Kłusownicy wybili je niemal do zera. Po 30 latach afrykańskie olbrzymy wracają do domu
Kłusownictwo wybiło ponad 90 proc. nosorożców czarnych, zamieniając Park Narodowy Matusadona z ostoi gatunku w prawdziwą strefę śmierci. Po ponad 30 latach walki o ratowanie ostatnich ocalałych zwierząt 17 osobników wreszcie wróciło do Doliny Zambezi. To przełomowy moment w historii afrykańskiej ochrony przyrody.
Spis treści: Czarne nosorożca wracają do Zimbabwe Potężne, nieprzewidywalne i krytycznie zagrożone Dolina Zambezi była królestwem nosorożców. Potem przyszli kłusownicy Matusadona straciła niemal wszystkie czarne nosorożce Kryzys w Zimbabwe otworzył kłusownikom drogę do Matusadony Gdy zniknął ostatni nosorożec, rozpoczął się plan ich wielkiego powrotu Bez mieszkańców nie da się uratować nosorożców Kluczowa jest genetyka Zimbabwe chce odbudować wielką populację czarnych nosorożców Nosorożce wróciły do Matusadony. Teraz zaczyna się najtrudniejsza walka Kiedy w maju tego roku nosorożce czarne znów pojawiły się w Parku Narodowym Matusadona w Zimbabwe, kierownik rezerwatu Mike Pelham nie zamierzał spędzić nocy w domu. Zabrał śpiwór i zanurzył się w mrok. Pod bezchmurnym niebem 17 potężnych ssaków powoli przechadzało się w specjalnie zabezpieczonych zagrodach. – Przez pierwsze noce zasypiałem tuż obok nich. Śpiwór kładłem przy samym ogrodzeniu, byle tylko móc ich słuchać – opowiada. – Zobaczyć ich powrót to jak spełnienie najgłębszych marzeń. Czarne nosorożce wracają do Zimbabwe Powrót nosorożców do Doliny Zambezi był daleki od pewności. W latach 70. ubiegłego wieku komercyjne kłusownictwo zaczęło gwałtownie narastać, ostatecznie doprowadzając do wybicia ponad 90 procent populacji czarnych nosorożców w Zimbabwe i pozostałej części Afryki. – Każdego nosorożca, którego znaleźli, po prostu zabijali. Nawet młodym odcinali ich niewielkie rogi – wspomina Mike Pelham, który na początku lat 90. pracował w parku jako przewodnik safari. Aby pomóc ocalić gatunek, Zarząd Parków Narodowych i Dzikiej Przyrody Zimbabwe (ZimParks) rozpoczął zakrojoną na szeroką skalę operację odnalezienia i przeniesienia wszystkich pozostałych nosorożców na prywatne tereny oraz do chronionych stref na gruntach publicznych. Nawet gdy nosorożce całkowicie zniknęły z Matusadony, zdeterminowani przyrodnicy i przedstawiciele ZimParks nie stracili nadziei. Symbol tej obietnicy został utrwalony na mundurach: nad napisem „Matusadona National Park” wyhaftowano sylwetkę czarnego nosorożca. Oficjalne logo powstało w 2020 roku, krótko po utworzeniu Matusadona Conservation Trust – partnerstwa między organizacją non profit African Parks a ZimParks – w czasie, gdy ten krajobraz od lat był pozbawiony tych ikonicznych przedstawicieli afrykańskiej megafauny. Nie tylko oni wierzyli, że nosorożce czarne powrócą. Przez ostatnie trzy lata wódz Nebiri, przywódca jednego z czterech lokalnych tradycyjnych okręgów tworzących wiejski dystrykt Nyaminyami, którego częścią jest park, powtarzał Pelhamowi: „Mike, umieścili nosorożca w logo parku. Wiemy, że nasze nosorożce zniknęły, ale kiedy sprowadzicie je z powrotem?”. Teraz, ponad 30 lat od rozpoczęcia akcji ratunkowych, potomkowie ocalałych czarnych nosorożców z Doliny Zambezi wreszcie wrócili. – To nosorożce Zimbabwe, należące do mieszkańców tego kraju – mówi Mike Pelham. Na chwilę milknie, a przez jego twarz przebiega wyraz dumy i uśmiech, gdy przypomina sobie swoją odpowiedź dla wodza Nebiriego: „Nie sprowadzamy tu po prostu jakichkolwiek nosorożców. Sprowadzamy wasze nosorożce z powrotem do domu”. Potężne, nieprzewidywalne i krytycznie zagrożone Czarne nosorożce są jednym z pięciu gatunków nosorożców, które przetrwały do naszych czasów, a zarazem mniejszym z dwóch gatunków występujących w Afryce. Słyną z usposobienia określanego jako „zrzędliwe” i „gburowate”. – Czarne nosorożce, w przeciwieństwie do białych, potrafią być naprawdę… hm… humorzaste – mówi fotograf dzikiej przyrody Marcus Westberg, który niedawno musiał wspiąć się na drzewo, aby zejść z drogi jednemu z czarnych nosorożców wypuszczonych w Matusadonie. – Ważą około 1,4 tony, są zbudowane z samych mięśni i czasami mają naprawdę paskudny charakter. Dwa rogi czarnego nosorożca zbudowane są z keratyny – tego samego włóknistego białka, z którego powstają ludzkie włosy – i rosną przez całe życie zwierzęcia. Jeśli pozostaną nienaruszone, przedni róg może osiągnąć długość nawet 45 centymetrów, tworząc delikatnie wygięty ku górze, niezwykle smukły szpic, zwężający się z elegancją ostrza kosy. To właśnie ten róg jest celem kłusowników, którzy odcinają go piłami łańcuchowymi z głów nosorożców zabijanych przy użyciu broni palnej, środków owadobójczych i innych metod. Zdarza się, że zwierzęta w chwili odcięcia rogu wciąż jeszcze żyją. Choć różnego rodzaju zakazy handlu rogami nosorożców obowiązują od 1977 roku, kłusownictwo trwa do dziś. Gatunek figuruje na liście krytycznie zagrożonych wyginięciem, a jego populacja liczy obecnie około 6788 osobników żyjących w kilkunastu krajach Afryki. Dolina Zambezi była królestwem nosorożców. Potem przyszli kłusownicy W latach 80. XX wieku największa zwarta populacja czarnych nosorożców na świecie – licząca ponad 500 osobników – żyła w Dolinie Zambezi. Jest to obszar położony w dorzeczu dwukrotnie większym od Teksasu, zasilanym przez Zambezi, czwartą co do wielkości rzekę Afryki. Gdy rzeka wpływa do doliny, jej brzegi stają się siedliskiem hipopotamów i krokodyli, które dzielą zatoki i wybrzeża z ponad 90 gatunkami ptaków wodnych. Dalej od rzeki krajobraz przechodzi w rozległe równiny, zarośla, lasy oraz gęste, cierniste zagajniki, lokalnie nazywane jesse. Dolina zapewnia pożywienie i schronienie słoniom, bawołom afrykańskim, zebrom, kudu, elandom i antylopom szablorogim, a także lwom, lampartom, hienom, guźcom, pawianom, małpom oraz likaonom pstrym. Matusadona leży na zachodnim krańcu doliny, nad brzegiem jeziora Kariba – największego na świecie sztucznego jeziora pod względem objętości, utworzonego po przegrodzeniu Zambezi zaporą w latach 50. XX wieku. Gdy w latach 60. komercyjna fala kłusownictwa zaczęła przetaczać się przez Afrykę z północy kontynentu, Zimbabwe początkowo pozostało nietknięte. Było to częściowo zasługą uzbrojonych oddziałów partyzanckich walczących w wojnie o niepodległość kraju, których obecność nieświadomie odstraszała kłusowników. Jednak od lat 70., gdy światowy popyt na rogi nosorożców i kość słoniową gwałtownie wzrósł, ciężko uzbrojone międzynarodowe syndykaty zaczęły przesuwać się na południe, powodując nasilenie zorganizowanego kłusownictwa, które pochłonęło dziesiątki tysięcy zwierząt. W latach 80. fala przemocy dotarła również do Doliny Zambezi. W odpowiedzi ZimParks podjął radykalne działania. Zorganizowano ogromną operację mającą na celu odnalezienie i przeniesienie ocalałych skupisk nosorożców na prywatne rancza z dziką zwierzyną oraz do czterech silnie chronionych stref bezpieczeństwa na terenach publicznych, określanych jako Intensive Protection Zones (IPZ). Celem było stworzenie warunków, dzięki którym potomkowie tych zwierząt mogliby kiedyś ponownie zasiedlić większą część doliny. Uzbrojone zespoły przeszkolono do walki z kłusownikami „na wzór jednostek wojskowych”, jak ujął to Glenn H. Tatham, legendarna postać ZimParks, który swój plan nazwał „Operation Stronghold”. W tym samym czasie strażnicy gorączkowo poszukiwali ostatnich nosorożców pozostałych w dolinie. – To były zwierzęta, którym udało się uniknąć kłusowników – wspomina Mike Pelham. – Ukrywały się w bardzo odległych, trudno dostępnych miejscach. – Po odnalezieniu zwierzęcia trzeba było trafić je środkiem usypiającym w miejscu, do którego dało się później dojechać ciężarówką. Czasami oznaczało to czekanie nawet kilka dni, aż nosorożec przejdzie w teren, gdzie można było wytyczyć drogę. Drogę wycinało się ręcznie. Potem układaliśmy zwierzę na prowizorycznych saniach. Wykorzystywaliśmy taśmy przenośnikowe – opowiada Mike Pelham. – Następnie ciągnęliśmy je ręcznie przez busz… aż do miejsca, gdzie mogła dojechać ciężarówka. Matusadona straciła niemal wszystkie czarne nosorożce Przez wiele lat Matusadona pozostawała ostoją nosorożców. – Nie mieliśmy problemu ze znalezieniem nosorożców. Podczas udanego porannego spaceru można było zobaczyć ich nawet dziewięć – wspomina. Jak mówi, dokładnej liczby zwierząt utraconych w parku nie da się dziś ustalić, „bo były naprawdę powszechne”. – Kiedy jako dzieci chodziliśmy po buszu, ciągle słyszeliśmy: „Uważajcie na nosorożce!”. Nikt nie widział potrzeby prowadzenia szczegółowych statystyk gatunku, którego było tak wiele. Jeszcze przed latami 90. Matusadona bez nosorożców wydawała się czymś zupełnie niewyobrażalnym. Jednak z czasem wyjątkowa odporność Matusadony dobiegła końca. Do końca 1993 roku populacja czarnych nosorożców w parku skurczyła się do zaledwie 16 osobników wskutek intensywnego kłusownictwa. W desperackiej próbie powstrzymania zagłady ZimParks wyznaczył Matusadonę jako strefę IPZ w 1994 roku. – Początkowo Matusadona dawała nadzieję jako IPZ, podczas gdy w innych miejscach nosorożce były dosłownie wybijane – mówi Raoul du Toit, dyrektor Lowveld Rhino Trust, który odegrał kluczową rolę w tworzeniu stabilnych populacji rozrodczych nosorożców. Do początku XXI wieku park zwiększył liczebność populacji do około 45 zwierząt. Jednak w tym samym dziesięcioleciu kryzys gospodarczy w Zimbabwe wywołał kolejną falę kłusownictwa, a Matusadona ponownie stała się szczególnie narażona. – To, co miało być jedną z najściślej chronionych Intensive Protection Zones, tutaj, w Matusadonie, w praktyce zamieniło się w strefę śmierci dla nosorożców – wspomina. Kryzys w Zimbabwe otworzył kłusownikom drogę do Matusadony Kryzys gospodarczy, który doprowadził do gwałtownego wzrostu bezrobocia i hiperinflacji w całym kraju, zmusił wielu mieszkańców Zimbabwe do desperackiego poszukiwania jakiegokolwiek źródła utrzymania. Jednocześnie ZimParks utracił dochody z turystyki oraz znaczną część finansowania państwowego. – Środki potrzebne na ochronę tych zwierząt po prostu się wyczerpały. To właśnie wtedy, od początku XXI wieku, rozpoczął się kolejny etap zagłady nosorożców – mówi Mike Pelham. Raoul du Toit wspomina organizację pogrążającą się w chaosie. – Parki Narodowe dosłownie się rozpadały – mówi. – W tamtym okresie w zarządzie parków panował ogromny bałagan. Wielu pracowników odeszło wraz z pogłębiającym się kryzysem. To było błędne koło. 16 lipca 2016 roku o godzinie 6:05 rano w Matusadonie po raz ostatni zarejestrowano obecność czarnego nosorożca. Błysk fotopułapki uchwycił jedynie przelotną sylwetkę zwierzęcia w miejscu, gdzie niegdyś żyła dobrze prosperująca populacja. – Pomyślałem wtedy, że to już koniec dzikiej przyrody – wspomina strażnik Million, który od 22 lat pracuje w Matusadonie. Gdy zniknął ostatni nosorożec, rozpoczął się plan ich wielkiego powrotu Nawet w tym najtrudniejszym momencie, gdy w Matusadonie nie pozostał ani jeden nosorożec, niewielka grupa ludzi nie porzuciła marzenia o powrocie gatunku do Doliny Zambezi. Potomkom populacji nosorożców utworzonych w czasach funkcjonowania stref IPZ – również dzięki kilku inicjatywom prowadzonym na prywatnych terenach – udało się przetrwać. ZimParks zaczął więc opracowywać plan pozyskania środków finansowych, które umożliwiłyby sprowadzenie czarnych nosorożców z powrotem. Równocześnie odchodzono od koncepcji ochrony przyrody określanej jako „mentalność twierdzy”, zakładającej, że ochrona dzikiej fauny polega na odgradzaniu jej od lokalnych społeczności, zamiast angażowania mieszkańców we wspólne działania. Minęły lata analiz i dyskusji, zanim African Parks i ZimParks zdecydowały w 2019 roku, że to właśnie Matusadona stanie się głównym obszarem ich partnerstwa. Nie był to oczywisty wybór. W tamtym czasie park zmagał się z ogromnymi problemami. – Przestał istnieć na turystycznej mapie, przynosił ogromne straty finansowe i znajdował się w jednym z najbardziej wymagających regionów kraju pod względem relacji z okolicznymi społecznościami – mówi Mike Pelham. Decydując się na Matusadonę, zarówno African Parks, jak i ZimParks świadomie podjęły się ratowania miejsca, które stanowiło dla państwa zarówno operacyjne, jak i finansowe obciążenie. Było to ryzykowne przedsięwzięcie, ale dziś zaczyna przynosić efekty. – Dzięki ponownym inwestycjom w park udało się odwrócić sytuację miejsca, które było prawdziwą czarną dziurą dla nosorożców – mówi Raoul du Toit. Bez mieszkańców nie da się uratować nosorożców Najważniejszą linią obrony nosorożców jest lokalna społeczność, dlatego wspieranie mieszkańców dystryktu Nyaminyami zostało wpisane w fundament działalności Matusadona Conservation Trust. – Niezależnie od tego, czy chodzi o zatrudnienie, czy o zakupy niezbędnych materiałów, obowiązuje bardzo jasno określona zasada: w pierwszej kolejności korzystają lokalne społeczności, następnie krajowa gospodarka, a dopiero w ostateczności podmioty spoza Zimbabwe – mówi Mike Pelham. Zdobycie zaufania mieszkańców nie było jednak łatwe. Przez 40 lat społeczność Nyaminyami obserwowała kolejne projekty finansowane przez darczyńców, które rozpoczynały się od wielkich obietnic, by po wyczerpaniu środków cicho zniknąć. Na początku partnerstwa sceptycyzm był powszechny i Pelham doskonale zdawał sobie z tego sprawę. Dziś jego priorytetem jest dopilnowanie, aby mieszkańcy usłyszeli i naprawdę uwierzyli, że tym razem sytuacja wygląda inaczej. – To jest na zawsze – mówi z przekonaniem. W ramach partnerstwa zarządczego między ZimParks a African Parks zrealizowano szereg działań na rzecz lokalnej społeczności. Zatrudniono i przeszkolono pracowników pochodzących z czterech tradycyjnych okręgów, których mieszkańcy żyją w sąsiedztwie parku – 99 procent pracowników stanowią obywatele Zimbabwe, a 84 procent pochodzi z czterech okręgów dystryktu Nyaminyami. Zapewniono także obiady dla ponad 5000 dzieci z lokalnych szkół podczas ubiegłorocznej suszy oraz zmodernizowano infrastrukturę parku, aby przyciągnąć turystów i umożliwić jego finansową samowystarczalność. Dla strażników takich jak Million zmiana jest wyraźnie odczuwalna – zamiast ciągników są samochody terenowe, w zbiornikach jest paliwo, a na patrolach pracuje więcej ludzi. – Kolejnych 46 strażników kończy właśnie szkolenie – mówi z dumą i nie może się doczekać, aż dołączą do zespołu. Docelowo park ma dysponować setką strażników, podczas gdy jeszcze niedawno cały jego obszar patrolowało zaledwie 20 osób. To przywiązanie do rodzinnego parku pozwoliło mu przetrwać najtrudniejsze lata, a powrót odpowiednich środków przekonał go, by pozostać. – Straciliśmy te nosorożce, bo nie mieliśmy zasobów. Teraz już je mamy – mówi. – Nie możemy ich znowu stracić. Po prostu nie możemy. Kluczowa jest genetyka To, co sprawia, że ponowne wprowadzenie nosorożców do Parku Narodowego Matusadona jest tak wyjątkowe z naukowego punktu widzenia – poza jego ogromnym znaczeniem emocjonalnym – to pochodzenie tych zwierząt. Nie są to nosorożce sprowadzone z innych regionów i osiedlone w obcym środowisku. To nosorożce z Doliny Zambezi, stanowiące bezpośrednią kontynuację lokalnej linii genetycznej, która przetrwała dziesięciolecia kryzysów dzięki starannej ochronie. Podczas niedawnej wizyty w parku, przygotowując się do udziału w drugim etapie wypuszczania nosorożców zaplanowanym na przyszły rok, du Toit powoli przesunął dłonią po drewnianej konstrukcji jednej z bomas, w której po przybyciu w maju przebywały pierwsze zwierzęta. Metodycznie fotografował zagrodę, myśląc już o kolejnych działaniach. Wraz z Natashą Anderson, koordynatorką monitoringu nosorożców z Lowveld Rhino Trust, przygotowuje drugi etap programu – wypuszczenie kolejnych 20 nosorożców do parku. Anderson już teraz analizuje dane genetyczne, wybierając odpowiednie osobniki z rezerwatu Bubye Valley Conservancy w południowym Zimbabwe tak, aby zmaksymalizować różnorodność genetyczną przyszłej populacji. Zimbabwe chce odbudować wielką populację czarnych nosorożców Długofalowym celem jest stworzenie metapopulacji – silnej genetycznie, wzajemnie powiązanej sieci populacji czarnych nosorożców w całym Zimbabwe. Docelowo Matusadona ma być nie tylko miejscem przyjmującym nosorożce, lecz także źródłem zwierząt, które będą mogły zasiedlać obszary całkowicie pozbawione tego gatunku. Obecnie w Zimbabwe istnieją zaledwie trzy metapopulacje czarnych nosorożców liczące ponad 100 osobników, a wszystkie znajdują się na terenach prywatnych. – Naszym głównym celem jest teraz tworzenie kolejnych metapopulacji na gruntach publicznych – zaznacza Mike Pelham. Matusadona jest dopiero drugim publicznym obszarem wybranym do budowy takiej populacji. Pierwszy powstał w 2021 roku w Parku Narodowym Gonarezhou, oddalonym o około 800 kilometrów, gdzie stopniowo wypuszczono 29 czarnych nosorożców. – Mamy najzdrowszą pod względem genetycznym i najbardziej zróżnicowaną populację czarnych nosorożców w Afryce. Uważam, że rząd Zimbabwe zasługuje za to na ogromne uznanie – wyjaśnia, podkreślając, że ZimParks wykazał się dalekowzrocznością, opracowując długoterminową strategię zachowania tej puli genetycznej i samych zwierząt. Jeśli wszystko przebiegnie zgodnie z planem, czarne nosorożce ponownie zasiedlą Dolinę Zambezi w znaczącej liczbie, a Matusadona stanie się ukoronowaniem planu Tathama oraz wysiłków setek ludzi, którzy przez lata pracowali nad jego realizacją – od strażników tropiących i ratujących ostatnie ocalałe nosorożce, przez prywatnych właścicieli ziemskich zapewniających im schronienie, aż po przyrodników działających mimo wieloletnich zawirowań gospodarczych, politycznych i społecznych. – Na tym właśnie polegał cały plan Operation Stronghold: ochronić te zwierzęta, zabrać je z miejsc zagrożonych i utrzymać je tam, dopóki nie uznamy, że można bezpiecznie sprowadzić je z powrotem do ich domu w Dolinie Zambezi – podsumowuje Mike. – Możliwości uczestniczenia w tym projekcie i obserwowania ich powrotu towarzyszyła ogromna ilość łez i wzruszeń – dodaje. Nosorożce wróciły do Matusadony. Teraz zaczyna się najtrudniejsza walka Przyszłość tych zwierząt zależy teraz całkowicie od tego, co wydarzy się w nadchodzących latach. I wszyscy tutaj mają tego świadomość. Wśród zadrzewień strażnicy biorą udział w ćwiczeniach, przygotowując się do patroli, które staną się codzienną rzeczywistością ochrony tej populacji. Pytani o największe wyzwania stojące przed nosorożcami w Matusadonie, pracownicy przyznają, że wyprzedzenie zagrożenia ze strony kłusowników ma kluczowe znaczenie. – Wiemy, że w pewnym momencie kłusownicy po prostu spróbują nas zaatakować – przyznaje Mike Pelham. – Z kłusownictwem jest jak z pożarem buszu – zauważa Raoul du Toit. – Jeśli wybuchnie, bardzo trudno je zatrzymać. Na kłusownictwo trzeba być gotowym zawsze. Faza druga przyniesie więcej zwierząt, większą złożoność i wyższe ryzyko. Będą straty. Mogą pojawić się niepowodzenia, które trudno będzie wytłumaczyć światu zewnętrznemu, darczyńcom czy komukolwiek, kto chciałby, aby ochrona przyrody była opowieścią z prostym i szczęśliwym zakończeniem. – Trzeba być gotowym na podjęcie ryzyka – mówi Natasha Anderson z fundacji Lowveld Rhino Trust. – Jeśli przyjmiesz postawę unikania wszelkiego ryzyka, niczego w ochronie przyrody nie osiągniesz. Ten park może stracić nosorożce – nawet na rzecz kłusowników – ale to nie znaczy, że nie warto próbować. A próbować warto. Dowodzi tego ponad 30 lat doświadczeń. Sylwetka na mundurach w Matusadonie nie jest już tylko obietnicą. Jednak ludzie, którzy ją noszą, rozumieją coś, czego sama chwila wypuszczenia zwierząt nie jest w stanie oddać: najtrudniejszą pracą nie jest sprowadzenie nosorożców z powrotem. Najtrudniejsze jest zatrzymanie ich tutaj na zawsze. Źródło: National Geographic
Ludzie kontra słonie. Czy Afryce Południowej uda się osiągnąć pokojowe współistnienie?
Niektóre tereny Afryki Południowej borykają się z problemami związanymi z ekspansją słoni afrykańskich. Największe żyjące zwierzęta lądowe odpowiadają za destrukcję rolniczych upraw, co powoduje straty dla gospodarstw i zagraża środkom utrzymania społeczności wiejskich. Zniszczenia wpływają na zwiększającą się liczbę odstrzałów słoni, przeciwko czemu protestują ekolodzy alarmując o wdrożenie technik pozwalających żyć słoniom i ludziom w symbiozie.
Transgraniczny Obszar Ochrony Kaza-Zambezi (KAZA) to fragment obejmujący tereny pięciu krajów Afryki Południowej: Zimbabwe, Angoli, Namibii, Zambii i Botswany. Na terenie KAZA wspólnie żyją ponad połowa światowej populacji słonia afrykańskiego oraz około 3 miliony ludzi, głównie rolników. Taka demografia zmusza obie grupy do wzajemnego dostosowywania się, co często prowadzi do realnych, a niekiedy śmiertelnych konfliktów. Obrońcy przyrody apelują, by spory między ludźmi a zwierzętami rozwiązywać za pomocą innowacyjnych projektów, a nie działań uśmiercających. Szkodliwy totem – narastające napięcia w afrykańskich społecznościach W wierzeniach ludów zamieszkujących północno-zachodnie Zimbabwe słonie uchodzą za święty obiekt, stanowiący część tamtejszych tradycji religijnych. Mimo to regularne niszczenie upraw przez te ssaki sprawia, że postawa mieszkańców wobec słoni stopniowo odchodzi od tradycyjnego uwielbienia. Ekolog Agripa Ngorima z Uniwersytetu Rhodes w RPA przeprowadził badanie mające na celu określenie postaw lokalnych społeczności wobec ochrony słoni. Według niego aż 92% respondentów nie chce angażować się w ochronę słoni bez gratyfikacji finansowej, co oznacza, że gotowość do współpracy ludzi ze słoniami zależy od wpływu obecności tych zwierząt na środki do życia. Badania ukazały nie tylko rosnącą niechęć mieszkańców wobec słoni, lecz także znaczenie kosztów ekonomicznych w kształtowaniu tej postawy. Tolerancja wobec słoni w regionie drastycznie spada. Dodatkowo najpopularniejsze rozwiązania chroniące ludzi przed dużymi ssakami wymagają znacznych nakładów finansowych, którymi nie dysponują małe afrykańskie gospodarstwa. Naprzeciw kosztownym metodom wychodzą jednak działacze na rzecz ochrony przyrody, proponując rewolucyjne rozwiązania. Geopłoty – możliwa ochrona przed słoniami Park Narodowy Hwange zamieszkuje ponad 61 tysięcy słoni afrykańskich. Tamtejszy region wdraża rozwiązania zaproponowane przez Międzynarodowy Fundusz na rzecz Dobrostanu Zwierząt (IFAW), dzięki którym władze parku mogą monitorować zachowanie tych zwierząt. Zespół założył specjalne obroże satelitarne 16 dorosłym słoniom z grup regularnie pojawiających się na terenach rolniczych. Menedżer programu, Henry Ndaimani, zaznacza, że taka liczba oznakowanych osobników pozwala monitorować około 200 słoni, ponieważ każdy z nich żyje w rodzinie liczącej 8–15 zwierząt. Dzięki ustanowieniu tzw. geopłotów – wirtualnych barier ulokowanych pomiędzy terenami zamieszkałymi przez ludzi a obszarami bytowania słoni – władze parku mogą precyzyjnie śledzić wędrówki ssaków. Gdy zaobrączkowany słoń przekroczy wirtualny płot, centrum dowodzenia w głównym obozie Hwange otrzymuje sygnał, który następnie jest przesyłany zespołom terenowym w formie alertu SMS lub wiadomości WhatsApp. Pracownicy informują lokalne społeczności o potencjalnym zagrożeniu, co daje rolnikom czas na reakcję. Przygotowani mieszkańcy mogą wówczas zastosować szereg technik odstraszania, takich jak rozpalanie ognisk, bicie w bębny czy oddawanie strzałów ostrzegawczych. Interesującą metodą jest też imitowanie dźwięków rojów pszczół, których słonie instynktownie się boją. Ograniczenia systemu Choć rewolucyjna, technika geopłotów wciąż jest na wczesnym etapie wdrażania. System w wielu przypadkach wymaga dostosowania do lokalnych warunków, takich jak zmieniająca się rzeźba terenu czy migracje innych dzikich zwierząt. Dodatkowo opiera się całkowicie na niestabilnej lokalnej sieci komórkowej. Słaby zasięg lub przeciążenie sieci mogą opóźniać przesyłanie ostrzeżeń do rolników, co zwiększa ryzyko nieoczekiwanych spotkań ludzi ze słoniami. Czy możliwe jest pokojowe współistnienie? Działacze ekologiczni podkreślają, że PN Hwange jest miejscem bytowania jednej z największych populacji słoni w Afryce. Ponad 60 tysięcy osobników przekracza naturalną zdolność parku do utrzymania tak licznej populacji. Naukowcy sugerują więc, by zamiast odstrzałów wprowadzić kontrolowaną migrację. Słonie monitorowane przez system mogłyby przenosić się na tereny o niższej gęstości populacji, jak np. region Sebungwe, zamieszkiwany przez około 3500 słoni. Migracja miałaby przebiegać w sposób naturalny, a obroże satelitarne pozwoliłyby odpowiednio wcześnie ostrzec rolników, których gospodarstwa znalazłyby się na trasie wędrówki. Dzięki takim rozwiązaniom – opartym na innowacyjnych technologiach i współpracy z lokalnymi społecznościami – możliwe jest ograniczenie szkód wyrządzanych przez słonie bez konieczności ich zabijania, a tym samym stworzenie warunków do pokojowego współistnienia ludzi i dzikiej przyrody w południowej Afryce. Źródło: Mongabay Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Wielka Piątka Afryki – jakie zwierzęta należą do Big Five i gdzie można je spotkać?
Wielka Piątka Afryki, w skład której wchodzą: lew, lampart, słoń, bawół i nosorożec, to niekwestionowany symbol Czarnego Lądu. Aby afrykańskie safari uznać za w pełni udane, powinno się zobaczyć Big Five.
W tym artykule: Afrykańska piątka, czyli zwierzęta tworzące Big Five W poszukiwaniu Wielkiej Piątki Spotkanie z Wielką Piątką Afrykańska piątka, czyli zwierzęta tworzące Big Five Wielka Piątka Afryki znana jest ze swojej waleczności, szczególnie, kiedy w grę wchodzi ochrona potomstwa lub gdy zwierzęta same znajdują się w centrum zagrożenia. Dlatego decydującym czynnikiem w ukształtowaniu Big Five nie były osiągane przez zwierzęta kształty czy rozmiary, a trudność w ich upolowaniu. W skład afrykańskiej piątki wchodzi pięć gatunków ssaków, uznanych przez tamtejszych myśliwych za najbardziej niebezpieczne na kontynencie. Są to: Zwierzęta na safari – które gatunki można na nim zaobserwować? Zwierzęta safari należą do najbardziej fascynujących gatunków. Udział w wyprawie to w zasadzie obowiązkowy punkt programu w trakcie urlopu spędzanego w Afryce i jednocześnie - jedna z najw... słoń afrykański – największe współcześnie żyjące zwierzę lądowe; nosorożec czarny – niestety, za sprawą kłusownictwa jego populacja ciągle maleje; bawół afrykański – gatunek, który nigdy nie został nigdy udomowiony; lampart – czwarty pod względem wielkości kot świata; lew – jedyny kot żyjący w stadzie. Pytanie, dlaczego do tego grona nie należy na przykład żyrafa? Odpowiedź brzmi: bo jest za łagodna! Wielka Piątka Afryki została stworzona jeszcze w czasach kolonialnych, kiedy Afrykę masowo odwiedzali biali myśliwi. To oni zrobili ranking zwierząt najbardziej cenionych jako trofea. Jak już wspomnieliśmy, nie chodziło nawet o wielkość. Premiowano zwierzaki najbardziej niebezpieczne dla myśliwego (zwłaszcza ranne), a zarazem trudne do wytropienia i ustrzelenia (chociaż to, jak się zdobycz prezentowała na ścianie rezydencji, też pewnie miało znaczenie). Oczywiście można by się spierać, dlaczego uwzględniono lamparta, a nie geparda, który jest najszybszym ssakiem świata, i dlaczego poszedł w odstawkę hipopotam, który ma na koncie więcej istnień ludzkich niż chociażby lew. W każdym razie tak, jak kiedyś ustalono, tak zostało do dziś. W poszukiwaniu Wielkiej Piątki Jedynie nosorożce robią trochę zamieszania, bowiem w Afryce występują dwa gatunki: białe i czarne (wbrew nazwom nie różnią się kolorem, ale m.in. zachowaniem). Większości turystom jest wszystko jedno, którego zobaczą, ale zdarzają się też „ortodoksi”, którzy do Wielkiej Piątki zaliczają wyłącznie rzadkiego nosorożca czarnego. Wybór krajów, w których można zobaczyć całą Big Five na wolności, nie jest wcale taki duży: Tanzania, Kenia, RPA, Malawi, Namibia, Zambia, Zimbabwe, Demokratyczna Republika Konga, Botswana i Uganda – ale w trzech ostatnich dyskusyjna staje się obecność nosorożca. Poza tym nawet w najbogatszym w życie zwierzęce parku czy rezerwacie niekoniecznie Wielka Piątka musi występować w komplecie. Na przykład w słynnym Etosha National Park w Namibii brakuje bawołu, zaś z bardzo ciekawego parku Chobe w Botswanie niedawno zniknęły nosorożce (ze względu na kłusowników wywieziono je w bezpieczniejsze dla nich miejsce). Kenia to nie tylko safari. Co warto zobaczyć i czym się zachwycić? Kenia to piękny, afrykański kraj, który turystom kojarzy się głównie z safari i podziwianiem dzikiej przyrody. Podróże do Kenii są coraz częstsze. Jak zaplanować podróż do Kenii, by by... Nawet jeśli cała Big Five zamieszkuje na danym terenie, i tak jej wytropienie nie jest łatwe. – To nie zoo! – denerwują się lokalni przewodnicy, kiedy turyści wręcz żądają pokazania im wszystkich tych zwierzaków, bo przecież „biuro im obiecało w programie wycieczki”. Jeżdżąc z grupami na safari jako pilot, miałam sytuacje, kiedy trafialiśmy na całą piątkę w ciągu kilku godzin, kręcąc się w promieniu zaledwie kilku kilometrów. Bywało też i tak, że po dwóch tygodniach jeżdżenia po różnych parkach czegoś wciąż nam brakowało, zwykle lamparta albo nosorożca. Spotkanie z Wielką Piątką Najsłynniejsze parki i rezerwaty, w których występują zwierzęta Big Five: Park Narodowy Krugera w RPA, Serengeti i Ngorongoro w Tanzanii, Masai Mara, Amboseli i Lake Nakuru w Kenii, Zambezi National Park w Zimbabwe. Koszt safari organizowanego przez lokalne agencje to wydatek od ok. 40 dol./os. za 3-godzinne do ok. 100 dol. i więcej za całodniowe. Warto się upewnić, czy w cenę jest wliczona opłata parkowa. Zwierzęta Afryki. Jaki gatunki można spotkać na tym kontynencie? Afryka to miejsce niezwykłe pod wieloma względami. Na Czarnym Lądzie nie brakuje dzikich, pierwotnych obszarów, które pozostają we władaniu natury, nie człowieka. Tamtejsza przyroda, jakże... Nasza ekspertka Monika Witkowska Pierwszy autostop zaliczyłam w wieku 12 lat (bez wiedzy rodziców) i od tej pory wpadłam w nałóg podróżowania, do tej pory odwiedzając około 180 krajów. Moja ulubiona forma poznawania świata to z plecakiem i namiotem, na własną rękę, choć zajmuję się też pilotowaniem grup turystycznych i prowadzeniem trekingów, m.in. w Himalajach i na Kilimandżaro. Góry należą do najważniejszych moich największych pasji – mam na koncie m.in. Koronę Ziemi i cztery ośmiotysięczniki (w tym K2, na które weszłam jako 2. Polka w historii). Od dawna zajmuje się też żeglarstwem morskim – byłam na rejsie przez legendarny North-West Passage (szlak morski między Grenlandią i Alaską), opłynęłam Czukotkę, trzykrotnie zaliczyłam Przylądek Horn, jachtem dotarłam na Antarktydę i Południową Georgię, choć na Bałtyku też można mnie spotkać. O swoich przygodach piszę w artykułach, książkach, a także na swoich profilach na FB (Monika Witkowska - Podróże małe i duże) i Instagramie (monikawitkowska.travel). O swoich nagrodach za wyprawy, książki czy działalność społeczną nie lubię mówić, ale jest jej miło, że zaproszono mnie do Kapituły prestiżowego konkursu Kolosy. Jestem też ambasadorką firm Garmin i Bergson.
Słonie otrute cyjankiem. Zimbabwe szuka sprawców
Czternaście słoni zostało otrutych cyjankiem przez kłusowników na terenie dwóch parków narodowych w Zimbabwe – poinformowały miejscowe władze. Trwają poszukiwania sprawców.
Trzy zwierzęta zostały zabite w regionie Kariba na północy, a kolejnych 11 w regionie Hwange na zachodzie kraju. Wszystkie słonie zostały otrute cyjankiem, co stwierdzono po badaniach przeprowadzonych na próbkach z ich wątroby i nerek. W Kariba kłusownicy nasączyli trującą substancją pomarańcze, w Hwange do zabicia zwierząt wykorzystano powleczone cyjankiem solne pałeczki, przysmak słoni. W Hwange sześć słoni miało ucięte kły, a pięć je zachowało, co zdaniem władz wskazuje na to, że kłusownicy zostali zaskoczeni na gorącym uczynku. Dotychczas nikt nie został ujęty w związku ze sprawą. Prywatna organizacja walcząca z kłusownictwem, Matusadona Anti-Poaching Project, wyznaczyła 400 dolarów nagrody za informacje mogące doprowadzić do aresztowania i skazania sprawców. Zdaniem tej organizacji otrutych mogło być więcej zwierząt. W 2013 r. w Hwange kłusownicy otruli 300 słoni. Cyjanek jest substancją powszechnie stosowaną w zimbabweńskim przemyśle wydobywczym i w związku z tym łatwo go zdobyć. Zimbabwe może się pochwalić dużą populacją słoni – według szacunków tamtejszych parków narodowych jest ich ponad 100 tys., choć ze względu na ograniczoną powierzchnię rezerwatów liczba osobników nie powinna przekraczać 40 tys. Także we wtorek obywatel Zambii został aresztowany w Zimbabwe za próbę przemycenia 25 kg kości słoniowej o szacowanej wartości ok. 6,3 tys. dolarów. Aresztowany mężczyzna miał przy sobie również liczącą trzy metry skórę pytona. Źródło: PAP
Lew Cecil, symbol Zimbabwe, został zabity przez Amerykanina Waltera Palmera w czasie nielegalnego polowania. Wywabione z parku zwierzę wykrwawiało się przez 40 godzin.
Ciało lwa znaleziono ok. 60 km od Parku Narodowego Hwange, w którym zwierzę prowadziło dotąd spokojne życie. Na początku lipca w czasie nocnego polowania Cecil został wywabiony z parku i raniony strzałą z łuku. Zwierzę wykrwawiało się przez 40 godzin. Śmiertelny strzał oddał amerykański dentysta Walter Palmer. Amerykanin przyznał się do zabicia lwa, utrzymuje jednak, że nie wiedział, że Cecil znajduje się pod ochroną. Mężczyzna miał zapłacić 50 tys. euro pracownikom parku narodowego za pomoc w wywabieniu zwierzęcia. Zarzuty usłyszał już jeden z przewodników nielegalnego polowania. Śledztwo w tej sprawie prowadzi też państwowa agencja w USA. Śmierć Cecila wywołała głośną dyskusję na temat polowań na dzikie zwierzęta. Gabinet dentystyczny Palmera pozostaje zamknięty, ale przed budynkiem gromadzą się tłumy protestujących. Składają maskotki lwów, wystawiają transparenty i żądają wymierzenia sprawiedliwość. Pod petycją w sprawie ekstradycji kłusownika do Zimbabwe podpisało się już ponad 100 tys. osób. Minister środowiska Zimbabwe podaje, że prokurator generalny wszczął już procedurę ekstradycji Palmera z USA. Historia Cecila chwyta za serce. Lew z charakterystyczną czarną grzywą był symbolem Zimbabwe. Jeszcze jako młody lew został wykluczony ze stada przez silniejsze samce. Cecil zachował się jednak po królewsku, dołączył do innego samotnego lwa. Od tamtego czasu mocny duet górował nad pozostałymi lwami w okolicy Hwange.
Pomóc choćby jednej osobie Martyna Wojciechowska: Robisz dokumenty po to, by pokazać widzom coś, czego nie widzieli. To samo robi Towarzystwo National Geographic. Na ile hasło „Poznając świat, można go zmieniać i czynić lepszym” jest dla Ciebie aktualne? Ewa Ewart: Kilka razy wylano mi na głowę kubeł zimnej wody, ale wciąż wierzę w tę misję. Moje dokumenty powinny zmieniać świat. Niestety na ogół tak się nie dzieje. W filmie o Korei Północnej po raz pierwszy pokazaliśmy rzeczy straszne, które wyczynia reżim, ten współczesny Holocaust. Film zaprezentowaliśmy m.in. w Kongresie USA, a więc ludziom, którzy mają władzę, możliwości. Skończyło się na odgłosach przerażenia w trakcie seansu. Z czasem ograniczyłam oczekiwania. Ważne, by moje filmy pomagały jednostkom. Niech to będzie nawet jedna osoba lub kilka, jak w przypadku Dzieci Biesłanu, kiedy film pozwolił ludziom, którzy przeszli przez traumę ataku terrorystycznego, zamknąć bolesny rozdział. M.W.:Na naszych łamach staramy się też celebrować świat, prezentować jego najpiękniejsze miejsca. Gdzie one są dla Ewy Ewart? E.E.:Często miejsca piękne dla oka są traumatyczne dla duszy i ciała. Wyobraź sobie, że przedzierasz się przez kolumbijską dżunglę. Jesteś w otoczeniu nieprawdopodobnej przyrody, w miejscu, które wymaga refleksji, ale chwilę później rozmawiasz z uczestnikami wojny domowej i zdajesz sobie sprawę, że nijak tej urody świata nie pokażesz. Ja szybko się adaptuję, dopasowuję do warunków. Nawet w tej okrutnej Czeczenii.Obezwładniające góry Kaukazu ocierają się dla mnie o jakąś metafizykę. Chętnie wracam też do Brazylii, gdzie mam wspaniałych przyjaciół. M.W.: Mam nadzieję, że nasza flaga dotrze z Tobą w jakieś odległe miejsce. Niedługo znów lecę do Brazylii i nie ma to związku z pracą. Zawodowo – pewnie cię zaskoczę – wkrótce będę pracować w Polsce.
Pod flagą NG Ryzykanci Odkrywcy Skaner Fotoreportaż: Największe w Europie (około 2 tys. sztuk) skupisko pomnikowych dębów w wielkopolskim Rogalinie jest dla fotografa przyrody jak zaproszenie do pracy. Maciej Fiszer z zaproszenia skorzystał... Wielki potop: Topniejące w coraz szybszym tempie lodowce stale podnoszą poziom mórz, tymczasem w metropoliach na wybrzeżach całego świata mieszkają miliony ludzi. Czy te miasta są skazane na zagładę? I gdzie znalazłyby się plaże, gdyby cały ziemski lód zamienił się w wodę? Kinszasa: Stolicę Demokratycznej Republiki Konga, wielkiego kraju w sercu Afryki, trawią bieda, korupcja i przemoc. Sztuka wydawać by się mogła ostatnią potrzebą mieszkańców, tymczasem działalność artystyczna okazuje się jednym ze sposobów przetrwania w chaosie. Kazuary: Te wielkie nielotne ptaki spokrewnione ze strusiami w samoobronie potrafią zabić człowieka pazurem. Nie ma w nich jednak nic krwiożerczego: to zjadacze owoców charakteryzujący się tym, że mają zindywidualizowaną fizjonomię. Całkiem jak ludzie. Antarktyda: Co jest najgroźniejsze we wspinaczce na antarktyczne turnie? Wcale nie temperatura. Najbardziej niebezpieczne okazują się wiatry, które potrafią uderzyć w najmniej spodziewanym momencie, a mają siłę huraganu. Wiwat porażka: Każda ludzka działalność obarczona jest ryzykiem porażki i wielu najsławniejszych eksploratorów naszej planety boleśnie doświadczało tej prawdy. Wszystkie takie wydarzenia niosły jednak także naukę, z której korzystali oni sami lub ich następcy. Tylko dla prenumeratorów Tongariro: Niesamowite pejzaże z filmu Władca pierścieni istnieją naprawdę. Choć trzeba ich szukać aż na antypodach, w nowozelandzkim parku narodowym Tongariro. Zdjęcia Stuart Franklin
Władza się wyżywi: Ucisk, strach i odwaga w Zimbabwe
Mieszkańcy Zimbabwe są nieumiarkowanie przywiązani do swojego kraju. I nie ma się co dziwić. Każdy, kto ujrzy czerwone od wiosennych kwiatów lasy musasa po pierwszych deszczach albo poczuje rozżarzony wiatr w letnie popołudnie na równinach, będzie wiedział, że ta kraina zapada w serce. Oczywiście taka więź z ziemią ma swoją cenę.
O ten kraj nieustannie toczyły się walki, a pokonani – albo ci, co mieli mniej politycznego szczęścia – nigdy nie chcieli pogodzić się z utratą tej ziemi i nawiedzają ją niczym duchy, a raczej upiory. Drugie, co należy o mieszkańcach Zimbabwe wiedzieć, to że są narodem złożonym głównie z muzyków i opowiadaczy historii. Bhundu Boys, zespół z Zimbabwe, grał jako support na koncercie Madonny na stadionie Wembley w Londynie w 1987 r. Thomas Mapfumo, czyli „Lew Zimbabwe”, stworzył gatunek muzyczny zwany chimurenga (co znaczy „oswobodzenie”), rodzaj protest songów. Przyznawana od 13 lat prestiżowa afrykańska nagroda literacka Caine Prize dwukrotnie przypadła autorom z Zimbabwe: Brianowi Chikwavie w 2004 r. i pisarce NoViolet Bulawayo w 2011 r. Noblistka w dziedzinie literatury Doris Lessing spędziła w dzisiejszym Zimbabwe, wówczas Rodezji, dzieciństwo i młodość, które ukształtowały ją jako pisarkę. Dziś nie mogę się nazwać Zimbabwejką, ale w latach 70. XX w. moi urodzeni w Wielkiej Brytanii rodzice byli właścicielami gospodarstwa rolnego na wschodnim pograniczu Rodezji, państwa wówczas niepodległego, ale nieuznawanego przez społeczność międzynarodową. Oboje walczyli – ojciec jako żołnierz z poboru, a matka jako członek ochotniczej rezerwy policji – aby kraj pozostał rządzony przez białych i nie wpadł w ręce komunistów. Premier Rodezji Ian Smith doszedł do władzy pod hasłem „bielsza Rodezja to jaśniejsza przyszłość” i przez następne 15 lat robił, co mógł, by topniejąca biała mniejszość (ponad 200 tys. w początkach lat 60. i ok. 150 tys. w roku 1980) utrzymała się przy władzy w kraju zamieszkanym przez czarną, lawinowo rosnącą większość (liczba czarnej ludności w owym okresie wzrosła z 3,5 mln do 7 mln). Pod koniec 1979 r. partyzanci napływali do Rodezji z obozów w Mozambiku i Zambii takim strumieniem, że wojska rządowe nie nadążały z ich wybijaniem. W tej sytuacji wynegocjowano rozejm. W następnym roku odbyły się wybory powszechne, które wygrało ugrupowanie pod nazwą Afrykański Narodowy Związek Zimbabwe – Front Patriotyczny, w skrócie ZANU-PF. Jego przywódca został pierwszym premierem Zimbabwe. Robert Gabriel Mugabe roztaczał wokół siebie aurę człowieka wielkodusznego, ale moja matka się nie nabrała. Rodzice przenieśli się do Malawi. Mugabe umiejętnie stosował metodę „dziel i rządź”, wykorzystując podziały etniczne, rasowe i polityczne wywodzące się jeszcze z epoki, gdy krajem rządzili biali. Z czasem dało mu to władzę absolutną. W Zimbabwe żyją dwie główne grupy plemion: Szona, która jest liczniejsza, i Ndebele. Mugabe należy do Szona. W 1983 r. wysłał elitarną Piątą Brygadę, wyszkoloną przez Północnych Koreańczyków, do zachodniej części kraju zamieszkanej przez Ndebele w celu niedopuszczenia do powstania jakiejkolwiek opozycji. Przez następne pięć lat zamordowano około 20 tys. Ndebele. – Dobrze znał nasze słabości i umiał je wykorzystywać – mówi dawny towarzysz broni Mugabego. Mugabe tolerował w swoim rządzie korupcję, póki mógł liczyć na lojalność członków gabinetu. Gospodarka kraju znalazła się w stanie upadku, w połowie lat 90. brakowało już paliwa, strajkowali urzędnicy, a weterani wojny narodowowyzwoleńczej domagali się odszkodowań, które im obiecano. I wtedy, w roku 1998, Mugabe wysłał wojsko do Demokratycznej Republiki Konga, aby podeprzeć chwiejący się reżim Laurenta Kabili, co kosztowało dziennie równowartość miliona dolarów amerykańskich. Tym działaniem przesądził ekonomiczny los Zimbabwe. Morgan Tsvangirai, były przywódca związków zawodowych, w 1999 r. stworzył i stanął na czele Ruchu na rzecz Zmian Demokratycznych (MDC). Na ten otwarty polityczny sprzeciw i coraz wyraźniejsze frustracje własnych popleczników Mugabe odpowiedział sprytnym posunięciem: wydał zgodę na odbieranie białym, i to bez odszkodowania, prosperujących jeszcze majątków rolnych i przejmowanie ich na własność przez czarnych. I tak w 2000 r. bezrobotni sympatycy ZANU-PF, uzbrojeni w siekiery i maczety, z błogosławieństwem Mugabego ruszyli na farmy białych, wrzeszcząc: „Hondo! Wojna!”. Produkcja żywności w kraju załamała się niemal całkowicie. W 2005 r. Ruch MDC zdołał uzyskać kilka miejsc w parlamencie. W odwecie Mugabe wszczął operację Murambatsvina („Sprzątanie brudu”). Polegała na tym, że w całym kraju zrównano z ziemią stragany i chaty biedoty miejskiej stanowiącej bazę opozycji politycznej. Domy i środki utrzymania utraciło 700 tys. osób. Potem, w pierwszej rundzie wyborów, które odbyły się w 2008 r., Mugabe przegrał z Tsvangiraim. Zwolennicy i aparatczycy ZANU-PF zażądali drugiej tury wyborów i rozpętali wspierany przez władze państwowe terror. Zamordowano setki działaczy MDC, tysiące odniosło obrażenia. Zgwałcono setki kobiet i dziewcząt, dziesiątki tysięcy osób zostało bez dachu nad głową. Jeśli w 2008 r. ktoś chciał popełnić samobójstwo, wystarczyło, żeby założył T-shirt z hasłem popierającym MDC – tak mi mówiono. Według obliczeń Steve’a Hankego, profesora ekonomii z Uniwersytetu Johnsa Hopkinsa w Baltimore, wskaźnik miesięcznej inflacji w Zimbabwe wyniósł 79,6 mld procent. Chcąc uniknąć dalszego rozlewu krwi i jeszcze głębszego upadku gospodarki, Tsvangirai wycofuje swoją kandydaturę z drugiej tury wyborów, więc Mugabe może ogłosić się zwycięzcą. Prezydent RPA Thabo Mbeki, który popiera Mugabego bezkrytycznie, przekonuje obu polityków, by dogadali się w sprawie podziału wpływów. Mugabe zachowuje kontrolę nad kopalniami, wojskiem, policją i wywiadem – innymi słowy ma w ręku wszystko, co potrzebne do dalszego sprawowania władzy. Tsvangiraiemu dostają się resorty finansów, oświaty, zdrowia, ochrony środowiska – czyli wszystko, co władzy nie daje. Następuje pełen napięcia okres oczekiwania – że terror zelżeje, że Mugabe rozluźni żelazny uścisk albo umrze (urodził się w 1924 r.). Ale Mugabe jest żywotny. W 2012 r. Zimbabwe znalazło się na piątym miejscu w rankingu państw upadłych (Failed States Index) sporządzanym przez niezależną organizację analityczną Fund for Peace z Waszyngtonu. Gdy przybyłam do Zimbabwe w październiku 2012 r., stolica kraju Harare wyglądała jednak jak normalnie prosperujące miasto. Dopływ pieniędzy z diamentów (w 2006 r. odkryto na wschodzie Zimbabwe złoża, o których mówi się, że są największe na świecie) pozwolił na pokrycie nędzy grubą warstwą pozłoty. Dzięki dopuszczeniu walut zagranicznych, przede wszystkim dolara, jako środków płatniczych uregulował się handel. Na ulicach widać nowe samochody, w sklepach pełno towarów importowanych z RPA, na przedmieściach powstają rezydencje za wysokimi murami. Ale wyczuwa się podskórny niepokój. W oczekiwaniu na wybory zapowiadane warunkowo na lipiec 2013 r. bandy wyrostków z ZANU-PF rozrabiają po targowiskach. W programach telewizyjnych aparatczycy ZANU-PF wprost przyznają, że nie pogodzą się z ewentualną wygraną Tsvangiraia. Równocześnie można przeczytać o wewnętrznych intrygach Tsvangiraia, czego kulminacją był jego niedawny ożenek z Elizabeth Macheką, córką członka komitetu centralnego ZANU-PF. Zaczyna wyglądać na to, że Tsvangirai to żadna prawdziwa opozycja. A tymczasem podobno funkcjonariusze wywiadu CIO inwigilują obywateli na wszelkie sposoby. Opowiada Tafadzwa Muzondo, 33-letni dramaturg: – Owszem, ludzie gadają, że powinienem uważać. Ale przecież mam obowiązki. Po pierwsze jako obywatel. Po drugie jako artysta. Robiąc bilans życiowy, chciałbym móc powiedzieć, że starałem się zmienić ten kraj. Muzondo proponuje mi spotkanie w Harare Gardens. Poranek jest parny, zanosi się na burzę, jednak my rozmawiamy na otwartej przestrzeni, by zauważyć, gdyby ktoś nas chciał podsłuchiwać. Muzondo napisał sztukę teatralną, która nie spodobała się władzom, więc rozmowa z zagraniczną dziennikarką, zwłaszcza w obecnej napiętej sytuacji, może ściągnąć na niego kłopoty. Ale moim zdaniem zżółkły trawnik raczej nie ochroni nas przed agentami CIO. Nie można nie brać pod uwagę faktów: w dziesięcioleciu 2001–2011 prześladowania ze strony władz zmusiły do emigracji co najmniej 49 dziennikarzy, co daje krajowi piąte miejsce na świecie. Wewnątrz kraju zastraszano, zamykano do więzień lub w inny sposób prześladowano dziesiątki obrońców praw człowieka, pisarzy, fotografów, w tym kilku zagranicznych. Kamerzysta, którego podejrzewano o przekazanie za granicę zdjęć pobitego Morgana Tsvangiraia, został w 2007 r. zamordowany. Od 2000 r. Tsvangiraia wielokrotnie aresztowano, a raz został przez zbirów Mugabego pobity tak, że ledwie uszedł z życiem. W teorii wolność słowa jest zagwarantowana. W praktyce istnieją niezliczone przepisy, których celem jest kneblowanie społeczeństwa na najwymyślniejsze sposoby. Niezależnie od tego, kiedy i w jaki sposób Mugabe odda władzę, kraj będzie się dźwigał z tego upadku bardzo długo. – Jak rozwiążemy problem naszej pełnej przemocy historii, jeśli nie możemy o tym rozmawiać? – pyta Muzondo. – Jeśli wskutek biedy i strachu będę milczeć, życie straci wartość. To tak, jakby im pozwolić na masowy mord. Mieszkańcy Zimbabwe są w strasznej sytuacji: czują się zakneblowani, niewysłuchani, niemi. Ich losy opowiadają tylko zagraniczni korespondenci lub pracownicy zachodnich organizacji pomocowych. Niegdyś Zimbabwe miało najwyższy w Afryce wskaźnik alfabetyzacji, ponad 90 proc. Według niektórych szacunków do 2020 r. spadnie on do poziomu 75 proc. Pisarze i artyści z Zimbabwe nie dają jednak za wygraną. Powstają kontrowersyjne politycznie powieści, wystawy, sztuki teatralne, niekiedy pełne czarnego humoru. Agenci CIO nie nadążają z reakcjami. Przez ostatnie osiem lat Muzondo napisał sześć sztuk teatralnych dotykających aktualnych tematów społeczno-politycznych. Najnowsza, zatytułowana Bez głosu, bez wyboru, została zakazana w sierpniu 2012 r., choć widzowie przyjmowali ją entuzjastycznie. – Ludzie przychodzą do nas i mówią: „Boimy się, że coś nam zrobią, jeśli się dowiedzą, że oglądamy twoją sztukę. Ale potem dociera do nas, że wy się nie boicie jej grać. Wasza odwaga dodaje odwagi nam”. Mugabe, jak się zdaje celowo, przemienił maksymalnie wielu obywateli w sprawców przemocy, dlatego dziś powszechny jest lęk, że zmiana władzy doprowadzi do masowego odwetu. – Ofiary przemocy politycznej boją się, że będzie się ona nasilać przy każdych wyborach. Sprawcy zaś boją się, że przemoc się skończy – tłumaczy mi Rutendo Munengami, działaczka na rzecz ofiar gwałtów. – Wszyscy znają winowajców, to sąsiedzi i przedstawiciele władz. Łatwo ich znaleźć. Ci ludzie zakładają, że nowa władza pociągnie ich do odpowiedzialności. Z Munengami spotykam się w ogródku cichej restauracji w Harare. Dołącza do nas druga działaczka na rzecz kobiet, Margaret Mazvarira. Spotkanie odbywa się kilka dni po rozmowie z Muzondo. Słońce zajmuje całe niebo, owoce drzewa musasa pękają z trzaskiem, siejąc nasiona na świeżo zwilżoną deszczem glebę. Obie kobiety mówią jedna przez drugą, rozumieją się w lot, mają wspólne doświadczenia. Pewnego ranka w 2003 r. Munengami (jej mąż był wtedy doradcą MDC) wyrwano z łóżka z 9-miesięcznym synkiem u piersi. Żołnierze przyglądali się biernie, jak gwałci ją powszechnie znany minister z ZANU-PF. Munengami zawieziono później na komisariat policji w Harare, gdzie grożono jej, że wraz z dzieckiem trafi do zbiornika z kwasem; w końcu darowano jej życie. – Chcieli zabić dziecko – opowiada Munengami. – Krzyczeli: „Wyrośnie na takiego samego człowieka jak ojciec. On chce z powrotem oddać kraj białym”. Z kolei Mazvarirę w 2000 r. wywleczono z domu w miasteczku Chivhu. Zgwałciło ją dwóch oficerów CIO, a jej 17-letnia córka, działaczka MDC, zginęła w wybuchu koktajlu Mołotowa. Gwałciciele zarazili Mazvarirę wirusem HIV. – Mnie i córkę wyzywali od dziwek Tsvangiraia. Mazvarira poszła zgłosić napaść na policję, ale odmówiono jej wszczęcia sprawy: – Cała policja jest opanowana przez ZANU-PF – słyszę. – Nikt nam nie pomaga. Jesteśmy zdane na siebie. W 2009 r. Munengami założyła stowarzyszenie Drzwi Nadziei, które wspiera ofiary gwałtów o podłożu politycznym i reprezentuje ich interesy. Organizacja ma dziś 375 członków. – Bronimy kobiet. Ci tak zwani weterani wojenni zgwałcili mnóstwo kobiet w czasie wojny o niepodległość, ale nie chcą o tym mówić, więc robimy to my. Mówimy o wszystkim, bez względu na to, czy wydarzyło się to w 1975 r. czy wczoraj, bo chcemy położyć temu kres. – Jestem jak to drzewo – mówi Mazvarira, wskazując na jakarandę. – Odcięto mi gałęzie, ale żyję. Jestem zakorzeniona w tej ziemi i z niej czerpię siłę – dodaje i odsuwa talerz. – Dziś musiałam opowiedzieć swoją historię. I wysłuchano mnie. To był mój ożywczy deszcz. W listopadzie 2008 r. inflacja sięgnęła poziomu 79,6 mld proc., po czym dopuszczono jako środki płatnicze waluty zagraniczne, co pozwoliło ustabilizować ceny na rynku wewnętrznym. Warto wiedzieć: Skorumpowane i krwawe rządy Robert Mugabe wygrał wybory i został premierem Zimbabwe w 1980 r. Utrzymał się przy władzy dzięki przemocy – ataki wspieranych przez rząd bojówek na sympatyków opozycji nasilały się w latach, w których odbywały się wybory. Bogactwa naturalne kraju, w tym złoto i ogromne złoża diamentów, pozwoliły finansować rządy Mugabego i zdobyć majątki jemu samemu oraz ludziom z jego kręgu. Kalendarium: 1965 Białe władze Rodezji deklarują jednostronnie niepodległość kraju zależnego dotąd od Wielkiej Brytanii. 1979–1980 Czarni wygrywają wojnę wyzwoleńczą i zmieniają nazwę państwa na Zimbabwe. Robert Mugabe zostaje premierem. 1982–1987 Siły rządowe zabijają około 20 tys. członków plemienia Ndebele podejrzewanych o opozycyjność. 1998 Mugabe wysyła wojska do będącej w stanie wojny domowej Demokratycznej Republiki Konga. Koszty tej operacji rujnują gospodarkę kraju. 1999 Powstaje opozycyjna wobec Mugabego partia: Ruch na rzecz Zmian Demokratycznych (MDC). 2000–2001 Wywłaszczenia białych właścicieli farm prowadzą do załamania krajowej produkcji żywności. 2002 Mugabe ogłasza, że pokonał MDC i wygrał wybory. Nasila się przemoc. 2005 Rządowa operacja „Sprzątanie brudu” pozbawia domów i środków do życia ponad 700 tys. osób na obszarach, gdzie miał poparcie ruch MDC. 2008 Wybory wygrywa MDC, ale Mugabe wymusza drugie głosowanie, a w końcu godzi się na podział władzy. 2012 Wybory zostają przełożone na rok bieżący. SKORUMPOWANE I KRWAWE RZĄDY. (JEROME N. COOKSON, NGM STAFF; SHELLEY SPERRY. Źródła: CLIONADH RALEIGH, TRINITY COLLEGE DUBLIN; INFOMINE; USGS; HUMAN RIGHTS WATCH; ARMED CONFLICT LOCATION & EVENT DATASET; GADM DATABASE)
Mieszkańcy Zimbabwe są nieumiarkowanie przywiązani do swojego kraju. I nie ma się co dziwić
Każdy, kto ujrzy czerwone od wiosennych kwiatów lasy musasa po pierwszych deszczach albo poczuje rozżarzony wiatr w letnie popołudnie na równinach, będzie wiedział, że ta kraina zapada w serce. Oczywiście taka więź z ziemią ma swoją cenę. O ten kraj nieustannie toczyły się walki, a pokonani – albo ci, co mieli mniej politycznego szczęścia – nigdy nie chcieli pogodzić się z utratą tej ziemi i nawiedzają ją niczym duchy, a raczej upiory. Drugie, co należy o mieszkańcach Zimbabwe wiedzieć, to że są narodem złożonym głównie z muzyków i opowiadaczy historii. Bhundu Boys, zespół z Zimbabwe, grał jako support na koncercie Madonny na stadionie Wembley w Londynie w 1987 r. Thomas Mapfumo, czyli „Lew Zimbabwe”, stworzył gatunek muzyczny zwany chimurenga (co znaczy „oswobodzenie”), rodzaj protest songów. Przyznawana od 13 lat prestiżowa afrykańska nagroda literacka Caine Prize dwukrotnie przypadła autorom z Zimbabwe: Brianowi Chikwavie w 2004 r. i pisarce NoViolet Bulawayo w 2011 r. Noblistka w dziedzinie literatury Doris Lessing spędziła w dzisiejszym Zimbabwe, wówczas Rodezji, dzieciństwo i młodość, które ukształtowały ją jako pisarkę. Dziś nie mogę się nazwać Zimbabwejką, ale w latach 70. XX w. moi urodzeni w Wielkiej Brytanii rodzice byli właścicielami gospodarstwa rolnego na wschodnim pograniczu Rodezji, państwa wówczas niepodległego, ale nieuznawanego przez społeczność międzynarodową. Oboje walczyli – ojciec jako żołnierz z poboru, a matka jako członek ochotniczej rezerwy policji – aby kraj pozostał rządzony przez białych i nie wpadł w ręce komunistów. Premier Rodezji Ian Smith doszedł do władzy pod hasłem „bielsza Rodezja to jaśniejsza przyszłość” i przez następne 15 lat robił, co mógł, by topniejąca biała mniejszość (ponad 200 tys. w początkach lat 60. i ok. 150 tys. w roku 1980) utrzymała się przy władzy w kraju zamieszkanym przez czarną, lawinowo rosnącą większość (liczba czarnej ludności w owym okresie wzrosła z 3,5 mln do 7 mln). Pod koniec 1979 r. partyzanci napływali do Rodezji z obozów w Mozambiku i Zambii takim strumieniem, że wojska rządowe nie nadążały ich wybijać. W tej sytuacji wynegocjowano rozejm. W następnym roku odbyły się wybory powszechne, które wygrało ugrupowanie pod nazwą Afrykański Narodowy Związek Zimbabwe – Front Patriotyczny, w skrócie ZANU–PF. Jego przywódca został pierwszym premierem Zimbabwe. Robert Gabriel Mugabe roztaczał wokół siebie aurę człowieka wielkodusznego. Moja matka się nie nabrała. Rodzice przenieśli się do Malawi. Mugabe stosował metodę „dziel i rządź”, wykorzystując podziały etniczne, rasowe i polityczne wywodzące się jeszcze z epoki, gdy krajem rządziła biała mniejszość. Z czasem dało mu to władzę absolutną. W Zimbabwe żyją dwie główne grupy plemion: Szona, która jest liczniejsza, i Ndebele. Mugabe należy do Szona. W 1983 r. wysłał elitarną Piątą Brygadę, wyszkoloną przez Północnych Koreańczyków, do zachodniej części kraju zamieszkanej przez Ndebele w celu niedopuszczenia do powstania jakiejkolwiek opozycji. Przez następne pięć lat zamordowano około 20 tys. Ndebele. – Dobrze znał nasze słabości i umiał je wykorzystywać – mówi dawny towarzysz broni Mugabego. Mugabe tolerował w swoim rządzie korupcję, póki mógł liczyć na lojalność członków gabinetu. Gospodarka kraju znalazła się w stanie upadku, w połowie lat 90. brakowało już paliwa, strajkowali urzędnicy, a weterani wojny narodowowyzwoleńczej domagali się odszkodowań, które im obiecano. I wtedy, w roku 1998, Mugabe wysłał wojsko do Demokratycznej Republiki Konga, aby podeprzeć chwiejący się reżim Laurenta Kabili, co kosztowało dziennie równowartość miliona dolarów amerykańskich. W ten sposób gospodarczy los Zimbabwe został przesądzony. Morgan Tsvangirai, były przywódca związków zawodowych, w 1999 r. stworzył i stanął na czele Ruchu na rzecz Zmian Demokratycznych (MDC). Na ten otwarty polityczny sprzeciw i coraz wyraźniejsze frustracje własnych popleczników Mugabe odpowiedział sprytnym posunięciem: wydał zgodę na odbieranie białym, i to bez odszkodowania, prosperujących jeszcze majątków rolnych i przejmowanie ich na własność przez czarnych. I tak w 2000 r. bezrobotni sympatycy ZANU-PF, uzbrojeni w siekiery i maczety, z błogosławieństwem Mugabego ruszyli na farmy białych, wrzeszcząc: „Hondo! Wojna!”. Produkcja żywności w kraju załamała się niemal całkowicie. W 2005 r. Ruch MDC zdołał uzyskać kilka miejsc w parlamencie. W odwecie Mugabe wszczął operację Murambatsvina („Sprzątanie brudu”). Polegała na tym, że w całym kraju zrównano z ziemią stragany i chaty biedoty miejskiej stanowiącej bazę opozycji politycznej. Domy i środki utrzymania utraciło 700 tys. osób. Potem, w pierwszej rundzie wyborów, które odbyły się w 2008 r., Mugabe przegrał z Tsvangiraim. Zwolennicy i aparatczycy ZANU-PF zażądali drugiej tury wyborów i rozpętali wspierany przez władze państwowe terror. Zamordowano setki działaczy MDC, tysiące odniosło obrażenia. Zgwałcono setki kobiet i dziewcząt, dziesiątki tysięcy osób zostało bez dachu nad głową. Jeśli w 2008 r. ktoś chciał popełnić samobójstwo, wystarczyło, żeby założył T-shirt z hasłem popierającym MDC – tak mi mówiono. Według obliczeń Steve’a Hankego, profesora ekonomii z Uniwersytetu Johnsa Hopkinsa w Baltimore, wskaźnik miesięcznej inflacji w Zimbabwe wyniósł 79,6 mld procent. Chcąc uniknąć dalszego rozlewu krwi i jeszcze głębszego upadku gospodarki, Tsvangirai wycofał swoją kandydaturę z drugiej tury wyborów, więc Mugabe mógł się ogłosić zwycięzcą. Prezydent RPA Thabo Mbeki, który popiera Mugabego bezkrytycznie, przekonuje obu polityków, by dogadali się w sprawie podziału wpływów. Mugabe zachowuje kontrolę nad kopalniami, wojskiem, policją i wywiadem – innymi słowy ma w ręku wszystko, co potrzebne do dalszego sprawowania władzy. Tsvangiraiemu dostają się resorty finansów, oświaty, zdrowia, ochrony środowiska – czyli wszystko, co władzy nie daje. Następuje pełen napięcia okres oczekiwania – oczekiwania na to, że terror zelżeje, że Mugabe rozluźni żelazny uścisk albo umrze (urodził się w 1924 r.). Ale Mugabe jest żywotny. W 2012 r. Zimbabwe znalazło się na piątym miejscu w rankingu państw upadłych (Failed States Index) sporządzanym przez niezależną organizację analityczną Fund for Peace z Waszyngtonu. Gdy przybyłem do Zimbabwe w październiku 2012 r., stolica kraju Harare wyglądała jednak jak normalnie prosperujące miasto. Dopływ pieniędzy z diamentów (w 2006 r. odkryto na wschodzie Zimbabwe złoża, o których mówi się, że są największe na świecie) pozwolił na pokrycie nędzy grubą warstwą pozłoty. Dzięki dopuszczeniu walut zagranicznych, przede wszystkim dolara, jako środków płatniczych uregulował się handel. Na ulicach widać nowe samochody, w sklepach pełno towarów importowanych z RPA, na przedmieściach powstają rezydencje za wysokimi murami. Ale wyczuwa się podskórny niepokój. W oczekiwaniu na wybory zapowiadane warunkowo na lipiec 2013 r. bandy wyrostków z ZANU-PF rozrabiają po targowiskach. W programach telewizyjnych aparatczycy ZANU-PF wprost przyznają, że nie pogodzą się z ewentualną wygraną Tsvangiraia. Równocześnie można przeczytać o wewnętrznych intrygach Tsvangiraia, czego kulminacją był jego niedawny ożenek z Elizabeth Macheką, córką członka komitetu centralnego ZANU-PF. Zaczyna wyglądać na to, że Tsvangirai to żadna prawdziwa opozycja. A tymczasem podobno funkcjonariusze wywiadu CIO inwigilują obywateli na wszelkie sposoby. Opowiada Tafadzwa Muzondo, 33-letni dramaturg: – Owszem, ludzie gadają, że powinienem uważać. Ale przecież mam obowiązki. Po pierwsze jako obywatel. Po drugie jako artysta. Robiąc bilans życiowy, chciałbym móc powiedzieć, że starałem się zmienić ten kraj. Muzondo proponuje mi spotkanie w Harare Gardens. Poranek jest parny, zanosi się na burzę, ale my rozmawiamy na otwartej przestrzeni, by zauważyć, gdyby ktoś nas chciał podsłuchiwać. Moim zdaniem zżółkły trawnik nie mógł nas jakoś szczególnie ochronić przed agentami CIO. Muzondo napisał sztukę teatralną, która nie spodobała się władzom, więc rozmowa z zagraniczną dziennikarką, zwłaszcza w obecnej napiętej sytuacji, mogłaby ściągnąć na niego kłopoty. Nie można nie brać pod uwagę faktów: w dziesięcioleciu 2001–2011 prześladowania ze strony władz zmusiły do emigracji co najmniej 49 dziennikarzy, co daje krajowi piąte miejsce na świecie. Wewnątrz kraju zastraszano, zamykano do więzień lub w inny sposób prześladowano dziesiątki obrońców praw człowieka, pisarzy, fotografów, w tym kilku zagranicznych. Kamerzysta, którego podejrzewano o przekazanie za granicę zdjęć pobitego Morgana Tsvangiraia, został w 2007 r. zamordowany. Od 2000 r. Tsvangiraia wielokrotnie aresztowano, a raz został przez zbirów Mugabego pobity tak, że ledwie uszedł z życiem. W teorii wolność słowa jest zagwarantowana. W praktyce istnieją niezliczone przepisy, których celem jest kneblowanie społeczeństwa na najwymyślniejsze sposoby. Niezależnie od tego, kiedy i w jaki sposób Mugabe odda władzę, kraj będzie się dźwigał z tego upadku bardzo długo. – Jak rozwiążemy problem naszej pełnej przemocy historii, jeśli nie możemy o tym rozmawiać? – pyta Muzondo. – Jeśli wskutek biedy i strachu będę milczeć, to życie straci wartość. To tak, jakby im pozwolić na masowy mord. Mieszkańcy Zimbabwe są w strasznej sytuacji: czują się zakneblowani, niewysłuchani, niemi. Ich losy opowiadają tylko zagraniczni korespondenci lub pracownicy zachodnich organizacji pomocowych. Niegdyś Zimbabwe miało najwyższy w Afryce wskaźnik alfabetyzacji, ponad 90 proc. Według niektórych szacunków do 2020 r. spadnie on do poziomu 75 proc. Pisarze i artyści z Zimbabwe nie dają jednak za wygraną. Powstają kontrowersyjne politycznie powieści, wystawy, sztuki teatralne, niekiedy pełne czarnego humoru. Agenci CIO nie nadążają z reakcjami. Przez ostatnie osiem lat Muzondo napisał sześć sztuk teatralnych dotykających aktualnych tematów społeczno-politycznych. Najnowsza, zatytułowana "Bez głosu, bez wyboru", została zakazana w sierpniu 2012 r., choć widzowie przyjmowali ją entuzjastycznie. – Ludzie przychodzą do nas i mówią: „Boimy się, że coś nam zrobią, jeśli się dowiedzą, że oglądamy twoją sztukę. Ale potem dociera do nas, że wy się nie boicie jej grać. Wasza odwaga dodaje odwagi nam”. Mugabe, jak się zdaje celowo, przemienił tylu obywateli w sprawców przemocy, dlatego dziś powszechny jest lęk, że zmiana władzy doprowadzi do masowego odwetu. – Ofiary przemocy politycznej boją się, że będzie się ona nasilać przy każdych wyborach. Sprawcy zaś boją się, że przemoc się skończy – tłumaczy mi Rutendo Munengami, działaczka na rzecz ofiar gwałtów. – Wszyscy znają winowajców, to sąsiedzi i przedstawiciele władz. Łatwo ich znaleźć. Ci ludzie zakładają, że nowa władza pociągnie ich do odpowiedzialności. Z Munengami spotykam się w ogródku cichej restauracji w Harare. Dołącza do nas druga działaczka na rzecz kobiet, Margaret Mazvarira. Spotkanie odbywa się kilka dni po rozmowie z Muzondo. Słońce zajmuje całe niebo, owoce drzewa musasa pękają z trzaskiem, siejąc nasiona na świeżo zwilżoną deszczem glebę. Obie kobiety mówią jedna przez drugą, rozumieją się w lot, mają wspólne doświadczenia. Pewnego ranka w 2003 r. Munengami (jej mąż był wtedy doradcą MDC) wyrwano z łóżka z 9-miesięcznym synkiem u piersi. Żołnierze przyglądali się biernie, jak gwałci ją powszechnie znany minister z ZANU-PF. Munengami zawieziono później na komisariat policji w Harare, gdzie grożono jej, że wraz z dzieckiem trafi do zbiornika z kwasem; w końcu darowano jej życie. – Chcieli zabić dziecko – opowiada Munengami. – Krzyczeli: „Wyrośnie na takiego samego człowieka jak ojciec. On chce z powrotem oddać kraj białym”. Z kolei Mazvarirę w 2000 r. wywleczono z domu w miasteczku Chivhu. Zgwałciło ją dwóch oficerów CIO, a jej 17-letnia córka, działaczka MDC, zginęła w wybuchu koktajlu Mołotowa. Gwałciciele zarazili Mazvarirę wirusem HIV. – Mnie i córkę wyzywali od dziwek Tsvangiraia. Mazvarira poszła zgłosić napaść na policję, ale odmówiono jej wszczęcia sprawy: – Cała policja jest opanowana przez ZANU-PF – słyszę. – Nikt nam nie pomaga. Jesteśmy zdane na siebie. W 2009 r. Munengami założyła stowarzyszenie Drzwi Nadziei, które wspiera ofiary gwałtów o podłożu politycznym i reprezentuje ich interesy. Organizacja ma dziś 375 członków. – Bronimy kobiet. Ci tak zwani weterani wojenni zgwałcili mnóstwo kobiet w czasie wojny o niepodległość, ale nie chcą o tym mówić, więc robimy to my. Mówimy o wszystkim, bez względu na to, czy wydarzyło się to w 1975 r. czy wczoraj, bo chcemy położyć temu kres. – Jestem jak to drzewo – mówi Mazvarira, wskazując na jakarandę. – Odcięto mi gałęzie, ale żyję. Jestem zakorzeniona w tej ziemi i z niej czerpię siłę – dodaje i odsuwa talerz. – Dziś musiałam opowiedzieć swoją historię. I wysłuchano mnie. To był mój ożywczy deszcz.
Kolej afrykańska - Rovos Rail. Tory na sawannie
Luksusowy Rovos Rail – Duma Afryki – zabiera podróżnych na spotkanie z Czarnym Lądem. Trasy, po których jeździ, rozbiegają się z Pretorii we wszystkie strony niczym pajęcza sieć – do Kapsztadu, Port Elizabeth, Dar es Salaam, Durbanu, Swakopmund
Lokomotywa bucha kłębami pary. Na peronie, na którym rozesłano czerwony dywan, stoją hostessy, trzymając w rękach tace z zimnym szampanem. Czarnoskóra obsługa uwija się przy załadowywaniu walizek. Wreszcie pojawiają się pasażerowie – elegancko ubrani panowie i panie częstują się trunkiem, wymieniają uśmiechy i znikają w wagonach. Parowóz wydaje przeciągły gwizd, znika w kłębach pary i dymu, wreszcie szarpnięcie i pociąg powoli opuszcza stację z palmami, wieżą zegarową i drewnianym budynkiem dworca ozdobionym białymi balustradkami. Za oknem coraz szybciej przesuwają się zabudowania Pretorii. Tak mógłby wyglądać opis podróży pociągiem po Afryce w czasach Karen Blixen, rzecz dzieje się jednak współcześnie. Parowóz wyrusza z prywatnej stacji kolejowej Capital Park na przedmieściach Pretorii w RPA, ciągnąc za sobą odrestaurowane wagony z lat 20. XX w. Po 100 km zastępuje go nowoczesna lokomotywa, w wagonach działa klimatyzacja, goście rozpakowują walizki, rozmawiają przy drinku, biorą orzeźwiający prysznic. To Rovos Rail – jeden z najbardziej luksusowych pociągów na świecie. Wyłożone ciemnym drewnem i miękkimi wykładzinami wnętrza w niczym nie przypominają przedziałów. To wygodne apartamenty stylizowane na epokę wiktoriańską. Najbardziej luksusowy, zajmujący połowę wagonu Apartament Królewski, ma 16 m² powierzchni. Wystarczy na salonik z fotelami, stolikiem i minibarem, podwójne łóżko, łazienkę z prysznicem, wanną i świeżymi kwiatami przy umywalce. Żaden z gości, zwłaszcza młode małżeństwa w podróży poślubnej, nie odmawia sobie przyjemności zażycia kąpieli z widokiem na Afrykę. Żaden też nie napełnia wanny do połowy, tylko ile wlezie. Woda wylewa się zaraz na pierwszym zakręcie albo jeszcze wcześniej, jeżeli pociągiem bardziej kołysze. W mniejszych apartamentach (Luksusowy liczy 11 m², Pullman 7 m²) łazience raczej nie grozi zalanie, bo goście (maksymalnie pociąg zabiera ich 72) mają do dyspozycji jedynie prysznic. Drewniane rolety w oknach pozwalają ukryć się w przytulnym wnętrzu. Tylko miarowy stukot kół przypomina, że za oknem przesuwają się krajobrazy Afryki. Nie mają one konkurencji w postaci ekranu telewizora – po prostu nie ma takiego sprzętu na wyposażeniu. We wszystkich apartamentach znajdują się za to okulary – podobne do tych, jakich używa się do nurkowania z fajką i płetwami. Goście otwierają drzwi do swego pokoju, ich wzrok spoczywa na goglach i zaraz też pada pytanie o basen – co może wywołać zrozumiałą wesołość wśród obsługi. Takich ekstrawagancji jak pływalnia w pociągu, rzecz jasna, nie ma – okulary przydają się podczas wyglądania przez okno i podziwiania krajobrazu z parowozem. Wlecze się za nim nie tylko chmura dymu, ale też sadzy, która wpada do oczu. Parowozy stanowią frajdę dla pasażerów, jednak ciągną wagony tylko na początku i na końcu każdej trasy, i tylko w granicach RPA – później zastępują je „państwowe” lokomotywy: elektryczne lub spalinowe. Skutkiem ubocznym wygodnej przestrzeni w pokojach są bardzo wąskie korytarze biegnące przez każdy wagon „sypialny”. Niegrzeszący szczupłością Amerykanie, którzy stanowią większość gości Rovos Rail, czasem ledwie się nimi przeciskają. Natomiast Japończycy, którzy zwykle mają pięć dni na zwiedzenie świata, wybierają raczej podróż innym luksusowym „afrykańskim” pociągiem – Blue Train, który trasę Pretoria–Kapsztad pokonuje w krótszym czasie. Historia Rovos Rail sięga zaledwie 1989 r. Jego właściciel Rohan Vos (to od imienia i nazwiska pochodzi nazwa pociągu) początkowo był związany z przemysłem motoryzacyjnym. Marzył jednak o prywatnym pociągu, którym mógłby jeździć z rodziną na wakacje. Za namową swego przyjaciela, wielkiego miłośnika pociągów, zakupił kilka starych wagonów wymagających gruntownego remontu. Szybko przekonał się, głównie z powodu biurokracji, że oprócz wagonów musi też mieć własną lokomotywę. Na złomowisku wyszukał więc parowóz z 1938 r. Odrestaurował go i nazwał Bianca – imieniem jednej z córek. Później pojawiły się kolejne wagony i parowozy – wszystkie mają swoje nazwy i długą historię. Dziś Rohan Vos jest właścicielem 60 wagonów i lokomotyw oraz stacji Capital Park. Rovos Rail to bardziej sposób spędzania wolnego czasu niż środek transportu. Pociąg zatrzymuje się w różnych ciekawych miejscach na trasie, by spotkanie pasażerów z Afryką nie ograniczyło się wyłącznie do oglądania jej z okien. Po śniadaniu zwykle jedzie się na wycieczkę – safari, zwiedzanie miasta albo kopalni. Pociąg zatrzymuje się, w tym czasie uzupełniane są zapasy, przede wszystkim wody (łazienki!). Na powracających z wycieczek gości czeka – tak jak w Pretorii i na innych stacjach początkowych – szampan i czerwony dywan rozesłany na peronie albo wprost na torach (miejscowi, widząc taki dywan, najczęściej wypytują, czy to przyjeżdża prezydent). Po zwiedzaniu pora na obiad. Porcelana, srebrna zastawa, świece, świeże kwiaty i pięć dań (przeważa kuchnia francuska) czeka na pasażerów w wagonie restauracyjnym. Goście mogą w nim przebywać tylko w porze posiłków. Wszyscy jedzą o jednakowej godzinie, co sprzyja integracji i nawiązywaniu kontaktów, ale też jest ułatwieniem dla obsługi. Wolny czas pasażerowie chętnie spędzają w ostatnim wagonie, tzw. obserwacyjnym – jednym z dwóch – obok salonu miejsc „publicznych” w całym pociągu. Poza barem serwującym przekąski i napoje przyciąga ich tu otwarta weranda – w sam raz do podziwiania krajobrazów. Na najdłuższych trasach – do Tanzanii i Namibii, dokąd Rovos Rail jeździ tylko raz w roku, w salonie odbywają się prezentacje z pokazami slajdów na temat krajów, przez które przejeżdża pociąg. Najdłuższa z tras, z Kapsztadu do Dar es Salaam, liczy 6 100 km. W ciągu dwóch tygodni pociąg przemierza terytoria RPA, Zimbabwe, Zambii i Tanzanii. Na granicy Zimbabwe z Zambią wjeżdża na most na rzece Zambezi, z którego roztacza się zapierający dech w piersiach widok na Wodospady Wiktorii. Pociąg zatrzymuje się na wiadukcie na pół godziny, by goście mogli udać się na piechotę na skraj przepaści i dokładniej obejrzeć jeden z siedmiu cudów świata stworzonych przez naturę. Wody Zambezi przelewają się na szerokości 1 700 m przez krawędź głębokiej szczeliny w ziemi, rozpylając mgłę. Chmurę wodnego pyłu widać już z odległości wielu kilometrów. Goście mają czasem okazję zapoznać się z bliska z afrykańską fauną bez wysiadania z pociągu. I nie chodzi tu bynajmniej o komary. Przed miejscowością Victoria Falls pociąg mocno zwalnia i jeśli nieostrożny pasażer, niepomny na ostrzeżenia obsługi, nie zamknie okna, do luksusowych wnętrz potrafi wedrzeć się pawian. „Bestia” na oczach przerażonych gości porywa ze stołu owoce i inne smakołyki, po czym biegnie zdemolować kuchnię. Prawie połowę krótsza trasa (3 400 km, 7 dni) wiedzie z Pretorii do leżącego nad Atlantykiem Swakopmund. Do atrakcji tej podróży należy wyprawa do Fish River Canyon – jednego z największych kanionów na ziemi, często porównywanego z Wielkim Kanionem Kolorado. Bodajże największą popularnością cieszy się trzydniowa trasa wiodąca z Pretorii do Wodospadów Wiktorii. Pociąg opuszcza rankiem stację Capital Park i wolno zmierza na północ. Za stacją Soekmekaar przecina zwrotnik Koziorożca, a po pokonaniu gór Soutpansberg wjeżdża w krainę baobabów. Pasażerowie mogą podziwiać te niesamowite drzewa o zachodzie słońca. Później majestatycznie wtacza się na Beit Bridge, stanowiący granicę z Zimbabwe. Noc, następny dzień i noc goście spędzają na pokładzie Rovos Rail, by kolejnego ranka wyruszyć na wycieczkę do Hwange National Park, położonego przy granicy z Botswaną. Tam mogą nacieszyć oczy widokiem sawanny i jej mieszkańców – słoni, bawołów, żyraf i lwów. Po południu tego dnia pociąg dociera do słynnego wodospadu. Jednym z miejsc najczęściej odwiedzanych przez pasażerów Rovos Rail jest Kimberley, „miasto diamentów” leżące w połowie drogi między Pretorią i Kapsztadem. Kiedy zwiedzający zbliżają się do krawędzi specjalnego trapu, ich oczom ukazuje się w pełnej krasie Big Hole – jedna z największych na świecie dziur w ziemi wykopanych rękami człowieka. Powstała w miejscu, gdzie w 1871 r. odkryto złoża diamentów. Dno gigantycznej studni o obwodzie ok. 1,6 km wypełnia dziś woda – turkusowa w słoneczne dni, czarna w pochmurne. Jak głosi tablica informacyjna, jej lustro znajduje się 174 m poniżej krawędzi dziury. Półpustynia otaczająca zabytkowe miasteczko Matjiesfontein (założone w 1884 r.) leżące po drodze do Kapsztadu to Karu Małe. Z okien pociągu przez parę godzin można podziwiać wspaniałe krajobrazy ze skąpą roślinnością. Wiosną, jeśli tylko spadnie deszcz, pejzaż się zmienia – po horyzont ciągną się barwne poduchy kwitnących roślin. Każda trasa oferuje inne widoki i wrażenia – między Kapsztadem a Port Elizabeth goście zobaczą wspaniałe winnice i ocean z hukiem rozbijający się o klify, w drodze z Pretorii do Durbanu odwiedzą parki narodowe, poznają dzikie, słabo zaludnione tereny Zambii i Tanzanii. Każda trasa to tak naprawdę inna Afryka. CZTERY LATA W POCIĄGU Kiedy dowiedziałam się, że w RPA jeździ pociąg, który dociera aż do Dar es Salaam w Tanzanii i że akurat poszukują pracowników, długo się nie zastanawiałam. Zawsze lubiłam podróżować i zawsze chciałam wrócić do miejsca swego urodzenia, czyli do Dar es Salaam. Porzuciłam pracę w laboratorium medycznym i na cztery lata trafiłam na pokład Rovos Rail. W tym czasie wielokrotnie przejechałam wszystkie trasy, zwiedziłam Afrykę aż do równika, zobaczyłam miasto, w którym przyszłam na świat. Z Dar es Salaam, kiedy pociąg przez parę dni jest przygotowywany do trasy powrotnej, wybrałam się nawet na Zanzibar. Przez cztery lata mojej pracy tylko raz gośćmi Rovos Rail byli Polacy – dziadek z wnukiem z Warszawy. Zaczęłam pracę jako hostessa. Polegało to na sprzątaniu pokoi trzy razy dziennie, dyżurach w barze, bieganiu z jednego końca pociągu na drugi kilkadziesiąt razy dziennie, co przy pełnym składzie wagonów oznaczało 500 m w jedną stronę! Na szczęście po roku awansowałam i miałam mniej obowiązków. W ciągu tych czterech lat nigdy nie cierpiałam na bezsenność – nic tak nie usypia jak kołysanie pociągu. Uważam, że ciężka praca w Rovos Rail mimo wszystko była małą ceną za możliwość zobaczenia połowy kontynentu i przeżycia tylu przygód. Obsługa pociągu razem z gośćmi brała udział we wszystkich wycieczkach na trasie: do różnych parków narodowych i rezerwatów, muzeów, kopalni. Miałam okazję odbyć m.in. safari na słoniach w Parku Narodowym Wodospadów Wiktorii, zobaczyć pustynię Namib, spróbować raftingu na rzece Zambezi i skoczyć na bungee z wiaduktu kolejowego przy Wodospadach Wiktorii. Nie żałuję, chociaż nigdy bym nie powtórzyła tego skoku. Wszyscy, którym w Polsce opowiadam o pociągu, pytają mnie, dlaczego nie wrócę do Rovos Rail, skoro tak tęsknię. Uważam jednak, że przychodzi w końcu czas na nowe wyzwania. Nie można ciągle żyć na walizce z dala od domu. Jeśli kiedyś wrócę do Rovos Rail, to nie jako pracownik, ale gość. Katarzyna Znatowicz – z pochodzenia Polka, na stałe mieszka w Republice Południowej Afryki. Cztery lata temu przyjechała do Polski, pracuje w jednym z warszawskich hoteli. NO TO W DROGĘ - Trasy trzydniowe z Pretorii do Kapsztadu (od 3 000 zł), Durbanu (od 3 400 zł), George (od 1 600 zł) i Wodospadów Wiktorii (od 3 400 zł). - Trasa 13-dniowa z Kapsztadu do Dar es Salaam przez Zimbabwe, Zambię do Tanzanii (jeden kurs tam i jeden z powrotem w roku, zawsze w lipcu, cena od 19 tys. zł). - Trasa 9-dniowa z Pretorii do Kapsztadu i z powrotem, trasa 7-dniowa z Pretorii do Namibii i z powrotem (jeden kurs tam i jeden z powrotem w roku, zawsze w maju, od 8 400 zł). - 8-dniowe Golf Safarii z Pretorii przez najsłynniejsze pola golfowe Południowej Afryki (od 10 tys. zł, jeden kurs tam i jeden z powrotem w roku, zawsze w grudniu). - Noclegi w pociągu, ale także na trasie, m.in. w domkach myśliwskich na terenie rezerwatów. www.rovos.co.za www.trainsafaris.com