Majowie sprzed 2000 lat mieli świetnych dentystów. Naukowcy zbadali ząb wypełniony jadeitem
Starożytni Majowie mogli cieszyć się dostępem do niezwykle zaawansowanych praktyk stomatologicznych. Choć od dekad uważano, że ozdabianie zębów jadeitem oraz innymi cennymi minerałami służyło wyłącznie estetyce, najnowsze dowody naukowe sugerują, że zabiegi te miały również wymiar zdrowotny.
Na wiele stuleci przed pojawieniem się nowokainy, elektrycznych wierteł i zdjęć rentgenowskich, starożytni Majowie mogli wypełniać ubytki w zębach za pomocą jadeitowych inkrustacji. Jadeitowe zęby Majów Zęby zdobione jadeitem, „złotem głupców” (pirytem) oraz innymi materiałami od dziesięcioleci odnajdywano na stanowiskach archeologicznych Majów. Majowie wycinali w zębach niewielkie otwory i osadzali w nich kamienie, a ozdoby te pełniły funkcję estetyczną. Nowa analiza trzonowca z jadeitową inkrustacją dostarcza jednych z najmocniejszych jak dotąd dowodów na to, że Majowie nie tylko zdobili zęby dekoracyjnymi „grillzami” ze względów modowych czy rytualnych – mogli również robić to, by łagodzić ból i dolegliwości. – Ten ubytek jest po prostu idealny – mówi dr Elma Vega-Lizama, antropolożka stomatologiczna z Autonomicznego Uniwersytetu Jukatanu w Meksyku i współautorka nowych badań. – To naprawdę dobrze przeprowadzony zabieg – staranny i czysty. To precyzyjne umiejscowienie stanowi część argumentacji zespołu, opublikowanej w czasopiśmie „Journal of Archaeological Science: Reports”, według której Majowie byli znacznie bardziej biegli w stomatologii, niż wcześniej przypuszczano. Skąd pochodzi ząb z jadeitową inkrustacją? Ząb pochodzi z jednej z największych na świecie kolekcji zębów Majów, przechowywanej w Muzeum Popol Vuh na Uniwersytecie Francisca Marroquína w Gwatemali. Trzonowiec został podarowany pierwszemu autorowi badania, Estuardowi Mata-Castillo, dentyście z Uniwersytetu Francisca Marroquína w Gwatemali. Jego wcześniejsze pochodzenie nie jest jasne. Autorzy przypuszczają, że pochodzi z okolic dzisiejszego miasta Gwatemala – najprawdopodobniej z ruin Kaminaljuyu, miasta Majów zamieszkiwanego od około 1500 r. p.n.e. do 900 r. n.e., którego większość znajduje się dziś pod współczesną metropolią. Pobranie próbki zęba do testów molekularnych doprowadziłoby do jego uszkodzenia, jednak autorzy uważają, że pochodzi on z okresu klasycznego, czyli z lat 250–900 n.e., kiedy Kaminaljuyu znajdowało się u szczytu swojej regionalnej potęgi. Większość zębów z tego typu dekoracjami pochodzi właśnie z owego „złotego wieku”. W każdym przypadku trudno jednoznacznie stwierdzić, dlaczego Majowie modyfikowali swoje uzębienie. Jednak fakt, że większość inkrustacji pojawia się na lepiej widocznych zębach przednich, skłonił wielu badaczy do łączenia tych zmian z rytuałami, modą lub połączeniem obu tych czynników. Pewną rolę mógł również odgrywać status społeczny. – Badacze znajdowali inkrustacje w zębach Majów z okresu klasycznego zarówno u osób bogatych, jak i ubogich, ale z pewnością są one częstsze u przedstawicieli wyższych warstw społecznych – zauważa dr Marco Ramírez-Salomón, ortodonta z Autonomicznego Uniwersytetu Jukatanu. Niektóre osoby o wysokim statusie miały w ustach nawet osiem inkrustacji o różnych kształtach i kolorach. – Były one bardziej okazałe – mówi. Starożytne wypełnienia mogły działać jak plomby Większość inkrustacji wykonano z jadeitu, lecz niektóre zrobiono z pirytu – minerału powszechnie nazywanego „złotem głupców”. W innych zębach brakuje kamieni. Zamiast nich znajduje się czarny cement, zwykle używany do mocowania ozdób. Składniki tego spoiwa sugerują, że w praktykach stomatologicznych Majów mogło chodzić o coś więcej niż tylko estetykę i przepych. We wcześniejszej analizie dr Marco Ramírez-Salomón i dr Elma Vega-Lizama wraz z zespołem odkryli w tych uszczelniaczach ślady fosforanów, wapnia, olejów roślinnych pochodzących m.in. z kwiatów, a niekiedy także bitumu. – Niektóre z tych uszczelniaczy są lepsze od materiałów stosowanych we współczesnych plombach dentystycznych – twierdzi dr Marco Ramírez-Salomón. Wskazuje, że współczesne wypełnienia potrafią wypaść jeszcze za życia pacjenta, podczas gdy opisywane inkrustacje przetrwały próbę czasu, utrzymując się przez stulecia, a nawet ponad tysiąclecie po śmierci danej osoby. – Uszczelniacze te prawdopodobnie miały również właściwości antyseptyczne – dodaje dr Marco Ramírez-Salomón. Zespół odkrył mniej śladów wtórnych uszkodzeń próchnicowych wokół tych inkrustacji oraz ogólnie mniejszą częstotliwość występowania próchnicy w zębach osób z inkrustacjami w porównaniu z uzębieniem Majów z okresu klasycznego, którzy ich nie mieli. Dlaczego Majowie modyfikowali ząb, którego nie było widać? Wszystkie odkryte do tej pory zęby Majów inkrustowane klejnotami były zębami przednimi. Ten nowy przypadek jest jednak wyjątkowy, ponieważ stanowi jedyny znany dotychczas badaczom przykład zmodyfikowanego zęba trzonowego. – Położenie tego tylnego zęba przemawia za tym, że zabieg nie służył wyłącznie modzie czy podkreśleniu statusu, zwłaszcza ze względu na brak jego widoczności – zauważa dr Roger Foreshaw, badacz starożytnej stomatologii egipskiej z Uniwersytetu w Manchesterze w Wielkiej Brytanii. – Niemniej brak widoczności niekoniecznie wyklucza znaczenie symboliczne lub rytualne – dodaje. – Przedmioty, które nie są łatwo widoczne dla innych, wciąż mogą mieć osobiste, społeczne lub religijne znaczenie dla danej osoby. Dr Roger Foreshaw twierdzi, że teoria, według której inkrustacja w zębie trzonowym miała służyć zdrowiu lub uśmierzeniu bólu, jest „prawdopodobna”, ale nie została jednoznacznie udowodniona. – Ten nietypowy okaz otwiera możliwość, że niektóre interwencje stomatologiczne Majów mogły wykraczać poza dekoracyjne modyfikacje, z których są oni najbardziej znani – podsumowuje. Precyzja zabiegu zaskoczyła badaczy – Starożytny specjalista, który umieścił jadeit w zębie trzonowym, przeprowadził ten zabieg za życia pacjenta – mówi dr Elma Vega-Lizama. Wykorzystując trójwymiarowe obrazowanie tomograficzne, zespół badawczy zajrzał do wnętrza zęba, a inkrustacja wykazała ślady kalcyfikacji, czyli wapnienia, powstałe już po jej osadzeniu. Autorzy przekonująco dowodzą, że inkrustacja została wprowadzona za życia, opierając się na dowodach w postaci zwapnienia miazgi. Biorąc pod uwagę stopień rozwoju zęba, dr Elma Vega-Lizama wraz z zespołem przypuszczają, że osoba ta była prawdopodobnie starszym nastolatkiem i żyła jeszcze od 5 do 10 lat po wykonaniu zabiegu. Dalsza analiza przy użyciu mikroskopu elektronowego ujawniła stopień precyzji, jakim wykazał się dentysta Majów. Na trzonowcu widoczne są zaokrąglone ślady świadczące o użyciu pewnego rodzaju prymitywnego wiertła. Dr Marco Ramírez-Salomón wciąż nie jest pewien, jak Majowie przeprowadzali takie zabiegi – archeolodzy nigdy nie znaleźli podobnego narzędzia podczas wykopalisk, choć biorąc pod uwagę, jak delikatne musiało ono być, nie jest to zaskakujące. Dokładność wykonania wielu inkrustacji sugeruje również kunszt porównywalny ze skomplikowaną pracą jubilerską. – Niektóre z tych wkładów są tak precyzyjne, że podczas umieszczania ich w zębie można usłyszeć charakterystyczne kliknięcie – mówi. Ostatecznie, jak zauważają zarówno autorzy badania, jak i Foreshaw, ząb ten jest jedyny w swoim rodzaju, a jego pochodzenie pozostaje niepewne. – Jako taki okaz ten stawia interesujące pytania, ale sam w sobie nie uzasadnia wyciągania daleko idących wniosków na temat praktyk stomatologicznych Majów – ocenia Foreshaw. Niemniej odkrycie to sugeruje, że starożytni Majowie mogli mieć do kogo zwrócić się po pomoc, by ratować swoje zęby. Źródło: National Geographic
Ta rodzina od pokoleń nie ma zębów. Pochodzący z niej lekarz odkrył tajemniczą mutację genu
Brak zębów był u rodziny Grahamów czymś więcej niż chorobą – był rodzinnym piętnem. Od pokoleń usta kolejnych dzieci pozostawały puste, niezależnie od upływu lat. Rodzina musiała czekać dekady, aż w ich szeregach narodzi się genialny medyk zdolny rzucić wyzwanie „klątwie” i odkryć prawdę ukrytą w ich genach.
Rodzina dr. Johna Grahama, profesora genetyki medycznej i pediatrii w Cedars-Sinai w Los Angeles, od lat nie ma zębów. Uparty naukowiec odkrył powodującą to tajemnicza mutację genu, która została jednoznacznie zidentyfikowana jako przyczyna agenezji zębów w pięciu pokoleniach rodziny. Teraz może pomóc innym. Historia rodziny bez zębów – medyczny sekret, który trwał pokolenia Ten niemal symboliczny brak zębów ciążył nad rodziną podczas codziennych posiłków, nauki mowy u dzieci, w trakcie dorastania. Brak lub zanik zębów wpływał na poczucie własnej wartości, wybory życiowe i relacje społeczne. Z biegiem lat niektóre dzieci miały nie w pełni wykształcone pojedyncze zęby, inne miały ich nawet kilka, ale nikt nie mógł mówić o pełnym, zdrowym uśmiechu. Tradycją stały się drogie implanty i protezy, ale także milcząca frustracja: czemu właśnie my? Lekarz, który leczył innych – i siebie John Graham – wnuk i syn osób dotkniętych rodzinną agenezją zębów – wybrał ścieżkę medycyny i genetyki: nic dziwnego, że tak go fascynowała. Całe życie diagnozował innych, pomagając rodzinom z rzadkimi chorobami. Jednak to jego własna historia, rodzinna anomalia, okazała się największym wyzwaniem zawodowym. Przez lata zbierał medyczne akta, analizował rodowody i przeszukiwał literaturę naukową. Z pomocą przyjaciela i współpracownika, dr. Pedro Sancheza, rozpoczął genetyczne śledztwo na skalę, jakiej w tej rodzinie jeszcze nie było. Używając najnowszych narzędzi do sekwencjonowania DNA, Graham i Sanchez porównali materiał genetyczny dwóch osób dotkniętych agenezją i dwóch zdrowych krewnych. Tajemnicza mutacja w genie KDF1 Efektem ich badań i było odkrycie jednego, kluczowego genu, który różnił się u osób z agenezją i zdrowych. Chodziło o mutację genie KDF1, a dokładnie niewielką zmianę w chromosomie 1 dotycząca fragmentu odpowiedzialnego za prawidłowy rozwój skóry i zębów. Badania potwierdziły, że ta rzadka mutacja genetyczna pojawiała się wyłącznie u osób bez zębów w rodzinie Grahama. Przy użyciu modelowania komputerowego naukowcy wykazali, że przez tę pojedynczą zmianę białko KDF1 stawało się niestabilne i nie mogło właściwie wspierać procesu rozwoju zębów. Tak powstała odpowiedź na wielopokoleniową rodzinną zagadkę – tak jak się spodziewano (chociaż 150 lat temu nie było to tak oczywiste) wina leżała nie w stylu życia, lecz w dziedziczonej, ukrytej do tej pory mutacji. Agenezja zębów – co oznacza taka diagnoza? Dla rodziny Grahama wyjaśnienie źródła problemu było ogromną ulgą. Agenezja zębów w tej postaci jest niezwykle rzadka – dotyczy mniej niż 0,5% populacji, a większość przypadków to pojedyncze braki, nie całkowity zanik uzębienia. Dla porównania, łagodniejsze formy agenezji spotykają nawet 10% populacji. Brak zębów to jednak nie tylko kwestia estetyki. Osoby z agenezją zębów mierzą się z problemami w żuciu, mowie, a także z zaburzeniami samooceny. U dzieci i nastolatków może prowadzić do poważnych problemów emocjonalnych. Leczenie, czyli implanty i protezy, jest kosztowne i często nierefundowane, co sprawia, że życie z tą wadą wiąże się z licznymi ograniczeniami. Nadzieja na zmianę – nowe perspektywy dla rodzin dotkniętą agenezją Zlokalizowanie mutacji KDF1 daje nową szansę. Pozwala lepiej rozumieć mechanizmy dziedziczenia i daje podstawę do nowoczesnej diagnostyki genetycznej. Chociaż leczenie przyczynowe agenezji zębów nadal nie istnieje, naukowcy są coraz bliżej terapii genowych, które w przyszłości mogą odmienić losy kolejnych pokoleń. Dla rodziny Grahama to zamknięcie pewnej epoki – i otwarcie drzwi dla tysięcy innych osób zmagających się z rodzinnymi wadami uzębienia. Źródło: International Dental Journal Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
W Wietnamie chcą, by ich zęby były czarne. To praktyka sięgająca aż epoki żelaza
Nie każdy chce, by jego zęby były śnieżnobiałe i lśniące – to element kultury zachodniej. W Wietnamie jest zupełnie inaczej, a czernienie zębów jest do dzisiaj popularną praktyką wśród niektórych społeczności. Archeolodzy znaleźli dowody na to, że ten szokujący z naszej perspektywy zwyczaj ma już ponad 2000 lat.
Na stanowisku archeologicznym Dong Xa w północnym Wietnamie naukowcy natrafili na ludzkie szczątki, które są najstarszym dowodem na celowe czernienie zębów. Teraz wiemy więcej o tradycji, która przetrwała wieki i nadal jest elementem wietnamskiej kultury – chociaż z pespektywy Europejczyka nieco szokującym. Czernienie zębów Wietnamie, czyli zupełnie inne kanony piękna Ostatnie znaleziska sprzed 2000 lat potwierdzają, że świadomie barwienie zębów substancjami bogatymi w żelazo i taniny w Wietnamie ma wyjątkowo długą tradycję. Sięga ona funkcjonowania kultury Dong Son, która wyróżniała się rozwiniętym rzemiosłem, obróbką metali oraz rozbudowaną siecią wymian kulturowych i handlowych. Praktyka czernienia zębów była nie tylko lokalnym fenomenem – ślady podobnych zwyczajów można odnaleźć także na terenie innych krajów Azji Południowo-Wschodniej, jak Filipiny, Laos, czy Tajwan, lecz to właśnie w Wietnamie przetrwała ona najdłużej i nabrała najszerszego znaczenia społecznego. Skąd wiemy, że kilka tysięcy lat temu barwiono zęby? Zęby odkryte w jednym z grobów na stanowisku Dong Xa poddano szczegółowej analizie, która wykazała obecność wysokich stężeń żelaza i siarki. Australijscy naukowcy udowodnili, że nie była to przypadkowa zmiana koloru – wynikająca np. z diety czy żucia orzechów – ale efekt specjalnie stosowanych mieszanek barwiących. Te chemiczne odciski palca pokrywają się z efektami uzyskanymi w późniejszych rekonstrukcjach procesu czernienia zębów, a także z danymi etnograficznymi z XIX i XX wieku. Czym czerni się zęby? Starożytne metody czernienia zębów opierały się na wykorzystywaniu żelaza oraz tanin – związków chemicznych naturalnie występujących w roślinach, szczególnie w ich korze, liściach czy łupinach owoców. Proces polegał na aplikowaniu specjalnych past lub cieczy przygotowywanych z lokalnych roślin i związków mineralnych. Jedną z popularnych substancji była sadza z łupin kokosa lub mieszanki zawierające galasy dębowe. Z czasem techniki te zostały udoskonalone – najpierw stosowano szybkie metody obejmujące pocieranie zębów odpowiednimi substancjami, a w późniejszym okresie wykształciły się bardziej zaawansowane, wielodniowe rytuały barwienia, które gwarantowały trwały, głęboki, czarny kolor. Prowadziły one do powstania trwałej warstwy czarnego pigmentu, odpornej na ścieranie. Podobno czernienie było też elementem dbania o higienę. Ale czemu właściwie zęby miały być czarne? Czarne zęby nie były – i nie są – w Wietnamie kwestią estetyki. To symbol przynależności do określonej grupy, a także miara dojrzałości czy moralności. Czernienie zębów było jednym z elementów przejścia z dzieciństwa w dorosłość. Wierzono, że ciemny kolor zębów chroni przed złymi duchami, chorobami, a nawet demonami pożądania. Dla wielu społeczności czarne zęby były oznaką skromności i wierności rodzinie, podkreślały powagę i dojrzałość oraz – co ciekawe – odróżniały ludzi cywilizowanych od „dzikich”, którzy takich praktyk nie stosowali. Jak to wygląda dzisiaj? Czernienie zębów było praktyką powszechną i szeroko akceptowaną – dotyczyło zarówno kobiet, jak i mężczyzn, niezależnie od pochodzenia etnicznego czy statusu społecznego. W dokumentach z początku XX wieku czarne uśmiechy goszczą na twarzach zarówno arystokracji, jak i chłopów. Praktyka ta była także środkiem walki z zachodnią modą na białe zęby, będącymi symbolem młodości, dzikości czy braku ogłady. Współcześnie, choć czernienie zębów nie jest już tak powszechne, wciąż jest obecne w kulturze niektórych mniejszości etnicznych oraz w świadomości społecznej jako element dziedzictwa. Dziedzictwo dawnego Wietnamu wciąż jest pielęgnowane Dla wielu osób starszego pokolenia czarne zęby pozostają symbolem dumy, przynależności i autentyczności w obliczu przemijających trendów globalnych. Ta tradycja przetrwała tysiące lat, adaptując się do zmieniających się warunków społecznych, kulturowych i estetycznych. Warto pamiętać, że nasza wizja piękna jest tylko jedną z wielu, które wykształciły się na całym świecie. Czy lepszą? Na to nie ma z pewnością obiektywnej odpowiedzi. Źródło: Archaeological and Anthropological Sciences, UNESCO Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Co jama ustna może powiedzieć o zdrowiu człowieka – znacznie więcej niż sądziliśmy
Coraz więcej badań pokazuje, że mikrobiom jamy ustnej – złożony ekosystem setek gatunków bakterii i grzybów – może być cennym wskaźnikiem stanu zdrowia. Naukowcy odkrywają, że jego skład pozwala przewidywać nie tylko ryzyko rozwoju nowotworów, lecz także kondycję serca i mózgu.
Spis treści: Bakterie z jamy ustnej a ryzyko raka trzustki – co odkryli naukowcy? Mikrobiologiczny wszechświat w ustach Połączenie między ustami a resztą organizmu Trudność w dowodzeniu zależności przyczynowo-skutkowych Kliniczne perspektywy Utrzymanie równowagi mikrobiomu Badania coraz wyraźniej wskazują, że stan zdrowia jamy ustnej może dostarczać wczesnych sygnałów ostrzegawczych o chorobach rozwijających się w całym organizmie. Bakterie z jamy ustnej a ryzyko raka trzustki – co odkryli naukowcy? Pierwsze znane opisy wpływu chorób jamy ustnej na zdrowie człowieka pojawiły się już ponad tysiąc lat temu w pracach perskiego lekarza Awicenny. Współczesna nauka pokazuje jednak, jak rozległe mogą być te zależności. Nowoczesne badania ujawniają, że mikroorganizmy bytujące na zębach, języku i dziąsłach mogą dostarczać cennych informacji umożliwiających wczesne wykrywanie i zapobieganie chorobom ogólnoustrojowym. Jedno z badań opublikowanych na łamach czasopisma „JAMA Oncology” wykazało, że 27 gatunków bakterii i grzybów obecnych w jamie ustnej wiązało się z 3,5-krotnie wyższym ryzykiem raka trzustki. Dzięki sekwencjonowaniu całego genomu naukowcy ustalili, że osoby, u których wykryto określone mikroby w jamie ustnej, były istotnie częściej diagnozowane z tą chorobą. – Profilowanie populacji bakterii i grzybów w jamie ustnej może pomóc onkologom wskazać osoby najbardziej wymagające badań przesiewowych w kierunku raka trzustki – podkreśla współautor badania prof. Jiyoung Ahn, dyrektor Programu Epidemiologii i Kontroli Raka przy Uniwersytecie Nowojorskim. Mikrobiologiczny wszechświat w ustach Jama ustna należy do najbogatszych mikrobiologicznie środowisk w ludzkim organizmie. Tworzący ją mikrobiom jamy ustnej obejmuje ponad 700 gatunków bakterii, a także grzyby, wirusy i inne mikroorganizmy, które zasiedlają wyspecjalizowane nisze na zębach, języku, dziąsłach czy podniebieniu. Jak podkreśla biolożka dr Jessica Mark Welch z ADA Forsyth Institute, skład tych społeczności znacząco się różni w zależności od miejsca – bakterie obecne na zębach nie są tymi samymi, które bytują na języku czy dziąsłach. U osób ze zdrową jamą ustną mikrobiom tworzy zróżnicowana i stabilna społeczność korzystnych drobnoustrojów, m.in. z rodzaju Streptococcus i Rothia, które pomagają kontrolować stan zapalny i hamować rozwój patogenów. Ta równowaga jest jednak wyjątkowo krucha – zmiany diety, higieny jamy ustnej lub stanu zdrowia mogą szybko zaburzyć skład mikrobiomu. Jednym z najlepiej poznanych „winowajców” jest Porphyromonas gingivalis – bakteria silnie związana z chorobą przyzębia. W przeciwieństwie do większości drobnoustrojów preferujących węglowodany, P. gingivalis odżywia się tkanką dziąseł, nasilając procesy zapalne. Co istotne, badanie wykazało, że P. gingivalis, a także inne patogeny przyzębia – E. nodatum i P. micra – oraz powszechny grzyb Candida były powiązane ze zwiększonym ryzykiem rozwoju raka trzustki. Połączenie między ustami a resztą organizmu Przewlekły stan zapalny jest dobrze udokumentowanym czynnikiem ryzyka chorób sercowo-naczyniowych, cukrzycy typu 2, kilku nowotworów oraz choroby Alzheimera. Coraz więcej dowodów wskazuje, że jego źródłem może być także jama ustna. Osoby cierpiące na chorobę przyzębia mają od trzech do pięciu razy wyższe ryzyko rozwoju nowotworów powiązanych z mikrobiomem jamy ustnej. – Hipoteza jest taka, że u tych pacjentów rozwija się patologiczny typ zapalenia, zamiast reakcji ochronnej – wyjaśnia dr Marcelo Freire, dentysta i profesor w amerykańskim Zakładzie Medycyny Genomicznej i Chorób Zakaźnych. Rozbudowana sieć naczyń krwionośnych pod językiem, w policzkach i innych częściach jamy ustnej umożliwia bakteriom przedostawanie się do krwiobiegu i migrację po całym organizmie. Choć układ odpornościowy zazwyczaj skutecznie je eliminuje, niektóre drobnoustroje potrafią wymknąć się tej kontroli i przyczyniać się do rozwoju chorób. Jednym z takich przykładów jest Fusobacterium nucleatum – bakteria naturalnie występująca w jamie ustnej, która po przedostaniu się do innych narządów może wspierać wzrost nowotworów. Jak wykazało badanie Narodowego Instytutu Raka, pacjenci z rakiem jelita grubego byli pięciokrotnie częściej nosicielami F. nucleatum w stolcu niż osoby zdrowe. Również ślina stanowi potencjalną drogę transportu bakterii przez układ pokarmowy. W badaniach na zwierzętach wykazano, że Porphyromonas gingivalis, przeniesiona z jamy ustnej, może inicjować rozwój raka trzustki, co dodatkowo podkreśla znaczenie zdrowia jamy ustnej dla funkcjonowania całego organizmu. Trudność w dowodzeniu zależności przyczynowo-skutkowych Mimo rosnącej liczby badań łączących mikrobiom jamy ustnej z chorobami ogólnoustrojowymi, naukowcy podkreślają, że udowodnienie bezpośredniej relacji przyczynowo-skutkowej pozostaje dużym wyzwaniem. Korelacja nie zawsze oznacza bowiem, że to właśnie drobnoustroje są pierwotnym źródłem choroby. Badacze mogą prosić uczestników o zmianę diety i obserwować, jak wpływa ona na skład mikrobiomu, nie jest jednak możliwe etyczne celowe zakażanie ludzi patogenami w warunkach eksperymentalnych. Z kolei badania na myszach mają swoje ograniczenia –mikrobiomy gryzoni i ludzi znacząco się różnią i podlegają innym dynamikom zmian w czasie. Z tego powodu naukowcy koncentrują się na mapowaniu „zdrowego” mikrobiomu jamy ustnej, aby lepiej rozpoznać moment, w którym biologiczna równowaga zaczyna przesuwać się w stronę choroby. Istotną rolę odgrywa także genetyka: u niektórych osób nawet duża ilość płytki nazębnej nie prowadzi do zapalenia, podczas gdy inni są znacznie bardziej podatni na rozwój gingivitis. Kliniczne perspektywy Jak zauważa dr Marcelo Freire, terapie ukierunkowane na mikrobiom jamy ustnej są wciąż znacznie mniej rozwinięte niż te dotyczące mikrobiomu jelit czy płuc. Jednocześnie coraz większe nadzieje wiąże się z śliną, która – jako materiał łatwiejszy i mniej inwazyjny do pobrania niż krew – staje się obiecującym narzędziem diagnostycznym. Naukowcy analizują jej skład w poszukiwaniu biomarkerów, mogących sygnalizować choroby na bardzo wczesnym etapie rozwoju. W przyszłości same mikroorganizmy mogą również stać się elementem terapii. Część z nich produkuje krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe o działaniu przeciwzapalnym, takie jak butyrat, które są obecnie badane pod kątem potencjalnych zastosowań leczniczych. Inne drobnoustroje mogą z kolei przyczynić się do opracowania nowych szczepionek, wraz z coraz lepszym zrozumieniem tego, w jaki sposób mikrobiom jamy ustnej oddziałuje z układem odpornościowym. Utrzymanie równowagi mikrobiomu Dobra wiadomość jest taka, że codzienne nawyki w dużej mierze pozwalają utrzymać zdrowy mikrobiom jamy ustnej, a tym samym wspierać ogólne zdrowie organizmu. Styl życia i dieta mają tu znaczenie nie mniejsze niż regularne wizyty u dentysty. Spożywanie pełnowartościowych, nieprzetworzonych produktów bogatych w prebiotyki i probiotyki – takich jak fermentowane produkty mleczne, owoce i warzywa – sprzyja rozwojowi korzystnych mikroorganizmów. Z kolei kwasy tłuszczowe omega-3, obecne m.in. w łososiu, sardynkach, orzechach włoskich i siemieniu lnianym, pomagają ograniczać przewlekłe stany zapalne. Istotną rolę odgrywają także roślinne azotany zawarte w zielonych warzywach liściastych, burakach czy selerze. Bakterie takie jak Rothia przekształcają azotany w azotyny, które w żołądku zamieniane są w tlenek azotu – związek rozszerzający naczynia krwionośne i obniżający ciśnienie krwi. Z drugiej strony nadmiar cukru szybko zaburza równowagę mikrobiomu. Słodzone napoje, desery, a nawet jogurty smakowe sprzyjają rozwojowi bakterii prozapalnych i mogą wpływać na mechanizmy regulujące apetyt. – Od jamy ustnej po jelita – to, co tam się dzieje, wpływa na to, czego pragniemy – ostrzega dr Marcelo Freire. Nie można też zapominać o podstawach higieny jamy ustnej: regularnym szczotkowaniu, nitkowaniu, delikatnym czyszczeniu języka oraz profesjonalnych zabiegach higienizacyjnych. Jednocześnie eksperci przestrzegają przed codziennym stosowaniem silnych płynów do płukania ust, które mogą niszczyć zarówno szkodliwe, jak i korzystne mikroorganizmy. – Warto wybierać płyny, które odświeżają oddech, ale nie zawierają alkoholu ani agresywnych detergentów, zdolnych zaburzyć cały mikrobiom – radzi dr Freire. Źródło: National Geographic
Zęby mądrości to „medyczne złoto” – mogą pomóc w leczeniu wielu chorób
Usunięte zęby mądrości, które najczęściej trafiają do utylizacji, mogą stać się rewolucyjnym narzędziem medycyny regeneracyjnej. Ich miazga kryje komórki macierzyste zdolne do przekształcania się w komórki nerwowe czy sercowe, a można je pozyskać bez etycznych kontrowersji.
Spis treści Medyczny skarb w niepotrzebnych zębach Niezwykłe właściwości komórek miazgi zębowej „Ósemki” jako biologiczne ubezpieczenie? Co roku miliony ludzi usuwają sobie „ósemki”. Zęby te traktujemy jako niepotrzebną a czasem wręcz kłopotliwą pozostałość ewolucyjną. Tymczasem okazuje się, że miazga tzw. zębów mądrości zawiera cenne komórki macierzyste. Medyczny skarb w niepotrzebnych zębach Badania prowadzone przez dr. Gaskona Ibarretxe z Uniwersytetu Kraju Basków w Bilbao wykazały, że miazga zębów mądrości zawiera komórki macierzyste zdolne do przekształcania się m.in. w neurony, komórki mięśnia sercowego czy tkanki kostnej. Zespół Ibarretxe’go był w stanie uzyskać z nich funkcjonalne komórki neuronopodobne zdolne do przewodzenia impulsów elektrycznych – co jest kluczowe przy odbudowie uszkodzonych połączeń nerwowych, np. w mózgu. Komórki z miazgi zębowej mają kilka istotnych zalet w porównaniu z innymi typami komórek macierzystych (np. z zarodka czy szpiku kostnego). Przede wszystkim ich pozyskanie nie wiąże się z kontrowersjami etycznymi – usunięte zęby i tak trafiłyby do utylizacji. Dodatkowo, przechowywanie własnych komórek eliminuje ryzyko odrzutu przeszczepu i skraca czas potrzebny na leczenie, ponieważ nie trzeba szukać zgodnych dawców. Niezwykłe właściwości komórek miazgi zębowej Wstępne badania pokazują ogromny potencjał terapeutyczny tych komórek. W modelach zwierzęcych wykazano, że mogą one np. zastąpić zniszczone neurony produkujące dopaminę w chorobie Parkinsona. Są zdolne także do wytwarzania substancji chroniących synapsy, co opóźnia odkładanie się szkodliwych białek w chorobie Alzheimera. Co więcej, istnieją dowody na ich zdolność do redukcji złogów amyloidu i ograniczania stanu zapalnego w mózgu. Poza układem nerwowym, komórki macierzyste miazgi mogą: przyspieszać odbudowę kości, wspierać regenerację tkanek po operacjach onkologicznych w obrębie jamy ustnej, poprawiać funkcję serca u modeli zwierzęcych z jego niewydolnością, być potencjalnym źródłem materiału do przeszczepów chrząstki stawowej „Ósemki” jako biologiczne ubezpieczenie? Miazga zębowa od młodych pacjentów - nastolatków i młodych dorosłych - jest szczególnie cenna, ponieważ zawiera komórki o wysokiej zdolności do podziałów i niewielkiej liczbie uszkodzeń DNA. Coraz więcej firm zaczyna oferować usługę przechowywania usuniętych zębów jako formę „biologicznego ubezpieczenia”. Proces jest prosty: ząb trafia w sterylnym pojemniku do laboratorium, gdzie w ciągu 24 godzin izoluje się komórki i zamraża je w ciekłym azocie. Wszystko więc wskazuje na to, że zębopochodne komórki macierzyste są przyszłością medycyny regeneracyjnej, i to nie tylko w stomatologii. Jeśli skuteczność terapii zostanie potwierdzona, możliwe, że w niedalekiej przyszłości przesłanie wyrwanych ósemek do biobanku stanie się rutynową częścią wizyty u stomatologa. Badacze z Hiszpanii podkreślają konieczność zapewnienia równego dostępu do tej terapii – przechowywanie komórek w biobanku nie powinno być luksusem. Publiczne biobanki czy programy refundacyjne mogłyby pomóc w upowszechnieniu tego rozwiązania. Źródło: Stem Cell Research Therapy Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Najstraszniejsze kły świata. Tak uzbrojone ssaki pojawiały się na Ziemi aż pięć razy
Długie, wystające poza czaszkę kły były morderczą bronią. Posiadało ją wiele wymarłych już zwierząt. Naukowcy zbadali, dlaczego zęby szablaste były tak skuteczne. I dlaczego obecnie nie ma ich żadne zwierzę żyjące na Ziemi.
Spis treści: Smilodony – najsłynniejsze ssaki z szablastymi zębami Dlaczego zęby szablaste były aż tak skuteczne? Szczęki, których już nie ma Niektóre z pomysłów natury są tak dobre, że pojawiają się w przyrodzie więcej niż raz. Przykładem rodzaj uzębienia, który potrafi zamienić muzea historii naturalnej w domy grozy. Mowa o kłach drapieżników szablozębnych. Każdy, kto kiedykolwiek widział czaszkę smilodona, raczej jej nie zapomni. Charakterystyczne zęby szablaste były wyspecjalizowaną, skuteczną bronią. Tylko wśród ssaków niezależnie od siebie wyewoluowały aż pięć razy. Skąd ten sukces? Odpowiedzi poszukali naukowcy z University of Bristol oraz Monash University, przeprowadzając symulacje oraz intrygujące praktyczne doświadczenia. Smilodony – najsłynniejsze ssaki z szablastymi zębami Smilodony – nazywane też kotami albo tygrysami szablozębnymi – były dużymi ssakami drapieżnymi. Odniosły ewolucyjny sukces. Na Ziemi pojawiły się ok. 3 mln lat temu i przetrwały aż do 10 tys. lat temu, do końca plejstocenu. Ważący do 200 kg myśliwi powodzenie na polowaniach zawdzięczali m.in. swojemu uzębieniu. Poza rzędami mniejszych zębów w ich szczękach tkwiły zakrzywione kły, długie nawet na kilkadziesiąt centymetrów. Wystawały na zewnątrz przez cały czas, nawet gdy zwierzę zamykało paszczę. Widok atakującego smilodona musiał być przerażający. Przypomnijmy sobie, jak wygląda ryczący lew. Lwy otwierają paszczę pod kątem maks. 65 stopni. Dla smilodonów było to aż 120 stopni. Szablaste zęby pozwalały wbić się głęboko w ciało ofiary, następnie zaś je rozerwać. Drapieżniki mogły dzięki nim polować na megafaunę: mamuty, jelenie, bizony czy wielkie naziemne leniwce. Dlaczego zęby szablaste były aż tak skuteczne? By tak duże kły spełniały swoje funkcje, powinny łączyć dwie sprzeczności. Z jednej strony musiały być długie i cienkie, by wkłuć się w ciało ofiary. Równocześnie powinny być też bardzo wytrzymałe, żeby w czasie ataku nie ulec złamaniu. Oba te rodzaje przystosowań badał zespół dr. Tahlii Pollock. Naukowcy wzięli pod lupę zęby 95 różnych drapieżnych ssaków, w tym 25 gatunków posiadających zęby szablaste. Najpierw zrobili ich trójwymiarowe modele, następnie zaś mniejsze metalowe repliki. Na koniec przeprowadzono teksty kłucia – różne typy zębów mechanicznie wbijano w bloki żelatyny o takiej gęstości, by imitowały tkanki zwierząt. Okazało się, że do przekłucia ofiary z użyciem zębów szablastych potrzeba było aż o połowę mniej siły niż za pomocą innego rodzaju uzębienia. Szczęki, których już nie ma To tłumaczy, dlaczego ten rodzaj kłów wyewoluował u zwierząt już bardzo dawno temu. Pojawił się na przykład u gorgonopsydów – gadów ssakokształtnych, które żyły ok. 270 mln lat temu. Niedawno na Majorce znaleziono szczątki gorgonopsa. Wśród skamieniałych kości były również długie, przypominające ostrza kły. Innym przykładem jest Thylacosmilus, wymarły dwa i pół miliona lat temu kuzyn torbaczy. Albo Dinofelis, wymarły drapieżnik z rodziny kotowatych. Dlaczego tak groźne i tak skuteczne uzębienie nie zapewniło wszystkim tym gatunkom przetrwania? Szablaste zęby były jedną z wyspecjalizowanych cech, stanowiących o przewadze danych zwierząt w bardzo konkretnym środowisku i w bardzo konkretnym klimacie. Kiedy z powierzchni Ziemi zaczęła znikać megafauna, posiadacze ogromnych kłów zaczęli mieć kłopot ze znajdowaniem odpowiednich ofiar. Testy przeprowadzone przez naukowców z Bristolu wsparły to twierdzenie. Przy polowaniu na zwierzę wielkości zająca zęby szablaste nie były już tak efektywne. Rosło również ryzyko ich złamania. Może to tłumaczyć, dlaczego obecnie na Ziemi nie ma gatunków wyposażonych w tak potężną bronią – nie ma bowiem megafauny, na które gatunki te mogłyby polować. Źródło: Current Biology, phys.org, New Scientist Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Smok z Komodo ma zęby pokryte żelazem. Tyranozaury mogły być podobnie wyposażone
Naukowcy odkryli nowy sposób, w jaki słynne warany z Komodo są przystosowane do polowań. Zwierzęta te mają brzegi zębów pokryte żelazem, co ułatwia im rozrywanie ofiar. Zęby tyranozaurów mogły być wzmocnione w ten sam sposób.
W tym artykule: Co warany mają wspólnego z dinozaurami? Zęby waranów pokryte żelazem Żelazne zęby największych drapieżników Jaszczurki nie kojarzą się nam z groźnymi stworzeniami. Jednak gdybyśmy mieszkali w Indonezji, byłoby zupełnie inaczej. Na tamtejszych wyspach – a konkretnie na wyspach Archipelagu Sundajskiego – żyją największe i najniebezpieczniejsze jaszczurki świata. To warany z Komodo, zwane również smokami z Komodo (Varanus komodoensis). Warany z Komodo są o rząd wielkości dłuższe od występujących w Polsce jaszczurek zwinek czy padalców. Mogą osiągać nawet trzy metry długości. Ich waga sięga 80–90 kg. Tak duże zwierzęta są znakomitymi myśliwymi. Warany to drapieżniki szczytowe i to bardzo groźne. Przyczajają się i polują z zaskoczenia, atakując zwierzęta znacznie większe od siebie. Ich ofiarami padają bawoły wodne, konie, świnie i jelenie. Smoki nie gardzą również mniejszymi ptakami i ssakami. Co warany mają wspólnego z dinozaurami? Niekiedy spotyka się stwierdzenie, że warany to żyjące dinozaury. Nie jest ono ścisłe. Warany są z dinozaurami spokrewnione, ale bardzo daleko, jak wszystkie gady. Zwierzęta te są o wiele młodsze – wyewoluowały kilka milionów lat temu w Australii. Stamtąd dotarły do Indonezji, gdzie się zadomowiły. Ich bliższymi kuzynami są aligatory i krokodyle. Mimo to naukowcy znajdują podobieństwa między dinozaurami a smokami z Komodo. Pół roku temu zespół badaczy zebrał zęby dorosłego warana żyjącego w zoo w Toronto. Okazały się zaskakująco podobne do zębów teropodów. To podrząd dwunożnych i mięsożernych dinozaurów, do którego należały takie wielkie bestie jak gigantozaur czy spinozaur. Podobnie jak one, dorosłe smoki z Komodo mają silnie zakrzywione zęby z ząbkowanymi krawędziami. – Jesteśmy bardzo podekscytowani tym odkryciem. Dzięki niemu smok z Komodo staje się organizmem modelowym do badania trybu życia i strategii zdobywania pokarmu przez wymarłe teropody – mówiła w styczniu Tea Maho, główna autorka pracy opublikowanej w „PLOS ONE”. Zęby waranów pokryte żelazem Do podobnych wniosków doszli autorzy najnowszego artykułu o waranie z Komodo. Ukazał się on właśnie w czasopiśmie naukowym „Nature Ecology & Evolution”. Badacze z King’s College London znów zajęli się zębami smoków. Wpierw jednak zebrali próbki – z muzeów, a także z ogrodu zoologicznego w Londynie, w którym żyje 15-letni waran Ganas. Nie było to trudne, ponieważ warany, jak większość gadów, wymieniają zęby przez całe życie. Naukowcy poddali zęby smoków analizom chemicznym i zaawansowanemu obrazowaniu. Okazało się, że zawierają one sporo żelaza. Nie było to niespodzianką, żelazo wchodzi w skład zębów wielu gadów. Jednak u waranów było ono skoncentrowane w jednym miejscu: na końcówkach zębów i na tnących, ząbkowanych krawędziach. To właśnie przez ten pierwiastek zęby waranów zabarwione są na pomarańczowo. Samica warana z Komodo nie potrzebuje partnera, żeby się rozmnażać. Oto dowód Charlie to samica warana z Komodo, mieszkająca w Chattanooga ZOO w Tennessee w Stanach Zjednoczonych. Charlie niedawno po raz pierwszy została matką. Badania DNA wykazały, że młode przyszły ... Żelazne zęby największych drapieżników U waranów żelazo tworzy cienką warstewkę chroniącą i zaostrzającą końcówki zębów najbardziej narażone na uszkodzenia. Dzięki niej zwierzęta są w stanie rozrywać ciało tak dużych ofiar, jak jelenie albo bawoły. Zdaniem badaczy podobne przystosowanie do drapieżnictwa mogło występować u dinozaurów, takich jak tyranozaur. – Smoki z Komodo mają zakrzywione, ząbkowane zęby, którymi rozrywają i rozdzierają swoją ofiarę, zupełnie jak dinozaury. Chcemy wykorzystać to podobieństwo, aby dowiedzieć się więcej o tym, jak mogły się pożywiać mięsożerne dinozaury – mówi Aaron LeBlanc, główny autor nowych badań. Porównanie z waranami jest o tyle istotne, że przy użyciu obecnych technologii naukowcy nie są w stanie stwierdzić, czy poziom żelaza w zębach dinozaurów był podwyższony, czy też nie. Badanie może też pomóc lepiej chronić warany. Gigantyczne jaszczurki należą do gatunków zagrożonych wyginięciem. Według szacunków z 2015 r. w naturze żyje już tylko ok. 3 tys. smoków. Siedliska tych wspaniałych zwierząt kurczą się z powodu zmian klimatycznych i działalności człowieka. Warany padają również ofiarą kłusowników, przemytników i nielegalnego handlu. Źródła: EurekAlert, Nature Ecology & Evolution. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Ludzie po raz pierwszy przetestują lek, dzięki któremu rosną zęby. To może być przełom w medycynie
Naukowcy z Japonii przetestują na ludziach lek, który może być przełomem w medycynie i stomatologii. Dzięki preparatowi ludziom mają odrastać brakujące zęby. Badawcza grupa pacjentów rozpocznie leczenie jeszcze w tym roku.
W tym artykule: Pierwszy taki lek na bezzębie Przełom w medycynie? Dlaczego ludziom wypadają zęby? Mówi się, że zęby to wizytówka człowieka. Dbamy więc o nie od najmłodszych lat, czy to poprzez codzienną higienę, czy regularne wizyty u stomatologa lub ortodonty. Bywa jednak, że tracimy zęby – czasem z powodu choroby, innym razem przez uszkodzenia mechaniczne. Niestety, złamane zęby w przeciwieństwie do kości nie zrastają się same. Sposobów na uzupełnienie brakującego uzębienia jest kilka. Najczęściej pacjenci wstawiają sobie pojedyncze implanty lub korony. Cena jednego zęba waha się od kilkuset złotych do nawet dwóch tysięcy. Pierwszy taki lek na bezzębie Przełomem w leczeniu ma być nowy lek podawany dożylnie. Preparat został opracowany przez badaczy z Uniwersytetu w Kioto w Japonii. Pierwsi pacjenci otrzymają go we wrześniu tego roku. Najpierw lek będzie zastosowany u 30 mężczyzn w wieku 30–64 lat. Każdemu z nich brakuje co najmniej jednego zęba trzonowego. Następnie do badania dołączą pacjenci z częściowym bezzębiem lub osoby, którym brakuje do pięciu zębów stałych. Jeżeli testy na ludziach dadzą pozytywne wyniki, lek ma być dostępny w leczeniu wszystkich form bezzębia od około 2030 roku. Pigułka zamiast ćwiczeń? To możliwe – mówią naukowcy – ale wskazane tylko dla części z nas Zamiast biegania czy treningu na siłowni wystarczy pigułka? Teoretycznie to możliwe. Jednak większość z nas nie powinna rezygnować z ćwiczeń fizycznych. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/pigulka-zamiast-cwiczen-to-mozliwe-mowia-naukowcy-ale-tylko-dla-czesci-z-nas-fot-shutterstock-ea1bad2.jpg" width="938" height="626" alt="Pigułka zamiast ćwiczeń? To możliwe – mówią naukowcy – ale tylko dla części z nas (fot. Shutterstock)" title="Pigułka zamiast ćwiczeń? To możliwe – mówią naukowcy – ale tylko dla części z nas (fot. Shutterstock)" /> Przełom w medycynie? Opracowanie leku na bezzębie to owoc kilkuletnich badań nad przeciwciałem USAG-1, które hamuje wzrost zębów u fretek i myszy. W 2021 roku naukowcy z Uniwersytetu w Kioto odkryli przeciwciało monoklonalne. Zakłóca ono interakcję między USAG-1 a cząsteczkami znanymi jako białko morfogenetyczne kości, czyli BMP. Odkrycie to okazało się bazą do stworzenia leku, który w przyszłości mogliby przyjmować również ludzie. Kluczowy jest tu fakt, że fretki charakteryzuje difiodontyzm, a to oznacza, że tak jak ludzie mają zęby mleczne i stałe. Co ważne, podczas badań na zwierzętach nie zaobserwowano żadnych skutków ubocznych. Dotychczasowe badania i testowe terapie skupiają się na pacjentach z wrodzonym brakiem zębów. Japońscy naukowcy zakładają jednak, że docelowo z leczenia będzie mógł skorzystać każdy, kto stracił ząb. Udostępnienie leku na odrastanie zębów ma szansę być prawdziwym przełomem w medycynie. Byłby to już kolejny medyczny wynalazek XXI w. Do tej pory listę tworzą między innymi: inteligentny plaster, sztuczna trzustka, egzoszkielet czy bioniczna soczewka kontaktowa. Dlaczego ludziom wypadają zęby? Braki w uzębieniu mają różne przyczyny, także wynikające z naszych zaniedbań. Jedną z nich jest nieleczona paradontoza i próchnica. Do rozwoju próchnicy prowadzi między innymi spożywanie dużej ilości słodyczy i napojów gazowanych. Cukrzyca, osteoporoza, a także niektóre choroby autoimmunologiczne również mogą wpływać niekorzystnie na stan zębów i dziąseł. Kluczowa jest właściwa higiena jamy ustnej, w tym: regularne szczotkowanie i nitkowanie zębów oraz wizyty u dentysty. Wrodzony brak zębów może wystąpić z powodu wad genetycznych. Do nieprawidłowej budowy i pracy uzębienia prowadzą także niektóre wady rozwojowe. Źródło: Popular Mechanics, Kyoto University Szukasz więcej fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska". Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Co jedli nastolatkowie 10 tys. lat temu? Prehistoryczna „guma do żucia” daje wyobrażenie o diecie paleo
Ślady DNA znalezione na żywicy pozwoliły odkryć, czym żywili się młodzi ludzie w epoce kamiennej. W ich diecie ważną rolę odgrywały pstrągi i orzechy laskowe.
W tym artykule: Znalezisko z poprzedniego wieku Dieta nastolatków z epoki kamienia Problemy z uzębieniem Niecałe 10 tys. lat temu grupa ludzi obozowała na zachodnim wybrzeżu Skandynawii. Byli wśród nich nastolatkowie, którzy chętnie żuli „paleo gumę”. Czyli żywicę z kory brzozy – przypominające smołę czarne kawałki mazi brzozowej. W mezolicie – czyli środkowej epoce kamiennej – i wcześniej było to popularne lepiszcze. Maź brzozową, zwaną też smołą brzozową, z kory brzozy potrafili wytwarzać już neandertalczycy. Później stosowano ją do produkcji narzędzi. Być może więc grupa ludzi sprzed dziesięciu mileniów skrupulatnie przeżuwała kawałki żywicy, by użyć ich na przykład do osadzenia kamiennego toporka na drewnianym trzonku. Jednak możliwe też, że kawałki gumy żuto w tym samym celu, w jakim żuje się ją obecnie: dla zabawy. Albo po to, by oczyścić jamę ustną. Różnego rodzaju substancje pochodzenia naturalnego – jak żywice z drzew iglastych czy gumy roślinne – przez wieki bywały stosowane w podobny sposób w wielu częściach świata. Znalezisko z poprzedniego wieku 9700 lat później na tym samym wybrzeżu pojawili się archeolodzy. W latach 90. XX wieku dawne obozowisko zostało odkryte na stanowisku Huseby Klev na północ od Goeteborga. To jedno z najstarszych wykopalisk w Szwecji, gdzie znaleziono szczątki ludzkie. Poza nimi naukowcy natrafili tam na blisko dwa tysiące artefaktów z krzemienia oraz 115 kawałków przeżutej żywicy. Jak wyglądała kobieta z epoki kamiennej? Powstała fenomenalna rekonstrukcja Czy ludzie żyjący tysiące lat temu byli podobni do nas czy nie? Odpowiedź dają coraz doskonalsze rekonstrukcje wykonywane przez artystów specjalistów. Jedna z nich stanęła właśnie na wys... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jak-wygladala-kobieta-z-epoki-kamiennej-powstala-fenomenalna-rekonstrukcja-fot-oscar-nilsson-89a9cc7.jpeg" width="750" height="600" alt="Jak wyglądała kobieta z epoki kamiennej? Powstała fenomenalna rekonstrukcja (fot. Oscar Nilsson)" title="Jak wyglądała kobieta z epoki kamiennej? Powstała fenomenalna rekonstrukcja (fot. Oscar Nilsson)" /> Ta ostatnia nie była gładka. Zachowały się w niej odciski ludzkich zębów. – Przeżuwali ją zarówno kobiety, jak i mężczyźni. W większości przypadków były to nastolatki – wyjaśnia Anders Götherström, współautor pracy o DNA znalezionym na prehistorycznej gumie. Praca ta ukazała się właśnie w czasopiśmie naukowym „Scientific Reports”. Dieta nastolatków z epoki kamienia – Jeśli zbadamy ludzką kość, znajdziemy ludzkie DNA. Jeśli jednak zbadamy zęby, możemy uzyskać więcej materiału genetycznego – tłumaczy Götherström na łamach „Guardiana”. W przypadku gumy z Huseby Klev, po zastosowaniu skomplikowanych technik badawczych naukowcy natrafili na DNA pochodzące z pokarmu nastolatków z mezolitu. To pozwoliło im zidentyfikować, co młodzi ludzie jedli, zanim zabrali się za przeżuwanie kawałków smoły brzozowej. Jak się okazało, dieta paleo nastolatków zawierała pstrągi, sarninę i orzechy laskowe. Znaleziono również ślady jabłek, kaczki i lisa. „Obecność tego ostatniego jest trudniejsza do zinterpretowania” – piszą Anders Götherström i Emrah Kirdök w artykule opublikowanym na portalu „The Conversation”. „Mięso lisów mogło być częścią diety. Jednak nastolatki mogły również żuć ścięgna i futro, by wykorzystać je do wytwarzania tekstyliów”. Naukowcy dodają, że DNA lisów mogło dostać się do żywicy już po wypluciu jej na ziemię. Lisy mogły wcześniej oznaczać swoje terytorium. Problemy z uzębieniem Na żywicy znaleziono też DNA mikroorganizmów występujących w jamie ustnej człowieka. Jedna z nastolatek musiała mieć poważne problemy z zębami. Na żutej przez nią żywicy pozostał materiał genetyczny bakterii powodujących zapalenie przyzębia, mogące być skutkiem głębokiej próchnicy. – Pewnie niedługo po żuciu tej gumy zaczęła tracić zęby – mówi Götherström. – Musiało ją również boleć. Naukowcy znaleźli DNA bakterii wywołujących również inne choroby – zapalenia wsierdzia albo ropnie. A także geny bakterii Haemophilus influenzae typu B (Hib), mogącej powodować ciężkie zapalenie płuc, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych czy sepsę. Jednak nie było ich więcej niż znajduje się w zdrowym mikrobiomie jamy ustnej. Nie można więc stwierdzić, czy któryś z członków grupy obozującej na skandynawskim wybrzeżu w mezolicie cierpiał na jakieś poważne choroby. Źródła: Scientific Reports, Guardian, The Conversation. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Na próchnicę cierpieli już wikingowie. Był to powszechny problem wśród dorosłych
Próchnica i stany zapalne zębów – były powszechnymi problemami szwedzkich wikingów w okresie średniowiecza. Wikingowie próbowali wówczas leczyć zęby, ale często kończyło się to ich utratą, a wcześniej – dotkliwym bólem.
W tym artykule: Również Wikinga bolą ząbki Próchnica była w średniowieczu powszechna „Nici dentystyczne” wikingów Dieta wikingów przyczyną chorób zębów? Próchnica dziś i wczoraj Wikingowie kojarzeni się często jako nieustraszeni i groźni wojownicy, którzy siali spustoszenie w Europie tysiąc lat temu. Szczególnie dotkliwe były ich najazdy na Wyspy Brytyjskie. Jednak i oni byli tylko ludźmi i cierpieli na choroby oraz dolegliwości znane dziś. Również Wikinga bolą ząbki Szwedzcy naukowcy opublikowali właśnie na łamach prestiżowego czasopisma „Plos One” wyniki analiz blisko 3300 zębów, które należały do 171 osób. Osoby te były pochowane w X-XII wieku na cmentarzysku w Varnhem w południowej Szwecji. Jakie wnioski? Zęby ponad 60 proc. badanych dorosłych miały oznaki próchnicy, najczęściej na powierzchni korzenia. Co ciekawe, żaden z młodych osobników nie miał próchnicy. Eksperci zaobserwowali również inne patologie, w tym infekcje zębów i oznaki utraty zębów przed śmiercią. U kilku osobników próchnica była na tyle poważna, że powodowała ból zęba. Próchnica była w średniowieczu powszechna Naukowcy zwracają uwagę na to, że częstość występowania próchnicy zębów w badanej przez nich populacji jest zbliżona do tej odnotowanej w innych populacjach europejskich w tym czasie. Zastrzegają jednak, że prawie jedna czwarta zębów zmarłych z Varnhem została utracona przed lub po śmierci, co prawdopodobnie może nieco wypaczać wyniki analiz. Co na to wskazuje? Na przykład zaobserwowano, że częstość występowania próchnicy w tej populacji zmniejszała się wraz z wiekiem dorosłych. Jest to nieoczekiwanym wynikiem, który prawdopodobnie odzwierciedla zwiększoną utratę zębów u osób starszych. Faktycznie, u nich problem próchnicy zmniejszał się. Ale komfort życia na jej skutek zdecydowanie spadał. „Nici dentystyczne” wikingów Wikingowie próbowali radzić sobie z chorobami zębów. Na zębach widoczne są ślady zabiegów „dentystycznych” (w postaci starć), które miały zapewne na celu zmniejszenie bólów związanych z popsutymi zębami. Są też ślady świadczące o częstych próbach usuwania fragmentów jedzenia spomiędzy zębów. Dieta wikingów przyczyną chorób zębów? Większość szwedzkich wikingów, w tym populacja pochowana w Varnhem, żyła w społecznościach rolniczych. Ludzie spożywali mięsa takie jak wołowina, wieprzowina i baranina, ale też ryby i produkty mleczne pochodzące od zwierząt hodowlanych. Jak wyglądał wiking? Wbrew mitom bardzo dbał o higienę i ubiór Średniowieczni Skandynawowie zapisali się w historii jako nieulękli wojownicy, którzy bez litości grabili najeżdżane ziemie, pozostawiając po sobie tylko zgliszcza. Mieli cechować się wys... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jak-wygladal-wiking-odziez-bron-i-wyglad-zewnetrzny-wikingow-fot-euan-cherry-getty-images-a777708.jpg" width="938" height="626" alt="Jak wyglądał wiking – odzież, broń i wygląd zewnętrzny wikingów (fot. Euan Cherry/Getty Images)" title="Jak wyglądał wiking – odzież, broń i wygląd zewnętrzny wikingów (fot. Euan Cherry/Getty Images)" /> Dietę dopełniła chleb i owsianka oraz warzywa, takie jak rośliny strączkowe: fasola szara i bób, kapusta i rzepa. Wikingowie jedli również orzechy laskowe i grzyby. Węglowodany fermentujące pochodziły tylko z trzech naturalnych źródeł: owoców lub jagód, miodu i słodu. Inne węglowodany pochodziły z jęczmienia, pszenicy, owsa, żyta i grochu, z których przygotowywano chleb, owsiankę i zupę. – Wysokie spożycie pokarmów bogatych w skrobię, w połączeniu z brakiem opieki stomatologicznej i higieny oraz miejscami, w których dochodzi do zalegania pokarmu między zębami, częściowo wyjaśnia występowanie próchnicy w tej populacji – uważają naukowcy. Zwracają jednoczesnie uwagę na to, że próchnica powstaje pod wpływem rozlicznych powodów. Próchnica dziś i wczoraj Powszechność próchnicy w czasach wikingów w zasadzie nie powinna robić większego wrażenia. W dzisiejszej Polsce próchnica to poważny problem, z którym zmaga się coraz więcej dzieci i pojawia się w życiu coraz szybciej w związku z powszechnym spożywaniem napojów słodzonych i słodyczy. Zdanych resortu zdrowia wynika, że próchnicę ma już ponad połowa (57 proc. trzylatków), 80 proc. pięciolatków i aż 90 proc. siedmiolatków. Ze statystyk wynika, że 35 proc. polskich dzieci w wieku 7 lat ma przynajmniej jedną plombę, a 12 proc. ma usuniętego co najmniej jednego chorego zęba. Na tle średniej europejskiej polskie dzieci nie wypadają pod tym względem najlepiej. W sumie na całym świecie próchnicę ma ok. 2,4 mld osób. Najstarsze ślady po tej chorobie w Polsce pochodzą sprzed prawie 9 tys. lat. Badacze z UKSW wykryli ją na zębach osoby dorosłej i dziecka. Źródła: Ministerstwo Zdrowia Plos One Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Tyranozaury nie biegały z zębami na wierzchu? Nowe odkrycie wskazuje, że miały wargi i to pokryte łuskami
Nowe badanie wskazuje, że tyranozaury wcale nie miały wyeksponowanych zębów. Zakrywały je wargi takie same jak u współczesnych jaszczurek.
W tym artykule: Zęby dinozaurów: nauka kontra popkultura Jak odkryto, że dinozaury miały wargi? Jak wyglądały wargi dinozaurów? Czy szczęki drapieżnych dinozaurów było podobne do szczęk dzisiejszych krokodyli, czy raczej jaszczurek? U tych pierwszych rząd górnych zębów jest stale widoczny. Natomiast u tych drugich zęby zakryte są wargami. Dotychczas uważano, że teropody – czyli podrząd dwunożnych i mięsożernych dinozaurów – przypominał krokodyle, jeśli chodzi o ekspozycję zębów. Stąd niezliczone przedstawienia tyranozaurów i welociraptorów z rzędami wielkich kłów wystających z górnej szczęki. Tak wygląda chociażby T-rex w klasycznym „Parku Jurajskim”. Jednak międzynarodowy zespół naukowców wykazał, że w rzeczywistości dinozaury wyglądały inaczej. W najnowszym numerze prestiżowego czasopisma „Science” ukazała się praca, w którym naukowcy udowadniają, że zęby tyranozaurów kryły się za wargami. Tak samo jak u jaszczurek albo hatterii. Czy dinozaury potrafiły machnąć ogonem tak szybko, że wywoływały grom dźwiękowy? Znamy już odpowiedź Do niedawna sądzono, że w historii Ziemi istniały zwierzęta, które umiały poruszyć pewną częścią ciała z prędkością naddźwiękową. Chodzi o dinozaury z rodziny diplodoków, mające... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/czy-dinozaury-potrafily-machnac-ogonem-tak-szybko-ze-wywolywaly-grom-dzwiekowy-znamy-juz-odpowiedz-fot-getty-images-1176e78.jpg" width="933" height="700" alt="Czy dinozaury potrafiły machnąć ogonem tak szybko, że wywoływały grom dźwiękowy? Znamy już odpowiedź (fot. Getty Images)" title="Czy dinozaury potrafiły machnąć ogonem tak szybko, że wywoływały grom dźwiękowy? Znamy już odpowiedź (fot. Getty Images)" /> Hatterie to gady występujące jedynie w Nowej Zelandii. Są jedynymi przedstawicielami sfenodontów – rzędu gadów, które przeżyły rozkwit w erze mezozoicznej. Czyli w tym samym czasie, kiedy na Ziemi dominowały dinozaury. Zęby dinozaurów: nauka kontra popkultura – Kiedy w XIX wieku zaczęto odtwarzać wygląd dinozaurów, współpracujący z naukowcami artyści czasami przedstawiali je z zębami na wierzchu, a czasami bez – mówi Mark Witton, współautor pracy z Uniwersytetu Portsmouth. – W latach 80. i 90. XX w. zaczęły już dominować dinozaury bez warg. Takie obrazy miały swoje korzenie w popkulturze, w popularnych filmach i dokumentach. Nie było bowiem żadnego badania ani odkrycia, które usprawiedliwiałoby tę zmianę – dodaje. – Teraz przewracamy do góry nogami to popularne wyobrażenie, zakrywając zęby dinozaurów wargami – opowiada Witton. – Z naszych badań wynika, że wiele naszych ulubionych przedstawień dinozaurów, włączając w to te ikoniczne, jak z „Parku Jurajskiego”, jest niepoprawnych. Jak odkryto, że dinozaury miały wargi? Naukowcy nie mieli szans badać tkanek miękkich dinozaurów. Niewiele z nich nie zachowało się do naszych czasów (są to np. fragmenty skóry). Jednak wystarczyło badanie zębów oraz szczęk. A następnie porównanie ich cech anatomicznych do anatomii dzisiejszych jaszczurek i krokodyli. Zwierzęta bez warg mają zęby o startych krawędziach i zniszczonej powierzchni. Dzieje się tak dlatego, ponieważ zęby nie są regularnie ślinione i przez to wysychają. U drapieżnych dinozaurów powierzchnia zębów nie wykazuje dużego zużycia. Sugeruje to, że zakrywały ją wargi. Zęby tyranozaurów nie były też większe w stosunku do wielkości czaszki niż to ma miejsce u jaszczurek. A zatem nie były zbyt duże, by przykrywały je wargi. Trzeci argument odnosi się do anatomii szczęki. U dinozaurów na szczękach znajdują się charakterystyczne perforacje, ślady po obecności naczyń krwionośnych i nerwów docierających do warg. Podobną budowę szczęk mają jaszczurki. Jak wyglądały wargi dinozaurów? Nie należy sobie jednak wyobrażać, że dinozaury mogły poruszać wargami, tak jak ludzie i inne ssaki. Nie krzywiły ust ani nie zawijały warg. Ich wargi były prawdopodobnie pokryte łuskami, tak jak reszta ciała. Paleontologiczne odkrycia 2022. Czego dowiedzieliśmy się o dinozaurach i innych prehistorycznych stworzeniach? Dzięki wysiłkowi paleontologów odkryliśmy nowe gatunki zwierząt, które zamieszkiwały naszą planetę. Dowiedzieliśmy się nowych rzeczy o dinozaurach. Oto najważniejsze odkrycia paleontolo... – Niektórzy uważają, że tak naprawdę nie możemy nic powiedzieć o wyglądzie dinozaurów poza podstawowymi rzeczami, jak liczba palców u kończyn dolnych i górnych – mówi dr Witton. – Jednak nasze badanie i inne do niego podobne pokazują, że coraz lepiej idzie nam odtwarzanie różnych elementów wyglądu zewnętrznego dinozaurów. Jesteśmy na etapie, na którym możemy się zastawiać. Czy to zwierzę miało wargi, czy nie? Jaki miało rodzaj łusek albo piór? W rezultacie możemy uzyskać tak realistyczny obraz dinozaura, jak tygrysa bez pasków – podsumowuje badacz. Źródła: phys.org, Science. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
XVII-wieczna kobieta z Francji miała zęby leczone złotem. Cierpiała, żeby być piękną
Nowe badania wykazały, że arystokratka, która żyła w XVII-wiecznej Francji, została poddana „innowacyjnej” metodzie leczenia dentystycznego. Jej zęby były podtrzymywane złotymi drutami. Badacze twierdzą, że musiała to być dla niej tortura, a ból był niemalże nie do wytrzymania.
W tym artykule: Jak rozwijała się medycyna na przestrzeni dziejów? Stomatologia w XVI wieku była wciąż na prymitywnym poziomie Badania wykazały, że kobieta mogła zdecydować się na zabieg z powodów romantycznych Medycyna, tak samo, jak inne dziedziny nauki, przez setki lat była doskonalona metodą prób i błędów. Przed odkryciem promieniowania rentgenowskiego, znieczulenia lub penicyliny, leczenie różnych chorób i dolegliwości wyglądało zupełnie inaczej. Nie zawsze przynosiło upragnione rezultaty, a niekiedy zabiegi powodowały więcej szkód, niż pożytku. Jak rozwijała się medycyna na przestrzeni dziejów? Z drugiej strony starożytna medycyna często zaskakiwała współczesnych naukowców. Już w epoce kamienia przeprowadzono pierwszą zakończoną sukcesem amputację. Pacjent żył jeszcze od sześciu do dziewięciu lat. Z kolei w czaszce sprzed 5000 lat badacze odkryli ślady udanej operacji ucha. Nie inaczej było z zębami. Ludzie już dawno temu zdali sobie sprawę z tego, jak ważne i wrażliwe są jednocześnie. Wiedzieli to m.in. Majowie, którzy wwiercali w sobie drogocenne klejnoty w zęby. Badania wykazały, że substancja, która była wykorzystywana do przymocowywania kamieni, miała niezwykle cenne właściwości higieniczne, lecznicze i profilaktyczne. Materiał ten zapobiegał między innymi powstawaniu próchnicy. Co więcej, nawet zęby egipskich mumii miały ślady wiercenia lub posiadały złote wypełnienia. Stomatologia w XVI wieku była wciąż na prymitywnym poziomie Najnowsze badania wykazały, że przełom XVI i XVII wieku nie przyniósł jeszcze znacznego rozwoju stomatologii. Naukowcy analizowali szczątki francuskiej arystokratki Anne d'Alègre, która żyła w latach 1565–1619. Chociaż szkielet został odnaleziony w 1988 roku w Chateau de Laval w północno-zachodniej Francji, do tej pory nie poświęcono mu więcej uwagi. Gra VR zamiast znieczulenia? Droga Brenta Bauera do zdrowia pokazuje medycynę przyszłości Od wirtualnej rzeczywistości do antygrawitacyjnej bieżni - opowieść Brenta Bauera o powrocie do zdrowia pokazuje, jak przełomowa może być medycyna przyszłości. Archeolodzy z Institut National de Recherches Archéologiques Préventives (INRAP) w Rennes we Francji przyznają, że zwłoki kobiety zostały po śmierci zabalsamowane i pochowane w ołowianej trumnie. Właśnie dlatego jej szczątki, a w szczególności zęby, były bardzo dobrze zachowane. Już pod koniec lat 80. badanie ujawniło, że kobieta miała sztuczny ząb oraz niewielkie druty, które utrzymywały na swoim miejscu inne zęby. Dopiero w ubiegłym roku badacze postanowili dokładnie określić przebieg tego zabiegu stomatologicznego oraz jego implikacje. Badania wykazały, że kobieta mogła zdecydować się na zabieg z powodów romantycznych Naukowcy z INRAP przeprowadzili analizę czaszki kobiety metodą stożkowej tomografii komputerowej. Badanie to wykorzystuje się współcześnie w stomatologii. Lampa rentgenowska, która emituje wiązkę promieni w kształcie stożka, wykonuje całkowity lub częściowy obrót wokół głowy pacjenta. Metoda ta umożliwia stworzenie trójwymiarowej rekonstrukcji obrazu tkanek miękkich i twardych. Rekonstrukcja wykazała, że Francuzka cierpiała na bardzo poważną chorobę przyzębia. To grupa schorzeń, która obejmuje m.in. zapalenie dziąseł, przyzębia, wady wrodzone lub nabyte oraz ostre zapalenia tkanek otaczających zęby. Badacze twierdzą, że w konsekwencji wiele zębów Anne d’Alègre było na granicy wypadnięcia. Aby tego uniknąć, ówczesny dentysta założył jej cienkie, złote druciki. Według autorów badania w tamtych czasach była to bardzo innowacyjna metoda leczenia zębów. Badacze twierdzą, że na podstawie biografii Anne d’Alègre można uznać, że kobieta chciała poddać się zabiegowi, aby zachować... ładny uśmiech. Autorzy podkreślają, że w wieku 21 lat była wdową. Bardzo możliwe, że zdecydowała się wyleczyć swoje zęby, aby rozkochać w sobie nowego partnera. Wyszła za mąż ponownie dopiero w 1599 roku. Naukowcy przyznają, że to niezwykły dowód na to, jak presja społeczna w czasach nowożytnych skłaniała ludzi do dbania o swoje zdrowie. Źródło: Journal of Archaeological Science: Reports Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
W Stanach Zjednoczonych 9-latka odnalazła olbrzymi ząb megalodona. Odkrycie „jedyne w życiu”
9-letnia dziewczynka z Maryland może mówić o niezwykłym szczęściu. Znalazła ponad 12-centymetrowy ząb megalodona. To prehistoryczny rekin, który uważany jest za jedną z największych ryb drapieżnych w historii.
W tym artykule: 9-lenia dziewczynka znalazła olbrzymi ząb Megalodon był największą ze znanych ryb drapieżnych Molly w przeszłości znalazła już kilka zębów prehistorycznych rekinów Megalodony żyły w okresie neogenu 9-letnia Molly Sampson wraz ze swoją starszą siostrą Natalie to zapalone paleontolożki. Miłością do skamieniałości zaraził je ojciec. Już od najmłodszych lat fascynowały się poszukiwaniem skarbów. Sama Molly na swoim koncie ma już ponad 400 odnalezionych zębów różnych rekinów. Jednak ostatnie znalezisko, przeszło jej najśmielsze oczekiwania. 9-lenia dziewczynka znalazła olbrzymi ząb Świąteczny poranek 25 grudnia niewątpliwie będzie dla niej niezapomniany. Po tym, jak w wigilię Bożego Narodzenia pod choinką znalazła wodery, od razu postanowiła zrobić z nich użytek. Następnego dnia od rana brodziła w zimnej wodzie zatoki Chesapeake. W pewnym momencie zauważyła coś, co na pierwszy rzut oka przypominało ząb rekina. – Zobaczyłam coś dużego. Byłam wówczas w wodzie po kolana – opowiada w rozmowie z telewizją CNN. Na początku spróbowała wydobyć przedmiot swoją łopatką do przesiewania. Ta jednak okazała się nieskuteczna. Po krótkiej chwili, z pomocą ojca, skamieniałość udało się wydobyć. Sampsonowie postanowili zanieść znalezisko do Calvert Marine Museum, które znajduje się w Solomons w ich rodzinnym stanie Maryland. Pracownicy muzeum specjalizują się m.in. w paleontologii lokalnej. Megalodon był największą ze znanych ryb drapieżnych Dr Stephen Godfrey, paleontolog, który podjął się identyfikacji zęba, potwierdził, że należał do megalodona. Prehistoryczny rekin był postrachem oceanów ok. 15,9–2,6 mln lat temu. Według zapisu kopalnego była to największa ze znanych ryb drapieżnych. Były niezwykle groźne i szybkie. Największe osobniki mierzyły nawet 20 metrów długości, a sama głowa miała prawie 5 metrów. Dla porównania uważany za jednego z najgroźniejszych rekinów – żarłacz biały – osiąga przeciętnie długość do 6 metrów. – Niektórzy całe życie szukają zębów megalodona i nigdy im się to nie udaje. Molly niewątpliwie należy do niewielkiego grona szczęśliwców – stwierdził dr Godfrey. Molly w przeszłości znalazła już kilka zębów prehistorycznych rekinów Co ciekawe, Molly w przeszłości odnalazła już kilka zębów megalodona, ale ten był zdecydowanie największy. Miał aż 12,9 cm długości. Naukowcy przyznają, że Park Stanowy Calvert Cliffs, w którym dziewczynka odkryła fragment prehistorycznego drapieżnika, jest niezwykle bogaty w skamieniałości. Najstarsi przodkowie rekinów wyglądali o wiele groźniej niż ich współcześni potomkowie. Mieli kolce i pancerz Paleontolodzy odkryli ważne skamieniałości praprzodków dzisiejszych ryb. Jest wśród nich „rekin” sprzed 439 mln lat. Miał płetwy rozpięte na potężnych kolcach, a głowę osłoniętą... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/najstarsi-przodkowie-rekinow-wygladali-o-wiele-grozniej-niz-ich-wspolczesni-potomkowie-mieli-kolce-i-pancerz-fot-zhang-heming-ac0935d.jpg" width="938" height="504" alt="Najstarsi przodkowie rekinów wyglądali o wiele groźniej niż ich współcześni potomkowie. Mieli kolce i pancerz (fot. ZHANG Heming)" title="Najstarsi przodkowie rekinów wyglądali o wiele groźniej niż ich współcześni potomkowie. Mieli kolce i pancerz (fot. ZHANG Heming)" /> Klify, będące częścią krajobrazu wybrzeża, powstały z osadów dna morskiego, które pozostawił prehistoryczny ocean z epoki miocenu (od 23,03 mln do 5,333 mln lat temu). Zęby rekinów są jednym z najczęstszych fragmentów zwierząt, które można odnaleźć. To dlatego, że zwierzęta te potrafią regularnie wymieniać tę części ciała. Sam żarłacz może w ciągu swojego życia wymienić ponad 35 tysięcy zębów na nowe. Megalodony żyły w okresie neogenu Dr Godfrey zwraca również uwagę na to, że megalodony podobnie jak współczesne rekiny, charakteryzowały się chrzęstną budową szkieletu. Z tego powodu zachowało się niewiele skamieniałości tych stworzeń. Właśnie dlatego wiedza o tych morskich drapieżnikach pochodzi głównie z trójkątnych zębów. Megalodony były drapieżnikami, które polowały głównie na wieloryby i inne duże ssaki morskie. Żyły w morzach miocenu i pilocenu. Naukowcy podejrzewają, że żerowały również na innych rekinach. Zwierzę zostało zaklasyfikowane do rodzaju Carcharodon. Niektórzy eksperci sugerują, że jest to przypuszczalny przodek żarłacza białego. Jednak inne badania filogenetyczne wykazały, że megalodon mógł należeć do odrębnej linii ewolucyjnej lamnokształtnych – Otodontidae. Źródło: CNN Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Dlaczego Majowie wwiercali w zęby drogocenne klejnoty? Naukowcy odkryli, że nie tylko dla wyglądu
Przyozdabianie zębów cennymi kamieniami szlachetnymi było powszechną praktyką wśród starożytnych Majów. Najnowsze badania wykazały jednak, że w tej praktyce nie chodziło jedynie o ładny uśmiech…
W tym artykule: Niezwykła praktyka przyozdabiania zębów miała nie tylko estetyczne zastosowanie W badaniach analizowano zęby z trzech stanowisk archeologicznych Inkrustacje były tworzone z niezwykłą precyzją Majowie wciąż skrywają przed nami wiele tajemnic. Każde kolejne odkrycie archeologiczne udowadniają, że w okresie prekolumbijskim była to jedna z najlepiej rozwiniętych cywilizacji regionu. Niezwykła praktyka przyozdabiania zębów miała nie tylko estetyczne zastosowanie Najnowsze badania zostały opublikowane na łamach czasopisma naukowego „Journal of Archeological Science: Reports”. Zespół naukowców z meksykańskiego Centrum Badań i Studiów Zaawansowanych Narodowego Instytutu Politechnicznego postanowił lepiej przyjrzeć się intrygującemu zwyczajowi inkrustacji zębów. Starożytna świątynia Majów odkryta w Meksyku. Archeologom pomógł laser Badacze zidentyfikowali 478 starożytnych miejsc ceremonialnych w Meksyku. Udało się to dzięki połączeniu technologii lasera z teleskopem Uczeni postanowili przeanalizować materiał, który był wykorzystywany do przymocowywania klejnotów do zębów Majów. Okazuje się, że substancja ta miała niezwykle cenne właściwości higieniczne, lecznicze i profilaktyczne. Ten specyficzny „klej” poza tym, że w doskonały sposób utrzymywał kamienie lub minerały w wywierconych dziurach, był również bardzo pomocny w zapobieganiu chorób zębów. Chodzi m.in. o próchnicę. W badaniach analizowano zęby z trzech stanowisk archeologicznych Uczeni w badaniach wykorzystywali zęby, które zostały odnalezione na trzech stanowiskach archeologicznych: w Gwatemali, Belize i Hondurasie. Kości należały do osób, które pochodziły z niższych klas społecznych. Badacze odkryli, że w materiale uszczelniającym klejnoty znajduje się ok. 150 cząstek organicznych, które występują w żywicy roślinnej. Doniosłe odkrycie w starożytnym mieście Majów Tikal Nieznany dotąd kompleks architektoniczny został odkryty przez archeologów w starożytnym mieście Majów Tikal, na terenach współczesnej Gwatemali. Autorzy twierdzą, że w zależności od tego, skąd pochodziły zęby, skład kleju uszczelniającego nieco różnił się od siebie. Główne składniki były jednak prawie identyczne. Uczeni twierdzą, że podstawowym budulcem była smoła drzewna, która wytworzona została z drzewa sosnowego. Naukowcy zwracają uwagę na fakt, że ma ona właściwości antybakteryjne. W artykule czytamy również, że w dwóch zębach odkryto organiczne związki chemiczne szałwii muszkatołowej. Autorzy badań przypominają, że roślina ta cechuje się silnymi właściwościami przeciwbakteryjnymi i przeciwgrzybicznymi. Ponadto naukowcy zidentyfikowali olejki eteryczne, które pochodziły z mięty. Inkrustacje były tworzone z niezwykłą precyzją Eksperci już od dawna mieli świadomość, że Majowie przywiązują dużą wagę do swoich zębów. W ten sposób wyrażali siebie i podkreślali swoją tożsamość. Dotychczas uważano jednak, że była to jedynie forma sztuki. Bomba zegarowa i królestwo umarłych. Zagadki i tajemnice Majów Tuż za miastem Cancún naukowcy znaleźli nowe wejście do krainy cieni Majów. Meksykańscy uczeni przyznają, że ich odkrycie rzuca nowe światło na dotychczasową wiedzę o zwyczajach Majów. Dodają również, że to, co jest najbardziej intrygujące w ich badaniach, to fakt, że praktyka ta nie dotyczyła tylko elit społecznych. Autorzy wskazują, że najprawdopodobniej była to powszechna i codzienna forma leczenia zębów. Co ciekawe – niezwykle fachowa. Nawiercenia i inkrustacje były wykonane z precyzją, której nie powstydziliby się dzisiejsi dentyści. Źródło: Journal of Archaeological Science: Reports.
Czytanie ze szczęki? To nie wróżby, to działa. Pokaż mi swoje zęby, a powiem ci jak żyłeś
Po setkach lat z zębów można wyczytać stan zdrowia ich posiadacza, na przykład niedobór witaminy D, wynikły z niedoboru słońca – dowodzą naukowcy na łamach pisma „Journal of Archaeological Science”.
Analiza mikroskopowej struktury zębów pozwala na zidentyfikowanie niedoboru witaminy D w organizmie, nawet po kilkuset latach od śmierci – dowodzą kanadyjscy antropolodzy. Naukowcy odkryli, że kiedy organizm jest pozbawiony dostatecznego poziomu witaminy D, pozostawia to ślad w zębinie, tkance zęba leżącej pod szkliwem. Te ślady odkładają się warstwami, niczym przyrastające pierścienie w pniach drzew. "Wszyscy jesteśmy świadomi znaczenia witaminy D, jednak nie mieliśmy jak dotąd tak precyzyjnego sposobu mierzenia tego, co działo się z ludźmi, i kiedy" - wyjaśnia antropolożka, Lori D'Ortenzio z McMaster University w Kanadzie. Niedobór witaminy D może prowadzić do krzywicy, na którą obecnie cierpi miliard ludzi na Ziemi. Wiele przypadków krzywicy wywołanych jest niedoborem światła słonecznego. Naukowcy badali zębinę pochodzącą ze szkieletów z kanadyjskiej prowincji Quebec i z Francji z XVII i XVIII w., porównując wyniki badań z grupą kontrolną z dzisiejszych czasów. Okazało się, że w jednym przypadku mężczyzna z Quebecu cierpiał na krzywicę. Źródło: PAP
Od początku 2010 roku polscy naukowcy dokonują samych sensacyjnych odkryć. Wystarczy wspomnieć o niezwykle ważnym dla ewolucji znalezisku tropów, dokonanym przez Grzegorza Niedźwiedzkiego i Piotra Szreka w kamieniołomie Zachełmie pod Kielcami, a tu już media krzyczą o kolejnej sensacji. W jaskini Stajnia w Jurze Krakowsko – Częstochowskiej odnaleziono … zęby.
Może trudno w to uwierzyć, ale na te trzy zęby trzonowe czekała polska nauka bardzo, bardzo długo. Dlaczego? Dlatego, że są one namacalnym dowodem na to, że na terenie Polski przebywali setki tysięcy lat temu neandertalczycy. Odkrycie, dokonane przez naukowców z Uniwersytetu Szczecińskiego w jaskini Stajnia, jest pierwszym znaleziskiem szczątków neandertalskich w naszym regionie Europy. O tym, że neandertalczycy mogli zapuszczać się w okolice Wisły i Odry na polowania, świadczyły odkrywane co pewien czas kamienne narzędzia, pozostawione przez nich. Nigdy jednak nie odkryto jeszcze szczątków. Znalezisko jest tym bardziej sensacyjne, że miejsce, w jakim odnaleziono szczątki praczłowieka, przypomina grób. O czym to może świadczyć? Między innymi o tym, że neandertalczyk był zdecydowanie bardziej rozwinięty niż do tej pory przypuszczali naukowcy, a sam fakt chowania zmarłych może dowodzić tego, że miał on już jakieś wyobrażenie o znaczeniu religijnym. Pracami naukowców w jaskini Stajnia kieruje dr Mikołaj Urbanowski z Zakładu Archeologii Instytutu Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Szczecińskiego. Warto zaznaczyć, że znalezione przez naukowców zęby należały do trzech różnych osobników i odkopane zostały w warstwach sprzed 100-80 tysięcy lat, czyli z „czasów” kiedy w Europie żyli tylko neandertalczycy. Znaleziska gratulujemy i czekamy na dalsze sukcesy, gdyż badania w jaskini Stajnia dopiero się rozpoczęły. Tekst: Agnieszka Budo