Czy to koniec paneli fotowoltaicznych? Złote „suprakule” pochłaniają nawet dwa razy więcej energii słonecznej
Czy panele fotowoltaiczne to szczyt naszych marzeń o wykorzystywaniu energii ze Słońca? Okazuje się, że można zrobić to lepiej – nowa technologia wykorzystująca złote „suprakule” pozwala na niemal dwukrotne zwiększenie absorpcji prądodajnych promieni. Jak to działa?
Promienie słoneczne zawierają mnóstwo energii. Jednak obecna technologia jej pozyskiwania nie wychwytuje jej tak dużo, jak by mogła. To może się wkrótce zmienić: naukowcy stworzyli „suprakule” – rozwiązanie, które osiągnęło niezwykłą skuteczność pochłaniania energii słonecznej. Pobiło na głowę tradycyjne rozwiązania, które znajdują się na dachach wielu polskich domów. I jest tanie. Jak działają złote „suprakule”? Suprakule (z ang. supraballs) to samoorganizujące się sferyczne nanostruktury, składające się z setek, a nawet tysięcy złotych nanocząstek o precyzyjnie kontrolowanym rozmiarze. Średnica pojedynczej suprakuli sięga około 2100 nanometrów. Ich innowacyjność polega na zdolności do pochłaniania niemal całego spektrum światła słonecznego, w tym także długości fal z zakresu bliskiej podczerwieni, które są słabo absorbowane przez klasyczne panele fotowoltaiczne. W tradycyjnych panelach słonecznych, bazujących najczęściej na krzemie lub cienkowarstwowych półprzewodnikach, absorpcja światła ograniczona jest do części widma, głównie w zakresie światła widzialnego. Złote suprakule zostały zaprojektowane tak, aby wykorzystywać efekt plazmoniczny, który znacząco zwiększa efektywność pochłaniania fotonów o różnych energiach. Plazmony to skorelowane drgania elektronów w materiale przewodzącym, wywołane przez padające światło. Dzięki ich wykorzystaniu suprakule maksymalizują efektywność konwersji energii słonecznej na energię elektryczną i cieplną. Rekordowa absorpcja światła i łatwość wdrożenia Zgodnie z wynikami testów, suprakule osiągają średnią absorpcję światła słonecznego na poziomie około 89%. Dla porównania absorpcja pojedynczych nanocząsteczek złota wynosi zaledwie 45%. Dodatkową zaletą suprakul jest prostota procesu produkcyjnego. Powłoki z suprakul można nanosić na komercyjnie dostępne generatory termoelektryczne w warunkach pokojowych, bez konieczności stosowania zaawansowanych technologii czy wysokich temperatur. To czyni tę metodę nie tylko efektywną, ale także potencjalnie tanim rozwiązaniem dla przyszłych zastosowań przemysłowych. Czy to energetyczny przełom? Opracowana przez Jaewona Lee, Seungwoo Lee i Kyunga Hun Rho technologia może sprawić, że wysokowydajne systemy solarne i fototermiczne staną się zdecydowanie bardziej dostępne. Dzięki taniej metodzie produkcji i imponującej skuteczności może być przyszłością nie tylko dla przemysłowych elektrowni, ale także instalacji domowych. Czy to przyszłość czystej energii? W przeciwieństwie do wielu innowacji wymagających budowy całkowicie nowych instalacji, suprakule można zastosować jako powłokę na już istniejące panele fotowoltaiczne. Nowoczesne materiały powstają także w Europie Rozwój suprakul wpisuje się w szerszy nurt badań nad nanomateriałami o ekstremalnych właściwościach pochłaniania światła. Naukowcy z Hiszpanii opracowali ultraczarny materiał, który absorbuje aż 99,5% promieniowania słonecznego. Składa się on z nanorurek węglowych oraz tzw. czarnego krzemu, charakteryzującego się wysoką stabilnością termiczną. Tego typu materiały mają ogromny potencjał w zastosowaniach wymagających maksymalnego pochłaniania energii, np. w wieżach słonecznych, gdzie promienie słoneczne są skupiane na niewielkim obszarze. Źródło: ACS Applied Materials & Interfaces Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
„Nie zakopywałabym tego tematu”. Ekspertka o tajemnicy, którą skrywa Złoty Pociąg
Złoty Pociąg to dla Dolnego Śląska prywatny „potwór z Loch Ness”. Joanna Lamparska, autorka książki „Złoty Pociąg. Krótka historia szaleństwa”, tłumaczy, że choć pancerny skład pozostaje nieuchwytny, nadzieja na jego odnalezienie wciąż nie wygasła. W 2026 roku nowe tropy sprawiają, że legenda ta powraca z dawną siłą.
Internet co rusz obiegają informacje o poszukiwaniu Złotego Pociągu. Trakcja tego nieuchwytnego skarbu nieustannie majaczy nam na horyzoncie, jednak wciąż bez konkretów. Postanowiliśmy się dowiedzieć, jak idą prace, czy mamy na co liczyć i czego właściwie szukają zapaleńcy. Tajemnica lepsza niż rozczarowanie Złoty Pociąg przez dziesięciolecia pozostawał mitem. Mówiło się o złocie III Rzeszy umieszczonym w pancernym składzie, który miał zaginąć pod koniec II wojny światowej w okolicach Wałbrzycha. Nigdy nie dotarł do celu, a ślad po nim zaginął. – W 2015 roku zmieniło się wszystko – mówi National Geographic Polska Joanna Lamparska, dziennikarka i popularyzatorka historii Dolnego Śląska. – Marzenia, legendy i opowieści zostały przecięte „nożem zgłoszenia”, pojawiły się fakty i informacje, które rozpaliły ogień wyobraźni. Świat został postawiony przed trudnym dylematem: uwierzyć i przekuć mit w fakt lub podejść do sprawy sceptycznie. Niewielu jednak miało na to odwagę – wizja złota dla zuchwałych była zbyt kusząca. Czym może być Złoty Pociąg? Chociaż na początku wydawało się, że Złoty Pociąg będzie pancernym pojazdem wypełnionym złotem, eksperci nie są już tego tak pewni. – Nie wiemy do końca, co nim jest. Legendy mówią o wagonach pełnych złota, platyny, ale raczej nie można na to liczyć. Dla nas Złotym Pociągiem mogą być nawet ciekawe dokumenty – przekonuje pisarka. Złoty Pociąg w 2026 roku Sprawa legendarnego składu – być może z powodu dziesięciolecia pierwotnych doniesień – rozgorzała w tym roku na nowo. Swój udział miała w tym również tajemnicza grupa określająca się jako „Złoty Pociąg 2025”, której członkowie posługują się kontrowersyjnymi metodami radiestezyjnymi. Przekazują oni, że odnaleźli miejsce odkrycia skarbu. – Być może, jeśli twierdzenia poszukiwaczy okażą się trafne, będzie to możliwość zweryfikowania, czy radiestezja się sprawdza. Do tej pory nie miało to miejsca – uśmiecha się Lamparska. Prowadzone są także oficjalne poszukiwania, chociaż w nieco innym miejscu. Wielu archiwistów uważa, że jest tam duża szansa na znalezienie skarbu. Obecnie prace prowadzone są w okolicy między Lubiechową a Świebodzicami. Czy jest na co czekać? – Złoty Pociąg jest mnemotoposem: mostem, który łączy pokolenia na Dolnym Śląsku. Dba o zachowanie dolnośląskiej tożsamości. Jest także dla wielu okazją do zainteresowania się historią i poznawania regionu – wskazuje Joanna Lamparska. Być może więc od znalezienia pociągu ważniejsze jest jego poszukiwanie. – Ja bym nie „zakopywała” tego tematu, bo być może jakiś skarb wciąż czeka na odnalezienie. W końcu nikt nie słyszał o „znajdowaczach”. Słyszymy o poszukiwaczach. Ktoś musi walczyć o swoje marzenie, żeby inni też mogli marzyć. Skarby znajdujemy w końcu wszędzie: a to porcelanę z Miśni w starej fosie, a to biżuterię ukrytą pod drzewem przed nadejściem Armii Czerwonej. Gdzieś tam być może czeka na nas również wyśniony Złoty Pociąg. – Bardzo kibicuję wszystkim poszukującym. W nas wszystkich nadzieja cały czas tak naprawdę nie zgasła. Jest teraz być może tylko nieco przygaszona nieśmiałością – konstatuje pisarka. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
To jezioro miało skrywać El Dorado. Prawdziwa historia mitycznego miasta ze złota
El Dorado przez wieki rozpalało wyobraźnię jako zaginione miasto ze złota. Opowieść o pozłacanym władcy i skarbach ukrytych w górach Ameryki Południowej przyczyniła się do tragicznych wypraw i wielu śmierci. Ale co naprawdę kryje się za tą legendą?
Spis treści: Złoty człowiek i rytuał nad jeziorem Wyprawy po złote miasto Legenda, która nie przemija El Dorado od wieków rozpalało wyobraźnię – dla wielu było celem życia, dla innych przyczyną śmierci. To legendarne „zaginione miasto ze złota” zajmuje wyjątkowe miejsce w mitologii i kulturze. Inspirowało niezliczone wyprawy, książki i filmy. Ale czy naprawdę istniało? Żądza złota przenika wszystkie epoki, rasy i narodowości. Posiadanie choćby niewielkiej ilości złota wydaje się rozbudzać nienasycone pragnienie zdobycia go więcej. Przez stulecia ta pasja dała początek opowieści o miejscu niezmierzonego bogactwa, rządzonym przez władcę skąpanego w złocie. W XVI i XVII wieku Europejczycy wierzyli, że to pozłacane miasto istnieje gdzieś w Nowym Świecie. W pogoni za El Dorado i jego skarbami wielu ludzi straciło życie, jeden odebrał je sobie sam, inny został stracony przez kata. Jednak mitycznego miasta nigdy nie odnaleziono. – El Dorado zmieniało swoje położenie na mapie, aż w końcu po prostu zaczęło oznaczać źródło niewyobrażalnych bogactw gdzieś w obu Amerykach – mówi Jim Griffith, folklorysta z Tucson w Arizonie. Złoty człowiek i rytuał nad jeziorem Początki El Dorado sięgają daleko w przeszłość Ameryki Południowej. I jak wszystkie trwałe mity, legenda o tym mieście zawiera w sobie ziarno prawdy. Kiedy hiszpańscy odkrywcy dotarli do Ameryki Południowej na początku XVI wieku, usłyszeli historie o plemieniu mieszkającym wysoko w Andach, na terenie dzisiejszej Kolumbii. Kiedy nowy wódz obejmował władzę, jego panowanie rozpoczynało się ceremonią nad jeziorem Guatavita. Opisy ceremonii różnią się szczegółami, ale zawsze pojawia się w nich motyw nowego przywódcy pokrytego złotym pyłem, a także złota i drogocennych kamieni wrzucanych do jeziora, by przebłagać boga mieszkającego pod wodą. Hiszpanie zaczęli nazywać tego pozłacanego wodza Eldorado – „złotym człowiekiem”. Ceremonia pozłacanego człowieka prawdopodobnie zakończyła się pod koniec XV wieku, gdy Eldorado i jego lud zostali podbici przez inne plemię. Jednak Hiszpanie i inni Europejczycy znaleźli tak wiele złota wśród rdzennych mieszkańców wzdłuż północnego wybrzeża kontynentu, że uwierzyli, iż w głębi lądu musi istnieć miejsce wielkiego bogactwa. Hiszpanie nie znaleźli tego złotego miasta, zwanego El Dorado. Znaleźli jednak jezioro Guatavita i w 1545 roku próbowali je osuszyć. Obniżyli poziom wody na tyle, by znaleźć setki złotych przedmiotów wzdłuż brzegów jeziora. Jednak domniemany, olbrzymi skarb w głębszej wodzie pozostał poza ich zasięgiem. Wyprawy po złote miasto Hiszpańscy konkwistadorzy, w tym Gonzalo Jiménez de Quesada i Francisco de Orellana, a także niemiecki odkrywca Philipp von Hutten, wyruszyli na ekspedycje w poszukiwaniu złotego miasta. Angielski dworzanin sir Walter Raleigh odbył dwie wyprawy do Gujany w poszukiwaniu El Dorado. Podczas drugiej podróży w 1617 roku wysłał swojego syna, Watta Raleigha, na ekspedycję w górę rzeki Orinoko. Sam Walter Raleigh, będący już w podeszłym wieku, pozostał w obozie na wyspie Trynidad. Wyprawa zakończyła się katastrofą, a Watt Raleigh zginął w bitwie z Hiszpanami. Eric Klingelhofer, archeolog z Mercer University w Macon w stanie Georgia, prowadził poszukiwania miejsca obozu Raleigha na Trynidadzie. – Walter Raleigh był tak wściekły na ocalałego, który przekazał mu wiadomość o śmierci jego syna, że oskarżył go o dopuszczenie do tej śmierci. Człowiek ten wrócił do swojej kajuty na statku i popełnił samobójstwo – mówi Klingelhofer. Raleigh wrócił do Anglii, gdzie król Jakub skazał go na ścięcie między innymi za złamanie rozkazu, by unikać konfliktów z Hiszpanami. Legenda, która nie przemija Dziś to nieuchwytne miasto skąpane w złocie wciąż pobudza wyobraźnię – od klasycznych tekstów po współczesne filmy i gry wideo. Legenda El Dorado trwa, ponieważ, jak mówi José Oliver, wykładowca w Instytucie Archeologii na University College London, „chcesz, żeby była prawdziwa”. – Myślę, że nigdy nie przestaliśmy szukać El Dorado – dodaje. Gdzie więc jest to zaginione miasto ze złota? W swoim wierszu „El Dorado” z 1849 roku pisarz Edgar Allan Poe daje złowieszczą i poetycką wskazówkę: Przez Góry Księżycowe, w dół Doliny Cienia, jedź, śmiało jedź… jeśli chcesz odnaleźć El Dorado. Źródło: National Geographic
Ten gatunek drzewa zawiera w sobie prawdziwy skarb. Oto, co odkryto w igłach świerka
Nowe badania wykazały, że igły świerka pospolitego są pełne nanocząsteczek szlachetnego metalu. Ten niezwykły „depozyt” jest możliwy tylko dzięki specjalnym bakteriom. W przyszłości drzewa być może będą wykorzystywane jako markery cennych, podziemnych złóż.
Zjawisko akumulacji cząsteczek złota w roślinach od dawna stanowi przedmiot zainteresowania nauki. Badania prowadzone w różnych częściach świata wykazały, że niektóre gatunki drzew potrafią pobierać nanoczęsteczki tego metalu szlachetnego z gleby i przechowywać je. Jednym z najbardziej znanych przykładów jest eukaliptus. Kilka lat temu naukowcy odkryli, że rosnąc nad złożami złota w Australii, w swoich liściach przechowują cząsteczki złota. Nanocząsteczki złota w drzewach Teraz okazuje się, że podobne zdolności ma świerk pospolity (Picea abies). Na łamach czasopisma „Environmental Microbiome” opublikowano właśnie artykuł, w którym autorzy opisują odkrycie tych nanocząsteczek w igłach tego drzewa. Roślina gromadzi je za pomocą występujących w nich bakterii. – Nasze wyniki sugerują, że bakterie i inne mikroorganizmy żyjące wewnątrz roślin mogą wpływać na akumulację złota w drzewach – powiedziała Kaisa Lehosmaa, główna autorka badania i ekolożka z Uniwersytetu w Oulu w Finlandii. A chodzi dokładniej o endofity. To drobne mikroorganizmy pasożytnicze, symbiontyczne lub komensaliczne, które żyją wewnątrz organizmów roślin. Są dla flory zazwyczaj pasożytami, które powodują liczne choroby, ale niektóre żyją z roślinami w symbiozie. Bakterie pomagają magazynować złoto Mikroorganizmy wspomagają m.in. produkcję hormonów i wchłanianie składników odżywczych. Ale okazuje się, że w świerkach endofity działają niczym magazyn dla nanocząsteczek złota. Naukowcy twierdzą, ze proces ten jest pewną formą biomineralizacji. W badaniu przeanalizowali świerki rosnące w pobliżu kopalni Kittilä w północnej Finlandii. To jeden z największych ośrodków wydobywczych złota w Europie. Badacze przeanalizowali 138 próbek igieł z 23 świerków. Okazało się, że igły czterech z nich zawierały nanocząsteczki złota, które były otoczone biofilmem (zespołem mikroorganizmów) tworzonym przez bakterie z rodzajów: P3OB-42, Cutibacterium i Corynebacterium. Nie wszystko złoto, co się świeci Co ciekawe, różnorodność gatunków bakterii była niższa w igłach zawierających złoto. Inne badania roślin o wysokim stężeniu metali w tkankach, jak np. w przypadku eukaliptusów, również wykazały zmniejszoną bioróżnorodność mikroorganizmów. – Badanie przesiewowe w kierunku obecności takich bakterii w liściach roślin może ułatwić poszukiwania złota – powiedziała Lehosmaa. Można powiedzieć, że nie wszystko złoto, co się świeci. Bo same igły zawierają niezwykle mało złota, żeby można było uznać je za wartościowe. Oznacza to tyle, że "wydobycie" złota z igieł świerków nie ma sensu. Ale takie rośliny mogą być markerami, które mogą wskazywać, gdzie dokładnie znajdują się złoża złota. Źródło: Environmental Microbiome Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Fuzja jądrowa źródłem złota? Nowa metoda z USA to naukowa alchemia
Firma z Kalifornii opracowała nowatorski sposób syntezy złota za pomocą fuzji jądrowej. Choć brzmi to jak science fiction, projekt ma naukowe podstawy i jeden kluczowy składnik: izotop rtęci.
Spis treści Złoto w Wielkim Zderzaczu Hadronów Nowe podejście: naukowa alchemia podczas fuzji jądrowej Technologiczne przeszkody do pokonania Amerykański startup Marathon Fusion z Kalifornii twierdzi, że opracował metodę produkcji złota przy użyciu technologii fuzji jądrowej. Pomysł przypomina marzenie dawnych alchemików o przemienianiu pospolitych metali w złoto, ale tym razem opiera się na podstawach naukowych: fizyce jądrowej. Złoto w Wielkim Zderzaczu Hadronów Choć zamiana jednego pierwiastka w drugi jest możliwa, dotąd wykorzystywano do tego kosztowne i mało efektywne metody w akceleratorach cząstek, np. w CERN. Niedawny eksperyment ALICE w CERN udowodnił że możliwa jest synteza złota, ale szacunkowo, w ciągu czterech lat wyprodukowano go zaledwie 29 pikogramów. To niewyobrażalnie mało – przy tej skali produkcja jednej uncji trwałaby wielokrotnie dłużej niż istnieje Wszechświat. Nowe podejście: naukowa alchemia podczas fuzji jądrowej Marathon Fusion proponuje inne, nowatorskie podejście: wykorzystanie neutronów generowanych w reaktorze fuzyjnym do przekształcenia izotopu rtęci-198 w rtęć-197. Taka rtęć następnie spontanicznie rozpada się do stabilnego izotopu złota – to złoto-197. Kluczowe jest zastosowanie neutronów o wysokiej energii (powyżej 6 MeV), które mogą wywołać taką reakcję. Do uzyskania strumienia takich neutronów firma zamierza wykorzystać standardowe paliwo dla fuzji: deuter i tryt, czyli izotopy wodoru. Startup szacuje, że reaktor fuzyjny o mocy 1 GW mógłby w ciągu roku wytworzyć kilka ton złota. Do opracowania tych prognoz firma używa „cyfrowego bliźniaka” takiego reaktora, czyli komputerowego modelu. Problem w tym, że póki co żaden komercyjny reaktor fuzyjny jeszcze nie istnieje, więc symulacje te są na razie niemożliwe do zweryfikowania. Technologiczne przeszkody do pokonania Jak na razie nie skonstruowano żadnego reaktora zdolnego do stabilnego podtrzymania reakcji fuzji jądrowej. Na drodze do realizacji tej technologii stoi wiele przeszkód. To m.in. opracowanie nowych materiałów odpornych na ekstremalne warunki wewnątrz reaktora, rozwój zaawansowanych systemów sterowania reakcją oraz sztucznej inteligencji do podtrzymywania stabilnej fuzji. Nawet najbardziej zaawansowane projekty generują obecnie jedynie niewielkie ilości energii przez krótki czas. Fuzja termojądrowa jako źródło czystej, niewyczerpanej energii pozostaje na razie marzeniem naukowców. Jednak nadzieje są duże i wciąż podsycane. Naukowcy z Wielkiej Brytanii opracowali nową koncepcję zmniejszenia rozmiaru reaktorów fuzyjnych dzięki zmianie sposobu kontrolowania gorącej plazmy. Prototyp takiego reaktora, o nazwie STEP (Spherical Tokamak for Energy Production), ma powstać do 2040 roku. Warto zaznaczyć, że każde złoto wytworzone w reaktorze fuzyjnym początkowo byłoby radioaktywne, co oznacza że musiałoby upłynąć jeszcze dużo czasu zanim stanie się bezpieczne. To dodatkowe wyzwanie technologiczne i logistyczne. Podsumowując, teoria produkcji złota przy użyciu fuzji jądrowej jest zgodna z prawami fizyki i możliwa do zrealizowania – na razie jednak tylko na papierze. Źródło: The Conversation Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Gdzie jest złoty pociąg? Najprawdopodobniej nie w Polsce
Poszukiwacze skarbów od lat próbują ustalić, gdzie jest złoty pociąg. Coraz więcej faktów przemawia za prawdziwością legendy o zaginionym nazistowskim zbiorze skarbów.
W tym artykule: Skradzione obrączki, futra i obrazy Srebro i porcelana dla amerykańskiego generała Gdy wojna spotyka się z pieniędzmi, nawet pokój nie przynosi spokoju Podczas II wojny światowej Niemcom udało się zgromadzić więcej złota niż wynosiło wydobycie i przetworzenie tego kruszcu przez kraje południowej Afryki w ostatnich dekadach XX wieku. Cóż, wojny są przecież po to, żeby łupić. Mogłoby się wydawać, że grabież skończyła się w 1945 r. Lecz to nieprawda. Kolejna wielka grabież zaczęła się zaraz po kapitulacji III Rzeszy, czego przykładem są losy węgierskiego odpowiednika śląskiej legendy o złotym pociągu. Czy zatem wiemy, gdzie jest złoty pociąg? Skradzione obrączki, futra i obrazy W kwietniu 1945 r. z Budapesztu wyruszył skład z majątkiem zagrabionym ośmiuset tysiącom węgierskim Żydów, których faszystowski rząd Ferenca Szálasiego zmusił wcześniej do oddania swoich kosztowności administracji państwa. Pozbawieni majątku ludzie zostali wysłani do niemieckich obozów koncentracyjnych, w większości do Auschwitz. Pierwsze transporty śmierci wyruszyły z Węgier 28 i 29 kwietnia 1944 r. Do Auschwitz przybyły po czterech dniach, 2 maja. Wcześniej rzeczy ofiar zostały posegregowane w sposób, który uniemożliwił późniejsze wskazanie ich właścicieli. Obrączki do obrączek, futra do futer, obrazy do obrazów. Prawdopodobnie już na tym etapie ginęły niektóre kosztowności. Segregacja odbywała się bez konieczności rozliczenia się z tej pracy i bez większego nadzoru. Tuż przed wkroczeniem do obozu koncentracyjnego w Auschwitz żołnierzy Armii Czerwonej w kwietniu 1945 r., dobra te zostały załadowane do 44 wagonów towarowych. Uciekający przed Rosjanami pociąg ruszył w kierunku Berlina. Na jego pokładzie znajdowało się m.in. pięć ton złota, kamienie szlachetne (w tym perły i diamenty), zegarki, obrazy, perskie dywany, srebrne zastawy, futra, aparaty fotograficzne, kolekcje znaczków, porcelany, monet i kryształów. W 1945 r. dobra te zostały wycenione na 350 mln USD, na początku XXI w. już na prawie 4 mld USD. Srebro i porcelana dla amerykańskiego generała Dziś wiemy, że jadący przez Węgry i Austrię pociąg dotarł do Tunelu Tauryjskiego w pobliżu Böckstein w Austrii. 11 maja 1945 r., czyli trzy dni po bezwarunkowej kapitulacji Niemiec, na pojazd natrafili żołnierze amerykańskich sił okupacyjnych. Alianci doliczyli się już tylko 29 wagonów. Według dostępnych raportów w ręce wojskowych władz USA dostało się m.in.: dziesięć 45-kilogramowych skrzyń ze złotem, skrzynia ze złotymi monetami o wadze ok. 100 kg, 18 skrzyń ze złotą biżuterią (średnia waga każdej to 35 kg) oraz 32 skrzynie zawierające złote zegarki (o wadze 30–60 kg każda). Sporo tego. Co stało się z nimi dalej? Jankesi zabezpieczyli depozyty, policzyli zawartość kufrów, powołali specjalną komisję i przekazali dobra dalej w celu odnalezienia ich spadkobierców…? Nie, wcale tak nie było! Pociąg został przetoczony do Salzburga. Tam zaś Mark Clark – amerykański generał i wysoki komisarz w amerykańskiej strefie okupacyjnej – podjął decyzję, żeby dobrami z wagonów wyposażyć rezydencje, które zajmowali jego ludzie. Jeden z generałów zażądał np. do służbowej willi m.in. około dwustu wyrobów ze srebra i tyle samo sztuk wykwintnej porcelany. Gdy wojna spotyka się z pieniędzmi, nawet pokój nie przynosi spokoju Węgierska Rada Żydów i nowe powojenne władze państwa węgierskiego usiłowały jak najszybciej odzyskać skarby. Bezskutecznie. Od maja 1947 r. przez osiem miesięcy dobra ze złotego pociągu (te, które zostały) były dalej sortowane i wysyłane do Stanów Zjednoczonych. Razem jakieś 1500 skrzyń, z czego osiem skrzyń rozdzielono w obozach dla uchodźców. Amerykański rząd aż do 1998 r. utrzymywał w tajemnicy większość informacji o węgierskim składzie. Dopiero prezydent Bill Clinton powołał prezydencką komisję doradczą ds. majątku ofiar Holokaustu. Minęło więc ponad pięćdziesiąt lat, gdy rozpoczynał się kolejny etap tej historii. W 2001 r. ocaleni z zagłady węgierscy Żydzi złożyli pozew przeciwko rządowi Stanów Zjednoczonych. Do ugody doszło dopiero po zakończeniu czteroletniego procesu. Wynegocjowane 25 mln dolarów zostało jednak przyznane organizacjom wspomagającym ofiary Holokaustu, a nie, jak mogłoby się wydawać, poszkodowanym zgłaszającym roszczenia. Dobra z węgierskiego złotego pociągu zostały tak rozproszone, że ich restytucja jest już dzisiaj niemożliwa. Brakuje m.in. ponad tysiąca obrazów. Mimo że wiele z nich zostało zabezpieczonych w pałacu w Salzburgu, austriacki rząd nie przyznaje się dziś do ich posiadania. Sprawa wróciła w 2014 roku, kiedy do amerykańskiego Sądu Federalnego trafił specjalny raport podsumowujący sprawę. Z raportu wynika, że w okresie od 1 lipca 2012 r. do 30 czerwca 2013 r. 464 553,56 dolarów zostało przekazanych 12 żydowskim organizacjom pomocy społecznej w Australii, Kanadzie, na Węgrzech, w Izraelu, Szwecji i Stanach Zjednoczonych.
Złoto z jądra Ziemi wycieka na powierzchnię naszej planety
Ilość złota w metalowym jądrze Ziemi jest tak duża, że można byłoby nim pokryć wszystkie kontynenty półmetrową warstwą. Metale szlachetne przeciekają z jądra i przedostają się bliżej powierzchni. Nie oznacza to jednak, że łatwo jest po nie sięgnąć.
Spis treści: Metalowe jądro Ziemi Wędrówki wewnątrz Ziemi Kosmiczne izotopy Nowe badanie izotopów znalezionych w skałach wulkanicznych, ujawniło, w jaki sposób metale szlachetne wydostały się spod warstwy litosfery. Wygląda na to, że wyciekły z jądra, zanim rozpoczęły długą, długą podróż na powierzchnię, niesione przez konwekcyjną magmę. Metalowe jądro Ziemi Zanim to jednak rozważymy, zacznijmy od podstaw. Jądro Ziemi ukształtowało się około 4,5 miliarda lat temu, zaraz po powstaniu naszej planety. Całe jądro ma średnicę ok. 6800 km, z czego stałe jądro wewnętrzne ma promień ok. 1220 km, a płynne jądro zewnętrzne grubość ok. 2300 km. W wyniku różnicowania cięższe pierwiastki opadły do wnętrza planety. Mowa głównie o żelazie (Fe) i niklu (Ni). W jądrze naszej planety obecne są też lżejsze pierwiastki, jak siarka i tlen, a także śladowe ilości metali szlachetnych: złota (Au), platyny (Pt) i irydu (Ir). Wszystkie one zostały uwięzione tam podczas formowania się Ziemi. Później bombardowanie meteorytami dostarczyło więcej złota i metali ciężkich do skorupy ziemskiej. Wędrówki wewnątrz Ziemi Opublikowane właśnie w prestiżowym magazynie „Nature” badania bazujące na analizie izotopów skał wulkanicznych pozwoliło wyjaśnić, w jaki sposób złoto i inne metale szlachetne przemieściły się z jądra do skorupy ziemskiej. – Kiedy pojawiły się pierwsze wyniki, zdaliśmy sobie sprawę, że dosłownie trafiliśmy na złoto! Nasze dane potwierdziły, że materiał z jądra, w tym złoto i inne metale szlachetne, wycieka do płaszcza Ziemi powyżej – powiedział geochemik Nils Messling z Uniwersytetu w Getyndze w Niemczech. Ilość złota w skorupie ziemskiej jest szacunkowo niewielkim ułamkiem całkowitej ilości, jaką posiada nasza planeta. Badania sugerują, że ponad 99% znajduje się w jej metalicznym jądrze – wystarczająco dużo, aby pokryć cały ziemski ląd złotem o grubości 50 centymetrów. Spróbujmy to przeliczyć. Lądy stanowią 29% całkowitej powierzchni Ziemi, której wielkość wynosi ok. 510 milionów km². Jeśli ilość złota w jądrze może pokryć powierzchnię lądów półmetrową warstwą, oznacza to, że jest go tam około 1,4 biliarda ton (1 400 000 000 000 000 ton). Roczne wydobycie złota w 2024 roku wyniosło 3500 ton. Uznaje się, że do tego momentu cywilizacji ludzkość wydobyła ze skorupy ziemskiej 210 tys. ton złota. Oznacza to, że ludzkość wydobyła zaledwie około 0,000000015% złota, które znajduje się w jądrze Ziemi. Kosmiczne izotopy Chociaż mamy solidne dowody na to, że pierwotny hel i ciężkie izotopy żelaza wyciekają z jądra Ziemi, nie było jasne, ile metali ciężkich, które znajdujemy na powierzchni, pochodzi z jądra, a ile z kosmosu. Istnieje jednak sposób, aby to zbadać. Mowa o izotopach cennego metalu ciężkiego zwanego rutenem. Przypomnijmy, że izotopy to odmiany tego samego pierwiastka, które mają różną liczbę neutronów. Izotopy rutenu w jądrze Ziemi nieznacznie różnią się od rutenu na powierzchni. Różnice te były zbyt małe, aby je wykryć, ale Messling i jego koledzy opracowali nowe techniki analizy, które pozwoliły im je wyodrębnić. Wykorzystali opracowane przez siebie metody do badania rutenu wykopanego ze skał wulkanicznych na Hawajach i odkryli znacznie większą ilość rutenu-100 niż można znaleźć w otaczającym płaszczu. Jest to właśnie izotop rutenu pochodzący z jądra Ziemi. Odkrycie to sugeruje, że wszystkie pierwiastki syderofilne – czyli takie, które migrowały do jądra, gdy Ziemia była młoda i gorąca – wyciekają z jądra. Obejmuje to oczywiście ruten, ale także pierwiastki takie jak pallad, rod, platyna i właśnie złoto. Dane nie wskazują jednak na nową gorączkę złota i gwałtownie pojawienie się kruszców w warstwach powierzchniowych. Metale z jądra Ziemi nie będą pojawiać w szczególnie szybkim tempie. Nie będziemy też raczej schodzić na niemal trzy tysiące, aby je zdobyć. Odkrycie to mówi nam raczej coś nowego o naszej planecie, a być może także o innych planetach skalistych. – Nasze odkrycia nie tylko pokazują, że jądro Ziemi nie jest tak odizolowane, jak wcześniej zakładano. Możemy teraz również udowodnić, że ogromne ilości przegrzanego materiału płaszcza – kilkaset kwadrylionów ton metrycznych skał – pochodzą z granicy jądra i płaszcza i wznoszą się na powierzchnię Ziemi, tworząc wyspy oceaniczne, takie jak Hawaje – podkreśla geochemik Matthias Willbold z Uniwersytetu w Getyndze. Źródło: ScienceAlert Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Wielki Zderzacz Hadronów spełnia sen alchemików o przemianie pierwiastków w złoto
Zamiana pospolitych metali – rtęci lub ołowiu – w złoto, była niespełnionym nigdy celem alchemii. Próby trwały od starożytności aż do epoki Oświecenia, gdy uznano je za niemożliwe do przeprowadzenia. Epoka energii atomowej jednak to zmieniła. W Wielkim Zderzaczu Hadronów właśnie udało się zamienić ołów w złoto.
Spis treści: Alchemia: pramatka współczesnej nauki Jak Wielki Zderzacz Hadronów przemienił ołów w złoto? W eksperymencie przeprowadzonym przez w Wielkim Zderzaczu Hadronów (LHC) w ośrodku CERN pod Genewą zaobserwowano proces przemiany ołowiu w złoto. To pierwsza taka obserwacja. Eksperyment jest częścią projektu ALICE (A Large Ion Collider Experiment). Jego celem jest badanie zderzeń ciężkich jonów – głównie jąder ołowiu – przy ekstremalnie wysokich energiach, aby odtworzyć warunki panujące tuż po Wielkim Wybuchu. Alchemia: pramatka współczesnej nauki Alchemia to praktyka, która rozwijała się od starożytności do XVII wieku. Łączyła elementy chemii, filozofii, mistycyzmu i astrologii. Jej głównym celem była przemiana metali nieszlachetnych (np. ołowiu) w złoto – proces zwany transmutacją. Alchemicy wierzyli, że możliwe jest stworzenie tzw. kamienia filozoficznego – substancji, która miała umożliwiać tę przemianę. Próbowali też stworzyć panaceum (lek na wszystkie choroby), eliksir nieśmiertelności oraz homunkulusa (sztucznego człowieka). Alchemia narodziła się w starożytnym Egipcie i Grecji, a rozwijała się w świecie arabskim (słowo „alchemia” powstało od arabskiego „al-kīmiyā”). Później została przejęta i przekształcona w średniowiecznej Europie, gdzie rozkwitła w epoce renesansu. Choć nie osiągnięto celu przemiany metali w złoto, alchemia przyczyniła się do rozwoju nowoczesnej chemii poprzez eksperymenty, rozwój aparatury i obserwacje. Alchemią parali się też znani dziś odkrywcy, m.in. astronom Tycho Brahe. Żadna reakcja chemiczna nie może doprowadzić do zmiany jednego pierwiastka w inny. Dopiero epoka energii atomowej pozwoliła na tego typu przemiany, a nawet tworzenie nowych pierwiastków. W Wielkim Zderzaczu Hadronów w ośrodku CERN pod Genewą udało się właśnie dokonać transmutacji ołowiu w złoto. Jak Wielki Zderzacz Hadronów przemienił ołów w złoto? W opublikowanym w czasopiśmie „Physical Review C” artykule opisano, jak w wyniku zderzeń wzbudzonych atomów ołowiu dochodzi do przemiany tego pierwiastka w złoto. Jądra ołowiu są poddane tzw. zderzeniom ultraperyferyjnym (mijają się bez bezpośredniego kontaktu). W ich wyniku dochodzi do oddziaływań elektromagnetycznych, które mogą prowadzić do emisji fotonów. Fotony te oddziałują z jądrami ołowiu, powodując ich wzbudzenie i emisję protonów oraz neutronów. Aby przekształcić jądro ołowiu (82 protony) w jądro złota (79 protonów), konieczne jest usunięcie trzech protonów. Dokładnie ten proces zaobserwowano podczas opisywanego eksperymentu w Wielkim Zderzaczu Hadronów. Został zarejestrowany przez detektory, które umożliwiły precyzyjne pomiary liczby emitowanych cząstek. Dzięki temu udało się zidentyfikować przypadki, w których dochodziło do powstania jąder złota. Choć ilości powstającego w ten sposób złota są niewielkie i proces ten nie ma praktycznego zastosowania w produkcji tego metalu, stanowi on ważne osiągnięcie w fizyce jądrowej. I symbolicznie pokazuje, jak historia zatoczyła koło i spełniło się marzenie alchemików. Źródło: Physical Review C Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Niezwykłe odkrycie obok polskiej granicy. Znaleziono skarb wart ponad milion złotych
Turyści, którzy wędrowali po górach natrafili na olbrzymi skarb pochodzący z Serbii. To głównie złote monety i biżuteria z lat 20. ubiegłego wieku.
Spis treści: Złote monety pochodzą z regionu Bałkanów Nie wiadomo, kto ukrył drogocenny skarb Skarb wart miliony Turyści w Czechach mogą mówić o niesamowitym szczęściu. Wędrując u podnóża szczytu Zvičina w czeskich Sudetach, niedaleko granicy z Polską, natrafili na skarb, który ukryty był w blaszanej skrzynce. Wśród znalezionych przedmiotów znajdowały się złote monety, biżuteria i różne przedmioty osobiste. Wszystko ważyło prawie 4 kg. Złote monety pochodzą z regionu Bałkanów Prawie 600 złotych monet zostało starannie ułożonych w jedenastu liniach i owiniętych w czarny materiał. Obok leżało dziesięć bransolet, mała sakiewka z dodatkowymi monetami, grzebień, łańcuszek i puderniczka. Wszystkie te artefakty trafiły do Muzeum Wschodnich Czech w Hradcu Králové. To jedno z największych czeskich muzeów regionalno-krajoznawczych. Badacze, którzy rozpoczęli analizę przedmiotów odkrytych w Sudetach, przyznali, że rozmiar i wartość tego skarbu bardzo ich zaskoczyły, tym bardziej, że nie są to starożytne przedmioty, lecz pochodzą z lat 20. I 30. XX wieku. – Gdy po raz pierwszy zobaczyłem te serbskie monety, po prostu opadła mi szczęka. To tylko kolejny dowód na to, że podróż do wschodnich Czech jest jednym z najlepszych pomysłów i wciąż jest to fascynujące miejsce pełne tajemnic – powiedział Vojtěch Brádle, numizmatyk z Muzeum Czech Wschodnich. Nie wiadomo, kto ukrył drogocenny skarb Naukowcy ustalają teraz, do kogo mógł należeć ten wyjątkowy skarb, a także dlaczego został ukryty i zakopany. Jedna z hipotez zakłada, że ukrył go Czech, który uciekał przed rozbiorem Czechosłowacji przez nazistowską III Rzeszę w 1938 roku. Obywatel tego kraju mógł mieć osobiste związki z krajami bałkańskimi i być może były to rodzinne pamiątki lub rzeczy przywiezione z Serbii. Inny scenariusz zakłada, że były to skarby ukryte przez Niemców w 1945 roku, którzy wycofywali się z Czechosłowacji. – Możliwe również, że artefakty te ukryto w 1953 roku, gdy w kraju miała miejsce reforma monetarna – twierdzi Brádle. – Trudno powiedzieć, czy było to złoto, które należało do Czechów, Niemców, czy nawet czeskich Żydów. Na pewno możemy stwierdzić, że analiza numizmatyczna ujawniła, iż ​​złote monety nie są czeskiego pochodzenia, ale zróżnicowaną kolekcją, która pochodziła z Francji, Turcji, Belgii, Austro-Węgier, a także z Rumunii, Włoch i Rosji. Miejscem wybicia większości była jednak Serbia – powiedział Petr Grulich, dyrektor Muzeum Czech Wschodnich. Skarb wart miliony Monety na pewno mają olbrzymią wartość, bo wstępne szacunki wskazują, że mówimy o kwocie sięgającej nawet 300 tysięcy euro, czyli ok. 1,2 mln złotych. Badacze uważają jednak, że realna wartość skarbu będzie nieco większa. To informacja szczególnie dobra dla szczęśliwych znalazców, ponieważ zgodnie z czeskim prawem otrzymają 10% wartości znaleziska. – Muzeum Czech Wschodnich rozpocznie teraz konserwację tych niezwykłych artefaktów. Mamy nadzieję, że ostatecznie uda się zaprezentować całą kolekcję szerszej publiczności, oferując namacalne powiązanie z fascynującą i wciąż w dużej mierze nieopowiedzianą historią z przeszłości tego regionu – zadeklarował dyrektor Petr Grulich. W miejscu znaleziska wkrótce mają rozpocząć się badania archeologiczne, które mogą przynieść dodatkowe odkrycia. Źródło: Arkeonews Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Gorączka złota z starożytnym Egipcie. W kopalni dokonano dramatycznego odkrycia
Dwa zestawy metalowych kajdan krępujących nogi odkryli archeolodzy na Pustyni Wschodniej w Egipcie. Do znaleziska doszło na terenie kopalni złota eksploatowanej 2200 lat temu.
Spis treści: Gorączka złota nie ma końca Jak wyglądała praca w kopalni? Groza w Ghozza – złe warunki pracy w kopalni Złoto fascynowało i było cenione przez ludzi od wielu tysięcy lat. Również dzisiaj osiąga rekordowe ceny. Także w starożytności biżuteria i inne przedmioty wykonywane z tego surowca uznawano za szczególnie cenne. Grobowce faraonów egipskich były skąpane w złocie, a najlepszym tego przykładem jest miejsce ostatecznego spoczynku Tutanchamona. Mimo że był niezbyt ważnym władcą, to złota było tam sporo. Na przykład wewnętrzna trumna była wykonana z litego złota i ważyła ponad 110 kg! Gorączka złota nie ma końca Fascynacja złotym kruszcem trwała też w późniejszych okresach trwania cywilizacji egipskiej. Dowodem na to jest odkrycie Francuskiej Misji Archeologicznej na Pustyni Wschodniej, które opublikowano właśnie na łamach czasopisma „Antiquity”. Znalezisko pochodzi z zabudowań towarzyszących kopalni złota na stanowisku archeologicznym Ghozza z czasów ptolemejskich (332–30 p.n.e.), czyli greckiej dominacji w Egipcie. Było to jedno z wielu takich miejsc – w sumie badacze naliczyli 40 kopalń, w których pozyskiwano ten cenny kruszec. – Nowa dynastia, założona przez Ptolemeusza I, potrzebowała złota do finansowania kampanii wojskowych w basenie Morza Śródziemnego, prestiżowych przedsięwzięć za granicą i monumentalnych budowli w Aleksandrii, odzwierciedlających jej potęgę i bogactwo – zauważa autorka artykułu, dr Bérangère Redon z francuskiego Narodowego Centrum Badań Naukowych (CNRS HISOMA). Jak wyglądała praca w kopalni? Francuzi zaczęli wykopaliska w Ghozza w 2020 roku. To najbardziej na północ wysunięta kopalnia złota z czasów ptolemejskich. Funkcjonowała w drugiej połowie III wieku p.n.e. Znajdowała się tam infrastruktura dla górników: domy mieszkalne położone przy wytyczonych traktach, budynki administracyjne, a nawet łaźnie. Część z pracowników otrzymywała nawet wynagrodzenie za swoją ciężką pracę. Wiemy o tym na podstawie zapisków pozostawionych w starożytnych „notesach” w postaci pokrytych pismem potłuczonych naczyń ceramicznych. Groza w Ghozza – złe warunki pracy w kopalni Archeologom udało się uzyskać dowody na przymusową pracę w kopalni złota. W styczniu 2023 r. we wschodniej części górniczej wioski natrafili na dwie pary żelaznych kajdan. W tych zabudowaniach przechowywano i przetwarzano żywność, a składzik węgla drzewnego i duża ilość żużla żelaznego wskazują, że wytwarzano tu lub naprawiano metalowe przedmioty. Pierwsze z kajdan składają się z siedmiu pierścieni i dwóch połączonych ogniw i były starannie ułożone w jamie wykutej w podłodze. Na podstawie wyglądu można stwierdzić, że były one przeznaczone do krępowania kostek więźnia. Drugi zestaw odkryto rozrzucony na podłodze pomieszczenia wraz z innymi żelaznymi przedmiotami. Na kajdany składały się cztery ogniwa i dwa fragmenty obręczy. Takie kajdany powodowały, że chodzenie było możliwe, ale bardzo utrudnione. W ocenie dr Redon ten typ kajdan nie był używany do pętania zwierząt. W tym celu stosowano liny. – Takie znaleziska są rzadkością w zapisie archeologicznym, zwłaszcza w kontekście kopalni. Kajdany z Ghozza są jednymi z najstarszych znalezionych w basenie Morza Śródziemnego, poprzedzając kajdany z późnej epoki żelaza i epoki rzymskiej znalezione w Europie – podkreśla badaczka. Archeolodzy uważają, że jest to wyjątkowe znalezisko, bo nie dość, że rzadkie, to potwierdza opisy zawarte w tekstach z epoki. Na przykład pisarz Agatharchides (II wiek p.n.e.) odnotował, że robotnicy przymusowi faktycznie mieli założone kajdany na nogach i musieli pracować w dzień i w nocy. Kim byli ci ludzie? Zapewne jeńcami wojennymi, skazanymi przestępcami i niewolnikami. Do tej pory archeolodzy przebadali ponad połowę osady górniczej. Wykopaliska będą kontynuowane. Badacze mają nadzieję na poznanie ówczesnych warunków pracy i bytowania starożytnych górników. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Biżuteria ze złota i kamieni szlachetnych. Odkrycie w świątyni w Karnaku
Złote pierścienie, amulety i koraliki, posąg triady bóstw i wiele innych bezcennych przedmiotów odkryli archeolodzy w egipskiej świątyni w Karnaku. Jak na skarb przystało – znajdowały się w naczyniu ceramicznym.
Spis treści: Garniec pełen kosztowności – skarb sprzed 2500 lat Skład skarbu i jego znaczenie Świątynia w Karnaku – to nie pierwszy skarb W jednym z wywiadów znany polski egiptolog prof. Karol Myśliwiec powiedział, że w Egipcie jest jeszcze badań na tysiąc lat. Ekspert się nie myli. Każdego miesiąca znad Nilu docierają do nas nowe informacje o ciekawych znaleziskach. Tym razem szczęście uśmiechnęło się do misji egipsko-francuskiej pracującej w obrębie największego kompleksu świątynnego starożytnego Egiptu – w Karnaku w mieście Luksor. Garniec pełen kosztowności – skarb sprzed 2500 lat Naczynie ceramiczne pełne przedmiotów ze złota i kamieni szlachetnych znaleziono w północno-zachodniej części kompleksu, czyli tej powstałej pod koniec istnienia cywilizacji egipskiej. Wykopaliska przeprowadziły Najwyższa Rada Starożytności (SCA) i Francuskie Narodowe Centrum Badań Naukowych (CNRS). Eksperci nie mają wątpliwości, że artefakty powstały w czasach panowania XXVI dynastii, czyli w latach 664-525 p.n.e. To wówczas w Egipcie panowała dynastia saicka, która rządziła z miasta Sais w Delcie Nilu. Był to okres odzyskania niepodległości, bo pierwszy władca tej dynastii Psametych I wyzwolił kraj spod jarzma władców asyryjskich i kuszyckich. Skład skarbu i jego znaczenie – Jest to bardzo ważne odkrycie, ponieważ pozwala lepiej zrozumieć historyczny rozwój świątyń w Karnaku w pierwszym tysiącleciu przed naszą erą – nie kryje entuzjazmu Mohamed Ismail Khaled, sekretarz generalny SCA. Co prawda naczynie ceramiczne, w którym umieszczono precjoza, było pęknięte, ale jednak kompletne. Z kolei artefakty zachowały się świetnie. Na skarb składają się: pierścienie wykonane ze złota, małe złote amulety, posąg triady starożytnych egipskich bóstw: Amona, Mut i Chonsu, złote i pozłacane paciorki, artefakty z kamieni szlachetnych. Po konserwacji zabytki trafią do Muzeum Luksorskiego, gdzie zostaną wystawione na widok publiczny. Zabytki odkryto obok licznych, masywnych konstrukcji wykonanych z cegły mułowej – przekazał szef misji ze strony francuskiej, Jérémy Hourdin. Nie znamy jednak dokładniejszych informacji i nie wiemy, jaki był charakter tego depozytu. Miejsce znaleziska to zapewne zaplecze produkcyjne lub magazynowe kompleksu świątynnego w początkach XXVI dynastii. Kompleks ten istniał bardzo długo. Szacuje się, że w II tysiącleciu na rzecz świątyni p.n.e. pracowało nawet 80 tys. osób! Wykopaliska prowadzone są w tym miejscu w związku z adaptacją terenu pod ruch turystyczny. Do tej pory udało się poprawić przebieg ścieżki dla zwiedzających i odnowić oświetlenie. Świątynia w Karnaku – to nie pierwszy skarb W 1903 roku francuski archeolog Georges Legrain natknął się w Karnaku na olbrzymią skrytkę z zabytkami zakopaną pod ziemią. Wydobyto 17 tysięcy zabytków, w tym ponad 700 posągów. Skrytki nie udało się zbadać w całości, bo utrudnił to wysoki poziom wód gruntowych. Dlaczego powstał ten skarbiec? Archeolodzy uważają, że były to przede wszystkim posągi ufundowane przez osoby prywatne w charakterze wotum. W drugiej połowie I tysiąclecia p.n.e. niemal całkowicie zatarasowały drogę procesyjną. Dlatego postanowiono zrobić generalne porządki – trafiły do dołu. Miejsce to łatwo znaleźć – przewodnicy prowadzą tam niemal zawsze, bo markuje je wielki kamienny żuk skarabeusz. Jego obiegnięcie ma zagwarantować spełnienie najskrytszych marzeń. Tak w każdym razie twierdzą współcześni przewodnicy, ale brak na to dowodów w egipskich tekstach. Źródło: Ministerstwo Turystyki i Starożytności Egiptu Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Rzymski zamek z litego złota. Unikatowe odkrycie poszukiwacza skarbów
Miniaturowy złoty zamek, mniejszy nawet od monety jednogroszowej, odkrył archeolog-amator w Niemczech. Znalezisko ma 1600 lat i jest absolutnym unikatem.
Spis treści: Maleńki zamek – o wielkiej wartości Co wiemy o spektakularnym złotym zabytku? Miniaturowy zamek – piękny, ale też funkcjonalny Dostęp do detektorów metali spowodował, że wiele cennych skarbów odkrywanych jest nie tylko przez archeologów, ale też pasjonatów. Z wykrywaczami przemierzają pola uprawne i natykają się na obiekty sprzed setek albo tysięcy lat. Tym razem szczęście uśmiechnęło się do licencjonowanego poszukiwacza, Constantina Frieda, który w Petershagen-Frille na pograniczu Dolnej Saksonii i Nadrenii Północnej-Westfalii trafił na znalezisko życia. Pasja pchnęła go do podjęcia studiów archeologicznych, chociaż na co dzień zajmuje się zupełnie czymś innym. Maleńki zamek – o wielkiej wartości Fried natknął się wśród pól uprawnych na maleńki złoty obiekt. Jego dostrzeżenie ze względu na rozmiary mogło być wyzwaniem. Ale przedmiot lśnił, gdyż wykonany jest z litego złota. Znalezisko zgłosił to regionalnych służb, które nadzorują dziedzictwo archeologiczne. – Nie mogłem w to uwierzyć, kiedy wziąłem znalezisko do ręki, ponieważ takie rzymskie zamki są zwykle znacznie większe i wykonane z żelaza lub z brązu – wspomina Constantin Fried. Zamek wykonano w III lub IV wieku naszej ery. Jego wymiary to 1,2 na 1,1 cm. Oznacza to, że jest nawet mniejszy od monety jednogroszowej (jej średnica to 1,55 cm). Mechanizm wykonano w warsztacie na obszarze rzymskiej prowincji i jest podobny do zamków pełnowymiarowych. Zapewne chronił zawartość szkatuły na biżuterię. – Złoty zamek jest całkowicie unikatowy w Europie i jest do tej pory najbardziej wysuniętym na północ znaleziskiem tego typu w Niemczech – powiedział prof. Michael Rind, dyrektor działu archeologii Landschaftsverband Westfalen-Lippe. Czy takich przedmiotów było więcej w tym rejonie? Trudno to dzisiaj ustalić, jednak zważywszy na niewielkie rozmiary samego mechanizmu, podobne zabytki mogły po prostu zostać przeoczone lub zniszczone. Co wiemy o spektakularnym złotym zabytku? Zdaniem badaczy, miniaturowy zamek mógł trafić do Westfalii w wyniku wymiany handlowej lub szkatuła, której był częścią, została zrabowana. – Być może członek lokalnej elity przywiózł ten niezwykły klejnot do domu, jako pamiątkę lub prezent po powrocie z rzymskiej służby wojskowej – powiedział prof. Rind. Czy zamek trafił do dzisiejszych Niemiec wraz z pojemnikiem? Nie jest to jasne. Nawet sam w sobie mógł być traktowany jako interesujący element biżuterii. Archeologów ciekawił mechanizm w środku zamka. Standardowe badanie rentgenowskie nie dało jednak odpowiedniego wglądu. Lepszym rozwiązaniem okazała się trójwymiarowa radiografia neutronowa. – Już wcześniej często korzystaliśmy z takich badań w kontekście archeologicznym, zwłaszcza w przypadku obiektów metalowych. Była to dla nas ekscytująca okazja do wykorzystania tej metody w sposób interdyscyplinarny. Uzyskaliśmy doskonałe wyniki – mówi dr David Mannes z Instytutu Paula Scherrera w Villingen w Szwajcarii. Miniaturowy zamek – piękny, ale też funkcjonalny Na trójwymiarowych zobrazowaniach widać wewnątrz zamka nity, „sprężynę” i inne drobne elementy. Również wykonano je ze złota. Są jednak uszkodzone, co może wynikać z prób otwarcia zamka jeszcze w starożytności. Oznacza to, że mechanizm ten działał 1600 lat temu – nie był to tylko symboliczny przedmiot. Teraz naukowcy odtworzyli podobny zamek, ale w skali 4:1, tak by można było zaprezentować mechanizm działania szerszej publiczności. Pomocne w tym przedsięwzięciu były inne podobne zamki pochodzące z czasów starożytności. – To niezwykłe znalezisko z Petershagen dowodzi wysokiego poziomu rzemiosła rzymskiego kowalstwa artystycznego i ślusarstwa – uważa archeolożka dr Barbara Rüschoff-Parzinger z LWL. Gdy wykonano zamek, nie znano szkieł powiększających, które byłyby przy takim zadaniu bardzo pomocne. Do odkrycia zabytku doszło w 2023 roku, ale jego opracowanie i przygotowanie repliki zajęło trochę czasu. Wszystkie ustalenia i zabytek po raz pierwszy zaprezentowano w styczniu br. w czasie konferencji prasowej w Münster. Źródło: LWL Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Nie wszystko złoto, co złote. Ludzie je fałszowali, by pokazać, że są bogaci
Rzadki kruszec decydował o prestiżu. Kiedy ludzie zaczęli go fałszować? Grupa archeologów kierowana przez dr Miljanę Radivojević z McDonald Institute for Archaeological Research na uniwersytecie w Cambridge uważa, że uchwyciła początek tego fenomenu.
Spis treści: Jak podrabiano złoto Zapotrzebowanie na złoto zachęciło do fałszerstw? Specjaliści od podróbek Co ciekawe, być może to właśnie chęć imitacji rzadkiego kruszcu, a nie pozyskania wytrzymałego surowca na narzędzia i broń, była impulsem do rozwoju starożytnej metalurgii! Najstarsze stopy świata to mieszanina miedzi, cyny oraz arsenu. Naukowcy postanowili je odtworzyć w laboratorium, mieszając metale w różnych proporcjach. Zrobili to, aby dowiedzieć się, jak w rzeczywistości wyglądały przedmioty wykonane ze stopów tysiące lat temu. Dlaczego? Stopy miedzi silnie się utleniają. Metalowe zabytki znajdowane dzisiaj przez archeologów mają zupełnie odmienny kolor od oryginalnego. Obecnie zazwyczaj są matowe, zielonoszare lub zielonobrązowe. Jak podrabiano złoto Badacze stworzyli 64 próbki o różnych proporcjach miedzi, arsenu i cyny. Okazało się, że dodanie do miedzi około 5% (wagowo) cyny zmienia odcień metalu z czerwonego na jasnoróżowy, powyżej 8% kolor staje się złocisty. Złoty odcień utrzymuje się do ok. 20% zawartości cyny w stopie, a przy ok. 25–30% metal przybiera barwę srebrzystą. Stopy łączące w sobie miedź, cynę z niewielką (poniżej 5%) domieszką arsenu mają różne odcienie złotego koloru; niewielka domieszka arsenu ułatwia wyeliminowanie różowego i czerwonego odcienia miedzi. Dzięki temu eksperymentowi badacze ustalili, że przedmioty wykonane z takich stopów trudno było w starożytności odróżnić od złotych. Naukowcy porównali następnie skład wytworzonych przez siebie próbek ze składem chemicznym najstarszych znanych obiektów ze stopów miedzi z cyną i arsenem. Kilkanaście takich przedmiotów z V tysiąclecia p.n.e. znamy z rejonu Bałkanów. Najsłynniejszy wśród nich to fragment metalowej folii z Pločnik na terenie dzisiejszej Serbii, datowany na ok. 4650 p.n.e. Okazało się, że w jej skład wchodzi 11,7% cyny i śladowe ilości arsenu (ok. 0,03%). Chociaż dzisiaj folia jest matowa zielonobrązowa, pierwotnie miała prawdopodobnie ciepły złoty kolor i odznaczała się wysokim połyskiem. Zdaniem badaczy służyła do owinięcia glinianego naczynia, które dzięki temu zabiegowi imitowało złoty wyrób. Pozostałe przedmioty pochodzące z tego okresu z Bałkanów i wykonane ze stopów miedzi mają podobny skład chemiczny. Zawierały od 6 do 12% cyny i poniżej 1% arsenu. Wszystkie miały więc złoty kolor i połyskiwały. Różniły się więc bardzo od produkowanych wówczas przedmiotów z czystej miedzi o kolorze czerwonawym lub różowym. Zapotrzebowanie na złoto zachęciło do fałszerstw? Skąd pomysł, że najstarsze przedmioty ze stopów miedzi miały imitować wyroby ze złota? Otóż pojawiają się one dokładnie w tym samym okresie, co najstarsze znane obiekty z prawdziwego złota, które archeolodzy odkryli w grobach na cmentarzyskach znajdujących się w Warnie i Durankulak w Bułgarii. Przedmioty z metalu w egzotycznym złotym kolorze były bardzo rzadkie i służyły do podkreślania społecznej pozycji. Niewykluczone więc, że kiedy wśród ówczesnych elit pojawiło się zapotrzebowanie na złoto, obrotni pradawni metalurgowie wynaleźli sposób na fałszowanie szlachetnego metalu. Kto nie mógł zdobyć prawdziwego kruszcu, mógł się wtedy zadowolić jego imitacją. Hipotezę tę wydaje się potwierdzać fakt, że przedmioty z podróbek złota były równie rzadkie jak te z prawdziwego metalu. Dotychczas znamy ich z rejonu Bałkanów z V tysiąclecia p.n.e. zaledwie piętnaście. Imitacja złota była dostępna tylko niewielu osobom stojącym na szczycie drabiny społecznej. Wyroby z miedzi produkowano zaś masowo – do dnia dzisiejszego z tego rejonu i okresu archeolodzy wydobyli ich już prawie 5 ton! Specjaliści od podróbek Co ciekawe, badacze na podstawie analizy śladowych pierwiastków zawartych w najstarszych stopach ustalili, że najprawdopodobniej wykorzystany do ich produkcji metal pochodził z jednego regionu, z jednego lub zaledwie kilku bardzo podobnych do siebie geologicznie depozytów. Być może mieszkańcy tego terenu wyspecjalizowali się więc w podróbkach złota. Produkcja przedmiotów ze stopów miedzi, cyny i arsenu skończyła się na Bałkanach pod koniec V tysiąclecia p.n.e. Zbiega się to w czasie z upadkiem kultur produkujących i wytwarzających złote przedmioty na terenie Bułgarii. Archeolodzy ciągle nie wiedzą, dlaczego tak się stało. Stopy miedzi i cyny pojawiły się znowu dopiero ok. 1500 lat później, powtórnie „wynalezione” na terenie Bliskiego Wschodu. Wówczas jednak z pewnością wytwarzano je ze względów praktycznych – miedź zmieszana z cyną jest twardsza niż czysty pierwiastek – i na masową skalę.
Złote figury odkryte przez polskich archeologów. Można je zobaczyć w największym muzeum Egiptu
W kraju faraonów otwarto w końcu dużą część Wielkiego Muzeum Egipskiego w Gizie. Na ekspozycjach można zobaczyć spektakularne zabytki, odkryte przez polskich archeologów. Wśród nich są złote figury sprzed ponad 5 tysięcy lat.
Spis treści: Polscy archeolodzy w Egipcie. Sporo ważnych odkryć Złote figury z Tell el-Farcha. Czym były? Depozyt wotywny z Tell el-Farcha Wielkie Muzeum Egipskie (ang. Grand Egyptian Museum), zgodnie z nazwą, jest jednym z największych muzeów na świecie. Położone jest nieopodal trzech ikonicznych piramid w Gizie, w tym piramidy Cheopsa. Jego budowa rozpoczęła się w 2005 roku. W końcu w październiku tego roku otwarto dużą część ekspozycji. W budynku znajdzie się ponad 100 tysięcy artefaktów. Szczególną uwagę zwracają złote figurki odkryte przez badaczy znad Wisły. Polscy archeolodzy w Egipcie. Sporo ważnych odkryć Polscy badacze przeszłości na stałe rozpoczęli badania w Egipcie w połowie XX wieku za sprawą prof. Kazimierza Michałowskiego. Każdego roku dokonują ważnych odkryć. Niektóre z nich są spektakularne i elektryzują szersze grono odbiorców. Tak też było ze znaleziskiem dokonanym przez misję z Muzeum Archeologicznego w Poznaniu i Instytut Archeologii UJ w Krakowie 18 lat temu. Archeolodzy badający osadę sprzed 5 tysięcy lat w Delcie Nilu w Tell el-Farcha natknęli się wówczas na wiele fragmentów złotych folii. Dzięki żmudnej rekonstrukcji odtworzono z nich dwa złote posążki ukazujące mężczyzn – o wysokości 60 i 30 cm. Blaszki były połączone złotymi nitami. Do dziś zachowało się 140 z nich. Pierwotnie rdzenie figur były wypełnione drewnem. Są to najstarsze złote figury znane ze starożytnego Egiptu. I to właśnie m.in. te obiekty można zobaczyć na nowej wystawie w Wielkim Muzeum Egipskim. Złote figury z Tell el-Farcha. Czym były? Jak wyjaśnia National Geographic Polska jeden z szefów ekspedycji do Tell el-Farcha prof. Krzysztof Ciałowicz z UJ (współkierownikiem jest dr Marek Chłodnicki z Muzeum Archeologicznego w Poznaniu), złote figurki odkryto w warstwie datowanej na ok. 3200 lat p.n.e. razem z wielkimi i perfekcyjnie wykonanymi krzemiennymi nożami (też są na wystawie w Gizie). W jego ocenie posążki powstały jednak 100–200 lat wcześniej. Są zatem starsze od pierwszych piramid egipskich o dobre kilkaset lat. Oczy figur wykonano z lapis-lazuli. Był to surowiec sprowadzony wówczas z Afganistanu. Fakt ten świadczy o szerokich kontaktach handlowych już u zarania cywilizacji na Bliskim Wschodzie. – Byliśmy bardzo zaskoczeni [tym odkryciem – przyp. red.]. Jednak zorientowaliśmy się natychmiast, co to było, ponieważ twarz jednej z figurek, dłonie i stopy zachowały się bardzo dobrze – wspomina prof. Ciałowicz. A czym były te złote figury i jaka była ich funkcja? – Początkowo sądziliśmy, że mogą przedstawiać prahistorycznego władcę i jego syna. Obecnie bardziej skłaniamy się do twierdzenia, że ukazano tą sama osobę w trakcie ceremonii odrodzenia tzw. święta sed, obchodzonego co najmniej od połowy IV tysiąclecia p.n.e., a potem regularnie przez większość faraonów z reguły w 33. rocznicę objęcia tronu – mówi prof. Ciałowicz. Depozyt wotywny z Tell el-Farcha Na wystawie w Wielkim Muzeum Egipskim jest więcej artefaktów odkrytych w Tell el-Farcha. To na przykład zbiór obiektów z depozytu wotywnego z czasów dynastii 0 i początków panowania pierwszych faraonów, czyli z 3200–3100 lat p.n.e. W jednej z kaplic znajdowało się naczynie ceramiczne z kilkudziesięcioma figurkami wykonanymi z kłów hipopotama. Posążki ukazywały ludzi, zwierzęta i fantastyczne stwory. Niektóre z zabytków są unikatowe w sztuce egipskiej. Uwagę zwraca kilkanaście figurek ukazujących osoby niskorosłe, mężczyznę odzianego w płaszcz czy kotowatego drapieżnika z kobiecymi piersiami i głową sokoła. Badania w Tell el-Farcha ciągle trwają. Naukowcy dowiadują się coraz więcej na temat Egiptu w momencie kształtowania się tej fascynującej starożytnej cywilizacji. Przy okazji od czasu do czasu napotykają na spektakularne znaleziska. Szerokim echem odbiło się też zlokalizowanie w Tell el-Farcha jednych z najstarszych na świecie browarów. Produkowany tam trunek był jednym z podstawowych produktów żywnościowych, a zawartość alkoholu w nim była niska. Źródło: National Geographic Polska. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Twierdził, że potrafi zamienić piasek w złoto. Udało mu się nabrać samego Himmlera, szefa SS
Inżynier Karl Malchus tuż przed wybuchem II wojny światowej przekonał Reichsführera SS Himmlera, że potrafi zamienić piasek w złoto. Jak ten genialny hochsztapler wystrychnął na dudka drugą osobę w Rzeszy?
W tym artykule: 50 gramów złota z tony piasku III Rzesza potrzebowała pieniędzy Laboratorium w Dachau Fałszerstwo zdemaskowane Więzień specjalny Karl Malchus Demoniczny złoty pierwiastek Odpowiednia wiedza pozwalała oszukać nazistów Kolejna ofiara złotej gorączki Wrzesień 1937 r. Zakład złotniczy Karla Bluma przy Lilienstraße 34 w Monachium. Mężczyzna średniego wzrostu o pełnej twarzy i rudawej bródce odrywa właściciela od pracy. „Przepraszam bardzo, panie Blum, ale chciałbym obarczyć pana sprawą niecierpiącą zwłoki. Czy mógłby pan sprawdzić, czy ten piasek jest złotonośny?”. Nieznajomy tłumaczy, że piasek otrzymał od kolegi z Kanady, który chciałby go eksportować do Niemiec, aby wspomóc III Rzeszę. Blum nie dowierza, ale bierze się do pracy. Wkrótce przeciera oczy ze zdziwienia. Pod mikroskopem widzi złote kuleczki. W ciągu kolejnych dni Blum przeprowadził jeszcze kilka prób – zawsze z tym samym rezultatem. Przyciśnięty do muru nieznajomy stwierdził, że piasek pochodził nie z Kanady, lecz z rzeki Amper w pobliżu Prittlbach. Karl Blum nie chciał pakować się w kłopoty. O wizycie nieznajomego zawiadomił policję kryminalną, a sam zaczął prowadzić szczegółowy dziennik „sprawy Malchusa”, który przetrwał wojnę. 50 gramów złota z tony piasku 18 grudnia 1937 roku. Hotel Cztery Pory Roku w Monachium. Reichsführer SS Heinrich Himmler chodzi po pokoju w tę i z powrotem. Przed chwilą pod mikroskopem zobaczył coś, co mogło zmienić przyszłość III Rzeszy. „Czy to naprawdę czyste złoto?” – pyta z niedowierzaniem, oglądając preparat sporządzony z piasku z rzeki Amper. Inżynier Karl Malchus, odkrywca złoża, przytaknął. Chwilę wcześniej gorliwie zapewniał: „Sprawa jest pewna! Proszę się pozbyć wątpliwości. Gwarantuję to moją krwią – osiągniemy 50 gramów [złota] z tony [piasku]!”. Czarownice bardzo interesowały nazistów. Dlaczego tajny dział SS studiował procesy o czary? W 1945 r. Polacy odkryli w pałacu w Sławie tajemnicze archiwum. Okazało się, że kryło sekretną broń szefa SS Heinricha Himmlera wyciągniętą z inkwizytorskich szaf. W końcu Reichsführer podejmuje decyzję. Podchodzi do Malchusa i towarzyszącego mu złotnika Karla Bluma, który przygotował preparat: „Otrzymacie wszelkie wsparcie, którego potrzebujecie! Ale zaznaczam, zajmę się osobiście tym, kto mnie oszuka. Nie potrzebuję do tego pomocy państwa”. Jednocześnie Himmler obraca się w kierunku obecnego na spotkaniu SS-Gruppenführera Oswalda Pohla (późniejszego Obergruppenführera) i pokazuje gest, który mógł oznaczać tylko jedno: śmierć. Himmler nie rzucał słów na wiatr. Reichsführer zlecił Pohlowi zorganizowanie laboratorium dla Malchusa. Powstało w Dachau. Jednak nie w obozie koncentracyjnym, ale obok – w obozie ćwiczeniowym SS. Znajdowały się tam firmy podlegające SS, m.in. Loibl GmbH, produkująca odblaski do rowerów. Jej dyrektor Hauptsturmführer Anton Loibl, były szofer Hitlera, miał być jedną z osób nadzorujących projekt Malchusa. Sam pomysłodawca został urzędnikiem osobistego sztabu Reichsführera. Podobną posadę wraz z pensją 400 RM [1 RM= 2,49 dolara; robotnik zarabiał w tym czasie ok. 160 RM miesięcznie] zaproponowano Blumowi. Choć złotnik odmówił, musiał dalej pracować przy projekcie. „Wycofanie się ze sprawy było niemożliwe, ponieważ można było od razu pomyśleć, że chcę sabotować przedsięwzięcie” – zanotował. Naziści nie szczędzili pieniędzy na projekt. Kilkaset tysięcy marek to w przybliżeniu budżet biznesu Malchusa (za pierwsze zakupy odczynników Malchus i Blum zapłacili 700 RM, wyposażenie nowego laboratorium Bluma kosztowało 150 tys. RM). Dlaczego prominenci III Rzeszy zdecydowali się zainwestować spore pieniądze niemal w ciemno? Zawartość złota – a więc i zysk – deklarowana przez Malchusa (50 g w tonie) była wprost astronomiczna. III Rzesza potrzebowała pieniędzy Eksperymenty Bluma wykazywały skromniejsze, ale dalej pokaźne, 4–12 g. „Biorąc pod uwagę ówczesną wartość złota i wielkość jego wydobycia, eksploatacja złóż, z których Malchus dostarczał próbki, musiałaby być opłacalna, pod warunkiem że złoża takie rzeczywiście istniały – tłumaczy dr Maciej Madziarz z Instytutu Górnictwa Politechniki Wrocławskiej. – Warto przypomnieć, że 40 proc. ilości złota w dziejach ludzkości wydobyto w ciągu ostatnich 30 lat, a 85 proc. od roku 1900. Dopiero w latach 60. XX w. opracowano technologię umożliwiającą opłacalne odzyskiwanie złota z rud o zawartości niższej niż 3g, zaś w początkach lat 90. zawartość złota w urobku kopalń podziemnych wynosiła ok. 5–6 g na tonę”. Co więcej, nie można wykluczyć złotonośności rzeki Amper. „Okruchowe złoża złota występują bowiem właśnie w osadach piaszczysto-żwirowych rzek, gdzie ziarna złota nanoszone i deponowane były przez wodę w wyniku erozji jego złóż pierwotnych (np. eksploatowane historycznie w okolicach Legnicy, Złotoryi i Płóczek złoża okruchowe doliny rzeki Kaczawy)” – komentuje dr Madziarz. Malchus ze swoim „złotonośnym pomysłem” był dla nazistów darem niebios. III Rzesza desperacko potrzebowała pieniędzy na przygotowania do wojny. Suma wydatków na zbrojenia i utrzymanie armii w roku budżetowym 1938/1939 wyniosła 18,4 mld marek (58 proc. wydatków!). Na posiedzeniu Rady Obrony Rzeszy 18 listopada 1938 r. Hermann Göring przyznał, że „położenie finansowe Rzeszy jest bardzo napięte”. Od 1936 r. wdrażano w życie plan czteroletni zakładający m.in. bezprecedensowy rozwój armii. Dewizy i rezerwy złota były potrzebne przede wszystkim na sprowadzenie z zagranicy surowców m.in. rudy żelaza, wolframu i manganu do hartowania stali, ropy oraz kauczuku. Operacja Barbarossa to decydujące starcie II wojny światowej. Celem była totalna zagłada przeciwnika Największa wojskowa operacja w dziejach. Miliony żołnierzy z obu stron, setki tysięcy wojskowego sprzętu i tylko jeden cel – totalne zwycięstwo i totalna zagłada przeciwnika. Tak wygląda.. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/operacja-barbarossa-fot-universal-history-archive-universal-images-group-via-getty-images-99ff10c.jpg" width="938" height="579" alt="Operacja Barbarossa (fot. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" title="Operacja Barbarossa (fot. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" /> Pomysł, aby pieniądze uzyskać z wydobywanego złota, nie był nowy. Po I wojnie zdobywca Nagrody Nobla w dziedzinie chemii prof. Fritz Haber proponował, aby reparacje spłacać kruszcem pozyskanym z wody morskiej. Jego badania zakończyły się jednak fiaskiem. 30-letni Malchus nie był więc nowatorem. Jego dobre zamiary uwiarygodniała opowieść, że uciekł z Wielkiej Brytanii, by przekazać rodakom tajemnice wytopu nowego typu stali, nad którą tam pracował. Laboratorium w Dachau Laboratorium rozpoczęło działalność w styczniu 1938 r. „Malchus sam nie pracuje – zanotował Blum. – Ze swoją potężną teczką na dokumenty pod ręką wydaje mi tylko polecenia”. Metodę chemicznego odzysku złota z piasku na skalę przemysłową opracował więc nie Malchus, lecz Blum... Okazało się, że „inżynier” nie potrafił wykonać nawet rysunku technicznego! Zgodnie z sugestią Bluma na miejscu zbudowano wieżę pojemności 6 m. W środku znajdował się wodny roztwór cyjanku potasu. Do wieży wprowadzano zmielony piasek, a jej zawartość była nieustannie poruszana przez dysze ze sprężonym powietrzem. Po paru dniach roztwór miał przepływać przez drewniane kadzie z wiórami cynkowymi. „Pomysł Bluma, choć nie nowatorski, sprawdziłby się w praktyce – zapewnia dr Ewa Rudnik z Wydziału Metali Nieżelaznych Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie. – Obecnie ługowanie złota prowadzi się rozcieńczonymi roztworami cyjanku sodu w obecności powietrza. W tych warunkach następuje utlenienie metalicznego złota tlenem i powstają trwałe kompleksy cyjankowe”. W uproszczeniu: cyjanek „wybija” złoto z piasku i tworzy z nim związek. Teraz należy uwolnić złoto od tego trującego towarzystwa. I właśnie do tego potrzebne były kadzie z cynkiem. Zachodzi w nich proces cementacji, który – jak wyjaśnia dr Rudnik – „polega na wytrącaniu się metalicznego złota na powierzchni cynkowych granulek, a cynk przechodzi do roztworu w postaci kompleksów cyjankowych”. A więc otrzymujemy złoty szlam zanieczyszczony wiórami cynkowymi. Teraz wystarczy polać szlam kwasem siarkowym, który rozpuszcza cynk, ale nie złoto. Efekt: „proszek złota dużej czystości”. Gdy Blum przeprowadzał eksperymenty z piaskiem, Malchus bynajmniej nie próżnował. Wkrótce oznajmił, że w pobliżu Dachau znalazł ropę naftową! Jednak ropa okazała się... zwykłą wodą bagienną. Nie zniechęciło to inżyniera do dalszych poszukiwań. Wkrótce oświadczył: „Piasek z rzeki jest nie tylko złoto-, lecz i platynonośny!”. W dostarczonej przez niego próbce piasku faktycznie połyskiwały platynopodobne drobinki. „To nie platyna, ale opiłki żelaza z metalowych kul młyna!” – orzekł Blum. Poprosił o magnes i... drobinki „platyny” natychmiast się do niego przyczepiły. Fałszerstwo zdemaskowane Po historii z platyną Blum stał się podejrzliwy. Zorganizował więc eksperyment, którym inżynier miał jedynie dyrygować z drugiego pokoju i niczego nie dotykać, by zapobiec ewentualnym fałszerstwom. W pewnym momencie przeprowadzający wytop Blum odwrócił się, by napić się soku. Gdy ponownie zajrzał do tygla, zauważył spalający się tam brązowy papier pakowy. Na życzenie Malchusa wrzucił go tam brat Antona Loibla. „Nie ma nic łatwiejszego niż za pomocą takiego niewinnie wyglądającego papieru przeszmuglować do tygla złoto” – tłumaczył Blum. „Wystarczyło nasączyć papier związkami złota. Przykładowo roztwory chlorku złota mają brunatne zabarwienie, a sam chlorek ulega rozkładowi z wydzieleniem złota metalicznego już w temperaturze ok. 260 stopni” – potwierdza obawy złotnika dr Rudnik. Nic dziwnego więc, że pod koniec eksperymentu Blum zobaczył w preparacie złoto. Claus von Stauffenberg niemal zabił Hitlera. O Polakach pisał, że jesteśmy motłochem Mija 80 lat od zamachu na Hitlera w Wilczym Szańcu. Czy zamachowiec był tak szlachetny jak w filmie „Walkiria” z Tomem Cruisem? Poznaj niełatwą prawdę o Clausie von Stauffenbergu. Wkrótce odszedł z projektu. Nie chciał brać udziału w badaniach, które jego zdaniem były sfingowane. SS jednak o nim nie zapomniało. Pod koniec stycznia 1939 r. naziści, którzy w międzyczasie sami nabrali podejrzeń co do uczciwości Malchusa (ale przez rok pozwolili mu spokojnie pracować i wypłacali pensję!), poprosili złotnika, by zdemaskował swego byłego kolegę. Blum zorganizował dla esesmanów specjalny pokaz w Dachau. „Panowie, uwaga, trujący gaz!” – krzyknął w pewnym momencie. Obecni w laboratorium natychmiast odwrócili się od stołu, na którym złotnik przygotowywał substancje do wytopu piasku. Wybuch nastąpił, gdy złotnik zmieszał biały i szary proszek, który miał być katalizatorem. Gdy esesmani dochodzili do siebie po eksplozji, Blum rozsypał nad przygotowanym piaskiem sól złota, którą ukrył w buteleczce w kieszeni. Obserwatorzy nic nie zauważyli ze względu na podobną barwę obydwu substancji. Ku ich zdziwieniu, pod koniec eksperymentu uzyskano 12,5 g czystego złota (choć użyto jedynie 9,6 g katalizatora). Blum na oczach esesmanów zademonstrował zasadę działania złotego szwindlu, który według niego wymyślił Malchus. Sporządzono raport dla Berlina. Blum mógł czuć się usatysfakcjonowany. Zdemaskował oszusta. A przynajmniej tak mu się wydawało. Tymczasem stało się zupełnie inaczej. „[W Berlinie] nie uwierzyli, że to szwindel. Uznano hokus-pokus za prawdę” – wkrótce złotnik nie mógł nadziwić się głupocie włodarzy III Rzeszy. Jego eksperyment uznano za... dowód prawdziwości prac Malchusa! Inżynier – zamiast zawiesić – wznowił prace. Wkrótce jednak zmienił się jego status. Więzień specjalny Karl Malchus We wrześniu 1939 r. do mieszkania Malchusa załomotało 4 funkcjonariuszy gestapo. Chorego (tak zeznawał Malchus, ubiegając się po wojnie o status pokrzywdzonego przez III Rzeszę) przewieziono do celi w Wittelsbacher Palais w Monachium. Po 6–7 tygodniach trafił do Dachau. Tym razem jako więzień. „Po moim uwięzieniu [w Dachau] już po kilku dniach musiałem wznowić próby w laboratorium” – tłumaczył w zeznaniu w 1949 r. Nie wiadomo, czy Malchus trafił do obozu, bo Himmler chciał wywrzeć na nim presję, by inżynier przyspieszył eksperymenty, czy zgubiła go zbytnia pazerność. Chciał bowiem niezależnie od swego protektora sprzedać pewnemu przemysłowcowi superwytrzymałą stal (nazwaną Diana), nad którą rzekomo prowadził prace w Anglii. Malchus nie był traktowany jak zwykły więzień. Przede wszystkim mieszkał w celi w areszcie, a nie w baraku. „Malchus był więźniem obozu w Dachau od 16 grudnia 1939 r. do 23 marca 1940 r. – opowiada dr Dirk Riedel z KZ-Gedenkstätte Dachau. – Mniej więcej w tym samym czasie – od 27 września 1939 r. do 18 lutego 1940 r. – Theodor Eicke przeprowadzał ćwiczenia z SS-Totenkopfverbände i większość osadzonych została przetransportowana do Flossenburga i Mauthausen. W obozie zostało ok. 100 więźniów. Malchus był jedynym więźniem, którego przyjęto w tym czasie do Dachau, i to pokazuje, że SS miało wobec niego specjalne zamiary” – podkreśla. Zamki Dolnego Śląska. Jaka jest ich historia i jakie tajemnice kryją? Zamki Dolnego Śląska odzyskują blask. I otwierają się na turystów. Dzięki temu w luksusie zarezerwowanym kiedyś dla błękitnokrwistych mogą pławić się dziś zwykli śmiertelnicy. Hochsztapler nie był bity, lecz – jak sam twierdził – „popychany i nadeptywany”. „Pewnego dnia jeden z dwóch towarzyszących mi esesmanów uderzył mnie pistoletem w tył głowy” – zeznawał. Przewrócił się i stracił trzy zęby. Komuś musiało jednak zależeć na więźniu, bo natychmiast zmieniono strażników. Mimo to po pobycie w Dachau z Malchusa została „skóra i kości” – jak wspominał strażnik Karl Minderlein 29 listopada 1949 r. Ale inżynier przeżył. „Wypuszczono go, aby po dobroci wyciągnąć od niego jego tajemnicę” – uzasadniał zwolnienie Malchusa Minderlein. Obiecane złoto nigdy się jednak nie zmaterializowało. Demoniczny złoty pierwiastek Naziści wybili sobie z głowy cenny kruszec z Dachau dopiero w grudniu 1940 r.„Panie Blum, na rozkaz rządu mam się z panem podzielić informacją, że sprawa rozwiązała się tak, jak pan przed laty przewidział” – poinformował telefonicznie złotnika Loibl. Esesmani już wcześniej podczas prywatnych rozmów z Blumem wspominali, że Malchus w trakcie eksperymentów używał czarnego proszku, ale stanowczo zabronił mówić o tym współpracownikowi. „Malchus mógł dodawać do wytopu np. siarczek złotawy (brunatnoczarny) lub tlenek złotowy (brunatny) – oba rozkładają się w podwyższonej temperaturze z wydzieleniem proszku złota” – tłumaczy dr Rudnik. Blum orzekł: „Ten proszek to rozwiązanie całej zagadki!”. „Jedynie osoby pracujące na co dzień ze złotem są odporne na jego magiczne działanie” – tłumaczył sukces hochsztaplera złotnik. Himmler był wręcz „zaczarowany”, gdy oglądał drobinki złota w preparacie przygotowanym przez Bluma. „Demoniczne działanie złotego pierwiastka” widać było również na twarzach Pohla i innych esesmanów obecnych na spotkaniu w hotelu. A jeśli dodać do tego pseudonaukowy bełkot, którym uraczył Malchus nazistów, powstaje mieszanka, której trudno się oprzeć. Nie należy też zapominać o finansowych potrzebach III Rzeszy. Nic dziwnego, że naziści odebrali Malchusa jako wysłannika niebios. Odpowiednia wiedza pozwalała oszukać nazistów „Przygotowanie roztworu kwasu chlorozłotowego, jednej z substancji, którą mógł posłużyć się Malchus, nie jest skomplikowane – zapewnia dr Rudnik. – Związek ten łatwo ulega rozkładowi z wydzieleniem złota”. Żeby oszukać nazistów, wystarczyła więc odrobina wiedzy chemicznej. Zwłaszcza, że na samym początku pracy w laboratorium Malchus dostał od Bluma amalgamat złota „w celach porównawczych”. Malchus prowadził niebezpieczną grę z Trzecią Rzeszą, nie zważając na grożące mu niebezpieczeństwo. „Może chciał grać wielkiego odkrywcę, aby zniknąć z powierzchni ziemi, zanim wszystko się wyda – spekulował po latach Blum. – Może chciał mieć na kilka lat stałą dobrze płatną posadę”. Była jedyną kobietą uwielbianą przez Hitlera i Stalina. Jej szpiegowska kariera jest wspominana do dziś Była kobietą, której udało się pogodzić rzeczy niemożliwe. Uwielbiali ją zarówno Hitler, jak i Stalin. Pierwszy jako aktorkę, drugi – jako swoją agentkę. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/byla-jedyna-kobieta-uwielbiana-przez-hitlera-i-stalina-jej-szpiegowska-kariera-jest-wspominana-do-dzis-1b39285.jpg" width="517" height="700" alt="Była jedyną kobietą uwielbianą przez Hitlera i Stalina. Jej szpiegowska kariera jest wspominana do dziś" title="Była jedyną kobietą uwielbianą przez Hitlera i Stalina. Jej szpiegowska kariera jest wspominana do dziś" /> Hochsztapler został przecież członkiem osobistego sztabu Reichsführera z pensją 450 RM miesięcznie. Szybko zakupił skórzaną aktówkę i „stał się dżentelmenem” – jak opisywał Blum. Jednocześnie Malchus był łasy na pieniądze. Gdy jego auto zderzyło się z samochodem wojskowym, udawał poturbowanego. Wszystko po to, aby wyłudzić odszkodowanie – tak przynajmniej uważał Blum. Malchus czuł się na tyle pewnie, że opowiadał o planach ekskluzywnej willi, którą chciał zbudować. W końcu błędy i brak satysfakcjonujących rezultatów zawsze mógł przecież zrzucić na współpracowników. Dokładnie ta technika zapewniła mu półtora roku spokoju. Kolejna ofiara złotej gorączki Jesień 1942 r., droga do Grünwaldu. Złotnik Karl Blum wraca na rowerze do domu po wycieczce w góry. Nagle zauważa dwóch dyskutujących mężczyzn, idących poboczem. „Oczywiście, że zawartość będzie rosła wraz z głębokością. Złoto ze względu na swój specyficzny ciężar...” – rowerzysta słyszy młodszego z piechurów. Złotnik nie może uwierzyć własnym uszom. To Malchus! Odjeżdża kilkaset metrów i chowa się w krzakach. Gdy mężczyźni go mijają, nie ma wątpliwości. Hochsztapler z Dachau znalazł kolejną ofiarę. Malchus przeżył wojnę. W grudniu 1952 r. opublikował artykuł o swojej metodzie pozyskiwania złota we francuskiej gazecie „Revue”. I w tym momencie ślad po nim znika. Wydawca notatek Bluma Helmut Werner, któremu udało się zgromadzić niemal komplet materiałów o Malchusie, nie chciał spekulować na temat jego dalszych losów.
Znany polski polityk zginął w tajemniczych okolicznościach. Podobno szukał złota Inków
PRL-owski polityk wierzył, że jest potomkiem Inków i odziedziczył po przodkach wielki skarb. Sprawa jego śmierci brzmiała nieprawdopodobnie, jednak dowody mówiły coś zupełnie innego.
W tym artykule: Związki Inków z Niedzicą Testament zapisany pismem kipu Badania genetyczne wykluczyły związek z Inkami Śmierć Andrzeja Benesza Zwykły wypadek? Polacy w Peru Akt adopcji Inkasa Co ukrywał Inkas? Sprawa ta łączy się z jedną z najniezwyklejszych polskich legend. Opowiada o potomkach Inków, którzy uciekli przed Hiszpanami z Ameryki… na Spisz – pod skrzydła polsko-węgierskiego rodu Berzeviczych. Ich potomkiem miał być wicemarszałek Sejmu z czasów PRL Andrzej Benesz. Legenda ujrzała światło dzienne tuż po II wojnie światowej, gdy polityk był jeszcze postacią anonimową. Brzmiała nieprawdopodobnie, jednak wielu uważało, że musi w niej tkwić ziarno prawdy, bo Benesz miał w ręku żelazne dowody. Związki Inków z Niedzicą Wedle legendy w XVIII w. szlachcic Sebastian Berzeviczy popłynął do Ameryki Południowej i zawarł tam niecodzienną znajomość. „Poślubił Indiankę peruwiańską z wymierającego już wówczas narodu Inków. Córka tego stadła, Umina, wyszła za Amaru, potomka królewskiego rodu. Z tego całkiem egzotycznego małżeństwa pozostał syn Antonio z dodatkową nazwą Inkas, albowiem z pochodzenia w stu procentach przedstawiciel krwi wytraconego narodu tubylców peruwiańskich. Antoni mieszkał na zamku w Niedzicy. Jego prawnukiem jest obywatel Bochni Andrzej Benesz” – pisał poeta i gawędziarz Jalu Kurek. W 1947 r. jako jeden z pierwszych puścił w publiczny obieg informację o przedziwnej legendzie. Właściwie tworzyła się na jego oczach. Kurek pisał to bowiem w rok po dziwnym wydarzeniu w Niedzicy. 31 lipca 1946 r. w opuszczonym spiskim zamczysku zjawił się 28-letni Andrzej Benesz z zamiarem przeprowadzenia „prac odkrywczych”. Jak stwierdził w sprawozdaniu dla władz, były one „rezultatem odszukania w archiwum Kościoła św. Krzyża w Krakowie dokumentu adopcji ostatniego potomka emigracyjnego linii Inkasów przez rodzinę Benesz-Berzeviczych. Dokument ten, spisany dnia 21 czerwca 1797 r. na zamku w Niedzicy, między innymi określa ściśle miejsce, w którym ukryto, celem zachowania go, najcenniejszy skarb sieroty, będący przynależnym mu spadkiem, testament Inków”. Można sobie wyobrazić, jakie miny mieli urzędnicy wydający pozwolenie na takie poszukiwania rok po wojnie, w zniszczonym kraju, w którym ludzie żyli bardziej przyziemnymi sprawami. Inkowie w Niedzicy – to musiało brzmieć niczym majaki wariata! Niemniej Benesz pokazał odpis aktu adopcji (dziś znany ze zdjęć) i pozwolono mu przeprowadzić badania. Oczywiście nie mógł tego zrobić sam, więc zaczął od „zaproszenia miejscowego Sołtysa, przedstawicieli miejscowej Strażnicy Wojsk Ochrony Pogranicza oraz przedstawiciela miejscowego Leśnictwa Spiskiego”. W takiej asyście Benesz wraz z grupą przyjaciół wszedł 31 lipca na zamek. Winston Churchill: polityk i miłośnik cygar. Kim był najwybitniejszy Brytyjczyk wszech czasów? Był politykiem, mówcą, pisarzem nagrodzonym literacką Nagrodą Nobla. Żołnierzem, który wsławił się kilkoma brawurowymi akcjami, malarzem-amatorem, miłośnikiem whisky i cygar. Ale przed... Testament zapisany pismem kipu Co było dalej, wiemy z protokołu, zdjęć i wspomnień. „Prace właściwe zaczęto o godz. 11.45. Prowadzili je pod moim kierownictwem szeregowi W.O.P.” – relacjonował Benesz w protokole. Na cel wziął, zgodnie ze wskazówkami z aktu adopcji, ostatni stopień schodów pierwszej bramy górnego zamku. „Blok ten wpuszczony w wapnie pomiędzy podstawy renesansowych odrzwi bramy, był co najmniej od stu lat nie naruszony, wnioskując po stanie skruszenia zaprawy wapiennej, którą boki były zalane – opisywał Benesz. – Pierwszy przekop tego podłoża, rozpoczęty od lewej strony do przeciętnej głębokości 30 cm, nie dał rezultatów”. Lecz młody odkrywca nie poddawał się i drążył przekop. Wtedy zauważył „niewielki fragment ciemnego przedmiotu, przypominający kawałek zmurszałej gałęzi”. Jak pisał, rzekoma gałąź „okazała się długą na 18 cm, a na 3,5 cm grubą tubą, jak później stwierdzono ołowianą, na końcach spłaszczoną, pozawijaną i zaklepaną, a później, jak świadczą o tym zakrzepłe krople metalu, jeszcze raz roztopionym metalem oblewaną. Tuba ta była zupełnie sczerniała, miejscami rudawo przeświecająca”. Zaraz sprawdził, co kryje: „Po jej otwarciu (nożem uważnie odkrojono jeden z zaklepanych boków) ukazał się pęk zbutwiałych i jakby skwaśniałych rzemieni, powiązanych w różnorodne węzły. Rzemienie te na swych 12 końcówkach zaopatrzone były w sczerniałe blaszki. Później analiza wykazała, że jest to 13-karatowe złoto. Ogólna waga tych blaszek wynosi ok. 8 g. Było to bez wątpienia pismo kipu. Trzy wyraźnie odznaczające się grupy blaszek odnoszą się najprawdopodobniej do trzeciej części testamentu, o których wspomina akt adopcji”. Dalsze poszukiwania nic już nie przyniosły, spisano więc protokół z podpisami świadków. I tak odkryto wystarczająco dużo: treść testamentu mówiąca o złożonych w Niedzicy „nieużytych sumach” plus wykopane „kipu” mogły oznaczać, że gdzieś w pobliżu znajdował się skarb Inków. A że byli oni znani z bogactw, gra mogła toczyć się o wielką stawkę! Andrzej Benesz nigdy jednak się nie zająknął, by rozszyfrował kipu i odnalazł skarb (choć drążył ten temat, o czym świadczyło jego zainteresowanie pobliskim zamkiem w Tropsztynie). Zresztą sama tuba z węzełkami, choć utrwalono jej niewyraźny zarys na zdjęciu, nigdy nie została oficjalnie przebadana przez żadną instytucję naukową. Benesz zabezpieczył kipu, po czym… wyjechał na Pomorze i zajął się głównie działalnością polityczną. Złoto za wolfram. Jak Portugalia i Hiszpania zarobiły na handlu z Trzecią Rzeszą Portugalia i Hiszpania zarobiły na handlu z Trzecią Rzeszą kilkaset ton złota. Nie zwracały uwagi, skąd Niemcy brali cenny kruszec. Złota Inków z Niedzicy szukali potem rozmaici pasjonaci, bez efektu. Domniemany skarb inspirował twórców książek, komiksów, filmów. Zaczął też obrastać w dodatkowe legendy. Po pierwsze, że jest obłożony klątwą. Z osób, które były przy odkryciu kipu, wiele zginęło bowiem w tragicznych okolicznościach (np. sam Andrzej Benesz w roku 1976). Po drugie zaś powstała legenda, że w okolicach Niedzicy swoją bezpieczną przystań znalazł nie tylko „Antonio Inkas”, ale też Indianie z towarzyszącej mu świty, których potomkowie żyją tam do dzisiaj i strzegą tajemnicy. Badania genetyczne wykluczyły związek z Inkami W książce „Przeklęte łzy słońca” tropiący niedzicką tajemnicę Aleksander Rowiński wskazywał na prof. Stefana Topę jako możliwego przedstawiciela owej linii „strażników” ze świty Antonia. Profesor – naukowiec krakowskiej AGH – nabrał takich podejrzeń po badaniach nad pochodzeniem swojego nazwiska i rodziny. Dowiedział się np. że Topa może pochodzić od królewskiego inkaskiego nazwiska Tupac. Na dodatek przodkowie profesora pojawili się w miejscowości Dobczyce, 90 km od Niedzicy, pod koniec XVIII w.! Prof. Topa zgodził się przeprowadzić badania genetyczne. Jeśli bowiem Topowie pochodzili od Inków, to w zachowanej męskiej linii genetycznej powinna przetrwać haplogrupa chromosomu Y (dziedziczona tylko w linii ojcowskiej) inna od europejskich, a charakterystyczna dla amerykańskich Indian (haplogrupa Q lub C). W 2011 r. pobraliśmy próbki od profesora i przesłaliśmy do badań w Zakładzie Genetyki Molekularnej i Sądowej UMK w Toruniu. Efekt? „Chromosom Y oznaczony dla potrzeb niniejszego opracowania należy do haplogrupy R1a1a* i posiada haplotyp charakterystyczny dla populacji Słowian zamieszkujących Europę Centralną i Wschodnią” – wyjaśniała analiza podpisana przez prof. Tomasza Grzybowskiego i dr. Marcina Woźniaka. Czyli Stefan Topa i jego przodkowie nie mają z Inkami nic wspólnego. Śmierć Andrzeja Benesza A co z mitem, że nad sprawą niedzickich Inków ciąży klątwa? „Pierwsi zginęli świadkowie odkopania kipu – żołnierze WOP, potem w odmętach rzeki utonął kustosz niedzickiego zamku, w katastrofie kolejowej zginęło dwoje z węgierskiej rodziny Salamonów – ostatnich właścicieli budowli przed przejęciem go przez państwo polskie. Klątwa to czy przypadek?” – pytał podróżnik Jarosław Molenda w szkicu „Inka z PRL-u”. Lecz rodzina Salamonów nie ma wiele wspólnego z legendą. Co do kustosza, dlaczego klątwa dotknęłaby jego, a nie przyjaciół Benesza, którzy towarzyszyli mu w wykopywaniu kipu? A jeśli chodzi o wopistów, to w latach powojennych byli na celowniku działających w tym rejonie „żołnierzy wyklętych” (co w PRL przemilczano). Zabójczy skarb dyktatora. Czy Churchill przyczynił się do śmierci Mussoliniego? Nie tylko śmierć Mussoliniego była tajemnicza. Jej dalszym ciągiem było zagadkowe zaginięcie skarbca i archiwów duce. Czy przyczynili się do tego włoscy komuniści i Churchill? Pozostaje najbardziej znane z serii tych zdarzeń: śmierć Andrzeja Benesza. Zginął 26 lutego 1976 r. w wypadku samochodowym pod Kutnem. Był wówczas już nie byle kim, bo wicemarszałkiem Sejmu. Zawdzięczał to faktowi, że od 1973 r. szefował Stronnictwu Demokratycznemu – partii „satelickiej” wobec PZPR, jednak mającej w wielu kwestiach własne zdanie. Krążyły pogłoski, że okoliczności wypadku były podejrzane, wskazujące wręcz na zamach. Paru dawnych znajomych Benesza, których pytaliśmy o jego śmierć, wolało na ten temat się nie wypowiadać. Jedna z owych osób wyjaśniła tylko, że nie chce tej sprawy tykać, „bo tamci ludzie jeszcze żyją”. Kim są „tamci”, nie sprecyzowała. Czyżby ktoś postanowił usunąć zbyt samodzielnego polityka i zrzucić winę na „klątwę”? Albo ktoś ze specsłużb wierzył w historię o skarbach i chciał je przejąć? Zwykły wypadek? Dotarliśmy do informacji w sprawie katastrofy pod Kutnem ogłoszonej przez Prokuraturę Generalną w 1976 r. Jeśli jej wierzyć, w miejscowości Krzesin „na prostym odcinku drogi wydarzył się wypadek”, gdy peugeot Benesza wymijał samochód ciężarowy, a z naprzeciwka nadjechała wołga. Pojazdy zahaczyły o siebie. Kierowca Benesza stracił panowanie nad peugeotem i uderzył w ciężarówkę. Z dokumentu wynika, że nie ma podstaw sądzić, by Benesza zaatakowano w aucie albo wmanewrowano w kraksę. W peugeocie były trzy inne osoby: działacz SD, kierowca i ochroniarz. Zostały ranne. Trudno sobie wyobrazić, że naraziłyby życie świadomie. A jeśli zostały w coś wciągnięte, to czy milczałyby o tym tyle lat? Budzi jednak zastanowienie, że – jak wynika z „Czarnej księgi cenzury PRL” – władze ograniczały informacje o pogrzebie Benesza i procesie jego kierowcy. Być może partyjny „beton” z PZPR nie przepadał za zbyt „liberalnym” wicemarszałkiem z SD. A może swoje zrobił też fakt, że wołga, która wzięła udział w incydencie, należała do gen. Stanisława Antosa. Wojskowy ten „zasłynął” z brutalnego rozprawiania się z robotnikami na Wybrzeżu w roku 1970. Po co mieszać osobę tak niepopularną do sprawy śmierci popularnego polityka, któremu wróżono stanowisko w Radzie Państwa? Polacy w Peru Nawet jeśli przyjąć, że prokuratura w czasach PRL mogła być częścią spisku, nie pojawiły się żadne dowody na zamach. Klątwę można włożyć między bajki. Powstaje też pytanie, czy w samej legendzie z Niedzicy może tkwić jakieś ziarno prawdy. Po pierwsze, czy faktycznie niejaki Sebastian Berzeviczy wyjechał w XVIII w. do Peru i tam wżenił się w ród Inków? Nie ma na to dokumentów. Nie było to jednak niemożliwe. Pierwszym Polakiem w Peru był jezuita Stanisław Artel na przełomie XVII i XVIII w. Zaś za czasów króla Stasia trafił tam np. ekspert od wytopu metali Antoni Zachariasz Helm. Po drugie, czy po nieudanym powstaniu Tupaca Amaru II(zgładzonego przez Hiszpanów w 1781 r.) jego krewni schroniliby się właśnie w Europie? Teoretycznie łatwiej byłoby im skryć się w Andach. Faktem jednak jest, że szukano w Europie wsparcia dla sprawy Inków – np. peruwiański jezuita Juan Pablo Vizcardo y Guzmán agitował za nimi na dworze brytyjskim. Daleki Spisz mógł być bezpieczną kryjówką zarówno dla zbiegów, jak i emisariuszy, z dala od hiszpańskich agentów. I tu powstaje trzecie pytanie. Jeśli Inkowie sprowadzili się na Spisz, to gdzie są po nich ślady? Trop z prof. Topą okazał się błędny. Także wątek indiańskiej córki Sebastiana i matki Antonia – Uminy – prowadzi donikąd. Wedle testamentu Wacława Benesza de Berzeviczy miała zostać pochowana w Niedzicy „pod basztą kapliczną”. Takiego grobu nie znaleziono. Hermann Göring miał się za człowieka renesansu. Przede wszystkim jednak był zbrodniarzem As lotnictwa, dowódca, polityk, menedżer gospodarczy, myśliwy, narkoman, wielbiciel i grabieżca sztuki, sybaryta i ostatecznie zbrodniarz wojenny. Hermann Göring, człowiek nr 2 w Trzeciej Rze... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/marszalek-rzeszy-hermann-goering-w-czasie-narady-ze-swoimi-oficerami-w-kwaterze-polowej-fot-wikimedia-commons-domena-publiczna-ce37545.jpg" width="938" height="666" alt="Marszałek Rzeszy Hermann Goering w czasie narady ze swoimi oficerami w kwaterze polowej (fot. Wikimedia Commons, domena publiczna)" title="Marszałek Rzeszy Hermann Goering w czasie narady ze swoimi oficerami w kwaterze polowej (fot. Wikimedia Commons, domena publiczna)" /> Akt adopcji Inkasa Dokument z 1797 r. – jeżeli jest autentyczny – sygnował Wacław Benesz de Berzeviczy, bratanek Sebastiana. Po pierwsze zadeklarował wobec rodziny i emisariuszy Inków, że będzie „kuratorem i rzetelnym wychowawcą” osieroconego Antonia Inkasa. „Nazwisko nasze, tytuł i splendor rodu mu dać, by tem pewniej pochodzenie rzeczonego Antonia zakryć, a od pościgu i prześladowców uchronić – deklarował Benesz. – Takoż obliguję się wydać rzeczonego Antonia na każde wezwanie Prześwietnej Rady Inków”. Po drugie obiecał, że „gdyby żadne poselstwo rzeczonego Antonia Inkasa nie odebrało, a ten do swych leciech pełnych szczęśliwie doszedł, wszystko o krwi i pochodzeniu jego objaśnić, należny Mu testament bez żadnej opieszałości oddać”. Dotyczyło to także, jak podkreślił, wiedzy o zabezpieczonych na potrzeby rodu Antonia depozytach („nieużytych sumach”) zatopionych przez wysłanników Inków w jeziorze Titicaca w Peru, pod hiszpańskim Vigo i na Spiszu. Berzeviczy zobowiązał się powierzony mu Testament Inków ukryć „pod ostatnim stopniem pierwszej bramy górnego zamku” w Niedzicy, a „grób Uminy, Sebastianowej córki, a Antonia matki, pod basztą kapliczną w czułej mieć opiece”. Co ukrywał Inkas? Rodzi się więc ostatnie pytanie: czy to możliwe, że Andrzej Benesz wszystko to sobie wymyślił, podrzucił dokumenty i kipu? Jego znajomi wspominali, że był człowiekiem wykształconym, o wielkiej kulturze osobistej. Czy zatem ryzykowałby, że nieznająca się na żartach władza ludowa dobierze mu się do skóry za jakieś historyjki o skarbie Inków? Na dodatek miał za sobą przeszłość w AK, więc tym bardziej powinien uważać. Co więcej, już podczas wojny, w konspiracji, nosił dziwny pseudonim. Nieczytelnie wpisany w dokumentach, przez jednych odczytywany jest jako „Sukar” (?) – lecz równie dobrze można odcyfrować go jako „Inkas”. A to wskazywałoby, że sprawa chodziła Beneszowi po głowie od lat! Wiele wyjaśniłaby analiza samego „kipu” i badania genetyczne męskich potomków wicemarszałka. Rodzina Beneszów nie chciała jednak drążyć tych spraw, a na pewno nie publicznie. Legendzie dotyczącej zamku w Niedzicy i skarbu Inków taka tajemnica nie szkodzi – wręcz przeciwnie.
W Jerozolimie archeolodzy znaleźli złoty pierścień. Pochodzi z czasów Aleksandra Wielkiego
Złoty pierścień wysadzony drogocennym kamieniem odkryli archeolodzy w Jerozolimie. Zagadką jest to, do kogo należał – jego rozmiar jest bardzo niewielki. Ranga znaleziska tego znaleziska jest ważna również z innego powodu.
W tym artykule: Złoty pierścień – „poruszające znalezisko” Co wiemy o odkrytej biżuterii? Znaczenie odkrycia pierścienia Dzieje Jerozolimy nikną w mrokach historii. Badania archeologiczne w tym mieście nie są łatwe, bo jest to miejsce kultu wielkich religii. Ludzie zasiedlali obszar późniejszego miasta już około 7 tysięcy lat temu. Lokalny ośrodek powstał tam 3400 lat temu i nazywał się Urszalim. Około tysięcznego roku p.n.e. miasto zajął król Dawid i ustanowił stolicą Królestwa Izraela. W I tysiącleciu miasto przechodziło z rąk do rąk różnych potęg starożytności. W VI wieku p.n.e., po najeździe babilońskiego króla Nabuchodonozora II zaginęła w Jerozolimie biblijna Arka Przymierza. Złoty pierścień – „poruszające znalezisko” Złoty pierścień, który archeolodzy odkryli w Jerozolimie, pochodzi z wczesnego okresu hellenistycznego. Rozpoczął się on wraz ze śmiercią Aleksandra Wielkiego. To ten słynny dowódca starożytny zajął Jerozolimę w 332 roku p.n.e. Badania wykopaliskowe prowadzone były przez badaczy z Urzędu Starożytności Izraela i Uniwersytetu w Tel Awiwie w obrębie Parku Narodowego Murów Jerozolimskich obok parkingu Givati. Jak doszło do odkrycia? Szczęśliwą znalazczynią okazała się Tehiya Gangate, członkini zespołu wykopaliskowego, w czasie przesiewania wykopanej ziemi. – Przesiewałam ziemię przez sito i nagle zobaczyłam coś błyszczącego. Natychmiast krzyknęłam: Znalazłam pierścionek, znalazłam pierścionek! W ciągu kilku sekund wszyscy zebrali się wokół mnie i byli podekscytowani. To emocjonalnie poruszające znalezisko, nie takie, jakiego można spodziewać się każdego dnia – mówi Gangate. Przyznała, że zawsze chciała znaleźć złotą biżuterię. Marzenie spełniło się na tydzień przed rozpoczęciem urlopu macierzyńskiego. Co wiemy o odkrytej biżuterii? Pierścień wykonano ze złota. Zdobi go czerwony kamień, najprawdopodobniej granat. Zachował się w bardzo dobrym stanie. Pierścionek ma niewielką średnicę. Wskazuje to, że należał do dziecka – dziewczynki lub chłopca, który mieszkał w Jerozolimie w okresie hellenistycznym. Stylistycznie pasuje do innych zabytków tego typu z okresu perskiego i wczesnohellenistycznego, od końca IV do początku III wieku p.n.e. W tym okresie ludzie zaczęli preferować złoto z osadzonymi kamieniami zamiast zdobionego złota. Złota biżuteria była dobrze znana w świecie hellenistycznym, począwszy od panowania Aleksandra Wielkiego. Jego podboje pomogły w rozpowszechnianiu i transporcie luksusowych towarów. Uczeń na wycieczce szkolnej w Izraelu znalazł unikatowy zabytek. Obiekt ma 1600 lat Około 1600 lat temu rzymscy żołnierze używali tego przedmiotu to rozświetlania nocnych wart. Unikatową lampkę oliwną odkrył w Izraelu nastolatek w czasie szkolnej wycieczki. Znaczenie odkrycia pierścienia Złota biżuteria to jeden z kolejnych zabytków w Jerozolimie z tego okresu, który zmienia wizję tego miasta sprzed 2300 lat. Do tej pory sądzono, że było wówczas stosunkowo niewielkie. Jednak w czasie ostatnich wykopalisk odkryto kolejne konstrukcje z IV wieku p.n.e. Archeolodzy natknęli się na budynki mieszkalne i użyteczności publicznej tworzące nieznaną dzielnicę. Budowle rozciągały się dalej na zachód ze szczytu południowo-wschodniego zbocza. Forma budynków, znaleziska w postaci złota i inne odkrycia świadczą o doskonale rozwiniętej gospodarce tej części miasta, a nawet o jej elitarnym statusie. – Z pewnością mieszkańcy miasta byli otwarci na szeroko rozpowszechniony styl hellenistyczny i jego wpływy rozpowszechnione również we wschodnim basenie Morza Śródziemnego – uważają kierownicy wykopalisk, dr Yiftah Shalev i Riki Zalut Har-tov. Źródło: Urząd Starożytności Izraela. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Największy samorodek złota odkryto w Australii. Dziś byłby warty fortunę
Czasy gorączki złota minęły już dawno temu, a jednak już sama myśl o bryłkach szlachetnego kruszcu nadal rozpala wyobraźnię poszukiwaczy z całego świata. Nic dziwnego. Takie znalezisko to murowany sposób na szybkie wzbogacenie się. Choć ziemskich zasobów tego metalu ubywa z roku na rok, nadal odkrywane są imponującej wielkości bryły. Należy jednak podkreślić, że absolutny rekordzista został wydobyty 155 lat temu. Ile waży największy samorodek złota? Odpowiedź na to pytanie znajdziesz poniżej.
W tym artykule: Największy samorodek złota został wydobyty w Australii Ile ważył największy samorodek złota? Co się stało z największym złotym samorodkiem? Inne rekordowe samorodki Polsce daleko jest do miana potentata w dziedzinie wydobycia złota. Nie oznacza to jednak, że ten cenny kruszec nie występuje u nas w ogóle. Nie każdy wie, że nasz kraj plasuje się w pierwszej dziesiątce największych wydobywców tego metalu w Europie. Podobno największy samorodek złota w Polsce ważył 4,5 kg. Dużo? Bez wątpienia. Taki okaz dziś byłby wart ok. 1,2 mln zł. Trzeba jednak podkreślić, że największa odnaleziona bryła ważyła wielokrotnie więcej. O jakim znalezisku mowa? Największy samorodek złota został wydobyty w Australii Jak wynika z dostępnych źródeł, odkrycie złota w Australii jest datowane na 1814 rok. Kilkadziesiąt lat później zasiedlający kraj osadnicy dosłownie oszaleli na punkcie cennego kruszcu. Pod względem skali australijską gorączkę złota, która rozpoczęła się w latach 50. XIX wieku, można porównać tylko do kalifornijskiej. Złoty obłęd rozpoczął się, gdy James Regan i John Dunlop znaleźli kilka uncji cennego metalu w strumieniu na obrzeżach miasteczka Ballarat. W ciągu zaledwie dwóch lat populacja stanu Wiktoria zwiększyła się o kilkuset tysięcy mieszkańców. Welcome Nugget był pierwszym wielkim samorodkiem, odkrytym w Ballarat Poszukiwanie złota było trudnym zajęciem. Trudnym, ale opłacalnym. 9 czerwca 1858 roku grupa kornwalijskich górników odkryła w Ballarat wielki samorodek, który później zyskał nazwę Welcome Nugget. Zaznaczamy, że słowa „wielki” nie użyliśmy na wyrost. Bryła odnaleziona na głębokości 55 metrów mierzyła ok. 49 cm długości, 15 cm szerokości i 15 cm wysokości. Kształtem przypominała koński łeb, a ważyła aż 2217 uncji, czyli niemal 69 kg! Welcome Stranger do dziś pozostaje największym odkrytym samorodkiem Jednak to nie ten okaz zapisał się w historii jako rekordowo duży. Największy samorodek złota znaleziony w Australii to Welcome Stranger. Ogromna bryła drogocennego kruszcu została wydobyta w 1869 roku. Odkrywcami rekordowego samorodka byli dwaj kornwalijscy poszukiwacze: John Deason i Richard Oates. 5 lutego 32-letni Deason prowadził poszukiwania w Dunolly, niedaleko swojego domu. Gdy klin narzędzia uderzył w twardy materiał, rozległ się charakterystyczny metaliczny dźwięk. Deason wiedział, że trafił na złoto. Ile ważył największy samorodek złota? Znalezisko było ogromne. Poszukiwacz próbował wydobyć samorodek, ale drewniane stylisko szybko się poddało. Deason wezwał na pomoc 35-letniego Richarda Oatesa. Wspólnymi siłami udało im się wydostać złotego kolosa. Wówczas jeden z nich miał wypowiedzieć słowa, które w historii zapisały się jako nazwa znaleziska: „welcome stranger”, czyli „witaj, nieznajomy”. Zrośnięty z kwarcem samorodek ważył 3123 uncji, czyli 97,14 kg! Po oczyszczeniu jego masa zmalała do i tak imponujących 70 kg (2268 uncji). Znalezisko sprzedano za kwotę 9 tysięcy funtów. Kolejnych 436 funtów doliczono za złoto wydobyte z kwarcu. Co się stało z największym złotym samorodkiem? Welcome Stranger został błyskawicznie przetopiony. Uzyskane w ten sposób sztabki przewieziono do Melbourne. 21 lutego 1869 roku załadowano je na pokład płynącego do Anglii parowca Reigate. Złoty skarb zdeponowano w Banku Anglii. Inne rekordowe samorodki Dwa największe samorodki odkryto właściwie na początku australijskiej gorączki złota. Należy jednak podkreślić, że także później odnajdywano imponującej wielkości okazy. Kilka w Australii, resztę w innych częściach świata. Nie wszystkie zostały przetopione, dzięki czemu imponujące złote bryły można podziwiać do dziś. Pepita Canaã Największym zachowanym samorodkiem jest Pepita Canaã, okaz odnaleziony w brazylijskim regionie złotonośnym Sierra Pelada. Odkrył go w 1983 roku górnik Júlio de Deus Filho. Masa brutto imponującego znaleziska to 60,82 kg. Po usunięciu materiału skalnego, waga wskazała 52,33 kg, czyli 1682 uncji. Samorodek został zakupiony przez Bank Centralny Brazylii i do dziś jest eksponowany w należącym do instytucji muzeum. Balszoj Triugolnik Drugim największym samorodkiem, który nie został przetopiony, jest odnaleziony w Rosji (w rejonie Miass na Uralu) Balszoj Triugolnik, czyli Wielki Trójkąt. Na złotą bryłę natrafił w 1842 roku robotnik Nikofor Syutkin. Wymiary Wielkiego Trójkąta to 31/27,5/8 cm. Tuż po wydobyciu bryła ważyła 36,2 kg. Masa netto (po usunięciu przylegającego do samorodka materiału skalnego) to 32,94 kg. Tym imponującym okazem zarządza państwo rosyjskie. Wielki Trójkąt jest eksponowany na Kremlu, w ramach stałej wystawy klejnotów i kruszców. Hand of Faith Wracamy do Australii. W 1980 roku Kevin Hiller zbnalazł w okolicy Kingower samorodek, który kształtem przypomina dłoń. Co ciekawe, znaleziska dokonał przy użyciu nieskomplikowanego wykrywacza metali. Ręka Wiary mierzy 47/20/9 cm. Masa netto znaleziska to 875 uncji, czyli 24,8 kg. Niezwykły samorodek został zakupiony przez zarząd amerykańskiego kasyna Golden Nugget i jest eksponowany w lobby budynku znajdującego się na East Fremont Street w Las Vegas. Normandy Nugget Kolejne imponujące znalezisko, które zachowało się do dziś, także pochodzi z Australii. W 1995 roku w Kalgoorie znaleziono samorodek o masie 25,5 kg. Zawartość złota w bryle jest określana na 90 proc. Okazały samorodek został kupiony przez Normandy Mining. Do dziś jest eksponowany w muzeum Perth Mint. Ironstone's „Crown Jewel” Zestawienie największych samorodków zamyka bryła odnaleziona w 1922 roku Kalifornii, przez firmę Sonora Mining Company. Klejnot Koronny wydobyto ze skały kwarcowej. Po oczyszczeniu, masa złota została oszacowana na 16,4 kg. Imponujących rozmiarów samorodek wystawiany w ramach stałej ekspozycji w muzeum dziedzictwa w Ironstone Vineyards. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ten korsarz obrabował hiszpańskie statki pełne złota. Jean Fleury był prawdziwym postrachem Atlantyku
Bogactwa Montezumy, zdobyte przez hiszpańskich konkwistadorów, trafiły w ręce Francuzów. Za wszystkim stał Jean Fleury, który jednak marnie skończył.
W tym artykule: Skarby zrabowane przez Hiszpanów załadowano na statki Plany Cortesa Francuscy korsarze przejmują skarb Francuzi kontra Hiszpanie Fleury to nie Verrazzano Kim byli korsarze Korsarz zdobywa bogactwa i sławę Zamorskie plany Francji Poszukiwany Fleury „Złoto i inne zabrane kosztowności zostały przetopione za zgodą urzędników Waszej Królewskiej Mości. To, co otrzymano, warte było ponad 130 tysięcy castellanos prawie 600 kg złota, z czego piątą część przejął skarbnik Waszej Wysokości” – relacjonował Hernán Cortés w swoim trzecim liście do Karola Habsburga. Opisywał łupy zdobyte po zajęciu Tenochtitlan 13 sierpnia 1521 r., które miał zamiar wysłać na Stary Kontynent. Jak zaznaczył, „oprócz wspomnianego złota, zdobyte też zostały różne złote wyroby i klejnoty i piątą część najlepszych spośród nich również oddano skarbnikowi WKM. Wśród wziętych w mieście łupów było wiele złotych tarczy, rozmaitych przedmiotów z piór oraz innych rzeczy tak wspaniałych, że nie sposób je opisać ani wyobrazić sobie, jeżeli się ich nie widziało. Ze względu na ich piękno wydało mi się rzeczą słuszną niczego nie ujmować ani ich nie dzielić, lecz w całości przeznaczyć dla WKM”. Skarby Azteków, które kosztowały życie tysięcy osób, nigdy jednak nie dotarły do Hiszpanii. Na ich drodze stanął pochodzący z Normandii korsarz Jean Fleury. Jego brawurowy wyczyn był pierwszym tak spektakularnym sukcesem w historii pirackich ataków na hiszpańskie statki wiozące bogactwa z Nowego Świata. Skarby zrabowane przez Hiszpanów załadowano na statki Przygotowanie transportu do Hiszpanii zajęło Cortésowi ponad rok. W końcu 20 grudnia 1522 r. dwa statki obładowane po brzegi zdobyczami pochodzącymi z podbojów w Nowej Hiszpanii podniosły kotwicę w Veracruz i obrały kurs na Kubę. Zaplanowana trasa wiodła dalej przez Azory aż do Sewilli. Ukryte bogactwa nadal budzą wiele emocji. Które skarby wciąż czekają na odkrycie? Kto nie chciałby trafić na skarby, które uczyniłby go milionerem? Od wieków na ukryte bogactwa naprowadzają poszukiwaczy coraz bardziej skomplikowane wskazówki: najpierw tajemnicze zwoje, po... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/skarbu-eldorado-szukano-w-kolumbijskich-andach-na-rowninach-wenezueli-i-w-dzunglach-brazylii-3bff95a.jpg" width="800" height="617" alt="Skarbu Eldorado szukano w kolumbijskich Andach, na równinach Wenezueli i w dżunglach Brazylii" title="Skarbu Eldorado szukano w kolumbijskich Andach, na równinach Wenezueli i w dżunglach Brazylii" /> Lista bogactw na pokładzie przyprawiała o zawrót głowy: złote i srebrne sztabki, naczynia, biżuteria, rzeźby, maski, ozdoby, stroje ceremonialne, pióropusze… Część z nich była osobistym darem konkwistadora dla Karola V. Część stanowiła przysługujący monarsze wspomniany podatek quinto del rey. Resztę natomiast Cortés przeznaczył dla wybranych kościołów i klasztorów w Hiszpanii. Bernal Díaz del Castillo, autor historii podboju Meksyku, ze szczegółami opisuje wyjątkową zawartość transportu: „Było tam wiele klejnotów bardzo bogatych: perły tak wielkie jak orzeszki, liczne chalchivis – kamienie drogie jak szmaragdy, niektóre tak wielkie jak dłoń – i wiele innych, których dla ich mnogości nie potrafię opisać. Wysłaliśmy także kawałek kości olbrzyma znalezionej w jednej świątyni w Coyoacán, a także trzy tygrysy”. Oczywiście nie chodziło o tygrysy, ale o żyjące w Ameryce Środkowej jaguary, które zresztą przysporzyły załodze niemałych kłopotów. Jeszcze na Morzu Karaibskim dwa z nich zdołały się uwolnić i rzuciły się na marynarzy, zabijając lub raniąc w sumie dziewięć osób. Dlatego postanowiono nie ryzykować i zabić całą trójkę. Nie była to dobra wróżba dla wyprawy. Plany Cortesa Część z bogactw stanowił – jeśli ponownie przywołać słowa Díaza del Castillo – „skarb wielkiego Montezumy, który [potem] miał w swoim władaniu Cuauhtémoc”. Zdobywca Meksyku wysyłał w tym transporcie do Hiszpanii swoje najlepsze łupy. Skarb najpotężniejszego władcy Nowego Świata miał trafić do najpotężniejszego władcy Starego Świata. Przesłanie było jasne Cortés liczył na to, że olśni cesarza oraz cały dwór hiszpański. I wreszcie zwróci na siebie uwagę Karola, który dotychczas niespecjalnie interesował się jego podbojami. Pieczę nad transportem sprawowało dwóch oficerów Cortésa. Czyli szef jego osobistej straży Antonio de Quiñones oraz nielubiany przez zdobywcę Meksyku, choć ceniony za męstwo, Alonso Dávila. Obaj wracali do Hiszpanii z nadanym im oficjalnie przez Cortésa tytułem prokuratorów Nowej Hiszpanii. Mieli też misję zdobycia przychylności królewskiej dla dotychczasowych i dalszych działań konkwistadora w Ameryce. Za ich pośrednictwem Cortés przesyłał Karolowi cytowaną już obszerną relację z ostatnich wydarzeń, a także mapy nowych ziem. Korzystając z okazji, wielu żołnierzy Cortésa posłało listy oraz zdobyte pieniądze dla swoich rodzin na Starym Kontynencie. Francuscy korsarze przejmują skarb Pierwsza część podróży, nie licząc fatalnego incydentu z jaguarami, upłynęła dosyć spokojnie. Statki dotarły do Azorów i wydawało się, że najgorsze już za nimi. Hiszpanie mieli się jednak przekonać, że bliskość Europy dawała tylko złudne poczucie bezpieczeństwa. Sekret Wyspy Skarbów. Gdzie został zakopany prawdziwy piracki skarb? Czy wyspa skarbów opisana w powieści Stevensona istnieje naprawdę? Co można na niej znaleźć? Czy zostały tam zakopane pirackie skarby? A może wciąż trzeba uważać, by tam nie zginąć? Początkiem problemów był zatarg o kobietę, w którego wyniku de Quiñones został raniony. Osamotniony w dowodzeniu Dávila, usłyszawszy pogłoski o grasujących na pobliskich wodach piratach, postanowił nie ryzykować i posłać Juana Riverę wraz z relacją Cortésa oraz wybranymi artefaktami z transportu po wsparcie do Hiszpanii. Po wielu tygodniach przybyły w końcu na Azory trzy karawele, na które przeładowano kosztowny transport. Dávila nakazał podnieść żagle i wziąć kurs na Sewillę. Był maj 1523 r. Flotylla ze skarbem zbliżała się powoli do Przylądka św. Wincentego u wybrzeży portugalskich, gdy na horyzoncie pojawiły się żagle. Sześć francuskich statków pod komendą Fleury’ego szybko zbliżało się do Hiszpanów i nie demonstrowało przyjaznych zamiarów. Obładowane tonami kosztowności karawele próbowały ratować się ucieczką, ale udało się to tylko jednej. Dwie, wraz z całą zawartością, po nierównej walce padły łupem przeważających sił Francuzów. Ranny Quiñones zginął, zaś Alonso Dávila został wzięty do niewoli i osadzony w La Rochelle. Spędził tam ponad dwa lata, czekając na zapłacenie okupu. Trzeci ze statków zdołał bezpiecznie odpłynąć i dotrzeć szczęśliwie do Sewilli. Okruchy skarbu dostarczone na jego pokładzie oraz to, co zostało przywiezione parę miesięcy wcześniej z Azorów wraz z prośbą o wsparcie dla Quiñonesa i Dávili, dały Karolowi wyobrażenie bogactw, które utracił. Fleury tymczasem, okryty chwałą zwycięzcy, zawijał właśnie ze swoją zdobyczą do ojczystego portu. Złupił w drodze powrotnej jeszcze jeden, przygodnie napotkany, statek hiszpański. Francuzi kontra Hiszpanie Wyczyn korsarza nie był pierwszym w historii atakiem francuskim na statki hiszpańskie. Historia morskich zatargów między oboma państwami sięga przynajmniej schyłku XV stulecia. O francuskiej armadzie czyhającej na statki hiszpańskie wspomina już Krzysztof Kolumb w relacji ze swojej trzeciej wyprawy. „Skierowałem się ku wyspie Maderze drogą rzadko uczęszczaną, aby uniknąć możliwego spotkania z flotą francuską, która oczekiwała mnie u Przylądka Świętego Wincentego. Stamtąd zwróciłem się ku Wyspom Kanaryjskim” – napisze w sprawozdaniu Kolumb. Ekspedycja rozpoczęła się w 1498 r., a zatem wkrótce po wybuchu wojen włoskich, w których głównymi rywalami byli władcy Hiszpanii i Francji. W takiej sytuacji lepiej było unikać niepotrzebnych zatargów. Na ataki szczególnie narażone były statki wracające do Europy, wiozące zamorskie bogactwa: cenne kruszce, szlachetne kamienie czy drogie przyprawy. Z tego powodu stały się łakomym kąskiem dla piratów i korsarzy. Przez następne dekady nękali Hiszpanów po obu stronach Atlantyku. Napadali nie tylko na statki oraz konwoje, ale także plądrowali miasta na Wyspach Kanaryjskich i Karaibach. Fleury to nie Verrazzano Jean Fleury był znany w Hiszpanii jako Juan Florín. Ze względu na fonetyczne podobieństwo tej wersji jego nazwiska do Florencji, mylnie utożsamiano go z Włochem Giovannim da Verrazzano. Ów florencki odkrywca również służył królowi Francji Franciszkowi I, co wprowadzało dodatkowe zamieszanie. Dzisiaj już raczej nie żywimy wątpliwości co do tego, że Fleury był rodowitym Francuzem, prawdopodobnie z Honfleur. Ostatni polski pirat zabił niedoszłą narzeczoną w Waszyngtonie. Jego skarbu nigdy nie odnaleziono Józef Olszewski dorobił się na grabieżach i handlu niewolnikami. Do dziś nie wiadomo, co się stało ze złotem, które zgromadził ostatni polski pirat. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/ostatni-polski-pirat-zabil-niedoszla-narzeczona-w-waszyngtonie-jego-skarbu-nigdy-nie-odnaleziono-fot-getty-images-0f0cf0d.jpg" width="875" height="700" alt="Ostatni polski pirat zabił niedoszłą narzeczoną w Waszyngtonie. Jego skarbu nigdy nie odnaleziono (fot. Getty Images)" title="Ostatni polski pirat zabił niedoszłą narzeczoną w Waszyngtonie. Jego skarbu nigdy nie odnaleziono (fot. Getty Images)" /> Nieznana jest data jego urodzenia. Wiadomo, że około 1520 r. był już jednym z najlepszych żeglarzy na służbie Jeana Ango z Dieppe. To normandzki armator i kupiec (który miał się wsławić parę lat później wysłaniem ekspedycji aż na Sumatrę). A także czołowy korsarski „impresario” tamtej epoki. Kim byli korsarze Warto przy tej okazji wyjaśnić, czym się różnił korsarz od pirata. Władcy rywalizujących z Hiszpanią krajów zdawali sobie sprawę, że kontrolowane „państwowe” piractwo może być skutecznym elementem polityki morskiej. Tak właśnie zrodziło się nowożytne korsarstwo. Król i prywatny żeglarz (lub armator) zawierali kontrakt, pozwalający temu ostatniemu atakować wedle woli wrogie statki i zachować większość zdobytych łupów, korzystając zarazem z formalnej ochrony władcy. Zatem – w zależności od punktu widzenia – bezwzględny rozbójnik dla jednych mógł być patriotą i bohaterem dla innych. Ango i jego zuchwały kapitan z Honfleur byli właśnie takimi piratami w oficjalnej służbie francuskiego króla Franciszka I. Korsarz zdobywa bogactwa i sławę Fleury znalazł się wiosną 1523 r. w okolicach Azorów trochę z przypadku. Wyruszył z Dieppe „na łowy” kilka miesięcy wcześniej na czele małej flotylli. Dotarłszy do zachodnich wybrzeży Andaluzji, obrał sobie za cel konwój galeonów płynący z Kadyksu na Wyspy Kanaryjskie. Francuski korsarz ścigał uparcie Hiszpanów aż do brzegów Gran Canarii, gdzie został ostatecznie zmuszony do ucieczki przez doraźnie zebraną lokalną flotyllę wojenną. Odpłynął zatem jak niepyszny na północ. Zaczął szukać szczęścia pomiędzy wybrzeżem Portugalii a Azorami, wiedząc, że w tamtych okolicach ma największe szanse na obłowienie się. Intuicja go nie zawiodła. Wkrótce natknął się tam na trzy karawele ze skarbami wysłanymi z Meksyku, dzięki którym zapewnił sobie miejsce w historii. W ojczyźnie czekało na niego nie tylko gorące powitanie, ale także sława i bogactwo. Dieppe nigdy jeszcze nie oglądało tak wspaniałych łupów. Zgodnie z kontraktem Fleury mógł zatrzymać dużą część zdobytego skarbu, za który ufundował m.in. piękne witraże w paru normandzkich kościołach. Zamorskie plany Francji Wieść o sukcesie korsarza rozniosła się po kraju i poza jego granicami. „Cała Francja podziwiała bogactwa, jakie wysłaliśmy naszemu wielkiemu cesarzowi, a nawet sam król francuski zapałał bardziej niż kiedykolwiek żądzą udziału w wyspach i lądzie Nowej Hiszpanii” – napisze Bernal Díaz del Castillo. Jean Ango zacierał z radości ręce w nadziei dalszych zysków. Z wraku statku na Bahamach po 366 latach wyłowiono prawdziwe skarby Co może znajdować się na wraku statku? Oczywiście skarby. Tym razem na zatopionym ponad 300 lat temu galeonie odkryto wyjątkową kolekcję drogocenności. Oto historia „Naszej Pani Cudów”. Król Franciszek I faktycznie zainteresował się Nowym Lądem. Zlecił jeszcze w tym samym roku Giovanniemu da Verrazzano zbadanie terenów na północ od dominium hiszpańskiego. Jedenaście lat później w jego ślady popłynie Jacques Cartier. Cortés wieść o ataku Francuzów i utracie wysłanych skarbów przyjął z zaskakującym spokojem. Dla konkwistadora utrata skarbu była dotkliwa, jednak nie niemożliwa do powetowania. Paradoksalnie, ta strata mogła też pomóc rozsławić Cortésa, jego poczynania i bajeczne zdobycze w całej Europie. Natomiast dla państwa hiszpańskiego brawurowy atak francuskiego korsarza oznaczał coś więcej niż tylko utratę cennego ładunku – był jawną zniewagą. Poszukiwany Fleury Fleury stał się najbardziej poszukiwanym korsarzem na zachód od Kadyksu. Mimo to jeszcze przez kilka lat Francuz z powodzeniem atakował hiszpańskie i portugalskie statki po obu stronach Atlantyku. Dopiero 3 października 1527 r., trochę przez przypadek, a trochę przez własną nieostrożność, Jean Fleury został wreszcie schwytany przez grupę baskijskich galeonów. Nie przyszło im to łatwo: Francuzi bronili się zażarcie przez niemal sześć godzin, poważnie uszkadzając kilka statków przeciwników. To jednak nie było istotne. Dla Hiszpanii nadszedł wreszcie słodki moment zemsty. Schwytanie okrytego czarną legendą korsarza uznano za wielki sukces. Dowodzący eskadrą baskijską Martín Pérez de Irizar zostanie później w nagrodę nobilitowany przez samego cesarza. Podczas krótkiego procesu Francuz miał się przyznać do ataków na ponad 150 jednostek hiszpańskich. Wyrok mógł być tylko jeden: śmierć. Fleury, który bezskutecznie chciał się wykupić za 30 tys. dukatów, z pewnością wolałby zginąć na morzu, w walce. Jednak Francuz został powieszony wraz z kompanami dziesięć dni później w Colmenar de Arenas niedaleko Toledo. Egzekucja miała odstraszyć od ataków na statki hiszpańskie. Jak się miało okazać – nieskutecznie. Jean Fleury był jedynie pierwszym z długiej listy piratów i korsarzy, którzy stali się postrachem Atlantyku przez kolejne stulecia.
Na Zamku Królewskim na Wawelu odkryto złoty pierścień. „Niezwykle rzadkie znalezisko”
Złoty pierścień sprzed blisko tysiąca lat odkryli archeolodzy na Zamku Królewskim na Wawelu. Z terenu Polski znanych jest zaledwie kilka takich przedmiotów. Ten ma jednak unikatowe zdobienia.
W tym artykule: Złoty pierścień – odkrycie zaskoczyło archeologów Komentarz odkrywcy pierścienia – specjalnie dla National Geographic Polska Dlaczego archeolodzy prowadzą wykopaliska na Zamku Królewskim na Wawelu? Wykopaliska na Wawelu. Pierwsze odbyły się już w XIX wieku Zamek Królewski na Wawelu to twierdza znana każdemu Polakowi. Miejsce to było przez wieki siedzibą królów polskich i jest odwiecznym symbolem państwowości. W 1930 roku zamek stał się również jednym z najważniejszych muzeów w Polsce Złoty pierścień – odkrycie zaskoczyło archeologów – Wawel nieustannie nas zaskakuje. W ostatnim czasie dokonano niezwykle rzadkiego odkrycia w postaci złotego, wczesnośredniowiecznego pierścienia! – taką informację podali rozemocjonowani krakowscy muzealnicy na profilu facebookowym. Zabytek znaleziono w czasie trwających badań archeologicznych w podziemiach Wieży Duńskiej, poniżej zbrojowni. Złoty pierścień posiada ozdobną tarczkę o wrzecionowatym kształcie. Widać na niej ornament przedstawiający schematycznie dwie przeciwstawne twarze. Przedmiot ten pochodzi X–XII wieku, a więc ma blisko tysiąc lat. Eksperci uważają, że jest to wyjątkowe odkrycie, gdyż z terenu całej Polski znanych jest zaledwie kilka złotych, wczesnośredniowiecznych pierścieni. – Tego typu ozdoby zwykle były zupełnie pozbawione ornamentu lub zawierały ornament geometryczny. Egzemplarz okryty na Wawelu jest unikatowy ze względu na swoje zdobienie. Jest to jedyny przykład, kiedy na wczesnośredniowiecznym pierścieniu z terenu Polski przedstawione są wizerunki ludzkie i w ogóle figuralne – podali muzealnicy. Co ciekawe, na pierścieniu nie ma odwołań do religii chrześcijańskiej, tylko do wierzeń związanych ze starożytnym Rzymem. Zdaniem ekspertów dwie przeciwstawne twarze mogą ukazywać boga o dwóch twarzach – Janusa. Komentarz odkrywcy pierścienia – specjalnie dla National Geographic Polska Pierścień odkrył Jerzy Trzebiński z Działu Archeologii Zamku Królewskiego na Wawelu. – To najciekawsze znalezisko jakiego do tej pory dokonałem – przyznał Trzebiński. Dokonał go obszarze położonym w pobliżu XII-wiecznej wieży obronnej. – W tej chwili odsłoniliśmy fragment kamiennej konstrukcji z drewnianymi elementami. Hipoteza jest taka, że jest to fragment średniowiecznego wału obronnego, który łączył się z wieżą obronną – powiedział Trzebiński. Pierścień znajdował w warstwie archeologicznej, zalegającej na szczycie reliktów tej kamiennej konstrukcji. Czy mogła go zgubić dama przechadzająca się po wale w średniowieczu? – Istnieje taka możliwość. Tutaj można snuć różne opowieści. Może ktoś ten pierścień ukradł damie, po czym zgubił w czasie ucieczki. A jak było naprawdę? Pewnie nigdy tego nie rozstrzygniemy – zastrzegł ekspert. Złoty pierścień zachował się w doskonałym stanie. Nie wymaga zabiegów konserwacyjnych. Jest tylko nieco wygięty i przerwany. Ale ornament zachował się świetnie. – W czasie wykopalisk większość pozyskiwanych zabytków nie jest tak spektakularnych. Są to głównie fragmenty naczyń ceramicznych z okresu wczesnego średniowiecza. Dopiero rozkręcamy się z tymi badaniami. Nie wykluczam, że dojdą kolejne ciekawe znaleziska – powiedział Trzebiński. Dlaczego archeolodzy prowadzą wykopaliska na Zamku Królewskim na Wawelu? Wykopaliska w obrębie Wieży Duńskiej prowadzone są w związku z planowaną w tym miejscu aranżacją podziemi. – One prawdopodobnie będą w przyszłości udostępnione dla zwiedzających. Nasze badania mają po części charakter ratowniczy. Badamy miejsce, w którym posadowione będą schody – sprecyzował muzealnik. Trzebiński zapewnił, że po analizach pierścień będzie udostępniony dla zwiedzających. Będzie można go zobaczyć zapewne w Skarbcu Koronnym na Wawelu lub na innej, nowej ekspozycji na zamku. Bogate znaleziska na zamku w Bolkowie. Wśród nich portrety królów Polski i Danii Nieznane średniowieczne pomieszczenie, prawdopodobnie kaplicę, oraz ponad tysiąc fragmentów późnorenesansowych i barokowych kafli z wizerunkami królów Polski i Dani odkryli archeolodzy na z... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/bogate-znaleziska-na-zamku-w-bolkowie-wsrod-nich-portrety-krolow-polski-i-danii-fot-j-jaremen-s-wilk-0541a1c.png" width="938" height="492" alt="Bogate znaleziska na zamku w Bolkowie. Wśród nich portrety królów Polski i Danii / fot. J. Jaremen, S. Wilk" title="Bogate znaleziska na zamku w Bolkowie. Wśród nich portrety królów Polski i Danii / fot. J. Jaremen, S. Wilk" /> Czy wzgórze zamkowe skrywa jeszcze jakieś archeologiczne zagadki? Trzebiński uważa, że tak. – Samo wzgórze ma jeszcze dużo tajemnic do odkrycia. Oczywiście archeolodzy badają je od dekad, ale jest takim stanowiskiem archeologicznym, które ma złożony układ warstw. Są one też bardzo głębokie i mają 5–6 m grubości – podkreślił. Rzadko są one kompletnie badane, bo w przypadku współczesnych inwestycji sięga się tylko do głębokości 1–2 m. – Jeśli chodzi o potencjalne znaleziska archeologiczne, Wawel może nas jeszcze niejednym zaskoczyć w przyszłości – uważa archeolog. Wykopaliska na Wawelu. Pierwsze odbyły się już w XIX wieku Początek badań nawarstwień Wawelskiego Wzgórza sięga XIX wieku. Ich kontynuacja wciąż dostarcza nowych odkryć. Pierwsze wykopaliska „archeologiczne” na Wawelu przeprowadzono w 1802 roku. Wówczas z inicjatywy księżnej Izabeli Czartoryskiej przebadano ruiny kościoła Świętego Michała. Wydobyto XVI-wieczne obrazy, a także plakietę i witraże. Z kolei za pierwsze naukowe eksploracje uznaje się badania geologa prof. Alojzego Altha w obrębie Smoczej Jamy. Odbyły się one w 1871 roku. Źródło: Zamek Królewski na Wawelu. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Złoto za wolfram. Jak Portugalia i Hiszpania zarobiły na handlu z Trzecią Rzeszą
Portugalia i Hiszpania zarobiły na handlu z Trzecią Rzeszą kilkaset ton złota. Nie zwracały uwagi, skąd Niemcy brali cenny kruszec.
W tym artykule: Skąd Hitler miał pieniądze na wojnę? Kto zarabiał na handlu z III Rzeszą? Wolfram cenniejszy niż złoto Kto współpracował z III Rzeszą? Powojenne rozliczenia państw, które współpracowały z Hitlerem Zrabowane kosztowności z krajów okupowanych W cieniu zimnej wojny Reparacje wojenne od Niemiec Na drodze z Pau do Saragossy, na granicy Francji z Hiszpanią, w Pirenejach, znajduje się niszczejąca od kilkudziesięciu lat stacja kolejowa Canfranc. Mimo upływu czasu główny dworcowy budynek zachował urzekający findesieclowy styl. Jednak od turystycznej przyszłości stacji znacznie ciekawsza jest jej przeszłość. Od 1941 roku granicę w Canfranc regularnie przekraczały bowiem pociągi ze złotem zrabowanym przez Niemców w krajach okupowanych. Za pośrednictwem szwajcarskich banków kupowały je Portugalia i Hiszpania. W zamian wysyłały do III Rzeszy transporty surowców i żywności. Złoty szlak prowadzący z Berlina przez Szwajcarię i Canfranc na Półwysep Iberyjski przestał istnieć dopiero po wyzwoleniu południa Francji spod niemieckiej okupacji. Skąd Hitler miał pieniądze na wojnę? O strategicznym znaczeniu przejścia granicznego w Canfranc przypomniał kilka lat temu Jonathan Díaz. W budynku dworca przypadkiem znalazł porzucony worek ze starymi dokumentami przewozowymi. Wynikało z nich, że tylko od czerwca 1942 roku do grudnia 1943 roku przez Canfranc przejechało 86 ton złota. 74 tony przeładowano na ciężarówki i skierowano do Portugalii (do Lizbony i Porto). Pozostałe 12 ton pojechało do Madrytu. Dlaczego cenny kruszec, zrabowany m.in. z banków centralnych podbijanych krajów, trafiał przez Pireneje na Półwysep Iberyjski? Ponieważ Niemcy zbywali zdobyte złoto, żeby zapłacić za towary i surowce, bez których ich wielka wojenna machina przestałaby działać. Potrzebowali przede wszystkim wolframu. Dodatku do produkcji wysokogatunkowej stali dla przemysłu zbrojeniowego, który wydobywano właśnie w iberyjskich kopalniach. – Wolframowa gorączka, która w czasie wojny wybuchła w Portugalii i w Hiszpanii, miała decydujący wpływ na przyjmowanie zrabowanego przez III Rzeszę złota – tłumaczy João Paulo Avelãs Nunes, profesor historii współczesnej z Uniwersytetu Coimbra, autor wielu publikacji na temat wojennego handlu wolframem. – W rezultacie Portugalia stała się drugim po Szwajcarii największym odbiorcą nazistowskiego złota – dodaje. Bogate w wolfram Portugalia i Hiszpania nie przyjmowały jednak złota bezpośrednio od Niemców. Nie chciały również za towary niemieckich marek, którymi trudno byłoby handlować choćby z Ameryką Łacińską czy z Wielką Brytanią. Oba kraje starały się też dbać o reputację państw neutralnych, dlatego Niemcy przetapiali zrabowane złoto i sprzedawali je w Szwajcarii, żeby za sprowadzane z Portugalii i Hiszpanii surowce płacić w walucie tego kraju. Z kolei Portugalczycy i Hiszpanie kupowali za te franki – pochodzące z rabunku, ale w praktyce już szwajcarskie – złoto. Banki centralne obu krajów miały zresztą konta w Banque National Suisse. Interes okazał się dla mieszkańców Półwyspu Iberyjskiego intratny. Jak szacował w 1945 roku brytyjski wywiad, do Portugalii i Hiszpanii trafiło co najmniej 135 transportów z 300 tonami nazistowskiego złota. Jak powstało złoto i ile jest go na Ziemi? Już niedługo jego złoża mogą się wyczerpać Jedni postrzegają je jako najlepszą lokatę kapitału, dla innych jest pierwiastkiem popychającym naukę do przodu. Jeszcze inni widzą w nim symbol statusu społecznego. Ludzie od tysięcy lat ... Kto zarabiał na handlu z III Rzeszą? Wolframowy boom zaczął się dla Portugalczyków i Hiszpanów dopiero w 1941 roku. Wcześniej Niemcy sprowadzali wolfram i inne towary z Japonii. Jednak po ataku na ZSRR trzeba było znaleźć nowy nieblokowany działaniami wojennymi lądowy szlak handlowy. Odkąd w czerwcu 1940 roku wojska hitlerowskie zajęły Francję, droga prowadząca przez Pireneje z Portugalii i Hiszpanii do Niemiec stała otworem. A na Półwyspie Iberyjskim znajdowało się wszystko, czego potrzebowała III Rzesza. To wolfram, żywność i tkaniny. Ponadto z portugalskich i hiszpańskich posiadłości zamorskich można było sprowadzać paliwo, cukier i kawę. Transporty wolframu z Portugalii i z Hiszpanii do Niemiec przemierzały ten sam szlak, którym na Półwysep Iberyjski trafiało złoto ze szwajcarskich banków. Według świadka tamtych wydarzeń Daniela Sancheza, robotnika z Canfranc, cytowanego przez hiszpańską gazetę „Heraldo”, rozładowane ze złota pociągi wypełniano portugalskim i hiszpańskim wolframem. Podobno okruchy tego surowca nadal można dziś znaleźć wokół stacji Canfranc. Nic dziwnego, że Półwysep Iberyjski ogarnęła wolframowa gorączka. Tylko w Portugalii eksport wolframu osiągnął w 1942 r. 4800 ton. Według historyka António Telo w 1941 sprzedano nawet 6300 ton, z czego połowę wysłano do Niemiec. Podobne ilości produkowała wówczas Hiszpania. Również głównie na niemieckie potrzeby. Wolfram kupowali wprawdzie także Brytyjczycy, a później Amerykanie. Ale tylko po to, aby nie wpadł w niemieckie ręce. – Przemysł wydobywczy (na Półwyspie Iberyjskim) osiągnął wtedy niesamowite zyski. Zresztą znakomicie zarabiali również producenci konserw, oliwy i skór – mówi António Louçã, autor książki „Hitler e Salazar. Comércio em tempos de guerra. 1940–1944” (Hitler i Salazar. Handel w czasie wojny. 1940–1944). Wolfram cenniejszy niż złoto W Portugalii powstało kilkadziesiąt firm wydobywczych, które zatrudniały tysiące robotników. Podobno w środkowej i północnej części kraju pustoszały całe wsie. Bo wydobycie wolframu okazało się bardziej opłacalne niż uprawa winorośli. Przy okazji powstawało mnóstwo biedaszybów. I mimo państwowych kontroli (teoretycznie surowiec musiał najpierw przejść przez ręce urzędników państwowej Komisji ds. Handlu Metalami) górnicy sprzedawali część urobku na czarno. Wydobywanie wolframu stało się na półwyspie synonimem szybkich pieniędzy. W ten sposób fortuny dorobił się m.in. dziadek byłego premiera Portugalii José Sócratesa. Pamiętający te czasy mieszkańcy wspominali, że najbogatsi „volframistas”, czyli handlarze wolframem, zapalali wtedy cygara zwitkami banknotów. Niezwykłe ożywienie handlu między Niemcami a Portugalią i Hiszpanią. Przez Półwysep Iberyjski przechodziło 60% ówczesnego niemieckiego handlu. Nie mogło ujść uwadze Brytyjczyków. W teorii Portugalii jako krajowi neutralnemu nie wypadało wspierać III Rzeszy. Co więcej, rząd w Lizbonie zawarł w 1941 r. porozumienie z Wielką Brytanią. Na jego mocy zobowiązał się nie reeksportować produktów ze swoich kolonii do Rzeszy i ograniczyć (do 1/3 wydobytego surowca) eksport wolframu do Niemiec. W rzeczywistości wymiana handlowa z III Rzeszą kwitła, a eksport wolframu wynosił nawet połowę całego wydobycia. Nie pomagały brytyjskie kontrole. Salazarowi udawało się ukrywać przed Brytyjczykami rzeczywistą wielkość sprzedaży wolframu. Sporą rolę odegrała w tym kamuflażu usankcjonowana przez portugalski rząd kontrabanda. – Zapłata w złocie, towarach i w walucie za sprzedawany legalną drogą portugalski wolfram, czasem specjalnie przewyższała jego wartość. Tę nadwyżkę Niemcy za zgodą portugalskiego rządu przeznaczali na przemyt i inne nielegalne operacje na Półwyspie Iberyjskim i w Ameryce Łacińskiej – tłumaczy prof. João Paulo Avelãs Nunes. Czarnorynkowy wolfram skupowała w Portugalii m.in. niemiecka firma Minero-Silvicola. Własność nazistowskiego holdingu Rowak-Sofindus. Surowiec pochodził z sieci mniejszych portugalskich kopalń albo od drobnych handlarzy. Zakupiony nielegalnie wolfram szmuglowano do Hiszpanii i stamtąd transportowano prosto do Niemiec. Kto współpracował z III Rzeszą? Bilans kontaktów handlowych z III Rzeszą był dla Portugalii i Hiszpanii – szczególnie dla tej pierwszej – wyjątkowo korzystny. Jak pisze historyk António J. Telo, od 1941 r. Lizbona notowała ogromną nadwyżkę eksportową, co nie zdarzało się od wieków, i zresztą dotąd się nie powtórzyło. Pod koniec wojny rezerwy złota słabo przecież rozwiniętej Portugalii wyglądały imponująco. W lizbońskim banku centralnym do 1945 roku udało się zgromadzić 105,8 tony zrabowanego przez nazistów kruszcu. Kupionego za pośrednictwem Banque National Suisse w Bernie, i 48,9 tony bezpośrednio z Deutsche Reichsbank. Portugalia ulokowała też kolejne 167,5 tony złota w nowojorskim Federal Reserve Bank. A w sumie wojennego złota mogło się znaleźć na półwyspie jeszcze więcej, bo – jak zapewnia António Louçã – w 1944 roku między Portugalią i Niemcami kursowali kurierzy, którzy w Lizbonie sprzedawali spore ilości złota nielegalnie. Hiszpania miała w handlu z III Rzeszą nieco mniej szczęścia. Według szacunków prof. Pablo Martin-Aceña z Uniwersytetu Alcalá do Madrytu trafiło w czasie wojny 67,4 ton nazistowskiego złota. Dlaczego tylko tyle? Wszystkiemu winne długi zaciągnięte przez nacjonalistów hiszpańskich w czasie wojny domowej. Dlatego – jak z kolei tłumaczy António Louçã – w negocjacjach handlowych z III Rzeszą Hiszpania stała na słabszej pozycji niż Portugalia. Na przykład spora część dostaw hiszpańskiego wolframu została po prostu przez Niemców zaliczona na poczet spłaty starych długów. W sumie jednak i Hiszpanie nie mogli narzekać. Przecież startowali od zera, bo kiedy zaczynała się wojna, sejfy ich banku centralnego były zupełnie puste – w 1936 roku w zamian za broń hiszpańscy republikanie wywieźli z banku centralnego do Moskwy 700 ton złota. Powojenne rozliczenia państw, które współpracowały z Hitlerem Z punktu widzenia interesów swoich krajów premier Salazar i gen. Franco prowadzili więc zręczną politykę. Jak przekonuje prof. Avelãs Nunes, dzięki strategii, którą przyjął Salazar, Portugalia uniknęła zniszczeń wynikających z zaangażowania się w wojnę i osiągnęła znaczną niezależność finansową. Hiszpania, tak bardzo osłabiona wojną domową z 1936 roku, również zaczęła wychodzić z długów. Jednak, jak mówi António Louçã, te korzyści, które zresztą wynikały również z dogodnego położenia geograficznego obu krajów, nie mogą przesłonić ponurej prawdy o pochodzeniu złota. – Większość złota za wolfram i inne towary importowane przez III Rzeszę z Półwyspu Iberyjskiego pochodziła z rabunku – tłumaczy António Louça. – Na przykład Portugalia kupowała złoto, które Niemcy ukradli w Belgii i w Holandii – dodaje. Po wojnie szybko zapomniano o ożywionych kontaktach handlowych z Trzecią Rzeszą. Według prof. João Paulo Avelãs Nunesa Portugalia (zaraz po Turcji) to kraj, w którym najmniej dyskutuje się o roli, jaką odegrały podczas wojny państwa neutralne. Dopiero w 1999 roku na zlecenie portugalskiego rządu powstała specjalna komisja, która miała zbadać sprawę nazistowskiego złota. Jej członkowie wraz z przewodniczącym Mário Soaresem ogłosili (zgodnie z przewidywaniami), że Portugalia nic nie wiedziała o trefnym pochodzeniu złota, które kupowała w czasie wojny całkowicie legalnie w szwajcarskich bankach. – Pomijając kwestie polityczno-dyplomatyczne, jako historyk uważam takie deklaracje za bezsensowne – mówi prof. Avelãs Nunes. – Portugalskie elity, tak jak elity wszystkich krajów zachodnich, wiedziały, co dzieje się w Niemczech: dlatego premier, minister finansów i dyrektorzy banków centralnych na świecie zdawali sobie sprawę z pochodzenia nazistowskiego złota. Zresztą zdarzały się sztaby złota trafiające do Portugalii, które miały jeszcze oznaczenia okradzionych krajów – wyjaśnia Nunes. Pomimo ostrzeżeń aliantów (António Louçã znalazł w archiwach portugalskiego MSZ dokumenty potwierdzające przesyłanie takich not) handlujące z III Rzeszą państwa neutralne nie przejmowały się pochodzeniem złota kupowanego w Szwajcarii. Według szacunków przedstawionych w tzw. Raporcie Eizenstata z 1997 roku w latach 1939–1945 Niemcy przetransferowali do szwajcarskich banków zrabowane złoto obecnej wartości 3,9 mld dolarów, z czego kruszec wartości 1,2 mld dolarów trafił do krajów handlujących z III Rzeszą. Zrabowane kosztowności z krajów okupowanych Rabunek złota zaczął się już po anszlusie Austrii w 1938 roku. Niemcy zlikwidowali wtedy austriacki bank centralny i przejęli tamtejsze rezerwy złota, czyli jakieś 90 ton. Mieli zamiar przeprowadzić podobną operację w Czechosłowacji, ale Czesi zdążyli przenieść swój skarb do Wielkiej Brytanii. Co ciekawe, Brytyjczycy dość szybko oddali pozostawione pod ich opieką złoto Niemcom. Reichsbank przedstawił im podobno dokument podpisany przez przedstawicieli czeskiego banku centralnego. Kiedy w 1940 roku Niemcy zajęli Holandię, scenariusz kradzieży się powtórzył. Naziści przejęli 150 ton rezerw złota (ówczesnej wartości 160 mln dolarów) i szykowali się na Belgię. Belgowie jednak zdążyli ewakuować złoto do Francji. W sumie niemiecki Reichsbank mógł dopisać do własnych 99 ton złota sprzed wojny kolejne 550 ton cennego kruszcu zrabowanego w całej Europie. Istniało jeszcze jedno źródło, z którego bez żadnych oporów korzystała III Rzesza. Rabunek własności więźniów osadzonych w obozach koncentracyjnych, a także kosztowności obywateli pochodzących z terenów wcielonych do III Rzeszy, np. z Wielkopolski. Zabierano im gotówkę, złote monety, biżuterię, obrączki, a więźniom obozów nawet złote zęby. Gromadzoną biżuterię i pieniądze umieszczano na specjalnym koncie „Melmer” należącym do SS. Część kosztowności przesyłano z Niemiec drogą dyplomatyczną do Szwajcarii i sprzedawano, a część, m.in. zęby, przetapiano w państwowej mennicy, tak aby powstałe w ten sposób sztaby nie różniły się od tych z banków centralnych. W cieniu zimnej wojny Po wojnie naciskane przez aliantów państwa neutralne nie przyznawały się do tego, że handlowały z Niemcami kradzionym złotem, tym bardziej że w świetle prawa kupowały je w Szwajcarii. W 1946 roku powołano specjalną trójstronną komisję (ang. Tripartite Gold Commission), która miała odzyskać zrabowane złoto i zrekompensować okradzionym krajom straty. Przewodzili jej przedstawiciele Wielkiej Brytanii, USA i Francji, a negocjacje prowadzono m.in. z Portugalią i z Hiszpanią. Domagano się od nich zwrotu przynajmniej części zakupionego w czasie wojny złota. Portugalczykom grożono m.in. zamrożeniem ich depozytów w USA, ale Salazar cierpliwie zaprzeczał, że wiedział o pochodzeniu nazistowskiego złota. W międzyczasie próbował minimalizować ewentualne straty i za pośrednictwem banków portugalskiej kolonii w Makau miał sprzedawać zakupione w czasie wojny złoto Filipinom i Indonezji. Amerykański dziennik „New York Times” pisał w latach 90., że niektóre sztaby przetransferowane do Makau miały jeszcze duńskie stemple. Podobno Salazar sondował również Polskę. Jak mówi António Louçã, portugalski premier chciał sprzedać nam złoto w zamian za węgiel kamienny. Negocjacje prowadzone przez komisję przeciągały się do lat 50. W końcu Brytyjczycy i Amerykanie przymknęli oko na podejrzane interesy wojenne Portugalczyków, a Lizbona zgodziła się ostatecznie oddać 3,99 ton złota. „To było ze strony Wielkiej Brytanii i USA poparcie dla polityki Salazara wyrażone w obliczu rozpoczynającej się zimnej wojny – tłumaczy prof. Avelãs Nunes. – Portugalia zaczęła się liczyć ze względu na strategiczne położenie Wysp Azorskich i kolonii”. Reparacje wojenne od Niemiec Z tych samych względów upiekło się też Hiszpanii. Madryt wynegocjował z komisją trójstronną zwrot 101,7 kg złota. Inna sprawa, że wojenny skarb i tak przepadł, bo w latach 50. zgromadzone złoto posłużyło jako gwarancja dla amerykańskich kredytów zaciągniętych przez Franco. Podobnie zresztą postąpił z portugalskimi rezerwami Salazar. Dziś po złotym szlaku prowadzącym z Berna do Lizbony i Madrytu pozostały już tylko nieliczne ślady. Kilka lat temu w wywiadzie dla dziennika „ABC” prof. Martin-Aceña powiedział, że w sejfach banku centralnego w Madrycie znajduje się jeszcze 38 sztabek złota ze stemplem III Rzeszy. Podobno w Banco de Portugal (czyli portugalskim banku centralnym) również zachowało się jeszcze trochę złota ze swastyką. Jeden z urzędników BdP przyznał anonimowo w portugalskich mediach, że pozostawiono je tam jako ciekawostkę.
Archeolog-amator znalazł bezcenne złote ozdoby sprzed 1500 lat. Jak? Za pomocą wykrywacza metali
Wisiorki, pierścienie i perły wykonane z najcenniejszego kruszcu znalazł poszukiwacz-amator. Skarb o wadze 100 gramów został okrzyknięty najcenniejszym złotym znaleziskiem, na jakie natrafiono w tym stuleciu w Norwegii.
W tym artykule: Amator archeologii prowadził poszukiwania dla zdrowia Zloty skarb w zbiorach państwowych Wyjątkowe wisiorki ze złota Polskie skarby podobne do norweskich Kiedyś to był efektowny naszyjnik, dowód bogactwa i znaczenia, dzieło najzdolniejszych rzemieślników. Pozostało z niego dziewięć złotych wisiorków i dziesięć złotych pereł. Obok nich znajdowały się jeszcze trzy pierścienie. Wszystkie te przedmioty musiały w VI wieku należeć do kogoś najwyższego rangą. Na niezwykły skarb natrafił poszukiwacz-amator na norweskiej wyspie Rennesoey niedaleko Stavanger. – Znalezienie takiej ilości złota za jednym razem jest ekstremalnie rzadkie – powiedział Ole Madsen, dyrektor Muzeum Archeologicznego Uniwersytetu Stavanger. – W Norwegii nie było podobnego odkrycia od XIX wieku – wtórował mu Håkon Reiersen, archeolog z tego samego uniwersytetu. Amator archeologii prowadził poszukiwania dla zdrowia Odkrywcą ozdób jest 51-letni Erlend Bore. Do niedawna nie miał on nic wspólnego z poszukiwaniami skarbów. Jednak w tym roku lekarz zalecił mu znalezienie sobie hobby, które wymaga ruchu. Wiosną Bore kupił więc swój pierwszy wykrywacz metali. W sierpniu wędrował z wykrywaczem po górzystej wyspie Rennesoey. Początkowo znajdował głównie śmieci. Wkrótce jednak natrafił na coś, co wydawało się całkowicie nierealne. – Z początku myślałem, że to czekoladowe monety zawinięte w złocistą folię – mówi poszukiwacz. Tymczasem były to złote przedmioty – m.in. brakteaty, czyli okrągłe płaskie wisiorki przypominające monety. Archeolodzy oszacowali, że pochodzą z ok. 500 roku n.e. Czyli z okresu wielkich wędrówek ludów, który zapoczątkowały w Europie migracje barbarzyńskich plemion, napierających na prowincje upadającego imperium rzymskiego. Zloty skarb w zbiorach państwowych Bore działał zgodnie z prawem. Co prawda prowadził poszukiwania na prywatnym terenie, jednak za zgodą właściciela. Zgodnie z norweskimi przepisami, po spełnieniu tych warunków używanie wykrywacza metali jest legalne. Jednak wszystkie znalezione przedmioty sprzed 1537 roku (a monety – sprzed 1650 roku) są uznawane za własność państwa i muszą być zgłoszone władzom. Szczęśliwy znalazca właśnie tak zrobił. Badający skarb Bore’a archeolodzy zwrócili szczególną uwagę na motywy znajdujące się na brakteatach. Dotychczas w całej Skandynawii znaleziono około 1000 tego rodzaju cienkich, wybijanych tylko z jednej strony wisiorków. Wyjątkowe wisiorki ze złota Zazwyczaj znajdują się na nich wyobrażenia jeźdźca na koniu. Choć są stylizowane na cesarzy z rzymskich monet, niektórzy badacze uważają, że w ten sposób pokazywano nordyckiego boga Odyna i jego konia Sleipnira. Pokazany na brakteatach Odyn tradycyjnie uzdrawia konia, stanowiąc symbol odrodzenia i odnowy. Jednak znalezione przez Bore’a złote wisiorki są nieco inne. Przedstawiono na nich jedynie konia. Z pyska wystaje mu język, jest skrzywiony, a jego nogi skręcone. Reprezentuje tym samym nieszczęście i chorobę. Badacze norwescy planują wystawić skarb w Muzeum Archeologicznym w Stavanger. Jednak jeśli ktoś chciałby zobaczyć na własne oczy złote brakteaty z II połowy V wieku, nie musi wyjeżdżać z Polski. Polskie skarby podobne do norweskich Dwa wisiorki tego typu znajdują się w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie. Zostały znalezione w 2006 r. przez mieszkańca Suchania na zbronowanym polu. Okazało się, że na tamtym terenie od epoki brązu kilka razy zakładano osadę. Ostatecznie na złoty skarb z Suchania złożyły się – poza brakteatami – również złote zawieszki i pierścień. Co ciekawe, na wisiorkach znajdował się „poprawny” wizerunek jeźdźca na koniu. A także napisy runiczne i uszko, pozwalające nosić ozdobę jak naszyjnik. Jak można przeczytać na stronie wmuzeach.pl, brakteat z Suchania można zobaczyć na ekspozycji Muzeum Tradycji Regionalnych, przy ul. Staromłyńskiej 27 w Szczecinie. Źródła: phys.org, Heritage Daily, wmuzeach.pl, Muzeum Narodowe w Szczecinie, UW, Universitetet i Stavanger. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Wśród bogów i ludzi Fascynacja Grecją, a właściwie kulturą antyczną, towarzyszyła mi od dziecka. Mity greckie były jedną z pierwszych lektur, które przeczytałam. Losy bogów rozpalały moją wyobraźnię, podobnie jak herosów i innych antycznych bohaterów. Wszyscy na nich wyrośliśmy i zapewne większość z nas po cichu marzyła, żeby w dorosłym życiu zobaczyć te wspaniałe i przesiąknięte historią miejsca. Starożytne świątynie uznawane za cuda świata, marmurowe posągi uchodzące za rzeźbiarski kanon. Grekom zawdzięczamy igrzyska olimpijskie, demokrację, najlepszy z możliwych systemów politycznych, rozwój medycyny i filozofii, do którego przyczynili się Platon, Sokrates czy Arystoteles. Postęp w naukach matematycznych i astronomii. Położyli też podwaliny pod rozwój literatury, poezji i dramatu. To w Grecji wybudowano dziesiątki amfiteatrów, które dostarczały rozrywki jej mieszkańcom. Ale Grecja to też tysiące wysp na Morzu Śródziemnym, które kuszą białymi miasteczkami, pysznym jedzeniem, doskonałym winem i oliwą oraz tysiącami piaszczystych plaż. I ciepłym morzem. A jak wiadomo, my, mieszkańcy północy Europy, bardzo potrzebujemy słońca, szczególnie podczas wakacji. Stąd pomysł na to greckie wydanie Travelera przesiąknięte mitami, legendami, historiami i wyjątkowymi miejscami, które warto rozważyć, planując swój urlop. Zarówno aktywny, jak i ten bardziej stacjonarny, bo dobrze jest zatrzymać się na dłużej w jednym miejscu, by zobaczyć, jak odpoczywają i bawią się Grecy. I odrobić tę lekcję po powrocie do domu. Agnieszka Franus zastępczyni redaktora naczelnego Spis treści PLANETA TRAVELERA 10 | Wieści ze świata 14 | Kierunek kultura Miejsce miesiąca 16 | Krynica-Zdrój. Śladami Nikifora i Jana Kiepury 22 | Kowno. To tutaj bije serce litewskiej kultury i sztuki TEMAT NUMERU – GRECJA 30 | CYKLADY Wielki błękit i wielka biel 38 | MILOS Perła Morza Egejskiego 44 | EUBEA Miód, plaże i gwiazdy 50 | MESENIA I LAKONIA Cuda Peloponezu 56 | PÓŁWYSEP MANI Kamienne wieże i puste plaże 62 | MACEDONIA Śladami starożytnej historii 68 | KRETA Surowe piękno dzikiej natury 74 | TOP 6 MNIEJ ZNANYCH WYSP Astypalea, Karpatos, Ikaria, Elafonisos, Kefalinia, Kithira DOOKOŁA EUROPY 82 | SZWAJCARIA Kolejowa podróż Ekspresem Złotej Przełęczy 88 | NIEMCY Wyspy Fryzyjskie. Na styku ziemi i morza 94 | CZECHY Na szlaku romantycznych zamków ADVENTURE 100 | Test Travelera Lekkie plecaki na górski szlak i miejskie wędrówki
Jak powstało złoto i ile jest go na Ziemi? Już niedługo jego złoża mogą się wyczerpać
Jedni postrzegają je jako najlepszą lokatę kapitału, dla innych jest pierwiastkiem popychającym naukę do przodu. Jeszcze inni widzą w nim symbol statusu społecznego. Ludzie od tysięcy lat zachwycają się złotym kruszcem, ale nie każdy wie, skąd ten szlachetny metal wziął się na naszej planecie. Jak powstało złoto? Ile jest go na Ziemi i czy jego złoża mogą ulec wyczerpaniu? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
W tym artykule: Co wiemy o powstaniu złota? Część złota znalazła się na Ziemi w następstwie Wielkiego Bombardowania Skąd złoto wzięło się w skorupie ziemskiej? Kto i kiedy odkrył złoto? Gdzie występuje złoto? Ile jest złota na Ziemi? Jak pozyskuje się złoto? Stan współczesnej nauki pozwala odpowiedzieć na wiele trudnych pytań. Wiemy, jak powstał węgiel kamienny i jak powstała ropa naftowa. Czy jednak potrafimy stwierdzić, jak powstało złoto? Naukowcy są zdania, że ten pierwiastek jest obecny na Ziemi właściwie od początku jej istnienia. Czy to oznacza, że złoto ma pochodzenie pozaziemskie? Tak, właśnie takie założenie należy uznać za słuszne. Złoto, które tak cenimy i którego tak pożądamy, powstało w najbardziej ekstremalnych warunkach panujących w przestrzeni kosmicznej. Co wiemy o powstaniu złota? Ciężkie pierwiastki powstały w najbardziej ekstremalnych warunkach, jakie panowały w młodym Układzie Słonecznym na etapie formowania układu planetarnego. Dotyczy to także złota. Czy to oznacza, że ten niezwykle cenny metal „przybył” na Ziemię z kosmosu? Dokładnie tak, podobnie zresztą jak inne pierwiastki, które uformowały nasz glob. Złoto jest obecne na Ziemi od początku jej istnienia. Wiele miliardów lat temu, Układ Słoneczny był tylko mgławicą gazów i pyłów, rozciągającą się na wiele lat świetlnych. Gdy doszło do wybuchu supernowej, nastąpiło zagęszczenie materii, która zaczęła tworzyć zwarte skupiska. Gaz osiągnął niewiarygodnie wysoką temperaturę i ciśnienie, w efekcie czego zaczął przyciągać inne cząsteczki. W rezultacie powstał dysk protoplanetarny, w środku którego uformowało się Słońce. Skarb Montezumy – co Montezuma II zrobił ze swoim złotem? W 1981 r. w stolicy Meksyku odnaleziono wyjątkową złotą sztabkę. Czy tam właśnie może być ukryty skarb Montezumy i Azteków? Kim był Montezuma II i w jaki sposób przepadł jego legendarn... W tych ekstremalnych warunkach powstały ciężkie pierwiastki. Wirując wraz z dyskiem, zderzały się ze sobą i łączyły, tworząc planetozymale – zalążki przyszłych planet. W trakcie formowania Ziemi, złoto i inne ciężkie pierwiastki spłynęły do jądra. W tym miejscu warto przypomnieć, jak jest zbudowana Ziemia. Nasza planeta ma trzy warstwy: jądro, płaszcz i skorupę ziemską. Współczesna technologia nie pozwala nam pokonać granicy wierzchniej skorupy, więc oczywiste jest, że pozyskiwane złoto nie pochodzi z jądra planety. Skąd zatem wzięło się w wyższych warstwach? Część złota znalazła się na Ziemi w następstwie Wielkiego Bombardowania Gdy Ziemia była jeszcze młodą planetą, w Układzie Słonecznym panował wielki chaos. Zresztą chaotyczny charakter w kosmosie nie jest niczym niezwykłym, bo uporządkowany układ planetarny nie istnieje, a przynajmniej ludzkość nie odkryła takiego. Warto jednak wiedzieć, że na początkowym etapie formowania Układu Słonecznego do kolizji ciał niebieskich dochodziło nad wyraz często. Gdy młoda Ziemia dopiero przybierała swój kształt, na jej powierzchnie spadł potężny deszcz meteorytów. W astronomii to wydarzenie, które miało miejsce niedługo po powstaniu Księżyca, określa się mianem Wielkiego Bombardowania. Co spadający z kosmosu materiał skalny ma do złota? Otóż bardzo dużo. Meteoryty i asteroidy, które zbombardowały nasz glob, powstały z lekkich pierwiastków, które na początkowym etapie formowania Układu Słonecznego zostały wypchnięte daleko w przestrzeń. Poddane oddziaływaniu grawitacyjnemu Jowisza, zaczęły kierować się ku Ziemi, a po drodze przyciągały materię, którą napotykały. Spadając na Ziemię, przyniosły ze sobą wiele ciężkich pierwiastków, w tym także złoto, które wzbogaciło płaszcz powstającej planety. Skąd złoto wzięło się w skorupie ziemskiej? Ta teoria nie wyjaśnia jednak, dlaczego złoto występuje w skorupie, czyli najpłytszej warstwie Ziemi, w której jest dla nas dostępne. Nie wynika z tego też, dlaczego ten cenny metal skupia się tylko w określonych obszarach naszej planety. Żeby móc to wyjaśnić, ponownie musimy cofnąć się do najdawniejszych czasów. W okresie pomiędzy 300 a 180 mln lat temu, na globie istniał tylko jeden kontynent – Pangea. Rozdzielenie kontynentów nastąpiło na skutek wznoszenia strumienia nagrzanej materii, nazywanej pióropuszem płaszcza. Najwcześniej oddzieliły się Ameryka Południowa i Afryka. Jak zjawisko to wiąże się ze złotem obecnym w skorupie? Pióropusz wznosił się przez cały płaszcz, w efekcie czego zaczęły się ruchy płyt tektonicznych. Te płyty zaczęły na siebie nachodzić, w efekcie czego część metali mogła przedostać się wyżej i skoncentrować w niektórych obszarach skorupy. Warto dodać, że w efekcie tego procesu sam płaszcz wzbogacił się o dodatkowe złoża złota. W trakcie wznoszenia pióropusza powstały warunki chemiczne dogodne do wytworzenia kolejnych złóż. Kto i kiedy odkrył złoto? Na postawione wyżej pytanie nie ma jednoznacznej odpowiedzi. Pewne jest, że złoto należy do najwcześniej poznanych metali, bo jego blask i charakterystyczna barwa ułatwiały dostrzeżenie go w żwirach rzecznych. Wydobywają "diabelskie złoto" w oparach gazu. Turyści płacą, żeby na to popatrzeć Przepiękne widoki góry Ijen urzekają podróżnych od stuleci, ale w ostatnich latach jej kopalnia siarki stała się kontrowersyjną atrakcją turystyczną. [FOTOREPORTAŻ] Naukowcy nie mają wątpliwości, że złoto było znane i używane już w chalkolicie – okresie przejściowym między epokami kamienia i brązu. Dowodzą tego znaleziska archeologiczne, które odkryto na Bałkanach. Wykopaliska odsłoniły złote artefakty, które są datowane na IV w. p.n.e. Złoto znali i przetwarzali także mieszkańcy starożytnego Egiptu. Najprawdopodobniej jednym z najbardziej złotonośnych obszarów w tym regionie była Nubia. Naukowcy wyrażają przekonanie, że w starożytnym Egipcie wydobywano ok. 1000 kg złota rocznie. To właśnie Egipcjanie jako pierwsi opracowali metodę wytopu złota. Miało to miejsce w 3600 r. p.n.e. Gdzie występuje złoto? Zasoby dostępnego dla nas złota powoli ulegają wyczerpaniu. Nie znaczy to, że na Ziemi nie ma już terenów złotonośnych. Na całym świecie wydobyciem tego metalu zajmuje się aż 70 krajów. Do największych wydobywców złota należą: Chiny, Rosja, Australia, Stany Zjednoczone, Kanada. Obszarem obfitującym w złoto jest też Afryka. W dziedzinie wydobycia na Czarnym Lądzie, przoduje Ghana, która w światowym rankingu (w 2021 roku) zajęła 6. miejsce. Wśród głównych afrykańskich producentów należy wymienić także RPA, Mali, Burkina Faso i Wybrzeże Kości Słoniowej. W pierwszej dziesiątce światowych wydobywców złota, zaraz po Ghanie, plasują się: Brazylia, Uzbekistan, Meksyk i Indonezja. Wymieniając tereny złotonośne, warto wskazać także na argentyńską Patagonię. Tamtejsze kopalnie złota rozpoczęły działalność już w XIX wieku i są eksploatowane do dziś. Ile jest złota na Ziemi? Obecny stan nauki nie pozwala stwierdzić, ile złota mieści się w najgłębszych warstwach naszej planety. Zdaniem naukowców, w samym jądrze znajduje się tyle metali szlachetnych, że ich objętość pozwoliłaby pokryć całą powierzchnię naszej planety 4-metrową warstwą. Należy jednak podkreślić, że mówimy tu nie tylko o złocie. Najprawdopodobniej także w płaszczu ziemskim występuje ogromna koncentracja złota. W kontekście wydobycia, nie ma to jednak żadnego znaczenia, przynajmniej na razie. Wynika to z faktu, że współczesna technologia nie pozwala nam dotrzeć do głębszych warstw globu. Ile złota wydobyto dotychczas? Stan na 2021 rok to 201 296 ton. Przy czym należy podkreślić, że aż dwie trzecie tej wartości wydobyto do 1950 roku. Największy udział w światowych zapasach stanowi biżuteria (46,3 proc.). Drugie miejsce zajmują monety i złote sztabki (22 proc.), a trzecie – rezerwy banków centralnych (17 proc.). Cała reszta to złoto używane w przemyśle, m.in. elektronicznym. Ile złota zostało jeszcze do wydobycia? To trudne pytanie. Wyniki różnych badań wskazują, że pozostałe rezerwy to ok. 53 000 ton. Oznacza to, że przy utrzymaniu tempa wydobycia zbliżonego do obecnego, rezerwy tego metalu ulegną wyczerpaniu za ok. 20 lat. Naukowcy są przekonani, że ogromne zasoby złota znajdują się pod powierzchnią oceanów, jednak obecnie ich wydobycie nie byłoby opłacalne. Nie można jednak przemilczeć faktu, że ten cenny metal znajduje się nie tylko pod powierzchnią dna, ale też w samej wodzie. Zdaniem ekspertów, jeden litr słonej wody zawiera 13-miliardową część grama złota. Niewiele? Tak, ale tylko w skali jednostkowej. Uwzględniając objętość całej słonej wody, łatwo można dojść do wniosku, że znajduje się w niej 20 milionów ton tego kruszcu. Jak pozyskuje się złoto? Pozyskiwanie złota ze słonej wody na razie nie jest możliwe, przynajmniej nie na dużą skalę. Wydobywcom pozostają więc konwencjonalne metody. Czy wydobywanie cennych surowców z asteroid to następny krok w eksploracji kosmosu? Czy czytasz ten artykuł na laptopie lub smartfonie? Te i inne urządzenia elektryczne i wiele innych produktów przemysłowych powstają dzięki cennym i rzadkim surowcom wydobywanym z głębi Zie... W czasach gorączki złota, cenny kruszec był pozyskiwany poprzez umieszczenie złotonośnej ziemi w specjalnej misce. Po połączeniu z wodą, lżejszy materiał wylewał się z naczynia, a pozostawały w nim cięższe drobinki złota. Ten sposób jest jednak za mało wydajny, by mógł być używany na skalę przemysłową. Największa część światowego wydobycia jest realizowana przy użyciu technik górniczych, w kopalniach odkrywkowych i tradycyjnych. W pierwszej kolejności, górnicy wysadzają skały przy użyciu materiałów wybuchowych. Rozdrobnione w ten sposób fragmenty trafiają do specjalnych młynów. W dalszej kolejności, rudy złota przechodzą przez klasyfikatory, następnie dodaje się do nich cyjanek potasu. Za pomocą reakcji elektrolizy (albo poprzez zastosowanie aluminium lub cynku), z uzyskanego w ten sposób roztworu wytrąca się złoto. Dużo złota i innych cennych surowców mogą zawierać także planetoidy. Takie obiekty mogą w przyszłości stać się jednym z celów kosmicznego górnictwa. NASA szykuje już misję na planetoidę zbudowaną z cennych metali. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Zachwycające zdjęcie „złotych rzek” Amazonii. NASA wyjaśnia, co naprawdę się za nim kryje
Mieniące się złotem rzeki biegnące przez amazoński las deszczowy w Peru można podziwiać na zdjęciu opublikowanym przez NASA. Niestety za piękną fotografią kryję brudna historia. „Rzeki złota” to w rzeczywistości doły wykopane przy nielegalnym wydobyciu złota.
Zdjęcie zrobiono z pokładu Międzynarodowej Stacji Kosmicznej (ISS) dokładnie 24 grudnia 2020 roku. Niezwykła fotografia mimo swojej malowniczości jest kolejnym dowodem na skalę niszczycielskiego wydobycia złota w regionie Madre de Dios w południowo-wschodnim Peru. NASA wyjaśnia, że to, co na zdjęciu wygląda jak rzeki płynnego złota to w rzeczywistości błotniste doły, w których górnicy poszukiwali lub nadal poszukują cennego metalu. Setki basenów, z których usunięto roślinność, wypełnionych wodą i otoczonych błotem dzięki odbitemu światłu słonecznemu z perspektywy ISS mogło zmienić się w tak ujmujący obraz. Doły, w których prowadzono wykopaliska, układają się w rzeczny szlak, bowiem górnicy podążają szlakami starych rzek, w których przez setki lat odkładały się cenne minerały – wyjaśniają eksperci NASA. Peru jest wiodącym eksporterem złota, a Madre de Dios kluczową lokalizacją dla ogromnego nieuregulowanego przemysłu, w którym tysiące górników próbuje zarobić na życie. Większość wydobycia odbywa się „poza rządową administracją”. Przemysł wydobywczy doprowadził do intensywnego wylesiania i niszczenia ważnych siedlisk dzikich zwierząt na obszarze, który jeszcze do niedawna był oazą bioróżnorodności. W częściach regionu będącego domem dla wielu dzikich gatunków - w tym małp, jaguarów i motyli - górnictwo jest główną przyczyną wylesiania – uważają naukowcy. Badanie z 2019 roku wykazało, że wylesianie związane z wydobyciem złota tylko w 2018 roku zniszczyło niemal 10 000 hektarów peruwiańskiej Amazonii. Nielegalne kopalnie złota nie pozostają też bez wpływu na zdrowie mieszkających w pobliżu ludzi. Górnicy mieszają osady z gotowaną rtęcią, aby oddzielić złoto od innych minerałów. W rezultacie co roku do rzek lub atmosfery trafia do 55 ton (50 ton metrycznych) rtęci. Według badania PLOS One z 2012 r., mieszkańcy, którzy jedzą dużo ryb z tych zanieczyszczonych rzek, są ponad trzy razy bardziej narażeni na zatrucie rtęcią niż osoby nie jedzące ryb. Wydobycie złota jest napędzane wciąż rosnącą ceną kruszcu. Lokalne społeczności traktują często nielegalny lub półlegalny proceder jako najlepszy i najpewniejszy sposób utrzymania. Szacuje się, że w 2012 r. w regionie wydobywczym Amazonii pracowało około 30 000 górników. W innej części Peru, La Pampa, ogromna gorączka złota, która trwała blisko dekadę, została ostatecznie zatrzymana przez rząd w 2019 r.