400 tys. lat temu na części Grenlandii ro... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/kiedy-ostatni-raz-mialo-miejsce-globalne-ochlodzenie-czy-moze-nadejsc-w-przyszlosci-fot-owen-humphreys-pa-images-via-getty-images-63267d3.jpeg" width="938" height="584" alt="Kiedy ostatni raz miało miejsce globalne ochłodzenie? Czy może nadejść w przyszłości? (fot. Owen Humphreys/PA Images via Getty Images)" title="Kiedy ostatni raz miało miejsce globalne ochłodzenie? Czy może nadejść w przyszłości? (fot. Owen Humphreys/PA Images via Getty Images)" /> To minus 273,15 stopni Celsjusza. Niżej zejść się nie da, bo w tej temperaturze atomy przestają się poruszać. A nie mogą przecież być bardziej nieruchome niż nieruchome. To zero absolutne. Najzimniejsze miejsce w kosmosie Oczywiście jeszcze zimniej niż na Ziemi jest w kosmosie. Bardzo zimne są kratery na biegunie południowym Księżyca. Ich brzegi są tak wysokie, że w środku panuje wieczny mrok. Temperatura utrzymuje się tam na poziomie minus 240 st. C. To rekordowy mróz w Układzie Słonecznym. Na dziennej stronie Plutona jest „tylko” minus 230 st. C. Temperatury na stronie nocnej zmierzyć jeszcze nie potrafimy. Jak zimna jest przestrzeń kosmiczna? Wypełnia ją tzw. promieniowanie reliktowe. To „echo” Wielkiego Wybuchu, czyli fale elektromagnetyczne wypełniające cały kosmos. Ich średnia temperatura to minus 270,3 st. C. Jednak istnieje miejsce zimniejsze niż kosmiczna próżnia. To Mgławica Bumerang, znajdująca się w gwiazdozbiorze Centaura. Jej gwałtowna ekspansja sprawiła, że tworzący ją gaz ochłodził się bardziej, niż otaczająca go przestrzeń kosmiczna. Osiągnął temperaturę do minus 272,15 st. C, czyli zaledwie jeden stopień powyżej zera absolutnego. Najniższa temperatura uzyskana w laboratorium Zero absolutne to ostateczne zamrożenie wszelkiego ruchu. I choć jest to granica nie do przekroczenia, badacze od dawna próbują się do niej coraz bardziej zbliżyć. Osiąganie temperatur bliskich zera absolutnego wymaga stosowania najnowszych technologii. Aby maksymalnie spowolnić atomy, uczeni „strzelają” do nich impulsami laserowymi, pakują je do pułapek utworzonych z silnych pól magnetycznych i grawitacyjnych. Efekty? W temperaturze pokojowej atomy śmigają z prędkością porównywalną z samolotem odrzutowym. W laboratoriach niskich temperatur zwalniają tak, że w ciągu minuty pokonują zaledwie 5 cm. Od 1999 r. rekord zamrażania należał do Finów z Uniwersytetu Aalto. Zbliżyli się do zera absolutnego na 100 pikokelwinów – mniej niż jedną miliardową stopnia. W 2021 r. rekord ten pobili Niemcy z Uniwersytetu w Bremen. Osiągnęli temperaturę wyższą od zera absolutnego o zaledwie 38 bilionowych części stopnia. To na pewno nie będzie ostatnie słowo badaczy. Najnowsze propozycje to przeniesienie badań w przestrzeń kosmiczną, gdzie możliwe będzie osiągnięcie jeszcze niższej temperatury. Czy istnieje górna granica temperatury? Górna granica temperatury teoretycznie może być nieskończona. W miarę przyśpieszania atomy mogą rozpadać się na elementy składowe – najpierw protony i neutrony, potem kwarki. Aż w końcu osiągną stan, który istniał w chwili Wielkiego Wybuchu, kiedy współczesna fizyka zderza się z nieskończonościami. Kiedy jest za gorąco dla człowieka? Niebezpieczna temperatura jest niższa niż sądzisz Odporność ludzkiego organizmu na upał jest o wiele niższa, niż sądziliśmy. Zazwyczaj bowiem, mierząc skwar, uwzględniamy jedynie temperaturę powietrza, a zapominamy o wilgotności. Tymcza... Jednak uczeni sądzą, że może istnieć temperatura maksymalna. Tyle, że nadal nie są pewni, jaka. Być może sięga nawet miliarda jottakelwinów. To bilion miliardów miliardów miliardów stopni. Źródła: archiwum NG, LiveScience.
„Zielone płuca” Afryki nie działają – lasy deszczowe Konga zaczęły emitować dwutlenek węgla. Jak to możliwe?
Nowe analizy satelitarne i terenowe ujawniają, że lasy deszczowe w Afryce – szczególnie te w dorzeczu Konga – nie pełnią już roli „zielonych płuc” świata. Utrata biomasy, wypalanie gruntów i działalność przemysłowa sprawiają, że zamiast pochłaniać dwutlenek węgla, stają się jego źródłem.
Masowe wylesianie oraz szkody powodowane m.in. przez działalność górniczą sprawiły, że w latach 2010–2017 lasy deszczowe w dorzeczu Konga przestały pełnić funkcję kluczowego pochłaniacza dwutlenku węgla. Teraz emitują go więcej, niż pochłaniają – wynika z badań opublikowanych w czasopiśmie „Scientific Reports”. Lasy i sawanny Afryki odpowiadały za około 20% globalnego pochłaniania CO2 przez roślinność. Lasy Afryki: od pochłaniania do emisji CO₂ Zespół prof. Heiko Balztera z Uniwersytetu w Leicester (Wielka Brytania) oszacował zmiany biomasy dzięki satelitarnym pomiarom koloru, wilgotności i wysokości koron drzew, zestawiając je z pomiarami terenowymi. Badacze wykazali, że po okresie wzrostu biomasy w latach 2007–2010, w kolejnych siedmiu latach (2011–2017) afrykańskie lasy – w tym kluczowe obszary Madagaskaru i Afryki Zachodniej – traciły średnio 106 mln ton biomasy rocznie. Odpowiada to emisji około 200 mln ton CO2 każdego roku. Niewielki wzrost biomasy na sawannach nie był w stanie zrównoważyć tych strat. Rola dorzecza Konga Największą rolę odgrywały lasy Konga, które co roku absorbowały blisko 600 mln ton CO2, ustępując skalą jedynie Amazonii. Postępujące wycinki, nielegalne pozyskiwanie drewna oraz degradacja środowiska przez przemysł wydobywczy doprowadziły do dramatycznego spadku tej zdolności. Badanie nie uwzględniło jednak rozległych, wciąż słabo zbadanych torfowisk pod lasami Konga, które pochłaniają niewielkie ilości CO2, lecz przechowują aż 30 mld ton węgla. Ich rola wciąż wymaga zbadania. Jak działa cykl węglowy? Ekosystemy Afryki odgrywają kluczową rolę w globalnym cyklu węglowym. Biorąc pod uwagę całą roślinność świata, lasy w Afryce pochłaniają około 20% obecnego w atmosferze Ziemi węgla. Ale odpowiadają już za 40% światowych emisji węgla ze spalania biomasy oraz 20% emisji wynikających z wylesiania i degradacji lasów. Jak to możliwe? Pochłanianie węgla w lasach i na sawannach zachodzi poprzez fotosyntezę, a jego emisja – przez pożary, których przyczyn jest wiele. Mogą występować naturalnie, ale w większości są wywołane m.in. wypalaniem gruntów pod rolnictwo i przemysł oraz spalaniem drewna na opał. I to między innymi spalanie biomasy sprawiło, że afrykańskie lasy (i w mniejszym stopniu sawanny) emitują więcej CO2, niż pochłaniają. Co można zrobić, by zatrzymać leśną emisję CO₂? Przede wszystkim – przestać wycinać. Na tegorocznym szczycie klimatycznym COP30 w Amazonii Brazylia ogłosiła powstanie funduszu Tropical Forests Forever, który ma wypłacać krajom tropikalnym 4 dolary za każdy hektar zachowanego lasu. Dotychczas zgromadzono jednak jedynie 6,6 mld dolarów wobec docelowych 25 mld, co stawia pod znakiem zapytania skuteczność inicjatywy. Warto przypomnieć, że w ostatnich latach także las deszczowy Amazonii emitował więcej dwutlenku węgla, niż pochłaniał. Tam jednak wylesianie zostało objęte rządowymi ograniczeniami. Naukowcy podkreślają, że utrata zdolności pochłaniania CO2 przez lasy oznacza konieczność jeszcze większego ograniczenia emisji z paliw kopalnych, jeśli świat ma osiągnąć neutralność klimatyczną. Źródło: Scientific Reports Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Dlaczego upadła cywilizacja Doliny Indusu? To nie była równa walka
Upadek cywilizacji Doliny Indusu od lat fascynuje badaczy. W ruinach nie znaleziono śladów bitwy, ognia ani masowej śmierci. A mimo to – miasta się wyludniły. Co zatem doprowadziło do końca jednego z najstarszych miejskich społeczeństw świata?
Cywilizacja doliny Indusu, określana też kulturą harappańską lub kulturą Mohendżo-Daro, była jedną z najwcześniejszych kultur miejskich, istniejącą między 5000 a 3500 lat temu wzdłuż rzeki Indus i jej dopływów. Jest to obszar współczesnego Pakistanu i północno-zachodnich Indii. W szczytowym okresie, między 4500 a 3900 lat temu, cywilizacja ta charakteryzowała się rozwiniętymi miastami i zaawansowanymi systemami gospodarki wodnej. Przyczyny jej upadku nie są jednak w pełni poznane. Zespół badaczy z Indii i z USA postanowił ponownie przeanalizować to zagadnienie. Tym razem nie były to jednak badania terenowe czy wykopaliska. Efekty prac opublikowano na łamach „Communications Earth & Environment”. Jak zbadać koniec cywilizacji? Naukowcy postanowili przyjrzeć się bliżej zmianom klimatu w czasach upadku cywilizacji Doliny Indusu. Ale jak to zrobić? Zastosowano kilka metod, wśród nich: symulacje komputerowe klimatu – naukowcy wykorzystali trzy zaawansowane modele komputerowe do odtworzenia warunków pogodowych, jakie panowały w rejonie Indusu 5000 do 3000 lat temu; zebranie danych o pogodzie z przeszłości – wyniki symulacji porównano z rzeczywistymi danymi paleoklimatycznymi, które pochodziły z osadów jeziornych oraz minerałów (stalaktytów i stalagmitów) znalezionych w jaskiniach indyjskich; modelowanie przepływu rzek – meteorologiczne dane z symulacji (takie jak opady i temperatura) wprowadzono do specjalistycznego modelu hydrologicznego, aby obliczyć, jak zmieniał się przepływ rzek w pobliżu 17 najważniejszych miast cywilizacji harappańskiej. Naukowcy porównali tak uzyskane dane z danymi archeologicznymi, aby zobaczyć, kiedy i jak ludzie zmieniali miejsca swojego zamieszkania. Jak upadło Mohendżo Daro? Autorzy zidentyfikowali cztery długotrwałe susze w okresie między 4450 a 3400 lat temu, z których każda trwała ponad 85 lat i dotknęła od 65% do 91% obszaru regionu. Jednocześnie doszło do wzrostu średniej temperatury o pół stopnia Celsjusza i spadku średnich rocznych opadów w regionie o 10–20%. Wydaje się, że te ustalenia pomagają wyjaśnić, dlaczego ta ważna starożytna cywilizacja – współczesna starożytnemu Egiptowi, położona w pobliżu współczesnej granicy indyjsko-pakistańskiej – powoli podupadała. Wygląda na to, że czynniki środowiskowe odegrały tutaj ważną rolę. Migracje ku wodzie? Autorzy artykułu sugerują, że susze wpłynęły na wybór lokalizacji osad. Między 5000 a 4500 lat temu koncentrowały się one na obszarach o większych opadach deszczu. Jednak od 4500 lat temu osady przesunęły się bliżej rzeki Indus, prawdopodobnie w związku z tym, że susze zaczęły wpływać na dostępność wody. Ostatnia, ponad 100-letnia susza między ok. 3500 a 3400 lat temu, zbiegła się z archeologicznymi dowodami na poważną dezurbanizację. Upadek cywilizacji postępował zatem stopniowo, a przedłużające się susze były głównym czynnikiem przyczyniającym się do tego zjawiska. O tym, jak wielkie były miasta wznoszenie przez tę cywilizację, można się przekonać wizytując kluczowe miejsce – Mohendżo Daro na terenie Pakistanu. Znajduje się na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Źródło: Nature Communications Earth & Environment Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Nagły upadek cywilizacji Majów to jedna z największych zagadek historii. Co tak naprawdę doprowadziło do ich zniknięcia?
Upadek cywilizacji Majów od lat tłumaczono katastrofalną suszą. Najnowsze badania naukowców rzucają jednak nowe światło na tę teorię. W jednym z regionów Gwatemali klimat był stabilny, a mimo to miasta się wyludniły. Naukowcy podejrzewają, że przyczyna mogła leżeć zupełnie gdzie indziej.
Majowie należeli do rdzennych ludów zamieszkujących głównie półwysep Jukatan, zachodni Honduras, Gwatemalę i Belize. Na tym terenie powstały liczne państwa-miasta. Wiele z ośrodków tej cywilizacja stanowi dziś atrakcje turystyczne. Są to budowle znane z takich miejsc jak Tikal, Copan, Chichen Itza czy Palenque. Powstały tam na przykład schodkowe piramidy. Najnowsze analiz dotyczą południowo-zachodniej części nizin Majów na terenie Gwatemali. Ukazują one w nieznanym świetle kres tych społeczności. Upadek cywilizacji Majów Między 750 a 900 rokiem n.e. populacja Majów mieszkająca na nizinach obecnej Gwatemali doświadczyła poważnego spadku. Naukowcy wiązali ten fakt z mającymi wówczas miejsce epizodami intensywnej suszy. To „klimatyczne” wyjaśnienie stało się dominujące w archeologii. Ale czy słusznie? Amerykańsko-kanadyjski zespół badaczy opublikował właśnie na ten temat artykuł naukowy na łamach „Biogeosciences”. Ukazuje on upadek Majów w inny sposób. Odpowiedź kryjąca się wiele metrów pod ziemią Archeolodzy i badacze przeszłości poszukują odpowiedzi na swoje pytania nie tylko w czasie wykopalisk. Czasem muszą dostać się wiele metrów pod ziemię i to nie z pomocą łopaty. Badanie, które kwestionuje dominującą teorię o upadku Majów spowodowanym suszą, zostało przeprowadzone metodami paleoekologicznymi i geochemicznymi. Naukowcy pobrali rdzenie osadów z dna jeziora Laguna Itzan w Gwatemali. Osady te (czyli muł i błoto) gromadziły się przez około 3300 lat. Zbadano rdzenie o łącznej długości 5,7 metra. Próbki te były pobierane w odstępach zapewniających rozdzielczość czasową około 50–100 lat. Z osadów wyizolowano cząsteczki chemiczne pochodzące z ludzkich odchodów, a ich stężenie było dobrym wskaźnikiem gęstości zaludnienia w okolicy jeziora. Zmierzono też wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne, które powstają przy spalaniu materii organicznej. Wskazują one na częstotliwość i intensywność używania ognia do wypalania lasów pod uprawy. Zbadano też izotopy węgla, które pokazują, jak intensywna była uprawa kukurydzy. Co „mówi” środowisko naturalne? Jak widać naukowcy byli w stanie pozyskać sporo informacji. Po ich dokładnej analizie ustalili co następuje: chociaż odnotowano obecność markerów wskazujących na spadek populacji i zmniejszenie skali rolnictwa, to nie znaleziono dowodów na lokalną suszę w zapisie izotopów wodoru. Wahania klimatu były w tym miejscu znacznie mniejsze niż w innych regionach Majów. To sugeruje, że spadek populacji w południowo-zachodniej części nizin Majów nie był bezpośrednio spowodowany przez lokalną suszę. – Upadek cywilizacji Majów nie jest mechanicznym skutkiem jednolitej katastrofy klimatycznej, lecz złożonym zjawiskiem, w którym klimat, organizacja społeczna, sieci ekonomiczne i dynamika polityczna są ze sobą powiązane. Czynniki społeczno-polityczne i ekonomiczne odegrały decydującą rolę – mówi dr Benjamin Gwinneth z Uniwersytetu Montrealskiego, który jest jednym z autorów publikacji. Jak wyjaśnia, odpowiedź tkwi w współzależności społeczeństw Majów. – Miasta nie żyły w próżni, tworzyły złożoną sieć handlu, sojuszy polityczne i zależności gospodarcze, a gdy susze nawiedzały centralne niziny, mogły wywołać serię kaskadowych kryzysów: wojny między miastami o zasoby, upadek dynastii królewskich, masowe migracje, zakłócenia szlaków handlowych itd. itd. – wylicza naukowiec. Do tego zjawiska doszło 1100-1000 lat temu. Co ciekawe populacja w rejonie Itzan osiągnęła swoje lokalne maksimum tuż przed swoim upadkiem. Źródło: Biogeosciences Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.