Koniec hurraoptymizmu? Brakuje dowodów na skuteczność medycznej marihuany przy większości schorzeń
Złe wieści dla osób, które widzą w medycznej marihuanie remedium na całe zło świata – nawet na nowotwory. Analiza 2500 badań wykazała, że jej skuteczność można potwierdzić zaledwie w ułamku schorzeń, na które jest stosowana. Czy kannabinoidy czeka podobna przyszłość co opioidy?
Popularność terapii kannabinoidami stale rośnie, a wielu chorych liczy na jej korzystny wpływ w leczeniu rozmaitych dolegliwości. Wyniki badań są jednak dalekie od jednoznacznych, a najnowsze analizy wskazują na istnienie poważnych ograniczeń dotyczących skuteczności marihuany. To jednak temat, który wciąż budzi emocje. Czy medyczna marihuana działa? Zespół badawczy pod kierownictwem dr Michaela Hsu z UCLA Health przeanalizował ponad 2500 publikacji opublikowanych od stycznia 2010 do września 2025 roku. Przegląd objął randomizowane badania kliniczne, metaanalizy oraz wytyczne kliniczne. Analiza miała na celu ocenę skuteczności medycznej marihuany oraz innych kannabinoidów w leczeniu różnych schorzeń. Wyniki zostały opublikowane w czasopiśmie „Journal of the American Medical Association”, a w badaniu wzięli udział naukowcy z Harvardu, UC San Francisco, Washington University School of Medicine i New York University. Wyniki przeglądu wykazały, że istnieje poważna luka między postrzeganiem społecznym a rzeczywistym stanem wiedzy naukowej na temat skuteczności medycznej marihuany. Pomimo rosnącej popularności jej stosowania – 27% populacji USA i Kanady zadeklarowało w 2018 roku stosowanie medycznej marihuany – dowody naukowe na jej skuteczność są ograniczone lub niewystarczające. – Pacjenci zasługują na szczerą dyskusję o tym, co dokładnie nauka wie na temat medycznej marihuany – mówi dr Michael HSU, autor przeglądu. Na co medyczna marihuana faktycznie pomaga, a na co nie? Na podstawie badań skuteczność farmaceutycznych kannabinoidów udało się potwierdzić jedynie w wąskim zakresie schorzeń. Są to m.in.: utrata apetytu związana z HIV/AIDS, nudności i wymioty wywołane chemioterapią, ciężkie pediatryczne zaburzenia napadowe: zespół Dravet i zespół Lennoxa-Gastauta. W przypadku takich schorzeń jak przewlekły ból, lęk czy bezsenność – w których medyczna marihuana jest często stosowana – brakuje przekonujących dowodów naukowych potwierdzających jej skuteczność. Według naukowców wnioski o domniemanym działaniu przekazywane są tylko „pocztą pantoflową” i mogą być niezgodne z prawdą. Warto podkreślić, że ponad połowa użytkowników stosuje medyczną marihuanę właśnie w leczeniu przewlekłego bólu. Marihuana a onkologia – czy to działa? Inne badania prowadzone przez Whole Health Oncology Institute wykazały, że marihuana może pomagać w łagodzeniu objawów towarzyszących chorobom nowotworowym – szczególnie nudności, wymiotów, utraty apetytu oraz problemów ze snem. Dla części pacjentów poprawia także ogólną jakość życia i samopoczucie Skutki uboczne i zagrożenia marihuany Aktualne wytyczne klinicznie nie rekomendują marihuany jako terapii pierwszego wyboru. Zespół z UCLA zwrócił uwagę na potencjalne ryzyko zdrowotne związane ze stosowaniem marihuany. Według nich 29% osób stosujących medyczną marihuanę spełnia kryteria uzależnienia, a codzienne używanie marihuany – zwłaszcza w formie wziewnej – wiąże się z wyższym ryzykiem chorób układu sercowo-naczyniowego, w tym zawału i udaru. W tym kontekście szczególnie zaleca się, aby lekarze przed przepisaniem produktów zawierających THC dokładnie oceniali stan zdrowia pacjentów, ze szczególnym uwzględnieniem ryzyka chorób serca i zaburzeń psychotycznych. Potrzebujemy więcej badań nad marihuaną Długofalowe badania potwierdzają również, że używanie marihuany o wysokiej mocy przez młodzież może mieć poważne konsekwencje dla ich zdrowia psychicznego. Objawy psychotyczne występowały u 12,4% użytkowników marihuany, a zaburzenia lękowe u 19,1%. Marihuana o mniejszej mocy zmniejsza ten procent, ale stosunkowo niewiele. Dr Michael Hsu zaznaczył, że kluczowe jest prowadzenie kolejnych, bardziej rygorystycznych badań, które pozwolą jednoznacznie określić skuteczność i bezpieczeństwo stosowania medycznej marihuany. Tylko w ten sposób możliwe będzie opracowanie przejrzystych wytycznych klinicznych i poprawa jakości opieki nad pacjentem. Źródła: JAMA, National Library of Medine Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Tatuaże pod lupą naukowców. Nowe badania wskazują na ich związek z jednym z nowotworów
Czy pokrycie skóry tatuażem chroni ją przed szkodliwym promieniowaniem UV? Tak podpowiada zdrowy rozsądek – jednak badania pokazują co innego. Nowa analiza naukowców ze Szwecji dowodzi, że tatuaże niosą realne zagrożenie.
Nowe badanie sugeruje, że osoby z tatuażami mają podwyższone ryzyko czerniaka – najgroźniejszej postaci nowotworu skóry, powiązanej z ekspozycją na promieniowanie UV. Stwierdzono, że posiadacze tatuaży mieli aż o 29% większe ryzyko zachorowania na czerniaka niż osoby bez tatuaży. Nie zaobserwowano natomiast związku między tatuażami a rakiem kolczystokomórkowym, również związanym z uszkodzeniami spowodowanymi UV, ale dużo mniej agresywnym. Jak wyglądało badanie? Choć tatuaże są powszechne, to ich długoterminowy wpływ na zdrowie pozostaje słabo poznany. Naukowcy ze Szwecji zastosowali mieszane badanie kliniczno-kontrolne: zaczęli od osób już chorych na nowotwór skóry i porównali je z danymi osób zdrowych. Dane pozyskano z narodowych rejestrów medycznych, uczestnicy wypełnili też ankiety dotyczące tatuaży: ich wielkości, lokalizacji oraz wieku wykonania pierwszego tatuażu. W badaniu uwzględniono różne czynniki, w tym styl życia, mogący wpływać zarówno na decyzję o wykonaniu tatuażu, jak i ryzyko nowotworów skóry. Pod lupę wzięto na przykład: ekspozycję na słońce, korzystanie z solarium, palenie papierosów, wykształcenie, dochody, typ skóry i pigmentację. W ten sposób naukowcy starali się ograniczyć ryzyko błędnych wniosków. Wyniki dają do myślenia Jednak mimo wszystko związek między tatuażami a czerniakiem okazał się wyraźny. Co zaskakujące, większa powierzchnia tatuaży nie zwiększała ryzyka. To ciekawe, bo większa ilość tuszu to więcej substancji chemicznych wprowadzonych do skóry. Jak to wyjaśnić? Badacze sądzą, że makrofagi (jeden z rodzajów komórek odpornościowych organizmu) przenoszą cząstki tuszu do węzłów chłonnych, gdzie mogą one pozostawać latami. Być może prowadzi to do przewlekłego stanu zapalnego, który sprzyja nowotworzeniu. Tusz, układ odpornościowy czy styl życia? Naukowcy podkreślają, że pojedyncze badanie nie dowodzi jeszcze przyczynowości. Nie wiadomo, czy to tusz, reakcje immunologiczne, czy zachowania posiadaczy tatuaży odpowiadają za wzrost ryzyka. Poprzednie badania sugerujące wręcz ochronny efekt dużych tatuaży mogły być obarczone błędem, ponieważ nie uwzględniały kluczowych czynników, takich jak typ skóry czy ekspozycja na promieniowanie UV. Czy osoby z tatuażami mają powody do obaw? Jakie z tego wszystkiego wnioski? Osoby z tatuażami nie muszą wpadać w panikę, ale powinny szczególnie dbać o ochronę przeciwsłoneczną i regularnie obserwować skórę. NA pewno potrzebne są dalsze badania nad składem tuszów, ich interakcją ze światłem i mechanizmami obronnymi organizmu. Naukowcy sugerują też, że informacje o tatuażach zawsze powinny się znaleźć w kartotece medycznej pacjenta. Źródło: The Conversation Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Pestycydy na dobre rozgościły się w naszych jelitach. Mogą wywoływać nawet choroby psychiczne
Chemia używana w rolnictwie na dobre przeniknęła do naszych organizmów. Pestycydy pomagają w hodowli żywności, ale sieją spustoszenie w naszych jelitach. Do niedawna brak było dowodów na to, że wykazują jakikolwiek wpływ na pożyteczne bakterie zamieszkujące nasze ciała. Według najnowszych badań z Wielkiej Brytanii mogą prowadzić jednak nawet do chorób psychicznych, a wcześniej po prostu nie zdawaliśmy sobie z tego sprawy.
Aż 168 środków chemicznych, w tym powszechnie stosowane pestycydy, okazało się toksycznych dla ludzkich bakterii jelitowych. Według naukowców z Cambridge ich obecność w jelitach może prowadzić nie tylko do antybiotykooporności, ale także do wielu innych zaburzeń zdrowotnych. Jak dostały się do naszych ciał i czy możemy coś z tym zrobić? Jak pestycydy trafiają do jelit i jakie są skutki ich obecności? Pestycydy to substancje chemiczne stosowane do ochrony roślin uprawnych przed szkodnikami, grzybami czy chwastami. Do organizmu człowieka trafiają między innymi poprzez spożywanie warzyw i owoców, na których pozostały resztki środków ochrony roślin, poprzez wodę pitną skażoną związkami chemicznymi czy w wyniku kontaktu ze środowiskiem (związki chemiczne potrafią unosić się w powietrzu, np. ze spryskanego niedawno pola uprawnego). W trakcie badań przeprowadzonych na Uniwersytecie Cambridge przebadano ponad 1000 chemikaliów obecnych w środowisku – w tym właśnie pestycydy (herbicydy i insektycydy) oraz przemysłowe substancje, takie jak plastyfikatory. Odkryto, że aż 168 z nich wykazuje toksyczny wpływ na bakterie tworzące zdrowy mikrobiom jelitowy. Zagrożenie dla naszych jelit Ale czym tak właściwie jest mikrobiom jelitowy? To zespół mikroorganizmów, głównie bakterii (jest ich ponad 4500 gatunków), które pełnią kluczowe funkcje w układzie pokarmowym, metabolicznym i immunologicznym człowieka. Utrzymanie równowagi tej mikroflory jest niezbędne dla zdrowia. Zakłócenia w składzie i funkcji mikrobiomu mogą prowadzić do zaburzeń trawienia, obniżonej odporności, chorób autoimmunologicznych, otyłości, cukrzycy czy zaburzeń nastroju i funkcji układu nerwowego (np. chorób psychicznych). To wszystko wiedzieliśmy, ale najnowsze badanie pozwoliło potwierdzić, że przemysłowe chemikalia mogą stłumić wzrost bakterii, które nas przed tym wszystkim chronią. Badania mikroflory jelitowej Naukowcy z Cambridge za pomocą mechanizmów uczenia maszynowego przeanalizowali 22 kluczowe gatunki bakterii. Ustalono, że narażenie na określone pestycydy skutkuje zahamowaniem ich rozwoju, a w efekcie zaburzeniem mikroflory. To bezpośrednio prowadzi do przewlekłych schorzeń. Toksyczność niektórych związków była zaskakująco wysoka – zwłaszcza wśród powszechnie stosowanych środków ochrony roślin oraz dodatków do tworzyw sztucznych, zmniejszających ich palność. Te chemikalia dostają się do organizmów nie tylko przez żywność, ale także przez powietrze czy wodę. Pestycydy powodują odporność na antybiotyki Jednym z najpoważniejszych skutków działania środków chemicznych na mikrobiom jest wzrost ryzyka rozwoju antybiotykooporności. Naukowcy udowodnili, że niektóre bakterie próbują przystosować się do obecności toksycznych związków, zmieniając swoją aktywność genetyczną. Skutkiem tego jest pojawianie się odporności na najpopularniejsze antybiotyki, np. na popularny lek ciprofloksacynę. Może to prowadzić do sytuacji, w której choroby bakteryjne będą trudniejsze do wyleczenia. Jak chronić się przed pestycydami? Nie mamy wpływu na powietrze, którym oddychamy, ani na wodę, którą pijemy. W tej sprawie możemy wyrażać tylko opór społeczny i wspierać inicjatywy, które starają się chronić środowisko. Możemy jednak zatroszczyć się o jedzenie, które spożywamy. Naukowcy polecają szczególnie dokładne mycie warzyw i owoców, w tym stosowanie specjalnych płynów, które mogą skutecznie zmniejszyć ilość pozostałych pestycydów. Warto wybierać także – w miarę możliwości – żywność z ekologicznych upraw, która według badań zawiera znacznie mniej syntetycznych środków. Z innej beczki zalecane jest także zwiększenie podaży błonnika, która wspomaga rozwój korzystnych bakterii czy stosowanie probiotyków i prebiotyków (np. fermentowanych produktów mlecznych czy kiszonek), które wspomagają odbudowę mikroflory. To proste, ale naprawdę skuteczne nawyki, za które nasze jelita nam podziękują – badania potwierdzają, że naprawdę nie warto ich bagatelizować. Należy pamiętać, że jelita są centrum naszej odporności, która obecnie wcale nie ma lekko. Źródła: Nature Microbiology, University of Cambridge Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czy psy mogą mieć autyzm? Neuroróżnorodność to domena nie tylko ludzi
Jesteśmy coraz bardziej świadomi tego, jak bardzo możemy się od siebie różnić – jako ludzie. Zwracamy uwagę na diagnozy ADHD czy autyzmu i uczymy się, jak budować zróżnicowaną społeczność. Naukowcy zwracają jednak uwagę, że neuroróżnorodność może nie być przywilejem wyłącznie ludzi, a zwierzęta także mogą odmiennie doświadczać świata.
Wiemy, że zwierzęta potrafią mieć od siebie skrajnie odmienne charaktery – nawet w obrębie jednego miotu. Naukowcy pochylający się nad sprawą funkcjonowania ich mózgów wysnuwają hipotezę, że może wynikać to m.in. z neuroróżnorodności. Czy psy mogą być autystyczne? Czym jest neuroróżnorodność? Neuroróżnorodność to zróżnicowanie w zachowaniu ludzi i funkcjonowaniu ich mózgów. Jest wynikiem chemicznych różnic w naszych „komputerach pokładowych”, które sprawiają, że inaczej przetwarzamy otaczający nas świat i reagujemy na bodźce. Najbardziej znanymi przykładami neuroróżnorodności jest np. ADHD czy autyzm. Nawet u ludzi występuje jednak problem z jej diagnozowaniem, a co dopiero u zwierząt. Te nie potrafią nam powiedzieć, jak postrzegają świat ani odpowiedzieć na typowe pytania diagnostyczne. Możemy opisać zachowanie zwierząt jedynie przez pryzmat własnego rozumienia: np. określając je jako impulsywne czy ze skłonnościami do izolacji. Jednak w przypadku niektórych ras może być to typowe zachowanie. Jak więc określić, co jest neuroróżnorodne? Czy zwierzęta mogą być autystyczne? Naukowcy opracowali zwierzęce modele autyzmu, by pomóc sobie zrozumieć czynnik związane ze zwiększonym ryzykiem neuroróżnorodności, a dzięki temu opracować potencjalne wsparcie terapeutyczne. Modele te powstały na podstawie selektywnie dobranych zwierząt i mogą nie w pełni odzwierciedlać typową różnorodność populacji, ale pomagają zrozumieć biologiczne podstawy m.in. autyzmu. Co się okazało? Niektóre psy rasy beagle mają w genach mutację Shank3, która u ludzi jest powiązana z autyzmem i często charakteryzuje się trudnościami w interakcjach społecznych. Beagle z tą mutacją również wykazują słabą chęć do kontaktu z ludźmi. Wykazują również mniejsze sprzężenie neuronalne, czyli efekt, który u ludzi tworzy się podczas rozmowy z drugim człowiekiem czy opowiadania historii. Badania z 2024 roku dowiodły, że psy doświadczają podobnego efektu, gdy patrzą ludziom w oczy. Należy jednak pamiętać, że w rozwój mózgu i zachowania zaangażowanych jest wiele różnych czynników, a niektóre beagle są tylko przykładem tego, jakie mechanizmy mogą zachodzić w mózgach zwierząt. Co zwierzęca neuroróżnorodność mówi o nas samych? Badania nad genem Shank3 u psów dostarczyły również wskazówek na temat potencjalnych interwencji medycznych wspomagających leczenie autyzmu u ludzi. Psom z mutacją Shank3 podano pojedynczą dawkę psychodelicznego narkotyku LSD . Zaowocowało to zwiększoną uwagą i wzmocnionym sprzężeniem neuronalnym z ludźmi w ciągu pięciu dni. Modele zwierzęce mogą więc pomóc nam zrozumieć ukryte różnice w funkcjonowaniu mózgów osób neuroróżnorodnych. Dowody sugerują, że podobnie jak my, zwierzęta mogą inaczej doświadczać świata i na niego reagować. Częściowo wynika to z naturalnych różnic osobowości, ale jest również prawdopodobne, że niektóre z naszych zwierząt domowych mają odmienne struktury i chemię mózgu. Pamiętajmy o tym podczas ich szkolenia czy codziennej opieki. Źródła: The Conversation, Journal of Veterinary Behavior Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Masz rude włosy? Naukowcy odkryli, że dlatego twoje rany goją się wolniej – jest jednak na to sposób
Rude włosy to nie tylko wyjątkowa cecha urody, ale także znak szczególnej cechy genetycznej. Naukowcy coraz lepiej rozumieją, jak mutacje genu MC1R wpływają na zdrowie osób rudowłosych i odkrywają, że mają one związek z… funkcjonowaniem skóry. Dlaczego rany osób rudych goją się wolniej i czy możemy sobie z tym poradzić?
Naukowcy z Uniwersytetu Edynburskiego w opublikowanym w czasopiśmie „PNAS” badaniu udowadniają, że osoby rudowłose z mutacją genu MC1R doświadczają nie tylko wyjątkowych cech pigmentacyjnych, ale także specyficznych problemów zdrowotnych. Chociaż to nie kolor włosów sprawia, że inaczej goją im się rany i mają odmienną percepcję bólu, to wszystko jest ze sobą powiązane. Jak jeden gen wpływa na pigmentację i na zdrowie? Gen MC1R (receptor melanokorytyny 1) to kluczowy element procesu pigmentacji. Odpowiada za przekształcanie żółto-czerwonej feomelaniny w ciemną eumelaninę. Mutacje MC1R powodują, że przeważa produkcja feomelaniny, skutkiem czego są rude włosy i jasna karnacja. Ale MC1R to nie tylko kolor – jego aktywność ma fundamentalne znaczenie dla zdrowia skóry. Właściwie działający MC1R aktywnie chroni komórki skóry przed promieniowaniem UV, wspiera prawidłowe reakcje zapalne i wpływa na procesy naprawcze. U rudowłosych zaburzenia w tym genie mogą prowadzić do szeregu specyficznych wyzwań zdrowotnych. Czy osoby rude wolniej wracają do zdrowia? Naukowcy zagłębili się w RNA pojedynczych komórek pobranych z ludzkich ran przewlekłych. Okazało się, że osoby o rudych włosach mają warianty MC1R powodujące wyłączenie lub tylko częściową aktywność tego białka, co znacząco utrudnia gojenie. W badaniach na myszach zwierzęta z rudą sierścią (wyposażone w ten sam gen) aż w 95% przypadków nie wygoiły ran w ciągu siedmiu dni, podczas gdy u myszy z ciemną sierścią było to 68,8%. „Rudowłosy” wariant genu MC1R powodował ponadto utrzymywanie się stanu zapalnego i utrudniał zamknięcie się ran – wszystko przez większą liczbą tzw. neutrofilowych sieci zewnątrzkomórkowych (NET), które spowalniają proces naprawy tkanek. Opóźnione gojenie było widoczne już w 1., 7., 10. i nawet 14. dniu po zranieniu. Jak pomóc osobom rudowłosym? Naukowcy wpadli na pewien sposób. Drugą fazą badania było miejscowe leczenie agonistą MC1R (preparatem aktywującym receptor). Na połowie myszy zastosowali żel zawierający selektywny aktywator, a na drugiej zwykły żel bez substancji czynnej. Efekty były imponujące: leczenie przywróciło zdolność gojenia, ograniczyło wyciek z ran i poprawiło tworzenie naczyń krwionośnych. Niespodziewanie zaobserwowano także ograniczenie bliznowacenia w ranach ostrych. Według danych leczenie MC1R zmniejszyło powierzchnię rany o dodatkowe 33% po 14 dniach oraz o 68% po 21 dniach w porównaniu z samym oczyszczeniem rany. Kto może skorzystać z terapii? Chociaż terapia miejscowa za pomocą MC1R wydaje się obiecująca, to ma istotne ograniczenie: działa tylko u tych, u których gen MC1R jest przynajmniej częściowo aktywny. U osób rudowłosych jest on często całkowicie dezaktywowany, więc leczenie nie przynosi rezultatu. Perspektywy testów klinicznych u ludzi Chociaż badania przeprowadzono na myszach, naukowcy wkrótce zapowiadają rozpoczęcie testów klinicznych na ludziach. Modele zwierzęce zostały zaprojektowane tak, by możliwie wiernie odzwierciedlać ludzkie przewlekłe rany, jednak nie oddają całkowitej złożoności takich przypadków. Zespół badawczy jest jednak pełen nadziei. Jeśli testy potwierdzą skuteczność leczenia również u ludzi, może to oznaczać przełom w leczeniu trudnych ran – szczególnie u osób starszych oraz tych z częściowo aktywnym MC1R, w tym niektórych rudowłosych. Teraz lepiej rozumiemy to, jak poszczególne geny wpływają na nasz proces wracania do zdrowia. Źródło: PNAS Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nie uczysz się języków? Teraz wiemy, że Twój mózg starzeje się przez to znacznie szybciej niż innych ludzi
Coraz więcej badań naukowych potwierdza, że wielojęzyczność przynosi wymierne korzyści dla zdrowia psychicznego i sprawności intelektualnej. Teraz wiemy jednak, że osoby posługujące się przynajmniej dwoma językami doświadczają także wolniejszego tempa starzenia się mózgu. Czy nauka może być skutecznym narzędziem profilaktyki zdrowotnej?
Badacze są zgodni: nauka języków obcych działa dla mózgu tak, jak regularny trening na siłowni dla ciała. Wyniki długoletnich obserwacji wykazały, że mówienie przynajmniej dwoma językami pomaga pozostać młodym i opóźnia procesy starzenia. Jak to działa? Uczeni sprawdzili to w imponujący sposób. Jak zmierzyć starzenie się mózgu? Naukowcy zbadali ponad 86 000 dorosłych w wieku od 51 do 90 lat z 27 krajów Europy korzystając z narzędzia „Biobehavioral Age Gap” (BAG). To zaawansowany model, który na podstawie czynników zdrowotnych i stylu życia porównuje wiek biologiczny uczestnika z rzeczywistym. Dodania wartość BAG oznacza przyspieszone starzenie, a ujemna – spowolnione procesy degradacyjne. Model uwzględnia pozytywne czynniki, takie jak aktywność fizyczna czy wykształcenie, oraz negatywne, np. problemy z sercem czy zaburzenia sensoryczne. Dzięki temu naukowcy mogli z wysoką precyzją ocenić, czy mózg badanej osoby starzeje się szybciej, wolniej czy zgodnie z wiekiem chronologicznym. Wielojęzyczność przedłuża życie Efekty badań opublikowane zostały na łamach czasopisma „Nature Aging”. Wyniki są alarmujące: osoby jednojęzyczne mają niemal dwa razy większe ryzyko przyspieszonego starzenia w porównaniu z osobami wielojęzycznymi. Ochronny efekt jest tym silniejszy, im większa liczba używanych języków. Każda kolejna znajomość zwiększa rezerwy mózgu, czyniąc go bardziej odpornym na ząb czasu. W długofalowej analizie ryzyko przyspieszonego starzenia było aż 1,4 raza wyższe. Oznacza to, że mózgi osób posługujących się tylko jednym językiem starzeją się szybciej nie tylko w danym momencie, ale i w dłuższej perspektywie. Dlaczego mówienie w kilku językach chroni mózg? Nauka języków obcych działa jak regularny trening dla mózgu. Codzienna konieczność przełączania się pomiędzy systemami językowymi angażuje szereg struktur mózgowych odpowiedzialnych za uwagę, pamięć czy myślenie abstrakcyjne. To właśnie te umiejętności najszybciej ulegają osłabieniu wraz z wiekiem, a regularne ćwiczenie podtrzymuje ich sprawność. Mózg osoby wielojęzycznej stale pracuje nad wyborem odpowiedniego słowa, strukturą zdania czy gramatyką, nawet jeśli nie używa w danym momencie wszystkich znanych języków. Ten nieustanny „trening poznawczy” powoduje, że mózg pozostaje elastyczny i lepiej radzi sobie z typowymi dla wieku wyzwaniami. Naukę naprawdę warto zacząć w każdym wieku Ważną cechą omawianych efektów jest to, że ich działanie stwierdzono niezależnie od wieku rozpoczęcia nauki języka. Badania pokazują, że nie tylko osoby wychowane w środowisku dwujęzycznym, ale również te, które rozpoczęły naukę języka obcego w wieku dorosłym lub starszym, mogą czerpać korzyści ze zwiększonych rezerw poznawczych. To szczególnie ważne w kontekście niedawnych badań przeprowadzonych na Uniwersytecie Concordia, w którym udowodniono, że osoby dwujęzyczne niemal 4–5 lat później zapadają na chorobę Alzheimera. Dochodzimy więc do fundamentalnej konkluzji: warto studiować. W każdym wieku. Źródło: Nature, Concordia Univeristy Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Kochasz chipsy? Naukowcy sprawdzają, dlaczego o 45% zwiększają zachorowalność na raka
Zła wiadomość dla miłośników przekąsek, które zwykle kojarzymy z jesiennym seansem przed telewizorem. Najnowsze badania wskazują, że regularne spożywanie chipsów i innych wysoko przetworzonych przekąsek wyraźnie zwiększa ryzyko rozwoju nowotworów – szczególnie groźnego raka jelita grubego.
Pojawia się coraz więcej dowodów, że chipsy ziemniaczane i wysoko przetworzone przekąski nie są tak niewinną przyjemnością, jaką mogłyby się wydawać, a zastrzyk kalorii i wpływ na wagę to tylko najmniejsza z ich wad. Mamy dowody na to, że regularne spożywanie takich produktów może mieć poważne konsekwencje zdrowotne i drastycznie zwiększać ryzyko rozwoju nowotworów. Wyniki wieloletnich badań otwierają oczy i są alarmujące dla łasuchów (czyli wszystkich nas). Jedzenie przekąsek a rak jelita grubego Rak jelita grubego dawniej był kojarzony z podeszłym wiekiem, ale obecnie zapadają na niego coraz częściej osoby poniżej 50. roku życia. Przyczyna tego trendu nie jest jasna, jednak zespół naukowców z Mass General Brigham sugeruje jego istotny związek z żywnością wysoko przetworzoną. Badacze przeanalizowali diety i wyniki badań endoskopowych prawie 30 000 kobiet na przestrzeni 24 lat. Odkryli, że uczestniczki badania, które deklarowały spożywanie najwyższych poziomów żywności wysoko przetworzonej, miały nawet o 45% wyższe ryzyko rozwoju gruczolaków, które mogą być prekursorami wczesnego raka jelita grubego, niż te spożywające najmniej. Wyniki opublikowano w czasopiśmie „JAMA Oncology”. Uczestniczki badania spożywały średnio 5,7 porcji żywności wysoko przetworzonej dziennie. Stanowiło to 35% całkowitej dziennej dawki kalorii – nieco mniej niż wynosi średnia krajowa w Stanach Zjednoczonych. Ile żywności wysoko przetworzonej można jeść? – Zwiększone ryzyko wydaje się być dość liniowe. To oznacza, że im więcej spożywasz żywności wysoko przetworzonej, tym większe prawdopodobieństwo, że doprowadzi to do polipów jelita grubego – mówi dr Andrew Chan, jeden z autorów badania. Co ciekawe, nie wykazano związku pomiędzy spożyciem chipsów a występowaniem zmian ząbkowanych, innego rodzaju prekursora raka jelita grubego, który jednak rozwija się wolniej i rzadziej jest złośliwy. Czemu chipsy powodują nowotwory? Wysoko przetworzone jedzenie charakteryzuje się znaczną ilością substancji chemicznych i technologicznych dodatków, których celem jest poprawa smaku, tekstury i trwałości produktu. Chipsy ziemniaczane powstają najczęściej poprzez smażenie w głębokim tłuszczu w bardzo wysokiej temperaturze, a podczas tego procesu dochodzi do powstawania akrylamidu – związku o potwierdzonym działaniu rakotwórczym. Uszkadza on DNA i sprzyja mutacjom komórkowym, co zwiększa ryzyko transformacji nowotworowej komórek. Chipsy to jednak nie tylko akrylamid, który powstaje podczas smażenia. Wysoka zawartość tłuszczów trans obciąża organizm, zwiększając ryzyko nie tylko nowotworów, ale także chorób serca. W ich składzie – tak jak składzie innych przetworzonych przekąsek – znajdziemy także różnorodne dodatki chemiczne, np. wzmacniacze smaku, konserwanty, sztuczne barwniki. Chociaż jednorazowo nie zrobią nam one krzywdy, to ich regularne spożycie może mieć katastrofalne skutki. Złośliwy rak jelita grubego nie jest powodowany wyłącznie dietą Naukowcy ostrzegają, że dieta nie jest pełnym wyjaśnieniem tendencji do wczesnego zapadania na raka jelita grubego. W szpitalach spotkać można sporo pacjentów z tym schorzeniem, którzy odżywiają się bardzo zdrowo. Żywność wysoko przetworzona nie wyjaśnia więc w pełni wzrostu zapadania na złośliwe odmiany raka, a naukowcy wciąż pracują nad lepszym zrozumieniem choroby. Nie ulega jednak wątpliwości, że istnieje związek przyczynowo-skutkowy. Udowodniło go przytoczone wyżej szeroko zakrojone badanie. – Jedną z mocnych stron naszego badania było to, że dysponowaliśmy szczegółowymi informacjami na temat innych czynników ryzyka raka jelita grubego u uczestników, takich jak wskaźnik masy ciała (BMI) , cukrzyca typu 2 i niskie spożycie błonnika. Nawet po uwzględnieniu wszystkich tych czynników ryzyka, związek ze spożyciem żywności wysoko przetworzonej nadal się utrzymywał – mówi dr Chan. Niektóre przekąski mogą być jednak bardziej szkodliwe niż inne, a obecnie trwają prace nad ich wskazaniem. Źródło: JAMA Oncology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ten pająk uwielbia ciemne piwnice w polskich domach. Czy powinniśmy się go bać?
Sieciarz jaskiniowy to jeden z najbardziej charakterystycznych pająków występujących w Europie, w tym w Polsce. Choć rzadko jest spotykany przez człowieka, budzi ogromne zainteresowanie wśród miłośników przyrody, arachnologów i badaczy ekosystemów jaskiniowych. Ten pajęczak zasługuje na uwagę nie tylko ze względu na swoje silny jad i wyjątkową biologię, ale także dzięki roli, jaką odgrywa w ekosystemach podziemnych.
Spis treści: Sieciarz jaskiniowy – rozmiar i wygląd Gdzie można go spotkać? Czy sieciarz jaskiniowy jest jadowity? Strategia łowiecka i rozmnażanie Sieciarz jaskiniowy w domu – co warto wiedzieć? Sieciarze jaskiniowe (Meta menardi) to stosunkowo duże pająki. Dorosłe samice osiągają od 10,5 do 17 mm długości ciała, podczas gdy samce są nieco mniejsze, mierząc od 9,9 do 12,6 mm. Ich karapaks (część grzbietowa tułowia) jest błyszczący, rudobrązowy z ciemnymi obrzeżeniami i charakterystycznymi jamkami, a odnóża mają czarniawe obrączkowanie i liczne kolce. Sieciarz jaskiniowy – rozmiar i wygląd Cechą charakterystyczną sieciarza jaskiniowego jest duży, gruby odwłok u samic, który z góry jest żółtawy z szarawobrązową lub żółtawobiałą przepaską środkową i sześcioma jasnymi plamkami. Odwłok u samców jest węższy, owalny i zwęża się ku końcowi. W odróżnieniu od samic, odwłoki samców są rudobrązowe z ciemniejszymi plamkami i pasem poprzecznym. Szczękoczułki, rudobrązowe i uzbrojone w zęby, pozwalają pająkowi wstrzykiwać jad ofiarom. Dzięki takiej budowie sieciarz jaskiniowy jest doskonale przystosowany do życia w ciemnych, wilgotnych środowiskach, w których musi polować na różnorodne bezkręgowce, od ślimaków przez wije aż po owady i mniejsze pająki. Gdzie można go spotkać? Sieciarze jaskiniowe są typowymi przedstawicielami fauny troglofilnej – preferują ciemne, wilgotne miejsca o temperaturze powyżej 7 st. C. W Polsce najczęściej spotyka się je w południowej i wschodniej części kraju, choć ich zasięg obejmuje całą Europę, Afrykę Północną i zachodnią Azję. Naturalnym środowiskiem sieciarza są jaskinie i ich otwory, sztolnie, kopalnie, studzienki kanalizacyjne, piwnice czy szczeliny skalne. W takich miejscach można zauważyć ich charakterystyczne, łezkowate kokony oraz sieci o szerokości od 25 do 30 cm, których geometryczna konstrukcja pozwala wykrywać zdobycz przemieszczającą się po ścianach lub podłogach jaskiń. Choć czasem sieciarz jaskiniowy może pojawić się w domach, zwłaszcza w piwnicach czy starych, wilgotnych pomieszczeniach, nie jest to powszechne zjawisko. Obecność tych pająków świadczy o zdrowym, pozbawionym silnych chemikaliów środowisku, w którym rozwijają się naturalne populacje bezkręgowców. Czy sieciarz jaskiniowy jest jadowity? Sieciarz jaskiniowy jest jadowity, jednak jego jad nie stanowi poważnego zagrożenia dla zdrowego człowieka. Ugryzienie porównywane jest do ukąszenia przez osę – powoduje ból, opuchliznę i miejscowe zaczerwienienie, które zazwyczaj ustępuje w ciągu doby. Jad pająka jest jednak niezwykle skuteczny w polowaniu na naturalne ofiary siecziarza: ślimaki, wije, dżdżownice, chrząszcze i inne małe bezkręgowce. Osoby uczulone, dzieci i osoby starsze powinny zachować ostrożność. U alergików jad sieciarza jaskiniowego może wywołać reakcje takie jak obrzęk, problemy z oddychaniem czy w skrajnych przypadkach wstrząs anafilaktyczny. Dlatego w razie silnej reakcji należy natychmiast skontaktować się z lekarzem. Pomimo że sieciarz jaskiniowy jest jadowitym pająkiem, który występuje w Polsce, nie należy go demonizować. Jego jad jest przystosowany do paraliżowania drobnej zdobyczy, a nie człowieka. Ukąszenie, choć bolesne, rzadko powoduje poważne konsekwencje. Strategia łowiecka i rozmnażanie Obserwacje i badania wykazały, że sieciarz jaskiniowy to pająk polujący w sposób wyspecjalizowany – nie porusza się aktywnie po jaskiniach, lecz cierpliwie czeka w centrum swojej sieci. Sieć jest konstrukcją ekscentryczną, z otworem położonym asymetrycznie i promieniami przymocowanymi bezpośrednio do ścian, co pozwala pająkowi wykrywać nawet minimalne ruchy ofiary. Najczęściej w jego sieć wpadają wije, ślimaki czy stonogi przemieszczające się po ścianach lub podłodze. Dzięki swojemu jadowi sieciarz może natychmiast unieruchomić zdobycz, która niejednokrotnie jest większa niż polujący pająk. W ten sposób sieciarz odgrywa ważną rolę w ekosystemie jaskiń, kontrolując populacje różnych bezkręgowców. Rozmnażanie sieciarza jaskiniowego odbywa się zwykle wczesnym latem. Samice budują w tym okresie charakterystyczne, białe kokony w kształcie łzy, które zawieszają w pobliżu sieci. W każdym kokonie znajduje się od 400 do 500 jaj, co zwiększa prawdopodobieństwo przetrwania gatunku w surowych warunkach podziemnych. Taki sposób rozmnażania zapewnia ciągłość populacji, mimo że sieciarze jaskiniowe rzadko przemieszczają się na większe odległości i są zależne od zdobycia ofiary w sieci. Sieciarz jaskiniowy w domu – co warto wiedzieć? Choć sieciarze jaskiniowe rzadko wkraczają do mieszkań, to mogą sporadycznie pojawiać się w piwnicach, starych studniach czy ciemnych tunelach i powodować lęk u osób cierpiących na arachnofobię. Warto jednak wiedzieć, że pająki te nie dokonują inwazji – ich obecność jest raczej wynikiem odpowiednich warunków wilgotności i temperatury. W przypadku spotkania sieciarzy w domu warto pamiętać, że: nie są agresywne wobec ludzi, ich ugryzienie nie jest groźne dla zdrowego dorosłego, pełnią pożyteczną rolę, zjadając muchy i inne małe owady. Nie ma potrzeby stosowania chemicznych środków odstraszających. Pająki te unikają ludzi i z reguły pozostają w ukryciu. Dlaczego warto znać sieciarza jaskiniowego? Dla miłośników przyrody sieciarz jaskiniowy to fascynujący przykład adaptacji do życia w trudnych, ciemnych środowiskach. Obserwacja jego sieci, kokonu i zachowań łowieckich pozwala zrozumieć, jak pająki rozwijają strategie przetrwania w ekosystemach podziemnych. Ponadto obecność sieciarzy w pobliżu człowieka, np. w piwnicach, może być traktowana jako naturalny wskaźnik zdrowego środowiska. Pająki te są wrażliwe na chemikalia, dlatego ich występowanie świadczy o braku silnej ingerencji człowieka. Sieciarze jaskiniowe są dowodem na to, że nawet w miejscach, które wydają się nieprzyjazne, życie potrafi przybierać zaskakujące formy i przystosowywać się do ekstremalnych warunków. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Czy zła sława strzyżaka sarniego jest uzasadniona? Podpowiadamy, jak uniknąć ataku latającego „kleszcza
Na sam dźwięk jego nazwy wielu miłośników lasu odczuwa niepokój. Strzyżak sarni, zwany też „latającym kleszczem”, dorobił się opinii jednego z najbardziej nielubianych owadów w Polsce. Choć jego ukąszenia bywają bolesne, a kontakt z nim nie należy do przyjemnych, ten mały pasożyt jest też fascynującym przykładem przyrodniczej specjalizacji. Przystosował się do życia w sierści jeleniowatych oraz potrafi błyskawicznie zmieniać zachowanie i formę po znalezieniu gospodarza. Czy rzeczywiście zasłużył na swoją złą sławę, czy może jego rola w przyrodzie jest bardziej złożona, niż sądzimy?
Spis treści: Strzyżak sarni – występowanie Czy strzyżak gryzie? Jak odstraszyć strzyżaki sarnie? Znaczenie ekologiczne strzyżaków Strzyżak sarni (Lipoptena cervi), znany również jako strzyżak jeleni lub potocznie „latający kleszcz”, jest owadem z rzędu muchówek. Dorosłe osobniki osiągają długość od 5 do 6 mm (bez skrzydeł) i mają charakterystycznie spłaszczone ciało o brunatnym kolorze opatrzone długimi na 5,5–6 mm skrzydłami. Głowa strzyżaka jest szeroka, z małymi oczami i wyraźnie zredukowaną płytką zacieminiową. Odnóża zakończone pazurkami czepnymi pozwalają owadowi pewnie trzymać się sierści zwierzęcia. Twardy, chitynowy pancerzyk utrudnia ich zgniecenie. Samice, po zapłodnieniu, rodzą larwy bezpośrednio w futrze żywiciela. Strzyżaki odrzucają skrzydła po znalezieniu żywiciela. Dzięki temu strzyżaki pozostają przyczepione do futra swojego żywiciela na stałe, co ułatwia im pobieranie krwi. To właśnie ta cecha spowodowała, że owady te są nazywane „latającymi kleszczami”. Strzyżak sarni – występowanie Strzyżaki są szeroko rozpowszechnione na obszarach o klimacie umiarkowanym. W Europie spotykane są w lasach i na ich obrzeżach, od Skandynawii po kraje południowej Europy, a także w północnych Chinach i na Syberii. Gatunek został również przeniesiony do Ameryki Północnej. Najczęściej obserwuje się je od czerwca do września, choć w ciepłe i suche jesienie mogą aktywnie polować nawet do października. Strzyżaki pasożytują głównie na ssakach leśnych – sarnach, jeleniach, łosiach, a sporadycznie na borsukach . Ich obecność jest szczególnie zauważalna w pobliżu uczęszczanych przez zwierzęta ścieżek czy polan. Dzięki niewielkim rozmiarom i zdolności do lotu strzyżaki mogą w krótkim czasie opanować spory obszar lasu, a także znaleźć żywicieli. Stanowią istotny element ekosystemu, będąc pożywieniem dla drapieżników żywiących się owadami. Czy strzyżak gryzie? Tak, strzyżaki gryzą. Ich ukąszenia są zazwyczaj niegroźne dla życia człowieka. Owady te nie rozmnażają się na ludziach, a człowiek jest dla nich przypadkowym żywicielem. Jednak ukąszenie strzyżaka sarniego jest bolesne i może wywołać reakcję alergiczną. Po ugryzieniu na skórze pojawia się swędząca grudka, która może utrzymywać się od 2 do 3 tygodni, a w niektórych przypadkach nawet do roku. U osób szczególnie wrażliwych może rozwinąć się wtórna reakcja alergiczna, objawiająca się rumieniem i silnym świądem, trwającym nawet kilka miesięcy. Strzyżaki mogą dostać się w trudno dostępne miejsca – pod powieki, do uszu czy między włosy, a ich nóżki z haczykami utrudniają ich usunięcie. Mimo że ugryzienia są bolesne i mogą powodować dyskomfort, nie udowodniono, że strzyżaki przenoszą boreliozę. Mogą natomiast, w rzadkich przypadkach, przenosić drobnoustroje powodujące zmiany skórne u zwierząt, na których pasożytują. Strzyżak a kleszcz Choć w wyglądzie strzyżak jeleni przypomina kleszcza, biologicznie są to zupełnie różne organizmy. Strzyżaki należą do muchówek, a kleszcze do pajęczaków. Różni je także sposób pasożytowania: kleszcze wgryzają się w skórę, żerując przez dłuższy czas, natomiast strzyżaki po odnalezieniu żywiciela tracą skrzydła i pozostają w sierści zwierzęcia, pobierając krew w sposób ciągły. Inną istotną różnicą jest cykl życia. Strzyżaki są jajożyworodne – samice rodzą larwy, które po spadnięciu na ziemię czekają na kolejny sezon żeru. Kleszcze natomiast rozmnażają się poprzez składanie jaj. Pomimo podobieństw niektórych cech morfologicznych, strzyżaki i kleszcze należą do dwóch różnych gromad i mają różne znaczenie dla zdrowia ludzi i zwierząt. Jak odstraszyć strzyżaki sarnie? Nie istnieją sprawdzone środki chemiczne czy domowe sposoby, które skutecznie odstraszają strzyżaki. Popularne preparaty przeciw kleszczom czy komarom zazwyczaj nie działają na te muchówki. Najlepszą formą ochrony jest profilaktyka podczas przebywania w lesie. Kilka praktycznych wskazówek: wybieraj jasną odzież, gdyż strzyżaki preferują ciemno ubarwione ofiary; postaw na gładkie materiały, które mogą utrudniać owadom przylgnięcie; unikaj wchodzenia w gęstą roślinność, zwłaszcza w miejscach uczęszczanych przez sarny i jelenie; dokładnie obejrzyj ciało i włosy po powrocie z lasu, aby w porę usunąć ewentualne owady. Strzyżaki boleśnie gryzą, jednak są doskonałym przykładem fascynujących organizmów o wyspecjalizowanej biologii i interesującym cyklu życiowym. Stanowią przykład przystosowania do życia pasożytniczego, zachowując zdolność do lotu, a jednocześnie zmieniając swój tryb życia po znalezieniu żywiciela. Znaczenie ekologiczne strzyżaków Choć dla ludzi strzyżaki mogą być uciążliwe, w ekosystemie pełnią ważną rolę. Przede wszystkim stanowią pokarm dla gatunków żywiących się owadami. Obserwacja strzyżaków pozwala zrozumieć, jak bardzo złożone są interakcje między pasożytami a ich gospodarzami w naturalnych lasach. Ich obecność wskazuje również na bogactwo fauny w danym obszarze – tam, gdzie są strzyżaki, zazwyczaj występują zdrowe populacje saren, jeleni i łosi. Z tego powodu naukowcy i przyrodnicy często wykorzystują strzyżaki jako wskaźnik jakości ekosystemów leśnych. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Przez wieki ludzie spali w taki sposób. Dziś budzi to niepokój
Sen dwufazowy przez wieki był naturalnym rytmem odpoczynku. Dziś budzenie się w nocy traktujemy jak zaburzenie – ale czy słusznie?
Spis treści: Jak wyglądał sen przed rewolucją przemysłową? Na czym polega sen polifazowy? Co na to współczesna nauka? Czy da się „zhakować” sen? Czy segmentowy sen to historia czy przyszłość? Historyczne źródła pokazują, że przed rewolucją przemysłową ludzie często spali, budzili się, a potem znowu zasypiali. Czy był to naprawdę zwyczaj powszechny? I czy ma jakieś korzyści? Choć we współczesnych społeczeństwach śpimy zwykle jednym, ciągłym blokiem w nocy, eksperci wciąż dyskutują, czy taki rytm jest dla człowieka naturalny. Gdybyś budził się dziś każdej nocy przez tydzień, mógłbyś usłyszeć diagnozę: bezsenność, a potem dostać receptę. Jeszcze kilka pokoleń temu nie byłoby to wielkim powodem do niepokoju, a tym bardziej do interwencji medycznej. Jak wyglądał sen przed rewolucją przemysłową? Budzenie się w środku nocy było powszechne w zachodnich kulturach przedindustrialnych. Wskazuje na to Roger Ekirch, historyk z Virginia Tech, którego badania nad „dwufazowym snem” stały się podstawą książki „At Day’s Close: Night in Times Past”. Gdy rozkład dnia wyznaczało słońce, a nie zegary i elektryczne światło, ludzie kładli się spać wcześniej. Zamiast szybkich, nieprzerwanych ośmiu godzin mieli dłuższy okres odpoczynku, złożony z dwóch krótszych faz snu rozdzielonych czuwaniem. Nie wszyscy się z tym zgadzają. Część badań pokazuje, że społeczności łowiecko-zbierackie mogły spać „za jednym zamachem”, podobnie jak my dziś. Dane te mogą też sugerować, że dwufazowy sen nigdy nie był normą globalnie — nawet przed rewolucją przemysłową. Dziś, gdy elektryczność wydłuża nam czas czuwania, a budziki skracają wypoczynek, większość ludzi próbuje spać jednym, ciągłym blokiem. Część ekspertów zastanawia się jednak, czy przerywany sen nie jest bardziej naturalny — i czy różne wzorce spania mogą przynosić korzyści we współczesnym życiu. Na czym polega sen polifazowy? Sen segmentowy składa się z dwóch (dwufazowy) lub więcej (polifazowy) okresów snu przedzielonych czuwaniem. Zarówno sen, jak i czuwanie mogą trwać od minut do godzin, zależnie od gatunku. Szacunki wskazują, że ponad 86 procent ssaków — w tym psy, gryzonie, jeże, a nawet niektóre walenie — śpi w kilku turach. Do niedawna sądzono, że ludzie należą do mniejszości gatunków — obok większości naczelnych — które są śpiochami ściśle monofazowymi. — Ten pogląd był błędny — mówi Russell Foster, neurobiolog z Uniwersytetu Oksfordzkiego. Źródła historyczne zawierają dowody na dwufazowy sen ludzi sprzed setek lat. Według Ekircha w zachodnich cywilizacjach przedindustrialnych spano „na dwie zmiany”. Ludzie spali kilka godzin, budzili się po północy na mniej więcej godzinę — na rozmyślanie, seks, rozmowy — po czym wracali do łóżka na „drugi sen”. Co na to współczesna nauka? Niektórzy eksperci uważają, że takie zachowanie wciąż mamy „wpisane” w naturę. W pionierskim badaniu z 1992 roku psychiatra Thomas Wehr, badacz z amerykańskiego Narodowego Instytutu Zdrowia Psychicznego, obserwował uczestników przebywających przez kilka tygodni w ciemności przez 14 godzin na dobę. Prawie wszyscy przeszli na segmentowy rytm snu. – Średnio, w skali całej grupy, wzorzec był dwumodalny – mówi Wehr. – Ludzie zasypiali wieczorem, a potem ponownie nad ranem. – Ten układ był bardzo podobny do snu u niektórych dziennych, aktywnych za dnia zwierząt, jak pantery. — Z perspektywy fizjologii podział snu na dwie części ma sens — mówi Daniel Buysse, profesor psychiatrii, medycyny oraz nauk translacyjnych z Uniwersytetu Pittsburskiego. Dwa procesy regulujące sen (homeostatyczny i okołodobowy) są w naszym skondensowanym harmonogramie „ściśnięte” — tłumaczy. Gdyby dać im więcej czasu, mogłyby się od siebie oddzielić, co prowadziłoby do naturalnego przebudzenia między cyklami. Takie okresy czuwania mogą mieć nawet funkcję sprzyjającą przetrwaniu. W swoim eksperymencie Wehr zauważył, że uczestnicy budzili się każdej nocy o nieco innych porach. Średnio nie było momentu, w którym wszyscy spali. Z ewolucyjnego punktu widzenia mogło to pełnić rolę „wartowniczą”: zawsze ktoś czuwał. Czy da się „zhakować” sen? Niektórzy promują sen polifazowy jako sposób na „zhakowanie” organizmu i wydłużenie czasu czuwania. Eksperci odradzają to jednak stanowczo. — „Oszukiwanie” organizmu, by działał na krótkich zrywach snu, to co innego niż naturalne budzenie się po dobrym wypoczynku — podkreśla Elizabeth Klerman, współautorka pracy z 2021 roku (razem z Fosterem) o skutkach sztucznego snu polifazowego. – Przerwałbyś cykl prania, zanim się skończy? – pyta retorycznie Klerman. Sceptycy teorii o naturalnym polifazowym śnie wskazują na sprzeczne dowody z obserwacji współczesnych populacji łowiecko-zbierackich. Jerome Siegel, profesor psychiatrii i nauk behawioralnych z UCLA, prowadził badania w Tanzanii, Boliwii i Namibii, które wykazały wzorce snu podobne do tych w społeczeństwach uprzemysłowionych. Pomiary snu prowadzone przez setki kolejnych dni pokazały, że w trzech odmiennych, geograficznie odizolowanych grupach ludzie spali co noc mniej więcej od 5,7 do 7,1 godziny ciągiem. Dla Siegla i współpracowników oznacza to, że nowoczesny, monofazowy sen jest powrotem do tradycyjnego wzorca spotykanego u łowców-zbieraczy. Czy segmentowy sen to historia czy przyszłość? Choć najwcześniejsze społeczności mogły spać jednofazowo, Ekirch znalazł wzmianki o segmentowym śnie już w „Odysei” Homera z przełomu VIII i VII w. p.n.e. Późniejsze kwerendy ujawniły niezliczone odniesienia do „pierwszego” i „drugiego snu” w rozmaitych źródłach — od dzienników po teksty medyczne. – Wzmianki brzmiały tak, jakby segmentowy sen był czymś zupełnie naturalnym i nie wymagał żadnego objaśnienia – mówi. W przeszłości — dodaje Foster — ludzie kładli się wcześniej, około zmierzchu, i odpoczywali, z przerwami, aż do świtu. Wszystko zmieniło się wraz z pojawieniem się taniego, sztucznego oświetlenia, które zakończyło naszą zależność od słońca. – Pracujemy znacznie później wieczorami. Przez to „przykrywamy” naturalną ciemność i skracamy sobie okazję do snu – wyjaśnia Foster. Nie wszyscy zgadzają się co do historii. Niall Boyce z Uniwersytetu Londyńskiego argumentuje, że sen polifazowy nie musiał być normą. Siegel również kwestionuje pewność interpretacji Ekircha, wskazując raczej na swoje dane z obserwacji współczesnych łowców-zbieraczy niż na anegdotyczne świadectwa historyczne. Autorzy jego pracy piszą, że dwufazowy wzorzec snu, który mógł istnieć w Europie Zachodniej, nie występuje dziś w tradycyjnych grupach równikowych, a zatem prawdopodobnie nie występował przed migracją ludzi do Europy Zachodniej. Mógł być skutkiem dłuższych, zimowych nocy na wyższych szerokościach geograficznych. To, czy sen polifazowy występuje u współczesnych ludzi, także pozostaje sporne. Jedni domagają się ścisłej definicji zjawiska. Inni włączają do niej drzemki, sjesty i krótkie, nocne „wypady” z łóżka jako przykłady nowoczesnych segmentowych wzorców. Ponieważ sen zależy od kontekstu środowiskowego i społecznego, wzorce mogą się znacznie różnić między osobami, a także geograficznie i sezonowo — mówi Buysse. – Nie sądzę, by istniał jeden „ludzki” wzorzec snu. – Myślę, że kluczową cechą jest właśnie zdolność adaptacji. Źródło: National Geographic
Ciało nie chce chudnąć? Naukowczyni z USA zdradza, co naprawdę dzieje się z wagą
Utrata masy ciała to nie tylko kwestia silnej woli. Badania pokazują, że organizm uruchamia biologiczne mechanizmy obronne. Sprawdź, jak naukowcy tłumaczą opór ciała przed chudnięciem.
Spis treści: Czego naukowcy nauczyli się z reality show? Czy ciało ma „punkt nastawczy”? Stygmatyzacja nadal przeszkodą w leczeniu Jak dziś lekarze personalizują podejście Utrata masy ciała jest trudna. Ponad połowa Amerykanów chce schudnąć, ale utrzymanie efektów jest jeszcze trudniejsze. Z danych National Institutes of Health i The Obesity Society wynika, że 80–95 procent osób odzyskuje utracone kilogramy w ciągu trzech do pięciu lat. Naukowcy podkreślają, że nie jest to porażka charakteru. Hormony, genetyka, a nawet ewolucja popychają organizm do kontrataku – nasilają głód, spowalniają metabolizm i „zachęcają” wagę do powrotu. To biologiczna przeciąganka, o której kultura popularna rzadko mówi, zauważa Kimberly Gudzune, dyrektorka medyczna American Board of Obesity Medicine. – Mamy takie założenie, że gdy już osiągniemy cel, to efekt „magicznie” się utrzyma. Niestety to naprawdę tak nie działa – mówi. Przez dekady odchudzanie przedstawiano jako sprawdzian dyscypliny. Dziś badacze coraz lepiej rozumieją, dlaczego ciało tak zaciekle broni się przed spadkiem masy, oraz jak hormony, chemia mózgu, a nawet doświadczenia z wczesnego życia ustawiają nam „scenę” do regulacji wagi na całe lata. Czego naukowcy nauczyli się z reality show? Popkultura od dawna gloryfikuje spektakularne chudnięcie, rzadko pokazując, co dzieje się potem. Jednym z najgłośniejszych przykładów był amerykański program „The Biggest Loser” emitowany w latach 2002–2016. Uczestnicy byli nagradzani za maksymalne zbijanie masy ciała przy wsparciu trenerów, dietetyków i lekarzy. Dla naukowców był to jednak także przegląd mechanizmów, dzięki którym ciało opiera się przemianie. W 2016 roku w czasopiśmie „Obesity” opisano badanie 14 uczestników – wszystkich z otyłością olbrzymią (klasa III). Porównano ich skład ciała i spoczynkową przemianę materii tuż po zakończeniu programu oraz sześć lat później. Okazało się, że większość odzyskała znaczną część utraconej masy. Nawet ci, którym udało się długotrwale utrzymać spadek wagi, mieli spowolniony metabolizm. Taki „hamulec” utrudnia utrzymanie efektów. – Kiedy chudniesz, organizm spala mniej kilokalorii – wyjaśnia Gudzune. Dlatego osoba po odchudzaniu musi jeść mniej niż ktoś o tej samej masie, kto nigdy nie chudł, aby utrzymać wagę. Różnice nie ograniczają się do metabolizmu – to także hormony. Po utracie masy na samej diecie rośnie stężenie greliny (hormonu głodu), a spada poziom peptydu YY i leptyny (hormonów sytości). Takie zmiany obserwuje się nawet rok po schudnięciu. To tylko część „adaptacji metabolicznych”, dzięki którym ciało „walczy z nami”, gdy tracimy na wadze – mówi Andres Acosta, gastroenterolog i badacz otyłości w Mayo Clinic. Zabiegi bariatryczne i leki z grupy agonistów GLP-1 mogą te zmiany neutralizować, poprawiając komunikację jelito–mózg w kwestii głodu i sytości. Niektórzy pacjenci podchodzą do takich metod z rezerwą. Czy ciało ma „punkt nastawczy”? Jedną z koncepcji tłumaczących te biologiczne mechanizmy jest teoria punktu nastawczego (set point). Zakłada ona, że ciało ma wiele sposobów, by utrzymać masę „ustawioną” wcześnie w życiu, a u większości osób te punkty zmieniają się na różnych etapach. Teoria jest często przywoływana, choć w tej kwestii nie ma pełnej jednomyślności ekspertów. Gudzune uważa, że może nadmiernie upraszczać procesy, ale pomaga zrozumieć, czemu utrzymanie wagi bywa tak trudne. Silniejsze dowody mamy na przesunięcia hormonalne i zmiany wydatku energetycznego. Wspierają one ideę punktu nastawczego, choć stoją też na własnych nogach. Stygmatyzacja nadal przeszkodą w leczeniu Stygmat wagi wpływa nie tylko na to, jak traktujemy ludzi – może bezpośrednio szkodzić zdrowiu. – Istnieje wyobrażenie, co „normalnowagowe” osoby robią, by utrzymać wagę – mówi Andrew Kraftson, dyrektor Weight Navigation Program i Post Bariatric Endocrinology Clinic w Michigan Medicine. Ludzie zmagający się z wagą mogą sądzić, że szczuplejsi skrupulatnie ważą jedzenie i liczą każdą kilokalorię. – To po prostu nieprawda – mówi Kraftson. Porównywanie tych dwóch doświadczeń to „wadliwe myślenie” – to nie są te same realia. Takie porównania rodzą wstyd wewnętrzny. Trudniej wtedy przyjąć, że skuteczne terapie – w tym chirurgia bariatryczna czy długotrwałe leczenie lekami GLP-1 – nie są „pójściem na skróty”. – Leczenie otyłości zmieniło się radykalnie w krótkim czasie – mówi Gudzune. Gdy zaczynała praktykę w 2010 roku, często widywała pacjentów, którzy nie mówili rodzinie ani znajomym, że szukają pomocy. – Wstyd i stygma były tak silne, że nie chcieli tego nikomu ujawniać – dodaje. Media społecznościowe uwidoczniły te napięcia. Część platform normalizuje rozmowy o leczeniu otyłości. Inne wzmacniają nierealistyczne ideały ciała i uprzedzenia wobec osób z wyższą masą. Niedawne śledztwo Reutersa pokazało, że Instagram regularnie promował treści „graniczące z zaburzeniami odżywiania” u wrażliwych nastolatków. Gudzune zaznacza jednocześnie, że część użytkowników normalizuje dziś leczenie otyłości. – To wciąż gorąco dyskutowany temat – przyznaje. Pacjenci są jednak znacznie bardziej otwarci na mówienie o gotowości skorzystania z profesjonalnej pomocy niż kiedyś. Jak dziś lekarze personalizują podejście Zanim Acosta porozmawia z pacjentem o utrzymaniu wagi, wyjaśnia mu, że na drodze chudnięcia – jeśli w ogóle chce na nią wejść – pojawią się adaptacje metaboliczne. Jako lekarz i ekspert od otyłości idzie z pacjentem „ramię w ramię”, pomagając mu neutralizować specyficzne wyzwania. Ludzie różnie reagują na odchudzanie, dlatego Acosta opracował test genetyczny, który pomaga wskazać dominujące czynniki u osoby z otyłością mającej trudność w chudnięciu lub zagrożonej nawrotem. Wyróżnia cztery fenotypy: „głodny mózg”, „głodne jelita”, „głód emocjonalny” i „wolne spalanie”. „Głodny mózg” oznacza potrzebę większej liczby kilokalorii, by poczuć sytość. „Głodne jelita” dotyczą szybkiego powrotu głodu po posiłku. „Głód emocjonalny” to jedzenie w reakcji na emocje – pozytywne i negatywne. „Wolne spalanie” opisuje obniżony wydatek energetyczny. Adresując konkretny fenotyp, pacjent może otrzymać spersonalizowaną terapię i leki celujące w chorobę otyłości. To sprzyja długofalowym efektom – w redukcji i utrzymaniu masy. Współpraca z profesjonalistą pomaga też dobrać interwencje i leki do celów i preferencji pacjenta. – Wciąż pokutuje przekonanie, że otyłości nie trzeba leczyć profesjonalnie – mówi Gudzune – ale to staramy się zmieniać. – Nie mówimy przecież osobom z nadciśnieniem czy cukrzycą: „Poradź sobie sam” – podkreśla. Źródło: National Geographic
Te mięśnie są kluczowe dla zachowania młodości. Czy wiesz, jak je wzmacniać?
Mięśnie głębokie, a nie sześciopak, są fundamentem zdrowego starzenia się. Poprawiają postawę, chronią kręgosłup i wspierają każdy codzienny ruch.
Spis treści: Core – jak działa i jakie mięśnie obejmuje Mocne centrum – recepta na długowieczność Jak trenować core, by wspierać ciało przez lata Od przepony po dno miednicy – naukowcy podkreślają, że wzmocnienie „centrum” ciała chroni kręgosłup i pomaga poruszać się z łatwością także w starszym wieku. „Sześciopak” może wyglądać jak symbol formy, ale o zdrowiu mówi zaskakująco niewiele. Prawdziwy sekret zdrowego starzenia się kryje się nie w widocznych mięśniach brzucha, lecz w złożonej sieci mięśni tworzących twój tzw. core. Te głębokie mięśnie stabilizują kręgosłup. Chronią plecy i napędzają niemal każdy ruch. – Ćwiczenia „na kratę”, jak klasyczne brzuszki, robione dla wyglądu, mogą uczynić więcej szkody niż pożytku – mówi Ben Yamuder, fizjolog wysiłku z nowojorskiego Hospital for Special Surgery. – Trenując w ten sposób, izolujesz bardzo małą część mięśni centrum – dodaje. W brzuchu jest około 35 mięśni, a mięsień prosty brzucha – popularny „sześciopak” – to zaledwie dwa z nich. Zrozumienie roli pozostałych mięśni – i sposobów ich wzmacniania – może być jednym z najskuteczniejszych sposobów, by z wiekiem pozostać silnym, stabilnym i wolnym od bólu. Oto, co warto wiedzieć. Core – jak działa i jakie mięśnie obejmuje – Core to złożony układ mięśni, który stabilizuje i porusza kręgosłup oraz miednicę – wyjaśnia Tom Holland, założyciel i CEO TeamHolland LLC, firmy doradczej w obszarze fitnessu. – Mięśnie te współpracują, by wspierać kręgosłup, regulować ciśnienie śródbrzuszne i tworzyć stabilną bazę dla ruchu. Według Yamudera mięśnie centrum można pogrupować w sześć obszarów. Z przodu leży mięsień prosty brzucha – dwa pionowe brzuśce oddzielone pasmem tkanki łącznej. Zginają tułów przy ruchach typu brzuszki czy siady i tworzą charakterystyczny „sześciopak”. Głębiej, pod nimi, mięsień poprzeczny brzucha owija tułów jak wewnętrzny gorset. – To główny stabilizator kręgosłupa, który utrzymuje go na miejscu. Gdy „wciągasz” pępek, napinasz właśnie ten mięsień – mówi Yamuder. U podstawy układu znajduje się dno miednicy – grupa mięśni wspierających prawidłowe trzymanie moczu oraz zdrowie seksualne. Po bokach wewnętrzne i zewnętrzne mięśnie skośne brzucha kontrolują rotację i zgięcia boczne, pozwalając tułowiowi skręcać się, sięgać i stabilizować. Nawet oddychanie zależy od centrum. Przepona, kopułowaty mięsień pod płucami, rozszerza się i kurczy z każdym oddechem. Tworzy ciśnienie, które stabilizuje kręgosłup. Z tyłu wzdłuż obu stron kręgosłupa biegnie prostownik grzbietu. Pomaga stać prosto i zginać się do przodu bez przeciążenia. To jeden z kluczowych „strażników” stabilności kręgosłupa. Osłabienie tych mięśni często skutkuje bólem pleców. Razem ta sieć łączy oddech, postawę i siłę – stanowiąc fundament niemal każdego ruchu. Mocne centrum – recepta na długowieczność Każdy ruch – od noszenia zakupów po powstrzymywanie psa – angażuje core. – Scenariuszy są setki – mówi Yamuder. – Łączy je jedno: centrum pracuje, by zapewnić ci bezpieczeństwo. Jeśli trenujesz tylko „sześciopak” albo wcale, z wiekiem będziesz gorzej przygotowany na codzienne wyzwania. Siła centrum to część ogólnej siły mięśniowej, którą badania konsekwentnie łączą z dłuższym, zdrowszym życiem. Przegląd badań naukowych z 2015 roku opublikowany w czasopiśmie „European Journal of Internal Medicine” pokazał, że wraz ze wzrostem siły mięśni maleje ryzyko zgonu. Dodatkowo mocny core zmniejsza ryzyko upadków, ogranicza dokuczliwy ból pleców i poprawia postawę – podkreśla Yamuder. – Jeśli bolą plecy, rzadziej prowadzisz aktywny tryb życia. Z czasem odbija się to na sercu i metabolizmie – mówi. Wpływa to m.in. na krążenie, trawienie i regulację hormonów. Słabe mięśnie centrum wiążą się z większą częstością bólu dolnych pleców, gorszą mobilnością i niższą jakością życia u starszych osób – dodaje Holland. Przegląd badań z 2021 roku w „Orthopedic Research Online Journal” pokazał, że seniorzy wykonujący codziennie ćwiczenia wzmacniające centrum mieli lepszą równowagę, większą samodzielność i wyższą jakość życia niż osoby, które ich nie robiły. Podobnie badanie z 2017 roku opublikowane w czasopiśmie „Journal of Orthopaedic & Sports Physical Therapy” wykazało, że starsi dorośli z słabszymi mięśniami core – zwłaszcza z mniejszym prostownikiem grzbietu zawierającym więcej tkanki tłuszczowej – częściej doświadczali przewlekłego bólu pleców. Badacze zauważyli też, że z wiekiem dochodzi do zaniku mięśni i wzrostu tłuszczu śródmięśniowego. Wzmacnianie centrum może więc zapobiegać bólowi krzyża w późniejszym wieku. Znaczenie ma także postawa. Badanie z 2013 roku opublikowane w „Journal of Gerontology: Medical Sciences” powiązało złą postawę kręgosłupa z większym ryzykiem utraty samodzielności w codziennych czynnościach, takich jak ubieranie się czy mycie. Wzmacnianie mięśni stabilizujących kręgosłup pomaga temu zapobiegać. – Warto dbać o mocny core, żeby nadal robić rzeczy, które dają radość i wspierają zdrowy styl życia – podsumowuje Yamuder. Jak trenować core, by wspierać ciało przez lata Budowanie siły core nie wymaga niekończących się brzuszków ani godzin na siłowni. Eksperci mówią, że centrum działa najlepiej, gdy trenujesz je tak, jak go używasz – poprzez ruchy dnia codziennego. – Aktywowanie centrum podczas chodzenia, siedzenia prosto, a nawet mycia zębów uczy układ, by włączał się odruchowo. Właśnie o to chodzi – mówi Holland. – Noszenie nierównych ciężarów wzmacnia core w funkcjonalny, „życiowy” sposób. Jednym z najprostszych startów jest oddychanie przeponowe, czyli głęboki „oddech do brzucha” – dodaje Yamuder. Wzmacnia ono głębokie mięśnie stabilizujące kręgosłup, w tym mięsień poprzeczny brzucha i przeponę. Oto jak zacząć: Usiądź prosto albo połóż się z lekko ugiętymi kolanami. Połóż jedną dłoń na klatce piersiowej, drugą na brzuchu – tuż pod łukiem żeber. Weź głęboki wdech nosem. „Napełniaj” się od bioder po barki, pozwalając brzuchowi się unieść razem z dłonią. Wstrzymaj oddech na 5–7 sekund. Ułóż usta w „dziubek” i wydychaj powietrze ustami. Pozwól brzuchowi opaść pod kontrolą, jakby zbliżał pępek do kręgosłupa. Powtarzaj przez kilka minut, skupiając się na oddechu i ruchu brzucha. W przeciwieństwie do dużych grup mięśni, które potrzebują dłuższej regeneracji, centrum można trenować codziennie – krótko i różnorodnie – podkreśla Holland. – Ponieważ mięśnie core pracują niemal przy każdym ruchu, najlepiej reagują na krótkie, regularne sesje, a nie maratony. Możesz trenować je wszędzie i o każdej porze, korzystając wyłącznie z masy własnego ciała. Kluczem jest konsekwencja – mówi. Źródło: National Geographic
Czy na boczku i kiełbasie będą ostrzeżenia jak na papierosach? Oto argumenty naukowców
Brytyjscy naukowcy chcą, by na opakowaniach wędlin pojawiły się ostrzeżenia zdrowotne – takie, jakie widzimy na papierosach. Wskazują na dowody, że substancje peklujące zwiększają ryzyko raka.
Brytyjscy naukowcy zaapelowali niedawno, by na opakowaniach m.in. boczku i szynki pojawiły się ostrzeżenia zdrowotne, podobne do tych z papierosów. Ich zdaniem produkty te, konserwowane za pomocą azotynów, stanowią realne zagrożenie nowotworowe, z którym kolejne rządy Wielkiej Brytanii nie potrafiły się zmierzyć. Badacze wskazują, że istnieją coraz silniejsze dowody na związek między spożywaniem przetworzonego w ten sposób mięsa a rozwojem raka. Dotyczy to szczególnie raka jelita grubego – choroby, której częstość, zwłaszcza wśród młodych dorosłych, stale rośnie. E250 z wędlin równie niebezpieczny, co azbest Azotyny (m.in. azotyn sodu, oznaczany jako E250) to składniki mieszanki peklującej, która pozwala zakonserwować mięso i zachować jego różowy kolor. Są powszechnym składnikiem wędlin. Najniebezpieczniejsze stają się podczas obróbki termicznej mięsa (gotowanie, parzenie, wędzenie na gorąco), kiedy reagują z produktami rozpadu aminokwasów i tworzą rakotwórcze związki. Już w 2015 roku Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) zaliczyła tak przetworzone mięso do grupy 1 czynników rakotwórczych. Stawia to peklowane wędliny w tej samej grupie, co tytoń i azbest. Pomimo tego stosowanie azotynów jest wciąż powszechne, także w Polsce. Szacuje się, że ich stosowanie mogło doprowadzić do około 54 tys. przypadków raka jelita grubego w ostatniej dekadzie (dane z Wielkiej Brytanii). Jak działają rakotwórcze azotyny? Zagrożenie wynika z reakcji chemicznych zachodzących w organizmie po spożyciu mięsa konserwowanego azotynami. Substancje te mogą przekształcać się w nitrozoaminy – silne kancerogeny, które uszkadzają DNA. Nitrozoaminy przyłączają się do nici DNA w wątrobie, tworząc tzw. addukt DNA, co prowadzi do błędów genetycznych sprzyjających niekontrolowanemu podziałowi komórek, a co za tym idzie – powstawaniu guzów. Dodatkowo generują reaktywne formy tlenu, które pogłębiają uszkodzenia genetyczne i stres oksydacyjny, dodatkowo napędzając rozwój raka. Co dalej? Nowe normy i metody konserwacji Dowodów na to z czasem jeszcze przybyło. Nowe badania wskazują, że regularne spożywanie przetworzonego mięsa zwiększa ryzyko raka jelita grubego i piersi. W odpowiedzi na te ustalenia Unia Europejska obniżyła dopuszczalne poziomy azotynów i promuje bezpieczniejsze metody konserwacji żywności. Przemysł mięsny sprzeciwia się takim regulacjom argumentując, że usunięcie azotynów zwiększyłoby ryzyko bakteryjne. Eksperci jednak wskazują, że dzięki nowoczesnemu chłodnictwu i higienie można produkować bezpieczne, trwałe wędliny bez użycia azotynów. W Europie już od lat dostępne są produkty pozbawione tych dodatków, bez żadnych przypadków zatruć pokarmowych, co podważa konieczność ich stosowania. Wielka Brytania nie nadąża Debata wokół azotynów dotyka szerszego problemu: jak rządy powinny godzić interesy przemysłu spożywczego z troską o zdrowie publiczne. Przesłanie naukowców jest jednoznaczne: przetworzone mięso zawierające azotyny stanowi udowodnione zagrożenie rakotwórcze i powinno być w ten sposób oznaczone – nie tylko w Wielkiej Brytanii. Należy jednak podkreślić, że to właśnie ten kraj, po Brexicie, coraz bardziej odstaje od unijnych standardów bezpieczeństwa żywności, które w tym zakresie są surowsze. Źródło: The Conversation Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Najbardziej niesamowite uzdrowisko w Polsce. Kowary to jedno z kilku miejsc na świecie, gdzie leczono radioaktywnością
Kowary uzdrowisko to miejsce o niezwykłej historii, w którym tradycje górnictwa i lecznictwa przeplatają się z nowoczesną ofertą zdrowotną. Poznaj unikatowe sanatorium radonowe, podziemne trasy turystyczne oraz dziedzictwo lecznicze Kowar.
Kowary wyróżniają się wśród dolnośląskich miejscowości nie tylko malowniczym położeniem u podnóża Karkonoszy, ale przede wszystkim unikatową historią związaną z górnictwem, kopalniami uranu i terapiami . Przez wieki rozwój miasta napędzało wydobycie rudy żelaza, a w XX wieku – uranu, które stworzyły podwaliny pod niezwykłe sanatorium radonowe. Obecnie miasto położone w Rudawach Janowickich zachwyca nie tylko klimatem sprzyjającym zdrowiu, ale również możliwością zwiedzania podziemnych tras turystycznych, przyciągając zarówno kuracjuszy, jak i pasjonatów historii regionu. Historia uzdrowiska i kopalń w Kowarach Początki górnictwa żelaza i rozwój miasta Historia Kowar jako ośrodka o znaczeniu gospodarczym sięga aż XII wieku. To wtedy odkryto tu bogate złoża rudy żelaza, które przez wiele stuleci stanowiły główną siłę napędową rozwoju miasta oraz regionu. Kowary przyciągały zarówno górników, jak i rzemieślników, a tutejsze wyroby znane były w całej Europie Środkowej. Eksploatacja uranu i Zakłady Przemysłowe R-1 Nowy rozdział w historii miasta otworzył się w XX wieku wraz z odkryciem złóż uranu. W latach 1945–1973 na terenie Kowar i okolic prowadzono intensywną eksploatację tego pierwiastka na potrzeby przemysłu zbrojeniowego ZSRR, w ramach działalności tajnych Zakładów Przemysłowych R-1. Kowary zostały miastem tajnym, nieistniejącym na mapach. Wydrążono wówczas 24 sztolnie o łącznej długości ponad 74 km. Praca górników odbywała się w trudnych i niebezpiecznych warunkach, a pozostałości po tej działalności do dziś są widoczne w krajobrazie. Powstanie i funkcjonowanie sanatorium radonowego Kiedy złoża uranu uległy wyczerpaniu, zdecydowano się na innowacyjne wykorzystanie podziemnych wyrobisk. W latach 1974–1989 w sztolniach funkcjonowało wyjątkowe sanatorium radonowe – jedno z zaledwie pięciu tego typu miejsc na świecie. Kuracjusze oddychali lekko napromieniowanym powietrzem, co miało działać wspomagająco przy leczeniu chorób płuc i schorzeń reumatycznych. Naukowe wyjaśnienie działania radonu opiera się na zjawisku hormezy – małe dawki szkodliwego czynnika, takiego jak promieniowanie, pobudzają działanie układu odpornościowego organizmu. Sanatorium zakończyło działalność w latach 90., ale do dziś funkcjonuje tu podziemna trasa turystyczna. Współczesne lecznictwo i oferta zdrowotna w Kowarach Specjalistyczny Szpital Chorób Płuc i Gruźlicy Współczesne Kowary to nie tylko wspomnienie o minionej epoce górnictwa i sanatoriów, lecz także prężnie działające ośrodki lecznicze. Jednym z najważniejszych jest Specjalistyczny Szpital Chorób Płuc i Gruźlicy „Wysoka Łąka”. Placówka ta znajduje się w zabytkowym budynku otoczonym parkiem, oferując nowoczesne leczenie chorób układu oddechowego. Szpital współpracuje z uczelniami medycznymi oraz ośrodkami naukowymi w zakresie wdrażania nowych metod diagnostyki i terapii. Warunki klimatyczne i walory przyrodnicze miasta Kowary, dzięki swojemu położeniu w dolinie otoczonej przez lasy i góry, oferują specyficzny mikroklimat. Czynniki takie jak czyste powietrze, wysoka wilgotność i niewielka obecność alergenów sprawiają, że region ten jest szczególnie korzystny dla osób z chorobami dróg oddechowych. Badania prowadzone przez Uniwersytet Wrocławski wykazały, że mikroklimat Kowar ma pozytywny wpływ na rekonwalescencję osób z przewlekłymi schorzeniami płuc. Turystyka zdrowotna i podziemne atrakcje Kowar Trasa podziemna w dawnej kopalni „Podgórze” Jednym z najciekawszych punktów na mapie atrakcji Kowar jest podziemna trasa turystyczna w dawnej kopalni „Podgórze”. To podróż w głąb historii, umożliwiająca poznanie warunków pracy górników, historii wydobycia uranu oraz działania sanatorium radonowego. Wycieczka pod ziemią to nie tylko lekcja historii, ale również wyjątkowe przeżycie dla osób zainteresowanych geologią i medycyną środowiskową. Historia inhalatorium radonowego dla zwiedzających Zwiedzający mają możliwość zobaczenia oryginalnych stalowych leżaków, na których kuracjusze korzystali z terapii radonowej. Przewodnicy przekazują fascynujące historie związane z funkcjonowaniem sanatorium, a także tłumaczą mechanizmy działania terapii radonowej – czyli kontrolowanego oddychania powietrzem zawierającym niewielkie ilości izotopu radonu. Badania prowadzone przez National Center for Biotechnology Information wykazują, że krótkotrwała, kontrolowana ekspozycja na radon może działać przeciwzapalnie i wspierać leczenie niektórych chorób płuc. Jednak terapia ta powinna być zawsze prowadzona pod nadzorem specjalistów. Inne atrakcje i aktywności dla turystów i kuracjuszy Poza podziemnymi trasami, Kowary oferują także wiele innych atrakcji dla turystów i kuracjuszy. Wśród nich warto wymienić malowniczy Park Miniatur Zabytków Dolnego Śląska, liczne trasy spacerowe i rowerowe, a także festyny i wydarzenia promujące zdrowy styl życia. Bliskość Karkonoskiego Parku Narodowego sprzyja aktywnej turystyce i wypoczynkowi na łonie natury. Źródła: Kowary.pl, archiwum NG
Ten jeden nawyk może spowolnić Alzheimera nawet o 7 lat. Liczy się każdy krok – dosłownie
Nowe badania odkrywają związek między aktywnością fizyczną a rozwojem choroby Alzheimera. Wieści są optymistyczne: aby wyraźnie spowolnić postęp choroby wystarczy niewielka zmiana trybu życia, dostępna dla większości osób.
Badanie opublikowane 3 listopada 2025 r. w prestiżowym czasopiśmie „Nature Medicine” pokazuje, że nawet niewielka aktywność fizyczna może znacząco spowolnić postęp choroby Alzheimera. U osób starszych, u których w mózgu widać już pierwsze oznaki choroby, ale które nie wykazują jeszcze objawów poznawczych, nawet niedługi, regularny spacer może opóźnić rozwój choroby o kilka lat. Nowe badanie: spacer jako recepta Badanie dowodzi, że spacery liczące zaledwie 3–5 tys. kroków dziennie mogą opóźnić pogorszenie funkcji umysłowych średnio o 3 lata. Ci, którzy chodzą więcej (5–7,5 tys. kroków dziennie), mogą liczyć na opóźnienie nawet o 7 lat. Jak podkreśla współautorka badania, lekarka i naukowczyni z Harvard Medical School, Wai-Ying Wendy Yau, najważniejszym wnioskiem jest to, że „nawet niewielka ilość ruchu przynosi realne korzyści”. Nie trzeba więc dążyć do popularnego celu 10 tys. kroków dziennie, który bywa trudny do osiągnięcia dla starszych osób. 14 lat badań i 2 białka w mózgu Badanie objęło 296 uczestników w wieku od 50 do 90 lat, biorących udział w Harvard Aging Brain Study, czyli projekcie analizującym wczesne etapy choroby Alzheimera. Na początku nikt z uczestników nie miał objawów otępienia. Przez okres do 14 lat każdy z nich regularnie przechodził testy poznawcze oraz badania obrazowe mózgu. Seniorzy nosili też krokomierze monitorujące codzienną aktywność. U osób z chorobą Alzheimera w mózgu zwykle gromadzą się dwa białka: amyloid-β i tau. Pierwsze z nich odkłada się wcześniej, drugie później, a pogorszenie zdolności poznawczych jest silniej powiązane z poziomem białka tau. Wyniki pokazały, że korzyści z chodzenia (3–7,5 tys. kroków dziennie) dotyczyły jedynie uczestników z wysokim początkowym poziomem amyloidu-β. W tej grupie aktywność fizyczna spowalniała spadek funkcji poznawczych od 3 do 7 lat w porównaniu z osobami prowadzącymi siedzący tryb życia. Co ciekawe, przekroczenie poziomu 7,5 tys. kroków dziennie nie dawało już dodatkowych efektów ochronnych. Kto może skorzystać najbardziej? Badania obrazowe mózgu wykazały, że ruch spowalniał przede wszystkim nagromadzanie białka tau, podczas gdy tempo gromadzenia amyloidu-β pozostawało niezmienione. Wygląda więc na to, że właśnie spowolnienie akumulacji tau może być mechanizmem ochronnym wynikającym z aktywności. Jak zauważa Kristine Yaffe, neurobiolożka z University of California w San Francisco, badacze „w przekonujący sposób pokazali, że związek między aktywnością a mniejszym ryzykiem Alzheimera może wynikać z wpływu na białko tau”. U uczestników z niskim poziomem amyloidu-β (i małym ryzykiem choroby) aktywność fizyczna nie miała istotnego wpływu na funkcje poznawcze. Oznacza to, że korzyści z ruchu są największe u osób, które już znajdują się w grupie podwyższonego ryzyka. Współautor badania, Jasmeer Chhatwal z Harvard Medical School, podkreśla, że właśnie osoby mało aktywne i z wysokim poziomem amyloidu-β, są najbardziej narażone na pogorszenie funkcji poznawczych. Więc to one powinny zacząć spacerować – bo mogą z tego odnieść największe korzyści. Źródło: Nature Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Oto, co dzieje się z mózgiem podczas menopauzy. Najnowsze odkrycia na międzynarodowej konferencji
Czy menopauza faktycznie wywołuje „mgłę mózgową”? Czy w mózgu zachodzą w tym czasie fizyczne zmiany? Czy są odwracalne? Odpowiedzi na te i inne pytania są coraz bliżej. Naukowcy właśnie przedstawili wyniki badań na konferencji w Orlando.
Spis treści: To już potwierdzone: menopauza wpływa na mózg Menopauza a „kurczące się” obszary mózgu Hormony czy starzenie? Pytanie, na które trudno odpowiedzieć Alzheimer czy nie? Naukowcy tłumaczą Czy HTZ pomaga na funkcje poznawcze? „To skomplikowane” Czy zmiany w mózgu są trwałe? Około 41% kobiet w czasie menopauzy ma problemy z pamięcią. Często pojawia się „mgła mózgowa” i trudności z przypomnieniem sobie słów. Naukowcy coraz częściej dokumentują zmiany w mózgu, takie jak zmniejszanie się jego objętości i spadek przepływu krwi. To one mogą stać za dolegliwościami. Starają się też powiązać te zmiany z hormonalnymi, które zaczynają się na całe lata przed menopauzą. To już potwierdzone: menopauza wpływa na mózg Tuż po pięćdziesiątce Susan Shaw zauważyła, że co i rusz coś „umyka jej z głowy”: gdzie zaparkowała samochód, do kogo miała zadzwonić, a nawet data urodzin jej najlepszej przyjaciółki. Choć wcześniej w pracy była wielozadaniowcem, nagle nawet drobne rzeczy wytrącały ją z rytmu. W ciągu kolejnych pięciu lat problem się nasilał. – Mój mózg działa teraz inaczej niż kiedyś – mówi Shaw. Radzi sobie na różne sposoby, ale nie martwi się , że te objawy mogą być zwiastunem demencji. A to dlatego, że pracuje jako ginekolożka-położniczka, z pacjentkami w okresie okołomenopauzalnym. Doskonale wie, że takie objawy są powszechne. – Menopauza to nie tylko proces hormonalny, także mózgowy. W mózgu zachodzą bardzo konkretne zmiany strukturalne – mówi Angélica Rodríguez, doktorantka z Ponce Health Sciences University w Portoryko, która przedstawiła przegląd tych badań na dorocznej konferencji The Menopause Society w Orlando na Florydzie. Dekadę temu kobiety u lekarza mówiły głównie o uderzeniach gorąca i nocnych potach, ale w ostatnich latach, jak mówi Shaw, „coraz częściej słyszymy od pacjentek także o tych objawach”, co najpewniej wynika z większej świadomości całego wachlarza zmian, jakie niesie menopauza. Wciąż jednak pozostaje wiele pytań, bo neurobiologia menopauzy jest niedofinansowana, jak stwierdziła na konferencji Pauline Maki, badaczka poznawczych funkcji kobiet z University of Illinois w Chicago. Menopauza a „kurczące się” obszary mózgu Przegląd Angeliki Rodríguez objął pięć kluczowych badań opublikowanych w latach 2020–2024. Jedno, w czasopiśmie „Scientific Reports”, wykorzystało kilka rodzajów obrazowania mózgu u ponad 150 kobiet. Wykazało, że objętość kory mózgowej (obszaru odpowiedzialnego za pamięć, przetwarzanie informacji i inne funkcje poznawcze), a także istoty białej łączącej neurony, spada w czasie perimenopauzy. Zmniejsza się również przepływ krwi w mózgu. Inne badania łączą menopauzę ze zmniejszeniem hipokampa, gdzie zachodzi formowanie pamięci i nawigacja przestrzenna. Przegląd Rodríguez podkreślił dodatkowo, że z czasem menopauza zwiększa gęstość receptorów estrogenowych w mózgu. Ten wzrost wiązano z pogorszeniem pamięci i funkcji poznawczych. W przypadku niektórych zmian w mózgu znaczenie może mieć wiek, w którym kobieta przechodzi menopauzę. Te, u których miesiączka ustaje przed 47. rokiem życia, częściej mają drobne uszkodzenia małych naczyń w istocie białej, tzw. hiperintensywności, niż kobiety, u których dzieje się to po 55. roku życia. Hormony czy starzenie? Pytanie, na które trudno odpowiedzieć Kluczowe pytanie badaczy brzmi: czy obserwowane zmiany w mózgu są skutkiem zmian hormonalnych, czy wynikają z samego procesu starzenia? Od dawna wiadomo, że objętość mózgu zaczyna spadać u wszystkich po 35. roku życia i przyspiesza po 60. W badaniu z „Scientific Reports” wiek nie wydawał się czynnikiem kluczowym, ponieważ zmian nie obserwowano u mężczyzn w podobnym wieku. Inny eksperyment przedstawiony na konferencji wykazał, że menopauza nie była decydująca w zmianach objętości mózgu. Badanie objęło ponad 200 zdrowych kobiet w średnim wieku, które przeszły co najmniej jedno badanie obrazowe mózgu. Wykazano kurczenie się kilku części kory mózgowej, ale korelowało to wyłącznie z wiekiem badanych. Katrina Wugalter, doktorantka psychologii na University of Illinois Chicago i główna autorka badania, podsumowuje: „Na podstawie naszych badań odpowiedź na pytanie „czy mózgi kobiet kurczą się w czasie menopauzy?” brzmi: kobiety doświadczają tylko normalnych, związanych z wiekiem spadków objętości mózgu i nie są one nasilane przez menopauzę. Wugalter tłumaczy rozbieżność wyników tym, że wcześniejsze badania były na zbyt małej próbie lub używały mniej precyzyjnych kryteriów niż przyjęty „złoty standard”, oparty na danych o krwawieniach, a nie na wieku kobiety czy jej odczuciach. Aby rozstrzygnąć ten dylemat, badania muszą potrwać wiele lat, u tych samych kobiet – to tzw. badania podłużne. Jedno takie badanie jest obecnie prowadzone w Women’s Brain Health Initiative na University of California w Santa Barbara. Alzheimer czy nie? Naukowcy tłumaczą – Kobiety często obawiają się, że ich objawy mogą świadczyć o rozwijającej się demencji, ale u większości absolutnie tak nie jest – mówi Emily Jacobs, neurobiolożka z Uniwersytetu Kalifornijskiego. Jacobs mówi, że każda kobieta przejdzie menopauzę, ale tylko 20% kiedykolwiek zachoruje na Alzheimera. – Neurologiczne objawy podczas menopauzy są powszechne i przejściowe i rzadko stanowią powód do niepokoju – podsumowuje Jacobs. Istnieje jedna grupa z wyższym ryzykiem demencji: kobiety, które przeszły menopauzę przed 40. rokiem życia. Mają one o 35 proc. wyższe ryzyko rozwoju demencji, zgodnie z obszernym badaniem, obejmującym ponad 150 000 kobiet w Wielkiej Brytanii, znanym jako UK Biobank. Drugą mogą stanowić kobiety z wyjątkowo nasilonymi uderzeniami gorąca i innymi objawami naczynioruchowymi. Laboratorium Maki powiązało to ze zmianami istoty białej w niewielkim badaniu 20 kobiet. Powody obu tych wzrostów ryzyka pozostają niejasne. Czy HTZ pomaga na funkcje poznawcze? „To skomplikowane” Nie wiadomo też, hormonalna terapia zastępcza (HTZ), powszechnie przepisywana na uderzenia gorąca, może poprawić zaburzone funkcje poznawcze lub zahamować fizyczne zmiany w mózgu. Żadnego badania klinicznego w tym zakresie, póki co nie przeprowadzono. – Zatem nie należy przepisywać HTZ w tym celu – stwierdziła Maki na konferencji. Jednak lekarze przepisujący HTZ na uderzenia gorąca regularnie zauważają u pacjentek korzyści poznawcze. Młodsze kobiety po zabiegu usunięcia macicy i jajników, odnoszą największe korzyści poznawcze z HTZ, jak pokazują wstępne badania Maki. Tutaj również przyczyny nie są jasne. Kto jeszcze mógłby skorzystać? Najnowsze badanie Jacobs z udziałem innych uczestniczek UK Biobank, wykazało, że obecne użytkowniczki HTZ oraz kobiety kończące tę terapię później, miały niższą objętość istoty szarej i hipokampa, wskazującą na „starszy” mózg. Z kolei kobiety na terapii, które przeszły histerektomię, miały większą ich objętość, czyli „młodsze” mózgi. – Wniosek z tej pracy jest taki, że to skomplikowane. Nie ma jednego, uniwersalnego podejścia do HTZ – mówi Jacobs. Czy zmiany w mózgu są trwałe? Kolejne wielkie pytanie brzmi, czy fizyczne i poznawcze zmiany w mózgu cofają się po roku lub dłużej bez miesiączki? W badaniu opublikowanym w „Scientific Reports” stwierdzono prawidłowe poziomy istoty szarej i przepływu krwi w mózgach kobiet po menopauzie. Jednak objętość istoty białej była nadal niższa. Jeśli chodzi o objawy, niektórzy naukowcy opisują problemy poznawcze jako przejściowe, ale Rodríguez mówi, że wiele starszych kobiet, z którymi rozmawia podkreśla, że pewne deficyty pozostają. – Mamy dobre badania nad procesami hormonalnymi menopauzy, ale wciąż zbyt mało danych o procesach zachodzących w mózgu – podsumowuje Rodríguez. Źródło: National Geographic
Czy istnieje zdrowy alkohol? Naukowcy nie mają wątpliwości
Tequila jest powszechnie uważana za „czysty” alkohol, po którym nie ma się kaca. Eksperci i naukowcy tłumaczą, czy naprawdę istnieje coś takiego jak zdrowy alkohol i rozwiewają popularne mity na ten temat.
Spis treści: Czy tequila naprawdę jest „czystsza” niż inne alkohole? Mity o alkoholu: co naprawdę dzieje się z organizmem? Dlaczego po whisky boli cię bardziej niż po tequili? Alkohol a zdrowie: fakty, które warto znać Czy piwo i wino naprawdę są „lżejsze” dla organizmu? Eksperci nie pozostawiają złudzeń Ten popularny meksykański destylat bywa reklamowany jako „prozdrowotny” – ma mieć mało cukru, nie powodować kaca, a nawet być „czysty”. Poprosiliśmy ekspertów, by oddzielili fakty od mitów. Czy tequila naprawdę jest „czystsza” niż inne alkohole? Istnieje kilka niepisanych „reguł” dotyczących alkoholu: whisky ma robić z ciebie agresora, wino – emocjonalnego wrażliwca, a tequila? To rzekomo diabeł w butelce. W ostatnich latach reputacja tequili się jednak zmieniła. Stała się podobno „najczystszą” pozycją w barze – niskokaloryczną, bez dodatków i jakoby bezkacową. Ale czy naprawdę istnieje coś takiego jak zdrowszy alkohol? David Jernigan, prodziekan ds. zdrowia publicznego na Uniwersytecie Bostońskim, uważa, że nie: – Gdy sprzedajesz produkt wyrządzający ludziom szkody, robisz wszystko, by stworzyć mu efekt aureoli. Ta strategia działa. Większość z nas przecenia, jak „zdrowe” są nasze nawyki picia. Na ile więc prawdziwy jest wizerunek tequili jako „czystej”? I czy w ogóle można mówić, że jeden rodzaj alkoholu jest lepszy od innego? Oto, co mówi nauka. Mity o alkoholu: co naprawdę dzieje się z organizmem? To prawda, że destylaty mogą upić szybciej niż wino czy piwo, ale tylko wtedy, gdy pijesz je w większych ilościach albo szybciej. Chemicznie tequila nie jest bardziej odurzająca niż inne alkohole. Standardowa jednostka alkoholu zawiera z grubsza tyle samo etanolu – związku odpowiadającego za odurzenie – niezależnie od formy. Będzie to ok. 355 ml piwa, 150 ml wina lub 45 ml mocnego alkoholu, jak podaje amerykański Narodowy Instytut Zdrowia (NIH). Różnicę robią czynniki osobiste: masa ciała, genetyka, wiek, płeć, leki i to, czy coś jadłeś. Wypicie „szota” na pusty żołądek szybciej podbije poziom alkoholu we krwi niż powolne sączenie kieliszka wina. Przekonanie, że tequila – albo jakikolwiek destylat – „uderza mocniej”, to głównie kwestia wielkości porcji i percepcji. Zasada „jedna porcja równa się jednej porcji” jest pomocna w teorii, ale w praktyce bywa zawodna. Barmani leją różnie, kieliszki do wina są często przewymiarowane, a mało kto mierzy to, co nalewa. To ta niekonsekwencja, a nie rodzaj alkoholu, sprawia, że wydaje się nam, iż tequila jest „mocniejsza”. Dlaczego po whisky boli cię bardziej niż po tequili? Ciemniejsze trunki, takie jak whisky czy bourbon, mają zwykle więcej kongenerów – produktów ubocznych fermentacji i starzenia, które mogą nasilać objawy kaca. Nie oznacza to jednak, że zamiana old fashioned na tequilę uchroni cię przed bólem głowy. Każdy alkohol zaburza sen, odwadnia i ingeruje w metabolizm. – Wiele objawów kaca wynika z działania aldehydu octowego, toksycznego produktu rozkładu alkoholu – wyjaśnia Brooke Scheller, dietetyczka kliniczna i autorka książki „How to Eat to Change How You Drink”. Aldehyd octowy kumuluje się, gdy wątroba nie nadąża z przerabianiem alkoholu. Wywołuje stan zapalny, stres oksydacyjny i wyrzut cytokin – cząsteczek układu odpornościowego, które dokładają się do bólu głowy i zmęczenia. Dlatego nawodnienie czy ilość cukru mają mniejsze znaczenie niż łączna dawka etanolu i tempo jego metabolizmu. Alkohol a zdrowie: fakty, które warto znać Część „wellnessowej” aury tequili wynika z nieporozumienia co do jej pochodzenia. Niebieska agawa zawiera naturalne cukry, zwane agawinami. To niestrawne węglowodany działające jak błonnik – badane pod kątem potencjalnych korzyści, m.in. dla mikrobioty jelitowej i regulacji glikemii. Jest jednak haczyk: agawiny nie przetrwają procesu produkcji tequili. W czasie fermentacji i destylacji cukry zamieniają się w etanol. Składniki prozdrowotne obecne w roślinie znikają na długo przed tym, zanim margarita trafi na twój stół. Czerwone wino zyskało podobną aurę dzięki antyoksydantom, takim jak resweratrol, łączonym z korzyściami dla serca. Nowsze badania pokazują jednak, że stężenia używane w czasie badań były wielokrotnie wyższe niż to, co znajdziesz w kieliszku wina – odpowiadały setkom kieliszków. Jak ujmuje to Brooke Scheller: – Alkohol jest toksyną. Szkody przeważają nad marketingowymi „korzyściami”. Wódkę, gin czy tequilę często reklamuje się jako „czyste”, bo są destylowane lub wytwarzane z naturalnych składników. Tyle że określenie „clean” nie jest regulowane przez amerykański urząd TTB, więc nie oznacza żadnego standardu produkcji ani implikacji zdrowotnych. Niektóre trunki mogą mieć mniej cukru lub być wolne od dodatków. Etanol – niezależnie od stopnia destylacji – wciąż uszkadza wątrobę, mózg i układ sercowo-naczyniowy. Czy piwo i wino naprawdę są „lżejsze” dla organizmu? Piwo i wino uchodzą za „bezpieczniejsze”, bo nie uderzają do głowy tak szybko. To jednak głównie kwestia objętości. Badania pokazują, że piwo i wino wchłaniają się wolniej niż destylaty, co prowadzi do niższego szczytowego stężenia alkoholu we krwi. Większa zawartość wody spowalnia wchłanianie i tempo picia. Cukry, nasycenie dwutlenkiem węgla, a nawet temperatura napoju mogą zmieniać szybkość przedostawania się etanolu do krwi. Musujące napoje, jak piwo czy szampan, mogą wręcz przyspieszać absorpcję – rozluźniają zastawkę odźwiernika między żołądkiem a jelitem, co ułatwia szybsze dotarcie alkoholu do krwiobiegu. Eksperci nie pozostawiają złudzeń Jaki jest zatem „najzdrowszy”alkohol? Według Światowej Organizacji Zdrowia – żaden. Raport z 2024 roku wskazuje, że nawet przy niższym poziomie picia (mniej niż siedem porcji tygodniowo) istnieje zwiększone ryzyko chorób i zgonu. Rodzaj napoju alkoholowego nie robi tu istotnej różnicy. Źródło: National Geographic
Ten jeden konkretny rok życia decyduje o zdrowiu twojego serca. Wcale nie chodzi o starość
Kiedy trzeba zacząć dbać o zdrowie serca? Nowe ustalenia naukowców przynoszą zaskakującą odpowiedź. Już w wieku nastoletnim rozwijają się nawyki, które wpływają na ryzyko zawału. Jeden konkretny rok życia jest kluczowy.
Okres wczesnej dorosłości, czyli wiek między 18 a 25 lat, to czas intensywnych zmian: rozpoczęcia studiów, pracy, budowania relacji i zdobywania niezależności. Właśnie w tym czasie wiele osób zaczyna rozwijać nawyki, które pogarszają zdrowie serca. Badania wskazują, że w młodości nasze serca wcale nie są niepokonane – należy o nie zadbać już w późnej nastoletności. Zdrowie serca waży się w wieku 17 lat Siedzący tryb życia, jedzenie fast foodów, używanie tytoniu i alkoholu – to wrogowie serca. Tylko ok. 25% młodych dorosłych wystrzega się tych nawyków. Nowe dane pokazują, że od 2010 r. częstość chorób serca u osób poniżej 40. roku życia podwoiła się, a wśród palaczy – potroiła. Najnowsze badania wskazują, że decydujący punkt zwrotny dla zdrowia serca przypada około 17 roku życia. W tym wieku zaczynają kumulować się skutki nawyków dotyczących diety, aktywności fizycznej i snu. Pojawiają się też pierwsze subtelne zmiany we wskaźnikach klinicznych, np. ciśnieniu krwi. Jak młodzi „pracują” na problemy z sercem? Oznacza to tylko jedno: jeszcze przed rozpoczęciem studiów wielu młodych ludzi „pracuje” już na przyszłe choroby sercowo-naczyniowe. Ale są też dobre wiadomości: na większość czynników ryzyka można wpływać. Jednym z najważniejszych jest nikotyna. Odsetek użytkowników papierosów i e-papierosów wśród 18–23-latków wzrósł z 21% w 2002 r. do 43% w 2018 r. Nikotyna uszkadza naczynia krwionośne i przyspiesza odkładanie się blaszek miażdżycowych, co zwiększa ryzyko zawałów i udarów. Drugim istotnym problemem jest otyłość. W USA już 1 na 5 osób poniżej 25. roku życia ma BMI powyżej 30, a prognozy wskazują, że do 35 roku życia otyłość dotknie tam 60% populacji. Tymczasem mniej niż połowa młodych dorosłych zdaje sobie sprawę, że nadwaga, wysokie ciśnienie, wysoki poziom cholesterolu i brak ruchu to główne czynniki ryzyka chorób serca. Nie tylko nawyki – relacje też są ważne Na zdrowie serca wpływają też czynniki społeczne i systemowe. Odsetek młodych korzystających z profilaktyki jest niski. Edukacja w tej kwestii i dostęp do badań profilaktycznych mogłyby znacząco poprawić sytuację. Równie ważne są warunki, w jakich żyjemy: miejsce zamieszkania i stabilność finansowa. Osoby mieszkające blisko terenów zielonych, mające wyższe wykształcenie i stabilną pracę, częściej prowadzą zdrowy tryb życia. Znaczenie mają też relacje społeczne – silne więzi sprzyjają lepszemu samopoczuciu i zdrowiu serca. I chodzi tu o więzi realne, a nie te z mediów społecznościowych. 8 kluczowych czynników ryzyka Autorzy raportu Amerykańskiego Towarzystwa Kardiologicznego (AHA) z marca 2025 r. podkreślają, że istnieje osiem kluczowych czynników, tzw. „Essential 8”, które można kontrolować, by obniżyć ryzyko chorób serca. Aż cztery z nich dotyczą stylu życia i są to: unikanie nikotyny, regularna aktywność fizyczna (co najmniej 150 minut tygodniowo), odpowiedni sen (7–9 godzin na dobę) oraz zdrowa dieta bogata w ryby, warzywa i owoce. Najsłabszym punktem wśród młodych Amerykanów pozostaje odżywianie – powszechny jest brak umiejętności gotowania i częste sięganie po przetworzoną żywność. Pozostałe cztery czynniki to wskaźniki kliniczne: ciśnienie krwi, poziom cukru, cholesterolu oraz BMI. Niestety, trzy z nich (ciśnienie, cukier i masa ciała) systematycznie pogarszają się u młodych dorosłych od początku XXI wieku. Ponieważ część tych zmian przebiega bezobjawowo, kluczowe są wczesne badania. Nawet jedna rozmowa z lekarzem o zdrowiu serca może mieć długofalowy wpływ na jakość życia. Fundament zdrowego serca powstaje gdy mamy kilkanaście lat. Młodzi, którzy świadomie zadbają o odpowiednie nawyki dziś, zapewnią sobie zdrowsze i dłuższe życie w dalekiej przyszłości. Źródło: The Conversation Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Lekarze wykryją raka płuc za pomocą twojego oddechu. Polscy naukowcy zmieniają diagnostykę onkologiczną
Rak płuc jest najczęściej diagnozowany dopiero w ostatnim stadium choroby – wtedy, kiedy niewiele już można z nim zrobić. Polscy naukowcy z Narodowego Centrum Badań Jądrowych opracowali jednak biosensor, który rozpoznaje nowotwór już na początku, a wystarczy do tego… oddech pacjenta! Jak wszyscy możemy skorzystać z ich badań?
Zespół naukowców z Centrum Doskonałości NOMATEN w Narodowym Centrum Badań Jądrowych (NCBJ) w Polsce wspólnie z badaczami z Southeast University w Chinach i Politechniki Warszawskiej opracował przełomowy biosensor wykorzystujący sztuczną inteligencję. Urządzenie umożliwia wykrywanie raka płuc przez analizę składu chemicznego oddechu pacjenta, stanowiąc milowy krok w kierunku wdrożenia łatwiejszych i skuteczniejszych testów przesiewowych dla osób z grup ryzyka śmiertelnego nowotworu. Nowa metoda wykrywania raka płuc Głównym celem projektu było stworzenie takiego narzędzia, które umożliwiałoby szybką i nieinwazyjną diagnostykę raka płuc we wczesnym stadium. To ważne, ponieważ rak płuc i oskrzeli zabija co roku najwięcej ludzi na świecie. Jest to drugi, po raku prostaty, najczęściej diagnozowany rak u mężczyzn i drugi, po raku piersi, najczęściej diagnozowany u kobiet. Rokowania przy raku płuc są nie najlepsze, ponieważ przeżywalność wynosi około 21,7%, ale dzięki wczesnemu wykrywaniu może się to zmienić. Inspiracją dla badań stała się obserwacja, że u osób chorych na raka płuc poziom heksanalu – związku chemicznego należącego do aldehydów – jest w wydychanym powietrzu wyraźnie wyższy niż u osób zdrowych. To był pierwszy trop. Plaster wykrywający nowotwory Wydychane powietrze to skarbnica wiedzy o stanie zdrowia, a w celu jego analizy zespół pod kierownictwem dr Amila Aligayeva stworzył elastyczny, hydrożelowy plaster, który zrewolucjonizował podejście do wykrywania raka płuc. Wykorzystuje on 2 techniki detekcji: SERS (czyli powierzchniowo wzmocnione rozpraszanie Ramana), pozwalające na bardzo czułe wykrycie nawet śladowych ilości heksanalu, oraz detekcję kolorymetryczną, która umożliwia ocenę obecności biomarkera także gołym okiem. W skrócie – plaster po prostu zmienia kolor na niebieski w obecności heksanalu. Materiały, z których tworzone są plastry, pozwalają na precyzyjne, szybkie i nieinwazyjne rozpoznanie obecności biomarkera nowotworowego. Można je wbudować w różnego typu wyroby, np. maseczki na twarz, co pozwala monitorować oddech pacjenta w sposób dla niego komfortowy. Czy to szansa na zwycięstwo z rakiem płuc? Chociaż wykrywanie raka płuc przez oddech otwiera nowe możliwości, to konieczna jest standaryzacja nowych metod i dalsze badania na szerszej populacji pacjentów. Dotychczasowa diagnostyka opiera się na radiologii i badaniach obrazowych, np. tomografii komputerowej. Te metody są jednak po pierwsze kosztowne, po drugie narażają pacjenta na promieniowanie, a po trzecie – najgorsze – wykrywają raka płuc zazwyczaj dopiero na stadium zaawansowanym, kiedy skuteczność leczenia jest ograniczona. Nowoczesne biosensory powstałe przy udziale polskich naukowców mogą to zmienić. Integracja wiedzy z różnych dziedzin (m. in. chemii, fizyki, inżynierii biomedycznej czy informatyki) oraz wykorzystanie sztucznej inteligencji pomogło stworzyć nowoczesne testy oddechowe, które mogą być stosowane nawet poza laboratoriami. To ostateczny dowód na to, że nauka ma bezpośredni wpływ na życie całego społeczeństwa. I ratuje życia. Źródła: NCBJ, Chemical Engineering Journal Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Siwe włosy mogą ratować życie? Naukowcy odkryli nieoczekiwany mechanizm
Siwe włosy mogą być nie tylko oznaką starzenia, ale także sposobem organizmu na ochronę przed rakiem. Najnowsze badania wyjaśniają, że to mechanizm zabezpieczający organizmu. Jak to działa?
Większość osób kojarzy siwienie ze starzeniem się. Naukowcy twierdzą jednak, że pojawienie się siwych włosów może być sprytnym mechanizmem obronnym organizmu, który chroni się przed potencjalnie niebezpiecznymi zmianami, które mogłyby prowadzić do raka. Co warto wiedzieć o powiązaniu siwizny z rakiem skóry? Jak powstają siwe włosy? Siwienie włosów rozpoczyna się wtedy, gdy komórki odpowiedzialne za produkcję pigmentu (melaniny) w mieszku włosowym przestają być aktywne lub zanikają. Odpowiedzialne za ten proces są melanocytowe komórki macierzyste. Zwykle znajdą się one w regionie mieszków włosowych, w których zajmują się cykliczną odnową barwnika i determinują kolor naszych fryzur. Melanocytowe komórki macierzyste mają ścisłą specjalizację i mogą się samoodnawiać. Gdy jednak dochodzi do uszkodzenia ich DNA (np. w wyniku czynników środowiskowych lub naturalnego starzenia się organizmu) mogą przechodzić w stan senescencji, czyli trwałego wyłączenia, który to prowadzi do nieodwracalnej utraty zdolności produkcji pigmentu. W efekcie pojawiają się siwe włosy. Siwienie jest mechanizmem obronnym organizmu Badanie przeprowadzone przez prof. Emi Nishimurę i dr Yasuaki Mohriego z Uniwersytetu Tokijskiego pozwoliło naukowcom dojść do wniosku, że siwienie wynika bezpośrednio z mechanizmu usuwania komórek z uszkodzonym DNA, co jest istotne w kontekście zapobiegania powstawaniu potencjalnie niebezpiecznych zmian nowotworowych. Efekt swojej pracy opublikowali w czasopiśmie „Nature Cell Biology”. Nasze komórki przez całe życie narażone są na szkodliwe działanie wolnych rodników, promieniowania UV, toksyn czy procesów zapalnych, które mogą prowadzić do mutacji DNA. Tak działa również starzenie się. W odpowiedzi na pęknięcia nici DNA dochodzi do aktywacji białka p53, które w przypadku skóry głowy prowadzi do usuwania potencjalnie niebezpiecznych komórek macierzystych melanocytów. To zaś co prawda niszczy pigment, ale przy tym broni przed jednym z najgroźniejszych rodzajów raka – rakiem skóry głowy. Według badaczy brak eliminacji komórek może prowadzić do powstania nowotworu. Niedoskonała ochrona przed czerniakiem jest lepsza niż żadna – Nasze wyniki wskazują, że populacja tych samych komórek macierzystych może podlegać przeciwnym losom, eliminacji lub ekspansji, w zależności od rodzaju stresu oraz sygnałów mikrośrodowiskowych. To rzuca nowe światło na powiązania między siwieniem a czerniakiem – mówi prof. Emi Nishimura. Narażenie na niektóre substancje rakotwórcze może przełamać „wały obronne” siwizny i zwiększać ryzyko, że komórki z uszkodzonym DNA przeistoczą się w komórki nowotworowe. Chociaż nie każde siwienie chroni przed rakiem, to zrozumienie tego mechanizmu może pomóc w poznaniu roli białek p53 w prewencji nowotworów skóry. Warto pamiętać, że siwe włosy – chociaż dla niektórych kłopotliwe estetycznie – są objawem sprawnie działającego układu naprawczego naszego organizmu. Należy nosić je z dumą! Źródło: Nature, Harvard Health Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Co robi z ciałem człowieka 10-godzinny lot? Lekarze wyjaśniają
Długie loty potrafią nieźle dać się we znaki – od bólu pleców po odwodnienie. Eksperci, w tym lekarz z Explorers Club, tłumaczą, co dokładnie dzieje się z naszym ciałem i jak przetrwać podróż w lepszej formie.
Spis treści: Dlaczego długie loty tak mocno wpływają na nasze ciało? Dlaczego powietrze w samolocie tak wysusza śluzówki? Zatkane uszy, ból zatok i... infekcje? Eksperci wyjaśniają Dlaczego długie siedzenie w samolocie może powodować ból? Jak długi lot wpływa na trawienie i oddychanie? Zakrzepica – największe zagrożenie na długich trasach Suchość śluzówek, ból zatok, sztywność mięśni czy problemy z krążeniem to tylko część skutków ubocznych długotrwałego przebywania w kabinie samolotu. Zwłaszcza w przypadku lotów trwających ponad 10 godzin – jak to z Warszawy do Los Angeles czy z Warszawy do Tokio – ryzyko powikłań wzrasta. Jakie sygnały ostrzegawcze powinny nas zaniepokoić? I co możemy zrobić, by przygotować ciało do kilkunastu godzin w powietrzu? Dlaczego długie loty tak mocno wpływają na nasze ciało? Długie loty mogą poważnie wpłynąć na twoje ciało. Jeśli niedawno odbyłeś taką podróż – zwłaszcza siedząc na miejscu z ograniczonym odchyleniem oparcia – z pewnością pamiętasz towarzyszący jej dyskomfort. Wielkość i rozstaw siedzeń, czyli ilość miejsca na nogi, systematycznie się zmniejszają od lat 90., podczas gdy czas spędzany przez pasażerów w powietrzu wyraźnie się wydłuża. Gdy linia Qantas uruchomi bezpośrednie połączenie Sydney–Londyn, planowane na koniec 2025 roku, będzie to najdłuższy lot na świecie – aż 20 godzin w powietrzu. Obecnie rekord należy do Singapore Airlines, których trasa Nowy Jork–Singapur trwa ponad 18 godzin. Dyskomfort to nie tylko skrępowana pozycja. Dochodzi do tego suche powietrze w kabinie – podrażniające gardło, nos i skórę – oraz zmiany ciśnienia, które mogą wpływać na zatoki. W skrajnych przypadkach latanie może być śmiertelnie niebezpieczne, jeśli w kończynach utworzy się zakrzep krwi, który przemieści się do płuc i spowoduje zatorowość płucną. Na szczęście eksperci uspokajają – większość pasażerów nie musi się obawiać. – Zasadniczo latanie jest bezpieczne dla wszystkich. Problemy pojawiają się tylko wtedy, gdy ktoś ma ukryte schorzenia – mówi dr Michael J. Manyak, lekarz specjalizujący się w urologii i medycynie ekspedycyjnej, członek Explorers Club. Dlaczego powietrze w samolocie tak wysusza śluzówki? Około 50% powietrza w kabinie samolotu pochodzi z zewnątrz – z dużych wysokości – i jest wyjątkowo suche. – W rezultacie jest ono o wiele mniej wilgotne niż powietrze, którym oddychasz na ziemi – tłumaczy dr Michael J. Manyak. Takie środowisko może powodować przesuszenie oczu, nosa i ust. – Twoje błony śluzowe wysychają – mówi dr Manyak. – Suche powietrze prowadzi do odwodnienia układów organizmu. Picie dużej ilości wody przed i w trakcie lotu może poprawić zarówno samopoczucie, jak i krążenie. Ekspert dodaje, że zimne, suche powietrze może zaostrzyć niektóre choroby układu oddechowego, takie jak astma. – Większość osób nie musi jednak obawiać się poważnych dolegliwości – poza dyskomfortem – zaznacza dr Manyak. Zatkane uszy, ból zatok i... infekcje? Eksperci wyjaśniają Zmiany ciśnienia podczas startu i lądowania wpływają na zatoki i mogą powodować dyskomfort. – U niektórych osób skutkuje to bólem nosa i uszu – tłumaczy dr Laleh Gharahbaghian, lekarz i profesor medycyny ratunkowej na Uniwersytecie Stanforda. – Najczęściej dotyka to osób z chorobami zatok, podczas gdy u zdrowych zwykle objawia się lekkim uczuciem „zatkanych uszu” – wyjaśnia. Dr Gharahbaghian zaleca przyjmowanie środków udrażniających przed lotem, regularne nawadnianie się oraz stosowanie leków przeciwzapalnych, jeśli jesteś przeziębiony lub masz zatkany nos. A co z infekcjami? Choć może się wydawać, że po każdym locie łapiesz przeziębienie, dr Manyak uspokaja: prawdziwe ryzyko zaczyna się wcześniej – na lotniskach, gdzie tłumy ludzi przebywają w słabo wentylowanych pomieszczeniach bez odpowiednich filtrów powietrza. Według danych IATA, powietrze w kabinie jest w 50% filtrowane przez system HEPA, a w pozostałej części pochodzi z zewnątrz i jest wymieniane 20–30 razy na godzinę. Dlaczego długie siedzenie w samolocie może powodować ból? Brak możliwości ruchu oznacza przebywanie w jednej pozycji przez wiele godzin, co prowadzi do napięcia mięśni i bólu. Dr Laleh Gharahbaghian podkreśla, że uczucie sztywności pleców, szyi czy ud w trakcie długiego lotu nie jest niczym niezwykłym. Pomaga wstawanie i przechadzanie się po pokładzie, gdy tylko jest to bezpieczne. Nawet drobne ruchy – jak podnoszenie pięt podczas siedzenia – mogą przynieść ulgę. – Większość urazów nasila się po długim siedzeniu, ponieważ dochodzi do stanu zapalnego, który nie może zostać usunięty bez aktywności fizycznej – tłumaczy Kevin Lees, dyrektor ds. chiropraktyki w The Joint Chiropractic. Jak długi lot wpływa na trawienie i oddychanie? Długotrwałe siedzenie wpływa nie tylko na mięśnie, ale też na układ pokarmowy. – Brak ruchu spowalnia przesuwanie się treści pokarmowej przez jelita – zauważa Kevin Lees. – Gdy jesteś nieruchomy, brakuje bodźca do pracy jelit – dodaje dr Michael J. Manyak. – Z tego samego powodu pacjentów po operacjach jak najszybciej się uruchamia. Ruch wspiera również krążenie i procesy gojenia. Zgarbiona pozycja może sprzyjać refluksowi żołądkowemu, który prowadzi do nudności – zauważa Lees. Dr Manyak jednak uspokaja: nudności i objawy choroby lokomocyjnej wywołane turbulencjami zwykle szybko mijają. – Piloci starają się omijać niespokojne rejony, dlatego choroba lokomocyjna często ustępuje natychmiast po ustabilizowaniu lotu – dodaje. Przygarbiona sylwetka wpływa również na układ oddechowy. Może ograniczać ruch klatki piersiowej, prowadząc do płytkiego i spowolnionego oddychania. – Płytki oddech oznacza niższy pobór tlenu – mówi Lees. – To może skutkować zamgleniem umysłu, zawrotami głowy, a nawet uczuciem zmęczenia. Zakrzepica – największe zagrożenie na długich trasach Największym ryzykiem podczas długiego lotu jest problem znany również z długotrwałego unieruchomienia na ziemi – zakrzepica żył głębokich (DVT). – Najgroźniejsza jest zakrzepica żył głębokich, czyli zakrzep w nogach – wyjaśnia dr Laleh Gharahbaghian. – Jeśli skrzep przemieści się do płuc, może stanowić zagrożenie życia. Objawy DVT to obrzęk, pulsowanie lub ból jednej nogi. – Ból wynika z utrudnienia przepływu krwi do serca – tłumaczy dr Michael J. Manyak. – Żyły puchną, pojawia się ból. Czynników ryzyka jest wiele. Dr Manyak sam dowiedział się o własnej genetycznej skłonności do zakrzepów po przebytym epizodzie zakrzepicy po locie międzynarodowym. Do najczęstszych czynników ryzyka zaliczają się: wywiad rodzinny w kierunku zakrzepicy ciąża i okres poporodowy nowotwory i leczenie onkologiczne stosowanie antykoncepcji hormonalnej choroby serca (według American Heart Association) Aby poprawić krążenie, dr Manyak zaleca chodzenie po pokładzie co godzinę oraz wykonywanie prostych ćwiczeń nóg. Pomocne mogą być również skarpetki uciskowe, które zapobiegają gromadzeniu się krwi w nogach podczas długiego lotu. – To dobra rada dla każdego, kto na myśl o długim locie zaczyna się niecierpliwić – podsumowuje dr Manyak. – Największym źródłem dyskomfortu podczas długiej podróży jest brak ruchu. Źródło: National Geographic
Implant oka przywraca wzrok osobom ze zwyrodnieniem plamki żółtej – 27 pacjentów odzyskało zdolność czytania
Przełomowe wyniki badania: 27 pacjentów odzyskało zdolność czytania dzięki przełomowemu implantowi oka PRIMA, testowanemu przez zespół ze Stanford Medicine.
W badaniu klinicznym wzięło udział 38 pacjentów w wieku powyżej 60 lat, którzy cierpieli na tzw. zanik geograficzny — zaawansowaną postać zwyrodnienia plamki żółtej oka związanego z wiekiem (AMD). Uczestnicy mieli pogorszoną ostrość widzenia (gorszą niż 20/320) w co najmniej jednym oku. Wszyscy zostali poddani implantacji bezprzewodowego chipa PRIMA. Następnie przez rok korzystali ze specjalnych okularów wyposażonych w kamerę. Badanie prowadzono dzięki międzynarodowej współpracy, z udziałem zespołów z USA (m.in. Stanford Medicine, University of Pittsburgh School of Medicine), Niemiec (Uniwersytet Bonn), Francji, Wielkiej Brytanii, Włoch i Holandii. Głównymi autorami byli Daniel Palanker (Stanford Medicine), José-Alain Sahel (University of Pittsburgh) i Frank Holz (Uniwersytet Bonn). Co wydarzyło się podczas badania? Nowatorski system PRIMA zrewolucjonizował podejście do leczenia utraty wzroku u pacjentów z AMD. Implantowany pod siatkówkę chip o wymiarach 2x2 mm odbiera obrazy przesyłane z kamery zamontowanej na specjalnych okularach. Kamera rejestruje obraz w czasie rzeczywistym i przesyła go za pomocą światła podczerwonego, na które chip jest wrażliwy. W ten sposób implant zastępuje uszkodzone fotoreceptory oka i pobudza pozostałe komórki siatkówki do przekazywania sygnałów do mózgu. Dzięki tej technologii pacjenci odzyskali tzw. widzenie form — czyli zdolność postrzegania kształtów i wzorów. To przełom, ponieważ wcześniejsze protezy oka umożliwiały jedynie wykrywanie światła, bez rozpoznawania kształtów. Jakie efekty przyniosła terapia? Spośród 32 pacjentów, którzy ukończyli roczny okres testowania: 27 osób odzyskało zdolność czytania, 26 wykazało klinicznie istotną poprawę ostrości wzroku (czyli co najmniej dwie linie więcej na tablicy okulistycznej), średnia poprawa ostrości wzroku wyniosła 5 linii, jeden pacjent poprawił się aż o 12 linii. Uczestnicy byli w stanie czytać książki, etykiety na produktach spożywczych, a nawet oznaczenia na stacjach metra. Możliwość regulacji kontrastu, jasności oraz powiększenia obrazu do 12 razy znacznie zwiększyła funkcjonalność urządzenia w codziennym życiu. Czy były skutki uboczne? U 19 uczestników wystąpiły działania niepożądane, w tym: nadciśnienie oczne, pęknięcia w siatkówce obwodowej, krwotoki podsiatkówkowe. Żadne z tych zdarzeń nie zagrażało życiu i niemal wszystkie ustąpiły w ciągu dwóch miesięcy. Pacjenci wyrazili zadowolenie z terapii — dwie trzecie z nich oceniło urządzenie jako użyteczne na średnim lub wysokim poziomie. Co dalej z implantem PRIMA? Obecna wersja PRIMA umożliwia tylko czarno-białe widzenie, bez odcieni szarości. Jednak trwają prace nad oprogramowaniem, które wkrótce pozwoli na pełne widzenie w skali szarości. To ważne, ponieważ wielu pacjentów chciałoby odzyskać zdolność rozpoznawania twarzy. Nowa generacja implantów ma oferować znacznie wyższą rozdzielczość — obecnie chip ma 378 pikseli o szerokości 100 mikrometrów, ale nowa wersja może zawierać nawet 10 000 pikseli o rozmiarze 20 mikrometrów. W testach na szczurach uzyskano już zachęcające rezultaty. Naukowcy planują także rozszerzenie zastosowania PRIMA na inne rodzaje ślepoty związanej z utratą fotoreceptorów. Ilu osobom może pomóc PRIMA? Według dostępnych danych, ponad 5 milionów osób na świecie cierpi na zanik geograficzny spowodowany przez AMD. To właśnie dla nich implant PRIMA może oznaczać przełom — powrót do samodzielności i poprawę jakości życia. W Polsce liczba chorych na AMD wynosi ok. 1,5 mln. Zwyrodnienie plamki żółtej to obecnie najpowszechniejsza choroba siatkówki oka i najczęstsza przyczyna utraty widzenia osób po 60. roku życia. Kompletną ślepotą dotkniętych jest aż 39 mln ludzi na całym świecie. Źródło: New England Journal of Medicine
Gen stulatków może pomóc chronić dzieci chore na progerię. Przełom w medycynie
„Gen długowieczności” obecny u osób żyjących wyjątkowo długo może pomóc ratować dzieci zmagające się z rzadką chorobą. Progeria, bo tak nazywa się schorzenie powodujące przedwczesne starzenie się dzieci, skraca życie do około 14 lat. Do tej pory nie było na nią skutecznego lekarstwa, ale dzięki odkryciu naukowców może się to zmienić.
Przełom w leczeniu rzadkiej choroby. Zespół progerii Hutchinsona-Gilforda może stać się uleczalny dzięki genom pozyskanym od „superstulatków”. Wszystko dzięki pracy naukowców z Uniwersytetu w Bristolu i IRCCS MultiMedica. Progeria powoduje przedwczesne starzenie Progeria Hutchinsona-Gliforda (HGPS) jest rzadką chorobą genetyczną polegającą na – w dużym skrócie – szybkim starzeniu się dzieci. Spowodowana jest mutacją w genie LMNA, która powoduje produkcję toksycznego białka zwanego progeryną. Ta uszkadza jądra komórkowe i powoduje szybszą degradację. Choroba zyskała światowy rozgłos za sprawą filmu „Ciekawy przypadek Benjamina Buttona”. Osoby dotknięte progerią umierają zwykle około 13.–15. roku życia z powodu problemów z sercem. Są jednak wyjątki, takie jak Sammy Basso, który był najstarszą znaną osobą z progerią. Ten włoski biolog zmarł 5 października 2024 roku w wieku 28 lat. Leczenie zespołu Hutchinsona-Gliforda Obecnie jedynym zatwierdzonym lekiem na progerię jest lonafarnib, który zapobiega gromadzeniu się progeryny. Naukowcy z Bristolu we współpracy z włoskim IRCCS MultiMedica starali się sprawdzić, czy jest jakaś inna droga leczenia: postanowili wykorzystać geny stulatków, które potencjalnie mogłyby chronić chore dzieci. Użyli w tym celu genu LAV-BPIFB4, który występuje u niektórych osób powyżej 100. r.ż. – znanego jako „gen długowieczności”, z którym wiązana jest dłuższa niż przeciętnie oczekiwana długość życia. Badania wykazały, że pomaga on utrzymać zdrowie serca i naczyń krwionośnych w okresie starzenia. Pierwsze rezultaty były obiecujące Najpierw sprawdzono działanie genu u myszy. Zespół badawczy był w stanie wykryć wczesne problemy z sercem – bardzo podobne do tych, które występują u dzieci zmagających się z progerią. Okazało się, że wstrzyknięcie „genu długowieczności” pomagało poprawić to, jak serce się rozkurcza i napełnia krwią. Zmniejszył on zwłóknienie serca, ograniczył liczbę starzejących się komórek i stymulował wzrost nowych naczyń krwionośnych, przez co bezpośrednio przyczyniał się do utrzymania zdrowej tkanki. Geny stulatków ratują dzieci Kolejnym krokiem było przetestowanie wpływu genu na ludzkie komórki i to właśnie to przyniosło przełom. Zmniejszył on oznaki starzenia, ale – co ważne – nie zmienił poziomu progeryny. To sugerowało, że pomógł ochronić przed nią komórki. – Wyniki dają nadzieję na nowy rodzaj terapii progerii, oparty na naturalnej biologii zdrowego starzenia się, a nie na blokowaniu wadliwego białka. To podejście może z czasem pomóc również w walce z normalnymi chorobami serca związanymi z wiekiem – mówi dr Yan Qiu z Instytutu Kardiologii Uniwersytetu w Bristolu. Naukowcy prowadzą obecnie liczne badania poświęcone zbadaniu potencjału LAV-BPIFB4. Otwiera to nową strategię leczenia zespołu progerii Hutchinsona-Gliforda, która pilnie potrzebuje innowacyjnych leków. Dzięki pracy badaczy może udać się uratować wiele dzieci. Źródła: Singal Transduction and Targeted Theraphy, European Heart Journal Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Grzyby trujące w polskich lasach. Wiele z nich można rozpoznać bez trudu
Zbieranie grzybów to w Polsce niemal sport narodowy. Ale nawet doświadczeni grzybiarze muszą zachować czujność: między borowikami czy maślakami mogą czaić się trujące sobowtóry. Choć nie ma ich wiele, warto wiedzieć, jak je rozpoznać, by uniknąć groźnej pomyłki.
Spis treści: Jakie grzyby najczęściej zbieramy? Czym się różnią grzyby trujące od niejadalnych? Ile jest gatunków grzybów trujących w Polsce? Jak nie rozpoznawać grzybów trujących – fałszywe kryteria Najprostszy sposób na odróżnienie grzybów jadalnych od trujących Jak wygląda zatrucie grzybami? Mimo iż o grzybach wiemy znacznie więcej niż większość narodów europejskich, to w Polsce wciąż co roku zdarza się kilkadziesiąt ciężkich zatruć grzybami. Niektóre z nich są śmiertelne. Według danych Państwowego Zakładu Higieny w 2022 roku w Polsce były 22 takie zatrucia grzybami, a w 2023 roku – 13. Jakie grzyby najczęściej zbieramy? Grzyby wielkoowocnikowe to grupa grzybów, których owocniki są widoczne gołym okiem. Wśród nich podgrupą są grzyby kapeluszowe, czyli te, które potocznie określamy po prostu grzybami i najczęściej zbieramy. Owocniki to nadziemna część grzybni, w której powstają zarodniki. W Polsce stwierdzono występowanie kilku tysięcy gatunków grzybów wielkoowocnikowych. Według projektu bibliografii grzybów owocnikowych Polski zamieszczonego w internetowym atlasie grzybów „Grzyby.pl”, w Polsce występuje 4966 gatunków grzybów wielkoowocnikowych. Z tego najwyżej 300 nadaje się do wykorzystania kulinarnego. W praktyce najbardziej wytrawni grzybiarze potrafią rozpoznawać i zbierać najwyżej około 100 gatunków. W powszechnej świadomości i wiedzy to tylko kilkanaście gatunków, w tym borowiki, podgrzybki, kurki, kanie, koźlarze, maślaki czy rydze. Czym się różnią grzyby trujące od niejadalnych? Grzybami niejadalnymi wprawdzie się nie zatrujemy, ale też z różnych powodów ich nie zjemy. Mogą mieć wyjątkowo nieprzyjemny smak, być zbyt twarde, mieć wyjątkowo delikatne i rozpadające się owocniki, zawierać niewielkie ilości jakichś toksyn. Albo po prostu nie zostały jeszcze odpowiednio przebadane pod kątem toksyczności. I tak naprawdę do tej grupy należy większość grzybów występujących w Polsce. Wiele z grzybów niejadalnych staje się jadalnymi po obróbce termicznej, np. żółciak siarkowy. Ale należy pamiętać, że gotować, dusić lub smażyć powinniśmy wszystkie grzyby bez wyjątku, także i te jadalne, uważane za przysmak. Wiele grzybów jadalnych zjedzonych na surowo doprowadziłoby do dolegliwości żołądkowych. Ile jest gatunków grzybów trujących w Polsce? Znacznie mniej niż jadalnych oraz niejadalnych – to dobra wiadomość. A wśród nich zaledwie kilkanaście może przykuć uwagę grzybiarza, bo posiada wystarczająco duże kapelusze. Śmiertelnie trujących grzybów mamy w Polsce tylko kilka. Umiejętność ich rozpoznania powinien mieć każdy grzybiarz. Według Sanepidu śmiertelnie trujące grzyby to: muchomor zielonawy (sromotnikowy), muchomor jadowity, muchomor wiosenny, muchomor plamisty. Inne grzyby silnie trujące i, niestety, czasem mylone z jadalnymi to także: zasłonak rudy, piestrzenica kasztanowata, krowiak podwinięty, muchomor czerwony. Do lat 70. ubiegłego wieku krowiak podwinięty, potocznie zwany olszówką, był zaliczany do grzybów warunkowo jadalnych, dopuszczalnych do spożycia po ugotowaniu z kilkukrotnym odlaniem wody. U niektórych osób po spożyciu olszówki kilka razy może w końcu wystąpić gwałtowna reakcja układu odpornościowego skutkująca zniszczeniem czerwonych krwinek, hemolizą i śmiercią. Jak nie rozpoznawać grzybów trujących – fałszywe kryteria Ponieważ jesteśmy narodem masowo zbierającym dzikie grzyby i często wykorzystującym je w kuchni, mamy także swoje potoczne i ludowe przekonania na ich temat. Niestety, niektóre z nich są nieprawdziwe, a stosowanie ich w praktyce może doprowadzić do ciężkiego zatrucia. Nie jest prawdą, że grzyby można rozpoznać po smaku. Najbardziej trujący rodzimy grzyb – muchomor sromotnikowy – ma przyjemny smak i zapach. Nie jest także prawdą to, że trujące grzyby zmieniają barwę po zerwaniu, powodują czernienie srebrnych sztućców lub cebuli w potrawie. Najprostszy sposób na odróżnienie grzybów jadalnych od trujących Najbezpieczniej jest zbierać tylko grzyby rurkowe, czyli takie, które na spodzie kapelusza posiadają wzór z małych dziurek, a nie blaszek. Wśród występujących w Polsce grzybów rurkowych nie ma ani jednego gatunku powodującego silne zatrucia – wystarczy więc stosować się do tej jednej prostej zasady i najgorsze, co może nam się przytrafić to lekka niedyspozycja. Najlepiej zbierać wyłącznie dobrze wykształcone owocniki. Małe i dopiero wychylające się z gruntu grzyby wyglądają często zupełnie inaczej niż dobrze wyrośnięte, co może prowadzić do brzemiennych w skutki pomyłek. Listę wszystkich grzybów jadalnych Polski można sprawdzić w rozporządzeniu Ministerstwa Zdrowia z 20 maja 2020. Jest ich 47, wśród nich także grzyby uprawiane i importowane. Szeroko znana i stosowana jest także lista z książki Barbary Gumińskiej i Władysława Wojewody „Grzyby i ich oznaczanie”. Jak wygląda zatrucie grzybami? Niestety, może wyglądać różnie i nie dawać objawów od razu. Siła zatrucia zależy też od ilości zjedzonych grzybów, masy ciała (najbardziej zagrożone są dzieci) i czasu, jaki upłynie od spożycia do rozpoczęcia leczenia. Sprawy nie ułatwia także różnorodność toksyn produkowanych przez grzyby. Są to m.in. amanityna, gyromitryna, psylocybina, muskaryna, musycymol. Muchomor sromotnikowy (zielonawy) to najgroźniejszy grzyb trujący Polski. Odpowiada za 90% wszystkich śmiertelnych zatruć grzybami. Młode owocniki muchomora sromotnikowego bywają mylone z gąską zieloną czy także lekko zielonym gołąbkiem. Starsze – z czubajką kanią. Zawiera dwie grupy toksyn: fallotoksyny i amatoksyny. Wśród nich najgroźniejsza jest alfa-amanityna. Powodują one nieodwracalne uszkodzenie wątroby, nerek, jelit, serca i innych narządów. Obróbka termiczna czy suszenie muchomora zielonawego nie ma wpływu na toksyczność. Zatrucie nim jest wyjątkowo zdradliwe, bo objawy pojawiają się nawet po kilkunastu godzinach. Są to: zawroty i bóle głowy, nudności, wymioty, ból brzucha, biegunka, przyspieszenie tętna, trudności w oddychaniu. Leczenie jest możliwe tylko w szpitalu i nie zawsze skuteczne. W wielu przypadkach jedynym ratunkiem dla pacjenta jest przeszczep wątroby. Nawet przy najmniejszym podejrzeniu zatrucia grzybami trzeba jak najszybciej iść do lekarza i koniecznie zachować resztę niezjedzonych grzybów. Jeśli objawy występują szybko, niedługo po jedzeniu – najlepiej jest niezwłocznie, nawet przed przybyciem lekarza, wywołać wymioty. Źródło: lista grzybów jadalnych Ministerstwa Zdrowia. Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
6 naukowo udowodnionych sposobów na wydłużenie życia twojego psa. Ostatni zaskakuje
Czy pies może żyć dłużej dzięki prostym zmianom? Naukowcy z Dog Aging Project twierdzą, że tak – i wskazują, co naprawdę robi różnicę.
Spis treści: Dużo ruchu — i konsekwencja Pomóż psu mieć przyjaciół Kastracja lub sterylizacja Karm według nauki, a nie trendów Co najmniej jedna wizyta u weterynarza rocznie Szczotkuj zęby Chcesz, żeby twój pies żył dłużej? Oto 6 wskazówek potwierdzonych naukowo. Zapytaliśmy naukowców o praktyczne sposoby na wydłużenie życia psa — od tego, czym go karmić, po to, jak często naprawdę potrzebuje spaceru. Co, jeśli codzienne spacery mogłyby przedłużyć psu życie? Co, jeśli zabawa, szczotkowanie zębów albo wyprawy do parku dodałyby mu kilka lat? Na takie pytania odpowiadają badacze z Dog Aging Project — dużego projektu naukowego poświęconego zdrowemu starzeniu się psów. W przyszłości chcieliby używać zaawansowanych leków przeciwstarzeniowych. Już teraz odkrywają jednak proste, praktyczne rzeczy, które możesz robić, by twój pies jak najdłużej pozostał w formie. Audrey Ruple, epidemiolożka weterynaryjna z Virginia Tech i członkini zespołu, nie dziwi się, że coraz więcej osób chce, by ich psy żyły jak najdłużej. Jeszcze niedawno trzymaliśmy psy na łańcuchu na podwórku. Dziś śpią z nami, jeżdżą w wózkach i dostają domowe posiłki. – Gdy ludzie zacieśniają więź ze swoimi psami, zaczynają myśleć o ich długości życia tak samo, jak o własnej – mówi Ruple. Niektóre czynniki, jak genetyka czy ekspozycja środowiskowa, są poza naszą kontrolą. Na kilka rzeczy mamy jednak realny wpływ. 1. Dużo ruchu — i konsekwencja Jednym z najskuteczniejszych sposobów na długie, zdrowe życie psa jest regularna aktywność. Kate Creevy, profesorka z Texas A&M College of Veterinary Medicine i badaczka w Dog Aging Project, podkreśla, że dowody są jednoznaczne. Ruch wiąże się z lepszą kondycją poznawczą i mniejszą liczbą rozpoznanych chorób. Dzieje się tak, bo aktywność obniża ryzyko otyłości. A otyłość zwiększa ryzyko m.in. cukrzycy, choroby zwyrodnieniowej stawów, nietrzymania moczu i problemów z oddychaniem, które mogą skracać życie psa. Ile ruchu potrzeba? Association for Pet Obesity Prevention zaleca co najmniej 30 minut ćwiczeń aerobowych dziennie. To jednak zależy od rasy i temperamentu. Psy myśliwskie i pasterskie, jak owczarki czy spaniele, potrzebują znacznie więcej niż np. buldog francuski czy maltańczyk. Klucz to konsekwencja. „Weekendowi wojownicy” — psy, które przez tydzień głównie siedzą, a w weekend nagle idą na długą, forsowną wyprawę — częściej mają problemy zdrowotne. – Tak jak u ludzi, przerywany, skrajny wysiłek sprzyja urazom – mówi Creevy. Najprościej jest chodzić na spacery. Możesz też biegać, chodzić po górach, pływać, zapisać psa na agility albo bawić się w aport, frisbee i przeciąganie. Gdy brakuje ci czasu, schowaj smaczki w domu i pozwól psu ich szukać albo wyjdź na szybki 10-minutowy trucht wokół bloku. – Najlepsze ćwiczenia to te, które faktycznie będziecie robić – dodaje Creevy. 2. Pomóż psu mieć przyjaciół Badacze z Dog Aging Project odkryli, że więzi społeczne silnie wpływają na dobrostan psa. Psy, które miały więcej psich i ludzkich znajomych (także kotów, ptaków, a nawet gryzoni), rzadziej miały problemy zdrowotne zgłaszane przez opiekunów, takie jak choroba zwyrodnieniowa stawów, alergie czy kłopoty żołądkowo-jelitowe. Takie relacje stymulują psy i angażują ich mózg. – Psy są gatunkiem społecznym, tak jak ludzie – mówi Creevy. Wyniki te uzupełniają wcześniejsze badania, według których psy żyjące w bogatym środowisku (zabawki, dużo zabawy) dłużej zachowują sprawność umysłową. Naukowcy sugerowali, że takie wzbogacenie sprzyja powstawaniu nowych połączeń nerwowych, co utrzymuje mózg psa w zdrowiu i gotowości do adaptacji. Wniosek? Baw się z psem, zabieraj go na wycieczki, pozwalaj mu przebywać z innymi zwierzętami, jeśli dobrze na to reaguje. – Jeśli robisz to przez całe życie psa, możesz opóźnić spadek funkcji poznawczych na starość – dodaje. 3. Kastracja lub sterylizacja Badania wielokrotnie pokazały, że psy po kastracji/sterylizacji żyją dłużej niż te niekastrowane. Dlaczego? U suczek zabieg radykalnie zmniejsza ryzyko nowotworów sutka i eliminuje ryzyko raka macicy oraz jajników. U samców kastracja zapobiega nowotworowi jąder i obniża ryzyko problemów z prostatą. Psy po zabiegu są też zwykle mniej agresywne i rzadziej uciekają w poszukiwaniu partnera. To ogranicza ryzyko potrącenia przez samochód czy walk z innymi zwierzętami. Wiele psów adoptowanych ze schronisk ma już wykonany zabieg. Ogólna rekomendacja brzmi: zrobić go, gdy pies osiągnie dojrzałość kostną. – Termin zależy od rasy, więc najlepiej poradzić się swojego weterynarza – mówi Creevy. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/2025-10-08-221604-Want-your-dog-to-live-a-longer-life-Here-are-6-science-backed-tips--National-G-66b0786.png" width="1216" height="811" alt="Psy są najlepszymi przyjaciółmi człowieka, ale same również potrzebują przyjaciół. Naukowcy z projektu Dog Aging Project odkryli, że więzi społeczne mają ogromny wpływ na dobrostan i zdrowie psów. Fot. Mark Stone / National Geographic Image Collection" title="Psy są najlepszymi przyjaciółmi człowieka, ale same również potrzebują przyjaciół. Naukowcy z projektu Dog Aging Project odkryli, że więzi społeczne mają ogromny wpływ na dobrostan i zdrowie psów. Fot. Mark Stone / National Geographic Image Collection" /> 4. Karm według nauki, a nie trendów Opcji żywieniowych jest dziś mnóstwo: sucha karma, domowe gotowanie, dieta surowa, liofilizaty. Wiele z nich niesie ryzyko. Surowe jedzenie może zawierać drobnoustroje wywołujące zakażenia, np. salmonellę. Domowe posiłki często nie spełniają zapotrzebowania psa na białko, tłuszcz i mikroelementy. Łączą się z wyższą częstością chorób przewodu pokarmowego i nerek. Resztki ze stołu, zwłaszcza tłuste, mogą doprowadzić do groźnych problemów, jak krwotoczne zapalenie jelit czy zapalenie trzustki. Największy kłopot to przekarmianie. Opiekunowie często zaniżają to, ile naprawdę dają psu — zaznacza Olstad. Otyłość uruchamia lawinę szkód: przyspiesza choroby stawów, utrudnia powrót do sprawności po urazach, obciąża nerki i wątrobę. Dlatego otyłość wiąże się z krótszym życiem — nawet o ok. 2,5 roku. Z kolei prawidłowa masa ciała sprzyja długowieczności. – Widać to we wszystkich rasach, wagach i na każdym etapie życia – podkreśla Ruple. Potrzeby żywieniowe psa zależą od wieku, rasy, aktywności i temperamentu. Rada Olstada? Prostota. On i Creevy polecają karmy spełniające standardy AAFCO — organizacji oceniającej i ustalającej normy dla pasz dla zwierząt. 5. Co najmniej jedna wizyta u weterynarza rocznie Regularne badania profilaktyczne pozwalają wcześniej wykryć choroby, szybciej wdrożyć leczenie i poprawić rokowanie oraz długość życia psa. W pracy naukowej z 2023 r. wykazano, że psy regularnie badane u weterynarza miały o 30% mniejsze ryzyko rozwoju chorób przewlekłych. Zaszczepione psy miały o 40% mniej chorób zakaźnych. Dostęp do preparatów przeciw pchłom, kleszczom i robakom obniżał ryzyko pasożytów o około 35%. Jak często iść do lecznicy? Po zakończeniu serii wizyt szczenięcych — przynajmniej raz w roku. Gdy pies wchodzi w wiek senioralny — najlepiej dwa razy do roku. 6. Szczotkuj zęby Higiena jamy ustnej wiąże się z niższą śmiertelnością u psów. Choroby zębów i dziąseł wywołują stan zapalny w całym organizmie, mogą prowadzić do groźnych zakażeń i zaostrzać choroby współistniejące, np. serca — tłumaczy Olstad. – To jak dolewanie benzyny do ognia, który już się pali – mówi. Ideał to codzienne szczotkowanie. Nawet kilka krótkich „przeciągnięć” szczoteczką kilka razy w tygodniu daje korzyści. – To nie jest duży wysiłek w porównaniu z tym, jak my musimy dbać o własne zęby – dodaje Creevy. Cel nie polega na tym, by pies żył wiecznie. Chodzi o zdrowy czas życia — lata, w których pies jest aktywny i wolny od chorób. – Zwierzę może dożyć 20 lat, ale jeśli ostatnie trzy będą dla niego męką, to nie o to nam chodzi – mówi Olstad. – Najważniejsze, by żyło jak najdłużej i jak najzdrowiej. Źródło: National Geographic