Już niedługo zmiana czasu na zimowy. Który czas jest dla nas lepszy?
W ostatni weekend października po raz kolejny zmienimy czas z letniego na zimowy. Tej nocy będziemy spać o godzinę dłużej. Choć dla wielu to dobra wiadomość, wciąż pojawiają się pytania: który czas jest dla nas lepszy i czy to już ostatnia zmiana czasu?
W tym artykule: Kto wymyślił zmianę czasu? Od kiedy zmieniamy czas w Polsce? Zmiana czasu – który czas był pierwszy? Letni czy zimowy? Zmiana czasu – kiedy ostatni raz przestawimy zegarki? Zmiana czasu – ciekawostki Kto wymyślił zmianę czasu? Zaczęło się w Niemczech. 30 kwietnia 1916 roku obywatele II Rzeszy pierwsi na świecie przesunęli zegarki o godzinę do przodu. To nie Niemcy jednak wpadli na pomysł sezonowej zmiany czasu. Pierwszy na ten pomysł wpadł amerykański uczony i polityk Benjamin Franklin. Ten sam, który uważany jest za wynalazcę piorunochronu, a jednocześnie współautor Konstytucji USA. Franklin zauważył, że gdyby ludzie wstawali i kładli się spać wcześniej, zyskałaby na tym gospodarka. Tym tropem poszedł Brytyjczyk William Willet. Był tak przekonany o genialności pomysłu, że z własnych funduszy w 1907 r. opublikował broszurkę „The Waste of Daylight" („Marnowanie światła dziennego"). W opracowaniu wyliczył, że gdyby w okresie letnim przestawić zegary o 80 minut, można byłoby zaoszczędzić na oświetleniu kilka milionów funtów. Rząd brytyjski do wyliczeń Willeta podchodził sceptycznie. Tematem zainteresowali się natomiast Niemcy, którzy jako pierwsi w Europie zdecydowali się na inny czas letni i zimowy. W ich ślady poszły kolejne europejskie państwa, a wraz z nimi Amerykanie, którzy 19 marca 1918 roku ogłosili obowiązek stosowania czasu letniego na czas wojny. Strategiczna decyzja miała dać oszczędność ogromnych ilości paliwa wykorzystywanego do produkcji energii elektrycznej. Od kiedy zmieniamy czas w Polsce? W naszym kraju pierwsze próby wprowadzenia zmiany czasu czyniono jeszcze w pierwszej połowie XX wieku. Jednak dopiero od 1977 nieprzerwanie przestawiamy zegarki każdej wiosny i jesieni. Dziś czas letni obowiązuje w prawie 70 krajach świata. Od roku 2000 w całej Unii Europejskiej czas letni zaczyna się w ostatnią niedzielę marca, a kończy w ostatnią niedzielę października. Zmiana czasu – który czas był pierwszy? Letni czy zimowy? Po raz pierwszy zmieniono czas na letni 30 kwietnia 1916 r. Do tego czasu zawsze obowiązywał czas zimowy i to właśnie czas zimowy uznaje się dzisiaj na bardziej naturalny. Ewentualna decyzja o rezygnacji ze zmiany czasu stawia pytanie, który pozostawić. Oryginalny zimowy czy letni? Obiektywnie rzecz biorąc, żadna opcja nie jest idealna. W przypadku powrotu do czasu zimowego i utrzymaniu go przez cały rok 21 czerwca w Rzeszowie słońce będzie wstawać godzinę wcześniej niż teraz, czyli o 3:08. Tymczasem decydując się na długie wakacyjne dni i przyjemny czas letni przez cały rok, w Świnoujściu (czyli najbardziej na północ i na zachód położonym mieście w Polsce) 21 grudnia grudnia słońce będzie wstawać o 9:25. Zmiana czasu – kiedy ostatni raz przestawimy zegarki? Mimo że już w 2019 r. Parlament Europejski był bliski ukończenia prac nad likwidacją zmiany czasu, ostateczne decyzje zostały wstrzymane z powodu trwającej pandemii COVID-19 i wstrzymane do odwołania. W 2021 roku jednak Komisja Europejska zaleciła państwo członkowskim Unii Europejskiej kontynuowanie obecnych regulacji przynajmniej do 2026 r. W 2025 roku zmiana czasu z letniego na zimowy nastąpi z soboty 25 października na niedzielę 26 października. O godzinie 3:00 wskazówki zegarów należy cofnąć na 2:00. Tej nocy będziemy więc spać o godzinę dłużej. Zmiana czasu – ciekawostki Unikajmy przesuwania wskazówek do tyłu. To niekorzystne dla mechanizmów – radzą zegarmistrzowie. Aby nie zepsuć zegarka, lepiej przesunąć wskazówki o jedenaście godzin do przodu. Wiele osób ma problem z zapamiętaniem, kiedy cofa się zegar o godzinę, a kiedy przyspiesza. W zapamiętaniu pomóc może anglojęzyczny zwrot: spring forward, fall back. Powiedzenie wykorzystuje dwuznaczność słów spring (wiosna lub skok) i fall (jesień, ale też upadek). Wychodzi nam więc „wiosna – skok w przód" i „jesień – upadek w tył". Szwedzcy lekarze z Karolinska Institutet przeprowadzili interesujący eksperyment. Wzięli pod lupę rejestry szpitalne z ostatnich 20 lat. Okazało się, że zmiany czasu miały wpływ na liczbę zdiagnozowanych zawałów serca. W pierwszych tygodniach po zmianie czasu na letni – i tym samym po gwałtownym skróceniu snu o godzinę – liczba ataków serca wzrastała o 5%. Co ciekawe, podczas jesiennego „wydłużania snu" tendencja była odwrotna – ludzie rzadziej dostawali zawału. Bez względu na obliczenia ekonomistów i ostrzeżenia lekarzy są i tacy, którzy w zmianie czasu widzą dobre strony. Brytyjczycy zauważyli, że przesuwanie wskazówek zegarków znacząco wpływa na bezpieczeństwo na drogach. Lepsza widoczność wieczorem przekłada się na mniejszą liczbę wypadków. Czas letni sprzyja branży sportowej i rekreacyjnej. Kiedy dzień kończy się później, można dłużej oddawać się aktywnościom na świeżym powietrzu – chociażby grze w tenisa czy w golfa. Cierpi z kolei branża rozrywkowa – przede wszystkim właściciele kin, bo ludzie mniej chętnie chadzają na seanse do ciemnych, zamkniętych sal, kiedy na zewnątrz świeci słońce. Z podobnych powodów widzów tracą stacje telewizyjne. Nasz autor Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Czy zmiana czasu naprawdę nam szkodzi? Pojawiło się nowe badanie
W mediach co i rusz pojawiają się dyskusje na temat sensowności stosowania zmiany czasu. Zastanawiamy się, czy nie powinniśmy wybrać jednego z nich – zimowego lub letniego – i trzymać się go cały rok. Zwolennicy tego rozwiązania jako jeden z argumentów przedstawiają fakt, jakoby zmiana czasu skutkowała problemami zdrowotnymi. Czy to prawda? Naukowcy mają inne zdanie, a potwierdzają to najnowsze badania.
Badacze z Duke Clinical Research Institute w Północnej Kalifornii sprawdzili, czy zmiana czasu z zimowego na letni – lub odwrotnie – zwiększa ryzyko występowania zawałów serca. Wzrost zachorowań to częsty argument osób negatywnie nastawionych do zmiany czasu. Kiedy jest zmiana czasu? Wszystkie kraje Unii Europejskiej stosują te same daty zmian czasu – mimo dyskusji na temat zniesienia tej praktyki. Przejście na czas zimowy następuje w ostatnią niedzielę października (wtedy przestawiamy zegarki z 3:00 na 2:00, a więc śpimy o godzinę dłużej), a na czas letni w ostatnią niedzielę marca (tu z kolei przestawiamy z 2:00 na 3:00, a więc śpimy o godzinę krócej). Zmiana czasu i jej wpływ na zdrowie Wcześniejsze analizy i spekulacje badaczy, szczególnie te przeprowadzone w Szwecji, sugerowały wzrost występowania ostrego zawału mięśnia sercowego o 24% w poniedziałek po zmianie czasu na letni. Miało być to związane z koniecznością wstania do pracy wcześniej, niż był przyzwyczajony organizm. Byłoby to alarmujące, ale czy jest się czego bać? Sprawa wymagała bardziej wnikliwej analizy. Naukowcy z Duke Clinical Research Institute opublikowali swoje badanie „Daylight Savings Time and Acute Myocardial Infraction” w czasopiśmie „JAMA Network Open”. Zmieniło ono dotychczasowe spojrzenie na wpływ zmiany czasu na zdrowie. Przeanalizowali oni dane 168 870 pacjentów z 1124 szpitali na przestrzeni niemal 10 lat. Mediana wieku osób badanych wynosiła 65 lat, a 33,8% z nich stanowiły kobiety. Informacje pochodziły od pacjentów, którzy trafili do szpitala tydzień przed, w trakcie lub tydzień po zmianie czasu na letni lub zimowy. Sprawdzano przede wszystkim ich śmiertelność, częstotliwość występowania udaru mózgu czy zawału serca i porównywano z innymi okresami. Czy przestawianie zegarków nam szkodzi? Według badaczy… nie. Nie wykazano istotnych różnic w występowaniu zawałów czy udarów w okresie przed i w trakcie zmiany czasu. Liczba zawałów w tygodniu zmiany czasu wyniosła 28 678, a w tygodniu ją poprzedzającym 28 596. Naukowcy doszli do wniosku, że zmiana czasu nie wpłynęła znacząco na liczbę zachorowań. Nie wiązała się ze zwiększoną częstością występowania zawału serca czy z gorszymi wynikami leczenia szpitalnego. Czy powinien być to więc koniec dyskusji na temat zmiany czasu? Z pewnością ochrona zdrowia nie jest jedynym argumentem, który przekonywałby do porzucenia tego zwyczaju. Póki co jednak możemy czuć się bezpieczni, bo przestawianie zegarków nie ma wyraźnego wpływu na nasze zdrowie. Może poza lekkim niewyspaniem w feralny poniedziałek. Polska bez zmiany czasu Jeśli porzucilibyśmy zwyczaj przestawiania zegarków, to z pewnością wybralibyśmy na stałe czas zimowy – jest on lepiej dostosowany do naszej długości geograficznej, niż wymyślony podczas I Wojny Światowej czas letni. Pozostanie przy czasie letnim oznaczałoby, że zimą słońce w niektórych regionach kraju wschodziłoby dopiero o… 9 rano. Moglibyśmy się cieszyć nim jednak o godzinę dłużej, kosztem zmierzania do pracy w całkowitych ciemnościach. Wybór nie byłby więc prosty – wybrać więcej słońca ranem, czy wieczorem? Źródło: JAMA Network Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
To nie lenistwo! Naukowcy odkrywają, dlaczego w upały chce się spać
Ciepło może dosłownie położyć nas spać – i nie jest to tylko nasze subiektywne wrażenie. Badania nad muszkami owocowymi wykazały, że upał aktywuje w ich mózgu biologiczny mechanizm odpowiedzialny za senność. Naukowcy podejrzewają, że podobny system może działać także u ludzi, niezależnie od kultury czy przyzwyczajeń.
Spis treści: Dlaczego upał nas usypia? Naukowcy znaleźli odpowiedź u muszek owocowych Muszka owocowa pod lupą naukowców – dlaczego idealnie nadaje się do badań nad snem Jak działa wewnętrzny termometr? Muszki owocowe zdradzają tajemnice snu Czym jest konektom i dlaczego naukowcy mapują mózg muszki owocowej? Upał potrafi skutecznie spowolnić naszą codzienną aktywność. Gdy temperatura rośnie, czujemy się zmęczeni, ospali i mamy trudność z koncentracją. Zjawisko to nie jest wyłącznie domeną ludzi – także inne organizmy reagują na wysoką temperaturę w podobny sposób. Najnowsze badania pokazują, że u muszek owocowych senność w czasie upałów nie jest kwestią przypadku, lecz efektem działania specjalnego mechanizmu w mózgu. Co więcej, odkrycie to może rzucić nowe światło na to, jak ludzki organizm reaguje na ciepło i dlaczego sjesta niekoniecznie jest tylko kulturowym zwyczajem. Dlaczego upał nas usypia? Naukowcy znaleźli odpowiedź u muszek owocowych Kiedy jest gorąco, zdarza się, że senność dopada nas w samym środku dnia. Mamy wówczas nieodpartą ochotę na drzemkę. W wielu krajach można ją odbyć w trakcie sjesty. To kilkugodzinna przerwa w czasie skwarnego popołudnia, kiedy zamykane są sklepy i restauracje, a życie dosłownie zamiera. Ciepło nas usypia. Co zaskakujące, wynalazek sjesty może nie mieć podłoża kulturowego, tylko biologiczne. Temperatura wpływa na wiele ludzkich aktywności – od jedzenia, przez aktywność fizyczną, po sen. Dotychczas jednak nie badano, w jaki sposób neurony czuciowe współpracują z tymi, które regulują cykl dobowy u żywych organizmów. Dlaczego tak bardzo chce nam się spać, gdy robi się za gorąco? I czy dotyczy to tylko ludzi? Problem zbadali naukowcy z Uniwersytetu Northwestern. W artykule opublikowanym w czasopiśmie naukowym „Current Biology” wykazali, że muszki owocowe wyposażone są w precyzyjny biologiczny mechanizm, który zachęca je do drzemki w czasie upałów. Muszka owocowa pod lupą naukowców – dlaczego idealnie nadaje się do badań nad snem – Wpływ temperatury zewnętrznej na sen może być bardzo duży – mówi Marco Gallio, neurobiolog z Weinberg College of Arts and Sciences, główny autor badań. – Niektóre zwierzęta, jak niedźwiedzie, przesypiają całą porę roku. Jednak obwody mózgu, które zawiadują relacjami pomiędzy temperaturą zewnętrzną a potrzebą snu u zwierzęcia, są bardzo słabo poznane – zauważa. Muszka owocowa (Drosophila melanogaster) od dawna towarzyszy człowiekowi. Mierzy zaledwie 2 mm i błyskawicznie pojawia się tam, gdzie są przejrzałe owoce, wino lub ocet. Z łatwością można ją hodować, dlatego jest często wykorzystywana do badań. Podobnie jak my, muszka z sukcesem skolonizowała całą planetę. Nic dziwnego, że jej optymalna temperatura otoczenia jest bardzo bliska tej, którą uważa się za optymalną dla człowieka. Muszki owocowe czują się najlepiej, gdy temperatura powietrza wynosi około 25 st. C. Jak działa „wewnętrzny termometr”? Muszki owocowe zdradzają tajemnice snu Naukowcy odkryli, że w mózgu muszki owocowej istnieje specjalna sieć połączeń związana ze zbyt wysoką temperaturą. Jest ona częścią większej sieci neuronalnej, regulującej sen. Uaktywnia się, gdy robi się szczególnie skwarnie, skłaniając owada, by po prostu przespał najcieplejsze godziny dnia. Dwa lata wcześniej badacze ustalili, że analogiczny, oddzielny „wewnętrzny termometr” istnieje również dla niskiej temperatury. On z kolei chroni muszkę przed zmarznięciem. Czy podobna sieć połączeń, wiążąca odczuwanie temperatury z ochotą na sen, istnieje również w ludzkim mózgu? To możliwe. – W czasie gorącego dnia ludzie chętniej ucinają sobie drzemkę, a w niektórych krajach jest to nawet kulturowa norma. Jednak czy na pewno jest to nasz wybór? – zastanawia się Gallio. – U much nie może być mowy o jakimkolwiek wpływie kulturowym. Być może więc istnieje pewien wspólny, silnie działający biologiczny mechanizm, który dotychczas został przeoczony u ludzi – spekuluje badacz. Czym jest konektom i dlaczego naukowcy mapują mózg muszki owocowej? Badanie było częścią dziesięcioletniej inicjatywy naukowej, której celem jest opracowanie kompletnego konektomu mózgu muszki owocowej. Czyli – kompletnej sieci połączeń między 100 tys. neuronów, które składają się na mózg owada. Zdaniem badaczy, poznanie konektomu mózgu różnych zwierząt dostarcza zupełnie nowych jakościowo informacji o jego funkcjonowaniu. Dotychczas naukowcy poznali szczegółowo konektom tylko jednego organizmu: nicienia Caenorhabditis elegans. Było to o tyle proste, że układ nerwowy C. elegans tworzą tylko 302 neurony. Poznanie sieci połączeń mózgowych, choć fascynujące, nie wyjaśnia jednak, w jaki sposób informacja – na przykład o temperaturze zewnętrznej – „podróżuje” tą siecią z punktu A do B. Naukowcy podkreślają, że badanie takie, jak to opisane wyżej pomaga znaleźć odpowiedź na takie pytanie. Źródła: EurekAlert, Current Biology Nasza ekspertka Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Skąd się biorą ranne ptaszki? To zasługa DNA neandertalczyków
DNA neandertalczyków jest obecne u współczesnych ludzi za sprawą krzyżowania się naszych przodków i ich krewnych setki tysięcy lat temu. Co im zawdzięczamy? Można się zaskoczyć.
W tym artykule: Dna neandertalczyków a wczesne wstawanie Tak zmieniał się rytm dobowy Co mamy w sobie z DNA neandertalczyków? Różnimy się od siebie. To, jacy jesteśmy, jest warunkowane przez DNA, ale nie tylko. Kolejne badania dowodzą, że to, jak w dorosłym życiu radzimy sobie z np. emocjami, jest w dużej mierze zależne od tego, jak wyglądały pierwsze lata naszego życia, w tym bliska relacja z rodzicami. Szerzej zajmuje się tym tematem epigenetyka. To jednak zagadnienie na inny artykuł, a nawet całą ich serię. Dna neandertalczyków a wczesne wstawanie Wróćmy do różnic między ludźmi. Nierzadko stosujemy pewne uproszczenia. I tak na przykład jedni wolą psy, inni koty – tu niektórzy wskazują na powiązania z pewnymi cechami charakteru. A co w przypadku podziału na tzw. nocnych marków i ranne ptaszki? Tu znów kluczowe może okazać się nasze DNA, a konkretnie gen łączony z... neandertalczykami. Wskazuje na to ostatnie badanie opublikowane na łamach czasopisma naukowego „Genome Biology and Evolution”. Niemal każdy z nas ma w sobie coś z Homo neanderthalensis. Naukowcy mówią o 1 do 4 procent DNA neandertalczyków w przypadku osób pochodzenie nieafrykańskiego. Jak to możliwe? Cóż, ludzie i neandertalczycy krzyżowali się już ponad 250 tys. lat temu. Międzygatunkowe kontakty seksualne okazały się mieć daleko idące konsekwencje. Część DNA neandertalczyków jest związana ze snem, a właściwie wewnętrznym zegarem biologicznym. Autorzy wspomnianego badania porównali geny współczesnych ludzi i neandertalczyków. W obu grupach odkryto pewne podobieństwa w wariantach genetycznych powiązanych właśnie z rytmem dobowym. Osoby, u których zaobserwowano tę właściwość, mają większe skłonności do wczesnych pobudek. Tak zmieniał się rytm dobowy W przypadku neandertalczyków gen wczesnego wstawania miał pomóc im w dostosować się do rocznych zmian natężenia światła dziennego. Ta korelacja ma sens w kontekście historii ludzkości. Kiedy pierwsi ludzie przenieśli się z Afryki na północ, po raz pierwszy doświadczyli zmiennych godzin światła dziennego – krótszych dni zimą i dłuższych latem. Geny rytmu dobowego neandertalczyków prawdopodobnie pomogły potomstwu wczesnego człowieka przystosować się do nowego środowiska. Wcześniej, w tropikalnej Afryce, długość dnia wynosiła średnio 12 godzin. Jednak im dalej na północ, tym coraz krótsze stają się dni w zimie. To oznaczało, że łowcy-zbieracze mieli mniej czasu na zdobywanie pożywienia. Przełomowe odkrycie na Syberii. To pierwsza zidentyfikowana rodzina neandertalczyków Czy neandertalczycy żyli w rodzinach? Najnowsze odkrycie w syberyjskich jaskiniach rzuca nowe światło na codzienność i więzi społeczne naszych przodków. Co mamy w sobie z DNA neandertalczyków? Mimo, że odkrycie można uznać za przełomowe, naukowcy podkreślają, że ich wnioski nie powinny być interpretowane zero-jedynkowo. Przede wszystkim, geny neandertalczyka nie są odpowiedzialne za nawyki snu u wszystkich osób, które wcześnie wstają. Na nasz rytm dobowy wpływa wiele czynników, również społecznych i środowiskowych. To, o której chodzimy spać i o której wstajemy zależy chociażby od wykonywanej pracy, tego, czy mamy dzieci i w jakiej szerokości geograficznej żyjemy. Warto również nadmienić, że w opisywanym badaniu wykorzystano DNA mieszkańców Wielkiej Brytanii. W przyszłości badacze planują przeanalizować także inne genetyczne bazy danych. Dopiero wtedy będzie można stwierdzić, czy to samo powiązanie odnosi się również do osób o innych genealogiach. To nie pierwszy raz, kiedy naukowcy zwracają uwagę na DNA neandertalczyków u współczesnych ludzi. Ta pula genów można także wpływać na nasz kolor włosów, odcień skóry, zdrowie psychiczne, a nawet skłonność do palenia papierosów. Jedno jest pewne: w przyszłości geny neandertalczyków jeszcze nieraz będą analizowane przez naukowców. Prawdopodobnie możemy spodziewać się więcej niespodzianek. Źródło: Genome Biology and Evolution. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Ludzie nie hibernują, ale występuje u nich coś w rodzaju snu zimowego. Każdy z nas miał z tym do czynienia
Wiele ssaków zapada w sen zimowy. Jak się okazuje, u ludzi również można zaobserwować podobne zjawisko. Na czym ono polega?
W tym artykule: Czy pora roku wpływa na to, jak długo śpimy? Zimą wydłuża się faza snu REM Jak zadbać o sen zimą i na początku wiosny? Zimą powinniśmy jak najczęściej korzystać z naturalnego światła Zwierzęta zapadające w sen zimowy mogą pozostawać w tym stanie przez wiele miesięcy. Ten niezwykły mechanizm pozwala im przetrwać okres niskich temperatur i związany z tym niedobór pożywienia. Jednak ludzie zdecydowanie zaliczają się do stworzeń aktywnych zimą. Udaje nam się to przede wszystkim dzięki zdobyczom cywilizacji: ubraniom, zapasom jedzenia i ciepłym domom. Z najnowszych badań wynika jednak, że i u ludzi dochodzi do zmian rytmu dobowego, które przypominają trochę sen zimowy. Do takich wniosków doszli badacze z Niemiec. Ich pracę naukową opublikowało czasopismo „Frontiers in Neuroscience”. Czy pora roku wpływa na to, jak długo śpimy? Niezależnie od tego, czy jesteśmy „sowami”, czy „skowronkami”, nasze zegary biologiczne są nastawiane przez słońce. Teoretycznie zmiana długości dnia i ekspozycji na światło w ciągu roku może wpływać na długość i jakość naszego snu. Ale ustalenie, jak to wygląda w praktyce, jest trudne. Z badań ankietowych, w których ludzie oceniają swój sen wynika, że zimą śpimy dłużej. Jednak naukowcy z Kliniki Snu i Chronomedycyny w szpitalu św. Jadwigi w Berlinie (St. Hedwig-Krankenhaus) postanowili to zbadać dokładniej. Epidemia bezsenności. Dlaczego nasz mózg omija fazy snu? Całonocny, zdrowy sen wydaje się dziś czymś równie rzadkim i staroświeckim jak ręcznie napisany list. Wygląda na to, że wszyscy idziemy na skróty, zwalczając bezsenność pigułkami czy ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/fazy-snu-na-czym-polega-sen-nrem-i-rem-dlaczego-snimy-i-jak-dziala-wtedy-nasz-mozg-fot-getty-images1-aeb8bf8.jpeg" width="938" height="528" alt="Fazy snu: na czym polega sen NREM i REM? Dlaczego śnimy i jak działa wtedy nasz mózg? (fot. Getty Images)" title="Fazy snu: na czym polega sen NREM i REM? Dlaczego śnimy i jak działa wtedy nasz mózg? (fot. Getty Images)" /> W tym celu zaprosili do udziału w badaniach grupę 292 pacjentów. Przeszli oni kompleksowe badania snu zwane polisomnografią. Robi się je w laboratorium, w którym pacjenci śpią bez budzika, a jakość i rodzaj snu oraz długość snu są obiektywnie monitorowane. Do analizy wykorzystano dane od 188 pacjentów. Jakie były wyniki? Zimą wydłuża się faza snu REM Naukowcy odkryli subtelne, ale wyraźne zmiany rytmu snu w różnych porach roku. Całkowity czas snu był o około godzinę dłuższy zimą niż latem. Badacze podkreślają jednak, że wynik ten nie był statystycznie istotny. Natomiast faza snu zwana REM była znacząco, bo o 30 minut dłuższa zimą niż latem. W fazie REM uaktywnia się wiele funkcji organizmu: wzrasta ciśnienie krwi, gałki oczne przesuwają się w jedną i w drugą stronę, oddech jest bardziej zróżnicowany, tak samo jak częstość uderzeń serca. To w tej fazie pojawiają się najczęściej zapamiętywane, najbardziej niezwykłe i nacechowane emocjami sny. Podczas snu REM mózg porządkuje dane nagromadzone w ciągu dnia, utrwalając część z nich jako wspomnienia. Sen REM jest bezpośrednio powiązany z zegarem biologicznym, na który wpływa ekspozycja na światło. Jak zadbać o sen zimą i na początku wiosny? Uczeni podkreślają, że takie zmiany rytmu snu widać nawet w populacji miejskiej. To środowisko o niskiej ekspozycji na światło naturalne i o dużym zanieczyszczeniu światłem sztucznym. Teoretycznie mieszkańcy miast nie powinni być podatni na sezonowe zmiany snu. Badania pokazują, że jest inaczej. Dlatego uczeni radzą, aby zimą przede wszystkim wcześniej kłaść się spać. – Każda żywa istota na tej planecie jest podatna na zmiany sezonowe. Zimą z pozoru funkcjonujemy bez zmian. Jednak w tym okresie nasz organizm działa na niższych obrotach. W lutym i marcu pojawia się nawet uczucie „jechania na rezerwie”. Warto więc dostosować swoje nawyki związane ze snem do pory roku – radzi dr Dieter Kunz, jeden z autorów badań. Oto 9 podpowiedzi, jak dobrze spać. Opracował je naukowiec ze Stanford Zaburzenia snu to problem prawie połowy ludzi na całym świecie. Podobny odsetek cierpiących jest także w Polsce. Zajmujący się terapią snu Brandon Peters-Mathews wyliczając swoje 9 punktó... Jakie są ograniczenia tej analizy? W badaniach wzięli udział pacjenci doświadczający problemów ze snem. – Takie badania należy teraz wykonać na dużej kohorcie zdrowych osób – mówi dr Kunz. Jego zdaniem w tej grupie zmiany sezonowe mogą być jeszcze większe. Zimą powinniśmy jak najczęściej korzystać z naturalnego światła Z wcześniejszych badań płyną podobne wnioski. Np. mieszkańcy Seattle w zimie kładli się spać średnio o 35 minut później i wstawali średnio o 27 minut później. Okazało się, że odpowiedzialny za to jest zimowy brak dziennego światła zimą. Opóźnia on rytm dobowy ludzi o około 40 minut. A to sprawia, że wieczorem mamy trudność z zaśnięciem, a rano – z dobudzeniem się. Jak sobie z tym poradzić? Jeśli masz trudności z zasypianiem wieczorem, częściej wychodź na zewnątrz w ciągu dnia – radzą badacze. Światło w ciągu dnia – szczególnie rano – przyspiesza nasz rytm dobowy. A więc wieczorem robimy się zmęczeni wcześniej. Co ciekawe, tę zależność odkryli na własną rękę mieszkańcy krajów takich jak Norwegia. Praktykują oni tzw. „friluftsliv”, czyli jak najczęstsze przebywanie na świeżym powietrzu. – Są takie dni zimą, że tarczę słoneczną widać u nas tylko przez 10–15 minut dziennie. I wtedy każdy, kto może, wychodzi z domu, szkoły czy pracy, żeby wystawić nos w kierunku słońca. Żeby poczuć je na twarzy. To nawyk, którego wcześniej nie znałam i nie widziałam w żadnym innym kraju – opowiadała w Radiu TOK FM mieszkająca w Norwegii dziennikarka Hanna Zielińska. Źródła: Frontiers in Neuroscience, Frontiers Science News
Masz trudności z zasypianiem wieczorem? Częściej wychodź na zewnątrz w ciągu dnia – radzą naukowcy
Co robić, kiedy wieczorem mamy trudność z zaśnięciem, a rano – z dobudzeniem się? I jeśli te kłopoty dopadają nas zimą? Naukowcy podpowiadają, że gdy za oknem jest zimno i ciemnawo, szczególnie ważne jest, byśmy przebywali na zewnątrz i wystawiali się na światło dzienne.
W tym artykule: Kiedy studenci później kładą się spać? Opóźniony rytm dobowy Ekspozycja na światło dzienne Kiedy wcześniej zasypiamy: zimą czy latem? Intuicja podpowiadałaby, że gdy dni są długie, a jasno jest jeszcze nawet późnym wieczorem, mamy większą ochotę na przebywanie na zewnątrz. Spacery, spotkania z przyjaciółmi, sport – to wszystko wiosną i latem możemy robić w tych godzinach, w których zimą zazwyczaj zagrzebujemy się już pod kocem. A jednak nie przekłada się to na czas zasypiania. Wbrew pozorom to w zimie może być nam znacznie trudniej zasnąć. I w konsekwencji – trudniej się dobudzić o tej samej porze, co latem. Dlaczego tak się dzieje? Odpowiedzi poszukali naukowcy z Uniwersytetu Waszyngtońskiego. Badania, które pomogły im rozwiązać zagadkę, przeprowadzili na własnych studentach. Kiedy studenci później kładą się spać? – Nasze ciało działa zgodnie z naturalnym rytmem dobowym. To on decyduje, kiedy wieczorem kładziemy się spać – mówi Horacio de la Iglesia, profesor biologii Uniwersytetu Waszyngtońskiego. To zarazem także starszy autor pracy opublikowanej w czasopiśmie naukowym „Journal of Pineal Research”. “Zielone recepty” nie działają. Chodzi o presję Badania twierdzą, że spędzanie czasu na łonie natury jest dobre dla zdrowia psychicznego ludzi tylko wtedy, gdy czują, że jest to ich własny wybór, a nie zalecenie. – Jeśli twoja ekspozycja na światło w ciągu dnia w okresie zimowym jest zbyt mała, opóźnia to twój rytm dobowy. W rezultacie przesuwa się moment, kiedy zasypiasz – dodaje naukowiec. Wykazały to badania prowadzone w latach 2015–2018. W tym okresie pięciuset studentów uniwersytetu zostało poproszonych o noszenie na nadgarstkach opasek monitorujących ich rytm dobowy. Okazało się, że niezależnie od pory roku, studenci spali tak samo długo. Jednak w dni powszednie w zimie kładli się spać średnio o 35 minut później i wstawali średnio o 27 minut później niż w dni powszednie w lecie. Opóźniony rytm dobowy Ten wynik zaskoczył naukowców. Uniwersytet Waszyngtoński znajduje się w Seattle, mieście położonym na wysokiej szerokości geograficznej. W czasie przesilenia letniego jest tam jasno aż 16 godzin na dobę – dwa razy dłużej niż w grudniu. A to oznacza, że latem studenci mają znacznie więcej czasu na przebywanie na dworze i życie towarzyskie. – Spodziewaliśmy się, że w lecie studenci będą kłaść się znacznie później niż w zimie. Z powodu dużych ilości światła dostępnych o tej porze roku – mówi de la Iglesia. Dlaczego tak się nie stało? Badacze doszli do wniosku, że musi istnieć czynnik, który zimą opóźnia rytm dobowy uczestników eksperymentu. To opóźnienie wynosiło około 40 minut. Naukowcy doszli do wniosku, że odpowiedzialny za nie jest zimowy brak dziennego światła. Ekspozycja na światło dzienne – Światło w ciągu dnia – szczególnie rano – przyspiesza nasz rytm dobowy. A więc wieczorem robimy się zmęczeni wcześniej. Jednak ekspozycja na światło wczesnym wieczorem da odwrotny efekt, odsuwając w czasie moment, kiedy poczujemy się zmęczeni – wyjaśnia de la Iglesia. Ostatecznie czas, kiedy zasypiamy, jest wypadkową obu tych efektów. Jednak, jak spostrzegli uczeni, ich wpływ nie jest taki sam. Każda godzina ekspozycji na dzienne światło przyspiesza rytm dobowy o pół godziny. Czyli jego kolejna faza następuje pół godziny wcześniej. Dotyczy to również szarych zimowych dni. Mimo, iż na zewnątrz jest ciemnawo i ponuro, naturalne światło i tak jest silniejsze niż sztuczne światło wewnątrz pomieszczeń. A to w nich spędzamy większość czasu. Rytm skutecznej terapii, czyli kiedy możemy brać leki by zaczęły odpowiednio działać? Mówi się, że na wszystko jest odpowiednia pora, choć patrząc na etykiety leków, trudno to stwierdzić. Natomiast każda godzina ekspozycji na sztuczne światło – pochodzące z lamp, żyrandoli czy ekranów komputerowych – opóźnia rytm dobowy o kwadrans. – Te efekty działają przeciwnie – wyjaśnia de la Iglesia. – Ustaliliśmy, że w zimie, kiedy studenci krótko przebywali na dworze, ich rytmy dobowe były ostatecznie opóźnione w stosunku do lata. Naukowiec podkreśla, że zaobserwowana prawidłowość dotyczy wszystkich nas, a nie tylko studentów ze Seattle. – Wielu z nas żyje w miastach, gdzie jest dużo sztucznego światła, i większość dnia spędza w zamkniętych pomieszczeniach – mówi de la Iglesia. – Nasze badanie pokazuje, że musimy wychodzić na zewnątrz – choćby na krótko i najlepiej rano – by wystawiać się na światło dzienne. Dzięki temu nasz rytm dobowy będzie bardziej stabilny, a my nawet zimą będziemy wcześniej zasypiać. Źródła: EurekAlert, Journal of Pineal Research. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Nieśmiertelne zwierzęta? Niesporczaki nie starzeją się, kiedy są zamrożone. Na czym polega ich sekret?
Niskie temperatury są niestrasznie wielu organizmom żywym. Jednak szczególnie dobrze radzą sobie z nimi niesporczaki. Te słynne wodne misie nie tylko potrafią przetrwać w kilkudziesięciu stopniach poniżej zera, ale również się wtedy nie starzeją.
W tym artykule: Niesporczaki: mistrzowie przetrwania Jak zasnąć i się nie zestarzeć Niesporczaki w stanie kriobiozy Śpiącą królewnę znamy głównie z filmu Disneya, ekranizacji bajki pochodzącej z XVII wieku. To opowieść o córce króla, która – po ukłuciu się wrzecionem – zapadła w sen na całe sto lat. Do życia przywrócił ją dopiero pocałunek księcia. Co istotne, po obudzeniu się królewna wyglądała dokładnie tak jak wówczas, gdy zapadła w sen. Przez sto lat w ogóle się nie zestarzała. Określenie „śpiąca królewna” jest wykorzystywane nie tylko w popkulturze. Używają go również badacze niesporczaków, bardzo małych bezkręgowców, które słynną z niezwykłych umiejętności przetrwania. Naukowcy, którzy się nimi zajmują, wysunęli pewien czas temu intrygującą hipotezę. Zasugerowali, że niesporczaki, kiedy z powodu bardzo trudnych warunków środowiskowych przechodzą w stan życia utajonego, nie starzeją się. Nazwali tę teorię hipotezą „śpiącej królewny”. Niesporczaki: mistrzowie przetrwania Niesporczak Schrödingera – polski fizyk wprowadził zwierzę w stan kwantowej superpozycji. Jak to możliwe? Niesporczak to pierwsze w historii wielokomórkowe zwierzę wprowadzone w nieokreślony, kwantowy stan. Czy niesporczak podzielił los słynnego kota Schrödingera? Niesporczaki, nazywane też wodnymi misiami, są mistrzami radzenia sobie w skrajnych warunkach. W 2007 r. dwa ich gatunki przez dziewięć dni krążyły wokół Ziemi na wysokości około 270 km. W tym czasie były wystawione na promieniowanie kosmiczne oraz temperatury między minus 180 a plus 100 st. C. Po powrocie na Ziemię – i po nawodnieniu – wróciły do życia. Zwierzęta te poddawano również innym ekstremalnym testom. W zeszłym roku badacze udowodnili, że po wystrzeleniu ich z działa z prędkością 825 m/s przeżyją zderzenie z ziemią. Tym samym okazało się, że wytrzymują ciśnienie 1,14 gigapaskali. To ponad 11 tys. razy więcej niż ciśnienie na powierzchni morza (1013,25 hektopaskala). Jak zasnąć i się nie zestarzeć Te superzdolności to nie koniec specjalnych cech niesporczaków. Trzy lata temu Ralph Schill z Uniwersytetu w Stuttgarcie wykazał, że kiedy zwierzęta te znajdują się w stanie anhydrobiozy (skrajnego odwodnienia), ich zegar biologiczny się zatrzymuje. Czyli gdy panuje ekstremalna susza i niesporczaki przechodzą w stan uśpienia, nie starzeją się. Był pierwszy dowód potwierdzający hipotezę „śpiącej królewny”. Pod koniec września zespół pod kierunkiem tego samego badacza przedstawił w czasopiśmie „Journal of Zoology” kolejną pracę dotyczącą niesporczaków. Tym razem naukowcy wykazali, że wodne misie nie starzeją się również wtedy, gdy w otoczeniu robi się ekstremalnie zimno i gdy, by przetrwać, zamarzają. Niesporczaki w stanie kriobiozy Naukowcy przeprowadzili badania na 500 niesporczakach. Najpierw przetrzymywali je w temperaturze minus 30 st. C. Następnie rozmrażali, liczyli, karmili i ponownie zamrażali. W tym samym czasie grupa kontrolna niesporczaków żyła w temperaturze pokojowej. Na koniec badacze sprawdzili, ile żyły niesporczaki z obu grup. Okazało się, że po odliczeniu czasu, które wodne misie z pierwszej grupy spędziły w ujemnej temperaturze, było to dokładnie tyle samo. A to oznacza, że gdy niesporczaki znajdują się w stanie kriobiozy – czyli stanie uśpienia spowodowanego niską temperaturą – nie starzeją się. Naukowcy odkryli niesporczaka sprzed 16 milionów lat! Skamieniałe szczątki niesporczaka zostały znalezione dominikańskim bursztynie. – Nawet gdy są w lodzie, ich zegar biologiczny zatrzymuje się. Tak jak u śpiącej królewny – zauważa prof. Schill. To zaś prowadzi do ciekawej konkluzji. – Zegar biologiczny zatrzymuje się podczas okresów braku aktywności i rusza, gdy organizm wraca do normalnego tempa metabolizmu – mówi badacz. – A więc niesporczaki, które – jeśli nie przechodzą w stan życia utajonego – zazwyczaj żyją kilka miesięcy, mogą żyć wiele lat, a nawet dekad – dodaje. Tym samym ich życie może wydłużyć się tak bardzo, że robią się – prawie – nieśmiertelne. Źródło: Journal of Zoology. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Sowy i skowronki – sprawdź, jaki masz chronotyp
Od trybu życia człowieka zależy nie tylko jego samopoczucie, wyrażane emocje czy stan zdrowia, ale również predyspozycje do kłamania, a nawet flirtowania – uważają psychologowie.
W tym artykule: Idealny jak skowronek Jak zostać skowronkiem? Ile jest sów, a ile skowronków? Ile trwa doba biologiczna? Dlaczego kobiety są częściej skowronkami? Sowy i skowronki – jak się mają do płci? Jesteś sową czy skowronkiem? Łatwość, z jaką rano wstajemy, nie zależy od siły woli, ale prawie w połowie od genów, w jakie zostaliśmy wyposażeni. Dopiero zaś w dalszej kolejności od dostępu do światła i wieku. Według badań najnudniejsi ludzie to religijni analitycy baz danych. Co jeszcze nudzi nas w innych? Kim są najnudniejsi ludzie? Badacze opracowali archetyp największego nudziarza na podstawie naszych stereotypów i uprzedzeń. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/wedlug-badan-najnudniejsi-ludzie-to-religijni-analitycy-baz-danych-co-jeszcze-nudzi-nas-w-innych-ea6aa33.jpeg" width="938" height="625" alt="Według badań najnudniejsi ludzie to religijni analitycy baz danych. Co jeszcze nudzi nas w innych?" title="Według badań najnudniejsi ludzie to religijni analitycy baz danych. Co jeszcze nudzi nas w innych?" /> Sowy i skowronki charakteryzują zupełnie odmienne cechy zachowań. Wydaje się jednak, że przeciwnie niż z ludowym powiedzeniu, że kto rano wstaje, temu Pan Bóg daje, nagroda skowronkom się nie należy. Poranni korzystają przecież z tego, że ich wewnętrzne preferencje zbiegają się ze społecznymi oczekiwaniami – szkoła i praca zaczynają się wcześnie w ciągu dnia. Sowa natomiast chodzi spać zgodnie z własnym zegarem biologicznym, czyli w nocy. Wczesne wstawanie zaś przypłaca społecznym jet lagiem. Różnice między sową a skowronkiem, czyli różnice w tzw. chronotypach, sięgają jednak znacznie głębiej. Nie chodzi tylko o ilość energii, z jaką funkcjonujemy o różnych porach dnia. Rytm snu i aktywności jest najbardziej widocznym przejawem zegara biologicznego. Rządzi jednak wieloma funkcjami organizmu: od trawienia po temperaturę ciała, a nawet zdolności inteligencji i kreatywności. Kto żyje wbrew zegarowi biologicznemu, nie tylko chodzi niewyspany i przygnębiony, ale też jest narażony na większe ryzyko popadnięcia w nałogi. Trudniej takiej osobie jest też zostać orłem w szkole lub w pracy. Idealny jak skowronek Typ rannego ptaszka jest bardziej proaktywny niż nocna sowa. Innymi słowy, osoba prowadząca poranny tryb życia energicznie i chętnie podejmuje działania, by zmienić sytuację na swoją korzyść. Z takim podejściem łatwiej się awansuje i osiąga zawodowe sukcesy. Proaktywność badał dr Christoph Randler z Uniwersytetu w Heidelbergu w Niemczech, prosząc 367 studentów o wypełnienie ankiet. Większość badanych przez niego skowronków podpisywała się pod zdaniami: Wyznaczam sobie długodystansowe cele, Mam wpływ na wydarzenia w moim życiu”. Bardziej proaktywne były też osoby, które przez wszystkie dni tygodnia wstawały o podobnej porze, niż te, które w weekend odsypiały noce zarwane w tygodniu. Badania naukowe dowodzą też, że wraz z porą dnia, o której najczęściej się wstaje, są związane pewne stałe cechy osobowości. Skowronek poza tym, że stara się rozwiązywać problemy i minimalizować ich skutki, jest także sumienny, wytrwały, stabilny emocjonalnie i potrafi współpracować w grupie. Mocne strony sowy to z kolei kreatywność, poczucie humoru i inteligencja. Sowa także ekstrawertyczna, impulsywna, stale poszukuje nowości, a decyzje często odkłada na później. Na tym lista się nie kończy. Według badań przeprowadzonych pod kierunkiem prof. Dario Maestripieri z University of Chicago na grupie 172 osób (kobiet i mężczyzn w wieku 20–40 lat) sowa ma większą słabość do ryzykownych zachowań. Może na przykład wziąć kilka kredytów, przepuścić spadek w kasynie, w pracy narazić się szefowi, dowodząc, że jego pomysły są zupełnie bez sensu, a mając po raz pierwszy w życiu narty na nogach, wybierze się na najtrudniejszą trasę zjazdową. Na dodatek sowa nie stroni od używek, co skowronkowi przytrafia się znacznie rzadziej, czego w swojej pracy naukowej dowiodła prof. Ana Adan, neurolożka z Universitat de Barcelona. Nic dziwnego, że sowa mocno nadużywa także kawy i napojów energetyzujących. Ale choćby wypiła i hektolitry kawy, nie uniknie fatalnych skutków zbyt małej ilości snu. Często nawet nie zdaje sobie z sprawy, jak bardzo jest nadwrażliwa i rozdrażniona. – Kto śpi za krótko, ma podwyższony poziom agresji. Poza tym niewystarczająca ilość snu wpływa na podejmowane decyzje i osłabia pamięć, ale w tej dziedzinie brakuje nam jeszcze precyzyjnych badań. Bez wątpienia jednak odbija się to na codziennym funkcjonowaniu, na jakości rozmów w domu, podczas dyskusji na spotkaniach w miejscu pracy i w wielu innych sytuacjach” – mówi dr Christoph Randler. Rośliny mogą być skowronkami lub nocnymi markami. Zupełnie jak ludzie Badania nad genami sterującymi rytmem dobowym u roślin, pokazują, że pod pewnymi względami mogą być one podobne do ludzi. Już pojedyncza zmiana w kodzie DNA rośliny może potencjalnie zade... Jak zostać skowronkiem? Ważne dla planujących powiększenie rodziny: skłonność do bycia skowronkiem mają urodzeni jesienią i zimą, gdy dni są krótkie. Miejsce zamieszkania także nie pozostaje bez wpływu. Z badań wynika, że więcej skowronków żyje na wschodzie i na północy globu niż na zachodzie i południu, więcej na wsi niż w mieście. Ważne dla każdego: największe znaczenie w nastawianiu wewnętrznego zegara ma intensywność światła w ciągu dnia. A także, jak długo i kiedy jest się wystawionym na działanie światła. Światło poranne skraca rytm okołodobowy (chronobiolodzy zalecają, by wychodzić na dwór zaraz po przebudzeniu). Aby przyspieszyć swój zegar, warto kupić psa, który zadba o właściwą porę i dawkę naświetlania. Oczywiście jeśli jednocześnie sami będziemy dbali o psa i jego potrzeby. Zapalanie światła rano w domu sprawy nie załatwi, bo natężenie sztucznego światła nie przekracza 400 luksów, a na zewnątrz wynosi od 15 tys. do 100 tys. luksów. Na naświetlanie podczas dnia chronometr reaguje nieznacznie lub wcale. Natomiast aktywność wieczorna w sztucznym świetle opóźnia zegar biologiczny. Ostrożnie więc z pracą przed komputerem. Ile jest sów, a ile skowronków? Zdeklarowanych skowronków i sów jest raptem 30%. Chronotyp większości z nas wypada gdzieś pomiędzy tymi oboma typami i nie jest ostry. Biologiczny zegar nie jest nastawiony tak samo przez całe życie. Małe dzieci to skowronki, wstają równie wcześnie jak osoby po sześćdziesiątce. W tym wieku większość badanych przyznaje, że najlepiej czuje się rano. Wiąże się to ze zmianami w produkcji hormonów, m.in. kortyzolu i hormonu wzrostu, które wpływają na długość i jakość snu. Gdy dziecko wchodzi w okres dojrzewania, jego wewnętrzny zegar zaczyna zwalniać i coraz trudniej wstać mu do szkoły. – Szczyt „wieczorności" przypada na koniec liceum i początek studiów. Studenci, szczególnie na kierunkach uniwersyteckich, mogą wybierać porę zajęć, ale uczniowie takiej możliwości nie mają. W USA niektóre szkoły zaczęły eksperymentalnie później rozpoczynać lekcje – z bardzo dobrymi efektami. Uczniowie lepiej funkcjonowali, mieli lepsze oceny, byli bardziej aktywni podczas zajęć. „Wieczorność" jest związana z depresyjnością: ludzie, którzy nie mogą spać w preferowanych przez siebie godzinach, mają obniżony nastrój. W przypadku niektórych osób, zwłaszcza wśród młodzieży, poranne wstawanie bywa wręcz szkodliwe – stwierdza dr Konrad Jankowski z Wydziału Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego, który bada funkcjonowanie osób o różnych chronotypach. Ponadprzeciętne wyniki uzyskiwali uczniowie w duńskich szkołach, które dawały do wyboru lekcje zaczynające się o różnych porach dnia. Nauczyciele nawet musieli opracowywać dodatkowe materiały, ponieważ udawało im się dużo szybciej przerabiać program. Badania dr. Randlera w Niemczech wykazały z kolei, że wyniki egzaminów organizowanych później w ciągu dnia skutkowały lepszymi wynikami egzaminy poranne. – Wiem, że są firmy, które dopuszczają elastyczny czas pracy. Trzeba przepracować osiem godzin, ale można wybrać porę dnia. W firmach tych rzeczywiście zdarza się, że ludzie pracują w bardzo dziwnych godzinach. To dobry kierunek, może sprzyjać lepszemu nastrojowi pracowników, lepszej motywacji i wyższej wydajności pracy. Niestety, to wciąż rzadkie sytuacje, nadal żyjemy w społeczeństwie zorientowanym bardzo porannie – mówi dr Konrad Jankowski. Ile trwa doba biologiczna? Wszyscy mamy wewnętrzny zegar – tworzą go tysiące komórek nerwowych w jądrze nadskrzyżowaniowym – strukturze o kształcie skrzydła w podwzgórzu u podstawy mózgu. Podwzgórze kontroluje wszystkie funkcje ciała: od produkcji hormonów po regulowanie temperatury. Zegar biologiczny gwarantuje, że każdy będzie robił właściwe rzeczy o właściwej porze dnia. Tyle że doba zegarowa trwa 24 godziny, a doba biologiczna nie. To dlatego rytm wyznaczany przez zegar biologiczny zwany jest okołodobowym. Biologiczna doba człowieka jest dłuższa niż doba zegarowa. Ta kobieca jest krótsza niż męska i – jak wynika z badań prowadzonych przez prof. Jeanne Duffy z Harvard University – wynosi średnio 24 godziny i 5 minut, zaś męska średnio 24 godziny i 11 minut. Jednak są tacy, których rytm okołodobowy ma prawie 25 godzin. – Rozbieżność w długości cyklu między czasem słonecznym a naszym wewnętrznym sprawia, że każdy musi codziennie cofać swój wewnętrzny zegar, by pozostać zsynchronizowanym ze światem zewnętrznym. To przystosowanie odbywa się poprzez regularną ekspozycję na okresy światła i ciemności. Kobiety, ponieważ mają krótszy cykl okołodobowy, codziennie robią mniejszą korektę niż mężczyźni – wyjaśnia prof. Jeanne Duffy. Kłopoty z przestawianiem biologicznego zegara najbardziej dają o sobie znać podczas dalekich podróży samolotem, pracy zmianowej albo po sezonowej zmianie czasu. Fakt, że kobiety są w większym stopniu skowronkami niż mężczyźni, pomaga im lepiej znosić podróż do Stanów Zjednoczonych niż do Australii, ponieważ podróż na zachód wymaga przestawienia się na wcześniejszą godzinę. Dlaczego kobiety są częściej skowronkami? Chronotypy wykształcają się w tym samym okresie, w którym u chłopców pojawia się mutacja, a dziewczynkom zmienia się sylwetka. Podział na ludzi „wieczornych” i „porannych” utrzymuje się przez cały okres rozrodczy, co więcej – w tym okresie więcej kobiet niż mężczyzn ma skłonności do bycia skowronkiem. Kobiety nie tylko są bardziej „poranne”, ale też śpią dłużej w ciągu doby niż mężczyźni i łatwiej zakłócić ich sen. Choć różnica między płciami w chronotypach nie jest wielka w porównaniu z takimi cechami jak wzrost czy siła mięśni, towarzyszy dojrzewaniu i zaciera się po menopauzie. Z badań nad niemieckimi nastolatkami wynika, że w wieku 16 lat różnice między chłopcami i dziewczynkami w chronotypach wynoszą tylko 3%. W wieku 19 lat są już ponad dwukrotnie większe. Samo powstanie chronotypów tłumaczy się potrzebą dostosowania do pór roku i zmiennej długości dnia. Dlaczego więc istnieje pod tym względem różnica między kobietami i mężczyznami? W tej kwestii muszą wystarczyć hipotezy, bo trudno o twarde dowody. Jedna z hipotez mówi, że krótszy sen mężczyzn mógł być związany ze ścisłym podziałem pracy. Kiedyś ludzie żyli w małych grupach. Kobiety zbierały, mężczyźni polowali. Mężczyzna, który potrzebował mniej snu, miał więc przewagę. Według innej teorii mężczyźni byli bardziej wyczuleni na niebezpieczeństwo w nocy. – Osoby „wieczorne" w większym stopniu koncentrują się na teraźniejszości i są bardziej hedonistyczne, a „poranne" w większym stopniu skupiają się na przyszłości. Co więcej, wyższa inteligencja, otwartość na doświadczenia, poszukiwanie nowości i skłonność do podejmowania ryzyka sugerują, że w zamierzchłych czasach bycie nocnym markiem mogło sprzyjać eksploracji i migracji w nowe rejony. Tymczasem osobowość typowa dla osoby porannej sprzyjała osiadłemu trybowi życia w bezpieczniejszych warunkach – dodaje dr Konrad Jankowski. Sowy i skowronki – jak się mają do płci? Z badań prowadzonych w Niemczech i we Włoszech wynika, że od chronotypu zależy liczba partnerek lub partnerów. Mężczyźni sowy mają więcej partnerek niż mężczyźni skowronki. Prawie połowa mężczyzna przyznała, że aktualną partnerkę poznała wieczorem. 45% – wieczorem 27% – po południu 17% – rano 11% – w nocy W badaniu prowadzonym przez dr. Christopha Randlera 284 mężczyzn odpowiadało m.in. na pytania typu: w jakich godzinach spędzasz czas poza domem? Wolisz udział w imprezie czy oglądanie telewizji w domu? Kiedy masz największą ochotę na flirt? Czy miałeś kontakty seksualne z kobietą związaną z innym mężczyzną? – Z niemieckich badań wynika, że mężczyźni „wieczorni„ częściej uwodzą kobiety. Dotyczy to sytuacji, gdy sami są już w związku i gdy uwodzona kobieta ma partnera. Trzeba patrzeć na chronotyp jako szerszy aspekt osobowości: „wieczorność" wiąże się z wyższym poziomem testosteronu, impulsywnością oraz cechami zwanymi „czarną triadą", czyli skłonnością do manipulowania innymi, narcyzmem i psychopatią” – komentuje dr Konrad Jankowski. Mężczyzna sowa będzie częściej gruboskórny, pozbawiony empatii, stale spragniony podziwu i rzadziej będzie miał wyrzuty sumienia niż mężczyzna skowronek. W dodatku jako ekstrawertyk często jest obdarzony dużym urokiem i bywa duszą towarzystwa. Co więcej, mężczyzna sowa ma skłonność do traktowania innych mężczyzn jako potencjalnego zagrożenia w podbojach. Trudno mu znieść sytuację, w której w jego otoczeniu znajduje się atrakcyjniejszy od niego mężczyzna, dąży więc do konfrontacji. Kobiety sowy nie wypadają lepiej. Dr Konrad Jankowski przeprowadził badania na grupie 352 osób, w wieku od 17 do 57 lat. Z jego pracy wynika, że partnerką dla mężczyzny, który szuka przygodnego seksu, częściej może być kobieta „wieczorna" niż „poranna". Panie o naturze sowy są mniej restrykcyjne w podejściu do seksu i częściej fantazjują o dopiero co spotkanej osobie niż panie skowronki, które muszą się zaangażować uczuciowo, by pójść z kimś do łóżka. Niemal idealny wizerunek skowronka nieco burzy dr Sunita Sah z Harvard University. Skowronki w takim samym stopniu mogą się mijać z prawdą jak sowy. Wszystko zależy od pory dnia. W przeprowadzonym przez nią teście sprawdzającym uczciwość wcześnie rano (między 7 a 8.30 rano) na bakier z prawdą częściej były sowy. Skowronki zaś kłamały w nocy (między północą a 1.30). Wystarczyło narzucić im aktywność o mało komfortowej dla nich porze. Jesteś sową czy skowronkiem? – Można to ocenić na podstawie typowych godzin snu w dni wolne, gdy możemy samodzielnie zadecydować, kiedy idziemy spać, a rano budzimy się spontanicznie (czyli bez budzika) – wyjaśnia dr Konrad Jankowski. Skowronki śpią między 23 a 7 rano (lub wcześniej), a sowy – między 2 a 10 (lub później). W ten sposób można określić w przybliżeniu chronotyp – czyli dobowy typ aktywności. Po dokładną diagnozę należy udać się do specjalisty. Źródło: Harvard University, Uniwersytet Warszawski
Spędzili 40 dni w jaskini Lombrives bez telefonów i zegarków. Jakie są wnioski z eksperymentu naukowego?
Grupa Francuzów potrzebowała chyba nieco więcej izolacji niż ta wywołana pandemią, więc zeszła na 40 dni do mrocznej jaskini bez zegarków i telefonów.
W ramach projektu Deep Time w kompleksie grot Lombrives w Ariege, w południowo-zachodniej Francji ochotnicy siedzieli w chłodzie (12 stopni) i wilgoci (95 proc.) by sprawdzić zdolność adaptacji człowieka do izolacji. Co ciekawe, kierownictwo nie powiedziało im dokładnie, ile czasu spędzą w mroku. Naukowcy monitorujący stan i zachowanie 8 mężczyzn i 7 kobiet w wieku 27 – 50 lat dzień przed zakończeniem eksperymentu zeszli do jaskini ogłosić, że wkrótce będą mogli wyjść na powierzchnię. View oEmbed on the source website Zgodnie z założeniem, w niedzielę 26 kwietnia grotołazi wyłonili się ze swojej kryjówki sądząc, że byli w środku 23 dni. Jedynie przewodzący grupie Christian Clot znał prawdę. Już po wyjściu przed porannym słońcem chronić musieli oczy ciemnymi okularami. W jaskini mieli tylko latarki i lampki na kaskach. Na prąd do baterii musieli sami zapracować, bo mieli przenośny „nożny” generator. Spali w namiotach, ale nie wiedząc która, jest godzina, musieli korzystać z wewnętrznego zegara biologicznego. On wyznaczał rytm odpoczynku i posiłków. Wodę czerpali ze studni 44 metry pod ziemią. Sami musieli przygotowywać swoje posiłki korzystając jedynie ze sprzętu biwakowego. View oEmbed on the source website W rozmowie z dziennikarzami jeden z ochotników, nauczyciel matematyki Johan Fracois, przyznał się do zmagania z potrzebą ucieczki. Jak powiedział BBC, “miał dziką potrzebę” wyjścia na zewnątrz. Zwalczał ją, dbając przy okazji o kondycję fizyczną, biegając pod ziemią. Robił “kółka” długości 10 kilometrów. Aż 2/3 ochotników stwierdziło, że mogłoby zostać dłużej. - Pierwszy raz w życiu poczuliśmy, jakbyśmy wcisnęli przycisk pauzy w naszym życiu. Pierwszy raz mieliśmy czas, żeby się zatrzymać i robić coś w spokoju. To było fantastyczne - Marina Lançon powiedziała dziennikowi “The Guardian”. View oEmbed on the source website Projekt przygotowała organizacja Human Adaption Institute zajmująca się badaniami nad zdolnością człowieka do adaptacji do trudnych warunków klimatycznych. Działający dla niej naukowcy sprawdzali regularność snu ochotników, oceniali ich wzajemne interakcje oraz funkcje kognitywne. Dzięki możliwości sprawdzeniu aktywności mózgu uczestników eksperymentu przed i po jego zakończeniu, autorzy projektu liczą na dokładniejsze poznanie wpływu takiej izolacji na biologię człowieka. Wątpliwości co do przydatności zebranych danych zgłosił m.in. Pierre-Marie Lledo z francuskiego rządowego ośrodka badań CNRS i Instytutu Pasteura. Jego główny zarzut to brak grupy kontrolnej. Jej brak uniemożliwi weryfikację tego, co właściwie stało się (lub nie) z ludźmi siedzącymi 40 dni w ciemnej jaskini.