To najwięksi giganci wód świata. Odkryj tajemnice pelikanów
Pelikany są jednymi z najbardziej charakterystycznych ptaków wodnych świata. Kryją w sobie tajemnice dawnych wierzeń, zagrożeń i niezwykłej roli w ekosystemach, które zamieszkują. Oto opowieść o największych gigantach wód – majestatycznych pelikanach.
Spis treści: Ewolucja wyobrażeń o pelikanie Pelikany i ich pokrewne gatunki Przegląd gatunków pelikanów świata O zagrożeniach i ochronie pelikanów Rola pelikanów w ekosystemie Przez wieki ludzie patrzyli na pelikany z podziwem, strachem i ciekawością. Były przedmiotem polowań, źródłem piór, mięsa, a nawet dawnych wierzeń leczniczych. Współczesna nauka pokazuje jednak, że ich prawdziwa wartość kryje się w roli, jaką odgrywają w ekosystemach. Obecność tych ptaków wpływa nie tylko na populacje ryb i rozprzestrzenianie roślinności wodnej, ale także na funkcjonowanie terenów podmokłych, czyniąc pelikany ważnymi wskaźnikami stanu środowiska wodnego. Oto opowieść o jednych z największych ptaków wodnych świata. Ewolucja wyobrażeń o pelikanie Jedne z najwcześniejszych wzmianek o pelikanach pojawiają się u jednego z najważniejszych antycznych zoologów – Pliniusza Starszego z I wieku naszej ery. W „Historii naturalnej” opisuje on pelikana różowego (Pelecanus onocrotalus), którego dziób określa jako „rodzaj drugiego brzucha”. Zwierzę to cechuje się niezwykłą żarłocznością: gromadzi pokarm w dziobie, a następnie przenosi go do właściwego żołądka, podobnie jak zwierzęta przeżuwające. We wczesnochrześcijańskim dziele „Fizjolog” (Physiologus), powstałym między II a IV w. i stanowiącym podstawę średniowiecznych bestiariuszy, obraz pelikana ulega zasadniczej przemianie. Nie jest on już łakomym ptakiem, lecz wzorcem miłości rodzicielskiej. Po śmierci piskląt pelikan opłakuje je przez trzy dni, po czym matka rani swój bok, a jej krew przywraca młode do życia. W jednej z wersji legendy ptak wznosi się wysoko i skrapia pisklęta krwią z obłoków. Przez stulecia legenda o pelikanie w zasadzie nikomu nie przeszkadzała, a wizerunek rozdzierającego własną pierś był powszechnie znany. Dopiero w epoce renesansu (XIV–XVI w.) przyrodnicy zaczęli dostrzegać różnicę między symbolicznym obrazem a rzeczywistym zachowaniem zwierząt. W rzeczywistości pelikany nie wskrzeszają młodych krwią, lecz zachowują się raczej zgodnie z opisem Pliniusza, niczym ptasie łakomczuchy. Jednym z badaczy, których raził symboliczny obraz ptaka, był Pierre Belon, francuski przyrodnik i lekarz. W dziele o ptakach z 1555 roku przedstawił on nie tylko opis pelikana, lecz także wiarygodną rycinę oraz rozważania nad jego nazwą (onocrotalus), która z greki oznacza „ptaka ryczącego jak osioł”. Historia pelikana pokazuje, jak późnoantyczne alegorie zwierzęce funkcjonowały w średniowieczu. Jeszcze w XVIII w. badacze poważnie zastanawiali się, czy takie ptaki naprawdę istnieją, co pokazuje, jak trudno było oddzielić obserwację przyrody od symbolicznych wyobrażeń. Pelikany i ich pokrewne gatunki Współczesna klasyfikacja rzędu pelikanowych (Pelecaniformes) obejmuje m.in. trzy blisko spokrewnione rodziny o charakterystycznej budowie: pelikany (Pelecanidae), trzewikodzioby (Balaenicipitidae) oraz warugi (Scopidae). Ptaki te wyróżniają się długimi szyjami (z wyjątkiem trzewikodzioba i warugi), wydatnymi dziobami oraz masywną budową ciała. Rodzina Pelecanidae obejmuje osiem gatunków pelikanów, natomiast rodziny trzewikodziobów i warug reprezentowane są przez tylko jeden gatunek każda. Pelikany są grupą o zasięgu niemal ogólnoświatowym – można je spotkać w krainie nearktycznej, neotropikalnej, etiopskiej, palearktycznej, orientalnej oraz australijskiej. Na ich tle trzewikodzioby i warugi są endemitami, gdyż występują wyłącznie w krainie etiopskiej, czyli w Afryce Subsaharyjskiej. Pelikany to ptaki wiosłonogie, doskonale przystosowane do środowiska wodnego. Dzięki budowie stóp, w których wszystkie cztery palce spaja błona pławna, swobodnie poruszają się na tafli wody. Choć większość z nich żeruje na powierzchni, niektóre gatunki jak np. pelikan brunatny (Pelecanus occidentalis), wykształciły umiejętność nurkowania dynamicznego, czyli atakowania zdobyczy skokiem do wody z wysokości. Ich afrykańscy krewni prezentują odmienne strategie: trzewikodzioby to potężne ptaki bagienne o masywnym dziobie i długich, niepołączonych błoną palcach, co ułatwia im stąpanie po roślinności wodnej. Warugi są o połowę mniejsze, mają charakterystyczną „młotkowatą” głowę i częściowo błoniaste stopy. Systematyka tych grup przez lata budziła kontrowersje. Dawniej trzewikodzioby i warugi zaliczano do rzędu bocianowych (Ciconiiformes), oddzielając je od pelikanów. Przełom nastąpił dzięki badaniom DNA (m.in. z 2008 roku), które wykazały, że są one znacznie bliżej spokrewnione z pelikanami niż z bocianami. W świetle nowoczesnej taksonomii, rodziny te stanowią grupy siostrzane wobec pelikanów, wspólnie tworząc monofiletyczny rząd Pelecaniformes. Oznacza to, że wszystkie należące do niej ptaki pochodzą od jednego, wspólnego przodka. Przegląd gatunków pelikanów świata Do ośmiu współcześnie żyjących gatunków pelikanów należą: pelikan dzioborogi (Pelecanus erythrorhynchos), pelikan brunatny (Pelecanus occidentalis), pelikan chilijski (Pelecanus thagus), pelikan różowy (Pelecanus onocrotalus), pelikan mały (Pelecanus rufescens), pelikan kędzierzawy (Pelecanus crispus), pelikan indyjski (Pelecanus philippensis), pelikan australijski (Pelecanus conspicillatus). Pelikany Ameryki Pelikan dzioborogi zasiedla głównie zachodnią, środkową i południową część Ameryki Północnej. Gniazduje w głębi lądu, tworząc kolonie na odległych wyspach. Ptak wyróżnia się śnieżnobiałym upierzeniem, pod którym skrywa czarne lotki widoczne dopiero przy rozłożonych skrzydłach. Jego charakterystyczną cechą jest rogowa narośl na dziobie, pojawiająca się w okresie godowym. Pelikan brunatny jest stałym mieszkańcem przybrzeżnych środowisk morskich, występując od środkowej Ameryki Północnej na południe po północną część Ameryki Południowej oraz Karaiby. Pelikan chilijski, zwany też peruwiańskim, zamieszkuje pacyficzne wybrzeża Ameryki Południowej – od południowego Ekwadoru po wyspę Chiloé w Chile. Podobnie jak jego północny krewniak, ma ciemne ubarwienie, jednak jest niemal dwukrotnie cięższy od pelikana brunatnego. Wyróżnia się niebieskim workiem gardłowym, jaskrawoczerwoną nasadą dziobu w okresie lęgowym oraz jasnymi krawędziami piór na skrzydłach. Pelikan brunatny i chilijski to jedyne gatunki z tej rodziny, które wykształciły zdolność dynamicznego nurkowania z powietrza. Natomiast pelikan dzioborogi łowi ryby, pływając na powierzchni wody. Pelikany Eurazji i Afryki Pelikan różowy występuje od południowo-wschodniej Europy po Azję i Afrykę Subsaharyjską. Podczas gdy populacje północne są wędrowne, te z Afryki prowadzą osiadły tryb życia. Ptak ten osiąga do 180 cm długości ciała i 360 cm rozpiętości skrzydeł. Jego znakiem rozpoznawczym jest potężny, różowo-żółty dziób (do 47 cm) z jasnym workiem gardłowym. Białe upierzenie w okresie godowym nabiera różowego blasku, który podczas lotu kontrastuje z czarnymi lotkami. Pelikan kędzierzawy gniazduje od Półwyspu Bałkańskiego po Azję Środkową. Jest największym przedstawicielem swojej rodziny i jednym z najcięższych ptaków wodnych świata. W przeciwieństwie do pelikana różowego, jego upierzenie jest srebrzystobiałe, a najbardziej charakterystyczną cechą jest „grzywa” z kędzierzawych piór na głowie oraz intensywnie pomarańczowy worek gardłowy w sezonie lęgowym. Pelikan mały zasiedla Afrykę Subsaharyjską i Półwysep Arabski. Choć dawniej występował na Madagaskarze, obecnie uznaje się go tam za gatunek wytępiony. Ptaki te wyróżniają się szaro-białym upierzeniem z różowym odcieniem na grzbiecie, żółtym workiem gardłowym i szarawym dziobem. Charakterystyczna jest także naga, żółtawa skóra wokół oczu, która w okresie lęgowym staje się intensywnie pomarańczowa. Pelikany Azji Południowej i Australii Pelikan indyjski, znany również jako pelikan plamodzioby, występuje wyłącznie w Azji Południowej i Południowo-Wschodniej. Największe populacje znajdują się w Indiach, na Sri Lance, w południowej Kambodży oraz na Sumatrze wzdłuż obszarów przybrzeżnych. Z kolei pelikan australijski, jak sama nazwa wskazuje, jest szeroko rozpowszechniony w Australii oraz na Nowej Gwinei. Spotyka się go również na wyspach Fidżi i w części Indonezji, a sporadycznie pojawia się jako gatunek zalatujący w Nowej Zelandii. Cechy rozpoznawcze pelikana indyjskiego to przede wszystkim ciemne plamki na górnej części dziobu oraz stonowane, szare upierzenie. To właśnie brak jaskrawych barw pozwala najłatwiej odróżnić go od innych gatunków. U pelikana australijskiego sytuacja wygląda odwrotnie: naga skóra wokół oczu oraz rekordowo długi dziób przybierają w okresie godowym jaskrawe odcienie pomarańczu, ciemnego błękitu i szkarłatu. Co ciekawe, pelikan indyjski poluje zwykle samotnie lub w małych grupach i potrafi żerować także w nocy, chwytając ryby do torby gardłowej. Pelikan australijski natomiast jest znany ze strategii zespołowego polowania – ptaki wspólnie zaganiają ławice ryb na płytkie wody. Jest on również oportunistą pokarmowym, spożywającym różnorodną zdobycz – od ryb i skorupiaków po inne ptaki. O zagrożeniach i ochronie pelikanów Historycznie pelikany były obiektem polowań nie tylko dla sportu czy mięsa, ale również ze względu na rzekome właściwości lecznicze. XVI-wieczne kompendium Materia Medica (Bencao Gangmu) z czasów dynastii Ming przypisywało tłuszczowi pelikana różowego działanie lecznicze na głuchotę i stany zapalne, a jego dziobowi – właściwości przeciwbiegunkowe. Współczesna nauka obaliła te tezy, jednak przez wieki wierzenia wpływały na losy ptaków. Jakie niebezpieczeństwa grożą amerykańskim pelikanom? Amerykańskie gatunki pelikanów mierzą się z różnorodnymi zagrożeniami, od naturalnych drapieżników po działalność człowieka. Na przykład pelikan brunatny ma wielu wrogów na każdym etapie życia. W wodzie musi uważać na rekiny i lwy morskie, a na lądzie na aligatory. Bardzo groźne są też mrówki ogniste (Solenopsis invicta), które atakują gniazda i pisklęta. Pelikany brunatne, zwłaszcza ich młode, padają także ofiarą rysi, szopów praczy oraz zdziczałych psów i kotów. Nawet jaja nie są bezpieczne, gdyż bywają niszczone przez ptaki drapieżne, takie jak wrona rybożerna (Corvus ossifragus). Dodatkowym wyzwaniem dla tych zwierząt, zarówno dawniej, jak i obecnie, jest działalność człowieka. Historycznie ptaki te były intensywnie zabijane dla mięsa, piór i jaj. Dziś polowania mają mniejsze znaczenie, jednak ludzie nadal wpływają na ich liczebność poprzez degradację siedlisk, płoszenie w miejscach lęgowych oraz zanieczyszczanie środowiska. Problemem pozostaje także konkurencja o pożywienie z przemysłowym rybołówstwem – przykładem jest pelikan chilijski, którego populacja wyraźnie zmalała wskutek nadmiernych połowów sardeli. Liczebność pelikanów dzioborogich w przeszłości spadała głównie na skutek utraty terenów lęgowych i żerowisk. Obecnie dalsze zanikanie obszarów podmokłych pozostaje jednym z kluczowych czynników ograniczających funkcjonowanie ich populacji. Gatunek ten jest szczególnie wrażliwy na obecność człowieka w koloniach lęgowych, co może prowadzić do czasowego lub trwałego porzucenia gniazd. Do najczęstszych źródeł zakłóceń należą nisko latające samoloty oraz motorówki. Działania ochronne pelikana kędzierzawego i małego W odpowiedzi na liczne zagrożenia, zarówno naturalne, jak i antropogeniczne, w wielu regionach świata podjęto działania mające na celu ochronę najbardziej narażonych gatunków pelikanów. W Europie ochrona pelikanów opiera się na międzynarodowych regulacjach prawnych. Dzięki tym staraniom udało się ograniczyć główne zagrożenia dla pelikana kędzierzawego, m.in. poprzez poprawę sukcesu lęgowego dzięki montażowi platform lęgowych i tratw oraz znakowanie lub demontaż linii energetycznych. Pomimo tych działań inne gatunki, takie jak pelikan mały, wciąż mierzą się z poważnymi zagrożeniami, szczególnie w Afryce Południowej, gdzie występują degradacja siedlisk, presja antropogeniczna, zanieczyszczenia oraz handel i kłusownictwo. Rola pelikanów w ekosystemie Pelikany indyjskie odgrywają istotną rolę w lokalnych ekosystemach oraz w relacjach z człowiekiem, m.in. jako pomocnicy rybaków, wskazując miejsca obfitujące w ryby. Ptaki te rzadko konkurują z rybołówstwem komercyjnym, ponieważ żywią się głównie gatunkami o niewielkiej wartości rynkowej, takimi jak np. karpie. Jako gatunek narażony na wyginięcie, którego populację szacuje się na 7,5–10 tys. osobników, pelikan indyjski sprzyja również rozwojowi ekoturystyki w Azji Południowo-Wschodniej. Pelikany australijskie pełnią natomiast ważną funkcję w rozprzestrzenianiu roślinności wodnej. Przenoszą nasiona wraz z odchodami, umożliwiając kolonizację nowych obszarów podmokłych, choć proces ten może sprzyjać także rozprzestrzenianiu gatunków inwazyjnych. Dla gospodarki lokalnej ptaki te mają znaczenie jako źródło guana, wykorzystywanego jako naturalny nawóz. Mimo że zazwyczaj nie wykazują agresji wobec ludzi, łatwo przyzwyczajają się do ich obecności, co bywa dla nich niebezpieczne. Jako oportuniści często podkradają ryby z sieci, narażając się na zaplątanie w żyłki i haki. Pelikany jako barometr stanu środowiska Historia pelikanów pokazuje, jak ewoluowała nasza relacja z naturą – od traktowania tych ptaków jako konkurentów lub źródła prymitywnych leków, po dostrzeżenie ich niezastąpionej roli w przyrodzie i gospodarce. Pelikany pozostają jednymi z najbardziej charakterystycznych ptaków wodnych świata, a ich obecność stanowi wskaźnik czystości i bogactwa biologicznego wód, które zamieszkują. Niezależnie od gatunku, przetrwanie pelikanów zależy dziś przede wszystkim od zachowania ich naturalnych siedlisk – terenów podmokłych, kluczowych dla równowagi całych ekosystemów wodnych. Źródła: animaldiversity.org, birda.org, datazone.birdlife.org Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
To najpotężniejszy ptak szponiasty USA. Jeszcze niedawno stał na skraju wyginięcia
Bielik amerykański to symbol siły i niezależności Stanów Zjednoczonych. Niegdyś znajdował się na krawędzi wyginięcia, dziś dzięki ochronie zdołał powrócić do natury. Oto niesamowity łowca, który odzyskał swoje miejsce w dzikim krajobrazie Ameryki.
Spis treści: Bielik amerykański – godło narodowe Stanów Zjednoczonych Nie wszystko bielik, co ma białą głowę Siedliska bielika amerykańskiego Gniazdowanie i wychów piskląt Pod skrzydłami giganta – co gości na stole bielika? Bielik bez tajemnic – top 10 fascynujących faktów Zagrożenia i ochrona gatunku Bielik amerykański przez wieki towarzyszył rdzennym mieszkańcom Ameryki Północnej, by później trafić na herby, monety i sztandary młodego państwa. Choć jeszcze niedawno jego los wisiał na włosku, dziś znów unosi się nad rzekami i wybrzeżami kontynentu. Historia bielika to opowieść o upadku, odrodzeniu i kruchych relacjach człowieka z dziką przyrodą. Bielik amerykański – godło narodowe Stanów Zjednoczonych Bielik amerykański od dawna zajmuje ważne miejsce w kulturach rdzennych ludów Ameryki Północnej, o czym świadczy obecność jego piór i części ciała na licznych stanowiskach archeologicznych. Mimo krytycznej opinii Benjamina Franklina, jednego z ojców założycieli Stanów Zjednoczonych, w 1782 roku Kongres USA ustanowił bielika amerykańskiego godłem narodowym. Od tego czasu gatunek ten stał się symbolem wolności i demokracji, a w ostatnich dekadach również emblematem dzikiej przyrody i etyki ochrony środowiska. Jeszcze w XX wieku gatunek ten znalazł się na granicy wyginięcia. W 1963 r. na obszarze 48 stanów kontynentalnych USA odnotowano historycznie najniższą liczebność populacji – zaledwie 417 znanych par lęgowych. Dla porównania, w momencie ustanowienia bielika symbolem narodowym w 1782 roku, na terenie kontynentalnych Stanów Zjednoczonych, łącznie z Alaską, mogło gniazdować nawet ok. 100 tysięcy par lęgowych. Przez długi czas ptaki te były systematycznie tępione, ponieważ uznawano je za zagrożenie dla zwierząt hodowlanych oraz zasobów ryb, zwłaszcza łososia. Za zabite bieliki wypłacano nawet nagrody pieniężne. Sytuację dodatkowo pogorszyło powszechne stosowanie środka owadobójczego DDT od połowy lat 40. XX w., powodującego zmniejszenie grubości skorupek jaj, co prowadziło do niepowodzeń lęgowych. Spadek liczebności skłonił Kongres USA do uchwalenia w 1940 r. ustawy o ochronie bielika amerykańskiego (Bald Eagle Protection Act), zakazującej zabijania i niepokojenia, a także posiadania ich piór, jaj i gniazd. Ostatecznie zakaz stosowania DDT w Ameryce Północnej w latach 1972–1973 umożliwił skuteczną odbudowę populacji. Dziś liczebność symbolu narodowego szacuje się na ponad 300 tysięcy osobników, a jego powrót uznawany jest za jeden z największych sukcesów ochrony przyrody. Nie wszystko orzeł, co ma białą głowę Według danych BirdLife International, na świecie występuje obecnie ok. 68 gatunków ptaków zaliczanych do grupy orłów w obrębie rodziny jastrzębiowatych (Accipitridae). Ptaki te klasyfikuje się jako orły przede wszystkim na podstawie wielkości ciała (zazwyczaj powyżej 50 cm długości) oraz zdolności do polowania, a nie tylko bliskiego pokrewieństwa. Choć występują na wszystkich kontynentach poza Antarktydą, większość gatunków żyje w Afryce i Azji. Bielik amerykański nie jest jednak „orłem właściwym” z rodzaju Aquila, lecz należy do grupy orłanów – ptaków szponiastych ściśle związanych ze środowiskiem wodnym. Dla porównania, orzeł przedni (Aquila chrysaetos), zamieszkujący zarówno Amerykę Północną, jak i kontynent europejski, w tym Polskę, mimo podobnych rozmiarów, jest drapieżnikiem lądowym. W przeciwieństwie do bielika nie poluje na ryby, lecz na ssaki, a jego nogi są upierzone aż do samych palców. Nazwa angielska „bald eagle” pochodzi od średnioangielskiego słowa balde, oznaczającego „białogłowy”, a nie „łysy”. Z kolei orzeł przedni, nazywany „golden eagle”, zawdzięcza swoją nazwę złocistej barwie piór na karku i głowie. Charakterystyczną białą głowę i ogon bielik amerykański przybiera dopiero w wieku 4–5 lat, osiągając jednocześnie dojrzałość płciową. Ponieważ młode osobniki są niemal całkowicie brązowe, w pierwszych latach życia łatwo je pomylić z innymi ptakami szponiastymi. Warto zaznaczyć, że w Ameryce Północnej na stałe występują tylko dwa gatunki powszechnie określane mianem orłów: bielik amerykański (będący systematycznie orłanem) oraz orzeł przedni – jedyny tamtejszy przedstawiciel orłów właściwych. U obu gatunków nie widać różnic w kolorach, ale występuje różnica w gabarytach – samice są wyraźnie większe od samców. Warto też dodać, że w Europie żyje bliski krewny bielika amerykańskiego – bielik zwyczajny (Haliaeetus albicilla). Podobnie jak jego kuzyn z USA, będący symbolem narodowym Stanów Zjednoczonych, nasz rodzimy bielik od wieków stanowi pierwowzór Orła Białego widniejącego w polskim herbie. Siedliska bielika amerykańskiego Bielik amerykański zwykle preferuje tereny w pobliżu dużych zbiorników wodnych, takich jak wybrzeża morskie, estuaria, jeziora i rzeki śródlądowe. Wybór siedliska zależy głównie od dostępności pożywienia, obecności wysokich drzew oraz stopnia ingerencji człowieka w środowisko. Gatunek ten unika terenów rekreacyjnych i rezygnuje z żerowisk, jeśli jego spokój jest zakłócany. Gniazduje zwykle w koronach wysokich drzew iglastych, otoczonych mniejszymi drzewami. Jeśli ma wybór, wybiera tzw. „superkoronę” – drzewo wyższe od pozostałych, z mocnymi gałęziami i panoramicznym widokiem, położone w bliskim sąsiedztwie wody. Typowa wysokość gniazd nad ziemią wynosi 15–38 metrów. Przykładowo na obszarze Zatoki Chesapeake, w stanach Maryland i Wirginia, bieliki amerykańskie często wybierają na lęgi dęby (Quercus) i tulipanowce amerykańskie (Liriodendron tulipifera), a w południowej Florydzie – mangrowce. Na Wyspach Kanałowych (Channel Islands), gdzie duże drzewa są rzadkością, bieliki budują gniazda na klifach. Odnotowano także przypadki gniazdowania na ziemi, wieżach telefonii komórkowej, słupach energetycznych oraz sztucznych platformach lęgowych. Gniazdowanie i wychów piskląt Bieliki amerykańskie podczas wyboru terytorium lęgowego biorą pod uwagę wszystkie czynniki istotne dla sukcesu rozrodczego: dostępność pożywienia, odpowiednie drzewa do gniazdowania i przesiadywania oraz izolację od nadmiernej aktywności człowieka. Zazwyczaj obszary te znajdują się w pobliżu miejsc, w których same się wykluły jako pisklęta. Pary lęgowe często wracają na to samo lęgowisko w kolejnych latach, rozbudowując gniazdo poprzez dokładanie nowych gałęzi i wykorzystując je przez wiele lat. Majestatyczne bieliki przystępują do rozrodu w wieku ok. 5 lat. Oba ptaki wspólnie budują gniazdo, rozpoczynając jego konstrukcję 1–3 miesiące przed zniesieniem jaj. Gniazdo składa się z traw, patyków i gałęzi. Czasami partnerzy trzymają ten sam patyk jednocześnie w dziobach i przenoszą go po gnieździe – jeden może położyć patyk w jednym miejscu, a drugi przenieść go w inne. Wnętrze gniazda wyścielane jest miękkim materiałem, takim jak trawa czy mech, tworząc tzw. miseczkę, która zapewnia jajom miękką poduszkę. Terminy budowy gniazd i składania jaj różnią się regionalnie: na Florydzie prace rozpoczynają się we wrześniu, w Ohio w lutym, a na Alasce w styczniu. Para bielików zwykle przystępuje do jednego lęgu w roku, w którym samica składa od 1 do 3 jaj. Jeśli jednak jaja lub pisklęta zostaną stracone na wczesnym etapie, ptaki mogą podjąć drugą próbę, przystępując do lęgu powtórzonego (składając tzw. jaja zastępcze). Badania wykazują, że bieliki amerykańskie charakteryzują się stosunkowo niską płodnością. Na przykład w Kalifornii szacuje się, że para w ciągu całego swojego życia jest w stanie wychować maksymalnie ok. 36 piskląt. Co ciekawe, proces inkubacji jaj u tych ptaków jest niezmienny i trwa zazwyczaj 35 dni, niezależnie od szerokości geograficznej. Orłany białogłowe są największymi gniazdownikami niewłaściwymi (ptakami półaltricialnymi) w Ameryce Północnej. Oznacza to, że ich pisklęta wykluwają się z otwartymi oczami i puszystym upierzeniem, jednak pozostają całkowicie bezradne i wymagają troskliwej opieki rodziców aż do momentu uzyskania zdolności do lotu. W chwili wyklucia ważą ok. 60 g i mogą przybierać do 180 g dziennie. Młode opuszczają gniazdo w wieku 8–14 tygodni, choć pozostają zależne od rodziców do 18 tygodnia życia. Pod skrzydłami giganta – co je bielik? Bieliki amerykańskie to typowi oportuniści pokarmowi. Żywią się tym, co jest najłatwiej dostępne i wymaga najmniejszego nakładu energii. Choć podstawę ich diety (nawet w 90%) stanowią ryby, ich jadłospis jest niezwykle urozmaicony. Wśród ryb, na które polują, znajdują się m.in.: pstrągi tęczowe (Oncorhynchus mykiss), węgorze amerykańskie (Anguilla rostrata), alozy (Alosa alosa), nerki (Oncorhynchus nerka), dorsze pacyficzne (Gadus macrocephalus) i basy wielkogębowe (Micropterus salmoides). Gdy nadarzy się okazja, potężne orłany polują również na ssaki, np. świstaki, oraz liczne ptaki wodne: nurzyki (Uria lomvia), czaple modre (Ardea herodias), śnieżyce (Anser caerulescens), łabędzie czarnodziobe (Cygnus columbianus), fulmary (Fulmarus glacialis), łyski (Fulica americana) oraz nury (Gavia immer). Bieliki są również znanymi „piratami” – regularnie kradną zdobycz innym ptakom szponiastym, np. rybołowom (Pandion haliaetus). Co ciekawe, młodsze osobniki (które w pierwszym roku życia często żywią się padliną) zazwyczaj wolą polować samodzielnie, unikając ryzykownej walki z silniejszymi dorosłymi. Sukces łowiecki bielika zależy od cierpliwości i warunków – ptak obserwuje okolicę z czatowni, po czym gwałtownie obniża lot i porywa ofiarę szponami. Co ważne, bieliki nie nurkują w całości pod wodę, zamiast tego podejmują ryby znajdujące się tuż pod jej powierzchnią. Zimą ich dieta przesuwa się w stronę padliny dużych ssaków (łosie, jelenie, a nawet wilki) do polowań na małe gryzonie czy młode wydry morskie. Bieliki często podążają też za migracją kaczek, wybierając osobniki zranione przez myśliwych. Zaobserwowano nawet populacje bytujące w pobliżu wysypisk śmieci. Niezależnie od metody, bieliki żerują znacznie rzadziej, gdy są niepokojone przez ludzi – ich aktywność przy żerowiskach może spaść wtedy nawet o ponad jedną trzecią. Na szczęście ptaki te potrafią przetrwać bez jedzenia kilka dni. Kiedy jednak pożywienie jest dostępne, jedzą łapczywie i na zapas, magazynując pokarm w wolu – specjalnym worku u podstawy szyi. Dzięki temu jeden obfity posiłek może być trawiony powoli, zapewniając im energię na długi czas, co jest kluczowe dla przetrwania w surowym klimacie. Bielik bez tajemnic – top 10 fascynujących faktów Bielik amerykański to prawdziwy dalekodystansowiec. Odnotowano go w Belize, na Bermudach i Portoryko, a nawet w tak odległych miejscach jak Irlandia, Szwecja czy Syberia. Na wolności bielik dożywa zazwyczaj 20–30 lat, choć rekordowy osobnik w niewoli osiągnął wiek aż 47 lat. Potężny ptak szponiasty z natury jest samotnikiem, natomiast w miejscach obfitujących w pokarm przedstawiciele tego gatunku potrafią zgromadzić się w imponujące stada, liczące nawet do 400 osobników. Największe gniazdo bielików znaleziono na Florydzie – było używane przez 30 lat i ważyło około 2 ton. Rekordowy okaz miał także aż 6,7 metra (22 stopy) głębokości. W 2016 roku w Ameryce Północnej udokumentowano przypadek, w którym pisklę potrzebowało aż 40 godzin, by przebić się przez skorupkę. Wykorzystuje ono do tego specjalny „ząb jajowy”, a co najbardziej fascynujące, zaczyna komunikować się z rodzicami cichym popiskiwaniem jeszcze z wnętrza jaja. Wzrok bielika jest cztery razy ostrzejszy niż wzrok człowieka, pozwalając dostrzec poruszającego się królika z odległości niemal 2 km. Kiedy młode bieliki opuszczają gniazdo (podloty), są często większe od swoich rodziców. Głos bielika to kilka charakterystycznych dźwięków, w tym „wołanie piskliwe”, wysokie, przeciągłe okrzyki przypominające mewę, „terkotanie”, składające się z 3–4 dźwięków wstępnych przedzielonych krótką ciszą oraz niskie odgłosy w stylu „kuk-kuk-kuk”. Bieliki potrafią szczepić się szponami z innymi osobnikami i koziołkować w locie w dół. Zachowanie to jest formą zabawy, nauki lub zacieśniania więzi w parze, a czasem nawet walki. Ten majestatyczny drapieżnik potrafi unieść ciężar o wadze od 4 do 6 kg, a rekordziści z Alaski porywali zdobycz ważącą nawet ponad 7 kg. Jeśli ptak upoluje zbyt ciężkiego łososia, potrafi „płynąć” z nim do brzegu, wiosłując rozłożonymi skrzydłami po tafli wody, byle tylko nie wypuścić cennej zdobyczy. Zagrożenia i ochrona bielika amerykańskiego Bielik amerykański jest jednym z najbardziej znanych przykładów spektakularnego sukcesu ochrony przyrody. Choć niegdyś był pospolity w Ameryce Północnej, w pierwszej połowie XX w. jego populacja drastycznie zmalała na skutek polowań, niszczenia siedlisk oraz powszechnego stosowania insektycydów, zwłaszcza DDT. W 1978 roku gatunek ten został objęty ochroną na mocy amerykańskiej ustawy o gatunkach zagrożonych (Endangered Species Act). Zgodnie z danymi North American Breeding Bird Survey populacja bielika zwiększała się średnio o niemal 4% rocznie w latach 1966–2019. W efekcie tej odbudowy w czerwcu 2007 roku bielik amerykański został usunięty z listy gatunków zagrożonych. Obecnie klasyfikowany jest przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody (IUCN) jako gatunek najmniejszej troski (Least Concern), co wynika z rosnącej populacji oraz rozległego zasięgu występowania. Mimo poprawy sytuacji bielik amerykański nadal narażony jest na liczne zagrożenia. Należą do nich zatrucia ołowiem pochodzącym z amunicji pozostającej w upolowanej zwierzynie, kolizje z pojazdami oraz infrastrukturą techniczną, a także niszczenie siedlisk lęgowych, miejsc odpoczynku i żerowania, zwłaszcza w strefach przybrzeżnych, w wyniku rozwoju zabudowy. Gatunek pozostaje również wrażliwy na zanieczyszczenia środowiska, czego dramatycznym przykładem była katastrofa tankowca Exxon Valdez w 1989 roku na Alasce. Szacuje się, że w wyniku skażenia ropą naftową zginęło tam ok. 247 bielików. Bielik amerykański nadal objęty jest ochroną prawną na mocy Bald and Golden Eagle Protection Act. Ustawa ta zakazuje chwytania, posiadania, sprzedaży, zakupu, transportu, eksportu lub importu jakichkolwiek osobników, zarówno żywych, jak i martwych, a także ich części, gniazd i jaj, chyba że wydano specjalne zezwolenie. Przepisy przewidują również nagrody finansowe za informacje prowadzące do ujęcia i skazania osób łamiących prawo. Źródła: eagles.org, animaldiversity.org, www.birdlife.org Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Tu zimą świeci słońce. Europejskie miasta idealne na city break w lutym i marcu
Ciągły biało-szary krajobraz za oknem zaczyna zbierać swoje żniwo. Tygodnie pochmurnej pogody i opadów nie tylko utrudniają planowanie czasu wolnego, lecz także negatywnie wpływają na samopoczucie. Gdzie zatem wyjechać w Europie pod koniec zimy, by zwiększyć szanse na suchą aurę i choć na chwilę odetchnąć od deszczu i śniegu?
Gdy dostęp do naturalnego światła słonecznego przez dłuższy czas pozostaje ograniczony, wiele osób doświadcza spadku energii, motywacji i ogólnego pogorszenia nastroju. Nawet krótki wyjazd do miejsca o stabilniejszej, suchej pogodzie może jednak przynieść odczuwalną poprawę samopoczucia i pomóc w powrocie do codziennej równowagi. Najnowsze zestawienie wskazuje, które europejskie miasta w lutym i marcu oferują największe prawdopodobieństwo dni bez opadów. Najbardziej słoneczne miasta Europy zimą – gdzie najrzadziej pada? Na podium zestawienia znalazły się trzy duże metropolie południowej Europy: Ateny, Barcelona oraz Madryt, które w lutym i marcu oferują jedne z najwyższych szans na bezdeszczową pogodę na kontynencie. Stolica Grecji od lat wyróżnia się wyjątkowo niską sumą opadów w miesiącach zimowych, co wynika przede wszystkim z dominacji śródziemnomorskiego klimatu typu Csa. W praktyce oznacza to, że już pod koniec zimy nad regionem zaczynają częściej utrzymywać się stabilne układy wysokiego ciśnienia, ograniczające rozwój frontów atmosferycznych przynoszących opady. Dodatkowo położenie Aten w cieniu opadowym gór Parnesu i Pentelikonu sprzyja powstawaniu suchszych mas powietrza, które skutecznie redukują częstotliwość deszczu. Podobne mechanizmy obserwuje się w Barcelonie, gdzie wpływ Morza Śródziemnego stabilizuje temperaturę i ogranicza gwałtowne zjawiska pogodowe typowe dla północnej części Europy. Miasto pozostaje pod wpływem subtropikalnych wyżów, które zimą przesuwają się nad południową część kontynentu, zapewniając dłuższe okresy pogodnego nieba. Z kolei Madryt, mimo że nie leży bezpośrednio nad morzem, korzysta z efektu kontynentalnego – jego centralne położenie na Wyżynie Kastylijskiej sprawia, że zimowe systemy frontowe docierają tu rzadziej, a powietrze pozostaje stosunkowo suche. W rezultacie wszystkie trzy miasta łączy nie tylko łagodniejsza temperatura, lecz także wyraźnie mniejsza liczba dni z opadami, co czyni je jednymi z najbardziej przewidywalnych pogodowo kierunków podróży na przełomie zimy i wiosny. Gdzie w Europie najłatwiej uniknąć deszczu zimą? Pozostałe miasta w rankingu Tuż za podium uplasowały się kolejne miasta południowej Europy, w tym Nicea, Valletta, Lizbona czy Rzym, które – choć oferują stosunkowo łagodne temperatury o tej porze roku – charakteryzują się nieco większą zmiennością opadów między lutym a marcem. W przypadku Valletty kluczową rolę odgrywa jej położenie na niewielkiej wyspie, gdzie napływ wilgotnych mas powietrza znad Morza Śródziemnego bywa bardziej dynamiczny niż w głębi lądu, co przekłada się na większą nieregularność krótkotrwałych opadów. Podobnie Lizbona, mimo dominacji klimatu śródziemnomorskiego, pozostaje pod wpływem atlantyckich frontów atmosferycznych, które w miesiącach zimowych wciąż mogą przynosić przelotne deszcze, obniżając liczbę kolejnych suchych dni i wpływając na ogólną stabilność pogody w końcówce zimy. W dalszej części zestawienia znalazły się m.in. Mediolan, Budapeszt, Praga czy Wiedeń, gdzie klimat przejściowy między morskim a kontynentalnym sprzyja częstszym wahaniom pogody oraz większej aktywności niżowych układów barycznych przemieszczających się nad Europą Środkową. Oznacza to, że nawet przy relatywnie sprzyjających temperaturach ryzyko nagłych opadów pozostaje wyższe niż w regionach basenu Morza Śródziemnego. Jeszcze niższe pozycje zajęły miasta Europy Północnej i Zachodniej, takie jak Amsterdam, Berlin czy Dublin, które pozostają pod silnym wpływem wilgotnych mas powietrza znad Atlantyku oraz częstych frontów atmosferycznych. W praktyce oznacza to większą liczbę dni z opadami – nawet jeśli temperatury są relatywnie łagodne. W rankingu wyżej oceniono więc nie tylko średnie warunki termiczne, lecz przede wszystkim stabilność pogody, umożliwiającą turystom zaplanowanie kilku kolejnych dni zwiedzania bez ryzyka nagłych załamań atmosferycznych czy długotrwałych epizodów deszczowych. Najlepsze miasta z gwarantowaną suchą pogodą w lutym/marcu: Ateny Barcelona Madryt Nicea Valletta Lizbona Rzym Mediolan Amsterdam Budapeszt Praga Paryż Wiedeń Kopenhaga Berlin Stambuł Dublin Źródła: Daily Mail, Viva Holidays Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Sroga zima przypomina o zapomnianych słowach. Śryż, okiść, szreń i morszkulce wracają do codziennego języka
Panuje popularny mit, że zamieszkujący Grenlandię innuici mają aż 50 różnych określeń na śnieg, a Polacy… tylko jedno. To nieprawda: w czasach sroższych niż aktualnie zim nasz język także dostosowywał się do panujących warunków, a mroźna zima 2026 pozwoliła przypomnieć sobie wiele ciekawych określeń, których niegdyś używano na porządku dziennym. Wiecie, czym jest śryż?
Wyjątkowo mroźna zima potrafi wydobyć z zakamarków języka słowa, których – zdawałoby się – zapomnieliśmy. Gdy za oknem mróz, na brzegach rzek i jezior pojawiają się śryż i morszkulce, a drzewa uginają się pod ciężarem okiści. Dzięki inicjatywie Towarzystwa Krajoznawczego Krajobraz wraca fascynacja dawnymi określeniami opisującymi surową przyrodę, a my przypominamy sobie, jak bogaty jest język polski. Zapomniany język zimy Kiedyś zimy były sroższe, dłuższe i bardziej surowe – inspirowały więc mieszkańców polski do tworzenia bogatego słownictwa opisującego zmrożony krajobraz. Teraz, podczas ekstremalnie niski temperatur, znowu są potrzebne. – To w większości dość stare słowa i nie jest przypadkiem, że mamy w języku polskim tyle zwrotów opisujących zimowe zjawiska. Zimy trwały u nas zwykle długo, były mroźne i śnieżne. Mamy więc bardzo dużo określeń, których po prostu zapomnieliśmy – powiedział PAP Jan Mencwel, pomysłodawca inicjatywy zestawienia polskich „zimowych” słów. Czym jest śryż i gdzie można go zaobserwować? Śryż oznacza skupisko gąbczastych bryłek lodu utworzonych z drobnych kryształków, powstających w wodzie rzecznej przy temperaturze poniżej zera. Jest początkowym etapem formowanie się pokrywy lodowej na rzekach. To zjawisko można było obserwować między innymi w styczniu na Wiśle czy Odrze – śryż unosił się na jej powierzchni, tworząc miękką, niemalże „piankową” warstwę. Okiść – zagrożenie dla drzew i symbol mroźnej zimy Okiść oznacza grubą, ciężką warstwę śniegu, która osiada na gałęziach drzew. Takie jego nagromadzenie potrafi być groźne: obciążone gałęzie łamią się, dochodzi nawet do przewracania całych drzew. Zjawisko okiści jest szczególnie niebezpieczne w lasach iglastych oraz w parkach miejskich, gdzie szkody mogą być odczuwalne zarówno dla przyrody, jak i infrastruktury. Według Instytutu Badawczego Leśnictwa, długotrwała okiść prowadzi do zmian w strukturze drzewostanów oraz zwiększonego ryzyka pożarów wiosennych z powodu uszkodzonych, wysuszonych gałęzi. Morszkulce – niezwykłe kule lodowe na polskich jeziorach i na Bałtyku Morszkulce to niemal poetyckie określenie naturalnych kuli lodowych, które formują się na brzegach zbiorników wodnych. Powstają w wyniku oddziaływania fal na wodę o temperaturze bliskiej 0°C. Każda morszkulka jest inna – niektóre mają kilka centymetrów średnicy, inne nawet kilkadziesiąt. Zjawisko to jest rzadkie, wymaga bowiem bardzo specyficznych warunków atmosferycznych, dlatego stało się inspiracją dla lokalnych legend oraz opowieści. Dawniej morszkulce opisywano w etnograficznych relacjach podróżników, dziś wracają w relacjach mieszkańców Pomorza i Mazur. Szreń, szadź i torosy – jak je rozróżnić? To nie wszystko, co język polski ma do zaoferowania w temacie zimy. Szreń to pokrywa śnieżna powstała przez częściowe rozmrożenie i ponowne zamarznięcie śniegu. Charakteryzuje się twardą, gładką powierzchnią, która pęka pod stopami jak skorupka jajka. Szadź to osad z lodu powstający przy zamarzaniu przechłodzonych kropelek wody, najczęściej na drzewach, słupach czy przewodach. Tworzy się przy bardzo niskich temperaturach i wysokiej wilgotności powietrza, pokrywając gałęzie efektownym „pierzastym” lodowym płaszczem. Torosy to z kolei widowiskowe spiętrzenia lodu na rzekach lub morzach, powstałe, gdy kawałki kry lodowej napierają na siebie i tworzą lodowe „góry”. Torosy są typowe dla wybrzeży Bałtyku w okresie silnych mrozów. Ciekawymi słowami jest także oparzelisko, czyli część torfowiska, która nie zamarza nawet podczas mrozów, sastrugi, czyli fałdy śniegu utworzone przez porywisty wiatr czy przetaina – miejsce, w którym lód uległ stopnieniu, tworząc niebezpieczną, ukrytą dziurę. Każde z tych określeń jest świadectwem bogatej tradycji i uważności obserwacji natury przez pokolenia mieszkańców Polski. Wpływ klimatu na to, jak mówimy o zimie Zmiany klimatyczne mają bezpośredni wpływ na język, jakim opisujemy świat. Badania przeprowadzone przez Instytut Języka Polskiego PAN pokazują, że w miarę jak zimy stają się łagodniejsze, część dawnych określeń wychodzi z użycia. Z drugiej strony, powrót ostrych zim prowadzi do ich renesansu. Tego typu zależności widoczne są również w innych językach słowiańskich, w których rozbudowane słownictwo dotyczące zimy świadczy o historycznym znaczeniu tego okresu. Ochrona i popularyzacja dawnych nazw zimowych zjawisk to nie tylko kwestia zachowania tradycji, ale także wzbogacania wiedzy o przyrodzie. Dzięki godnym podziwu inicjatywom popularyzatorskim unikatowe terminy – jak śryż, okiść czy morszkulce – mają szansę wrócić do aktywnego obiegu, wzbogacając język i ułatwiając opis zjawisk, z którymi mamy do czynienia podczas zimowych miesięcy. Źródło: naukawpolsce.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Najniższy poziom Bałtyku w historii pomiarów. Naukowcy alarmują, że tak źle nie było od 1886 roku – a może dłużej
Instytut Oceanografii PAN poinformował, że poziom wody w Morzu Bałtyckim osiągnął prawdziwe „dno” – tak niskiego nie udokumentowano od rozpoczęcia pomiarów w XIX wieku. To jednak nie wysychanie morza, a rzadka anomalia, przez którą cierpi polskie wybrzeże.
Z Bałtyku „zniknęło” około 275 mld ton wody, a średnie poziomy wody w basenie morza są obecnie aż o 67 cm niższe od wieloletniej normy. Sytuacja ta jest efektem wyjątkowej kumulacji czynników meteorologicznych, które odbierają nam „naszą” część morza. To poważne zagrożenie dla portów, żeglugi i ekosystemu morskiego. Czemu wody w Bałtyku jest tak mało? Naukowcy z Sopotu informują, że za historycznie niski poziom Bałtyku odpowiada specyficzna konfiguracja pogodowa: silne i długotrwałe wiatry z północy, wspierane przez wysokie ciśnienie nad Skandynawią, wypychają wodę z morza w stronę Cieśnin Duńskich i Morza Północnego. W normalnych warunkach wiatry te zmieniają się regularnie, co umożliwia „przepływy wyrównawcze” i stabilizuje poziom morza. Jednak utrzymująca się przez wiele tygodni dominacja jednego kierunku sprawia, że odpływ wody jest znacznie silniejszy niż napływ, prowadząc do gwałtownych anomalii. Ten proces nie jest nowy w oceanografii – nazywa się go efektem „wind set-down” i prowadzi on do lokalnych obniżeń poziomu wód bez ubytku całkowitej wody na świecie. Ta nie znika, tylko po prostu… przenosi się w inne miejsce. Niestety, cierpi na tym polskie nadbrzeże. Paraliż portów, żegluga w kryzysie Poziom wody bezpośrednio wpływa na porty. Zmniejsza się głębokość torów podejściowych, co utrudnia lub uniemożliwia cumowanie dużych jednostek i powoduje konieczność przekierowywania niektórych z nich na tymczasem nabrzeża. Przykładem jest port w Sztokholmie, gdzie odsłonięcie dna umożliwiło nawet odkrycie wraku okrętu z XVII wieku, a niektóre statki musiały cumować daleko od brzegu. Sytuacja jest trudna także w Polsce. W Gdańsku, Gdyni i Szczecinie nie mogą zostać przyjęte statki o dużym zanurzeniu. Armatorzy i służby portowe działają w pocie czoła, by logistyka została jak najmniej zakłócona. Odsłonięte wraki i spektakularne torosy Niski poziom wody powoduje spektakularne efekty – odsłaniają się fragmenty dna, które wcześniej były niewidoczne oraz zmienia się linia brzegowa. Na polskim wybrzeżu – np. na plaży w Mikoszewie – można było zaobserwować powstawanie nawet 2,5 metrowych wałów lodowych, tzw. torosów. Zamarzają także zatoki: zachodnia część Zatoki Puckiej została skuta lodem i wyglądała tak jak na zdjęciu wyżej, a na Archipelagu Zachodnioestońskim między wyspami Hiumą i Saremą otwarto lodową drogę dla samochodów o długości aż 17 kilometrów. Wyjątkowa równowaga Bałtyku zagrożona. Woda wróci, ale organizmy już nie Bałtyk to jeden z największych słonych akwenów świata, którego równowaga opiera się na delikatnym balansie pomiędzy napływem słodkiej wody z rzek a słonymi przepływami z Morza Północnego. Bałtyk już od lat zmaga się z problemem tzw. stref hypoksji, czyli obszarów o bardzo niskiej zawartości tlenu w wodzie, co ogranicza życie organizmów dennych. Rekordowo niski poziom wód dodatkowo pogarsza sytuację, zmniejszając wymianę wód i sprzyjając powstawaniu kolejnych beztlenowych stref. Skutki tej anomalii mogą być długotrwałe, wpływając na bioróżnorodność, kondycję ryb i innych organizmów wodnych. Źródło: gospodarkamorska.pl, Instytut Oceanologii PAN Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czy ruch samochodowy po Bałtyku jest możliwy? W Estonii ruszyła droga po lodzie
Estoński rząd wychodzi naprzeciw spowijającym Europę mrozom, tworząc pierwszą w tym roku lodową trasę samochodową. Droga została wytyczona na Morzu Bałtyckim pomiędzy dwiema największymi wyspami Estonii. Osoby chcące przejechać po zamarzniętej wodzie muszą jednak spełnić szereg określonych wymagań.
Zamarznięty Bałtyk w historii wielokrotnie stawał się szlakiem komunikacyjnym, ułatwiającym transport w trakcie zimy. W 1270 roku pomiędzy Wielkim Księstwem Litewskim a rycerzami Zakonu Kawalerów Mieczowych doszło nawet do bitwy pod Karuse, która rozegrała się na zamarzniętej powierzchni morza, w pobliżu wyspy Muhu. Współcześnie lód, który w trakcie mrozów pokrywa taflę Morza Bałtyckiego, również bywa wykorzystywany jako trasa łącząca wyspy z lądem. Taka sytuacja ma miejsce w Estonii, gdzie wytyczona lodowa droga zastępuje obecnie niefunkcjonujący ruch promowy. Lodowa droga pomiędzy dwiema wyspami Lodowa trasa połączyła dwie największe wyspy Estonii – Hiiumę i Saaremę. Ponieważ nie istnieje między nimi a stałym lądem żadne połączenie mostowe, mieszkańcy tych terenów na co dzień są uzależnieni od przepraw promowych. W trakcie mroźnej zimy ten środek transportu bywa jednak utrudniony lub całkowicie wstrzymany z powodu zlodzenia akwenu. Aby zapewnić mieszkańcom wysp możliwość przemieszczania się, estońskie władze zdecydowały się na przygotowanie specjalnej drogi lodowej, prowadzącej przez zamarznięte morze. Trasa liczy 17 kilometrów i może być użytkowana wyłącznie przy spełnieniu określonych warunków bezpieczeństwa oraz z zachowaniem rygorystycznych przepisów dotyczących ruchu. Jakie zasady panują na lodowej drodze? Przeprawa przez pierwszą w tym roku otwartą drogę po lodzie wymaga od kierowców zastosowania się do szeregu przepisów. Podróżujący muszą poruszać się z ściśle określoną prędkością – do 25 km/godz. lub od 40 do 70 km/godz. Jazda w przedziale 25–40 km/godz. mogłaby bowiem spowodować powstawanie fali rezonansowej, niebezpiecznej dla lodu. Czas, w którym można wjechać na trasę, został również dokładnie określony. Podróż możliwa jest wyłącznie w ciągu dnia, od godziny 8:30 do 17:00. Ostatni pojazd może wjechać na lód o godz. 16:30. Wszyscy podróżujący po lodowej drodze powinni mieć odpięte pasy bezpieczeństwa. Ten – brzmiący nietypowo – przepis odnosi się do konieczności szybkiej ewakuacji z pojazdu, który mógłby znaleźć się pod załamującą się taflą lodu. Dodatkowo w każdym aucie drzwi powinny pozostać odblokowane, tak aby każdy pasażer mógł swobodnie wydostać się ze środka transportu. Nieoficjalne drogi lodowe Estoński rząd apeluje, aby nie korzystać z dróg lodowych, które nie zostały oficjalnie otwarte. Choć lód pokrywający fragmenty Morza Bałtyckiego bywa na tyle gruby, że umożliwia taką formę przeprawy, należy pamiętać, że poruszanie się po nim wymaga szczególnej ostrożności. Nawet w miejscach, gdzie pokrywa lodowa osiąga grubość 20–25 centymetrów, niezastosowanie się do obowiązujących zasad może stanowić zagrożenie dla życia. Estońskie ministerstwo infrastruktury poinformowało, że w trakcie tegorocznej zimy nie planuje otwierania kolejnych dróg lodowych. Oznacza to, że trasy wykorzystywane nieoficjalnie – m.in. łączące wyspy ze stałym lądem w Vormsi – nie są objęte rządowym nadzorem, a poruszanie się po nich może stanowić zagrożenie dla podróżujących. Źródło: EER Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
To jeden z najbardziej społecznych ptaków w Polsce. Samotność nie jest dla niego opcją
Kawka zwyczajna jest najmniejszym polskim krukowatym. To sprytny, towarzyski i inteligentny ptak. Choć nie zamawia porannej kawy, jej inne codzienne zwyczaje potrafią naprawdę zaskoczyć.
Spis treści: Skąd się wzięła kawka? Rozpoznanie i wygląd kawki Areał występowanie i populacja Siedlisko i gniazdowanie kawki Czy kawka pije kawę? Tajemnice jej diety Ochrona i znaczenie kawki w środowisku Kawki potrafią zaskoczyć w każdym zakątku miasta i wsi. Niektóre osobniki wychowują cudze pisklęta, jakby były prawdziwymi opiekunami. Inne sprawnie zdobywają pożywienie w najbardziej nieoczekiwanych miejscach. Choć bywają uciążliwe, pełnią pożyteczną rolę, ograniczając szkodniki i sprzątając miejskie odpady. Tajemnice ich życia pokazują, że nawet najmniejszy przedstawiciel krukowatych potrafi być mistrzem adaptacji, a każdy dzień z kawką może kryć w sobie niespodziankę. Skąd się wzięła kawka? Kawka zwyczajna po raz pierwszy została opisana zgodnie z zasadami nazewnictwa dwumianowego w 1758 roku, w 10. edycji „Systema Naturae”. Autorem opisu był Karol Linneusz – szwedzki przyrodnik i ojciec nowoczesnej taksonomii. Nadał on temu gatunkowi nazwę Corvus monedula, co można tłumaczyć jako „kruk monetka”. Jak podaje Jerzy Bralczyk w książce„Zwierzyniec”, polska nazwa „kawka” nie ma związku z kawą jako napojem, lecz odnosi się do charakterystycznego, kawczącego głosu ptaka. Jej źródłem jest praindoeuropejski rdzeń kau-, oznaczający „wyć” lub „krzyczeć”. W prasłowiańszczyźnie funkcjonowało słowo kava, które w formie zdrobniałej dało kawkę. Nazwa ta jest bardzo stara – świadczy o tym m.in. miejscowość Kawice, zanotowana już na początku XIII wieku. Dawniej słowo „kawka” miało także inne znaczenia. Określano nim młodą dziewczynę, a niekiedy również kobietę lekkich obyczajów. Zwrot „pójść w kawki” oznaczał „wyjść na głupca”, natomiast „puszczać w kawy” – „opowiadać niedorzeczności”. Sam ptak bywał też nazywany „krukiem kawką”, co dziś może być mylące, ponieważ odnosi się do dwóch odrębnych gatunków ptaków z rodziny krukowatych. Rozpoznanie i wygląd kawki Kawka zwyczajna jest najmniejszym spośród występujących w Polsce ptaków z rodziny krukowatych – mniejsza od wrony (Corvus corone), gawrona (Corvus frugilegus) i kruka (Corvus corax), a także od sójki (Garrulus glandarius) i sroki (Pica pica). Z daleka bywa często mylona z wroną, jednak z bliska łatwo zauważyć różnice w jej ubarwieniu. Kawka nie jest czarna, lecz ciemnoszara; wyróżnia się jaśniejszymi, szarymi bokami szyi i karku. Charakterystyczną cechą są także jasnoniebieskie, niemal srebrzyste tęczówki oczu. Nogi i dziób są czarne, przy czym dziób jest wyraźnie smuklejszy niż u wrony czy gawrona. Intensywnie czarne ciemię wyraźnie odcina się od reszty upierzenia. Samiec i samica nie różnią się wyglądem, co znacznie utrudnia rozpoznanie płci. Poruszając się po ziemi, kawka chodzi szybkim krokiem, z wyprostowaną sylwetką i rytmicznie kiwa głową. Młode osobniki, w przeciwieństwie do dorosłych, mają upierzenie o wyraźnie brązowawym odcieniu. Lot kawki często przypomina lot gołębia, choć ptak ten częściej wykorzystuje prądy powietrzne i chętnie szybuje. Wielkością dorównuje dorosłemu gołębiowi miejskiemu (Columba livia domestica). Kawki są ptakami niezwykle wokalnymi. W środowisku naturalnym wydają liczne głosy kontaktowe i tokowe, zazwyczaj krótkie i dźwięczne, czasem szorstkie i ochrypłe. Najczęściej można usłyszeć przeciągłe „kjeer” lub miękkie, raptowne cmoknięcia typu „kjak”. W porównaniu z wroną i gawronem głos kawki jest wyraźnie wyższy, co ułatwia rozpoznanie jej obecności w mieszanych stadach ptaków krukowatych. Areał występowanie i populacja Zasięg występowania kawki zwyczajnej rozciąga się niemal na cały kontynent europejski oraz znaczną część Azji– od Irlandii i Półwyspu Iberyjskiego po Mongolię. W Afryce gatunek ten występuje m.in. w Maroku i Algierii. Sporadycznie, jako bardzo rzadki gość z Europy, bywa również odnotowywany w północno-wschodniej części Ameryki Północnej, zwykle w towarzystwie wron amerykańskich (Corvus brachyrhynchos). W Europie populację lęgową kawki szacuje się na 9–20 mln par, co stanowi ok. 50% światowego zasięgu występowania tego gatunku. Według opracowania „Trendy liczebności ptaków w Polsce” krajowa populacja lęgowa została oszacowana na 220–310 tys. par, co klasyfikuje kawkę jako gatunek średnio liczny. W Polsce pospolitszymi przedstawicielami rodziny krukowatych są obecnie sroka (360–410 tys. par lęgowych) oraz sójka (470–520 tys. par lęgowych). W ciągu ostatnich 30 lat europejska populacja kawki wydaje się stabilna, choć obserwuje się wyraźne różnice pomiędzy poszczególnymi krajami, regionami oraz przedziałami czasowymi. Stabilne trendy odnotowano m.in. w Wielkiej Brytanii, na Łotwie, w Austrii, Belgii, Finlandii i Szwecji. Z kolei w Niemczech, Hiszpanii, Czechach, na Węgrzech i na Słowacji obserwuje się w ostatnich kilkunastu latach spadki liczebności tego gatunku. W wyniku zniszczeń zabudowy podczas II wojny światowej w wielu polskich miastach powstały nowe miejsca lęgowe sprzyjające kawkom. W latach 50. i 70. XX w. nastąpił wyraźny wzrost liczebności krajowej populacji, połączony z wycofywaniem się kawek ze stanowisk pozamiejskich. Najnowsze dane wskazują, że obecnie populacja lęgowa kawki w Polsce jest stabilna, z umiarkowaną tendencją wzrostową. Siedlisko i gniazdowanie kawki Kawka zwyczajna jest gatunkiem synantropijnym, co oznacza, że dobrze przystosowała się do życia w środowisku silnie przekształconym przez człowieka, takim jak współczesne miasta. Jako jedyny przedstawiciel rodziny krukowatych w Polsce gniazduje głównie w miejscach zamkniętych, m.in. w kominach, szybach wentylacyjnych, na strychach oraz w szczelinach i ubytkach elewacji budynków. Szczególnie chętnie wybiera stare i wysokie zabudowania, takie jak kamienice, kościoły czy zamki. Miejscami lęgowymi mogą być również mosty, stare parki, aleje oraz cmentarze. W budowę gniazda zaangażowane są oboje partnerzy. Konstrukcja składa się z gałązek, ziemi, trawy, wełny i sierści. Kawka wyprowadza jeden lęg w roku, najczęściej w maju lub na początku czerwca. Samica składa zwykle ok. 5 jaj i wysiaduje je sama przez blisko 20 dni, podczas gdy samiec zajmuje się zdobywaniem i dostarczaniem pożywienia. Młode opuszczają gniazdo po ok. miesiącu, a przez kolejne 30 dni pozostają pod opieką rodziców, ucząc się samodzielnego życia i zdobywając niezbędne doświadczenie. Kawki najczęściej gnieżdżą się kolonijnie, w stadach liczących od kilku do kilkunastu par. Tworzą trwałe pary, które pozostają ze sobą przez całe życie, także poza sezonem lęgowym. Do pierwszego lęgu przystępują zazwyczaj w wieku ok. dwóch lat. Część populacji kawki podejmuje krótkodystansowe wędrówki, odlatując jesienią na cieplejsze tereny, często dołączając do stad migrujących gawronów. Jak zauważa dr Andrzej Kruszewicz – dyrektor warszawskiego Ogrodu Zoologicznego, lekarz weterynarii i założyciel Ptasiego Azylu, dorosłe kawki, które utraciły własne lęgi, potrafią dokarmiać cudze pisklęta wychowywane w Ptasim Azylu przy warszawskim zoo. Czy kawka pije kawę? Tajemnice jej diety Kawka zwyczajna jest nie tylko oportunistą pokarmowym, lecz także wyjątkowo plastycznym wszystkożercą. Oznacza to, że ptaki te nie są wybredne i potrafią wykorzystywać najłatwiej dostępne źródła pożywienia, elastycznie dostosowując się do zmieniających się warunków środowiska, zamiast polegać na wąskiej, wyspecjalizowanej diecie. Ogólny jadłospis kawki obejmuje owady, inne bezkręgowce, owoce, nasiona, padlinę, odpadki oraz wiele innych źródeł pokarmu. Skład diety poszczególnych osobników zależy od zajmowanego siedliska, dostępności pożywienia oraz pory roku. Niektóre badania wykazały, że w określonych warunkach kawki mogą odżywiać się niemal wyłącznie pokarmem roślinnym, podczas gdy inne wskazują na silne uzależnienie od pokarmu pochodzenia zwierzęcego. Ptaki te połykają również gastrolity – drobne kamyczki, które zastępują ptakom zęby i pomagają rozdrabniać pokarm w żołądku. Oprócz orzechów, nasion i owoców kawki potrafią zjadać także małe gryzonie, pisklęta, jaja innych ptaków, a w środowisku miejskim również różnego rodzaju odpady. Kawki chętnie korzystają z resztek pozostawianych przez człowieka, zwłaszcza w miastach. Często spotyka się je w pobliżu dużych budynków, takich jak szpitale czy hotele, gdzie łatwiej o dostęp do pożywienia, na przykład w postaci wyrzucanego chleba. Zazwyczaj żerują na ziemi w parach lub niewielkich stadach, nierzadko w towarzystwie większych od siebie gawronów. Preferują obszary o niskiej roślinności, takie jak parki, trawniki czy pastwiska. Ochrona i znaczenie kawki w środowisku Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) klasyfikuje kawkę zwyczajną w kategorii „najmniejszej troski”, ze względu na bardzo rozległy zasięg występowania, stabilny trend liczebności oraz niezwykle dużą populację. W Polsce gatunek ten znajduje się pod ochroną ścisłą. Jego liczebność spada głównie z powodu niszczenia dogodnych miejsc lęgowych w zabudowie, wskutek modernizacji budynków, przez likwidację stropodachów i zamurowywanie wnęk. Obok wróbla (Passer domesticus) i jerzyka (Apus apus) kawka jest najbardziej narażonym gatunkiem w awifaunie miejskiej. Należy do gatunków uciążliwych dla człowieka, ponieważ podczas budowy gniazda mogą zatykać otwory kominowe, co stanowi zagrożenie pożarowe. Aby temu zapobiec otwory kominowe należy zabezpieczać siatką poza okresem lęgowym. Ważne jest propagowanie wśród osób zarządzających budynkami i właścicieli budynków, by tworzyli bezpieczne miejsca lęgowe dla m.in. kawki, ale też innych gatunków, które preferują zbliżone siedliska. Trzeba propagować w społeczeństwie informacje, że wiele gatunków przetrwa w naszym kraju głównie dzięki możliwości gnieżdżenia się w miejscach stworzonych przez człowieka, gdyż ich naturalne miejsca lęgowe są już tak nieliczne, że nie dają możliwości przetrwania. Co jeszcze warto wiedzieć o kawkach? Poza tym, że bywają uznawane za uciążliwe w mieście, pełnią także pożyteczną rolę. Żerując na trawnikach i w grządkach, ograniczają liczbę pędraków, a w miejscach takich jak targowiska czy altany śmietnikowe wykorzystują resztki pożywienia pozostawione przez ludzi, co czyni je cennymi mieszkańcami miejskiego ekosystemu. Źródła: jestemnaptak.pl, monitoringptakow.gios.gov.pl, datazone.birdlife.org Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Ekstremalnie niskie temperatury w Polsce: czy to anomalia klimatyczna?
Choć zewsząd słyszymy o globalnym ociepleniu, Polska od kilku dni zamarza na kość pod wpływem mas powietrza napływających z Arktyki. Czy sroga zima, której doświadczamy w 2026 roku to jedynie pogodowy kaprys, czy może już poważny skutek zmian klimatycznych na Ziemi?
Spis treści: Wir polarny i prąd strumieniowy Czy mroźna zima 2026 to anomalia? Zimy stulecia Paradoks globalnego ocieplenia Co dalej z prawdziwą zimą? Pod koniec stycznia 2026 roku Polskę nawiedziła prawdziwie mroźna zima. Termometry w Suwałkach wskazały wartości, o których zdążyliśmy już niemal zapomnieć – lokalnie poniżej -25°C. Gdzie indziej było tylko trochę cieplej. Dla dzieci i młodzieży są to niezwykłe, szokujące, a czasem bajkowe warunki pogodowe – takie, o jakich dotąd słyszało się od dziadków lub czytało w książkach napisanych dekady temu. Ostatnie dziesięciolecia faktycznie przyzwyczaiły nas do szarych, bezśnieżnych zim, zdominowanych przez atlantyckie niże i pluchę. Bezśnieżne święta Bożego Narodzenia stały się normą. Po śnieg, o ile interesują nas sporty zimowe, wybieramy się w góry, i to niekoniecznie polskie. Nawet gdy śnieg przez kilka dni u nas popada, temperatury rzadko spadają dużo poniżej zera. Obecny atak mrozu budzi zatem szereg pytań. Czy to mieści się w statystycznej normie? Czy to oznaka głębszych zmian klimatu, i przede wszystkim: skąd to zimno się bierze? Wir polarny i prąd strumieniowy Przyczyna obecnych warunków pogodowych jest znana. Odpowiada za nie zjawisko wiru polarnego. To rozległy niż baryczny, czyli układ niskiego ciśnienia, krążący niczym cyklon nad Arktyką. Dodajmy, że występuje sezonowo, z największym nasileniem podczas nocy polarnej, a zatem na półkuli północnej właśnie zimą. Wir polarny krąży również nad Antarktydą, przy czym ten antarktyczny jest mroźniejszy, silniejszy, ale i bardziej stabilny niż nasz, arktyczny. Gdy taki układ baryczny jest stabilny, krążące w nim mroźne powietrze (w przypadku wiru arktycznego o temperaturach z zakresu od -65 do -85°C!) pozostaje uwięzione w wirze i utrzymuje się tylko na dalekiej północy. Jednak nie zawsze tak jest. Wir polarny normalnie trzyma w ryzach prąd strumieniowy, który możemy sobie wyobrazić jako wydzielony, silny strumień powietrza, przepływający w atmosferze na wysokości około 10 km nad nami. Polarny prąd strumieniowy porusza się z ogromną prędkością z zachodu na wschód, oddzielając mroźne powietrze z północy od ciepłego z południa. Jaki jest jego wpływ na wir polarny? Dość prosty: silny strumień oznacza stabilny wir. Gdy prąd strumieniowy pędzi szybko i prosto, działa jak mocna obręcz, która więzi zimne powietrze nad biegunem. Wtedy w Polsce zima jest względnie łagodna. Jednak gdy polarny prąd strumieniowy słabnie i zaczyna meandrować, w „obręczy” pojawiają się zafalowania, a zimne powietrze z wiru polarnego wdziera się tymi wygięciami dalej na południe – na przykład prosto nad Polskę. W drugiej połowie stycznia 2026 r. doszło do gwałtownego osłabienia wiru polarnego (Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej informował o tym 23 stycznia). Powodem było prawdopodobnie zjawisko silnego ocieplenia stratosferycznego – szybkiego wzrostu temperatury stratosfery nad biegunem północnym, który doprowadził do miejscowego rozpadu wiru polarnego na mniejsze, mroźne fragmenty. W rezultacie meandrujący prąd strumieniowy pozwolił tym lodowatym masom powietrza znad Syberii i Arktyki rozlać się nad Europę Środkową. Czy mroźna zima 2026 to anomalia? Choć dla współczesnego młodego Polaka -20°C to ekstremum, obecna sytuacja – szczególnie gdy oceniamy ją w dłuższych skalach czasu – jeszcze nie zbliżyła się do tak zwanych zim stulecia z lat 1928/29, 1962/63 i 1978/79. Wtedy temperatury spadające poniżej -30°C w różnych częściach kraju utrzymywały się tygodniami. Historyczne dane meteorologiczne z ostatnich dekad i stuleci są pod tym względem niezwykle cenne. Polska ma się tu czym chwalić: krakowscy uczeni prowadzą jedną z najstarszych nieprzerwanych serii pomiarów meteorologicznych w Europie Środkowej, z danymi sięgającymi końca XVIII wieku. Uniwersytet Jagielloński należy do nielicznych ośrodków naukowych, które szczycą się tak długą tradycją pomiarów i badań klimatu. Pomiary temperatury powietrza w Warszawie mają udokumentowaną historię od 1779 roku, co czyni je też jednymi z najdłuższych. Analiza historycznych pomiarów rzuca nowe światło na obecne mrozy. Choć styczeń zaskakuje chłodem, dane długoterminowe są nieubłagane: klimat się ociepla. W ciągu ostatnich trzech dekad (1989–2018) wystąpiło aż 54% wszystkich najcieplejszych miesięcy od połowy XIX wieku. W samym XXI wieku (analizując pomiary do 2018 r.) odnotowano 50 ekstremalnie ciepłych miesięcy i zaledwie trzy ekstremalnie chłodne (październik 2003, grudzień 2010 i marzec 2013). Dla porównania, w drugiej połowie XIX wieku sytuacja była odwrotna. W ciągu 53 lat odnotowano jedynie 11 miesięcy rekordowo ciepłych, przy aż 60 miesiącach zaliczanych do najchłodniejszych w historii. Zimy stulecia Co jeszcze wynika z pomiarów? Jedne z najniższych temperatur, nieco poniżej -40°C, zanotowano w lutym 1929 roku, w województwach podkarpackim, małopolskim i śląskim. Niewiele „cieplej” bywało, zwykle tylko lokalnie, w roku 1888, 1940 czy 1963. Ekstremalnie niskie temperatury notowano również na przełomie lat 1978/79 (ówczesna zima stulecia była czasem paraliżu kraju przez opady, zaspy i mróz) i w styczniu 1987 roku. Z powyższego zestawienia można wywnioskować, że tych „zim stulecia” na stulecie przypada kilka, i nie jest to dalekie od prawdy. Zgodnie z definicją termin ten odnosi się do najsurowszej zimy w danym stuleciu. W języku potocznym zimą stulecia określamy jednak każdą zimę o skrajnie ekstremalnym przebiegu. Jej cechami charakterystycznymi są: silnie ujemne, odbiegające od norm wieloletnich temperatury, anomalie w zakresie nasilenia i trwania opadów, w tym śnieżyc, skala zjawiska: odbiegająca od statystycznych norm pogoda musi nie tylko obejmować dużą część kraju, ale i utrzymywać się dłużej niż typowe zimowe ochłodzenie. Biorąc pod uwagę, że po gwałtownym ochłodzeniu z przełomu stycznia i lutego temperatury już po kilku dniach zaczęły powoli wzrastać, obecne zjawisko jest tylko drobną anomalią w stosunku do średnich temperatur z ostatnich 20 lat, i nadal mieści się w granicach naturalnej zmienności klimatu Polski. Która, co warto dodać, leży w strefie mieszania się wpływów oceanicznych i kontynentalnych. Klimat Polski nie bez powodu określa się jako umiarkowany ciepły przejściowy. „Przejściowość” jest tu kluczowym słowem – oznacza, że nad naszym krajem zwykle ścierają się dwie potężne masy powietrza, co czyni polską pogodę jedną z najbardziej nieprzewidywalnych w Europie. Paradoks globalnego ocieplenia Choć może się to wydawać sprzeczne z intuicją, takie gwałtowne ataki zimy są powiązane z postępującym ociepleniem Arktyki. Zjawisko znane jako arktyczne wzmocnienie powoduje, że różnica temperatur między obszarami okołobiegunowymi a równikowymi maleje. Arktyka ociepla się znacznie szybciej niż reszta planety. Głównym tego powodem jest zanikanie jej białego lodu morskiego, który, zamiast odbijać promienie słoneczne, odsłania ciemną powierzchnię oceanu, efektywnie pochłaniającą ciepło. Ten wzrost temperatury na północy zaburza prąd strumieniowy, co prowadzi do częstszych ataków arktycznego powietrza w szerokościach geograficznych Polski. Za sprawą arktycznego wzmocnienia różnice temperatur na Ziemi zmniejszają się, co sprawia też, że prąd strumieniowy bardziej meandruje (faluje). Im większe są jego fale, tym więcej energii ma szansę dotrzeć wyżej, aż do stratosfery, zwiększając szansę na wystąpienie wspomnianego wyżej zjawiska ocieplenia stratosferycznego. Co dalej z prawdziwą zimą? Czy przed nami wielki powrót prawdziwych zim? Nie świadczy o tym obecne, jak na razie chwilowe ochłodzenie. Należy zachować sceptycyzm: trendy długoterminowe wskazują na dalszy wzrost średnich globalnych temperatur. Zima z przełomu stycznia i lutego 2026 jest raczej niespodziewanym przypomnieniem o zmienności pogody i położeniu Polski na styku różnych wpływów kształtujących klimat, a nie zapowiedzią powrotu do stanu sprzed dekad czy nawet, jak niektórzy chcieliby, nowej epoki lodowej. Podsumowując, kluczem do zrozumienia anomalnych mrozów w dobie ocieplenia klimatycznego jest dynamika prądu strumieniowego. Jak wskazuje fizyk atmosfery prof. Krzysztof Markowicz, globalne ocieplenie osłabia stabilność niektórych procesów sterujących pogodą. Wynika to ze zmniejszającej się różnicy temperatur między szybko nagrzewającą się Arktyką a rejonami równikowymi. Gdy ten gradient termiczny maleje, prąd strumieniowy traci pęd i zamiast płynąć równo, zaczyna meandrować. W praktyce oznacza to gwałtowne, często naprzemienne wtargnięcia na różne szerokości geograficzne skrajnie różnych mas powietrza: po okresach ciepła następuje nagłe otwarcie „wrót Arktyki”, kierujące mroźne powietrze dalej niż zwykle na południe, w tym nad obszar Polski. I to raczej ta niestabilność, a nie stałe ochłodzenie, ma szansę stać się nową normą naszych zim. Źródła: Markowicz K., Efekt człowieka. Najlepiej byłoby mieć dwie Ziemie, by udowodnić kryzys, Julita Żylińska (red.), 2021 Francis, J. A., & Vavrus, S. J., Evidence linking Arctic amplification to extreme weather in mid-latitudes, Environmental Research Letters, 2012 IMGW-PIB, Współczesne problemy klimatu Polski, pod redakcją Longiny Chojnackiej-Ożga i Haliny Lorenc, 2019
Gdzie wyjechać w lutym, żeby nie żałować? Te miejsca mają najlepsze warunki
Okres zimowych mrozów i krótkich dni sprawia, że wiele osób zaczyna planować wyjazd w poszukiwaniu odmiany od codzienności. Część podróżnych wybiera aktywny wypoczynek na stokach, inni zaś traktują luty jako okazję do ucieczki w cieplejszy klimat i regeneracji w słońcu. Zimowy urlop coraz częściej staje się więc świadomym wyborem stylu odpoczynku. Gdzie w takim razie najlepiej wyjechać w tym miesiącu, by w pełni wykorzystać ten czas?
Dane pokazują, że górski lub nadmorski wypoczynek poza Polską w okresie ferii zimowych deklaruje około 30% podróżnych. Jednocześnie całkowite zainteresowanie wyjazdami – zarówno krajowymi, jak i zagranicznymi – jest obecnie o kilka procent wyższe niż rok wcześniej, co potwierdza wyraźne ożywienie zimowego sezonu turystycznego. Rosnąca mobilność sprawia, że luty przestaje być miesiącem „przejściowym”, a staje się pełnoprawnym okresem urlopowym. Pojawia się więc pytanie – które kierunki najlepiej odpowiadają na potrzeby podróżnych o tej porze roku? Kolumbia w lutym, czyli słońce i natura bez pory deszczowej Luty przypada w Kolumbii na porę suchą, co przekłada się na stabilną pogodę, mniejszą wilgotność i lepsze warunki do przemieszczania się po kraju. Właśnie dlatego jest to okres szczególnie sprzyjający łączeniu różnych typów wypoczynku w trakcie jednej podróży. Jak podkreśla Alicja Kaźmierczak z biura podróży Itaka: „Można relaksować się na rajskich plażach na dwóch wybrzeżach: karaibskim na północy i zachodnim, ciągnącym się wzdłuż Pacyfiku lub zdecydować się na zwiedzanie”. Dobra widoczność i mniejsze ryzyko opadów sprawiają, że łatwiej planować zarówno czas nad morzem, jak i zwiedzanie miast. Z tego powodu wielu podróżnych łączy pobyt na wybrzeżu z wizytą w Bogocie, gdzie nowoczesna metropolia współistnieje z historycznym centrum i słynnym Muzeum Złota, a następnie przenosi się do Cartageny, której kolonialna zabudowa i dzielnica Getsemani pozwalają lepiej zrozumieć karaibski charakter kraju. Te same warunki pogodowe sprzyjają także wyjazdom przyrodniczym — do Parku Narodowego Tayrona, gdzie dżungla styka się z wybrzeżem, w rejon amazoński określany mianem „zielonych płuc świata” czy do Eje Cafetero, regionu andyjskich plantacji kawy. Dzięki suchej aurze trasy są bardziej dostępne, a krajobrazy pozostają dobrze widoczne, co bezpośrednio zwiększa komfort zwiedzania i różnorodność doświadczeń. Łagodny klimat i karnawał bez tłumów, czyli Madera w lutym Ponieważ Madera leży na Atlantyku i znajduje się pod wpływem łagodnych mas powietrza, nawet w środku europejskiej zimy oferuje stabilne temperatury i bujną zieleń. To właśnie dlatego luty staje się okresem sprzyjającym aktywnemu zwiedzaniu – szlaki są bardziej dostępne, a krajobrazy pozostają soczyście zielone po zimowych opadach. Jak podkreśla Alicja Kaźmierczak z Itaki: „To świetny czas na trekkingi wzdłuż słynnych lewad oraz podziwianie klifów Cabo Girão, bez tłumów odwiedzających wyspę latem”. Mniejszy ruch turystyczny przekłada się też na spokojniejsze zwiedzanie Funchal, które w tym okresie zyskuje dodatkowy wymiar dzięki karnawałowym korowodom i wydarzeniom plenerowym. Jednocześnie zimowa pora wzmacnia warunki na oceanie – silniejsze fale przyciągają surferów do miejscowości takich jak Jardim do Mar, co buduje zupełnie inne, bardziej dynamiczne oblicze wyspy. Krótsze kolejki i większa dostępność atrakcji sprawiają też, że łatwiej zdecydować się na zjazd tradycyjnymi wiklinowymi saniami z Monte. W efekcie łagodny klimat, sezonowe wydarzenia i lepsza dostępność infrastruktury łączą się, tworząc okres, w którym Madera pozwala połączyć naturę, kulturę i aktywność w jednej podróży. Lutowe Wyspy Zielonego Przylądka ze słońcem, wiatrem i wielorybami Archipelag Wysp Zielonego Przylądka leży u wybrzeży Afryki Zachodniej i znajduje się pod wpływem suchych, stabilnych mas powietrza. Z tego powodu luty przynosi tu dużą liczbę słonecznych dni i umiarkowane temperatury, które sprzyjają zarówno wypoczynkowi, jak i aktywnościom na świeżym powietrzu. Wówczas wyspy przyciągają miłośników sportów wodnych, gdyż stały wiatr tworzy im warunki uznawane za jedne z najlepszych na Atlantyku. Jak dodaje kierownik działu marketingu biura podróży Itaka: „Wyspy Sal i Boa Vista oferują w tym czasie gwarantowane słońce i przyjemny wiatr, który stwarza światowej klasy warunki dla kitesurferów i windsurferów”. Jednocześnie sezonowe zmiany w oceanie sprawiają, że w pobliżu archipelagu zaczynają pojawiać się humbaki, co otwiera możliwość rejsów obserwacyjnych i kontaktu z dziką przyrodą. Spokojniejsze tempo życia, określane lokalnym hasłem „no stress”, wynika z niewielkiej skali zabudowy i silnych tradycji społecznych, co przekłada się na bardziej autentyczne doświadczenie podróży. Wieczorami ten klimat dopełnia muzyka morna, kojarzona z twórczością Cesárii Évory, która stała się symbolem kultury wysp. W efekcie połączenie pogody, warunków naturalnych i lokalnej tożsamości sprawia, że archipelag staje się zimową alternatywą dla przepełnionych kurortów. Cypr zimą zachwyca naturą i spokojem poza sezonem Luty przynosi na wyspie łagodniejsze temperatury niż w szczycie lata, co sprzyja aktywnemu zwiedzaniu bez męczącego upału i kolejek przy najważniejszych atrakcjach. Wraz z końcem zimy krajobraz zaczyna się wyraźnie zmieniać – kwitnące migdałowce nadają dolinom i zboczom jasne, biało-różowe akcenty, dzięki czemu wędrówki i przejazdy przez interior mają wyjątkowo malowniczy charakter. W takich warunkach łatwiej odkrywać stanowiska archeologiczne w okolicach Pafos czy spacerować wzdłuż wybrzeża Ayia Napa, gdzie poza sezonem plaże odzyskują spokojniejszy rytm. Alicja Kaźmierczak podkreśla: „Luty na Cyprze to czas dla tych, którzy zamiast upałów wolą rześkie powietrze i zwiedzanie bez pośpiechu”. Zróżnicowana rzeźba terenu sprawia, że w ciągu jednego dnia możliwe są zupełnie odmienne aktywności – w górach Troodos można trafić na warunki sprzyjające jeździe na nartach, a kilka godzin później odpoczywać przy kawie nad morzem. Ten kontrast wynika z położenia wyspy między pasmami górskimi a wybrzeżem i sprawia, że zimowa podróż daje większą różnorodność doświadczeń niż typowy pobyt plażowy. Dopełnieniem są lokalne wina, w tym historyczna Commandaria, oraz otwartość mieszkańców, dzięki którym zimowy Cypr odsłania bardziej autentyczne oblicze. Najlepsze kierunki na narty w lutym w Europie i poza nią Luty sprzyja też wyjazdom w góry, ponieważ stabilne warunki pogodowe i utrzymujące się pokrywy śnieżne przekładają się na dobrą jakość tras oraz dużą liczbę słonecznych dni, co wydłuża czas aktywności na stoku. Z tego powodu wielu podróżnych wybiera klasyczne alpejskie regiony, takie jak Dolomity czy Południowy Tyrol ze stolicą w Bolzano, gdzie infrastruktura łączy precyzyjnie przygotowane trasy z zapleczem gastronomicznym i widokami wysokogórskich panoram. Alternatywą o długiej tradycji jest Limone Piemonte, jeden z najstarszych kurortów narciarskich kraju, ceniony za kameralną atmosferę i historyczny charakter. Osoby szukające bardziej kompaktowego, lecz nowoczesnego systemu tras kierują się z kolei do Andory, gdzie kompleks Grandvalira oferuje setki kilometrów zjazdów o zróżnicowanym poziomie trudności, a strefa wolnocłowa dodatkowo przyciąga turystów. Alicja Kaźmierczak podkreśla, że „europejskie ośrodki narciarskie w lutym oferują bardzo dobre naśnieżenie i mnóstwo słońca”, co sprawia, że sezon osiąga wówczas optymalne warunki. Dla tych, którzy oczekują nietypowych scenerii, ciekawą propozycją pozostaje Kapadocja, gdzie lot balonem nad zimowym krajobrazem można połączyć z jazdą na wulkanie Erciyes. Z kolei miłośnicy jazdy poza trasami coraz częściej wybierają Gruzję i ośrodek Gudauri, znany z warunków do freeride’u. Dzięki temu luty w górach staje się okresem maksymalnego wykorzystania zimowej infrastruktury i naturalnego śniegu. Źródło: Itaka Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Lód przejął polskie miasta. Jak zima nadaje nowy kształt miejskim przestrzeniom?
Okazuje się, że mróz, który od tygodni trawi polski krajobraz, nadaje nowe funkcje dobrze nam znanym powierzchniom. Zamarznięte rzeki i zbiorniki wodne stały się tymczasowo dostępne dla spacerowiczów i amatorów zimowych aktywności. Eksperci ostrzegają jednak, że wejście na lód wiąże się z poważnym zagrożeniem dla zdrowia i życia
W trakcie tegorocznej zimy wiele polskich zbiorników wodnych pokryło się lodem, co umożliwiło wykonywanie aktywności, które w poprzednich latach były niemożliwe. Dla wielu jeziora, rzeki czy kanały stały się łyżwiarskimi torami, miejscami spotkań czy po prostu terenami spacerowymi. Za tymi niewątpliwie unikatowymi doznaniami kryje się jednak niebezpieczny precedens, przed którym ostrzegają służby porządkowe Lodowy szał na Motławie W ostatnich dniach internet obiegło nagranie przedstawiające mieszkańców Gdańska spacerujących po głównej miejskie rzece – Motławie. Lód pokrył m.in. najbardziej reprezentacyjny fragment rzeki znajdujący się u stóp słynnego zabytkowego Żurawia portowego. Tłumy ruszyły do gdańskiego śródmieścia, chcąc zobaczyć jedną z najważniejszych atrakcji Trójmiasta w zupełnie nowym anturażu. Niestety, w tym przypadku nie skończyło się na spacerach wzdłuż nadrzecznych bulwarów – duża część osób zeszła na pokrywę lodową i zaczęła spacerować bezpośrednio po Motławie. Wielu spacerowiczów posunęło się o krok dalej, wykorzystując lodową taflę nie tylko jako przestrzeń do spacerów. Zamarznięta Motława zaczęła pełnić funkcję prowizorycznego toru łyżwiarskiego, z którego chętnie korzystały liczne grupy amatorów tego sportu. Co więcej, na rzekę wchodziły również osoby poruszające się na rowerach, a nawet spacerujące z dziecięcymi wózkami. Służby apelują o rozwagę Choć widok zamarzniętej Motławy robi wrażenie, służby porządkowe apelują, by rzekę podziwiać wyłącznie z wysokości bulwarów. Na antenie „TVN24” ratownik medyczny Ariel Szczotok podkreślał, że lód pokrywający gdańską rzekę nie jest w żaden sposób kontrolowany, co sprawia, że wejście na jego powierzchnię wiąże się z bardzo dużym ryzykiem. Zagrożenie to rośnie wraz z liczbą osób spacerujących po lodzie. Warto dodać, że śródmiejski odcinek Motławy osiąga głębokość około trzech metrów, co oznacza, że wpadnięcie do lodowatej wody praktycznie nie daje szans na samodzielne wydostanie się na powierzchnię. „Rozumiem, że temperatury są niskie i jest to fantastyczne zjawisko pojeździć na łyżwach czy przejść na drugą stronę, do tej pory niedostępną inaczej niż mostem. Niemniej jednak apeluję w imieniu całego naszego środowiska: pomyślmy dwadzieścia razy, zanim wejdziemy na lód” – apelował ratownik w trakcie wywiadu emitowanego przez „TVN24”. Hokej na lodzie w Warszawie Wszechobecny lód stał się również atrakcyjną scenerią dla miłośników innej zimowej dyscypliny sportu – hokeja. Tego typu aktywność pojawiła się w jednym z warszawskich parków, gdzie grupa entuzjastów przygotowała prowizoryczne „boisko” do treningów. Na Kamionkowskich Błoniach Elekcyjnych, graniczących z jednym z największych stołecznych terenów zielonych – Parkiem Skaryszewskim – powstał dziki plac do uprawiania tej zespołowej dyscypliny sportu. Oddolna inicjatywa prowadzona przez grupę „Hokejowy Kamionek” zrzesza pasjonatów hokeja, którzy chcą amatorsko trenować grę na łyżwach. Ze względu na krótki zimowy dzień rozgrywki odbywają się najczęściej w weekendy. Warto zaznaczyć, że głębokość stawu, na którym utworzono lodowe boisko, jest zdecydowanie mniejsza niż w przypadku rzek, takich jak Motława w Gdańsku. Mimo to uczestnicy powinni zachować szczególną ostrożność — wytrzymałość lodowej pokrywy nie jest bowiem w żaden sposób kontrolowana. Chodniki jak do curlingu Lód nie tylko umożliwia wejście w miejsca na co dzień trudno dostępne, lecz także znacząco ogranicza poruszanie się w wielu częściach Polski. Większość polskich miast od tygodni zmaga się z problemem oblodzonych chodników, które ze względu na swoją śliskość stają się niebezpieczne dla pieszych. Nieodśnieżone i nieposypane ciągi komunikacyjne są szczególnym utrapieniem dla osób starszych, rodziców prowadzących wózki dziecięce oraz osób z niepełnosprawnościami ruchowymi. Sytuacja wyjątkowo poważnie wygląda w Szczecinie. Praca Kliniki Ortopedii Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego nr 1 musiała zostać czasowo wstrzymana z powodu rekordowej liczby pacjentów. W ciągu jednej doby na tamtejszy SOR trafiło 167 osób, z czego 20 wymagało pilnych interwencji chirurgicznych. Niezadowolenie mieszkańców Szczecina związane ze złym stanem chodników dokumentuje również galeria zdjęć opublikowana przez portal „GS24.pl”. Fotografie przesłane przez internautów pokazują ciągi komunikacyjne, których pokonanie stało się wyjątkowo trudne. Niektórzy autorzy zdjęć podeszli do sprawy z humorem — na jednym ze szczecińskich chodników umieszczono nawet parę trenującą curling. Choć sport ten, wymyślony w Szkocji, w Polsce wciąż nie jest szczególnie popularny, obecne warunki sprawiają, że miejskie chodniki zaczynają przypominać lodowe tory sportowe. Niestety dla osób, które nie uprawiają tej dyscypliny, takie „boiska” oznaczają przede wszystkim realne zagrożenie dla zdrowia. Źródła: GS24.pl, Onet, TVN24 Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Twoje ciało na mrozie: tryb „twierdzy”, wilczy apetyt i tajemnice temperatury odczuwalnej
Dlaczego zimą mamy apetyt na coś tłustego, mrowią nam ręce, częściej łapiemy infekcje i marzniemy bardziej, niż wskazywałby termometr? W naszych ciałach mróz uruchamia całą kaskadę procesów i przechodzi ono w „tryb awaryjny”.
Spis treści Fizyka kontra skóra: dlaczego -5°C to czasem gorzej niż -15°C? Strategia „twierdzy”, czyli jak krew ucieka do środka Dlaczego zimą marzysz o pączku i boczku? Czy płuca faktycznie marzną na mrozie? Pułapka „rozgrzewaczy” Kiedy wychodzimy z ciepłego mieszkania na siarczysty mróz, nasze ciała nie tylko czują zimno. One natychmiast przechodzą w stan wysokiej gotowości, uruchamiając kaskadę procesów, które mają jeden cel: utrzymać temperaturę. Walka z mrozem to fascynujący spektakl fizyki, biologii i ewolucyjnych przystosowań. Fizyka kontra skóra: dlaczego -5°C to czasem gorzej niż -15°C? Zacznijmy od paradoksu: przy -5 st. C. nad morzem marzniemy często bardziej niż przy -15 st. C. w suchych górach. Ba – nawet temperatury w okolicach zera stopni wiele osób uważa za trudniejsze do zniesienia niż mróz. Wytłumaczenie tego fenomenu kryje się w pojęciu temperatury odczuwalnej, która jest wypadkową temperatury powietrza, wilgotności oraz prędkości wiatru. Nasza skóra jest otoczona cienkim „kokonem” powietrza ogrzanego ciepłem naszego ciała, które działa jak naturalna izolacja. Wiatr jest wrogiem tej warstwy – dosłownie ją zdmuchuje, zmuszając organizm do ciągłego wydatkowania energii na ogrzewanie nowych partii powietrza. Jeśli dodamy do tego wysoką wilgotność, sytuacja się pogłębia. Cząsteczki wody przewodzą ciepło wielokrotnie lepiej niż suche powietrze, działając jak mikroskopijni złodzieje energii, którzy wyciągają ciepło bezpośrednio z naszych tkanek. Zatem aby porządnie zmarznąć wcale nie potrzeba „zimy stulecia". Strategia „twierdzy”, czyli jak krew ucieka do środka Gdy tylko receptory zimna w skórze wyślą sygnał o mrozie, mózg podejmuje brutalną decyzję strategiczną: zaczyna się wazokonstrykcja. Za tym specjalistycznym terminem kryje się proste zjawisko: naczynia krwionośne w dłoniach, stopach, nosie i uszach gwałtownie się kurczą. Krew zostaje wycofana z peryferii i skierowana do klatki piersiowej oraz jamy brzusznej. To centralizacja krążenia, czyli mechanizm „twierdzy” – organizm poświęca palce, aby chronić najważniejsze narządy (serce, płuca i mózg). To właśnie dlatego na mrozie odczuwamy drętwienie kończyn, a czasem ich ból. Co ciekawe, proces ten ma skutek uboczny znany jako diureza z zimna. Skurcz naczyń obwodowych zwiększa ciśnienie krwi wewnątrz ciała. Nerki, próbując wyrównać to ciśnienie, zaczynają intensywniej filtrować płyny, co skutkuje nagłą potrzebą wizyty w toalecie tuż po tym, jak zmarzniemy. Dlaczego zimą marzysz o pączku i boczku? Wpływ mrozu na nasze łaknienie to nie kwestia braku silnej woli, lecz czysta termodynamika. Aby wytworzyć ciepło, musimy spalać paliwo. Robimy to ruszając się lub spalając tkankę tłuszczową – a są to procesy wymagające energii. Kiedy jest nam już bardzo zimno, nasze mięśnie zaczynają drżeć. Te mimowolne skurcze nie wykonują żadnej pracy – niemal cała zużyta przez nie energia zamieniana jest na ciepło. To proces skuteczny, ale niezwykle kosztowny energetycznie, który błyskawicznie wyczerpuje zapasy glikogenu, czyli zapasu cukrów w organizmie. Z kolei tzw. brunatny tłuszcz to fascynująca tkanka, charakterystyczna dla ssaków. Wśród ludzi długo uważano ją za obecną tylko u niemowląt. Dziś wiemy, że dorośli też ją mają (głównie w okolicach szyi i klatki piersiowej). W przeciwieństwie do białego tłuszczu, który magazynuje energię, brunatny tłuszcz jest „biologicznym piecem”. Zawiera mnóstwo mitochondriów i białko UCP1, które pozwala spalać kalorie bezpośrednio w celu wytworzenia ciepła. Gdy organizm przełącza się w tryb „ogrzewanie”, poziom cukru we krwi spada, a mózg wysyła jasny komunikat: potrzebujemy paliwa! Stąd nagłe zachcianki na potrawy tłuste i wysokowęglowodanowe. Sałatka na mrozie wydaje się ewolucyjnym błędem – organizm domaga się czegoś, co „podtrzyma ogień w piecu”. Czy płuca faktycznie marzną na mrozie? Często obawiamy się, że wdychanie mroźnego powietrza „przeziębi” nam płuca. Nic bardziej mylnego – nasz układ oddechowy to genialny wymiennik ciepła. Nawet jeśli wdychamy powietrze o temperaturze -20 st. C., zanim pokona ono drogę przez nosogardziel i tchawicę do pęcherzyków płucnych, zostaje ogrzane do temperatury ciała i nasycone wilgocią. Prawdziwym problemem nie jest temperatura, ale suchość mroźnego powietrza. Powoduje ona wysuszanie śluzówek, co upośledza transport rzęskowy, czyli nasz naturalny mechanizm oczyszczania dróg oddechowych z pyłów i wirusów. To właśnie dlatego zimą jesteśmy bardziej podatni na infekcje. Pułapka „rozgrzewaczy” Na koniec warto podkreślić najgroźniejszy sposób rozgrzewania się na mrozie: alkohol. Choć po łyku koniaku czujemy błogie ciepło, jest to biologiczny sabotaż. Alkohol wymusza rozszerzenie naczyń krwionośnych, które organizm tak starannie obkurczył. Ciepła krew z centrum ciała wraca do skóry, dając złudne poczucie komfortu, ale jednocześnie błyskawicznie oddając to ciepło do otoczenia. W rezultacie temperatura wewnętrzna ciała spada szybciej, co jest prostą drogą do hipotermii. Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (ukończyła MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Skąd rośliny wiedzą czym jest zima? Mają ukrytą „pamięć”, która pozwala im zakwitnąć w idealnym momencie
Większość roślin kwitnie dopiero wiosną, po długim okresie chłodu. Skąd jednak tak właściwie wiedzą, że chłód się kończy i nadszedł czas wzrostu? Naukowcy uważają, że rośliny mogą „pamiętać” zimę w swoich komórkach. Do tej pory trudno było to jednak udowodnić.
Naukowcy z Uniwersytetu w Yorku opracowali nowatorski mikroskop, który ujawnił niewidoczną do tej pory „pamięć zimy” ukrytą w komórkach roślin. Dzięki temu umieją one odpowiednio zareagować na nadejście wiosny, a my lepiej rozumiemy ten proces oraz możemy skuteczniej dbać o ogrody i uprawy. Niezwykły mikroskop, który pozwala zajrzeć w głąb roślin Przełomowa technologia mikroskopowa nazwana „SlimVar” działa jak ultraczuła kamera zdolna do śledzenia pojedynczych cząsteczek aż do głębokości 30 mikrometrów w korzeniach roślin. Jest to znaczące osiągnięcie, ponieważ tradycyjne mikroskopy nie są w stanie przeniknąć tak głęboko ze względu na rozpraszanie światła. SlimVar wykorzystuje zmienny kąt padania światła i zaawansowane przetwarzanie komputerowe, by „przebić się” przez rozmycie optyczne i zobaczyć ruchy cząsteczek w czasie rzeczywistym. Dzięki tej innowacji naukowcy po raz pierwszy mogli obserwować, jak rośliny „pamiętają” na poziomie molekularnym. „Cała naprzód – rozpocząć kwitnienie” – Udało nam się zaobserwować dwa białka, VIN3 i VRN5, które pomagają roślinom wyłączyć gen blokujący kwitnienie. Są one swoistymi miniaturowymi „hubami pamięci”, które pozwalają roślinom zapamiętać zimę i uruchomić mechanizm kwitnienia po ustaniu mrozów – tłumaczy prof. Mark Leake z Wydziału Biologii na Uniwersytecie w Yorku. W niskich temperaturach białka te gromadzą się w jądrze komórkowym roślin, tworząc trwałe skupiska wokół genu odpowiadającego za kwitnienie. Te skupiska nie rozpadają się nawet po ociepleniu – zamiast tego utrzymują się, chociaż nieco zmniejszają swoją objętość. Pełnią tym sposobem funkcję zapisu historii środowiska rośliny. Czy rośliny naprawdę pamiętają zimę? Poprzez skupiska białek VIN3 i VRN5 rośliny są w stanie „odczytać” swoje środowisko i odpowiednio na nie reagować. Otwiera to nowe możliwości badania tego, jak rośliny dostosowują się do stresów środowiskowych – np. suszy czy zmian temperatury. To szczególnie istotne w kontekście globalnych zmian klimatycznych, które zaburzają tradycyjne cykle sezonowe. Może to wpłynąć na przyszłość rolnictwa: pomóc hodowcom stworzyć odmiany roślin o lepszej „pamięci” i bardziej przystosowane do niestabilnych warunków klimatycznych. Dzięki technologii SlimVar możliwe jest teraz także badanie molekularnych procesów w grubszych tkankach roślinnych, co wcześniej było prawie niemożliwe. Czego jeszcze nie wiemy o ich zdolnościach adaptacyjnych? Źródło: University of York Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
To jezioro zamarzło na zielono. Jak to możliwe? Wyjątkowe na skalę świata zjawisko w Czechach
Pod koniec 2025 roku na jeziorze Lipno w południowych Czechach pojawił się tajemniczy zielony lód. Spowodowały to organizmy, które niespodziewanie przetrwały zimę.
Wyobraź sobie, że jako nasz południowy sąsiad idziesz w grudniu na spacer brzegiem swojego ulubionego zalewu – największego zbiornika wodnego w kraju, nazywanego „czeskim morzem”. Jakiego widoku się spodziewasz? Z pewnością zamarzniętej tafli, białego puchu, skrzącego się lodu i wszechogarniającej świątecznej atmosfery. Jakież musiałoby być twoje zdziwienie, gdybyś zobaczył, że zalew Lipno, mimo panującego mrozu jest całkowicie zielony! Zbiornik pokrył się oliwkową taflą, czym wprawił w osłupienie naukowców – to jeden z niewielu takich przypadków na świecie. Winne są, oczywiście, zmiany klimatu i działalność człowieka. Dlaczego jezioro zamarzło na zielono? Sinice zakwitły w grudniu Zielony pejzaż jezioro zawdzięcza zakwitowi sinic – dosyć niespotykanemu w grudniu. Zjawisko szczególnie dobrze widoczne było w okresie świąt Bożego Narodzenia, kiedy jezioro pokrywała cienka i miejscami przejrzysta warstwa lodu. Zielony lód w Lipnie pojawił się w wyniku niecodziennych warunków pogodowych, które sprzyjały utrzymaniu się sinic w toni wodnej nawet po zamarznięciu jeziora. Szczegółową analizę przeprowadzili hydrobiolodzy z Centrum Biologicznego Czeskiej Akademii Nauk, a dokumentację zebrano m.in. dzięki pracy Petra Znachora. Wyjątkowo wytrwałe organizmy Podczas gdy w większości czeskich zbiorników wodnych zakwity sinic zanikają wraz z nadejściem jesieni, jezioro Lipno w Czechach stanowi pod tym względem wyjątek. Długoterminowe dane pokazują, że sinice często spotykane są w nim aż do listopada, a w mniejszych ilościach mogą występować nawet w grudniu i styczniu. Jak to możliwe? Na zalewie panują konkretne warunki, które umożliwiają występującej w nim wytrwałej sinicy Woronichinia naegeliana przetrwanie nawet mrozów. Najważniejsza jest wyjątkowo wysoka koncentracja fosforu w wodzie (w wyniku eutrofizacji, czyli spowodowanego działalnością ludzką przyspieszonego użyźnienia zbiorników – mówiąc wprost, zanieczyszczenia). Przetrwanie sinic pod lodem było możliwe także dzięki wyjątkowo spokojnej pogodzie, słabym wiatrom czy dużej ilości słońca. „Zielone oka” na jeziorze wyglądają jak nie z tej Ziemi Dzięki temu biomasa sinic pozostała blisko powierzchni wody aż do jej zamarznięcia. Powstałe pod lodem zielone plamy były widoczne zarówno ze brzegu, jak i z powietrza. Po rozmarzaniu w wyniku odwilży i ponownym zamarznięciu jeziora pojawiły się także tzw. „sinicowe oka” – ciemne skupiska sinic pod przezroczystym lodem, powstałe w wyniku zróżnicowanego pochłaniania światła słonecznego. Czy zjawisko „zielonego lodu” może się powtórzyć? Naukowcy nie mają wątpliwości, że zjawisko zielonego lodu na Lipnie w Czechach może pojawić się ponownie. Jezioro od lat wykazuje nadmiar składników odżywczych, zwłaszcza fosforu, pochodzącego głównie z działalności człowieka. W wyniku tego następuje błyskawiczny zakwit glonów i sinic, ale powoduje także spadek zawartości tlenu, wymieranie ryb i innych organizmów wodnych a także pogorszenie jakości wody pitnej. – Zielony lód na Lipnie jest świadectwem długoterminowych zmian, które obserwujemy w związku z eutrofizacją i postępującą zmianą klimatu. Sugeruje to, że podobnych niespodzianek możemy doświadczać coraz częściej – mówi hydrobiolog Petr Znachor z Czeskiej Akademii Nauk. Wzrost temperatur następujący w wyniku zmian klimatycznych, dłuższy czas nasłonecznienia zimą w Czechach oraz postępujące zanieczyszczanie zbiorników wodnych to warunki sprzyjające do takich nietypowych zjawisk. Chociaż wyglądają ciekawie, to musimy przyznać, że wolimy chyba białą, wtapiającą się w tło taflę lodu. A wy? Źródło: Czeska Akademia Nauk Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Pójdźka ma wielkie oczy i surowe spojrzenie. Od wieków przypisywano jej złe wróżby
Mała, cicha i skryta. Tajemnicza, zagrożona i niezwykle inteligentna. Od wieków fascynuje ludzi. Od legend o mądrej sowie Atenie po jej skryte, pełne zagadek zwyczaje: pójdźka wciąż uczy nas, jak kruche jest życie dzikiej przyrody. Oto historia ginącego gatunku.
Spis treści Sowy w dziejach człowieka Wygląd i rozpoznawanie pójdźki Zasięg występowania i historia populacji Biologia lęgowa Pokarm i techniki polowania Zagrożenia i ochrona gatunku Od wieków ludzie spoglądali w noc, by uchwycić milczące sekrety sów, a pójdźka była wśród nich najbardziej nieuchwytna. Zawsze wzbudzała respekt i ciekawość. Jej obecność w krajobrazie umykała nawet uważnym oczom. Od słonecznych wybrzeży Morza Śródziemnego po odległe azjatyckie stepy – pójdźka zwyczajna przemierza świat, zachowując w sobie sekret każdego z ponad 30 krajów, które zamieszkuje. Oto historia ptaka, który zniknął z wielu krajobrazów, lecz wciąż obserwuje świat z ukrycia. Sowy w dziejach człowieka Na przestrzeni dziejów ludzkości sowy symbolizowały rozmaite pojęcia – od grozy i śmierci, po wiedzę, mądrość i wierzenia religijne związane ze światem duchów. Najstarsze znane przedstawienia sów pochodzą z górnego paleolitu (ok. 13 000 r. p.n.e.) i zachowały się w postaci rytów naskalnych w dwóch jaskiniach we Francji. W jaskini Les Trois Frères w Ariège odnaleziono wizerunki trzech sów, interpretowanych przez badaczy jako przedstawienia sów śnieżnych (Bubo scandiacus) lub ptaków o podobnych cechach, natomiast w jaskini Chauvet ukazano pojedynczą sowę „uszatą”, którą niektórzy badacze identyfikują jako uszatkę (Asio otus) lub puchacza (Bubo bubo). Inne prehistoryczne stanowiska zawierające sztukę i symbolikę związaną z sowami znane są z północnej Australii, Ameryki Północnej oraz Środkowej. Szczególnie istotne są jednak odkrycia z obszaru wschodniego basenu Morza Śródziemnego, datowane na neolit przedceramiczny (8000–6500 p.n.e.), gdzie odnaleziono antropomorficzne figurki o cechach sowich. W kolejnych tysiącleciach wizerunki te pojawiają się również w Europie Północnej (IV tysiąclecie p.n.e.),w Grecji mykeńskiej (XV w. p.n.e.) oraz w Europie Środkowej, m.in. na terenach dzisiejszych Węgier (ok. 3000 r. p.n.e.). Znaleziska te wskazują na długotrwałą obecność sowy w symbolice religijnej i mitologicznej wielu kultur. W wielu przypadkach sowa – w tym także małe gatunki, takie jak pójdźka (Athene noctua), choć niekoniecznie rozpoznawalne wprost w ikonografii – dzięki rozległemu zasięgowi obejmującemu Europę, Bliski Wschód i Azję oraz zdolności do współistnienia z człowiekiem jako gatunek synantropijny, zajmowała szczególne miejsce w lokalnych wierzeniach i była interpretowana na różne sposoby. Nazwy zwyczajowe nadawane pójdźce w poszczególnych krajach odwołują się do jej aktywności (np. „ptak nocy”), głosu (Kliwitt), diety (sowa skowronkowa, sowa wróblowa), wierzeń ludowych (ptak śmierci), siedliska (sowa domowa, sowa wierzbowa, sowa kamienna) oraz mitologii (ptak Ateny, Minerwy). Łacińska nazwa pójdźki nawiązuje zarówno do greckiej bogini mądrości i sprawiedliwej wojny Ateny (Athene), jak i do nocnego trybu życia ptaka (noctua). W mitologii greckiej Atena była córką Zeusa i pierwotnie mykeńską boginią pałacową. Z czasem jej funkcje rozszerzyły się o rolę opiekunki miast, bogini wojny, patronki sztuki i rzemiosła oraz uosobienia mądrości. Zawsze przedstawiana skromnie, często uzbrojona, miała pójdźkę jako swojego szczególnego ptaka. W późniejszej tradycji interpretacyjnej sowa Ateny bywała przedstawiana jako jej towarzyszka i obserwatorka nocnego świata, symbolicznie „przynosząca” bogini wiedzę o tym, co pozostaje niewidoczne dla innych. Choć artefakty archeologiczne i przedstawienia sów, niezależnie od kontekstu, miały charakter ogólny lub abstrakcyjny, a wizerunki konkretnych gatunków, w tym pójdźki, nie są jednoznacznie rozpoznawalne, związek pójdźki z Grecją jest wyjątkowo długi i należy do najlepiej udokumentowanych przykładów relacji między gatunkiem sowy a rozwiniętą cywilizacją starożytną. Relacja ta przetrwała do dziś – współczesna grecka moneta o nominale 1 euro symbolicznie nawiązuje do wizerunku pójdźki widocznego na tetradrachmach sprzed 2500 lat. Sowy były ważnym motywem w prehistorycznych religiach – pojawiały się w kamieniu, ceramice (np. terakotowych figurkach i urnach grobowych), rytach na posągach i tablicach z łupku, paliczkach kości składanych do grobów, rysunkach, bursztynowych figurkach, drewnianych palach oraz złotych rzeźbach. To świadczy o uniwersalnym znaczeniu sowy jako motywu symbolicznego w kulturach prehistorycznych. Wygląd i rozpoznawanie pójdźki Pójdźka zwyczajna jest niewielką, stosunkowo długonogą sową o krępej sylwetce, zaokrąglonej głowie i krótkim ogonie. Wierzch ciała i górne skrzydła mają czekoladowobrązowe upierzenie z białym cętkowaniem, natomiast spód jest biały z podłużnym brązowym kreskowaniem. Oczy są cytrynowo-żółte, a dziób ma barwę szaro- lub zielonkawo-żółtą. U dorosłych osobników ciemię jest biało nakrapiane, a wyraźnie zaznaczone białe brwi nadają ptakowi „srogi” wyraz. U młodych brak białych kropek na ciemieniu – ich upierzenie jest głównie brązowe z delikatnym białym cętkowaniem. Samce i samice są podobne pod względem upierzenia, jednak samce mają twarz jaśniejszą i głowę bardziej okrągłą. Analiza kształtu głowy przeprowadzona za pomocą testu t-Studenta na próbie 20 losowych samców i 20 samic wykazała istotną różnicę w stosunku wysokości do szerokości głowy – samce mają wyraźnie bardziej okrągłe głowy. Charakterystyczne zachowanie i lot Zaniepokojona pójdźka często przyjmuje skuloną pozycję, poruszając tułowiem w górę i w dół. W locie na dłuższych dystansach przypomina falisty lot dzięcioła, natomiast na krótszych dystansach porusza się prostoliniowo, z szybkimi uderzeniami skrzydeł. Lot jest szybki i energiczny, zwłaszcza przy krótkich przelotach między drzewami, krzewami lub budynkami, typowymi dla jej siedlisk polnych i półotwartych. Fałszywa twarz z tyłu głowy Na karku dorosłych osobników często widoczny jest biały znak w kształcie litery „V”, zaczynający się od okolic ucha i sięgający środka szyi. Tworzy on wzór przypominający twarz z tyłu głowy („fałszywa twarz”), który prawdopodobnie pełni funkcję zniechęcania drapieżników – ptak wygląda, jakby patrzył w obu kierunkach naraz. Gatunki podobne do pójdźki Pójdźkę zwyczajną można pomylić z innymi małymi gatunkami sów, przede wszystkim z sóweczką (Glaucidium passerinum) – najmniejszą sową Europy oraz z syczkiem (Otus scops), który występuje licznie w południowej Europie. Oba gatunki są mniejsze od pójdźki, ale mają podobną, krępą sylwetkę i żółte oczy. Zasięg występowania i historia populacji Pójdźka zwyczajna zasiedla różnorodne środowiska – od półpustynnych terenów i skalistych zboczy, po otwarte lasostepy. Jej zasięg obejmuje dużą część Europy, Azji i Afryki Północnej: od wybrzeży Wielkiej Brytanii i Półwyspu Iberyjskiego na zachodzie, przez Danię, Szwecję i Łotwę na północy, aż po Turcję, Lewant, Arabię i Chiny na wschodzie oraz wybrzeża Morza Czerwonego, Somalię i Erytreę na południu. Pójdźka została także introdukowana do Nowej Zelandii i Anglii. Uwzględniając wszystkie 14 podgatunków, jest to gatunek o bardzo szerokim zasięgu światowym. Populacja i liczebność pójdźki w Europie W Europie lęgową populację pójdźki szacuje się na około 618 000–1 170 000 par, co stanowi około 25% całkowitej liczebności gatunku na świecie. Jej liczebność w wielu krajach wyraźnie zmalała pod koniec XX i na początku XXI wieku. Najsilniejsze spadki odnotowano w latach 1994–2004, szczególnie w Europie Środkowej, m.in. w Polsce, Czechach i Niemczech, a także w Holandii, Luksemburgu i Wielkiej Brytanii. Według danych ornitologicznych do głównych przyczyn spadku liczebności należały wyjątkowo surowe zimy, zwłaszcza w sezonie 2001/2002, a także obniżona rozrodczość i pogarszające się warunki siedliskowe. W części krajów niekorzystne tendencje utrzymywały się do ok. 2020 roku. W ostatnich latach, dzięki działaniom ochronnym, w niektórych państwach Europy Zachodniej i Środkowej odnotowano lokalną stabilizację lub odbudowę populacji, jednak w wielu regionach kontynentu pójdźka nadal pozostaje gatunkiem rzadkim i zagrożonym. Węgry – największa populacja pójdźki w Europie Według fotoreportażu Akademii Nauk Republiki Czeskiej (AV ČR), najgęstsza znana populacja pójdźki zwyczajnej w Europie występuje na Węgrzech. Badania prowadzone w Parku Narodowym Hortobágy we wschodnich Węgrzech wykazały, że na powierzchni 6,58 km² żyje aż 176 nawołujących samców pójdźki, czyli ptaków aktywnych rozrodczo. To najwyższe dotąd zarejestrowane zagęszczenie populacji jakiegokolwiek gatunku sowy w Europie i jedno z najwyższych na świecie – podkreśla Martin Šálek, kierownik zespołu badań nad bioróżnorodnością krajobrazu rolniczego w Instytucie Biologii Kręgowców Czeskiej Akademii Nauk. Obszar Hortobágy charakteryzuje się największym w Europie Środkowej areałem naturalnych zbiorowisk trawiastych (stepów zwanych pusztą), użytkowanych w sposób ekstensywny, głównie poprzez wypas zwierząt gospodarskich. „Osady ludzkie składają się tu z tradycyjnych gospodarstw, bez nowoczesnej zabudowy, z drobnym rolnictwem i dużą liczbą zwierząt gospodarskich, takich jak krowy, konie, owce czy drób. Pod względem struktury i sposobu gospodarowania niektóre z badanych osad przypominały nam, jak wyglądały wsie przed stu laty” – dodaje Šálek. Badania naukowców z Instytutu Biologii Kręgowców AV ČR, Czeskiego Towarzystwa Ornitologicznego oraz Uniwersytetu Południowoczeskiego w Czeskich Budziejowicach potwierdzają, że tradycyjne osady ludzkie funkcjonują niczym „wyspy życia” i odgrywają kluczową rolę w ochronie pójdźki oraz innych gatunków ptaków typowych dla krajobrazu rolniczego. W trzech niewielkich miejscowościach liczba pójdziek jest wyższa niż w całej Republice Czeskiej. Dalsze badania wykazały także wyjątkowo dużą liczebność innych szybko zanikających ptaków krajobrazu rolniczego, takich jak dzierlatka (Galerida cristata), białorzytka zwyczajna (Oenanthe oenanthe), bocian biały (Ciconia ciconia), dudek (Upupa epops), płomykówka (Tyto alba) czy kawka (Corvus monedula) – dodaje Šálek. Pójdźka w Czechach – gatunek zagrożony Pójdźka w ostatnich dekadach jest niemal wyłącznie związana z krajobrazem rolniczym. W Czechach jej liczebność dramatycznie spadła, a całkowita populacja lęgowa nie przekracza 100 par, żyjących w małych, izolowanych populacjach. „Pójdźka może dobrze funkcjonować nawet w niektórych środowiskach zurbanizowanych. Dla ratowania ptaków typowych dla krajobrazu rolniczego konieczne jest chronienie także tych siedlisk, do których wiele gatunków przeniosło się lub zostało wypchniętych przez intensywną działalność rolniczą” – podsumowuje Šálek. Sytuacja pójdźki w Polsce W Polsce pójdźka zwyczajna jest gatunkiem stosunkowo nielicznym. Jej krajową liczebność szacuje się na 500–1000 osobników (dane sprzed ostatnich lat). Jeszcze w XIX wieku zasłużony ornitolog Władysław Taczanowski uznawał pójdźkę za najpospolitszą sowę w Polsce wśród „małych gatunków sów”. Pospolitość tego gatunku utrzymywała się niezmiennie do lat 60. XX wieku. W tym okresie pójdźka występowała w około 130 większych i mniejszych miastach w Polsce, natomiast w latach 1990–2000 jej zasięg obejmował jedynie ponad 60 miast, głównie w południowej i południowo-wschodniej części kraju. Dawne lokalne zagęszczenia mogły sięgać nawet 20 par na kilometr kwadratowy. Obecnie spotkanie jednej pary na obszarze około 300 km² uważa się już za sukces. W latach 60. jedna lub dwie pary lęgowe gniazdowały praktycznie w każdej wsi na obszarze Legnicy i Leszna w południowo-zachodniej Polsce. Pierwsze sygnały o spadku liczebności pojawiły się w latach 70. i 80., kiedy gatunek uznano za występujący przeważnie w małych liczbach. Proces zanikania rozpoczął się od zachodnich regionów kraju. Na przykład w regionie gorzowskim pójdźka była w latach 70. stosunkowo często obserwowana, natomiast po ok. 25 latach została praktycznie całkowicie wytępiona. Spadek liczebności tego gatunku wiąże się przede wszystkim z intensyfikacją rolnictwa, utratą tradycyjnych siedlisk (np. starych sadów i łąk) oraz ograniczeniem dostępnych miejsc lęgowych. Te wnioski potwierdzają badania i obserwacje prowadzone w różnych regionach Polski. Biologia lęgowa Pójdźka zwyczajna przystępuje do lęgów na wiosnę. Większość tych ptaków gniazduje na terenach zamieszkałych przez ludzi, wykorzystując różnorodne struktury do zakładania gniazd. Do najczęściej wybieranych należą: dziuple drzew, budynki mieszkalne, transformatory, otwory wentylacyjne bloków oraz specjalnie przygotowane budki lęgowe. Jaja są składane zwykle w okresie od kwietnia do maja, choć w niektórych przypadkach pierwsze jajo pojawia się dopiero w czerwcu. Samica składa je w odstępach jednego lub dwóch dni i rozpoczyna wysiadywanie od złożenia pierwszego jaja lub całego zniesienia. Inkubacja trwa około 25 dni, a młode pozostają w gnieździe 30–35 dni. Drugi lęg zdarza się wyjątkowo rzadko. Po wylocie młodych z gniazda przez kolejny miesiąc pozostają one pod opieką rodziców. Szacuje się, że ok. 60% młodych pójdziek, które opuszczają gniazdo, nie przeżywa pierwszych kilku miesięcy życia. Ptaki gniazdujące w dziuplach wybierają zazwyczaj stare drzewa, które oprócz dziupli mają często wydrążony „komin” w pniu. Dzięki temu w przypadku zagrożenia młode wspinają się w górę drzewa, co utrudnia drapieżnikom dostęp. Po wylocie z gniazda młode szukają nowego miejsca do życia w promieniu nawet 50 km od miejsca wyklucia. Pójdźka zwyczajna jest gatunkiem osiadłym i monogamicznym. Ptaki przywiązują się do własnego terytorium, opuszczając je jedynie w wyjątkowych sytuacjach. Niektóre pary pozostają razem przez cały rok, inne rozdzielają się po zakończeniu okresu lęgowego, aby powrócić do siebie na wiosnę. Terytorium pójdźki może obejmować nawet 100 hektarów. Wokalizacja i rozpoznawanie sąsiadów Samce wyznaczają swoje terytorium głównie poprzez wokalne sygnały terytorialne. Głos godowy samca to przeciągłe „ghuukk”, choć niektórzy interpretują go jako „póóójdź”, stąd pochodzi ludowa nazwa ptaka. Dawniej w Polsce słyszano w tym głosie powiedzenie: „póóójdź, póóójdź w dołek pod kościółek”, które według przesądów miało przepowiadać śmierć. Przesądny lud wierzył, że najlepszym sposobem odwrócenia klątwy było zabicie ptaka. Głosy terytorialne samców najintensywniej występują wiosną o zmierzchu, gdy ptaki opuszczają kryjówki i wyruszają na polowanie. Badania wykazały, że sąsiednie pary rozpoznają się nawzajem po głosach i reagują znacznie rzadziej na siebie niż na intruzów. Samice pójdziek również wydają dźwięki – ich głos przypomina głos samców. Głosy alarmowe i kontaktowe obejmują krótkie, ostre dźwięki „kik”, „miau”, natomiast u piskląt występuje przeciągłe syczenie. Zachowania wobec intruzów i samic Niektóre samce reagują gwałtownie i agresywnie na intruzów, np. wznosząc alarm, przelatując w stronę intruza lub siadając na pobliskim słupie czy gałęzi. Inne samce wykazują bardziej ostrożne zachowania. Rzadko obserwowano sytuacje, w których intruz był aktywnie przeganiany przez samca przy wsparciu samicy. Pójdźki wyróżniają się odwagą – w obronie gniazd i potomstwa potrafią przeganiać znacznie większe od siebie ptaki drapieżne, np. myszołowy (Buteo buteo). Po wylocie młodych zachowania terytorialne pojawiają się ponownie. Młode samce gromadzą informacje o zajętych miejscach, wydając sygnały terytorialne i angażując się w wokalne pojedynki lub fizyczne potyczki. Pokarm i techniki polowania Pójdźka zwyczajna ma bardzo zróżnicowaną dietę i wykorzystuje różne rodzaje ofiar, w zależności od pory roku i miejsca w którym żyje. Od północy na południe oraz od zimy do lata obserwuje się wzrost liczby owadów w jej diecie. Jak pisał Jacek Karczewski w książce „Noc Sów”, im dalej na południe, tym bardziej owadożerne są pójdźki. Przykładowo we Włoszech owady wypełniają co najmniej 98% ich całorocznej diety. Niezależnie od tego, małe ssaki, takie jak myszy czy norniki, pozostają najważniejszym źródłem energii, znacząco wpływając na ekologiczne funkcjonowanie i dobrostan gatunku. W menu pójdźki znajdują się także ptaki i ich jaja, płazy, np. żaby, a czasem nawet nietoperze. Kiedy i jak poluje pójdźka? Pójdźki są głównie nocnym gatunkiem, z największą aktywnością tuż po zachodzie słońca i tuż przed wschodem, trwającą ok. 1–2 godzin. Zdobywają pokarm, obserwując teren z wyniesionych miejsc, takich jak słupy czy drzewa (tzw. czatowni), a także przemieszczając się po ziemi. Często polują przy lampach ulicznych, gdzie gromadzą się owady. W jednym z badań wykazano, że w okresie lęgowym samce i samice różnią się wzorcami aktywności w zdobywaniu pokarmu. Obie płcie mają wyraźny szczyt wieczorny (22:00–23:00), ale poranny szczyt jest mniej widoczny u samców. Zdobywanie pokarmu odbywa się również w ciągu dnia, szczególnie podczas karmienia piskląt. Samce dostarczają wtedy pożywienie młodym częściej niż samice. Techniki polowań pójdźki zależą od rodzaju roślinności. Na niskiej trawie łapie ofiary po ziemi, a przy wysokiej roślinności poluje na owady w locie, startując z gałęzi lub słupów. Niektóre pójdźki wracają do tych samych miejsc, jakby prowadziły własne mini-magazyny z larwami owadów. Zadziwiające zwyczaje pójdźki w Europie Dane z różnych krajów Europy pokazują, jak elastyczne są pójdźki. W Danii np. ptaki polowały na kopcach nawozu, w ogrodach i na trawnikach, natomiast w południowej Francji oraz Portugalii stosowały różne metody – z czatowni, z ziemi i w locie, dostosowując technikę do wysokości i gęstości roślinności. W Belgii aż 65% zdobyczy było chwytane na ziemi, natomiast w południowo-wschodniej Polsce pójdźki polowały głównie na otwartych polach uprawnych i w pobliżu gospodarstw, wybierając zarówno gryzonie, które stanowiły ponad połowę ich zdobyczy, jak i owady, których udział liczbowy w niektórych sezonach sięgał nawet 62%. Choć niektóre z tych obserwacji pochodzą sprzed kilkudziesięciu lat, wciąż dobrze pokazują, jak wszechstronnym i ciekawym łowcą jest ten gatunek. Zagrożenia i ochrona gatunku Najważniejszym zagrożeniem dla pójdźki jest utrata dostępnych miejsc lęgowych, spowodowana uszczelnianiem budynków, wycinaniem dziuplastych drzew i zanikiem tradycyjnych siedlisk. Intensyfikacja rolnictwa oraz nadmierne stosowanie chemikaliów i pestycydów prowadzą do spadku liczebności drobnych ssaków i bezkręgowców, którymi pójdźka się żywi, ograniczając tym samym sukces żerowania i wychowu piskląt. Dodatkowe zagrożenia obejmują kolizje z pojazdami, zanikanie łąk i pastwisk w wyniku zaprzestania wypasu lub koszenia oraz drapieżnictwo ze strony kotów domowych i kun, które plądrują lęgi i atakują młode oraz dorosłe osobniki. Ochrona gatunku Pójdźka podlega obecnie różnym formom ochrony międzynarodowej i krajowej. Na terenie Polski gatunek ten objęty jest ścisłą ochroną gatunkową i wymaga ochrony czynnej. Według Czerwonej Listy Ptaków Polski zaklasyfikowano go jako gatunek niedostatecznie rozpoznany (DD) z powodu braków danych o populacji, co utrudnia ocenę stopnia zagrożenia. Pójdźka jest również objęta Konwencją CITES i Konwencją Berneńską, a w niektórych krajach, np. w Holandii, figuruje jako gatunek „zagrożony”. Skuteczne okazało się udostępnianie budek lęgowych oraz pielęgnacja starych drzew lęgowych, co w Belgii i Niemczech pomaga ograniczać spadki populacji. Dalsze działania i badania Ochrona gatunku na szerszą skalę wymaga zachowania jego naturalnych siedlisk, w tym starych drzew i żywopłotów, ograniczenia stosowania szkodliwych pestycydów oraz utrzymania dogodnych stanowisk odpoczynkowych, np. w pobliżu dróg, aby zmniejszyć ryzyko kolizji z pojazdami. Niezbędne są też dalsze badania nad liczebnością, trendami populacji i potrzebami siedliskowymi, które pozwolą planować ochronę pójdźki w sposób skuteczny i trwały. Źródła: The Little Owl – Population Dynamics, Behavior and Management of Athene noctua, www.avcr.cz, sowy.sos.pl Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Nareszcie mamy warunki do tej dyscypliny sportu. Gdzie w Polsce warto wybrać się na narty biegowe?
Rekordowa w ostatnim czasie ilość śniegu sprawia, że na popularności zyskują narty biegowe. Ta dyscyplina sportu wyróżnia się m.in. tym, że można ją uprawiać niemal wszędzie. Biegówki to świetna alternatywa spaceru czy biegania. Podpowiadamy najlepsze miejscówki w Polsce.
Śnieg, który w tym sezonie spadł obficie nie tylko upiększa krajobraz, ale również stwarza doskonałe warunki do uprawiania wielu zimowych dyscyplin sportu. Obok dobrze znanych i lubianych sanek czy łyżew coraz większą popularność zyskuje narciarstwo biegowe, potocznie nazywane biegówkami. To forma aktywności, która angażuje niemal całe ciało, poprawia kondycję i wytrzymałość, a jednocześnie pozwala na bliski kontakt z naturą. Wędrowny charakter tej dyscypliny sprawia, że biegówki są nie tylko treningiem, lecz także sposobem na wyjątkowe spędzenie wolnego czasu wśród zimowych krajobrazów. Jakie są więc najciekawsze trasy, po których możemy uprawiać narciarstwo biegowe? Biegówki w Warszawie i okolicach Choć wiele warszawskich parków miejskich gościło już w tym roku narciarzy biegowych, najciekawsze trasy znajdują się poza granicami miasta stołecznego. Chcąc zagłębić się ze swoimi nartami w naturę, należy wybrać się na nowo otwartą trasę biegową w Kampinoskim Parku Narodowym. Tamtejsze władze wyszły naprzeciw oczekiwaniom entuzjastów biegówek i utworzyły specjalnie przygotowany szlak pod tę dyscyplinę sportu. Czterokilometrowa wycieczka zaczyna się we wsi Laski, która graniczy z parkiem narodowym. W okolicy działa wypożyczalnia sprzętu narciarskiego, co sprawia, że nie trzeba posiadać własnego wyposażenia. Co ważne, na trasie został przygotowany specjalny ślad, dzięki któremu poruszanie się na biegówkach będzie jeszcze łatwiejsze i przyjemniejsze. Szlak wyznaczono po mało uczęszczanych drogach leśnych, co dodatkowo wzmacnia jego przyrodniczy charakter. Władze KPN apelują, aby spacerujący po parku goście wzięli pod uwagę narciarską infrastrukturę i nie zadeptywali nowo utworzonej ścieżki. Biegówki w górach Jak sporty zimowe, to oczywiście górskie szczyty południowej Polski. Największe i najbardziej rozwinięte centrum narciarstwa biegowego znajduje się w Górach Izerskich, w Jakuszycach. Tamtejsza infrastruktura podzielona jest na kilka tras o różnym poziomie trudności. W zależności od naszych preferencji możemy skorzystać zarówno ze szlaku o długości 5,5 kilometra, jak i z dłuższych, ponad dziesięciokilometrowych tras. Na miejscu działają oczywiście wypożyczalnie niezbędnego sprzętu. Górskie trasy biegowe odnajdziemy także m.in. w Istebnej na przełęczy Kubalonka, gdzie do dyspozycji gości przygotowywane są cztery trasy: 2,5 km, 3 km, 5 km oraz 7,5 km, a także w Kotelnicy Białczańskiej. Warto pamiętać, że przed wejściem na tor należy zapoznać się z regulaminem określającym zasady zachowania się na nartach biegowych. Biegówki w mieście Trójmiejscy narciarze najchętniej wybierają trasy stworzone w Trójmiejskim Parku Krajobrazowym. Dobrze zaśnieżone szlaki zaczynają się m.in. w tzw. Dolinie Radości oraz przy wejściach zlokalizowanych przy ulicach Derdowskiego, Abrahama i przy Zabytkowej Kuźni Wodnej. Biegówki to jednak sport na tyle uniwersalny, że można go uprawiać również w – z pozoru – mniej przystosowanych do tego miejscach. Od kilku lat Gdański Ośrodek Sportu przygotowuje ślady biegowe na plaży (m.in. Stogi oraz odcinek Jelitkowo–Brzeźno), które są dobrym miejscem na krótkie trasy, gdy warunki pogodowe sprzyjają. Mieszkańcy Krakowa również mogą cieszyć się swoimi trasami biegowymi. Przy odpowiedniej pogodzie na tamtejszych Błoniach przygotowywane są specjalne trasy pod tę dyscyplinę sportu. Wyznaczane pętle potrafią mieć po kilka kilometrów długości i pozwalają uprawiać narciarstwo biegowe niemal w samym centrum miasta. Nieco dalej od śródmieścia znajduje się Uroczysko Skotniki, które gwarantuje trasy biegowe bliżej natury i z dala od miejskiego zgiełku. Źródła: Kurier Kampinoski, Trojmiasto.pl, Kraków.pl Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Cortina d’Ampezzo w nowej odsłonie. Co zachwyca gości przed igrzyskami zimowymi?
Cortina d’Ampezzo przygotowuje się do Zimowych Igrzysk Olimpijskich 2026, ale już teraz turyści mogą odkrywać jej luksusowe atrakcje, nowoczesne inwestycje i oszałamiające widoki.
Spis treści: Dziedzictwo olimpijskie i nowe obiekty Kolejki, kulinaria i widoki Spa, koktajle i wieczorne spacery Aperitivo i nocne życie w Cortinie Czy to najbardziej spektakularnie położone miasteczko w Dolomitach? Konkurencja między ośmioma północnowłoskimi miejscowościami wybranymi na gospodarzy igrzysk jest zacięta. Tylko szeroka dolina Ampezzo otaczająca Cortinę oferuje jednak widoki „od ulicy po szczyt” – z poszarpanymi masywami wyrastającymi jak pionowe ściany ponad okoliczne lasy. Przy Corso Italia, głównej ulicy, stoją butiki Diora, Prady i Monclera. Nawet dalej, poza tym deptakiem, czuć blichtr. Cortina od dawna jest ulubioną przystanią włoskiej „starej” fortuny – a coraz częściej także tej nowej. To przyciąga inwestycje od lat, na długo przed ogłoszeniem igrzysk w 2026 roku. Dziedzictwo olimpijskie i nowe obiekty Igrzyska odbyły się tu już w 1956 roku. Modernizacja istniejącej infrastruktury objęła m.in. Olimpijski Stadion Lodowy – zachowano w nim oryginalne drewniane trybuny, dzięki czemu podczas zawodów curlingowych ma panować przytulna atmosfera. Stadion świetnie nadaje się też na pierwszą lekcję tego nietypowego sportu albo na mecz hokeja. Skocznia narciarska pozostaje z kolei pomnikiem olimpijskiej Cortiny z połowy XX wieku. Lutowe konkursy skoków odbędą się jednak w Predazzo, miasteczku położonym ok. dwie godziny jazdy na południowy zachód. Tuż nad stadionem, wijąc się po zboczu jak gigantyczny tor samochodowy, powstało nowe centrum Eugenio Monti Sliding Centre – nazwane na cześć włoskiego mistrza olimpijskiego. To właśnie tu rozegrane zostaną zawody bobslejowe oraz „kuzyni” bobslejów: skeleton i saneczkarstwo. Projekt budził kontrowersje ze względu na wpływ na środowisko i koszty, szacowane na 118 mln euro. W założeniach jego dziedzictwem ma być także udostępnienie obiektu dla publiczności – dla odważnych. Kolejki, kulinaria i widoki Kolejka linowa Freccia nel Cielo, tuż za stadionem, oferuje widoki z góry na ekstremalnie wyprofilowane bandy toru i jego zawrotny spadek. Ta 30-minutowa, trzyetapowa podróż wznosi się z 1 216 m do 3 244 m n.p.m., na Tofanę – najwyższy szczyt w okolicy Cortiny. Trasa prowadzi ponad gęstym lasem i nad grzbietami masywu Tofany. Wysiądź na stacji Col Druscié i wpadnij na lunch do Masi Wine Bar – dania podaje się tu z dodatkiem epickich górskich panoram. Warto zamówić kluski ziemniaczane gnocchi z ragù z ikry, wzbogacone lokalnym czerwonym winem Fojaneghe. Do wyboru są setki innych win regionalnych, także na kieliszki. W centrum miasteczka działa nowa filia mediolańskiego delikatesowego „emporium” Le Eccellenze di Esselunga. Sklep stawia na produkty z najwyższej półki – lokalne i włoskie – od koziego sera blu di capra i czerwonego wina Lagrein, po makarony własnej produkcji oraz rzemieślnicze panettone. Elegancka kawiarnia z widokiem na góry to świetne miejsce na lunch. Możesz też zabrać przysmaki na piknik na stoku. Kolejne szybkie „przejścia” na trasę: zupełnie nowa kolejka Apollonio-Socrepes wwozi na szczyt Cinque Torri („Pięć Wież”), nazwany od charakterystycznych formacji skalnych. Modernizowana jest także kolejka Faloria z 1939 roku oraz znajdujące się na górze rifugio – górskie schronisko. Spa, koktajle i wieczorne spacery Hotel de Len to miejsce, w którym najlepiej ukoić zmęczone narciarstwem mięśnie. Na szczycie stylowego, drewnem obitego hotelu działa szykowna strefa spa, przypominająca luksusowy domek na drzewie. Fińska sauna i sauna solna, łaźnia parowa, prysznice sensoryczne oraz częściowo zewnętrzne jacuzzi mają panoramiczne widoki na szczyty. Masaż firmowy pachnie lokalnymi alpejskimi ziołami. Prywatne wieczorne sesje „night-spa” obejmują także trzydaniową kolację. Na dole, w nastrojowej restauracji o przygaszonym świetle, szef kuchni Andrea Ribaldone serwuje dopracowane interpretacje lokalnych dań, m.in. makaron bigoli z ragù z perliczki. Są też wielodaniowe, tradycyjne śniadania – dostępne również dla gości spoza hotelu – które naprawdę dobrze przygotowują na dzień na stoku. Aperitivo i nocne życie w Cortinie Après-ski w Cortinie ma bardziej wyrafinowany charakter niż tupanie w narciarskich butach do pubu. Gdy przychodzi enrosadira – w lokalnym języku ladyńskim tak nazywa się „różowienie” gór o zachodzie słońca – czas ruszyć na Corso Italia na wieczorną passeggiatę, czyli spacer. W Adwencie ulica zapełnia się straganami jarmarku bożonarodzeniowego. Lokalnego rękodzieła, m.in. misternych srebrnych filigranów i drewnianych szkatułek z inkrustacjami, można jednak szukać przez cały rok w sklepie Artigianato Artistico Ampezzano, niedaleko wysokiej białej dzwonnicy. Tuż naprzeciwko zajrzyj do American Baru w Hotel de la Poste, gdzie bywał Ernest Hemingway. Specjalnością lokalu jest Puccini – drink podobny do mimozy, nazwany na cześć włoskiego kompozytora. Stawkę koktajli ma podnieść też ultraluksusowy Mandarin Oriental, który według zapowiedzi zostanie otwarty pod koniec 2026 roku. Hotel powstaje w okazałym, secesyjnym budynku dawnego Hotelu Cristallo na obrzeżach miasteczka. Mimo to ulubionym miejscem na zachód słońca pozostaje Corso Italia. Wybierz się więc na werandę Hotelu Ancora – ikonicznego obiektu, niedawno odświeżonego przez projektantkę Vicky Charles (znaną m.in. z Soho House) oraz nowego właściciela, potentata mody Renzo Rosso (Diesel). Rozległy taras z widokiem na Corso – nazywane czasem „czerwonym dywanem Włoch” – to idealne miejsce na aperitivo i obserwowanie ludzi. Spróbuj Count Lucano z Campari, Amaro Lucano, Fernet-Branca albo z ginem i bitterem pomarańczowym. A potem przenieś się do środka – do koktajlowego baru w stylu nowojorskiego szyku albo do maleńkiego Club Brave, gdzie telefony są zakazane, ale zamiłowanie do popisywania się już nie. Nowy, stylowy bar-bistro The Roof Cortina, mieszczący się nad eleganckim domem towarowym Cooperativa, serwuje 3-litrowe butle (jeroboamy) świetnego prosecco z pobliskiego regionu Veneto. W tle grają sety DJ-skie. W menu kolacyjnym pojawiają się dania z siostrzanej, gwiazdkowej restauracji Michelin Tivoli, w tym smaki Wenecji – oddalonej o ok. dwie godziny jazdy na południe – na przykład tatar z czerwonego tuńczyka oraz fritto misto, czyli mieszanka smażonych owoców morza. Źródło: National Geographic
Podglądam cętkowanego dzika w sercu Warszawy. To spotkanie zmienia moje spojrzenie na dziką naturę
Dawniej dziki w Polsce budziły głównie respekt jako symbol waleczności i nieokiełznanej siły lasu. Dziś coraz częściej kojarzą nam się z zagrożeniem i uciążliwym sąsiedztwem. Ostatecznie stały się synonimem chaosu, którego nie potrafimy już zaakceptować.
Spis treści: Spotkanie z dalmatyńczykiem Tajemnice cętkowania Między mitem a rzeczywistością Zmęczony wracam ze sprzętem fotograficznym przez Siekierki w Warszawie. Okolica przypomina starą wieś, mróz chrupie pod stopami, a nad głową odzywają się sikorki. Nagle przy drodze zauważam biało-czarną sylwetkę dzika o cętkowanej sierści. Idzie pewnym krokiem prosto na mnie. Tuż za nim dostrzegam dwoje fotografów, których poznałem zaledwie godzinę wcześniej. Mimo szoku odruchowo kucam i błyskawicznie ustawiam aparat. Realizuję serię zdjęć tego niezwykłego „dalmatyńczyka”. To moje pierwsze takie spotkanie od lat i niesamowite zwieńczenie dnia. Spotkanie z dalmatyńczykiem Wyruszam o ósmej rano, ubrany „na cebulkę” i obwieszony sprzętem fotograficznym. Cel: Siekierki. Spacerując wzdłuż ogrodów działkowych po chrupiącym śniegu, obserwuję sikorki i raniuszki (Aegithalos caudatus), ale to spotkanie z dwiema samicami gila (Pyrrhula pyrrhula) zapiera mi dech. Żerują na owocach ligustru pospolitego (Ligustrum vulgare), pozwalając mi podejść na zaledwie kilka metrów. Cieszę się tą chwilą, bo w tej zimowej scenerii gile są dla mnie rzadkim i wyjątkowo wdzięcznym obiektem do uwiecznienia. Mija południe, a licznik kroków przekracza siedem tysięcy. Zmęczony i spocony ruszam w stronę przystanku, gdy nagle przy zamarzniętym zbiorniku porośniętym trzciną dostrzegam stado dzików. Kucam i celuję obiektywem w młodego osobnika, który z wyraźną ciekawością przygląda mi się, podczas gdy reszta watahy spokojnie przetrząsa podwórko pobliskiego domu. Wtedy słyszę ciche: „Cześć, my też na dziki”. To dwoje fotografów przyrody. Wyjaśniają mi, że to konkretne stado jest niemal całkowicie oswojone z ludźmi i czuje się tu wyjątkowo pewnie. Żegnam się z nimi i pełen wrażeń zmierzam do domu, nie spodziewając się, że natura przygotowała dla mnie wielki finał. Kwadrans później, tuż przy drodze, dostrzegam biało-czarną sylwetkę, która kompletnie nie pasuje do otoczenia. To cętkowany dzik „dalmatyńczyk”, rzadka anomalia genetyczna, która pewnym krokiem idzie prosto na mnie. Na jego widok serce zaczyna mi bić jak szalone. W tle ponownie wyłaniają się znajomi fotografowie, co w tych dziwnych okolicznościach wygląda jak wyreżyserowana scena filmowa. Mimo szoku i drżących dłoni, błyskawicznie dobieram parametry aparatu i realizuję serię zdjęć życia, wiedząc, że taka okazja może się już nigdy nie powtórzyć. Tajemnice cętkowania Stojąc oko w oko z tym niezwykłym zwierzęciem zastanawiam się, jak to możliwe, że natura tak bardzo odeszła od klasycznego wzorca „czarnego zwierza”. Odpowiedź na to pytanie kryje się w genetyce. Zgodnie z badaniami opublikowanymi w naukowym czasopiśmie „Acta Theriologica” z lat 70., łaciate umaszczenie dzików jest cechą recesywną (cechą dziedziczną). Oznacza to, że oboje rodzice musieli być nosicielami tego rzadkiego genu, a mimo normalnego umaszczenia mogli wydać na świat tak oryginalnie ubarwionego potomka. Mój siekierkowski „dalmatyńczyk” to efekt dawnej hybrydyzacji dzika ze świnią domową – pamiątka po genach udomowionych przodków, która potrafi drzemać w populacji przez wiele pokoleń. Pół wieku temu, w czasach PRL, podczas badań w Kampinoskim Parku Narodowym wykazano, że łaciate dziki żyją stosunkowo krótko. Ich długość życia zazwyczaj nie przekracza roku. Dla porównania, śmiertelność tradycyjnie ubarwionych dzików w pierwszym roku życia wynosiła ok. 21%, co jest dowodem na to, że mają znacznie większą szansę na przetrwanie i dożycie dorosłości. Między mitem a rzeczywistością „Dzik jest dziki, dzik jest zły, dzik ma bardzo ostre kły. Kto spotyka w lesie dzika, ten na drzewo zaraz zmyka” – te słowa Jana Brzechwy sprzed dekad wciąż pobrzmiewają mi w uszach, gdy patrzę na mojego bohatera. To niesamowite, jak ten literacki obraz ukształtował całe pokolenia, budując w nas wizję groźnej bestii. Dziś jednak rzeczywistość na moich oczach weryfikuje ten mit. Choć zakodowane w dzieciństwie odruchy podpowiadają mi ucieczkę na najbliższe drzewo, zostaję w miejscu. Patrzę na tego łaciatego samotnika i widzę coś zupełnie innego niż „złą” postać z wierszyka. Współczesne stada dzików, zwłaszcza te miejskie, dzielą się na grupy niemal oswojone z naszą obecnością oraz takie, które wciąż zachowują pierwotny dystans. Zastanawiam się, czy jako odmieniec czuje odrzucenie przez pobratymców, ale intuicja podpowiada mi, że w świecie zwierząt akceptacja opiera się też na zapachu i więziach, a nie na kolorze sierści. Podczas tej mroźnej zimy mój „dalmatyńczyk” skupiał się wyłącznie na swoich codziennych sprawach – czochraniu o pnie drzew i wytrwałym ryciu w śniegu. Patrząc na niego, zrozumiałem, że mam przed sobą prawdziwy talizman natury. Spotkałem zwierzę nietypowe i ufne, a jednocześnie wciąż na swój sposób dzikie i niezależne. To spotkanie ostatecznie zburzyło we mnie wierszowany mit Brzechwy, zastępując go głębokim szacunkiem do tej niezwykłej, łaciatej adaptacji, która na naszych oczach wpisuje się w krajobraz nowoczesnego miasta. Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Te malutkie ssaki zmniejszają mózg, by przetrwać zimno. A co, gdybyśmy my też umieli?
Małe ssaki wykorzystują wyjątkowy mechanizm sezonowej redukcji objętości mózgu. Poznaj ewolucyjny fenomen Dehnela, nowoodkryte, genetyczne podstawy tego zjawiska i jego potencjalne znaczenie dla ludzi. To wyjątkowa umiejętność.
Ryjówki i inne małe ssaki potrafią w wyjątkowo mroźne zimy zmniejszyć objętość swojego mózgu – nawet o 30%! Naukowcy właśnie odkryli konkretne geny odpowiedzialne za to niezwykłe zjawisko. Może to zrewolucjonizować badania nad neurodegradacją, także u ludzi. Czym jest fenomen Dehnela i jak działa u małych ssaków? Fenomen Dehnela to rzadkie zjawisko biologiczne, polegające na sezonowym zmniejszaniu i następnie powiększaniu objętości mózgu oraz innych narządów u wybranych gatunków małych ssaków. Najlepiej poznanym przykładem są ryjówki aksamitne (Sorex araneus), które zimą potrafią zredukować masę mózgu nawet o 20–30% w stosunku do lata. Proces ten obejmuje również kurczenie się czaszki oraz innych organów, takich jak serce czy wątroba, co zostało udokumentowane w badaniach MRI i morfometrycznych. Ten mechanizm adaptacyjny umożliwia ssakom znaczącą redukcję zapotrzebowania na energię w okresie, gdy dostępność pokarmu i zasobów jest ograniczona przez trudne warunki zimowe. Redukcja ta jest całkowicie odwracalna — wraz z nadejściem wiosny i poprawą warunków środowiskowych mózg oraz inne narządy wracają do swoich pierwotnych rozmiarów. To dowód wyjątkowej fizjologicznej plastyczności. Które geny „sterują” wielkością mózgu? Analizy przeprowadzone przez naukowców z Uniwersytetu Autonomicznego w Barcelonie pozwoliły „rozgryźć” molekularne mechanizmy stojące za tajemniczym fenomenem Dehnela. Analizy genomów ryjówek i innych ssaków wykazały, że za regulację sezonowej plastyczności odpowiadają geny związane z homeostazą energetyczną, gospodarką wodną oraz metabolizmem wapnia. Wybrane geny są odpowiedzialne za kontrolowanie procesów metabolicznych w tkankach mózgowych, a także regulację integralności bariery krew-mózg. Zmiany w ekspresji tych genów umożliwiają nie tylko dostosowanie rozmiaru mózgu, ale także minimalizowanie skutków potencjalnych uszkodzeń w warunkach stresu środowiskowego. Jak zwierzęta odzyskują pełną sprawność? Wyjątkowość fenomenu Dehnela polega na tym, że sezonowa redukcja objętości mózgu i narządów następuje bez procesu masowej apoptozy (śmierci komórek). Dzięki temu z początkiem wiosny organizm małych ssaków jest w stanie w pełni odbudować strukturę i funkcję mózgu. Udokumentowano, że ryjówki potrafią w ciągu kilku tygodni powrócić do poprzedniego poziomu masy mózgowej, zachowując przy tym pełną sprawność poznawczą i sensoryczną Czy odkrycia naukowców mogą pomóc w leczeniu ludzkich chorób? Chociaż fenomen Dehnela dotyczy głównie zwierząt, jego analiza może przynieść istotne korzyści dla medycyny. Mechanizmy umożliwiające odwracalne zmniejszenie objętości mózgu bez trwałych uszkodzeń komórek mogą posłużyć jako inspiracja do opracowania nowych metod leczenia chorób neurodegeneracyjnych. Geny związane z homeostazą energetyczną i funkcjonowaniem bariery krew-mózg mogą wskazywać potencjalne biomarkery oraz cele terapeutyczne dla przyszłych terapii, choć wymaga to dalszych badań. Które gatunki zmieniają objętość mózgu? Zjawisko to nie dotyczy wyłącznie ryjówek. Badania wykazały, że podobne zdolności wykazują także krety europejskie oraz przedstawiciele rodziny łasicowatych, np. gronostaje. U kretów zaobserwowano sezonowe zmniejszanie masy mózgu i czaszki o około 10-12%. W ostatnich latach opisano także zjawisko sezonowej plastyczności mózgu u pręgowców (Rhabdomys pumilio), które zmniejszają objętość mózgu podczas letnich upałów. To sugeruje, że mechanizm ten może być odpowiedzią nie tylko na zimno, ale również na inne czynniki środowiskowe Wszystkie te zwierzęta charakteryzuje wysoki metabolizm, a adaptacja w postaci sezonowej redukcji narządów zwiększa ich szanse przetrwania w trudnych warunkach klimatycznych. To jedno z najbardziej zdumiewających przystosowań ssaków do niedoboru zasobów. Źródła: Molecular Biology and Evolution, UAB, Nature Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zimy stulecia dawały Polakom w kość. Siarczyste mrozy, których nie da się zapomnieć
Zimy stulecia trwale wpisały się w polską pamięć narodową. Siarczyste mrozy i potężne śnieżyce wielokrotnie prowadziły do całkowitego paraliżu infrastruktury, a nawet do ogłoszenia stanu klęski żywiołowej. Przypominamy najmroźniejsze lata w historii naszego kraju.
Spis treści: Zimę 1978/1979 pamięta każdy, kto żył w tamtych czasach Przełom 1928 i 1929 roku w pełni zasłużył na miano zimy stulecia Najmroźniejsza zima wojny, czyli przełom 1939 i 1940 roku Zima 1962/1963 sparaliżowała Polskę Zimy stulecia nawiedzały Polskę nie tylko w XX wieku Określenie „zima stulecia” nie zawsze odnosi się do najostrzejszej zimy w danym stuleciu. Potocznie tym mianem określa się wszystkie przypadki wyjątkowo srogich miesięcy zimowych. A że w poprzednim stuleciu pogoda była bardziej kapryśna, „zim stulecia” było u nas całkiem sporo. Zdarzało się, że panujące wówczas warunki całkowicie paraliżowały kraj i wpływały na codzienne życie. Nie jest więc specjalnie zaskakujące, że w naszej świadomości termin ten wykracza poza suche statystyki meteorologiczne. Zimę 1978/1979 pamięta każdy, kto żył w tamtych czasach Gdy mowa o zimie stulecia w Polsce, najczęściej na myśli ma się przełom roku 1978 i 1979. W nocy z 29 na 30 grudnia nad Polskę napłynęły mroźne masy powietrza z północy, powodując nagły spadek temperatury z wartości dodatnich do kilkunastu stopni poniżej zera. Towarzyszyły temu intensywne opady śniegu. Paraliż kraju rozpoczął się już 31 grudnia. Miejscami temperatury osiągały wartość minus 20, minus 30 stopni Celsjusza lub nawet niższą. W Białymstoku przez 19 dni termometry wskazywały od minus 15 do minus 35 stopni. W ciągu kilku dni w całym kraju powstały ogromne zaspy. Rekordowa pokrywa białego puchu przekroczyła 0,7 m. Pod tym względem najgorsza sytuacja panowała w Suwałkach, gdzie 16 lutego zanotowano rekord opadów. Pokrywa śnieżna sięgnęła 84 cm. Niewiele lepiej było w Łodzi (78 cm, według pomiaru z 2 lutego), Warszawie (70 cm, według pomiaru z 31 stycznia), Chojnicach (60 cm, według pomiaru z 19 lutego) i Szczecinie (53 cm, według pomiaru z 19 lutego). Na skutki tak surowej pogody nie trzeba było długo czekać. Już 31 stycznia kraj zaczął ogarniać paraliż. W wielu miejscach pękały szyny, więc komunikacja kolejowa praktycznie stanęła, podobnie jak miejska. W rezultacie do niektórych elektrociepłowni nie mógł dotrzeć węgiel. W wielu mieszkaniach wyłączono prąd i ogrzewanie. Temperatura w pomieszczeniach spadała do nawet 7 stopni Celsjusza. W wielu regionach władze ogłosiły stan klęski żywiołowej. Wojsko z ciężkim sprzętem, z pomocą cywili, ruszyło do odśnieżania dróg i torów. Zima stulecia miała też tragiczne skutki. 15 lutego 1979 roku warunki pogodowe prawdopodobnie przyczyniły się do wybuchu gazu w Rotundzie PKO w Warszawie. Zginęło wówczas 49 osób. Przełom 1928 i 1929 roku w pełni zasłużył na miano zimy stulecia Określenie „zima stulecia” zazwyczaj odnosi się do przełomu 1978 i 1979 roku, ale to nie wtedy zanotowano rekordy temperatur. Jako najzimniejsza w Polsce w annałach meteorologii zapisała się zima przełomu 1928 i 1929 roku. Najgorzej było w lutym, powszechnie uznanym za najzimniejszy miesiąc w historii pomiarów w Polsce. Średnie wartości w tym miesiącu oscylowały w przedziale od minus 13 do minus 16 stopni Celsjusza. Dziś nawet nie możemy wyobrazić sobie mrozów, jakie wówczas panowały. Oficjalny rekord zanotowano 10 lutego w Żywcu: minus 40,6 stopnia Celsjusza. W wielu innych miastach sytuacja była niemal tak samo zła. W Olkuszu najniższa zanotowana temperatura wyniosła minus 40,4 stopnia Celsjusza, w Siankach na Podkarpaciu: minus 40,1 stopnia Celsjusza. Pojawiły się też liczne nieoficjalne rekordy temperatur: minus 48 st. Celsjusza w Kąclowej koło Grybowa, minus 45 st. Celsjusza w Rabce, minus 44 st. Celsjusza w Kolbuszowej, minus 42 st. Celsjusza w Czarnym Dunajcu, Dubicach i Czechowicach-Dziedzicach. Rekordowa zima była nie tylko ekstremalnie mroźna, ale i śnieżna. Na obszarach podgórskich zaczęło padać już w połowie października. Pozostałą część Polski zasypało na przełomie listopada i grudnia. Stała pokrywa śnieżna utrzymywała się aż do połowy kwietnia. Od stycznia do marca jej grubość oscylowała w przedziale od 20 do 60 cm. Rekord padł 9 kwietnia w rejonie Morskiego Oka – 267 cm. Najmroźniejsza zima wojny, czyli przełom 1939 i 1940 roku W 1939 roku Polska musiała zmierzyć się nie tylko z nieprzyjacielem, ale i ze srogą zimą. Nadeszła w połowie grudnia, ale naprawdę silne mrozy przyniósł dopiero styczeń 1940 roku. Najniższą temperaturę, minus 41 st. Celsjusza, zanotowano w Siedlcach (11 stycznia). Należy jednak wspomnieć, że wiarygodność tego pomiaru bywa kwestionowana. W Warszawie średnia temperatura wyniosła w lutym minus 11,9 st. Celsjusza, więc była znacząco niższa w analogicznym miesiącu w 1979 roku (minus 6,1 st. Celsjusza). Miasto nawiedziły śnieżyce. Zaspy blokowały ruch komunikacji miejskiej. Brakowało węgla, co dodatkowo utrudniało i tak już dramatyczną rzeczywistość. Warunki były wówczas ekstremalne, a mimo to przełom 1939 i 1940 roku nie jest tak powszechnie pamiętany jako zima stulecia. Wynika to z faktu, że podczas wojny priorytetem było przetrwanie. Skala katastrofy pogodowej mogła być mniej nagłaśniana, a przez to słabiej zapisała się w świadomości publicznej. Zima 1962/1963 sparaliżowała Polskę Ekstremalny okres dotknął Polskę także w 1963 roku. Najsurowszymi miesiącami były styczeń i luty. W Jabłonce najniższa zanotowana temperatura wyniosła minus 38 st. Celsjusza. W Rzeszowie temperatura spadła do 35,8 st. Celsjusza poniżej zera, a w Nowym Targu – do minus 35 st. Celsjusza. Opady śniegu były wyjątkowo obfite. W styczniu i lutym przez kraj przeszła fala śnieżyc, doprowadzając w wielu miejscach do całkowitego paraliżu transportu drogowego i kolejowego (zwłaszcza na południu kraju). By ograniczyć zużycie energii i ciepła, w Polsce zamknięto większość placówek kulturalnych – kin, teatrów i muzeów. Na tym nie poprzestano. Zamknięto także wiele szkół. Z powodu braku prądu i paliw, w zakładach przemysłowych ograniczono lub całkowicie wstrzymano produkcję. Zresztą przyczynił się do tego także niedobór pracowników. Ludzie po prostu nie mogli dotrzeć do pracy. Półki w sklepach świeciły pustkami. Było źle, nawet jak na trudne realia Polski Ludowej. Polacy tłumnie oblegali składy opału. Zimy stulecia nawiedzały Polskę nie tylko w XX wieku XX stulecie obfitowało w surowe zimy. Należy jednak wspomnieć, że wcześniej klimat wcale nie był łagodniejszy, choć dane z wcześniejszych lat są raczej fragmentaryczne. 11 grudnia 1788 roku w Warszawie zanotowano minus 31,2 st. Celsjusza. Jeszcze zimniej było 8 lutego 1799 roku, kiedy termometry w stolicy wskazały minus 33,1 st. Celsjusza. Także w XIX wieku temperatura niejednokrotnie spadała do ekstremalnych wartości. Wśród rekordów z tamtego okresu warto wskazać na 30 grudnia 1875 roku, kiedy w Dobrzechowie na Podkarpaciu zanotowano minus 40 st. Celsjusza. 2 stycznia 1888 roku przyniósł w Maniowach mróz sięgający minus 39,2 st. Celsjusza. W Szczawnicy zanotowano wówczas minus 38,5 st. Celsjusza. Wielu rekordów temperatur zapewne nie zanotowano lub dane bezpowrotnie przepadły. O tym, jak ekstremalny był XIX wiek, niech świadczy fakt, że 15 stycznia 1885 roku, w Wierchojańsku w Rosji, mróz osiągnął wartość minus 68 stopni Celsjusza. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Lotnisko Chopina pod śniegiem. Loty były przekierowywane i opóźnione. Jak obecnie wygląda sytuacja?
Niedziela nie należała do najłatwiejszych dni na warszawskim Okęciu. Śnieżyce doprowadziły do przekierowania samolotów z Madrytu, Kopenhagi, Bukaresztu i Stambułu na inne lotniska w Polsce. Jeden z pasów startowych był czasowo zamknięty. Chociaż póki co sytuacja się uspokoiła, to nadal występują opóźnienia.
Wieczorem 11 stycznia 2026 roku intensywne opady śniegu sparaliżowały działalność Lotniska Chopina w Warszawie. Musiały zostać wdrożone specjalne procedury bezpieczeństwa. Dlaczego samoloty nie lądowały na Okęciu? Rzecznik Lotniska Chopina Piotr Rudzki poinformował w niedzielę wieczorem, że ze względu na konieczność regularnego odśnieżania pasa startowego samoloty oczekujące na lądowanie musiały krążyć nad miastem. Przez pewien czas jeden z dwóch pasów startowych był całkowicie wyłączony z użytku, co wywołało poważne zakłócenia w ruchu lotniczym. Problemy nie wiązały się z żadną awarią – zima w tym roku nie rozpieszcza (a przynajmniej nie z punktu widzenia pracowników lotniska), a sytuację wymusiły zamiecie. Które loty zostały przekierowane i gdzie ostatecznie wylądowały samoloty? Kilka samolotów faktycznie nie wylądowało w Warszawie. Rejsy PLL LOT z Bukaresztu i Stambułu oraz maszyna z Kopenhagi zostały skierowane na lotnisko w Poznaniu. Wieczorny samolot z Madrytu musiał lądować we Wrocławiu. Maszyny po uzupełnieniu paliwa miały powrócić z pasażerami na Lotnisko Chopina, gdy tylko warunki pogodowe na to pozwolą – poinformował rzecznik PLL LOT, Krzysztof Moczulski. Jakie są konsekwencje dla pasażerów? Tradycyjnie największe skutki utrudnień odczuli pasażerowie. Poza przekierowaniami doszło do odwołania niektórych rejsów. Wśród nich znalazł się np. wieczorny lot z Warszawy do polskiej stolicy wina, Zielonej Góry – ten został całkowicie anulowany. Starty samolotów są opóźnione z powodu konieczności przeprowadzania procedury odladzania samolotów (ang. de-icing). Piotr Rudzki wyjaśnia, że odladzanie jest rutynową operacją wykonywaną podczas intensywnych opadów śniegu i niskich temperatur. Proces ten trwa jednak kilkanaście minut i nie jest uwzględniany w rozkładzie lotów, co automatycznie przekłada się na opóźnienia. Czy sytuacja jest już opanowana? Według informacji przekazanych przez rzecznika Lotniska Chopina, przed godziną 23:00 sytuacja została opanowana, a port lotniczy zaczął funkcjonować bez przeszkód. Rano 12 stycznia lotnisko działało już normalnie, ale niektóre loty wciąż są opóźnione. Warto wziąć to pod uwagę przy planowaniu podróży i mieć nieco wyrozumiałości dla pracowników lotniska, którzy na mrozie dbają o bezpieczeństwo pasażerów. Źródła: tvn24.pl, Lotnisko Chopina w Warszawie Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Śnieg działa nie tylko jak magazyn wody – także jako „kołderka” dla roślin. Bardzo go potrzebujemy
Przez ostatnie tygodnie z wielu stron da się usłyszeć narzekania: a to na odśnieżanie samochodów, a to na pokryte puchem drogi czy na zaspy, przez które trzeba przedzierać się w drodze na przystanek. Nie wszyscy jednak wiedzą, że to bezśnieżne zimy są poważnym zagrożeniem dla roślin, a obecność śniegu powinna nas cieszyć.
Prof. Zuzanna Sawinska z Wydziału Rolnictwa, Ogrodnictwa i Biotechnologii Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu przypomina, że obecność śniegu to nie tylko element zimowego krajobrazu, ale przede wszystkim niezbędny czynnik wpływający na funkcjonowanie środowiska i rolnictwa. Pokrywa śnieżna pełni wiele ważnych funkcji. Dlaczego brak śniegu zimą jest tak niebezpieczny dla roślin? To jak spanie bez pościeli Badaczka ostrzega, że brak śniegu zimą znacząco zwiększa ryzyko wymarznięcia roślin. Pokrywa śnieżna jest jednym z najskuteczniejszych naturalnych izolatorów, które chronią przed niską temperaturą. Nawet 5-centymetrowa warstwa śniegu jest w stanie uchronić rośliny przed temperaturą sięgającą minus 15 stopni Celsjusza. A w 2026 roku boleśnie przekonujemy się, że taka też się zdarza. Gruba warstwa śniegu ogranicza wahania temperatury przy powierzchni ziemi, chroniąc rośliny przed szokiem termicznym i uszkodzeniami powodowanymi przez mróz. Rośliny uprawne, takie jak zboża ozime czy rzepak, są szczególnie wrażliwe na silne mrozy, jeśli nie chroni ich śnieg. W latach, w których zimą jest bardzo chłodno, ale brakuje śniegu, w uprawach występują bolesne dla rolników straty. Co zmieniło się w polskich zimach od lat 80.? Sawinska przedstawiła dane, z których wynika, że w latach 80. XX wieku średnia grubość pokrywy śnieżnej w Polsce wynosiła 15–25 cm, a śnieg utrzymywał się od połowy listopada do końca stycznia lub nawet początku lutego. W latach 90. nastąpił wyraźny spadek – pokrywa śnieżna miała już tylko 7–10 cm grubości, a jej obecność ograniczała się głównie do stycznia. Od końca lat 90. obserwuje się coraz więcej zim bez śniegu, w czasu których średnia dobowa temperatura często nie spada nawet poniżej zera. Oznacza to nie tylko brak ochrony przed mrozem, ale także zaburzenie naturalnego cyklu wegetacyjnego roślin. Jak to wygląda teraz? Prof. Sawinska wskazuje, ze obecnie trudno obliczyć średnią grubość pokrywy śnieżnej w naszym kraju. W trakcie zim mamy tak naprawdę pojedyncze tygodnie z opadami śniegu, a dodatkowo są one zróżnicowane w poszczególnych regionach Polski. Śnieg dostarcza także wodę do gleby Śnieg to nie tylko kołderka, ale także ważny zasób wodny. Woda pochodząca z topniejącego śniegu zasila glebę, ale tylko pod warunkiem, że topnienie zachodzi stopniowo. Gdy śnieg topnieje szybko lub spada na zamarzniętą glebę, większość wody spływa po powierzchni do rzek – powodując np. powodzie – zamiast wsiąkać w ziemię. Czy rośliny poradzą sobie bez śniegu? – Rośliny się dostosowują – mówi PAP prof. Sawinska. – Poradzą sobie bez śniegu, choć zagrożeniem są dla nich bardzo duże mrozy w czasie bezśnieżnej zimy. Gdy mamy temperatury sięgające w grudniu 10 stopni powyżej zera, to i tak nie możemy mówić o wegetacji roślin, a jednocześnie nie hartują się one do niskich temperatur. Jeżeli po tak ciepłych dniach temperatura spadnie do minus 10 czy minus 15 stopni, tak jak np. w 2012 i 2017 r., wymarznie bardzo dużo ozimin. Śnieg to naturalna, równomierna warstwa izolacyjna, której nie da się w pełni zastąpić innymi środkami. Chociaż można wykorzystywać agrowłókninę czy poplony, to jednak widok przykrywającego naturę białego puchu powinien nas szczególnie cieszyć. Pomyślmy o tym, gdy następnym razem będziemy przedzierać się przez zaspy i psioczyć pod nosem. Źródło: naukawpolsce.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Pył diamentowy to magiczny „taniec” lodu. W Polsce pojawia się podczas siarczystych mrozów
Mroźne poranki bywają tłem dla niezwykłego widowiska zwanego pyłem diamentowym. Drobne igiełki lodu zawieszone w powietrzu lśnią w słońcu niczym diamenty. Jak powstaje to zjawisko i kiedy można je zobaczyć?
W tym artykule: Co to jest pył diamentowy? Jak powstaje pył diamentowy? Pył diamentowy w powietrzu Efekty świetlne towarzyszące pyłowi diamentowemu Gdzie najczęściej w Polsce można zobaczyć pył diamentowy? Powoli opadające kryształki lodu tworzą niesamowity efekt wizualny, a gdy mroźnej, słonecznej pogodzie towarzyszy lekki wiatr, da się zaobserwować widowiskowy „taniec” lodu w powietrzu. To właśnie pył diamentowy. Opady atmosferyczne to nie tylko pospolity deszcz i śnieg. Czasami pogoda serwuje nam znacznie bardziej spektakularne zjawiska. Niektóre z nich, jak choćby grad, charakteryzują się niszczycielską siłą. Inne, jak burza śnieżna, potrafią wywołać u obserwatorów autentyczne przerażenie. Trzeba jednak podkreślić, że nie każdy opad atmosferyczny jest tak bardzo groźny. Pył diamentowy nie jest niebezpieczny (z wyjątkiem wpływu na warunki drogowe), ale i tak obserwacja tego zjawiska dostarcza wielu niezapomnianych wrażeń. Co to jest pył diamentowy? Wielu osobom polska zima kojarzy się z naprzemiennymi mrozami i roztopami, wszechobecnym błotem pośniegowym i nieprzyjemną wilgocią. Jest w tym sporo racji, nie należy zatem dziwić się, że tylko nieliczni witają ją z nieskrywaną radością. Trzeba jednak wiedzieć, że to właśnie w miesiącach zimowych występują najbardziej spektakularne zjawiska meteorologiczne i towarzyszące im zjawiska optyczne, które definiują niezwykły charakter tej pory roku. Jednym z nich jest pył diamentowy. Pogoda na życzenie: Czy słońcem i deszczem można manipulować? Pogodą można sterować na różne sposoby: jodkiem srebra rozprasza się mgłę wokół lotnisk, powstrzymuje grad i burze śnieżne, a przede wszystkim wywołuje deszcz. Mówiąc o diamentowym pyle (nazywanym też słupkami lodowymi), na myśli trzeba mieć opad atmosferyczny, który występuje wyłącznie w specyficznych sytuacjach. Składa się z kryształków lodu, powstałych w wyniku zamarzania zawartej w powietrzu pary wodnej. Kryształki, o których mowa, mogą mieć kształt sześciokątnych płytek, kwadratów, trójkątów lub igiełek, których wielkość nie przekracza 1 mm. Sprawiają wrażenie zawieszonych w powietrzu słupków, jednak to tylko złudzenie optyczne. W rzeczywistości, kryształki opadają na grunt, ale powoli. Jak powstaje pył diamentowy? Żeby mógł powstać pył diamentowy, muszą wystąpić określone warunki. Czynniki, o których mowa, to: bardzo wysoko zawieszone chmury cirrus lub cirrostratus, temperatura niższa niż minus 10 stopni Celsjusza. Słupki lodowe mogą powstawać w chmurach zawieszonych na tyle wysoko, że pozostają niedostrzegalne. Zdarza się, że to specyficzne zjawisko powstaje też bliżej gruntu. Dzieje się tak na skutek resublimacji pary wodnej, która gromadzi się w atmosferze. Gdy zimne powietrze, które jest cięższe od ciepłego, zaczyna gromadzić się w pobliżu gruntu, ciepła masa „wyślizguje się” powyżej tego poziomu. Wówczas para wodna zmienia stan skupienia z lotnego na ciekły, a skropliny zamarzają i zmieniają się w drobne kryształki lodu. Ze względu na ich niską wagę, opad jest wyjątkowo powolny, co tworzy wrażenie zawieszenia lodu w powietrzu. Pył diamentowy w powietrzu Taki opad występuje wyłącznie w warunkach bezchmurnego nieba. Charakterystyczne słupki lodowe, sprawiające wrażenie zawieszonych w powietrzu, są dość łatwe do zaobserwowania. W promieniach słonecznych lub w księżycowym świetle skrzą się i błyszczą (stąd właśnie wzięła się nazwa „pył diamentowy”). Taki sam efekt mogą stworzyć sztuczne źródła światła. Wygląda to, jakby w powietrzu unosił się brokat. Porozmawiajmy o pogodzie! 6 zaskakujących ciekawostek Polacy mówią „leje jak z cebra”, ale u Anglików z nieba padają psy i koty. Jak dotąd nie udokumentowano nigdzie psiego ani kociego opadu, za to z deszczem spadały już na ziemię ryby, ż... W rzadkich przypadkach, opad pyłu diamentowego jest na tyle gęsty, że tworzy wrażenie zamglenia powietrza. Widoczność nie spada jednak do tak niskiej odległości, jak ma to miejsce w trakcie trwania mgły lodowej. Efekty świetlne towarzyszące pyłowi diamentowemu Pył diamentowy jest widoczny w powietrzu na skutek załamania promieni świetlnych. Zależnie od zagęszczenia, kształtu kryształków lodu i wysokości, na której występują, pył diamentowy może prowokować kilka spektakularnych zjawisk optycznych. Jednym z najczęstszych jest halo. To określenie dotyczy łuków i okręgów, które pojawiają się na niebie wokół Słońca lub Księżyca. Wygląda to jak tęczowa aureola otaczająca widoczne na niebie ciała niebieskie. Takie zjawisko może wystąpić, gdy na niebie pojawią się pierzasto-warstwowe chmury cirrostratus, wypełnione sześciokątnymi kryształkami lodu. W pewnych warunkach, wokół słońca można też zaobserwować tzw. podsłońca. Pod tym pojęciem kryje się specyficzna odmiana zjawiska halo, w postaci jasnej plamy widocznej pod Słońcem, pod horyzontem. Podłońce powstaje w następstwie odbicia promieni słonecznych od znacznej ilości płaskich kryształków lodu o orientacji poziomej. Mogą mu towarzyszyć podsłońca poboczne, widoczne na tej samej wysokości. Te specyficzne zjawiska najłatwiej obserwuje się z poziomu powyżej chmur. Innym interesującym zjawiskiem jest słup słoneczny. Pojawia się w mroźne poranki lub wieczory, gdy Słońce znajduje się pod horyzontem lub tuż ponad nim. W sprzyjających warunkach, promienie słoneczne zaczynają załamywać się i odbijać od kryształków lodu, które tworzą chmury wysokiego piętra. W niektórych przypadkach, słup osiąga widowiskową wysokość. Może się wówczas wydawać, że sięga zenitu. Znacznie rzadziej tworzą się małe słupy, które unoszą się tuż nad horyzontem. Najrzadszym zjawiskiem są wielokolorowe słupy słoneczne. Taki optyczny spektakl powstaje wyłącznie podczas najbardziej mroźnych poranków i wieczorów, gdy chmury nie występują lub gdy na niebie pojawiają się wyłącznie chmury wysokiego piętra. Czy zastanawialiście się kiedyś, jakie dźwięki wydaje lód? Perito Moreno wszystko mi wyszeptał Głuche westchnienia, pełne mocy pomruki, a może złowieszczy hałas? Takie dźwięki można usłyszeć na lodowcu tylko wtedy, gdy człowiek wyciszy głowę, zamilkną rozmowy i przestanie wiać... W obszarach zurbanizowanych, pył diamentowy może przyczynić się do wystąpienia zjawiska słupów świetlnych. Pojawia się ono w mroźne noce, na terenach oświetlonych. Przypomina pionowe słupy świetlne, a powstaje w ten sam sposób, co słup słoneczny – poprzez załamanie i odbicie światła przez lodowe kryształki. W tym przypadku, charakterystyczna smuga przyjmuje ten sam kolor, jaki ma źródło światła, które ją wywołało. Wraz z słupami świetlnymi, częściowo powstaje też tzw. sztuczne halo. Górna część tych słupów przypomina bowiem łuk styczny. Gdzie najczęściej w Polsce można zobaczyć pył diamentowy? Pył diamentowy występuje we wszystkich miejscach na świecie, w których panują warunki sprzyjające powstawaniu tego zjawiska. Najdogodniejsze występują na obszarach arktycznych i na Antarktydzie, gdzie może stanowić główny opad atmosferyczny, trwający nawet kilkadziesiąt dni (zwłaszcza w centralnej części Antarktydy). Wynika to ze specyfiki warunków, które panują na tym obszarze. Nie chodzi tu wyłącznie o niską temperaturę, ale także o minimalną wilgotność powietrza, która nie sprzyja powstawaniu niskich chmur. W Polsce, pył diamentowy jest zjawiskiem dość rzadkim. Może wystąpić każdej zimy i na dowolnym obszarze, ale nie zawsze jest tak skupiony, by możliwe było jego łatwe zaobserwowanie. Teoretycznie, najdogodniejsze warunki panują na Podlasiu. Warto jednak zaznaczyć, że pył diamentowy pojawia się także w województwie warmińsko-mazurskim, śląskim i w każdym innym. Najłatwiej zaobserwować to zjawisko, gdy nad kraj napływają masy arktycznego powietrza. Warto więc regularnie śledzić prognozę pogody. Może się bowiem okazać, że mroźny, słoneczny ranek przywita nas spektakularnym zjawiskiem. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
To jeden z najmądrzejszych ptaków – możesz go zimą spotkać w Polsce
Kruk to największy i najcięższy ptak wróblowy. Potrafią planować, rozwiązywać bieżące problemy i rozumieją wiele pojęć. Co najbardziej zaskakujące – inteligencją i zdolnościami poznawczymi nie ustępują szympansom. To ptaki, które myślą szybciej, niż przypuszczasz.
Spis treści: Kruki w dawnych wierzeniach religijnych Rozmieszczenie geograficzne i status populacji kruka Jak wygląda i brzmi kruk? Przewodnik rozpoznawania Kruk: wszystkożerca i architekt Mózg wielkości orzecha włoskiego – inteligencja kruków na poziomie małp Kruk z warszawskiej lecznicy – historia jednego pacjenta Ciemna przeszłość i jasna przyszłość: zagrożenia i ochrona kruków Od tysięcy lat kruki zajmują szczególne miejsce w ludzkiej wyobraźni – pojawiają się w mitach, religiach i symbolice jako ptaki mądrości, śmierci i boskiej opatrzności. Dziś, dzięki badaniom naukowym, coraz lepiej rozumiemy, skąd brała się ta fascynacja. Niezwykłe zdolności poznawcze, złożone życie społeczne i ogromna elastyczność ekologiczna sprawiają, że kruki należą do najbardziej wyjątkowych ptaków na świecie. Ich historia to opowieść o inteligencji, przetrwaniu i długiej, nie zawsze łatwej relacji z człowiekiem. Kruki w dawnych wierzeniach religijnych W mitologii wikingów kruki (Corvus corax) nie były zwykłymi ptakami – zajmowały wyjątkowe miejsce jako istoty obdarzone symboliczną mocą. Uważano je za uosobienie mądrości, znaki boskiej obecności oraz przewodników między światem żywych a zaświatami. Ich związek z walkiriami – mitycznymi wojowniczkami decydującymi o losach poległych – jeszcze bardziej podkreślał mistyczny charakter ptaków. Najsilniej kruki związane były z Odynem, bogiem mądrości, wojny i magii. Według wierzeń każdego dnia wysyłał on swoje dwa ptaki: Huginna (Myśl) i Muninna (Pamięć). Siedząc zwykle na jego ramionach, przemierzały świat od krańca do krańca, a wieczorem wracały, przekazując mu wszystko, co zobaczyły. Dzięki nim Odyn posiadał wszechstronną wiedzę o losach ludzi i bogów. W tradycji chrześcijańskiej kruk miał ambiwalentny charakter – symbolizował nieczystość i grzeszność, ale jednocześnie potrafił pełnić rolę wysłannika Boga. Po raz pierwszy pojawia się w opisie potopu, kiedy Noe wypuszcza go jako ptaka zwiadowczego, by sprawdzić, czy wody ustąpiły. Według żydowskich midraszy kruk znalazł na suchym lądzie padlinę i dlatego nie powrócił na arkę. Mimo tego negatywnego wizerunku kruk karmił proroka Eliasza, a ojcowie Kościoła widzieli w nim symbol grzesznika, który odnalazł drogę do nawrócenia. Sam Jezus wspomina o krukach w Ewangelii Łukasza: „Rozważcie kruki: nie sieją ani nie żną, nie mają spichlerza ani spiżarni, a Bóg je żywi”. Ten kontrast pokazuje, że w obu tradycjach ten sam ptak mógł łączyć w sobie zarówno obraz zwiastuna śmierci, jak i znak bożej opatrzności. Gdzie żyją kruki? Rozmieszczenie geograficzne i status populacji Kruk zwyczajny to jeden z największych i najcięższych przedstawicieli ptaków śpiewających. Jest gatunkiem o szerokiej tolerancji ekologicznej – potrafi przystosować się do różnorodnych warunków środowiskowych. Występuje od arktycznej tundry, przez obszary górskie i stepy, po nadmorskie klify w całej półkuli północnej – od Ameryki Północnej i Grenlandii, po Afrykę Północną i Azję. Unika jedynie najbardziej suchych obszarów pustynnych. W strefie umiarkowanej kruki zasiedlają głównie lasy iglaste i liściaste, natomiast w regionach o niskim stopniu zalesienia mogą gniazdować na skałach, klifach, a także na konstrukcjach antropogenicznych, takich jak np. słupy energetyczne. Co najmniej do końca XIX w. kruk w Polsce należał do gatunków rzadkich. Od lat 30. XX w. obserwowano stopniowy wzrost liczebności oraz powrót na dawniej zajmowane tereny. Wyraźne przyspieszenie wzrostu populacji nastąpiło od lat 70., a dekadę później ptak ten zasiedlał już cały obszar kraju. Obecnie szacuje się, że liczebność populacji krajowej wynosi ok. 26–37 tys. par lęgowych, natomiast w Europie 590 000–1 790 000 par, co stanowi ok. 20% globalnego zasięgu gatunku. Jak wygląda i brzmi kruk? Przewodnik rozpoznawania Kruk zwyczajny to największy przedstawiciel ptaków krukowatych – wyraźnie większy od wrony czy gawrona, z którymi często bywa mylony. Wyróżnia go jednolicie czarny dziób, nogi oraz upierzenie o metalicznym połysku. Przeciętna masa dorosłego osobnika wynosi ok. 1–1,5 kg, choć największe osobniki mogą osiągać nawet 2 kg – dwukrotnie więcej niż wrona czy gawron. Jak zauważył Jan Sokołowski, wybitny polski ornitolog XX w. i autor książki „Ptaki ziem polskich”, kruki żyją w nieustannej niezgodzie z innymi krukowatymi. Nigdy nie łączą się z nimi w stada – przeciwnie, często je przepędzają lub zaczepiają. Tymczasem wrony, gawrony i kawki chętnie tworzą duże, zwarte grupy, nawet podczas noclegów. Kruki zostały zaliczone do ptaków śpiewających. Choć ich głos może wydawać się niemelodyjny, złożona budowa krtani pozwala im wydawać różnorodne dźwięki – od szorstkiego „kraah”, przez zawołania społeczne, po donośne „kruk, kruk, kruk” bądź „kraa, kraa, kraa” słyszane w locie. W ich krtani znajduje się aż pięć par mięśni, co umożliwia tak szeroki zakres wokalizacji. Kruki słyną także ze zdolności do naśladowania dźwięków, zwłaszcza u osobników izolowanych lub trzymanych w niewoli. W jednym z ogrodów zoologicznych w Arizonie samotny kruk o imieniu Mukat potrafił doskonale naśladować szum i zakłócenia tranzystora – małego elementu elektronicznego, który działa jak przełącznik lub wzmacniacz sygnału elektrycznego. Na Uniwersytecie Duke’a inny osobnik imitował odgłos przyspieszającego silnika motocyklowego. Badania wykazały, że po analizie głosów 74 kruków z 37 par wyodrębniono aż 81 typów zawołań. Ponadto kruki wykazują także wyjątkową zdolność do naśladowania ludzkiej mowy. Kruk: architekt i wszystkożerca Kruki rozpoczynają lęgi wczesną wiosną, jeszcze zanim owady stają się powszechnie dostępne. Najintensywniejszy wzrost piskląt przypada na okres od kwietnia do maja i trwa ok. czterech tygodni. Wyjątkowo pary mogą składać jaja również jesienią. Jeśli para straci lęg, bardzo rzadko podejmuje kolejną próbę w tym samym roku – zwykle czeka do następnego sezonu. Kruki zakładają gniazda wysoko na drzewach, najczęściej na sosnach, świerkach, czasami olchach. Na terenach ubogich w drzewa wykorzystują skały i klify. Konstrukcja gniazda jest duża i solidna: zbudowana z patyków, uszczelniona ziemią, a wewnątrz wyścielona trawą, mchem i sierścią. Oboje partnerzy rozbudowują gniazdo z roku na rok, przez co po kilku sezonach może osiągnąć nawet metr wysokości. Dieta kruków zmienia się wraz z dostępnością pokarmu w danym środowisku. Bernd Heinrich, autor książki „Umysł kruka” opisuje, że na wybrzeżach stanu Maine (USA) ptaki te żywią się głównie ptakami morskimi oraz ich jajami. W tym celu zaglądają do gniazd edredonów (Somateria mollissima), niszcząc ich lęgi. Przy gnieździe kruków na wyspie Seal Island na Alasce znaleziono z kolei kilkanaście jaj edredonów i szczątki kilkunastu nurzyków zwyczajnych (Uria aalge). Kruki to typowi wszystkożercy. W Europie, w tym w Polsce, ich podstawowym pożywieniem, zwłaszcza zimą – jest padlina, głównie sarn i jeleni, rzadziej łosi. Dlatego często towarzyszą wilkom podczas polowań, oczekując nie tylko możliwości skorzystania z ich zdobyczy, ale też aktywnie naprowadzając wilki na zdobycz. Poza padliną europejskie kruki zjadają także małe ssaki, owady, owoce i nasiona, a ponadto regularnie penetrują ptasie gniazda w poszukiwaniu jaj. Są również tzw. zbieraczami i słyną ze zdolności do magazynowania pokarmu – ukrywają zapasy w dziuplach drzew, pod kamieniami, a zimą nawet w śniegu. Mózg wielkości orzecha włoskiego – inteligencja kruków na poziomie małp Kruk zwyczajny posiada mózg wielkości orzecha włoskiego, a mimo to jego zdolności poznawcze dorównują inteligencji małp – twierdzi prof. Thomas Bugnyar z Uniwersytetu Wiedeńskiego. W 2024 roku „Miesięcznik Dzikie Życie" opublikował artykuł na podstawie rozmowy Petera Wohllebena z Thomasem Bugnyarem, promującej książkę Bugnyara „Raben” („Kruki”). Wohlleben zapytał naukowca o wielkość ptasiego mózgu. Do lat 90. XX w. ptaki postrzegano jako „instynktowne automaty”. Ich gładki, kompaktowy mózg – „jak muffinka z nadzieniem” – kontrastował z pofałdowanym, warstwowym mózgiem ssaków, przypominającym „tort z kremem”. Mózg przeciętnej małpy ma wielkość pięści, podczas gdy u kruka jest wielkości orzecha. Papugi mają nieco większe mózgi, co stanowi górną granicę w świecie ptaków. Nowoczesne metody liczenia neuronów wykazały, że kruk ma niemal tyle samo neuronów co małpa średniej wielkości – ok. dwóch miliardów. Co więcej, u krukowatych neurony te skupiają się w obszarach odpowiedzialnych za myślenie abstrakcyjne, planowanie i rozwiązywanie problemów. Zdaniem prof. Bugnyara kruki osiągają poziom inteligencji porównywalny z małpami człekokształtnymi. Wyniki badań neurobiologicznych znajdują potwierdzenie w behawioryzmie tych ptaków: wykazują zdolność do kooperacji międzygatunkowej (m.in. z wilkami), stosują narzędzia i posiadają długotrwałą pamięć społeczną, pozwalającą rozpoznawać wrogów po wielu latach. Kruk z warszawskiej lecznicy – historia jednego pacjenta Współczesne losy kruków coraz częściej splatają się z działalnością człowieka – nie tylko w środowisku naturalnym, ale także w lecznicach dla zwierząt. Jednym z takich przykładów jest kruk, który trafił do warszawskiej lecznicy, gdzie udzielono mu pomocy po doznanym urazie. W praktyce klinicznej kruki uchodzą za jednych z najtrudniejszych dzikich pacjentów. Ich wybitna pamięć zdarzeń, wysoka reaktywność stresowa oraz znaczna siła fizyczna (szczególnie w obrębie dzioba i stóp) – stanowią wymagające połączenie dla lekarza weterynarii. – Wymusza to precyzyjny dobór protokołów anestezjologicznych, spokojne i minimalnie inwazyjne poskramianie oraz dokładne planowanie każdej procedury. W przypadku kruka nie ma drugiej szansy na „pierwsze wrażenie” – mówi lek. wet. Aleksandra Kornelia Maj, specjalistka chorób zwierząt nieudomowionych, zajmująca się leczeniem ptaków i gadów w jednej z warszawskich lecznic. Kruk został dostarczony do lecznicy w celu udzielenia pierwszej pomocy. W związku z koniecznością przeprowadzenia diagnostyki radiologicznej oraz pobrania krwi pacjent został poddany sedacji – dodaje lek. wet. Aleksandra Kornelia Maj. Ciemna przeszłość i jasna przyszłość: zagrożenia i ochrona Przez wieki kruk zwyczajny budził u ludzi nie tylko respekt, lecz także lęk, stając się jednym z najbardziej prześladowanych ptaków w historii – obok sów. Jeszcze w XIX wieku był postrzegany jako szkodnik i konkurencja dla człowieka, co wynikało m.in. z religijnych przekonań i przesądów. Ptaki te były masowo odstrzeliwane przez myśliwych i łowców, a w niektórych regionach wypłacano nawet premie za ich zabicie. Doprowadziło to do drastycznego spadku liczebności populacji, zwłaszcza w Europie. W połowie XX w. dodatkowym zagrożeniem stało się wprowadzenie do powszechnego użytku DDT – chemicznego środka owadobójczego (pestycydu), stosowanego zarówno w rolnictwie, jak i w zwalczaniu chorób przenoszonych przez owady, takich jak malaria, tyfus czy wszawica. Z kolei w niektórych częściach Stanów Zjednoczonych wzrost liczebności kruków prowadził do konfliktów z ludźmi i kampanii eliminacyjnych, podczas których wiele ptaków było odstrzeliwanych lub zatruwanych. Badania pokazują, że w ostatnich dekadach, krajowa i europejska populacja kruka zaczęła się stopniowo odbudowywać. Wzrost liczebności tego gatunku oraz rekolonizacja obszaru Polski możliwa była dzięki objęciu go ochroną gatunkową, a także zmianom adaptacyjnym, w tym zmniejszeniu antropofobii i wymagań siedliskowych. Kruk zwyczajny w naszym kraju podlega ochronie prawnej, co oznacza, że nie można go niepokoić, niszczyć gniazd ani zabijać. Źródła: datazone.birdlife.org, dzikiezycie.pl, Heinrich, B. (2018). Umysł kruka. Wydawnictwo Czarne. Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Ma wąski dziób uzbrojony w ząbki. To jeden z najlepiej przystosowanych ptaków do łowienia ryb
Tracz nurogęś zachwyca podwodną zręcznością i troską o młode. Pisklęta wyruszają za matką już kilka godzin po wykluciu. Poluje na ryby jak mały podwodny samolot. Jest jednak wrażliwy na działalność człowieka, drapieżniki i utratę siedlisk. Aby przetrwać, potrzebuje naszej ochrony.
Spis treści Występowanie i migracje Biologia lęgowa tracza nurogęsi Wygląd i cechy charakterystyczne Dieta i sposoby zdobywania pokarmu Zagrożenia dla gatunku Działania ochronne Nurogęś to mistrzyni nurkowania – potrafi zanurzać się głęboko i szybko, nawet do 4 metrów i zniknąć pod wodą przez 2 minuty. Choć jest rybożercą – w jej diecie występują także płazy, drobne ssaki i ptaki. Potrafi świetnie polować i jest bardzo wytrwała, lecz jej populacje wciąż są nieliczne i wrażliwe na zmiany środowiska. Zanieczyszczenia, degradacja jezior i obecność drapieżników sprawiają, że każda ochrona siedlisk jest na wagę złota. Jej przyszłość w Polsce i na świecie wciąż pozostaje kwestią otwartą. Występowanie i migracje Tracz nurogęś (Mergus merganser) jest ptakiem wodnym występującym w Europie, Azji oraz Ameryce Północnej. W Polsce jest największym przedstawicielem traczy – większym od tracza szlachara (Mergus serrator) oraz gągoła (Bucephala clangula). Najczęściej spotykany jest nad jeziorami, rzekami oraz innymi większymi zbiornikami wodnymi. Północne populacje tego gatunku są wędrowne. W okresie zimowym część ptaków lęgowych z północnej Europy zimuje na terenie Polski. Największe zimowe koncentracje nurogęsi, liczące nawet do 50 tysięcy osobników, obserwowane są m.in. na Zalewie Szczecińskim, w Zatoce Puckiej oraz na jeziorze Dąbie w Dolinie Dolnej Odry. Wielkość populacji krajowej szacuje się na ok. 1500–2500 par lęgowych, dlatego gatunek ten uznawany jest za nielicznie lęgowy. W obrębie tych skupisk ptaki żerują stadnie, wspólnie polując na ławice ryb. Populacje występujące w strefie klimatu umiarkowanego są zazwyczaj osiadłe lub przemieszczają się jedynie na krótkie dystanse. Migracja na zimowiska odbywa się od października do grudnia, a masowe odloty są związane z zamarzaniem terenów lęgowych oraz pierzeniowych, czyli okresu polęgowego związanego z wymianą piór. Zimą nurogęś przebywa na dużych, niezamarzniętych jeziorach, rzekach, lagunach, wodach słonawych oraz na obszarach bagiennych, zwykle unikając wód silnie zasolonych. Na tereny lęgowe powraca wczesną wiosną – od marca do maja. Biologia lęgowa tracza nurogęsi Tracz nurogęś gniazduje nad jeziorami i wolno płynącymi rzekami w lasach. Potrzebuje dość głębokich, przejrzystych i pełnych ryb wód oraz starych dziuplastych drzew, takich jak wierzby, w których zakłada gniazda. Może również korzystać ze skrzynek lęgowych, nor, a nawet budynków lub nieczynnych latryn. W naturze dziuple powstają w zagłębieniach dojrzałych drzew liściastych, często wykutych przez dzięcioły czarne (i inne duże dzięcioły). Otwory wejściowe mogą znajdować się nawet ponad 15 m nad ziemią, a dziuple – do 1 km od wody. Przed rozpoczęciem lęgów odbywa się okres godowy, podczas którego ptaki dobierają się w pary. Jak podkreśla Jan Sokołowski, wybitny polski ornitolog XX w., w czasie toków, czyli zachowań lęgowych polegających na zalotach, tracze zachowują się bardzo żywo. Z najeżonym czubem na głowie pływają dookoła, co pewien czas zanurzają dziób w wodzie, jakby piły, a następnie energicznie podrzucają głowę wysoko w górę. Choć pierwotnie nurogęś była związana z jeziorami otoczonymi starodrzewem, szczególnie na zalesionych wyspach, dziś coraz częściej zasiedla doliny rzeczne, także w miastach. Samica składa zwykle od 7 do 12 jaj i rozpoczyna wysiadywanie dopiero po zniesieniu ostatniego, dzięki czemu wszystkie pisklęta wykluwają się jednocześnie. Inkubacja trwa około 28–30 dni. Po zakończeniu składania jaj dziupla jest wyścielona puchem, piórami i innymi materiałami z wnętrza gniazda. Samiec nie uczestniczy w wychowywaniu młodych, ale podczas inkubacji można go obserwować w pobliżu gniazda. Kilka godzin po wykluciu pisklęta wyskakują z dziupli i są prowadzone przez samicę nad najbliższy zbiornik wodny, czasem oddalony nawet o 1 km od gniazda. Nurogęsi, z uwagi na długi czas dorastania piskląt (osiągających lotność w wieku 60–70 dni), wyprowadzają w sezonie tylko jeden lęg. Może być on powtarzany, ale tylko jeśli do zniszczenia poprzedniego doszło na etapie wysiadywania. Ptaki osiągają dojrzałość płciową w wieku dwóch lat. Wygląd i cechy charakterystyczne Tracz nurogęś jest dużym i pięknie ubarwionym ptakiem. W zimie i na wiosnę samiec ma czarną głowę z zielonym połyskiem, a samica – rdzawobrązową głowę z czubem zwisającym z piór na potylicy oraz szary tułów. U samca przednia część grzbietu jest czarna, kark i pokrywy skrzydeł są białe, podobnie jak pierś i spód ciała, z dodatkiem delikatnego łososiowoczerwonego nalotu. Dziób samca jest ciemnoczerwony, a nogi pomarańczowe – znacznie intensywniej ubarwione niż u samicy. Latem samiec jest podobny do samicy, ale wyróżnia go duża biała plama na skrzydle. Młode nurogęsi na początku życia przypominają samicę, różnią się jedynie słabiej zaznaczonym czubem na głowie, białym rysunkiem w okolicy dzioba oraz większym, przedłużonym białym podbródkiem. Ciekawostką jest to, że nurogęsi trzymane dawniej w niewoli, mimo że miały dostęp do wody, nigdy nie wykształcały różowego nalotu na upierzeniu. Badania wykazały, że do wytworzenia czerwonego barwnika potrzebne są dwa czynniki: hormony męskich gruczołów oraz odpowiednie pożywienie. Dieta i sposoby zdobywania pokarmu Tracz nurogęś to głównie rybożerca – jego podstawową dietę stanowią drobne i średniej wielkości ryby, zwykle poniżej 10 cm długości. Jest świetnym nurkiem, potrafi zanurzać się pod wodą, poruszając skrzydłami niczym mały podwodny samolot. Czasem poluje wspólnie z innymi osobnikami, aby zgromadzić ryby w jednym miejscu. Młode nurogęsi najpierw żywią się głównie owadami zbieranymi z powierzchni wody, a w miarę dorastania zaczynają same łowić małe rybki. W pierwszych dniach życia samica często przenosi pisklęta na swoim grzbiecie lub chowa je między piórami. Dzięki temu młode otrzymują ochronny tłuszcz z gruczołu kuprowego samicy, który u nich będzie działał dopiero później. Czasami samicy towarzyszy nawet kilkanaście piskląt, niektóre mogą pochodzić z przygarnięcia obcych – dzięki temu rośnie szansa przeżycia własnego potomstwa podczas ataku drapieżnika. Pod wodą nurogęś porusza się głównie nogami, odpychając się nimi jednocześnie, podobnie jak kormoran (Phalacrocorax carbo). Poza rybami może też zjadać wodne bezkręgowce, takie jak mięczaki, skorupiaki i owady, a także płazy, drobne ssaki i ptaki. Dzięki precyzji i szybkości podczas nurkowania obserwowanie polowania nurogęsi przypomina oglądanie wytrenowanego sportowca w akcji. Zagrożenia dla gatunku Tracz nurogęś jest narażony na różne zagrożenia zarówno w środowisku naturalnym, jak i związane z działalnością człowieka. Ptaki bywają prześladowane przez wędkarzy i hodowców ryb, którzy uważają je za konkurentów i obwiniają o zmniejszanie zasobów ryb. Nurogęś czasami zostaje też przypadkowo złapana w sieci rybackie. Gatunek ten cierpi również z powodu degradacji jezior, wynikającej z osuszania terenów, zanieczyszczenia ropą naftową czy zabudowy hydrotechnicznej, co prowadzi do utraty różnorodności siedlisk. Przekształcenia siedlisk obejmują także wycinkę starych dziuplastych drzew, zabudowę brzegów oraz wzrost presji turystycznej. W miejskich warunkach zagrożeniem są m.in. koty domowe i ptaki krukowate, a dla piskląt niebezpieczne jest także pokonywanie ruchliwych dróg w drodze między gniazdem a wodą. Coraz większe znaczenie ma drapieżnictwo ze strony ssaków lądowych, takich jak norka amerykańska, kuna, lis czy jenot. Przykładem jest jezioro Jasień na obszarze Parku Krajobrazowego Dolina Słupi w Polsce, gdzie po powieszeniu ok. 200 budek lęgowych liczebność populacji nurogęsi wzrosła do około 50 par. Po pojawieniu się norki spadła do zaledwie 5–6 par, co pokazuje, jak istotna jest ochrona siedlisk i monitoring populacji. Działania ochronne Działania ochronne nurogęsi i ich siedlisk obejmują między innymi zakładanie skrzynek lęgowych, które zapewniają ptakom bezpieczne miejsca do gniazdowania, szczególnie gdy brak naturalnych dziupli. Ważne jest też chronienie i odbudowa naturalnych siedlisk wodnych oraz ograniczanie działań, które je niszczą, takich jak osuszanie terenów czy zanieczyszczenia chemiczne. Przepisy ograniczające wiercenia, transport ropy naftowej oraz ochrona brzegów wodnych pomagają zmniejszyć presję człowieka na te ptaki. Dodatkowo prowadzenie badań nad miejscami lęgowymi, zimowiskami i liczbą osobników pozwala lepiej planować ochronę i unikać konfliktów z rybakami i myśliwymi. Źródła: datazone.birdlife.org, otop.org.pl, Sokołowski, (1972). Ptaki ziem polskich. PWN Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Jak one to robią? Tylko 21 gatunków na Ziemi potrafi zmienić ubarwienie na zimę
Zimą znikają w śniegu, latem zlewają się z lasem. Zmiana koloru futra to wyjątkowy sposób na przetrwanie, dostępny nielicznym. Tej rzadkiej w świecie zwierząt strategii używają także gatunki występujące w Polsce.
Zjawisko sezonowej zmiany ubarwienia to jedna z najbardziej fascynujących i zarazem najrzadszych adaptacji w świecie przyrody. Na całym świecie zidentyfikowano zaledwie 21 gatunków ptaków i ssaków, które wykształciły tę zdolność, by przetrwać w surowych warunkach północnego klimatu. Białe futro i pióra: jak zapada decyzja o zmianie? Proces ten nie jest wywoływany bezpośrednio przez temperaturę czy pojawienie się pierwszego śniegu. Kluczowe są zmiany w długości dnia. Gdy dni stają się krótsze, organizm zwierzęcia otrzymuje sygnał hormonalny do rozpoczęcia linienia, a nowe futro lub pióra są już białe. Głównym celem tej zmiany jest kamuflaż. Gatunkom narażonym na ataki drapieżników (jak np. zając amerykański), białe futro pozwala stopić się z otoczeniem. Z kolei dla drapieżników, takich jak łasice czy gronostaje, zmiana barwy ułatwia podkradanie się do ofiar. Oprócz funkcji ochronnej, naukowcy wskazują na korzyści w termoregulacji. Białe futro lub pióra są pozbawione melaniny, czyli ciemnego pigmentu. Dzięki temu włosy i pióra mają wewnątrz niewielkie puste przestrzenie, a uwięzione w nich powietrze tworzy dodatkową warstwę izolacyjną. Polscy mistrzowie bieli Gatunkiem, który występuje u nas i potrafi zmieniać ubarwienie na zimowe jest m.in. gronostaj (Mustela erminea). W lecie jego futro jest brązowe z jasnym brzuchem, natomiast zimą staje się niemal całkowicie białe, z charakterystycznym czarnym końcem ogona. To właśnie to zimowe futro było przez wieku niezwykle cenionym materiałem i ozdobą najdroższych ubrań, noszonych często przez koronowane głowy. Jeszcze ciekawszym przypadkiem jest łasica (Mustela nivalis). Polsce tylko jej populacje z północnych regionów kraju czasem zmieniają ubarwienie na białe. Bardziej na północ jest to regułą. Południowe łasice zimą mogą też tylko trochę pojaśnieć lub przybrać mieszane ubarwienie. Wyjątkowi goście i przykłady ze świata Zając bielak (Lepus timidus) jest mieszkańcem europejskiej i azjatyckiej Północy. W Polsce pojawia się rzadko, głównie w północno-wschodniej części kraju. W zimie jego futro staje się całkowicie białe, poza czarnymi końcówkami uszu. Wśród ptaków prawdziwą mistrzynią jest pardwa białosterna (Lagopus leucura), występująca w Ameryce Północnej. Jej upierzenie może przybrać właściwie dowolną kombinację bieli, brązu i szarości, w zależności od panujących warunków. W Polsce czasem można spotkać pardwę mszarną (Lagopus lagopus), która także potrafi zmieniać ubarwienie na zimowe. Po co być białym, kiedy nie ma śniegu? Coraz większym problemem dla gatunków zmieniających ubarwienie jest ocieplenie klimatu. Mimo rosnącej temperatury, długość dnia się nie zmienia. Ich organizmy więc dostają sygnał do zmiany ubarwienia – ale w środowisku zaczyna brakować śniegu lub leży on krócej. Zamiast kamuflażu białe ubarwienie zaczyna się wyróżniać. Białe zwierzę na brązowym, bezśnieżnym tle staje się jaskrawym celem dla drapieżników, co drastycznie zwiększa śmiertelność. W niektórych regionach zimą współistnieją osobniki białe i brązowe. Jeśli zimy będą stawać się coraz krótsze, brązowy kolor może stać się cechą dominującą dzięki doborowi naturalnemu i ułatwić przetrwanie. Źródło: Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.