Z tego wulkanu na Antarktydzie sypie się… czyste złoto. Skąd bierze się ten naukowy fenomen?
Erupcje wulkaniczne kojarzą się zazwyczaj z lawą, chmurami duszącego popiołu i świdrującym zapachem siarki. Istnieje jednak miejsce na Ziemi, gdzie z wulkanicznego krateru wydobywa się coś znacznie ciekawszego – szczególnie, jeśli mamy w sobie gen poszukiwacza z Klondike. Mount Erebus, wulkan królujący nad lodowym krajobrazem Antarktydy, rozsiewa wokół siebie... prawdziwy złoty pył.
Mount Erebus, wznoszący się na Wyspie Rossa, to najdalej wysunięty na południe czynny wulkan na naszej planecie. Jest oddalony zaledwie o 1350 kilometrów od geograficznego bieguna południowego i skrywa w mroźnym otoczeniu rzadki, geologiczny fenomen – stale gotujące się jezioro lawy. Z tych lodowych „wrót do piekła” nieustannie ulatniają się gazy, które – jak udowodnili amerykańscy geochemicy – niosą ze sobą wyjątkowo drogocenny ładunek. Nie jedz złotego śniegu, nawet na lodowym kontynencie Badania opublikowane w czasopiśmie „Geophysical Research Letters” już w latach 90. XX wieku ujawniły tajemnicę tej niezwykłej góry. Zespół pod kierownictwem badaczki Kimberly Meeker z New Mexico Institute of Mining and Technology odkrył, że antarktyczny wulkan wyrzuca każdego dnia około 80 gramów złota. Choć w skali przemysłowej to wciąż niewiele, wystarczyło to, by pokryć surową okolicę cennym pyłem. Obecność kruszcu odnotowano w śniegu otaczającym krater, w oparach ulatniającego się gazu, a nawet w próbkach powietrza atmosferycznego pobranych w odległości sięgającej 1000 kilometrów od wulkanu. Kiedy naukowcy spojrzeli na zebrane próbki pod mikroskopem elektronowym, okazało się, że nie są to bezkształtne, przypadkowe drobiny. Badacze ujrzeli misternie fasetowane, niemal idealnie geometryczne kryształy czystego złota, osiągające rozmiary do 60 mikrometrów. Dlaczego Erebus to naukowy fenomen? Sama obecność złota w wulkanicznych wyziewach nie jest anomalią. Magma wędrująca z głębi skorupy ziemskiej miesza ze sobą miedź, siarkę, srebro czy arsen. Inne aktywne wulkany, takie jak włoska Etna czy hawajska Kīlauea, zjawiskowo uwalniają tego pierwiastka znacznie więcej (wczesne szacunki dla Etny mówiły nawet o 2,4 kilograma złota dziennie). Różnica polega jednak na ostatecznej formie kruszcu. W przypadku pozostałych wulkanów złoto pozostaje uwięzione w niezwykle złożonych lotnych związkach chemicznych i gazach. Mount Erebus to absolutnie jedyny znany wulkan na świecie, który emituje złoto w wyselekcjonowanej, czystej postaci. Zagadka naturalnej mennicy W jaki sposób drogocenny kruszec ucieka z wrzącej magmy i krystalizuje się w lodowatym powietrzu? Temperatura wrzenia czystego złota to niemal 3000°C – znacznie przewyższa klasyczne temperatury wulkaniczne, co wyklucza proste parowanie. Naukowcy przypuszczają, że złoto przemieszcza się z głębi wulkanu jako pasażer na gapę, niesiony przez lotne związki chloru i siarki. Powstały dwie główne hipotezy tłumaczące proces powstawania kryształów: Według pierwszej z nich, w miarę jak gorące gazy z krateru stykają się z mroźnym antarktycznym powietrzem i gwałtownie stygną, złoto wytrąca się i krystalizuje bezpośrednio z lotnych związków, opadając powoli na otaczający lód. Druga hipoteza, wysunięta przez amerykańskiego wulkanologa Philipa Kyle'a, zakłada, że misterne złote kryształy formują się powoli i narastają w cienkiej skorupie na samej powierzchni jeziora lawy, skąd są bezlitośnie wywiewane przez ulatniające się pod ciśnieniem gazy. Mimo upływu lat od pierwszego odkrycia, dokładny mechanizm powstawania wulkanicznego złota wciąż pozostaje tajemnicą. Coś w unikalnej chemii, specyficznej geologii, a być może w ekstremalnym gradiencie lokalnych temperatur sprawia, że antarktyczny Mount Erebus dumnie pozostaje najbardziej intrygującą „mennicą” ukształtowaną ręką natury. Źródło: Geophysical Research Letters, Science Alert Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Wrak pełen złota zidentyfikowany. 30 lat żmudnych badań przyniosło odpowiedzi
400 złotych monet odnalezionych we wraku w 1995 r. rozpaliło wyobraźnię historyków. Ale dopiero teraz udało się ustalić, skąd pochodziły i do kogo należały. Statek obładowany afrykańskim złotem i egzotycznymi towarami zatonął w 1633 r u wybrzeży Wielkiej Brytanii. Po 30 latach żmudnych badań eksperci poznali nazwę jednostki i jej historię.
W 1995 roku zespół nurków z South West Maritime Archaeology Group natrafił na pozostałości wraku u południowych wybrzeży Anglii, w pobliżu Salcombe. Na głębokości kilkunastu metrów spoczywała jednostka o długości około 30 metrów, otoczona armatami i kotwicami. To, co najbardziej rozpaliło wyobraźnię badaczy, to 400 złotych monet, które przetrwały stulecia pod wodą. Jak tam trafiły? Do kogo należały? Rozpoczął się żmudny proces opracowywania informacji na temat statku, bo do teraz nie znano nawet jego nazwy. Trzy dekady detektywistycznej pracy Identyfikacja jednostki jako „Dom van Keulen” była możliwa dzięki ścisłej współpracy archeologów z Bournemouth University, British Museum oraz niezależnych badaczy. Kluczowe były działania historyka Iana Friela, który w Archiwach Narodowych odnalazł dokumenty dotyczące rejsu z 1633 roku. Zapiski te potwierdziły, że statek płynący z Maroka napotkał „bardzo burzliwą pogodę”, doznał przecieku i zatonął w pobliżu Salcombe. Co ciekawe, mimo utraty ładunku, cała załoga zdołała przeżyć. Złoty wiek handlu i holenderska dominacja W XVII wieku morza i oceany były areną globalnej wymiany, w której kluczową rolę odgrywali holenderscy kupcy. Budując swoje handlowe imperium, Holendrzy wymieniali towary przemysłowe na niezwykle cenione, czyste złoto z Afryki Zachodniej, chociaż z jego jakością bywało różnie. Kruszec ten był tak istotny, że importowane dukaty często przetapiano na rodzimą walutę, która stała się jedną z najbardziej rozpoznawalnych na świecie. W tym kontekście podróż statku z Maroka do Niderlandów jesienią 1633 roku była standardową, choć ryzykowną operacją handlową. Jak wyglądał statek? O wyglądzie i rozmiarach statku „Dom van Keulen” wiadomo niezwykle mało, bo nie zachowały się żadne znane obrazy przedstawiające tę jednostkę. Miał około 30 m długości. Obecnie spoczywa na głębokości około 18 metrów. Skarb to nie tylko złoto Choć to złote dukaty przyciągają uwagę opinii publicznej, ładunek „Dom van Keulen” był znacznie bogatszy. – Wśród przewożonego ładunku znajdowało się 150 worków gumy arabskiej, 64 worki saletry, 320 kozich skór oraz 9 000 dukatów berberyjskich – złotych monet z Maroka. Uważa się, że większość towaru ocalono tuż po katastrofie, jednak ponad 400 monet przeleżało na dnie morza aż do 1995 roku, kiedy to odnaleźli je nurkowie z South West Maritime Archaeology Group – mówi prof. Dave Parham z Bournemouth University. W jego ocenie znalezisko to rzuca światło na bogactwo dynastii Sadytów oraz na handel afrykańskim złotem. Stanowi ono również namacalny dowód na rozkwit siedemnastowiecznego handlu morskiego, który łączył Maroko, Niderlandy i Wielką Brytanię. Archeolodzy wydobyli również przedmioty codziennego użytku, takie jak cynowe łyżki i misy, złotą biżuterię, a nawet unikatowy ciężarek sondujący w kształcie ryby oraz złoty samorodek w kształcie palca. Przedmioty te, obecnie w posiadaniu British Museum, stanowią bezcenne źródło wiedzy o ówczesnym życiu. Źródło: Bournemouth University Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Złote skarby odkryto w egipskim „Słupsku”. To była duchowa stolica kraju faraonów
Złote kolczyki, naczynia na pigment do makijażu i rzadki obsydian – to tylko część skarbu odkrytego przy starożytnym pochówku w Heliopolis – jednym z najważniejszych egipskich miast. Najnowsze znaleziska pozwalają nam lepiej zrozumieć, jak wyglądały przygotowania do podróży w zaświaty.
Heliopolis położone jest na dzisiejszych północno-wschodnich przedmieściach Kairu. Egipcjanie określali ten teren mianem Junu, co oznacza „Miasto słupa”, dlatego to stanowisko archeologiczne bywa żartobliwie określane przez egiptologów jako „Słupsk”. Grecka nazwa Heliopolis („Miasto Słońca”) jest późniejsza i została nadana przez Greków. Heliopolis było jednym z najważniejszych centrów religijnych kraju faraonów. To tutaj powstała najstarsza świątynia ku czci boga-słońce Re-Horachty około 2600 lat p.n.e. Miasto słynęło z monumentalnej architektury, w tym licznych obelisków, z których do dziś na miejscu zachował się jedynie obelisk faraona Senusereta I. Na nekropolii należącej do tego miasta egipscy archeolodzy dokonali ważnego odkrycia. Nekropola w Heliopolis Informacje na temat nekropolii w Heliopolis są ograniczone, ponieważ większość terenu starożytnego miasta jest obecnie przykryta przez przedmieścia Kairu (Matarija i Tell Hisn), co utrudnia systematyczne badania archeologiczne. Większość wiedzy o tym ośrodku pochodzi ze źródeł pisanych, a nie z wykopalisk. Szczęście uśmiechnęło się do egipskiej misji archeologicznej działającej pod egidą Najwyższej Rady Starożytności. Ekipa ogłosiła odkrycie unikatowego depozytu towarzyszącego grobowcowi wykonanemu z cegieł mułowych, w którym spoczywały szczątki ludzkie. To jednak precyzyjne prace pod samym pochówkiem przyniosły najważniejszy rezultat. Natrafiono na niemal kompletny zestaw wyposażenia grobowego, który przetrwał w bardzo dobrym stanie. Znalezisko to jest o tyle istotne, że stanowi pierwszy tak pełny zbiór darów pogrzebowych odkryty w tym konkretnym sektorze nekropolii. Starożytna toaletka Wśród odnalezionych przedmiotów szczególną uwagę zwracają akcesoria związane z pielęgnacją urody, które miały służyć zmarłemu w życiu pozagrobowym. Archeolodzy wydobyli miedziane lustro oraz dwa alabastrowe naczynia na czernidło do oczu, które wciąż posiadają pokrywki i zawierają pozostałości substancji kosmetycznej. Wyjątkowym elementem zestawu jest trzeci pojemnik na pigment wykonany z czarnego obsydianu. To surowiec niezwykle rzadki w tego typu kontekstach archeologicznych, co świadczy o wysokiej randze osoby, dla której przygotowano dary. Symbolika i ochrona. Skarabeusze oraz amulety W depozycie znajdowały się również dwa naczynia z błękitnego fajansu. W jednym z nich znajdowało się sześć skarabeuszy, z których dwa oprawione były w metalowe ramy, prawdopodobnie wykonane ze złota. Oprócz skarabeuszy odnaleziono liczne amulety, w tym figurkę w kształcie kaczki oraz amulet przedstawiający koronę atef. Tego rodzaju przedmioty pełniły funkcję ochronną i magiczną. Miały zapewnić zmarłemu bezpieczne przejście przez krainę umarłych. Blask złota i kamieni półszlachetnych Wyposażenie grobowe uzupełniała kolekcja biżuterii, podkreślająca zamożność właściciela. Odkryto pięć par złotych kolczyków o średnicach od 1,5 do 2,5 cm. Ponadto w depozycie znajdowały się cztery kamienie ozdobne, w tym agaty. Jeden z nich, o barwie różowo-czerwonej, również posiadał złotą oprawę, natomiast drugi wyróżniał się głębokim zielonym kolorem przypominającym lapis lazuli. Źródło: Ministerstwo Turystyki i Starożytności Egiptu Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
„Galamsey” Mariusza Śmiejka — opowieść o złocie, pracy i przetrwaniu w Ghanie
Fotografia dokumentalna od lat pełni rolę świadectwa — pokazuje miejsca, ludzi i procesy, które często pozostają niewidoczne dla globalnej opinii publicznej. Fotoksiążka „Galamsey” autorstwa Mariusza Śmiejka jest właśnie takim świadectwem. To przejmująca opowieść o nielegalnym wydobyciu złota w Ghanie oraz o społecznych i ekologicznych konsekwencjach wydobycia surowców naturalnych. Zdjęcia zawarte w albumie powstawały przez siedem lat w ramach projektu badawczego „Unearthing Her Crown”. Autor podkreśla, że fotografie są efektem długotrwałej obecności wśród lokalnych społeczności oraz budowania zaufania z bohaterami projektu. „Galamsey” nie ogranicza się do dokumentacji katastrofy ekologicznej czy warunków pracy w nielegalnych kopalniach. To także zapis codzienności ludzi funkcjonujących w systemie, który dla wielu z nich pozostaje jedyną możliwością przetrwania.
Złoto i jego konsekwencje Tytułowe „galamsey” pochodzi od angielskiego zwrotu „gather them and sell” — „zbierz i sprzedaj”. W Ghanie termin ten oznacza nielegalne, niekontrolowane wydobycie złota prowadzone poza systemem licencji, regulacji środowiskowych i prawa pracy. Ghana pozostaje największym producentem złota w Afryce i jednym z największych na świecie, jednak bogactwo naturalne kraju nie przekłada się na poprawę warunków życia znacznej części społeczeństwa. Fotografie Śmiejka pokazują rzeczywistość, w której wydobycie złota staje się dla wielu ludzi jedyną możliwością utrzymania. Nielegalne kopalnie niszczą lasy, zatruwają rzeki rtęcią, arsenem i cyjankiem, a lokalne społeczności tracą dostęp do ziemi, wody i możliwości rozwoju. Melani Mennella we wstępie zwraca uwagę na to, że złoto, wbrew naszej woli, łączy nas wszystkich, a wartość całego łańcucha dostaw opiera się na wzajemnych zależnościach. Problem galamsey nie jest przedstawiony wyłącznie jako lokalny kryzys, lecz jako część globalnego systemu ekonomicznego, którego konsekwencje rozciągają się daleko poza granice Ghany. Od Sycylii do Ghany Historia projektu zaczęła się jednak nie w Afryce, lecz na Sycylii. Mariusz Śmiejek wcześniej dokumentował losy migrantów z Ghany, którzy przez Saharę, Libię i Morze Śródziemne próbowali dotrzeć do Europy. Rozmowy z migrantami pozwoliły mu zrozumieć skalę przemocy ekonomicznej i społecznej, która zmusza ludzi do opuszczania własnego kraju. Po latach obserwacji i dokumentowania życia migrantów z Afryki w Europie, poczułem potrzebę poznania i zrozumienia miejsca, z którego wyruszają — pisze autor w słowie wstępnym. W latach 2019–2026 Mariusz Śmiejek wielokrotnie wracał do Ghany. Dokumentował skutki zalewu kraju elektrośmieciami i używaną odzieżą z Zachodu, degradację wybrzeża spowodowaną przemysłowymi połowami oraz rozrastające się slumsy będące efektem wewnętrznych migracji. Ostatecznie to właśnie galamsey stało się jednym z głównych obszarów jego dokumentacji. Mariusz Śmiejek zwraca też uwagę, że historia Ghany od wieków związana jest ze złotem — od średniowiecznych szlaków handlowych, przez okres kolonialny, aż po współczesny rynek surowców. Dziś, mimo ogromnych zasobów naturalnych, znaczna część społeczeństwa nadal żyje w ubóstwie, a duże kopalnie należą głównie do zagranicznych korporacji. Obserwując współczesny system wydobycia i jego konsekwencje społeczne, autor zdjęć pisze, że zrozumiał, iż niewolnictwo nie zniknęło. Zmieniło formę, stało się mniej widoczne, bardziej „legalne”. Ludzie żyjący w cieniu wydobycia Najważniejszą częścią fotoksiążki są portrety ludzi pracujących w samym centrum tego systemu. Śmiejek pokazuje osoby pracujące przy wydobyciu złota w skrajnie niebezpiecznych warunkach, a także kobiety wychowujące dzieci w pobliżu toksycznych terenów wydobywczych. Opisując kobiety pracujące przy wydobyciu, autor podkreśla ich codzienny wysiłek i determinację. Pisze o kobietach, które z niemowlętami na plecach wydobywają własnymi rękami surowiec, mimo że same często żyją w skrajnym ubóstwie i pozbawione są realnych perspektyw na zmianę swojej sytuacji. W fotoksiążce powraca również kontrast pomiędzy wartością wydobywanego złota, a codziennością ludzi zaangażowanych w jego pozyskiwanie. Śmiejek zauważa, że wiele kobiet pracujących przy wydobyciu może pozwolić sobie jedynie na plastikową biżuterię pomalowaną na złoto — symboliczne nawiązanie do surowca, który wydobywają każdego dnia. Pytanie, które pozostaje Fotoksiążka „Galamsey” stawia czytelnikowi niewygodne pytanie: skąd pochodzi nasze złoto? To pytanie dotyczy nie tylko biżuterii, lecz także telefonów, elektroniki, systemów finansowych i całego świata współczesnej konsumpcji. Fotografie Mariusza Śmiejka nie oferują prostych odpowiedzi, ale kierują uwagę na ludzi i miejsca znajdujące się na początku globalnego łańcucha dostaw. Dzięki temu „Galamsey” staje się czymś więcej niż reportażem — jest ważnym dokumentem naszych czasów oraz mocnym głosem w dyskusji o odpowiedzialności, nierównościach i współczesnych formach eksploatacji. Fotografie zawarte w fotoksiążce Galamsey powstały podczas siedmioletniego projektu badawczego Unearthing Her Crown, dokumentującego życie, ludzi i krajobrazy na styku złota, gender i walki o przetrwanie. Zdjęcia odzwierciedlają zaufanie, obecność i przeżyte doświadczenia fotografa wśród społeczności ukształtowanych przez wydobycie złota. Stanowią bezkompromisowe świadectwo wytrwałości, godności i człowieczeństwa wpisanych w ghańską gospodarkę złota.
Złoty „supergigant” w Chinach. Nowe złoża mogą być warte ponad 80 miliardów dolarów
Chiny są drugą gospodarką świata, a teraz na dodatek dopisało im niezwykłe szczęście: w prowincjach Hunan i Liaoning odkryto dwa olbrzymie złoża złota. Według ostrożnych szacunków, tylko jedno z nich może mieć wartość ponad 80 miliardów dolarów.
Seria odkryć geologicznych z 2024, 2025 i 2026 roku może całkowicie odmienić globalny rynek metali szlachetnych. Chodzi o dwa gigantyczne złoża złota w Chinach, których łączna masa szacowana jest na ponad 2000 ton, a wartość rynkowa samego złoża Wangu przekracza 600 miliardów juanów (ok. 83 miliardy dolarów). Złote „potwory” z Hunan i Liaoning Złoże Wangu w prowincji Hunan odkryto pod koniec 2024 roku. Mieści się w powiecie Pingjiang. Modele 3D wskazują, że na głębokości do 2000 metrów znajduje się około 300 ton złota, natomiast głębiej – do 3000 metrów – zasoby mogą wynosić nawet ponad 1000 ton. Najnowsze analizy rządowe z 2025 i 2026 roku sugerują, że złoże Dadonggou (prowincja Liaoning) złoże może być jeszcze większe i zawierać blisko 1500 ton złota. Badania wykazały, że ślady kruszcu, które w latach 80. uznano za nieopłacalne w wydobyciu, tworzą jeden ciągły pas mineralny o długości 3 km i szerokości 1,5 km. Wyjątkowa wielkość i jakość chińskich złóż W przypadku Wangu geolodzy mówią o „superwielkim” (supergiant) złożu ze względu na niespotykaną koncentrację szlachetnego metalu w odwiertach. W niektórych miejscach sięga aż 138 gramów złota na tonę rudy. Dla porównania, w górnictwie ruda zawierająca już powyżej 8 gramów na tonę jest uznawana za wysokogatunkową. W wielu próbkach złoto było widoczne gołym okiem. Złoże Dadonggou charakteryzuje się niższą koncentracją, ale nadrabia to łatwością ekstrakcji – szacowany odzysk kruszcu wynosi od 65% do 91%, oraz unikatowym położeniem wzdłuż uskoku Tan-Lu. To potężna strefa tektoniczna, która ułatwiła wytrącanie się minerałów. Charakterystyka Dadonggou różni się od geologii najbliższego rejonu, co sugeruje że może on skrywać więcej podobnych żył złota. Odkrycia te mają ogromne znaczenie dla pozycji Chin, które już teraz są jednym z największych producentów (i konsumentów) złota na świecie. Największe złoża złota w innych regionach świata Mimo ogromnej skali chińskich odkryć, inne światowe złoża pozostawiają je w tyle. Zasoby Kerr-Sulphurets-Mitchell w Kanadzie szacuje się na 4790 ton, a Pebble w Stanach Zjednoczonych na 3310 ton. Chociaż złoto występuje w skorupie ziemskiej w ilości zaledwie 0,004 grama na tonę, istnieją regiony o jego wyjątkowej obfitości. W 2021 roku kanadyjscy badacze zasugerowali nawet, że tak bogate złoża mogą być powszechniejsze, niż wcześniej sądzono. Nowe odkrycia zdarzają się również w innych częściach świata, czego przykładem jest znalezienie w Anglii „Samorodka Hiro” o wadze 64,8 grama, który może być największym takim okazem w historii tego kraju. Źródło: Science Alert Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Znalazł złoto podczas spaceru. To unikatowe okucie miecza, które było darem dla bóstw
Podczas porannego spaceru w Sandnes w Norwegii mężczyzna natrafił na skarb. Szanse na jego odnalezienie były niewielkie, bo jest on wielkości typowego pendrive’a. To okucie pochwy miecza sprzed 1500 lat wykonano z czystego złota. Artefakt daje nam wgląd w ówczesne wierzenia.
To miał być zwykły poranny spacer. Aż do momentu, w którym mężczyzna kątem oka dostrzegł błysk w ziemi wśród korzeni powalonego drzewa w szczelinie skalnej. Okazało się, że to ważące 33 gramy złote okucie miecza należące do potężnego wodza. Do tej pory naukowcy naliczyli z całej północnej Europy zaledwie kilkanaście tego typu przedmiotów. Ważny moment w historii Skandynawii Okres wędrówek ludów, datowany w Norwegii na V i VI wiek n.e., był czasem dynamicznych przemian społecznych i politycznych. W tym okresie formowały się lokalne centra władzy, a elity manifestowały swój status poprzez posiadanie cennych przedmiotów wykonanych ze złota i srebra. Okolice dzisiejszego Sandnes, a konkretnie rejon Hove w południowo zachodniej Norwegii, stanowiły wówczas istotny punkt na mapie regionu, o czym świadczą wcześniejsze odkrycia archeologiczne, takie jak srebrne naszyjniki czy kotły z brązu. Były to jednak trudne czasy. Naukowcy twierdzą, że VI wiek przyniósł uciążliwe nieurodzaje i kryzysy, które skłaniały ówczesnych mieszkańców do szukania pomocy u bóstw. Składano im ofiary. Kunszt sprzed półtora tysiąca lat Analizą oraz zabezpieczeniem złotego zabytku zajmował się zespół ekspertów z Muzeum Archeologicznego Uniwersytetu w Stavanger, do którego zgłosił się szczęśliwy odkrywca. Artefakt z Sandnes to popis kunsztu dawnych rzemieślników. Okucie ma sześć centymetrów szerokości, około dwóch wysokości i zaledwie kilka milimetrów grubości. Powierzchnia złotego przedmiotu pokryta jest misterni ornamentyką filigranową oraz motywami zwierzęcymi, typowymi dla sztuki tamtego okresu. Eksperci wskazują, że na zdobieniach można dostrzec stylizowane profile głów zwierzęcych lub hybrydowe postacie łączące cechy ludzkie i zwierzęce. Wódz z Hove W przeciwieństwie do wielu podobnych przedmiotów, które często nie noszą śladów użycia, okucie z Austrått jest wyraźnie wytarte. Sugeruje to, że miecz, którego częścią było to złote zdobienie, był faktycznie noszony i używany przez lokalnego przywódcę. Archeolodzy przypuszczają, że był to wódz rezydujący w Hove – ośrodku władzy znajdującym się w najbliższej okolicy, kontrolujący okoliczne tereny w pierwszej połowie VI wieku i posiadający lojalną grupę wojowników. Złota ozdoba wskazuje na wysoką pozycję społeczną właściciela pochwy miecza. Religijny wymiar ukrytego skarbu Miejsce, w którym odnaleziono zabytek – szczelina skalna – sugeruje, że nie został on zgubiony, lecz złożony celowo jako ofiara religijna. W tamtym czasie składanie cennych przedmiotów w naturze (w bagnach lub skałach) było formą komunikacji z bogami. W kontekście wspomnianych kryzysów klimatycznych i lat nieurodzaju, tak drogocenny dar mógł być wyrazem desperackiej prośby o poprawę losu lub podziękowaniem za odniesione zwycięstwa. W przeszłości w okolicy odkryto inne depozyty ofiarne. Nowe pytania i przyszłość zabytku Odkrycie to jest wydarzeniem o skali międzynarodowej – w całej Europie Północnej znaleziono dotychczas tylko 17 podobnych przedmiotów. Dla Muzeum Archeologicznego Uniwersytetu w Stavanger jest to niezwykle ważna część archeologicznej układanki, która pozwali lepiej zrozumieć struktury władzy w tej części Norwegii 1500 lat temu. Źródło: Muzeum Archeologiczne Uniwersytetu w Stavanger Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Cesarski barwnik w grobach najmłodszych. Tak żegnano najbogatsze dzieci w rzymskiej prowincji
Blisko dwa tysiące lat temu ciała dwóch zmarłych dzieci zatopiono w gipsie. Ten niezwykły pochówek skrywał w sobie wiele niespodzianek. Wśród nich znalazł się szal przeszyty złotymi nićmi i z barwnikiem cenniejszym nawet niż ten kruszec. To przepych godny cesarzy rzymskich. Kim byli zmarli?
W czasach antycznych York, znany jako Eboracum, nie był jedynie odległą placówką wojskową, lecz tętniącym życiem centrum administracyjnym na północnych krańcach imperium rzymskiego. Współczesne miasto York położone jest w północnej Anglii. To właśnie tutaj stacjonowały legiony, a wraz z nimi zamożne rodziny urzędników i kupców. Dzięki badaniom archeologicznym wiemy, że mieszkańcy Eboracum mieli dostęp do towarów z najdalszych zakątków antycznego świata. Teraz archeolodzy podzielili się niezwykłymi wynikami badań. Dotyczą dwóch pochówków dzieci. Pochowano je prawie jak członków cesarskiej rodziny, mimo że mówimy tu o mieście oddalonym od Rzymu o tysiące kilometrów. Gipsowe pochówki Naukowcy z Uniwersytetu w Yorku przeanalizowali dwa pochówki gipsowe sprzed 1700 lat. Ten rytuał pogrzebowy polegał na zalewaniu ciała zmarłego, ubranego w szaty lub owiniętego w całun, płynnym gipsem. Substancja ta, twardniejąc, utworzyła swoistą „kapsułę czasu”, która przez blisko dwa tysiące lat chroniła nie tylko szczątki, ale i mikroskopijne ślady materiałów organicznych, takich jak tkaniny i barwniki. Barwnik droższy niż złoto Badacze zajrzeli pod gipsową skorupę. I tam czekało ich zaskoczenie. Na pozostałościach po tkaninie wykryli bardzo cenny barwnik – cesarską purpurę, znaną również jako purpura tyryjska. W świecie rzymskim był to bardzo ceniony towar, pozyskiwany z tysięcy morskich ślimaków z rodziny Murex. Proces produkcji był tak żmudny, że cena pigmentu mogła przewyższać nawet złoto. Był to barwnik zarezerwowany dla cesarzy rzymskich, senatorów i najwyższej arystokracji. Luksus w grobach najmłodszych Pochówki, w których znajdowały się tkaniny barwione purpurą, należały do niemowlaków. Z analiz reliktów wynika, że ich ciała owinięto w tkaniny najwyższej jakości, ozdobione dodatkowo złotymi nićmi. Jedno z dzieci, zmarłe w wieku zaledwie kilku miesięcy, spoczywało w ołowianej trumnie okryte ozdobnym płaszczem lub szalem z frędzlami, na którym spoczywała warstwa purpurowo-złotej tkaniny. To pierwszy taki przypadek zidentyfikowany w rzymskim Yorku. – Zamożni mieszkańcy miasta mieli dostęp do drogich i egzotycznych towarów z drugiego końca imperium – zauważa profesor Maureen Carroll, kierowniczka projektu z Wydziału Archeologii Uniwersytetu w Yorku. Nauka na usługach archeologii Odkrycie nie byłoby możliwe bez zaawansowanej technologii. Dr Jennifer Wakefield przeprowadziła analizy laboratoryjne. Zastosowała chromatografię cieczową i tandemową spektrometrię mas. Naukowcom udało się wyizolować niebieski roztwór zawierający 6,6-dibromoindygo – marker chemiczny jednoznacznie potwierdzający obecność purpury tyryjskiej. Ślady te często nie były widoczne gołym okiem na powierzchni gipsu. Głosy z przeszłości. Miłość i status Obecność cesarskiej purpury na krańcach imperium rzuca nowe światło na emocjonalną sferę życia Rzymian. Naukowcy sądzili, że ze względu na wysoką śmiertelność dzieci, rzymscy rodzice nie okazywali publicznie żałoby po stracie niemowląt. Znalezisko z Yorku podważa to twierdzenie – pokazuje gotowość rodzin do wydania ogromnych kwot, by zapewnić najmłodszym wystawne ostatnie pożegnanie. To też dowód na to, że nawet tysiące kilometrów od stolicy imperium, Rzymu, elity żyły na bardzo wysokim poziomie. Źródło: Uniwersytet w Yorku Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Jajka, które stały się legendą: opowieść o luksusie, sztuce i sekretach Fabergé
Jajo Fabergé od ponad wieku fascynuje kolekcjonerów, historyków i miłośników sztuki na całym świecie. Te misternie wykonane dzieła jubilerskie łączą w sobie luksus, kunszt i tajemnicę. Nic więc dziwnego, że cena jaj Fabergé osiąga na aukcjach zawrotne kwoty. Za każdym z nich stoi jednak nie tylko wartość materialna, lecz także historia rosyjskiego dworu, rewolucyjnych zawirowań i spektakularnych odkryć dokonywanych po latach.
Spis treści: Historia jajek Fabergé i zaginione dzieła Ile jest jaj Fabergé? Rekordowe ceny dzieł Fabergé Spadkobiercy marki Fabergé Jajka Fabergé wykonywano głównie z złota, srebra, emalii, kamieni szlachetnych i masy perłowej. Każde jajko było projektowane indywidualnie. Zdobienia inspirowane były wydarzeniami historycznymi, tradycją rodzinną Romanowów oraz symboliką religijną, a w jego wnętrzu zawsze ukrywano niespodziankę, która nadawała całości osobisty i często sentymentalny charakter. Carskie jajka Fabergé były wykonywane dla rodziny Romanowów w pracowni nadwornego jubilera w latach 1885–1917. Pierwsze z nich, znane jako Jajko z kurką, zapoczątkowało prawdziwą modę wśród arystokracji. Jajka Fabergé nie są jedynie luksusowymi ozdobami – stanowią też źródło wiedzy o sztuce, historii Rosji oraz technikach jubilerskich z przełomu XIX i XX wieku. Ich wartość nie wynika tylko z materiałów, ale przede wszystkim z precyzji wykonania i artystycznej oryginalności. Historia jajek Fabergé i zaginione dzieła W latach 1885–1894 jaja Fabergé zamawiał car Aleksander III, który wręczał je jako świąteczny dar swojej żonie, Marii Fiodorownie. Po jego śmierci tradycję tę przejął jego syn, Mikołaj II. W okresie 1895–1917 każdego roku powstawały dwa jaja – jedno przeznaczone dla żony cara, Aleksandry Fiodorowny, drugie dla owdowiałej Marii Fiodorowny. Wyjątek stanowiły lata 1904–1905, gdy w obliczu wojny rosyjsko–japońskiej dwór zrezygnował z zamówień. Tradycja nie została też zachowana w 1917 roku, kiedy przygotowane jajka wskutek rewolucji nie zostały przekazane carowi. Choć nazwisko Fabergé stało się synonimem tych luksusowych arcydzieł, sam Peter Carl Fabergé nie projektował ich osobiście. Koncepcje powstawały w jego pracowni, tworzone przez wybitnych złotników i projektantów zatrudnionych w firmie. Każdy projekt musiał jednak uzyskać jego akceptację – to on nadawał ostateczny kształt wizji artystycznej, podejmował kluczowe decyzje estetyczne i odpowiadał za poziom wykonania. Jego rola przypominała raczej dyrektora artystycznego i strażnika jakości niż pojedynczego rzemieślnika, co w dużej mierze tłumaczy spójność stylu i niezwykły prestiż wszystkich dzieł sygnowanych nazwiskiem Fabergé. Do najbardziej znanych należą: Jajko Koronacyjne (1897) – wykonane dla Aleksandry Fiodorownej, wewnątrz jajka znajdowała się miniaturowa kareta koronacyjna, Jajko Kolei Transsyberyjskiej (1900) – upamiętniające otwarcie nowej linii kolejowej w Rosji, Jajko Zimowe (1913) – uważane dziś za jedno z najbardziej luksusowych jaj Fabergé. Poza carskimi zamówieniami w pracowni Fabergé powstały także dzieła dla prywatnych kolekcjonerów. Wśród nich były jaja zamówione przez Aleksandra Kelcha (1898–1904), rodzinę Rothschildów (1902) czy Emanuela Nobla (1914). Wszystkie prywatne projekty dorównują carskim pod względem kunsztu i unikatowości. Ile jest jaj Fabergé? Powstały łącznie 52 jaja Fabergé przeznaczone dla rodziny Romanowów. Do naszych czasów zachowały się 42 carskie egzemplarze. Pozostałe uznaje się za zaginione lub zniszczone w burzliwym okresie rewolucji i późniejszych przetasowań własnościowych. Łączna liczba znanych jaj Fabergé – zarówno carskich, jak i wykonanych na zamówienia prywatne – wynosi około 70. Część z nich znajduje się dziś w rękach prywatnych kolekcjonerów, inne można podziwiać w renomowanych muzeach i fundacjach na całym świecie. Dlaczego zaginione jajka Fabergé wciąż fascynują? Zaginione jajka Fabergé to temat, który pobudza wyobraźnię kolekcjonerów i historyków. Ich los po rewolucji rosyjskiej pozostaje niepewny – część została zniszczona, część wywieziona za granicę, a inne mogły trafić do prywatnych kolekcji, pozostając niezidentyfikowane. Od lat prowadzone są poszukiwania i badania, które mają na celu ich odnalezienie. Każde odkrycie staje się sensacją w świecie sztuki, potwierdzając wartość historyczną i kulturową jaj Fabergé. Rekordowe ceny dzieł Fabergé Wartość jaj Fabergé nieustannie rośnie, zwłaszcza na rynku aukcyjnym. Wiele z nich osiąga ceny liczone w milionach dolarów. W grudniu 2025 roku Jajo Zimowe z 1913 roku zostało sprzedane na aukcji w Londynie anonimowemu nabywcy za rekordową kwotę 22,9 mln funtów. Ceny zależą od kilku czynników: rzadkości, materiałów, jakości wykonania, stanu zachowania oraz tego, czy zachowała się oryginalna niespodzianka. Często jedne z najdroższych jaj Fabergé nie są najbardziej zdobione, ale posiadają wyjątkową historię i unikatową wartość kolekcjonerską. Dzięki temu każda sprzedaż staje się wydarzeniem w świecie sztuki i jubilerstwa. Spadkobiercy marki Fabergé Spadkobiercy Petera Carla Fabergé nie kontynuowali działalności jubilerskiej w dawnej formie. Synowie jubilera w 1951 roku sprzedali prawa do marki rosyjskiemu emigrantowi, Samowi Rubinowi. Z kolei w 1989 roku trafiła do koncernu Unilever, a w 2009 prawa do niej nabyła południowoafrykańska grupa inwestycyjna Pallinghurst Resources. W okresie współpracy z międzynarodowymi firmami podjęto próby powrotu do tradycji jubilerskich. Wybrane obiekty powstawały m.in. przy udziale niemieckiego jubilera Victora Mayera, który stworzył współczesne interpretacje słynnych jaj, w tym unikatowy egzemplarz z bursztynu przekazany miastu Gdańsk. Były to jednak projekty inspirowane dawną estetyką, a nie bezpośrednia kontynuacja carskiej tradycji. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Piraci i legendarne złoto. Wyniki badań wraku kończą wielowiekowy spór o jakość afrykańskiego kruszcu
Przez stulecia europejscy kupcy i żeglarze powtarzali, że złoto z Afryki Zachodniej było celowo zafałszowywane. Oskarżenia kierowano przede wszystkim wobec handlarzy z ludu Akan. Dziś naukowcy wreszcie sprawdzili, ile było w tym prawdy. Pomogły im artefakty wydobyte z pirackiego wraku spoczywającego w morskich topielach.
Przez ponad tysiąc lat złoto z Afryki Zachodniej było jednym z najbardziej pożądanych towarów na świecie. Napędzało najpierw handel transsaharyjski, a później morskie kontakty z Europą. Jednak nasza wiedza o tych relacjach opierała się niemal wyłącznie na relacjach europejskich żeglarzy, które rzadko bywały neutralne. Dominującym motywem w źródłach z XVII i XVIII wieku, m.in. autorstwa Pietera de Mareesa czy Williama Bosmana, było przekonanie, że afrykańscy handlarze z ludu Akan systematycznie oszukiwali swoich partnerów. Czy Afrykanie „chrzcili” złoto? Według tych źródeł, złoto miało być celowo „rozcieńczane” srebrem, miedzią, a nawet mieszane z piaskiem i szkłem. Europejczycy, nie ufając jakości kruszcu, często niszczyli kunsztowne wyroby jubilerskie, traktując je jedynie jako surowiec do przetopienia. W efekcie ogromna część dziedzictwa kulturowego Afryki Zachodniej bezpowrotnie zniknęła w europejskich piecach hutniczych. Mimo tego, że brakowało fizycznych dowodów, które pozwoliłyby zweryfikować oskarżenia Europejczyków. Aż do teraz. Piraci pomagają rozwiązać zagadkę Przełom przyniosły badania wraku „Whydah Gally” – statku niewolniczego, który w 1717 roku został przejęty przez słynnego pirata Samuela „Czarnego Sama” Bellamy’ego i stał się jego okrętem flagowym. Jednostka zatonęła w tym samym roku podczas sztormu u wybrzeży Massachusetts, zabierając na dno łupy zrabowane z co najmniej 50 innych statków. Dzięki temu nieszczęśliwemu zdarzeniu, wrak stał się unikatową, precyzyjnie datowaną kapsułą czasu, chroniącą przedmioty, które nigdy nie trafiły do europejskich hut. We wraku było też kilkaset złotych artefaktów: od samorodków i monet, po fragmenty biżuterii wykonane z kruszcu z wydobywanego przez lud Akan – to dzisiejsze terytorium Ghany. To właśnie te przedmioty, wydobyte z morskich głębin posłużyły zespołowi pod kierownictwem dr. Tobiasa Skowronka z Uniwersytetu w Bonn do przeprowadzenia pionierskich analiz. Z wynikami można się zapoznać w czasopiśmie „npj Heritage Science”. Wiązki elektronów zamiast domysłów Aby rozstrzygnąć spór trwający od stuleci, naukowcy wykorzystali najbardziej zaawansowane, nieniszczące metody badawcze: przenośną fluorescencję rentgenowską (pXRF) oraz skaningową mikroskopię elektronową z analizą EDS. Badanie 70 próbek z wraku było wyzwaniem, ponieważ przedmioty spędziły ponad 300 lat w słonej wodzie, co doprowadziło do korozji powierzchniowej i zanieczyszczenia metalu osadami z otaczającego żelaza. Naukowcy musieli precyzyjnie oddzielić te zewnętrzne warstwy od faktycznego składu stopu. Analiza chemiczna skupiła się na proporcjach złota, srebra i miedzi. Wyniki uzyskane w laboratoriach Niemieckiego Muzeum Górnictwa zostały następnie porównane z danymi geologicznymi dotyczącymi naturalnych złóż złota w Ghanie. Dzięki takiemu podejściu, po raz pierwszy w historii, obiektywne dane naukowe można było zestawić z subiektywnymi relacjami kolonialnymi. Czy faktycznie złoto było „chrzczone”? Geologia oczyszcza imię ludu Akan Wyniki badania są jednoznaczne. Analizy wykazały, że to, co Europejczycy brali za dowód oszustwa – zawartość srebra sięgająca niekiedy 25% – jest w rzeczywistości naturalną cechą geologiczną złóż w regionie Ashanti Gold Belt. Dawni handlarze po prostu oferowali kruszec o takim składzie, jaki występował w ich ziemi. Jeśli chodzi o miedź, jej zawartość była nieco wyższa niż w samorodkach, ale wciąż wynosiła zazwyczaj około 1%, co nie wpływało na barwę metalu. Badacze sugerują, że ta niewielka domieszka mogła być celowa, by utwardzić cienkie i delikatne odlewy lub była wynikiem przypadkowego zanieczyszczenia tygli w warsztatach rzemieślniczych. Do dziś w Ghanie wydobywa się złoto. Praca ta odbywa się w bardzo trudnych warunkach. Kontynuacja złotych badań Badanie dr. Skowronka udowadnia, że europejskie oskarżenia wynikały z ignorancji geologicznej, a nie z nieuczciwości Afrykanów. To nie koniec badań. Teraz eksperci chcą sprawdzić, czy do wyrobu artefaktów Akan używano wyłącznie lokalnego kruszcu, czy także złota z Ameryki Południowej i Środkowej. W XVIII wieku, ze względu na gorączkę złota w brazylijskim regionie Minas Gerais, złoto z obu Ameryk mogło trafiać do Afryki Zachodniej w drodze wymiany za niewolników. Źródło: npj Heritage Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
To miejsce od dekad rozpala wyobraźnię. Legendy o jego zawartości krążą od pokoleń
Fort Knox kojarzy się przede wszystkim z gigantycznym skarbcem, w którym rząd Stanów Zjednoczonych zgromadził niewyobrażalnie gigantyczne rezerwy złota. Warto jednak wiedzieć, że słynne United States Bullion Depository stanowi jedynie niewielki fragment tej olbrzymiej instalacji, która od 1918 roku pozostaje niezdobytą twierdzą.
Spis treści: Miasto-twierdza w Kentucky Od poligonu do ogromnej bazy Instytucje i jednostki United States Bullion Depository W 1990 roku dwóch przebranych za policjantów mężczyzn weszło do Muzeum Isabelli Stewart Gardner w Bostonie i zrabowało 13 dzieł sztuki o łącznej wartości ok. 500 milionów dolarów. W 2003 roku złodzieje pokonali zabezpieczenia w Antwerp Diamond Centre i zrabowali diamenty, złoto i biżuterię, które wyceniono na ok. 100 milionów dolarów. W 2025 roku bandyci przebrani za ekipę remontową weszli w biały dzień do skarbca paryskiego Luwru. Ich łupem padło 8 elementów francuskich klejnotów koronnych o wartości ok. 88 milionów euro. To były jedne z najzuchwalszych kradzieży w historii, które mogą zawstydzić scenarzystów kinowych hitów. Jednak do tej pory żaden „wirtuoz włamań” nie zdecydował się na wejście do Fort Knox. I trudno się temu dziwić. W końcu mówimy tu o najpilniej strzeżonej fortecy świata. Miasto-twierdza w Kentucky Lokalizacja Fort Knox nie jest przypadkowa. Została wybrana dzięki starannej analizie strategicznej, przeprowadzonej ponad 100 lat temu. Instalacja została wzniesiona na obszarze o powierzchni przekraczającej 440 kilometrów kwadratowych. Dla zobrazowania skali, to nieznacznie mniej niż wynosi powierzchnia Warszawy (517,2 kilometra kwadratowego). Rozciąga się na terytorium trzech hrabstw stanu Kentucky: Bullitt, Hardin i Meade, między Louisville i Elizabethtown, w samym sercu regionu Bluegrass. Strategiczna głębia terytorium była kluczowa w latach 30. XX wieku, kiedy decydowano o lokalizacji depozytu kruszców. Oddalenie od wybrzeży o setki mil oraz ochrona zapewniana przez barierę Appalachów sprawiały, że Fort Knox był naturalnie chroniony przed ewentualnym atakiem lotniczym lub inwazją morską, co w tamtym czasie uznawano za decydujące czynniki bezpieczeństwa. Poza tym pofałdowany teren, porośnięty gęstymi lasami, idealnie nadawał się do ćwiczeń z zakresu nawigacji lądowej. Dwie strefy Z punktu widzenia topograficznego, Fort Knox dzieli się na dwie główne sfery. Pierwszą z nich jest tzw. cantonment area, czyli obszar miejski o powierzchni ponad 28 kilometrów kwadratowych, gdzie koncentruje się życie administracyjne, mieszkalne i usługowe. Druga sfera to rozległe tereny treningowe o powierzchni około 412 kilometrów kwadratowych, które są domem dla 147 aktywnych obiektów poligonowych, w tym 65 strzelnic do ognia ostrego. Od poligonu do ogromnej bazy Historia Fort Knox rozpoczęła się w 1918 roku, kiedy Stany Zjednoczone szukały nowych terenów pod szkolenia artyleryjskie. Pierwotna baza, Camp Zachary Taylor w Louisville, okazała się za mała i nieodpowiednia dla nowoczesnej artylerii. Armia zaczęła nabywać grunty w pobliżu miasteczka Stithton, a w sierpniu 1918 roku nowo powstały obóz otrzymał nazwę Camp Knox na cześć Henry’ego Knoxa, generała z czasów wojny o niepodległość i pierwszego Sekretarza Wojny USA. Rola tego obiektu uległa zmianie w okresie międzywojennym. W 1931 roku instalacja stała się kwaterą główną dla raczkujących amerykańskich sił zmechanizowanych. W styczniu 1932 roku Camp Knox został oficjalnie przemianowany na Fort Knox, zyskując przy tym status stałej bazy wojskowej. To właśnie wtedy podjęto dwie decyzje, które na zawsze zmieniły charakter tego miejsca. Pierwszą było uczynienie go centrum broni pancernej, a drugą – budowa narodowego skarbca złota. Podczas II wojny światowej Fort Knox stał się „uniwersytetem broni pancernej”. W 1940 roku powołano tam Armored Force School oraz Armored Force Replacement Training Center, gdzie szkolono tysiące załóg czołgów, które później walczyły na polach Europy i Pacyfiku. Przełomowym momentem w nowożytnej historii obiektu był rok 2011. W ramach restrukturyzacji baz, Armor Center zostało przeniesione do Fort Benning, a Fort Knox zyskał nowe zadanie – stał się centrum zarządzania zasobami ludzkimi armii. Instytucje i jednostki Współczesny Fort Knox mieści ponad 30 różnych dowództw i organizacji. Każda z nich odgrywa krytyczną rolę w zapewnieniu gotowości operacyjnej armii amerykańskiej. Nie jest to już tylko baza poligonowa, a ogromne centrum biurowe, gdzie zarządza się karierami, rekrutacją i logistyką na skalę globalną. Kluczowe jednostki i instytucje, które stacjonują w bazie, to: S. Army Human Resources Command, S. Army Cadet Command i Recruiting Command, V Corps, 1st Theater Sustainment Command, Army Reserve Aviation Command, 19th Engineer Battalion, United States Bullion Depository. Należy jednak podkreślić, że ogromna baza jest kojarzona przede wszystkim z ostatnim z wymienionych obiektów. Mowa o budynku, który formalnie nie podlega pod dowództwo armii, ale jest nierozerwalnie związany z całą instalacją. United States Bullion Depository United States Bullion Depository, wielki skarbiec, powstał w 1936 roku, gdy rząd USA zaczął gromadzić ogromne ilości cennego kruszcu w następstwie wprowadzenia ustawy o rezerwach złota. Konstrukcja i architektura Słynny budynek stanowi kwintesencję fortecznej architektury. Zewnętrzne ściany wykonano z granitu wykładanego betonem, co ma zapewniać odporność na ataki artyleryjskie i lotnicze. Do budowy zużyto ok. 453 metry sześcienne granitu, ok. 3200 metrów sześciennych betonu i ponad 1400 ton stali konstrukcyjnej i zbrojeniowej. Sercem obiektu jest dwupoziomowy skarbiec, zbudowany ze stalowych płyt i belek, zalany grubą warstwą betonu. Kluczowym elementem bezpieczeństwa jest ważąca 22 tony brama o grubości ok. 53 cm. Potężna instalacja została wykonana z najnowocześniejszych w tamtym czasie materiałów, odpornych na wiercenie i cięcie palnikiem. Co ciekawe, żadna osoba na świecie nie zna pełnej kombinacji otwierającej skarbiec. Pracownicy depozytu dysponują tylko fragmentami kodu, co wymusza ich jednoczesną obecność podczas otwierania drzwi. Zasoby W Fort Knox znajduje się około 147,3 miliona uncji złota. Stanowi to około 50% całkowitych rezerw rządu federalnego. Warto jednak wspomnieć, że potężny skarbiec wielokrotnie służył jako bezpieczna przestrzeń dla najcenniejszych dokumentów i przedmiotów w historii. Podczas II wojny światowej, w obawie przed bombardowaniami Waszyngtonu, do Kentucky przewieziono oryginały Deklaracji Niepodległości, Konstytucji USA, a nawet brytyjskiej Magna Carta. Na przestrzeni lat, skarbiec gościł także m.in. klejnoty koronne Węgier i Biblię Gutenberga. Źródło: National Geographic Polska Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Na Słowacji odkryto dwa nieznane minerały. Mogą „pomóc” w poszukiwaniach złota
Dwa nieznane minerały odkryte w słowackich górach mogą pomóc wyjaśnić, jak powstają wyjątkowo bogate złoża złota i srebra. Wyniki analiz rzucają nowe światło na procesy geologiczne typu „bonanza”. To odkrycie może mieć znaczenie nie tylko naukowe, ale i gospodarcze.
Słowacja ma wyjątkowo długą i barwną historię odkryć geologicznych. Od XVIII wieku na jej terenie zidentyfikowano aż 35 nowych minerałów. W ostatnich latach kraj ten przeżywa prawdziwy naukowy „boom” w tej dziedzinie. Niedawno w miejscowości Betliar odkryto ferriandrosyt-(Ce), za co młody badacz Pavol Myšľan otrzymał prestiżową nagrodę. Odkrywanie nowych minerałów nie jest tylko naukową ciekawostką. Takie znaleziska pozwalają poznać prehistorię naszej planety i warunków, w jakich ulegała ona przekształceniom. I umożliwiają sprawniejsze poszukiwania cennych kruszców. Tajemnica wzgórza Šibeničný Najnowsze badania skupiły się na stanowisku Šibeničný vrch w pobliżu miejscowości Nová Baňa. Międzynarodowy zespół, prowadzony przez ekspertów ze Słowackiej Akademii Nauk, prowadził tam szczegółowe analizy. Naukowcy badali unikatowy typ mineralizacji srebra i złota, zwany typem „bonanza”. Nazwa ta nie jest przypadkowa – nawiązuje do wyjątkowo bogatych złóż kruszców. Prace wymagały ogromnej precyzji, ponieważ badane obiekty są mniejsze niż ziarnka piasku. W zespole znaleźli się specjaliści ze Słowacji, Czech, Niemiec i Danii. Ich wspólny wysiłek pozwolił na dokładne zbadanie struktury atomowej nieznanych dotąd substancji. Wnioski opublikowali na łamach czasopisma „American Mineralogist”. Mikroskopijne skarby pod lupą Badaczom udało się znaleźć dwa nieznane minerały: auropolybazyt i auropearceit. Są to minerały z grupy polbazytów, które występują w formie nieregularnych ziaren. Ich wielkość nie przekracza 0,2 milimetra, co można to porównać do grubości ludzkiego włosa lub drobinki pyłu. Nowo opisane minerały są ciemnoszare lub czarne i posiadają charakterystyczny metaliczny połysk. – To odkrycie znacząco poszerza naszą wiedzę na temat minerałów należących do grupy polibazytów i dostarcza nowych informacji na temat powstawania w przyrodzie nagromadzeń srebra i złota typu bonanza – wyjaśnia Martin Števko z Instytutu Nauk o Ziemi SAS. Dlaczego to odkrycie jest ważne? To odkrycie znacznie poszerza naszą wiedzę na temat tego, jak w naturze powstają bogate akumulacje metali szlachetnych. Naukowcy ustalili, że nowo rozpoznane minerały powstały z płynów o niskim zasoleniu, które potrafiły transportować metale szlachetne, ale nie przenosiły miedzi, ołowiu czy cynku. Zrozumienie tych procesów ma ogromne znaczenie dla gospodarki, bo pomaga to przewidywać, gdzie mogą znajdować się inne złoża ważnych surowców, takich jak lit czy metale ziem rzadkich. Nowo odkryte minerały nie będą raczej głównym celem wydobycia ze względu na ich rozmiar, ale mogą pełnić rolę „drogowskazów” dla naukowców i firm górniczych, gdzie skrywają się najcenniejsze metale. Źródła: American Mineralogist, The Slovak Spectator Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Grobowiec pełen złota znaleziony w Panamie. Wielki skarb Nowego Świata ma ponad 1000 lat
Czy to Panamskie Eldorado? Archeolodzy odkryli w Ameryce Środkowej liczący ponad tysiąc lat grobowiec, w którym znaleźli nie tylko ludzkie szczątki… ale także całą masę złota. Robi ogromne wrażenie, ale skąd się tam wzięło i co oznacza?
Stanowisko El Cano w panamskim dystrykcie Nata okazało się wyjątkowo łaskawe dla archeologów. Odnaleźli w nim wielki skarb – wyjątkowe, tysiącletnie złote artefakty oraz pozostałości prekolumbijskich elit, dzięki którym wiemy więcej o rytuałach pogrzebowych (i nie tylko) indiańskiej cywilizacji Coclé, która została unicestwiona przez hiszpańskich kolonizatorów. Grobowiec pełen złota w bogatej prowincji Coclé Grobowiec pełen artefaktów datowany jest na 750 r. n.e. i został odkryty w prowincji Coclé, około 200 km na południowy zachód od stolicy Panamy. To miejsce jednych z najważniejszych odkryć w Ameryce Środkowej. Od ponad dwóch dekad archeolodzy badają tę nekropolię, odkrywając liczne grobowce i artefakty pozwalające zrekonstruować życie oraz rytuały dawnych mieszkańców regionu. Mają pełne ręce roboty. To już dziewiąte podobne znalezisko na tym terenie, który pełnił funkcję nekropolii przez około 200 lat. Z jego znaczenia po raz pierwszy zdał sobie sprawę amerykański odkrywca Hyatt Verrill w 1925 roku, kiedy poszukiwał monolitów nad rzeką Rio Grande. Co znajduje się w pełnym skarbów grobowcu? Najważniejszy pochówek w grobowcu wyróżniał się niezwykłym bogactwem wyposażenia. Zmarły został pochowany z m.in. złotymi napierśnikami (z wizerunkami nietoperzy i krokodyli), pasami wykonanymi z kulistych, złotych koralików, bogato zdobionymi bransoletami, dwoma kolczykami w kształcie kobiety i mężczyzny, kolczykiem w kształcie krokodyla oraz złotymi naszyjnikami. Według archeologów to właśnie jego „lokator” musiał cieszyć się największym statusem w swojej grupie. Grobowiec w Panamie zaskakuje także obecnością licznych ceramicznych naczyń pokrytych tradycyjnymi wzorami. To potwierdza znaczenie rytuałów pogrzebowych (chociaż nadal wiemy o nich stosunkowo niewiele) w kulturach środkowoamerykańskich. Cywilizacja Coclé i jej sztuka złotnicza Odkrycie grobowca wzbogaciło wiedzę o cywilizacji Coclé – a w szczególności o jej władcach i elitach. Ta prekolumbijska cywilizacja rozwijała się w środkowej części dzisiejszej Panamy między VIII a XI wiekiem, była znana z wyjątkowo rozwiniętej sztuki obróbki metali, szczególnie złota. Złotnictwo Coclé wyróżniało się wyrafinowanymi formami napierśników, bransolet, kolczyków oraz ceremonialnych ozdób, często zdobionych motywami zwierzęcymi i antropomorficznymi. Magiczne artefakty? Artefakty te świadczą o istnieniu wyspecjalizowanych warsztatów oraz o silnych wpływach religijnych w ówczesnej sztuce. Zgodnie z badaniami Uniwersytetu w Panamie złote artefakty – takie jak te znalezione w grobowcu – były nie tylko symbolami statusu, ale także miały funkcje magiczne i ochronne. Motywy nietoperzy, krokodyli czy ludzkich postaci odzwierciedlały wierzenia związane z życiem pozagrobowym. Same pochówki z „magicznymi” przedmiotami miały charakter zbiorowy i odbywały się z udziałem wielu osób należących do elity. Panama dumna ze swoich prekolumbijskich korzeni Ministerstwo Kultury Panamy uznało odkrycie za wydarzenie o ogromnym znaczeniu dla archeologii oraz zrozumienia społeczeństw sprzed czasów hiszpańskiej kolonizacji. Znalezione przedmioty oraz sposób pochówku wskazują, że w tych społecznościach śmierć postrzegano jako przejście, nie zaś definitywny koniec. Wartość społeczna i prestiż zmarłych były utrzymywane nawet po śmierci, co podkreślają eksperci analizujący grobowiec w Panamie. To kolejny dowód na to, że centralna Panama była miejscem zamieszkania rozwiniętych społeczeństw z rozbudowaną hierarchią i systemem wierzeń. Grobowiec w Panamie stał się sensacją w świecie archeologii i pamiątką ze świata na zawsze zniszczonego przez europejskie wpływy. Źródło: Archeology News, Radio New Zealand Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Kolejna szokująca inwestycja Dubaju. Miasto będzie miało ulicę ze złota
Dubaj od lat funkcjonuje w zbiorowej wyobraźni jako symbol luksusu, spektakularnych inwestycji i architektury, która przekracza granice wyobrażeń o współczesnym mieście. To miejsce, w którym powstają najwyższe budynki świata, sztuczne wyspy widoczne z kosmosu i projekty, które jeszcze dekadę temu wydawały się futurystyczną wizją. Teraz władze emiratu zapowiedziały realizację kolejnej niezwykłej atrakcji – przestrzeni inspirowanej jednym z najważniejszych filarów jego tożsamości: złotem.
Złoto od dziesięcioleci stanowi jeden z fundamentów gospodarki oraz wizerunku Dubaju jako globalnego centrum handlu i luksusu. W latach 2024–2025 Zjednoczone Emiraty Arabskie wyeksportowały kruszec o wartości około 53,41 mld dolarów, umacniając swoją pozycję jako jeden z kluczowych światowych hubów obrotu fizycznym złotem, współpracujący z takimi partnerami jak Indie, Szwajcaria, Wielka Brytania, Hongkong czy Turcja. Władze emiratu postanowiły wykorzystać to dziedzictwo w nowy sposób – nie tylko jako element gospodarki, lecz także jako doświadczenie turystyczne. Tak narodził się projekt Gold Street, który ma jednocześnie upamiętniać historyczną rolę złota w rozwoju miasta i wzmacniać pozycję Dubaju jako światowej stolicy luksusowego handlu oraz nowoczesnej turystyki. Nowa złota ulica w Dubaju jako część większej strategii miasta Dubaj od lat buduje swoją pozycję poprzez projekty, które mają nie tylko przyciągać uwagę, lecz także redefiniować sposób funkcjonowania miasta w ekstremalnych warunkach klimatycznych. Obok ikon takich jak Burdż Chalifa, gigantyczny diabelski młyn Ain Dubai czy podwodna infrastruktura treningowa Deep Dive Dubai, w ostatnich latach rozwijane są również projekty zmieniające codzienne doświadczenie przestrzeni miejskiej. W 2024 roku na wyspie Heart of Europe, należącej do archipelagu The World Islands, otwarto klimatyzowaną ulicę z symulowanymi opadami deszczu, a władze zapowiedziały realizację tzw. „pętli przyszłości” – zadaszonej, chłodzonej kładki pieszej łączącej najważniejsze dzielnice biznesowe i komunikacyjne. Docelowo planowane jest stworzenie nawet 6,5 tys. kilometrów infrastruktury dla pieszych, co wpisuje się w szerszą strategię przekształcenia miasta w środowisko bardziej dostępne dla ruchu pieszego przez cały rok. W tym kontekście pojawia się kolejny element tej układanki – Złota Ulica, która powstanie w obrębie nowej dzielnicy Dubai Gold District w dzielnicy Deira. Projekt ma wzmocnić reputację emiratu jako światowego centrum handlu złotem i biżuterią, integrując w jednym miejscu handel detaliczny i hurtowy, rynek sztabek, usługi inwestycyjne oraz marki luksusowe, a zarazem rozszerzyć turystyczną ofertę historycznej części miasta, sąsiadującej z tradycyjnym Dubai Gold Souk. Gold Street, czyli jak ma wyglądać pierwsza „złota droga” na świecie? Pod koniec stycznia 2026 roku władze emiratu zaprezentowały koncepcję, która ma stać się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli nowej dzielnicy handlowej – ulicy określanej jako pierwsza na świecie „zbudowana ze złota”. Kluczowym elementem projektu jest to, że w realizacji rzeczywiście ma zostać wykorzystany prawdziwy kruszec, a nie jedynie złota kolorystyka czy symboliczne nawiązania. Choć pełna dokumentacja techniczna i dokładny zakres zastosowania metalu nie zostały jeszcze ujawnione, komunikaty wskazują, że złoto ma zostać wkomponowane w elementy nawierzchni oraz detale architektoniczne, tworząc przestrzeń o wyraźnie luksusowym, symbolicznym charakterze. Ulica ma pełnić rolę reprezentacyjnej osi całej inwestycji i zarazem nowego punktu orientacyjnego na turystycznej mapie miasta, łącząc nowoczesną architekturę z motywami inspirowanymi regionalnym rzemiosłem jubilerskim. Założeniem projektu jest stworzenie środowiska, w którym sama przestrzeń stanie się częścią doświadczenia zakupowego i wizualnej narracji o znaczeniu złota w historii emiratu. W oficjalnych komunikatach podkreśla się, że inwestycja nie ma jedynie funkcji komercyjnej, lecz także kulturową i wizerunkową. Jak zaznaczył Ahmed Al Khaja z Dubai Festivals and Retail Establishment: „Złoto jest głęboko wplecione w kulturową i handlową tkankę Dubaju, symbolizując nasze dziedzictwo, dobrobyt i nieprzemijającego ducha przedsiębiorczości”. Dodał również, że nowe miejsce ma być sposobem na „wyobrażenie tego dziedzictwa na nowo, w erze kształtowanej przez kreatywność i zrównoważony rozwój”. W obrębie powstającej dzielnicy zaplanowano ponad 1000 lokali handlowych oferujących złoto, biżuterię, perfumy czy kosmetyki, a także sześć hoteli przeznaczonych dla gości branżowych oraz turystów nastawionych na zakupy premium. Projekt rozwijany jest etapami, a kolejne szczegóły dotyczące formy nawierzchni, elementów dekoracyjnych i technologii wykonania mają być ujawniane sukcesywnie, co dodatkowo buduje zainteresowanie inwestycją. Co więcej, przedstawiciele sektora turystyki podkreślają, że ulica ma funkcjonować nie tylko jako ciąg komunikacyjny, lecz jako miejsce wydarzeń, ekspozycji i spotkań branżowych, wzmacniając pozycję miasta jako globalnego centrum handlu luksusowego. Więcej informacji o Dubaju znajdziecie w magazynie National Geographic Traveler. Źródła: The Independent, Euronews, Time Out Dubai Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Czy to koniec paneli fotowoltaicznych? Złote „suprakule” pochłaniają nawet dwa razy więcej energii słonecznej
Czy panele fotowoltaiczne to szczyt naszych marzeń o wykorzystywaniu energii ze Słońca? Okazuje się, że można zrobić to lepiej – nowa technologia wykorzystująca złote „suprakule” pozwala na niemal dwukrotne zwiększenie absorpcji prądodajnych promieni. Jak to działa?
Promienie słoneczne zawierają mnóstwo energii. Jednak obecna technologia jej pozyskiwania nie wychwytuje jej tak dużo, jak by mogła. To może się wkrótce zmienić: naukowcy stworzyli „suprakule” – rozwiązanie, które osiągnęło niezwykłą skuteczność pochłaniania energii słonecznej. Pobiło na głowę tradycyjne rozwiązania, które znajdują się na dachach wielu polskich domów. I jest tanie. Jak działają złote „suprakule”? Suprakule (z ang. supraballs) to samoorganizujące się sferyczne nanostruktury, składające się z setek, a nawet tysięcy złotych nanocząstek o precyzyjnie kontrolowanym rozmiarze. Średnica pojedynczej suprakuli sięga około 2100 nanometrów. Ich innowacyjność polega na zdolności do pochłaniania niemal całego spektrum światła słonecznego, w tym także długości fal z zakresu bliskiej podczerwieni, które są słabo absorbowane przez klasyczne panele fotowoltaiczne. W tradycyjnych panelach słonecznych, bazujących najczęściej na krzemie lub cienkowarstwowych półprzewodnikach, absorpcja światła ograniczona jest do części widma, głównie w zakresie światła widzialnego. Złote suprakule zostały zaprojektowane tak, aby wykorzystywać efekt plazmoniczny, który znacząco zwiększa efektywność pochłaniania fotonów o różnych energiach. Plazmony to skorelowane drgania elektronów w materiale przewodzącym, wywołane przez padające światło. Dzięki ich wykorzystaniu suprakule maksymalizują efektywność konwersji energii słonecznej na energię elektryczną i cieplną. Rekordowa absorpcja światła i łatwość wdrożenia Zgodnie z wynikami testów, suprakule osiągają średnią absorpcję światła słonecznego na poziomie około 89%. Dla porównania absorpcja pojedynczych nanocząsteczek złota wynosi zaledwie 45%. Dodatkową zaletą suprakul jest prostota procesu produkcyjnego. Powłoki z suprakul można nanosić na komercyjnie dostępne generatory termoelektryczne w warunkach pokojowych, bez konieczności stosowania zaawansowanych technologii czy wysokich temperatur. To czyni tę metodę nie tylko efektywną, ale także potencjalnie tanim rozwiązaniem dla przyszłych zastosowań przemysłowych. Czy to energetyczny przełom? Opracowana przez Jaewona Lee, Seungwoo Lee i Kyunga Hun Rho technologia może sprawić, że wysokowydajne systemy solarne i fototermiczne staną się zdecydowanie bardziej dostępne. Dzięki taniej metodzie produkcji i imponującej skuteczności może być przyszłością nie tylko dla przemysłowych elektrowni, ale także instalacji domowych. Czy to przyszłość czystej energii? W przeciwieństwie do wielu innowacji wymagających budowy całkowicie nowych instalacji, suprakule można zastosować jako powłokę na już istniejące panele fotowoltaiczne. Nowoczesne materiały powstają także w Europie Rozwój suprakul wpisuje się w szerszy nurt badań nad nanomateriałami o ekstremalnych właściwościach pochłaniania światła. Naukowcy z Hiszpanii opracowali ultraczarny materiał, który absorbuje aż 99,5% promieniowania słonecznego. Składa się on z nanorurek węglowych oraz tzw. czarnego krzemu, charakteryzującego się wysoką stabilnością termiczną. Tego typu materiały mają ogromny potencjał w zastosowaniach wymagających maksymalnego pochłaniania energii, np. w wieżach słonecznych, gdzie promienie słoneczne są skupiane na niewielkim obszarze. Źródło: ACS Applied Materials & Interfaces Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
„Nie zakopywałabym tego tematu”. Ekspertka o tajemnicy, którą skrywa Złoty Pociąg
Złoty Pociąg to dla Dolnego Śląska prywatny „potwór z Loch Ness”. Joanna Lamparska, autorka książki „Złoty Pociąg. Krótka historia szaleństwa”, tłumaczy, że choć pancerny skład pozostaje nieuchwytny, nadzieja na jego odnalezienie wciąż nie wygasła. W 2026 roku nowe tropy sprawiają, że legenda ta powraca z dawną siłą.
Internet co rusz obiegają informacje o poszukiwaniu Złotego Pociągu. Trakcja tego nieuchwytnego skarbu nieustannie majaczy nam na horyzoncie, jednak wciąż bez konkretów. Postanowiliśmy się dowiedzieć, jak idą prace, czy mamy na co liczyć i czego właściwie szukają zapaleńcy. Tajemnica lepsza niż rozczarowanie Złoty Pociąg przez dziesięciolecia pozostawał mitem. Mówiło się o złocie III Rzeszy umieszczonym w pancernym składzie, który miał zaginąć pod koniec II wojny światowej w okolicach Wałbrzycha. Nigdy nie dotarł do celu, a ślad po nim zaginął. – W 2015 roku zmieniło się wszystko – mówi National Geographic Polska Joanna Lamparska, dziennikarka i popularyzatorka historii Dolnego Śląska. – Marzenia, legendy i opowieści zostały przecięte „nożem zgłoszenia”, pojawiły się fakty i informacje, które rozpaliły ogień wyobraźni. Świat został postawiony przed trudnym dylematem: uwierzyć i przekuć mit w fakt lub podejść do sprawy sceptycznie. Niewielu jednak miało na to odwagę – wizja złota dla zuchwałych była zbyt kusząca. Czym może być Złoty Pociąg? Chociaż na początku wydawało się, że Złoty Pociąg będzie pancernym pojazdem wypełnionym złotem, eksperci nie są już tego tak pewni. – Nie wiemy do końca, co nim jest. Legendy mówią o wagonach pełnych złota, platyny, ale raczej nie można na to liczyć. Dla nas Złotym Pociągiem mogą być nawet ciekawe dokumenty – przekonuje pisarka. Złoty Pociąg w 2026 roku Sprawa legendarnego składu – być może z powodu dziesięciolecia pierwotnych doniesień – rozgorzała w tym roku na nowo. Swój udział miała w tym również tajemnicza grupa określająca się jako „Złoty Pociąg 2025”, której członkowie posługują się kontrowersyjnymi metodami radiestezyjnymi. Przekazują oni, że odnaleźli miejsce odkrycia skarbu. – Być może, jeśli twierdzenia poszukiwaczy okażą się trafne, będzie to możliwość zweryfikowania, czy radiestezja się sprawdza. Do tej pory nie miało to miejsca – uśmiecha się Lamparska. Prowadzone są także oficjalne poszukiwania, chociaż w nieco innym miejscu. Wielu archiwistów uważa, że jest tam duża szansa na znalezienie skarbu. Obecnie prace prowadzone są w okolicy między Lubiechową a Świebodzicami. Czy jest na co czekać? – Złoty Pociąg jest mnemotoposem: mostem, który łączy pokolenia na Dolnym Śląsku. Dba o zachowanie dolnośląskiej tożsamości. Jest także dla wielu okazją do zainteresowania się historią i poznawania regionu – wskazuje Joanna Lamparska. Być może więc od znalezienia pociągu ważniejsze jest jego poszukiwanie. – Ja bym nie „zakopywała” tego tematu, bo być może jakiś skarb wciąż czeka na odnalezienie. W końcu nikt nie słyszał o „znajdowaczach”. Słyszymy o poszukiwaczach. Ktoś musi walczyć o swoje marzenie, żeby inni też mogli marzyć. Skarby znajdujemy w końcu wszędzie: a to porcelanę z Miśni w starej fosie, a to biżuterię ukrytą pod drzewem przed nadejściem Armii Czerwonej. Gdzieś tam być może czeka na nas również wyśniony Złoty Pociąg. – Bardzo kibicuję wszystkim poszukującym. W nas wszystkich nadzieja cały czas tak naprawdę nie zgasła. Jest teraz być może tylko nieco przygaszona nieśmiałością – konstatuje pisarka. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
To jezioro miało skrywać El Dorado. Prawdziwa historia mitycznego miasta ze złota
El Dorado przez wieki rozpalało wyobraźnię jako zaginione miasto ze złota. Opowieść o pozłacanym władcy i skarbach ukrytych w górach Ameryki Południowej przyczyniła się do tragicznych wypraw i wielu śmierci. Ale co naprawdę kryje się za tą legendą?
Spis treści: Złoty człowiek i rytuał nad jeziorem Wyprawy po złote miasto Legenda, która nie przemija El Dorado od wieków rozpalało wyobraźnię – dla wielu było celem życia, dla innych przyczyną śmierci. To legendarne „zaginione miasto ze złota” zajmuje wyjątkowe miejsce w mitologii i kulturze. Inspirowało niezliczone wyprawy, książki i filmy. Ale czy naprawdę istniało? Żądza złota przenika wszystkie epoki, rasy i narodowości. Posiadanie choćby niewielkiej ilości złota wydaje się rozbudzać nienasycone pragnienie zdobycia go więcej. Przez stulecia ta pasja dała początek opowieści o miejscu niezmierzonego bogactwa, rządzonym przez władcę skąpanego w złocie. W XVI i XVII wieku Europejczycy wierzyli, że to pozłacane miasto istnieje gdzieś w Nowym Świecie. W pogoni za El Dorado i jego skarbami wielu ludzi straciło życie, jeden odebrał je sobie sam, inny został stracony przez kata. Jednak mitycznego miasta nigdy nie odnaleziono. – El Dorado zmieniało swoje położenie na mapie, aż w końcu po prostu zaczęło oznaczać źródło niewyobrażalnych bogactw gdzieś w obu Amerykach – mówi Jim Griffith, folklorysta z Tucson w Arizonie. Złoty człowiek i rytuał nad jeziorem Początki El Dorado sięgają daleko w przeszłość Ameryki Południowej. I jak wszystkie trwałe mity, legenda o tym mieście zawiera w sobie ziarno prawdy. Kiedy hiszpańscy odkrywcy dotarli do Ameryki Południowej na początku XVI wieku, usłyszeli historie o plemieniu mieszkającym wysoko w Andach, na terenie dzisiejszej Kolumbii. Kiedy nowy wódz obejmował władzę, jego panowanie rozpoczynało się ceremonią nad jeziorem Guatavita. Opisy ceremonii różnią się szczegółami, ale zawsze pojawia się w nich motyw nowego przywódcy pokrytego złotym pyłem, a także złota i drogocennych kamieni wrzucanych do jeziora, by przebłagać boga mieszkającego pod wodą. Hiszpanie zaczęli nazywać tego pozłacanego wodza Eldorado – „złotym człowiekiem”. Ceremonia pozłacanego człowieka prawdopodobnie zakończyła się pod koniec XV wieku, gdy Eldorado i jego lud zostali podbici przez inne plemię. Jednak Hiszpanie i inni Europejczycy znaleźli tak wiele złota wśród rdzennych mieszkańców wzdłuż północnego wybrzeża kontynentu, że uwierzyli, iż w głębi lądu musi istnieć miejsce wielkiego bogactwa. Hiszpanie nie znaleźli tego złotego miasta, zwanego El Dorado. Znaleźli jednak jezioro Guatavita i w 1545 roku próbowali je osuszyć. Obniżyli poziom wody na tyle, by znaleźć setki złotych przedmiotów wzdłuż brzegów jeziora. Jednak domniemany, olbrzymi skarb w głębszej wodzie pozostał poza ich zasięgiem. Wyprawy po złote miasto Hiszpańscy konkwistadorzy, w tym Gonzalo Jiménez de Quesada i Francisco de Orellana, a także niemiecki odkrywca Philipp von Hutten, wyruszyli na ekspedycje w poszukiwaniu złotego miasta. Angielski dworzanin sir Walter Raleigh odbył dwie wyprawy do Gujany w poszukiwaniu El Dorado. Podczas drugiej podróży w 1617 roku wysłał swojego syna, Watta Raleigha, na ekspedycję w górę rzeki Orinoko. Sam Walter Raleigh, będący już w podeszłym wieku, pozostał w obozie na wyspie Trynidad. Wyprawa zakończyła się katastrofą, a Watt Raleigh zginął w bitwie z Hiszpanami. Eric Klingelhofer, archeolog z Mercer University w Macon w stanie Georgia, prowadził poszukiwania miejsca obozu Raleigha na Trynidadzie. – Walter Raleigh był tak wściekły na ocalałego, który przekazał mu wiadomość o śmierci jego syna, że oskarżył go o dopuszczenie do tej śmierci. Człowiek ten wrócił do swojej kajuty na statku i popełnił samobójstwo – mówi Klingelhofer. Raleigh wrócił do Anglii, gdzie król Jakub skazał go na ścięcie między innymi za złamanie rozkazu, by unikać konfliktów z Hiszpanami. Legenda, która nie przemija Dziś to nieuchwytne miasto skąpane w złocie wciąż pobudza wyobraźnię – od klasycznych tekstów po współczesne filmy i gry wideo. Legenda El Dorado trwa, ponieważ, jak mówi José Oliver, wykładowca w Instytucie Archeologii na University College London, „chcesz, żeby była prawdziwa”. – Myślę, że nigdy nie przestaliśmy szukać El Dorado – dodaje. Gdzie więc jest to zaginione miasto ze złota? W swoim wierszu „El Dorado” z 1849 roku pisarz Edgar Allan Poe daje złowieszczą i poetycką wskazówkę: Przez Góry Księżycowe, w dół Doliny Cienia, jedź, śmiało jedź… jeśli chcesz odnaleźć El Dorado. Źródło: National Geographic
Ten gatunek drzewa zawiera w sobie prawdziwy skarb. Oto, co odkryto w igłach świerka
Nowe badania wykazały, że igły świerka pospolitego są pełne nanocząsteczek szlachetnego metalu. Ten niezwykły „depozyt” jest możliwy tylko dzięki specjalnym bakteriom. W przyszłości drzewa być może będą wykorzystywane jako markery cennych, podziemnych złóż.
Zjawisko akumulacji cząsteczek złota w roślinach od dawna stanowi przedmiot zainteresowania nauki. Badania prowadzone w różnych częściach świata wykazały, że niektóre gatunki drzew potrafią pobierać nanoczęsteczki tego metalu szlachetnego z gleby i przechowywać je. Jednym z najbardziej znanych przykładów jest eukaliptus. Kilka lat temu naukowcy odkryli, że rosnąc nad złożami złota w Australii, w swoich liściach przechowują cząsteczki złota. Nanocząsteczki złota w drzewach Teraz okazuje się, że podobne zdolności ma świerk pospolity (Picea abies). Na łamach czasopisma „Environmental Microbiome” opublikowano właśnie artykuł, w którym autorzy opisują odkrycie tych nanocząsteczek w igłach tego drzewa. Roślina gromadzi je za pomocą występujących w nich bakterii. – Nasze wyniki sugerują, że bakterie i inne mikroorganizmy żyjące wewnątrz roślin mogą wpływać na akumulację złota w drzewach – powiedziała Kaisa Lehosmaa, główna autorka badania i ekolożka z Uniwersytetu w Oulu w Finlandii. A chodzi dokładniej o endofity. To drobne mikroorganizmy pasożytnicze, symbiontyczne lub komensaliczne, które żyją wewnątrz organizmów roślin. Są dla flory zazwyczaj pasożytami, które powodują liczne choroby, ale niektóre żyją z roślinami w symbiozie. Bakterie pomagają magazynować złoto Mikroorganizmy wspomagają m.in. produkcję hormonów i wchłanianie składników odżywczych. Ale okazuje się, że w świerkach endofity działają niczym magazyn dla nanocząsteczek złota. Naukowcy twierdzą, ze proces ten jest pewną formą biomineralizacji. W badaniu przeanalizowali świerki rosnące w pobliżu kopalni Kittilä w północnej Finlandii. To jeden z największych ośrodków wydobywczych złota w Europie. Badacze przeanalizowali 138 próbek igieł z 23 świerków. Okazało się, że igły czterech z nich zawierały nanocząsteczki złota, które były otoczone biofilmem (zespołem mikroorganizmów) tworzonym przez bakterie z rodzajów: P3OB-42, Cutibacterium i Corynebacterium. Nie wszystko złoto, co się świeci Co ciekawe, różnorodność gatunków bakterii była niższa w igłach zawierających złoto. Inne badania roślin o wysokim stężeniu metali w tkankach, jak np. w przypadku eukaliptusów, również wykazały zmniejszoną bioróżnorodność mikroorganizmów. – Badanie przesiewowe w kierunku obecności takich bakterii w liściach roślin może ułatwić poszukiwania złota – powiedziała Lehosmaa. Można powiedzieć, że nie wszystko złoto, co się świeci. Bo same igły zawierają niezwykle mało złota, żeby można było uznać je za wartościowe. Oznacza to tyle, że "wydobycie" złota z igieł świerków nie ma sensu. Ale takie rośliny mogą być markerami, które mogą wskazywać, gdzie dokładnie znajdują się złoża złota. Źródło: Environmental Microbiome Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Fuzja jądrowa źródłem złota? Nowa metoda z USA to naukowa alchemia
Firma z Kalifornii opracowała nowatorski sposób syntezy złota za pomocą fuzji jądrowej. Choć brzmi to jak science fiction, projekt ma naukowe podstawy i jeden kluczowy składnik: izotop rtęci.
Spis treści Złoto w Wielkim Zderzaczu Hadronów Nowe podejście: naukowa alchemia podczas fuzji jądrowej Technologiczne przeszkody do pokonania Amerykański startup Marathon Fusion z Kalifornii twierdzi, że opracował metodę produkcji złota przy użyciu technologii fuzji jądrowej. Pomysł przypomina marzenie dawnych alchemików o przemienianiu pospolitych metali w złoto, ale tym razem opiera się na podstawach naukowych: fizyce jądrowej. Złoto w Wielkim Zderzaczu Hadronów Choć zamiana jednego pierwiastka w drugi jest możliwa, dotąd wykorzystywano do tego kosztowne i mało efektywne metody w akceleratorach cząstek, np. w CERN. Niedawny eksperyment ALICE w CERN udowodnił że możliwa jest synteza złota, ale szacunkowo, w ciągu czterech lat wyprodukowano go zaledwie 29 pikogramów. To niewyobrażalnie mało – przy tej skali produkcja jednej uncji trwałaby wielokrotnie dłużej niż istnieje Wszechświat. Nowe podejście: naukowa alchemia podczas fuzji jądrowej Marathon Fusion proponuje inne, nowatorskie podejście: wykorzystanie neutronów generowanych w reaktorze fuzyjnym do przekształcenia izotopu rtęci-198 w rtęć-197. Taka rtęć następnie spontanicznie rozpada się do stabilnego izotopu złota – to złoto-197. Kluczowe jest zastosowanie neutronów o wysokiej energii (powyżej 6 MeV), które mogą wywołać taką reakcję. Do uzyskania strumienia takich neutronów firma zamierza wykorzystać standardowe paliwo dla fuzji: deuter i tryt, czyli izotopy wodoru. Startup szacuje, że reaktor fuzyjny o mocy 1 GW mógłby w ciągu roku wytworzyć kilka ton złota. Do opracowania tych prognoz firma używa „cyfrowego bliźniaka” takiego reaktora, czyli komputerowego modelu. Problem w tym, że póki co żaden komercyjny reaktor fuzyjny jeszcze nie istnieje, więc symulacje te są na razie niemożliwe do zweryfikowania. Technologiczne przeszkody do pokonania Jak na razie nie skonstruowano żadnego reaktora zdolnego do stabilnego podtrzymania reakcji fuzji jądrowej. Na drodze do realizacji tej technologii stoi wiele przeszkód. To m.in. opracowanie nowych materiałów odpornych na ekstremalne warunki wewnątrz reaktora, rozwój zaawansowanych systemów sterowania reakcją oraz sztucznej inteligencji do podtrzymywania stabilnej fuzji. Nawet najbardziej zaawansowane projekty generują obecnie jedynie niewielkie ilości energii przez krótki czas. Fuzja termojądrowa jako źródło czystej, niewyczerpanej energii pozostaje na razie marzeniem naukowców. Jednak nadzieje są duże i wciąż podsycane. Naukowcy z Wielkiej Brytanii opracowali nową koncepcję zmniejszenia rozmiaru reaktorów fuzyjnych dzięki zmianie sposobu kontrolowania gorącej plazmy. Prototyp takiego reaktora, o nazwie STEP (Spherical Tokamak for Energy Production), ma powstać do 2040 roku. Warto zaznaczyć, że każde złoto wytworzone w reaktorze fuzyjnym początkowo byłoby radioaktywne, co oznacza że musiałoby upłynąć jeszcze dużo czasu zanim stanie się bezpieczne. To dodatkowe wyzwanie technologiczne i logistyczne. Podsumowując, teoria produkcji złota przy użyciu fuzji jądrowej jest zgodna z prawami fizyki i możliwa do zrealizowania – na razie jednak tylko na papierze. Źródło: The Conversation Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Gdzie jest złoty pociąg? Najprawdopodobniej nie w Polsce
Poszukiwacze skarbów od lat próbują ustalić, gdzie jest złoty pociąg. Coraz więcej faktów przemawia za prawdziwością legendy o zaginionym nazistowskim zbiorze skarbów.
W tym artykule: Skradzione obrączki, futra i obrazy Srebro i porcelana dla amerykańskiego generała Gdy wojna spotyka się z pieniędzmi, nawet pokój nie przynosi spokoju Podczas II wojny światowej Niemcom udało się zgromadzić więcej złota niż wynosiło wydobycie i przetworzenie tego kruszcu przez kraje południowej Afryki w ostatnich dekadach XX wieku. Cóż, wojny są przecież po to, żeby łupić. Mogłoby się wydawać, że grabież skończyła się w 1945 r. Lecz to nieprawda. Kolejna wielka grabież zaczęła się zaraz po kapitulacji III Rzeszy, czego przykładem są losy węgierskiego odpowiednika śląskiej legendy o złotym pociągu. Czy zatem wiemy, gdzie jest złoty pociąg? Skradzione obrączki, futra i obrazy W kwietniu 1945 r. z Budapesztu wyruszył skład z majątkiem zagrabionym ośmiuset tysiącom węgierskim Żydów, których faszystowski rząd Ferenca Szálasiego zmusił wcześniej do oddania swoich kosztowności administracji państwa. Pozbawieni majątku ludzie zostali wysłani do niemieckich obozów koncentracyjnych, w większości do Auschwitz. Pierwsze transporty śmierci wyruszyły z Węgier 28 i 29 kwietnia 1944 r. Do Auschwitz przybyły po czterech dniach, 2 maja. Wcześniej rzeczy ofiar zostały posegregowane w sposób, który uniemożliwił późniejsze wskazanie ich właścicieli. Obrączki do obrączek, futra do futer, obrazy do obrazów. Prawdopodobnie już na tym etapie ginęły niektóre kosztowności. Segregacja odbywała się bez konieczności rozliczenia się z tej pracy i bez większego nadzoru. Tuż przed wkroczeniem do obozu koncentracyjnego w Auschwitz żołnierzy Armii Czerwonej w kwietniu 1945 r., dobra te zostały załadowane do 44 wagonów towarowych. Uciekający przed Rosjanami pociąg ruszył w kierunku Berlina. Na jego pokładzie znajdowało się m.in. pięć ton złota, kamienie szlachetne (w tym perły i diamenty), zegarki, obrazy, perskie dywany, srebrne zastawy, futra, aparaty fotograficzne, kolekcje znaczków, porcelany, monet i kryształów. W 1945 r. dobra te zostały wycenione na 350 mln USD, na początku XXI w. już na prawie 4 mld USD. Srebro i porcelana dla amerykańskiego generała Dziś wiemy, że jadący przez Węgry i Austrię pociąg dotarł do Tunelu Tauryjskiego w pobliżu Böckstein w Austrii. 11 maja 1945 r., czyli trzy dni po bezwarunkowej kapitulacji Niemiec, na pojazd natrafili żołnierze amerykańskich sił okupacyjnych. Alianci doliczyli się już tylko 29 wagonów. Według dostępnych raportów w ręce wojskowych władz USA dostało się m.in.: dziesięć 45-kilogramowych skrzyń ze złotem, skrzynia ze złotymi monetami o wadze ok. 100 kg, 18 skrzyń ze złotą biżuterią (średnia waga każdej to 35 kg) oraz 32 skrzynie zawierające złote zegarki (o wadze 30–60 kg każda). Sporo tego. Co stało się z nimi dalej? Jankesi zabezpieczyli depozyty, policzyli zawartość kufrów, powołali specjalną komisję i przekazali dobra dalej w celu odnalezienia ich spadkobierców…? Nie, wcale tak nie było! Pociąg został przetoczony do Salzburga. Tam zaś Mark Clark – amerykański generał i wysoki komisarz w amerykańskiej strefie okupacyjnej – podjął decyzję, żeby dobrami z wagonów wyposażyć rezydencje, które zajmowali jego ludzie. Jeden z generałów zażądał np. do służbowej willi m.in. około dwustu wyrobów ze srebra i tyle samo sztuk wykwintnej porcelany. Gdy wojna spotyka się z pieniędzmi, nawet pokój nie przynosi spokoju Węgierska Rada Żydów i nowe powojenne władze państwa węgierskiego usiłowały jak najszybciej odzyskać skarby. Bezskutecznie. Od maja 1947 r. przez osiem miesięcy dobra ze złotego pociągu (te, które zostały) były dalej sortowane i wysyłane do Stanów Zjednoczonych. Razem jakieś 1500 skrzyń, z czego osiem skrzyń rozdzielono w obozach dla uchodźców. Amerykański rząd aż do 1998 r. utrzymywał w tajemnicy większość informacji o węgierskim składzie. Dopiero prezydent Bill Clinton powołał prezydencką komisję doradczą ds. majątku ofiar Holokaustu. Minęło więc ponad pięćdziesiąt lat, gdy rozpoczynał się kolejny etap tej historii. W 2001 r. ocaleni z zagłady węgierscy Żydzi złożyli pozew przeciwko rządowi Stanów Zjednoczonych. Do ugody doszło dopiero po zakończeniu czteroletniego procesu. Wynegocjowane 25 mln dolarów zostało jednak przyznane organizacjom wspomagającym ofiary Holokaustu, a nie, jak mogłoby się wydawać, poszkodowanym zgłaszającym roszczenia. Dobra z węgierskiego złotego pociągu zostały tak rozproszone, że ich restytucja jest już dzisiaj niemożliwa. Brakuje m.in. ponad tysiąca obrazów. Mimo że wiele z nich zostało zabezpieczonych w pałacu w Salzburgu, austriacki rząd nie przyznaje się dziś do ich posiadania. Sprawa wróciła w 2014 roku, kiedy do amerykańskiego Sądu Federalnego trafił specjalny raport podsumowujący sprawę. Z raportu wynika, że w okresie od 1 lipca 2012 r. do 30 czerwca 2013 r. 464 553,56 dolarów zostało przekazanych 12 żydowskim organizacjom pomocy społecznej w Australii, Kanadzie, na Węgrzech, w Izraelu, Szwecji i Stanach Zjednoczonych.
Złoto z jądra Ziemi wycieka na powierzchnię naszej planety
Ilość złota w metalowym jądrze Ziemi jest tak duża, że można byłoby nim pokryć wszystkie kontynenty półmetrową warstwą. Metale szlachetne przeciekają z jądra i przedostają się bliżej powierzchni. Nie oznacza to jednak, że łatwo jest po nie sięgnąć.
Spis treści: Metalowe jądro Ziemi Wędrówki wewnątrz Ziemi Kosmiczne izotopy Nowe badanie izotopów znalezionych w skałach wulkanicznych, ujawniło, w jaki sposób metale szlachetne wydostały się spod warstwy litosfery. Wygląda na to, że wyciekły z jądra, zanim rozpoczęły długą, długą podróż na powierzchnię, niesione przez konwekcyjną magmę. Metalowe jądro Ziemi Zanim to jednak rozważymy, zacznijmy od podstaw. Jądro Ziemi ukształtowało się około 4,5 miliarda lat temu, zaraz po powstaniu naszej planety. Całe jądro ma średnicę ok. 6800 km, z czego stałe jądro wewnętrzne ma promień ok. 1220 km, a płynne jądro zewnętrzne grubość ok. 2300 km. W wyniku różnicowania cięższe pierwiastki opadły do wnętrza planety. Mowa głównie o żelazie (Fe) i niklu (Ni). W jądrze naszej planety obecne są też lżejsze pierwiastki, jak siarka i tlen, a także śladowe ilości metali szlachetnych: złota (Au), platyny (Pt) i irydu (Ir). Wszystkie one zostały uwięzione tam podczas formowania się Ziemi. Później bombardowanie meteorytami dostarczyło więcej złota i metali ciężkich do skorupy ziemskiej. Wędrówki wewnątrz Ziemi Opublikowane właśnie w prestiżowym magazynie „Nature” badania bazujące na analizie izotopów skał wulkanicznych pozwoliło wyjaśnić, w jaki sposób złoto i inne metale szlachetne przemieściły się z jądra do skorupy ziemskiej. – Kiedy pojawiły się pierwsze wyniki, zdaliśmy sobie sprawę, że dosłownie trafiliśmy na złoto! Nasze dane potwierdziły, że materiał z jądra, w tym złoto i inne metale szlachetne, wycieka do płaszcza Ziemi powyżej – powiedział geochemik Nils Messling z Uniwersytetu w Getyndze w Niemczech. Ilość złota w skorupie ziemskiej jest szacunkowo niewielkim ułamkiem całkowitej ilości, jaką posiada nasza planeta. Badania sugerują, że ponad 99% znajduje się w jej metalicznym jądrze – wystarczająco dużo, aby pokryć cały ziemski ląd złotem o grubości 50 centymetrów. Spróbujmy to przeliczyć. Lądy stanowią 29% całkowitej powierzchni Ziemi, której wielkość wynosi ok. 510 milionów km². Jeśli ilość złota w jądrze może pokryć powierzchnię lądów półmetrową warstwą, oznacza to, że jest go tam około 1,4 biliarda ton (1 400 000 000 000 000 ton). Roczne wydobycie złota w 2024 roku wyniosło 3500 ton. Uznaje się, że do tego momentu cywilizacji ludzkość wydobyła ze skorupy ziemskiej 210 tys. ton złota. Oznacza to, że ludzkość wydobyła zaledwie około 0,000000015% złota, które znajduje się w jądrze Ziemi. Kosmiczne izotopy Chociaż mamy solidne dowody na to, że pierwotny hel i ciężkie izotopy żelaza wyciekają z jądra Ziemi, nie było jasne, ile metali ciężkich, które znajdujemy na powierzchni, pochodzi z jądra, a ile z kosmosu. Istnieje jednak sposób, aby to zbadać. Mowa o izotopach cennego metalu ciężkiego zwanego rutenem. Przypomnijmy, że izotopy to odmiany tego samego pierwiastka, które mają różną liczbę neutronów. Izotopy rutenu w jądrze Ziemi nieznacznie różnią się od rutenu na powierzchni. Różnice te były zbyt małe, aby je wykryć, ale Messling i jego koledzy opracowali nowe techniki analizy, które pozwoliły im je wyodrębnić. Wykorzystali opracowane przez siebie metody do badania rutenu wykopanego ze skał wulkanicznych na Hawajach i odkryli znacznie większą ilość rutenu-100 niż można znaleźć w otaczającym płaszczu. Jest to właśnie izotop rutenu pochodzący z jądra Ziemi. Odkrycie to sugeruje, że wszystkie pierwiastki syderofilne – czyli takie, które migrowały do jądra, gdy Ziemia była młoda i gorąca – wyciekają z jądra. Obejmuje to oczywiście ruten, ale także pierwiastki takie jak pallad, rod, platyna i właśnie złoto. Dane nie wskazują jednak na nową gorączkę złota i gwałtownie pojawienie się kruszców w warstwach powierzchniowych. Metale z jądra Ziemi nie będą pojawiać w szczególnie szybkim tempie. Nie będziemy też raczej schodzić na niemal trzy tysiące, aby je zdobyć. Odkrycie to mówi nam raczej coś nowego o naszej planecie, a być może także o innych planetach skalistych. – Nasze odkrycia nie tylko pokazują, że jądro Ziemi nie jest tak odizolowane, jak wcześniej zakładano. Możemy teraz również udowodnić, że ogromne ilości przegrzanego materiału płaszcza – kilkaset kwadrylionów ton metrycznych skał – pochodzą z granicy jądra i płaszcza i wznoszą się na powierzchnię Ziemi, tworząc wyspy oceaniczne, takie jak Hawaje – podkreśla geochemik Matthias Willbold z Uniwersytetu w Getyndze. Źródło: ScienceAlert Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Wielki Zderzacz Hadronów spełnia sen alchemików o przemianie pierwiastków w złoto
Zamiana pospolitych metali – rtęci lub ołowiu – w złoto, była niespełnionym nigdy celem alchemii. Próby trwały od starożytności aż do epoki Oświecenia, gdy uznano je za niemożliwe do przeprowadzenia. Epoka energii atomowej jednak to zmieniła. W Wielkim Zderzaczu Hadronów właśnie udało się zamienić ołów w złoto.
Spis treści: Alchemia: pramatka współczesnej nauki Jak Wielki Zderzacz Hadronów przemienił ołów w złoto? W eksperymencie przeprowadzonym przez w Wielkim Zderzaczu Hadronów (LHC) w ośrodku CERN pod Genewą zaobserwowano proces przemiany ołowiu w złoto. To pierwsza taka obserwacja. Eksperyment jest częścią projektu ALICE (A Large Ion Collider Experiment). Jego celem jest badanie zderzeń ciężkich jonów – głównie jąder ołowiu – przy ekstremalnie wysokich energiach, aby odtworzyć warunki panujące tuż po Wielkim Wybuchu. Alchemia: pramatka współczesnej nauki Alchemia to praktyka, która rozwijała się od starożytności do XVII wieku. Łączyła elementy chemii, filozofii, mistycyzmu i astrologii. Jej głównym celem była przemiana metali nieszlachetnych (np. ołowiu) w złoto – proces zwany transmutacją. Alchemicy wierzyli, że możliwe jest stworzenie tzw. kamienia filozoficznego – substancji, która miała umożliwiać tę przemianę. Próbowali też stworzyć panaceum (lek na wszystkie choroby), eliksir nieśmiertelności oraz homunkulusa (sztucznego człowieka). Alchemia narodziła się w starożytnym Egipcie i Grecji, a rozwijała się w świecie arabskim (słowo „alchemia” powstało od arabskiego „al-kīmiyā”). Później została przejęta i przekształcona w średniowiecznej Europie, gdzie rozkwitła w epoce renesansu. Choć nie osiągnięto celu przemiany metali w złoto, alchemia przyczyniła się do rozwoju nowoczesnej chemii poprzez eksperymenty, rozwój aparatury i obserwacje. Alchemią parali się też znani dziś odkrywcy, m.in. astronom Tycho Brahe. Żadna reakcja chemiczna nie może doprowadzić do zmiany jednego pierwiastka w inny. Dopiero epoka energii atomowej pozwoliła na tego typu przemiany, a nawet tworzenie nowych pierwiastków. W Wielkim Zderzaczu Hadronów w ośrodku CERN pod Genewą udało się właśnie dokonać transmutacji ołowiu w złoto. Jak Wielki Zderzacz Hadronów przemienił ołów w złoto? W opublikowanym w czasopiśmie „Physical Review C” artykule opisano, jak w wyniku zderzeń wzbudzonych atomów ołowiu dochodzi do przemiany tego pierwiastka w złoto. Jądra ołowiu są poddane tzw. zderzeniom ultraperyferyjnym (mijają się bez bezpośredniego kontaktu). W ich wyniku dochodzi do oddziaływań elektromagnetycznych, które mogą prowadzić do emisji fotonów. Fotony te oddziałują z jądrami ołowiu, powodując ich wzbudzenie i emisję protonów oraz neutronów. Aby przekształcić jądro ołowiu (82 protony) w jądro złota (79 protonów), konieczne jest usunięcie trzech protonów. Dokładnie ten proces zaobserwowano podczas opisywanego eksperymentu w Wielkim Zderzaczu Hadronów. Został zarejestrowany przez detektory, które umożliwiły precyzyjne pomiary liczby emitowanych cząstek. Dzięki temu udało się zidentyfikować przypadki, w których dochodziło do powstania jąder złota. Choć ilości powstającego w ten sposób złota są niewielkie i proces ten nie ma praktycznego zastosowania w produkcji tego metalu, stanowi on ważne osiągnięcie w fizyce jądrowej. I symbolicznie pokazuje, jak historia zatoczyła koło i spełniło się marzenie alchemików. Źródło: Physical Review C Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Niezwykłe odkrycie obok polskiej granicy. Znaleziono skarb wart ponad milion złotych
Turyści, którzy wędrowali po górach natrafili na olbrzymi skarb pochodzący z Serbii. To głównie złote monety i biżuteria z lat 20. ubiegłego wieku.
Spis treści: Złote monety pochodzą z regionu Bałkanów Nie wiadomo, kto ukrył drogocenny skarb Skarb wart miliony Turyści w Czechach mogą mówić o niesamowitym szczęściu. Wędrując u podnóża szczytu Zvičina w czeskich Sudetach, niedaleko granicy z Polską, natrafili na skarb, który ukryty był w blaszanej skrzynce. Wśród znalezionych przedmiotów znajdowały się złote monety, biżuteria i różne przedmioty osobiste. Wszystko ważyło prawie 4 kg. Złote monety pochodzą z regionu Bałkanów Prawie 600 złotych monet zostało starannie ułożonych w jedenastu liniach i owiniętych w czarny materiał. Obok leżało dziesięć bransolet, mała sakiewka z dodatkowymi monetami, grzebień, łańcuszek i puderniczka. Wszystkie te artefakty trafiły do Muzeum Wschodnich Czech w Hradcu Králové. To jedno z największych czeskich muzeów regionalno-krajoznawczych. Badacze, którzy rozpoczęli analizę przedmiotów odkrytych w Sudetach, przyznali, że rozmiar i wartość tego skarbu bardzo ich zaskoczyły, tym bardziej, że nie są to starożytne przedmioty, lecz pochodzą z lat 20. I 30. XX wieku. – Gdy po raz pierwszy zobaczyłem te serbskie monety, po prostu opadła mi szczęka. To tylko kolejny dowód na to, że podróż do wschodnich Czech jest jednym z najlepszych pomysłów i wciąż jest to fascynujące miejsce pełne tajemnic – powiedział Vojtěch Brádle, numizmatyk z Muzeum Czech Wschodnich. Nie wiadomo, kto ukrył drogocenny skarb Naukowcy ustalają teraz, do kogo mógł należeć ten wyjątkowy skarb, a także dlaczego został ukryty i zakopany. Jedna z hipotez zakłada, że ukrył go Czech, który uciekał przed rozbiorem Czechosłowacji przez nazistowską III Rzeszę w 1938 roku. Obywatel tego kraju mógł mieć osobiste związki z krajami bałkańskimi i być może były to rodzinne pamiątki lub rzeczy przywiezione z Serbii. Inny scenariusz zakłada, że były to skarby ukryte przez Niemców w 1945 roku, którzy wycofywali się z Czechosłowacji. – Możliwe również, że artefakty te ukryto w 1953 roku, gdy w kraju miała miejsce reforma monetarna – twierdzi Brádle. – Trudno powiedzieć, czy było to złoto, które należało do Czechów, Niemców, czy nawet czeskich Żydów. Na pewno możemy stwierdzić, że analiza numizmatyczna ujawniła, iż ​​złote monety nie są czeskiego pochodzenia, ale zróżnicowaną kolekcją, która pochodziła z Francji, Turcji, Belgii, Austro-Węgier, a także z Rumunii, Włoch i Rosji. Miejscem wybicia większości była jednak Serbia – powiedział Petr Grulich, dyrektor Muzeum Czech Wschodnich. Skarb wart miliony Monety na pewno mają olbrzymią wartość, bo wstępne szacunki wskazują, że mówimy o kwocie sięgającej nawet 300 tysięcy euro, czyli ok. 1,2 mln złotych. Badacze uważają jednak, że realna wartość skarbu będzie nieco większa. To informacja szczególnie dobra dla szczęśliwych znalazców, ponieważ zgodnie z czeskim prawem otrzymają 10% wartości znaleziska. – Muzeum Czech Wschodnich rozpocznie teraz konserwację tych niezwykłych artefaktów. Mamy nadzieję, że ostatecznie uda się zaprezentować całą kolekcję szerszej publiczności, oferując namacalne powiązanie z fascynującą i wciąż w dużej mierze nieopowiedzianą historią z przeszłości tego regionu – zadeklarował dyrektor Petr Grulich. W miejscu znaleziska wkrótce mają rozpocząć się badania archeologiczne, które mogą przynieść dodatkowe odkrycia. Źródło: Arkeonews Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Gorączka złota z starożytnym Egipcie. W kopalni dokonano dramatycznego odkrycia
Dwa zestawy metalowych kajdan krępujących nogi odkryli archeolodzy na Pustyni Wschodniej w Egipcie. Do znaleziska doszło na terenie kopalni złota eksploatowanej 2200 lat temu.
Spis treści: Gorączka złota nie ma końca Jak wyglądała praca w kopalni? Groza w Ghozza – złe warunki pracy w kopalni Złoto fascynowało i było cenione przez ludzi od wielu tysięcy lat. Również dzisiaj osiąga rekordowe ceny. Także w starożytności biżuteria i inne przedmioty wykonywane z tego surowca uznawano za szczególnie cenne. Grobowce faraonów egipskich były skąpane w złocie, a najlepszym tego przykładem jest miejsce ostatecznego spoczynku Tutanchamona. Mimo że był niezbyt ważnym władcą, to złota było tam sporo. Na przykład wewnętrzna trumna była wykonana z litego złota i ważyła ponad 110 kg! Gorączka złota nie ma końca Fascynacja złotym kruszcem trwała też w późniejszych okresach trwania cywilizacji egipskiej. Dowodem na to jest odkrycie Francuskiej Misji Archeologicznej na Pustyni Wschodniej, które opublikowano właśnie na łamach czasopisma „Antiquity”. Znalezisko pochodzi z zabudowań towarzyszących kopalni złota na stanowisku archeologicznym Ghozza z czasów ptolemejskich (332–30 p.n.e.), czyli greckiej dominacji w Egipcie. Było to jedno z wielu takich miejsc – w sumie badacze naliczyli 40 kopalń, w których pozyskiwano ten cenny kruszec. – Nowa dynastia, założona przez Ptolemeusza I, potrzebowała złota do finansowania kampanii wojskowych w basenie Morza Śródziemnego, prestiżowych przedsięwzięć za granicą i monumentalnych budowli w Aleksandrii, odzwierciedlających jej potęgę i bogactwo – zauważa autorka artykułu, dr Bérangère Redon z francuskiego Narodowego Centrum Badań Naukowych (CNRS HISOMA). Jak wyglądała praca w kopalni? Francuzi zaczęli wykopaliska w Ghozza w 2020 roku. To najbardziej na północ wysunięta kopalnia złota z czasów ptolemejskich. Funkcjonowała w drugiej połowie III wieku p.n.e. Znajdowała się tam infrastruktura dla górników: domy mieszkalne położone przy wytyczonych traktach, budynki administracyjne, a nawet łaźnie. Część z pracowników otrzymywała nawet wynagrodzenie za swoją ciężką pracę. Wiemy o tym na podstawie zapisków pozostawionych w starożytnych „notesach” w postaci pokrytych pismem potłuczonych naczyń ceramicznych. Groza w Ghozza – złe warunki pracy w kopalni Archeologom udało się uzyskać dowody na przymusową pracę w kopalni złota. W styczniu 2023 r. we wschodniej części górniczej wioski natrafili na dwie pary żelaznych kajdan. W tych zabudowaniach przechowywano i przetwarzano żywność, a składzik węgla drzewnego i duża ilość żużla żelaznego wskazują, że wytwarzano tu lub naprawiano metalowe przedmioty. Pierwsze z kajdan składają się z siedmiu pierścieni i dwóch połączonych ogniw i były starannie ułożone w jamie wykutej w podłodze. Na podstawie wyglądu można stwierdzić, że były one przeznaczone do krępowania kostek więźnia. Drugi zestaw odkryto rozrzucony na podłodze pomieszczenia wraz z innymi żelaznymi przedmiotami. Na kajdany składały się cztery ogniwa i dwa fragmenty obręczy. Takie kajdany powodowały, że chodzenie było możliwe, ale bardzo utrudnione. W ocenie dr Redon ten typ kajdan nie był używany do pętania zwierząt. W tym celu stosowano liny. – Takie znaleziska są rzadkością w zapisie archeologicznym, zwłaszcza w kontekście kopalni. Kajdany z Ghozza są jednymi z najstarszych znalezionych w basenie Morza Śródziemnego, poprzedzając kajdany z późnej epoki żelaza i epoki rzymskiej znalezione w Europie – podkreśla badaczka. Archeolodzy uważają, że jest to wyjątkowe znalezisko, bo nie dość, że rzadkie, to potwierdza opisy zawarte w tekstach z epoki. Na przykład pisarz Agatharchides (II wiek p.n.e.) odnotował, że robotnicy przymusowi faktycznie mieli założone kajdany na nogach i musieli pracować w dzień i w nocy. Kim byli ci ludzie? Zapewne jeńcami wojennymi, skazanymi przestępcami i niewolnikami. Do tej pory archeolodzy przebadali ponad połowę osady górniczej. Wykopaliska będą kontynuowane. Badacze mają nadzieję na poznanie ówczesnych warunków pracy i bytowania starożytnych górników. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Biżuteria ze złota i kamieni szlachetnych. Odkrycie w świątyni w Karnaku
Złote pierścienie, amulety i koraliki, posąg triady bóstw i wiele innych bezcennych przedmiotów odkryli archeolodzy w egipskiej świątyni w Karnaku. Jak na skarb przystało – znajdowały się w naczyniu ceramicznym.
Spis treści: Garniec pełen kosztowności – skarb sprzed 2500 lat Skład skarbu i jego znaczenie Świątynia w Karnaku – to nie pierwszy skarb W jednym z wywiadów znany polski egiptolog prof. Karol Myśliwiec powiedział, że w Egipcie jest jeszcze badań na tysiąc lat. Ekspert się nie myli. Każdego miesiąca znad Nilu docierają do nas nowe informacje o ciekawych znaleziskach. Tym razem szczęście uśmiechnęło się do misji egipsko-francuskiej pracującej w obrębie największego kompleksu świątynnego starożytnego Egiptu – w Karnaku w mieście Luksor. Garniec pełen kosztowności – skarb sprzed 2500 lat Naczynie ceramiczne pełne przedmiotów ze złota i kamieni szlachetnych znaleziono w północno-zachodniej części kompleksu, czyli tej powstałej pod koniec istnienia cywilizacji egipskiej. Wykopaliska przeprowadziły Najwyższa Rada Starożytności (SCA) i Francuskie Narodowe Centrum Badań Naukowych (CNRS). Eksperci nie mają wątpliwości, że artefakty powstały w czasach panowania XXVI dynastii, czyli w latach 664-525 p.n.e. To wówczas w Egipcie panowała dynastia saicka, która rządziła z miasta Sais w Delcie Nilu. Był to okres odzyskania niepodległości, bo pierwszy władca tej dynastii Psametych I wyzwolił kraj spod jarzma władców asyryjskich i kuszyckich. Skład skarbu i jego znaczenie – Jest to bardzo ważne odkrycie, ponieważ pozwala lepiej zrozumieć historyczny rozwój świątyń w Karnaku w pierwszym tysiącleciu przed naszą erą – nie kryje entuzjazmu Mohamed Ismail Khaled, sekretarz generalny SCA. Co prawda naczynie ceramiczne, w którym umieszczono precjoza, było pęknięte, ale jednak kompletne. Z kolei artefakty zachowały się świetnie. Na skarb składają się: pierścienie wykonane ze złota, małe złote amulety, posąg triady starożytnych egipskich bóstw: Amona, Mut i Chonsu, złote i pozłacane paciorki, artefakty z kamieni szlachetnych. Po konserwacji zabytki trafią do Muzeum Luksorskiego, gdzie zostaną wystawione na widok publiczny. Zabytki odkryto obok licznych, masywnych konstrukcji wykonanych z cegły mułowej – przekazał szef misji ze strony francuskiej, Jérémy Hourdin. Nie znamy jednak dokładniejszych informacji i nie wiemy, jaki był charakter tego depozytu. Miejsce znaleziska to zapewne zaplecze produkcyjne lub magazynowe kompleksu świątynnego w początkach XXVI dynastii. Kompleks ten istniał bardzo długo. Szacuje się, że w II tysiącleciu na rzecz świątyni p.n.e. pracowało nawet 80 tys. osób! Wykopaliska prowadzone są w tym miejscu w związku z adaptacją terenu pod ruch turystyczny. Do tej pory udało się poprawić przebieg ścieżki dla zwiedzających i odnowić oświetlenie. Świątynia w Karnaku – to nie pierwszy skarb W 1903 roku francuski archeolog Georges Legrain natknął się w Karnaku na olbrzymią skrytkę z zabytkami zakopaną pod ziemią. Wydobyto 17 tysięcy zabytków, w tym ponad 700 posągów. Skrytki nie udało się zbadać w całości, bo utrudnił to wysoki poziom wód gruntowych. Dlaczego powstał ten skarbiec? Archeolodzy uważają, że były to przede wszystkim posągi ufundowane przez osoby prywatne w charakterze wotum. W drugiej połowie I tysiąclecia p.n.e. niemal całkowicie zatarasowały drogę procesyjną. Dlatego postanowiono zrobić generalne porządki – trafiły do dołu. Miejsce to łatwo znaleźć – przewodnicy prowadzą tam niemal zawsze, bo markuje je wielki kamienny żuk skarabeusz. Jego obiegnięcie ma zagwarantować spełnienie najskrytszych marzeń. Tak w każdym razie twierdzą współcześni przewodnicy, ale brak na to dowodów w egipskich tekstach. Źródło: Ministerstwo Turystyki i Starożytności Egiptu Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Rzymski zamek z litego złota. Unikatowe odkrycie poszukiwacza skarbów
Miniaturowy złoty zamek, mniejszy nawet od monety jednogroszowej, odkrył archeolog-amator w Niemczech. Znalezisko ma 1600 lat i jest absolutnym unikatem.
Spis treści: Maleńki zamek – o wielkiej wartości Co wiemy o spektakularnym złotym zabytku? Miniaturowy zamek – piękny, ale też funkcjonalny Dostęp do detektorów metali spowodował, że wiele cennych skarbów odkrywanych jest nie tylko przez archeologów, ale też pasjonatów. Z wykrywaczami przemierzają pola uprawne i natykają się na obiekty sprzed setek albo tysięcy lat. Tym razem szczęście uśmiechnęło się do licencjonowanego poszukiwacza, Constantina Frieda, który w Petershagen-Frille na pograniczu Dolnej Saksonii i Nadrenii Północnej-Westfalii trafił na znalezisko życia. Pasja pchnęła go do podjęcia studiów archeologicznych, chociaż na co dzień zajmuje się zupełnie czymś innym. Maleńki zamek – o wielkiej wartości Fried natknął się wśród pól uprawnych na maleńki złoty obiekt. Jego dostrzeżenie ze względu na rozmiary mogło być wyzwaniem. Ale przedmiot lśnił, gdyż wykonany jest z litego złota. Znalezisko zgłosił to regionalnych służb, które nadzorują dziedzictwo archeologiczne. – Nie mogłem w to uwierzyć, kiedy wziąłem znalezisko do ręki, ponieważ takie rzymskie zamki są zwykle znacznie większe i wykonane z żelaza lub z brązu – wspomina Constantin Fried. Zamek wykonano w III lub IV wieku naszej ery. Jego wymiary to 1,2 na 1,1 cm. Oznacza to, że jest nawet mniejszy od monety jednogroszowej (jej średnica to 1,55 cm). Mechanizm wykonano w warsztacie na obszarze rzymskiej prowincji i jest podobny do zamków pełnowymiarowych. Zapewne chronił zawartość szkatuły na biżuterię. – Złoty zamek jest całkowicie unikatowy w Europie i jest do tej pory najbardziej wysuniętym na północ znaleziskiem tego typu w Niemczech – powiedział prof. Michael Rind, dyrektor działu archeologii Landschaftsverband Westfalen-Lippe. Czy takich przedmiotów było więcej w tym rejonie? Trudno to dzisiaj ustalić, jednak zważywszy na niewielkie rozmiary samego mechanizmu, podobne zabytki mogły po prostu zostać przeoczone lub zniszczone. Co wiemy o spektakularnym złotym zabytku? Zdaniem badaczy, miniaturowy zamek mógł trafić do Westfalii w wyniku wymiany handlowej lub szkatuła, której był częścią, została zrabowana. – Być może członek lokalnej elity przywiózł ten niezwykły klejnot do domu, jako pamiątkę lub prezent po powrocie z rzymskiej służby wojskowej – powiedział prof. Rind. Czy zamek trafił do dzisiejszych Niemiec wraz z pojemnikiem? Nie jest to jasne. Nawet sam w sobie mógł być traktowany jako interesujący element biżuterii. Archeologów ciekawił mechanizm w środku zamka. Standardowe badanie rentgenowskie nie dało jednak odpowiedniego wglądu. Lepszym rozwiązaniem okazała się trójwymiarowa radiografia neutronowa. – Już wcześniej często korzystaliśmy z takich badań w kontekście archeologicznym, zwłaszcza w przypadku obiektów metalowych. Była to dla nas ekscytująca okazja do wykorzystania tej metody w sposób interdyscyplinarny. Uzyskaliśmy doskonałe wyniki – mówi dr David Mannes z Instytutu Paula Scherrera w Villingen w Szwajcarii. Miniaturowy zamek – piękny, ale też funkcjonalny Na trójwymiarowych zobrazowaniach widać wewnątrz zamka nity, „sprężynę” i inne drobne elementy. Również wykonano je ze złota. Są jednak uszkodzone, co może wynikać z prób otwarcia zamka jeszcze w starożytności. Oznacza to, że mechanizm ten działał 1600 lat temu – nie był to tylko symboliczny przedmiot. Teraz naukowcy odtworzyli podobny zamek, ale w skali 4:1, tak by można było zaprezentować mechanizm działania szerszej publiczności. Pomocne w tym przedsięwzięciu były inne podobne zamki pochodzące z czasów starożytności. – To niezwykłe znalezisko z Petershagen dowodzi wysokiego poziomu rzemiosła rzymskiego kowalstwa artystycznego i ślusarstwa – uważa archeolożka dr Barbara Rüschoff-Parzinger z LWL. Gdy wykonano zamek, nie znano szkieł powiększających, które byłyby przy takim zadaniu bardzo pomocne. Do odkrycia zabytku doszło w 2023 roku, ale jego opracowanie i przygotowanie repliki zajęło trochę czasu. Wszystkie ustalenia i zabytek po raz pierwszy zaprezentowano w styczniu br. w czasie konferencji prasowej w Münster. Źródło: LWL Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.