Eksperci ostrzegają: z błonnikiem popełniamy jeden podstawowy błąd
Błonnik od lat uznawany jest za jeden z najważniejszych składników zdrowej diety, ale eksperci podkreślają, że problemem nie zawsze jest jego ilość. Coraz więcej badań pokazuje, że kluczowe znaczenie ma różnorodność błonnika oraz to, jak oddziałuje on z mikrobiomem jelitowym.
Spis treści: Nie każdy błonnik działa tak samo Rola błonnika w mikrobiomie i odporności Czy suplementy błonnika to dobre rozwiązanie? Mimo dziesięcioleci zaleceń żywieniowych błonnik wciąż należy do składników, których w diecie brakuje najczęściej – zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych. Według amerykańskiego Departamentu Rolnictwa nawet 97 procent Amerykanów spożywa mniej niż zalecana dzienna ilość, czyli 25–34 gramy błonnika dla osób dorosłych. – To składnik odżywczy ważny dla zdrowia publicznego – mówi Hannah Holscher, profesor żywienia na University of Illinois Urbana-Champaign. – Zdecydowana większość ludzi go nie je… a to prawdopodobnie sprzyja rozwojowi chorób przewlekłych. Nie oznacza to jednak, że rozwiązaniem jest stosowanie suplementów. Eksperci podkreślają, że korzyści zdrowotne zależą od rodzaju błonnika, jego formy oraz tego, jak oddziałuje z układem trawiennym. Oto, co warto wiedzieć. Nie każdy błonnik działa tak samo Wbrew temu, co mogą sugerować etykiety, błonnik pokarmowy nie jest jednym, jednolitym składnikiem. – Błonnik to w gruncie rzeczy pojęcie parasolowe, obejmujące wiele różnych typów węglowodanów złożonych – wyjaśnia Holscher. – Ponieważ rodzajów błonnika jest tak dużo, działają one różnie, zależnie od pochodzenia. Część zamieszania wynika z tego, że „błonnik” podany na etykiecie nie zawsze mówi, jak zachowa się on w organizmie. Naukowcy zwykle dzielą błonnik na dwie główne kategorie – rozpuszczalny i nierozpuszczalny. Kryterium jest to, jak zachowuje się w wodzie i w jelitach. Błonnik rozpuszczalny, na przykład beta-glukany obecne w pełnych ziarnach, takich jak owies, tworzy lepki żel. Taka substancja wiąże cholesterol, spowalnia trawienie, zwiększa uczucie sytości i ogranicza gwałtowne skoki poziomu cukru we krwi. Błonnik nierozpuszczalny, jak celuloza występująca w orzechach i roślinach strączkowych, działa mechanicznie. Ułatwia przesuwanie się treści pokarmowej i przyspiesza pasaż jelitowy. Choć oba typy działają inaczej, oba są ważne w zdrowej diecie. Rola błonnika w mikrobiomie i odporności Poza samym trawieniem błonnik odgrywa kluczową rolę zdrowotną, ponieważ wspiera nasz mikrobiom jelitowy. Niektóre frakcje błonnika – głównie rozpuszczalne – są fermentowalne. To znaczy, że bakterie w jelicie grubym potrafią je rozkładać. Mikroby nie tylko pomagają rozłożyć błonnik, którego sami nie jesteśmy w stanie strawić, jak inulina obecna w korzeniu cykorii. Wytwarzają też metabolity, przede wszystkim krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (SCFA). Związki te zmniejszają stan zapalny i regulują odpowiedź układu odpornościowego. – Wiele tak zwanych chorób Zachodu to rozregulowanie odporności w kierunku stanu zapalnego – mówi Erica Sonnenburg, starsza badaczka na Uniwersytecie Stanforda. Niedobór błonnika zwiększa ryzyko rozwoju przewlekłych chorób zapalnych, takich jak choroba Crohna czy wrzodziejące zapalenie jelita grubego. Może też wiązać się z chorobami autoimmunologicznymi, a nawet alergiami. Z kolei dieta bogata w błonnik sprzyja utrzymaniu zdrowszej masy ciała. Pojawiające się badania sugerują również, że błonnik może łagodzić wpływ mikroplastiku w organizmie. Według Katrine Whiteson błonnik tworzy ochronną „matrycę”, która pomaga usuwać toksyny. Czy suplementy błonnika to dobre rozwiązanie? Nie jest przypadkiem, że wraz z nowoczesną dietą w USA spożycie błonnika spadło. – W krajach uprzemysłowionych, gdy jemy coraz więcej żywności przetworzonej, błonnik znika z diety – wyjaśnia Whiteson. Podczas przetwarzania często usuwa się składniki bogate w błonnik, by poprawić teksturę i trwałość produktów. Żeby „załatać” lukę, na rynek trafiła fala suplementów błonnika. Ich producenci obiecują wsparcie trawienia, ale wyniki badań są mieszane i zależą od rodzaju błonnika oraz osoby, która go przyjmuje.– Mikrobiom każdej osoby jest unikatowy i zmienny – mówi Sonnenburg. Dodaje, że brakuje badań klinicznych, które jednoznacznie potwierdzały skuteczność suplementów. Skoncentrowany błonnik bywa trudniejszy do tolerowania i może powodować wzdęcia lub biegunkę. Eksperci podkreślają, że pełnowartościowe produkty roślinne dostarczają błonnika w korzystniejszej formie. – Dostajesz cały „pakiet” składników – mówi Holscher – a nie tylko pojedyncze włókno. Źródło: National Geographic
Malaria bez paniki, ale z wiedzą. Co naprawdę powinni wiedzieć podróżnicy
Malaria wciąż budzi niepokój wśród podróżników, choć wiedza na jej temat jest dziś znacznie większa niż jeszcze kilkanaście lat temu. To poważna choroba zakaźna przenoszona przez komary, która występuje głównie w krajach tropikalnych, ale przy odpowiedniej profilaktyce ryzyko zachorowania można znacząco ograniczyć. Zamiast straszyć, warto zrozumieć, gdzie malaria rzeczywiście stanowi zagrożenie, jak się przed nią chronić i kiedy zachować szczególną czujność.
Spis treści: Czym jest malaria i dlaczego wciąż budzi emocje? Gdzie malaria naprawdę występuje – a gdzie nie? Objawy malarii – dlaczego bywają mylące? Czy można się zaszczepić przeciwko malarii? Profilaktyka – najskuteczniejsza broń przeciw malarii Malaria bez paniki – ale z rozsądkiem Wokół malarii narosło wiele mitów i uproszczeń, które często prowadzą do niepotrzebnej paniki albo – przeciwnie – do lekceważenia realnego ryzyka. Tymczasem współczesna medycyna jasno określa, w jakich regionach świata choroba występuje, kto jest najbardziej narażony oraz jakie działania profilaktyczne są skuteczne. Świadomy podróżnik nie musi rezygnować z wypraw do egzotycznych krajów, ale powinien wiedzieć, jak rozpoznać objawy, kiedy skonsultować się z lekarzem i dlaczego ochrona przed ukłuciami komarów oraz odpowiednio dobrane leki odgrywają kluczową rolę w zapobieganiu zachorowaniu. Czym jest malaria i dlaczego wciąż budzi emocje? Malaria to choroba zakaźna wywoływana przez pasożyty z rodzaju Plasmodium, przenoszone na ludzi przez ukłucia zakażonych samic komarów Anopheles. Choć w Europie niemal o niej zapomniano, na świecie wciąż pozostaje jednym z najpoważniejszych zagrożeń zdrowotnych w regionach tropikalnych i subtropikalnych. Najczęściej u ludzi chorobę powodują cztery gatunki pasożyta: Plasmodium falciparum – najgroźniejszy, odpowiedzialny za ciężkie postacie i zgony, Plasmodium vivax, Plasmodium ovale, Plasmodium malariae. To właśnie P. falciparum odpowiada za większość ciężkich przypadków, zwłaszcza w Afryce Subsaharyjskiej. Przebieg zakażenia może być gwałtowny i prowadzić do powikłań neurologicznych, niewydolności narządów, a nawet śmierci – szczególnie u osób nieleczonych lub leczonych zbyt późno. Gdzie malaria naprawdę występuje – a gdzie nie? Malaria nie występuje „wszędzie”, choć czasem tak się ją przedstawia. Choroba pozostaje endemiczna w wielu krajach: Afryki (szczególnie Subsaharyjskiej), Azji Południowej i Południowo-Wschodniej, Ameryki Środkowej i Południowej, wybranych rejonach Pacyfiku. Dla podróżników oznacza to jedno: ryzyko zakażenia zależy od kierunku, regionu, pory roku i stylu podróży. Inaczej wygląda zagrożenie podczas kilkudniowego pobytu w miejskim hotelu, a inaczej podczas wyprawy w głąb dżungli czy na obszary wiejskie. A co z Europą i Polską? Europa – w tym Polska – jest wolna od endemicznej malarii, czyli nie dochodzi tu do lokalnego przenoszenia choroby przez komary. Sporadyczne przypadki dotyczą niemal wyłącznie: osób, które zaraziły się za granicą, wyjątkowo rzadkich sytuacji tzw. malarii lotniskowej, gdy zakażony komar zostaje zawleczony samolotem. Są to incydenty marginalne, które nie oznaczają realnego zagrożenia dla ogółu populacji. Warto więc zachować proporcje i nie budować niepotrzebnego strachu. Objawy malarii – dlaczego bywają mylące? Jednym z największych problemów w diagnostyce malarii jest to, że jej pierwsze objawy przypominają grypę lub infekcję wirusową. Najczęściej pojawiają się: gorączka (często falująca), dreszcze i poty, ból głowy i mięśni, uczucie skrajnego zmęczenia, nudności, wymioty, biegunka. Objawy mogą wystąpić od kilku dni do nawet kilku tygodni po powrocie z podróży, co sprawia, że wiele osób nie łączy ich od razu z malarią. Tymczasem szybka diagnoza i leczenie mają kluczowe znaczenie dla rokowania. Czy można się zaszczepić przeciwko malarii? Przez lata odpowiedź brzmiała: „nie”. Dziś sytuacja jest bardziej złożona. Dla podróżników z Europy wciąż nie ma powszechnie dostępnej szczepionki przeciw malarii. Istnieją jednak szczepionki opracowane i stosowane w wybranych programach zdrowotnych, głównie w Afryce, zwłaszcza u dzieci. Ich celem jest zmniejszenie ciężkości przebiegu choroby i śmiertelności, a nie pełna ochrona przed zakażeniem. Dlatego szczepienia nie zastępują profilaktyki ani leków przeciwmalarycznych i nie są obecnie standardem dla turystów. Profilaktyka – najskuteczniejsza broń przeciw malarii Dobra wiadomość jest taka, że malarii w dużej mierze można zapobiegać. Kluczowe są dwa filary: Ochrona przed ukłuciami komarów To absolutna podstawa, niezależnie od tego, czy stosujemy leki: repelenty z DEET, ikarydyną lub IR3535, długie rękawy i nogawki, szczególnie po zmroku, moskitiery, najlepiej impregnowane, klimatyzacja, wentylatory, siatki w oknach. Komary Anopheles są najbardziej aktywne od zmierzchu do świtu, dlatego wieczorna ochrona ma kluczowe znaczenie. Chemoprofilaktyka, czyli leki przeciwmalaryczne Leki profilaktyczne znacząco zmniejszają ryzyko zachorowania, ale: nie są uniwersalne – dobór zależy od regionu, oporności pasożyta i stanu zdrowia, mają możliwe działania niepożądane, wymagają rozpoczęcia przed podróżą i kontynuacji po powrocie. Dlatego decyzję o ich stosowaniu zawsze należy podjąć po konsultacji z lekarzem, najlepiej specjalistą medycyny podróży lub chorób tropikalnych. Malaria bez paniki – ale z rozsądkiem Malaria nie jest chorobą, którą można bagatelizować, ale też nie powinna paraliżować planów podróżniczych. Dzisiejsza medycyna dysponuje skutecznymi metodami: zapobiegania, wczesnego wykrywania, leczenia. Świadomy podróżnik to nie ten, który rezygnuje z wyjazdu, ale ten, który: zna realne ryzyko, stosuje profilaktykę, reaguje szybko na niepokojące objawy po powrocie. Bez paniki – ale z wiedzą. Źródło: WHO, HPSC, Główny Inspektorat Sanitarny
Dlaczego blizny na twarzy są mniejsze niż na ciele? Czy możemy pozbyć się ich całkowicie?
Rany na twarzy goją się z mniejszym bliznowaceniem niż na reszcie ciała. Czy zatem naszemu organizmowi zależy na wyglądzie? No cóż, nie do końca. Ale nowe odkrycie może nam pomóc całkowicie pozbyć się blizn.
Wyjątkowe właściwości skóry twarzy i mechanizmy gojenia się ran sprawiają, że blizny na twarzy są mniejsze niż na innych częściach ciała. Naukowcy z Uniwersytetu Stanforda lepiej je zrozumieli i sugerują, że możliwe jest gojenie bez blizn. Co decyduje o mniejszym bliznowaceniu twarzy? Proces bliznowacenia nie jest jedynie problemem estetycznym. Twarde i grube blizny upośledzają funkcję tkanek i mogą prowadzić do przewlekłego bólu czy zaburzeń fizjologicznych. Jak wyjaśnia prof. chirurgii Michael Longaker z Centrum Medycznego Uniwersytetu Stanforda, ewolucja sprzyjała szybkiemu gojeniu ran na ciele – nawet kosztem powstania twardych blizn – aby chronić organizm przed krwotokiem czy infekcją. Twarz natomiast wymaga utrzymania maksymalnej funkcjonalności (widzenie, oddychanie, odżywianie), dlatego jej gojenie jest bardziej „zachowawcze”, nastawione na regenerację, a nie tylko na zamknięcie rany. Kluczowa rola fibroblastów Najważniejszym odkryciem badaczy z Uniwersytetu Stanforda było wskazanie, że tkanka twarzy pochodzi z innej linii rozwojowej niż reszta ciała. Komórki skóry twarzy wywodzą się z tzw. grzebienia nerwowego, podczas gdy większość tkanek ciała pochodzi z mezodermy. Działają w niej tzw. fibroblasty. W serii eksperymentów z wykorzystaniem myszy wykazano, że: rany na twarzy i skórze głowy goją się z mniejszą ekspresją białek odpowiadających za włóknienie (np. kolagen I), nawet po przeszczepieniu skóry z twarzy na inne części ciała jej właściwości regeneracyjne zostają zachowane, przeszczepienie nawet niewielkiej liczby fibroblastów pochodzenia twarzowego na inne partie skóry wywołuje tam gojenie z minimalnym bliznowaceniem. Co to oznacza dla przyszłości leczenia blizn? Odkrycie właściwości fibroblastów – nawet po przeszczepieniu – otwiera drogę do opracowania terapii, które pozwolą leczyć (lub nawet zapobiegać) bliznom nie tylko na twarzy, ale i na całym ciele oraz w narządach wewnętrznych. Prof. Longaker podkreśla, że nie trzeba wymieniać wszystkich fibroblastów od razu – wystarczy niewielki odsetek zmodyfikowanych komórek, aby uzyskać efekt kaskadowy i poprawić sposób gojenia. Odkrycia naukowców mogą dodatkowo pozwolić na farmakologiczne „przeprogramowanie” fibroblastów skóry ciała, aby działały jak te z twarzy. Jak to będzie wyglądać w praktyce? Już teraz trwają badania kliniczne nad lekami działającymi na podstawie badań z Uniwersytetu Stanforda, które mogą mieć zastosowanie w chirurgii plastycznej, rekonstrukcyjnej, leczeniu blizn pourazowych i pooperacyjnych. Ale nie tylko. Jeśli wszystko się uda, wiedza o różnicach w fibroblastach pomoże także w gojeniu ran po oparzeniach, leczeniu blizn potrądzikowych czy terapiach przeciw zwłóknieniom narządów (np. wątroby, płuc czy serca). Źródło: Cell, PAP, Stanford Medicine Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nowe odkrycie: ludzkie serce samo regeneruje się po zawale. Lekarze są zaskoczeni i pełni nadziei
Ludzkie ciało ma przed nami wciąż wiele tajemnic. Naukowcy odkryli, że po zawale serce jest w stanie samo zrekonstruować komórki mięśniowe, które wcześniej uważano za martwe. Odbudowa serca to nie fikcja ani cyberpunkowa wizja przyszłości. Ta dzieje się na naszych oczach.
Naukowcy z Uniwersytetu w Sydney dokonali odkrycia, które może zmienić oblicze kardiologii. Po raz pierwszy w historii wykazano, że ludzkie komórki mięśnia sercowego są zdolne do samoczynnej regeneracji po zawale. Wyniki, które zmieniają przyszłość leczenia niewydolności, opublikowano w czasopiśmie „Circulacion Research”. Próbki z żywego serca pozwoliły na rewolucyjne odkrycie Przełomowa w badaniu była możliwość pobrania żywych próbek mięśnia sercowego od pacjentów w czasie operacji bypassów w Royal Prince Alfred Hospital w Sydney. Te wyjątkowe próbki – tzw. pre-mortem (czyli będące przeciwieństwem analizy pośmiertnej) – pozwoliły naukowcom analizować procesy zachodzące w sercu tuż po zawale. Metodę pobierania opracowali prof. Paul Bannon i prof. Sean Lal – specjalizujący się w niewydolności serca. Ich technika umożliwiła pozyskanie tkanek z uszkodzonych i zdrowych części, co było kluczowe dla przeprowadzenia porównań. – Dzięki możliwości pracy z żywą ludzką tkanką otrzymujemy dokładniejsze i bardziej wiarygodne dane do tworzenia nowych terapii dla pacjentów z chorobami serca – mówi prof. Lal. Serce po zawale jak nowe? – Nasze badanie pokazuje, że choć serce po zawale zostaje naznaczone blizną, to jednocześnie wytwarza nowe komórki mięśniowe. Otwiera to zupełnie nowe możliwości terapeutyczne – mówi dr Robert Hume, kierownik Translational Reserach w Baird Institute, główny autor badania. Dotychczas proces mitozy komórek mięśnia sercowego obserwowano jedynie u myszy. Teraz, gdy zjawisko to zostało zaobserwowane także u ludzi, stanowi ono wielki krok nawet w stronę regeneracji serca. W Polsce żyje ponad milion pacjentów z niewydolnością serca – czy można im pomóc? Zawał serca może zniszczyć nawet jedną trzecią jego komórek. Mimo postępów w leczeniu, wielu pacjentów po zawale rozwija niewydolność serca – stan, który obecnie można skutecznie leczyć jedynie za pomocą transplantacji. W Polsce, według statystyk, żyje 1,3 mln osób z niewydolnością, a rocznie wykonuje się zaledwie… 100–200 przeszczepów. Niewydolność serca wciąż pozostaje jedną z głównych przyczyną zgonów w naszym kraju. Tylko w Polsce w jej wyniku każdego roku umiera około 178 000 osób. Nowe odkrycie przynosi jednak nadzieję – organizm sam potrafi inicjować procesy regeneracyjne. Choć ich obecny poziom nie wystarcza, by odwrócić skutki zawału, to możliwość jego wzmocnienia za pomocą terapii staje się jak najbardziej realna. – Chcemy rozwinąć terapie, które wzmocnią naturalną zdolność serca do regeneracji po zawale – mówi dr Hume. To nie tylko naukowa sensacja, ale realna szansa na ratowanie życia i zdrowia milionów osób cierpiących na niewydolność. Nowe metody leczenia mogą być skuteczną alternatywą np. opracowanego niedawno sztucznego „plastra” na serce. Źródło: Circulation Research, pacjent.gov.pl, Naczelna Izba Lekarska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Wystarczą dwa dni jedzenia owsianki, by na długo obniżyć poziom cholesterolu. Naukowcy zrozumieli działanie owsa i mają dowody
Krótkotrwała dieta oparta na owsie wydaje się być zaskakująco skuteczna w obniżaniu poziomu cholesterolu i działa… w dwa dni. Chociaż brzmi to jak niechciana reklama wyskakująca przy przeglądaniu internetu, to są to prawdziwe wyniki badań niemieckich naukowców. Sprawdzają oni, jak to w ogóle możliwe, że efekty utrzymują się nawet 6 tygodni.
Dieta owsiana może obniżyć „zły” cholesterol aż o 10% i wystarczy stosować ją przez dwa dni. Badanie z Uniwersytetu w Bonn poruszyło środowisko naukowe. Kluczową rolę mają odgrywać beta-glukany, czyli rozpuszczalny błonnik naturalnie występujący w ziarnach owsa. Owsianka na cholesterol – mechanizm potwierdzony naukowo Owsianka wyróżnia się na tle innych zbóż wysoką zawartością beta-glukanów. Te rozpuszczalne frakcje błonnika pokarmowego wiążą cholesterol w jelitach i ograniczają jego wchłanianie do krwi, co potwierdzają liczne badania. W praktyce prowadzi to do spadku stężenia cholesterolu całkowitego oraz LDL, czyli tzw. „złego” cholesterolu. Wiedzieli to nasi przodkowie: owsianka jest daniem, które towarzyszy ludzkości od nawet 5000 lat. W randomizowanym badaniu Uniwersytetu w Bonn wykazano, że już dwudniowa dieta oparta na płatkach owsianych znacząco obniża poziom LDL – nawet o 10%, a efekt ten utrzymuje się przez kolejne tygodnie. Co ważne, poprawa profilu lipidowego wiązała się również ze wzrostem „dobrego” cholesterolu HDL oraz z korzystnym wpływem na ciśnienie krwi i masę ciała. Jak jeść owies? Badacze sprawdzili, kiedy działa najlepiej Badanie objęło 68 osób – kobiety i mężczyzn cierpiących na zespół metaboliczny związany ze zwiększonym ryzykiem zachorowania na cukrzycę. Uczestnicy zostali podzieleni na dwie grupy. Jedna grupa przez dwa dni spożywała wyłącznie owsiankę – 300 gramów ugotowanych płatków owsianych dziennie z niewielkim dodatkiem owoców lub warzyw. Ich dzienne spożycie kalorii wynosiło zaledwie połowę zwyczajowej wartości. Druga grupa (kontrolna) również stosowała dietę niskokaloryczną, ale bez owsa. Celem eksperymentu było sprawdzenie, czy krótka, intensywna dieta owsiana przyniesie zauważalne efekty zdrowotne w porównaniu do diety kontrolnej. Jakie zmiany zaobserwowano po dwóch dniach? Po zaledwie 48 godzinach osoby na diecie owsianej odnotowały spektakularny spadek poziomu cholesterolu LDL. 10% to wynik znacznie wyższy niż w grupie kontrolnej. Dodatkowo uczestnicy stracili średnio 2 kg masy ciała, a ich ciśnienie krwi nieznacznie się obniżyło. Prof. Marie-Christine Simon podkreśliła, że choć spadek LDL nie dorównuje działaniu nowoczesnych leków, jest to i tak istotna poprawa. Efekt ten utrzymał się przez sześć tygodni od zakończenia intensywnej diety. Czy powinniśmy jeść tylko owies? Okazuje się, że największe efekty ma dieta krótkoterminowa. W drugim etapie badania uczestnicy przez sześć tygodni spożywali codziennie 80 gramów owsa, bez dodatkowych ograniczeń dietetycznych. Efekty zdrowotne były zauważalnie mniejsze niż w przypadku dwudniowej diety. Eksperyment pokazał, że wysoka dawka owsa połączona z ograniczeniem kalorii ma silniejszy wpływ na poziom cholesterolu i mikrobiom jelitowy niż długotrwała umiarkowana suplementacja. Zdaniem naukowców, powtarzanie intensywnej diety owsianej co sześć tygodni mogłoby mieć trwały efekt prewencyjny. Kto powinien sięgać po owsiankę? Przez swój wpływ na cholesterol, dietę opartą na owsiance poleca się szczególnie – co jasne – osobom zmagającym się z jego nadmiarem. To nie wszystko: według naukowców może być pomocna dla osób zmagających się z nadwagą, nadciśnieniem czy rodzinną historią chorób serca. Owsianka jest produktem ogólnie bardzo dobrze tolerowanym, jednak u niektórych osób może powodować wzdęcia lub uczucie ciężkości (szczególnie przy gwałtownym zwiększeniu ilości błonnika w diecie). W przypadku celiakii lub nadwrażliwości na gluten należy wybierać certyfikowane produkty bezglutenowe. Osoby z poważnymi schorzeniami przewodu pokarmowego lub dietą o bardzo niskiej podaży błonnika powinny wprowadzać owsiankę stopniowo, najlepiej po konsultacji z dietetykiem. Źródło: Nature Communications Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
„To nie jest zwykły ból głowy”. Migrena u kobiet: częstsza, dłuższa i bardziej obciążająca
Dlaczego kobiety mają migreny częściej niż mężczyźni? Nowe badanie pokazuje nie tylko różnice w częstości, ale i w długości napadów bólu głowy. Eksperci komentują wyniki.
Spis treści: Migrena to więcej niż ból głowy – czym naprawdę jest? Migrena to nie „zwykły ból głowy” – co naprawdę dzieje się w organizmie Hormony i nerw trójdzielny - kluczowy związek Migrena a cykl menstruacyjny i wiek Dlaczego potrzebujemy więcej badań o migrenie u kobiet? Kobiety nie tylko częściej doświadczają migreny niż mężczyźni – statystycznie są na nią aż trzykrotnie bardziej narażone. Nowe badanie pokazuje również, że u kobiet napady migreny trwają dłużej. Analizę opublikowano w grudniu 2025 roku w prestiżowym czasopiśmie „The Lancet Neurology”. Naukowcy przeanalizowali dane dotyczące bólów głowy pochodzące od 41 tysięcy pacjentek i pacjentów z 18 krajów. – Sama częstość występowania niewiele nam mówi – podkreśla Andreas Kattem Husøy, jeden z głównych autorów badania i naukowiec z Norwegian Center for Headache Research. – Kluczowe jest również to, jak choroba wpływa na codzienne funkcjonowanie poszczególnych osób. Migrena to więcej niż ból głowy – czym naprawdę jest? Autorzy badania oparli się na ankietach wypełnianych przez pacjentów, w których zapisywali oni typowy czas trwania oraz częstotliwość napadów migreny. Po raz pierwszy przeanalizowano także, jak długo trwają napady migreny w zależności od wieku i płci. Wyniki pokazują, że łączny czas cierpienia z powodu migren u kobiet jest niemal dwukrotnie większy niż u mężczyzn. Ponieważ kobiety doświadczają migren również częściej, autorzy publikacji w „The Lancet” wnioskują, że tzw. „obciążenie chorobą” jest u nich ponad dwa razy większe niż u mężczyzn. Skąd bierze się ta różnica? O najważniejsze obecne hipotezy zapytaliśmy neurologów. Migrena to nie „zwykły ból głowy” – co naprawdę dzieje się w organizmie Wbrew powszechnemu przekonaniu migrena nie jest zwykłym bólem głowy. Zwraca na to uwagę dr Messoud Ashina, dyrektor jednostki badań nad migreną u ludzi w Danish Headache Center. Podczas napadu wiele osób doświadcza także innych uciążliwych objawów, takich jak nudności i wymioty, silne zmęczenie czy nadwrażliwość na światło i zapachy. Dokładne mechanizmy biologiczne migreny wciąż nie są w pełni poznane. Aktualne badania sugerują jednak, że choroba ta wiąże się z układem trójdzielno-naczyniowym – kluczowym systemem nerwowo-naczyniowym, który łączy nerw trójdzielny z naczyniami krwionośnymi wewnątrz i na zewnątrz mózgu człowieka. Naukowcy uważają, że rozszerzanie się naczyń krwionośnych w tej sieci może wywoływać ból głowy. Wyzwalacze migreny są różnorodne. Znaczenie mają m.in. czynniki genetyczne, nieprawidłowa dieta, niedobór snu, a także wahania hormonalne. U części pacjentów problemem okazuje się również zbyt częste sięganie po leki przeciwbólowe – zarówno dostępne bez recepty, jak i przepisywane przez lekarza. Może to prowadzić do tzw. bólu głowy z nadużywania leków, jak pokazuje badanie zespołu Husøya. Autorzy szacują, że około 20% całkowitego obciążenia bólami głowy można by uniknąć, gdyby leki były stosowane w sposób prawidłowy. Hormony i nerw trójdzielny – kluczowy związek To właśnie hormony mogą tłumaczyć, dlaczego u kobiet napady migreny trwają dłużej – uważa Addie Peretz, neurolog i specjalistka w leczeniu bólów głowy na Uniwersytecie Stanforda, która nie brała udziału w opisywanym badaniu. Dziesięciolecia badań sugerują, że hormony istotnie wpływają na to, jak migrena przebiega u kobiet. Receptory dla żeńskich hormonów płciowych – estrogenów i progesteronu – znajdują się w układzie trójdzielno-naczyniowym, co dodatkowo wskazuje na możliwy mechanizm hormonalny choroby. Peretz nie jest więc zaskoczona wynikami dotyczącymi dłuższego czasu trwania migren u kobiet. Teoria spadku poziomu estrogenu jako wyzwalacza migreny sięga 1972 roku. Neurolog Brian Somerville, zaintrygowany zapisem z 1666 roku dotyczącym arystokratki, u której napady migreny pojawiały się w czasie miesiączki, przeprowadził niewielkie badanie. Sugerowało ono, że migreny mogą być wyzwalane w momentach, gdy poziom estrogenu – kluczowego hormonu regulującego cykl menstruacyjny – gwałtownie spada w organizmie. W kolejnych latach wielu neurologów próbowało zweryfikować tę hipotezę. Często przywoływane jest badanie z 1962 roku, w którym ankietowano chłopców i dziewczęta. Wykazało ono, że przed 10. rokiem życia migrena występowała u obu płci z podobną częstością, natomiast po tym wieku ryzyko u dziewcząt wyraźnie rosło. Nowsze badania również wskazują na związek między dojrzewaniem a pojawieniem się migren. – Zaczyna się miesiączka i to wydaje się bardzo silnym czynnikiem wyzwalającym migrenę – mówi Addie Peretz. – Podczas cyklu menstruacyjnego poziom estrogenu co miesiąc się waha, a jego spadek następuje w późnej fazie lutealnej, tuż przed rozpoczęciem krwawienia. Co istotne, kilka badań sugeruje, że na częstość i nasilenie migren wpływa także etap życia kobiety, co wiąże się z różnymi poziomami estrogenu. Przykładowo, u kobiet w ciąży często obserwuje się złagodzenie objawów migreny w drugim lub trzecim trymestrze, gdy poziom estrogenu jest wysoki. Z kolei w okresie perimenopauzy – zwykle w połowie lub pod koniec czwartej dekady życia – stężenie estrogenu waha się w sposób nieregularny. – W tym czasie migrena może się nasilać – zauważa Peretz. Jednocześnie dr Messoud Ashina podkreśla, że wahania estrogenu tylko częściowo tłumaczą mechanizmy migreny. Wiele kobiet doświadcza bólów głowy niezależnie od cyklu, a miliony mężczyzn również cierpią na migreny. Dr Ashina współtworzył artykuł z 2023 roku, w którym wskazano, że choć hipoteza spadku estrogenu jest szeroko akceptowana, opiera się ona na ograniczonych danych. – Badanie Somerville’a objęło zaledwie sześć osób i zostało przeprowadzone w latach 70. – przypomina drAshina. – Te dowody wymagają dalszego doprecyzowania. Jego zespół prowadzi obecnie badania nad molekularnymi mechanizmami migreny, a w przyszłości planuje szczegółowe analizy także u kobiet. – W ludzkim organizmie w tym czasie zachodzi bardzo wiele procesów – podkreśla dr Ashina. – Może być w nie zaangażowanych wiele różnych cząsteczek. Mimo jednoznacznych danych pokazujących, że migrena częściej dotyczy kobiet, wciąż brakuje badań, które koncentrowałyby się na tym, jak choroba wpływa konkretnie na kobiety – argumentują autorzy publikacji z 2025 roku. W przeszłości kobiety cierpiące na migreny były często stygmatyzowane. Jak wynika z analizy z 2024 roku, dr Harold G. Wolff – były główny neurolog Cornell Medical Center, uznawany za „ojca nowoczesnych badań nad bólami głowy” – inaczej diagnozował migrenę u kobiet i u mężczyzn. Migreny u kobiet interpretował jako „problem psychologiczny”, co wzmacniało stereotypy o „kruchych” kobiecych mózgach i sprawiało, że pacjentki były traktowane mniej poważnie. Taki sposób myślenia miał długofalowe konsekwencje. Do dziś zdrowie kobiet pozostaje obszarem relatywnie słabiej zbadanym i niedofinansowanym. – To może przekładać się na nierówne obciążenie chorobą – mówi Andreas Kattem Husøy. Zaburzenia bólowe głowy są szóstą najbardziej ograniczającą sprawność grupą schorzeń na świecie, a migrena należy do głównych przyczyn absencji w pracy. U kobiet choroba często nasila się w okresie życia, w którym nakładają się szczyt kariery zawodowej i wychowywanie rodziny. Husøy zwraca uwagę, że najwyższa częstość migren występuje u obu płci około 30. roku życia, a dodatkowo w perimenopauzie, czyli w czwartej dekadzie życia, objawy u kobiet mogą się pogarszać. – Najlepszym sposobem przeciwdziałania nieproporcjonalnemu cierpieniu są badania – podkreśla Husøy, który planuje dalej analizować, jak różni się wpływ migreny na kobiety i mężczyzn. Lepsze zrozumienie mechanizmów choroby może też prowadzić do bardziej skutecznych terapii dla kobiet. Suchitra Joshi, adiunktka neurologii w University of Virginia Brain Institute, opublikowała w 2025 roku badanie dotyczące roli progesteronu – hormonu regulującego cykl menstruacyjny i produkowanego we wczesnej ciąży. Wykazano w nim, że aktywacja receptorów progesteronu u samic myszy zwiększała wrażliwość na objawy migreny, natomiast ich zablokowanie osłabiało te objawy. Choć wyników badań na zwierzętach nie da się bezpośrednio przenieść na ludzi, Joshi podkreśla ich znaczenie: – Zrozumienie roli kluczowych żeńskich hormonów może istotnie pogłębić wiedzę o patofizjologii migreny. Migrena jest chorobą wyniszczającą, a kobiety w najlepszym wieku są szczególnie narażone na wpływ hormonów. – Jeśli zrozumiemy, co wywołuje migreny, zwłaszcza u kobiet, możemy w przyszłości zidentyfikować terapie celowane, które realnie zmniejszą ich cierpienie. Źródło: National Geographic
Makaki japońskie relaksują się zimą w gorących źródłach. Ale dla nich to nie tylko odpoczynek po całym dniu „małpowania”
Małpy śnieżne – zrelaksowane, z przymrużonymi oczami, zanurzone w parującej wodzie – to symbol japońskiej prefektury Nagano. One też wiedzą, że moczenie zamarzniętych kończyn w gorących źródłach to najlepsze, co można zafundować sobie zimą. Czy to one wymyśliły SPA?
Naukowcy z Uniwersytetu w Kioto odkryli, ze charakterystyczne zachowanie makaków japońskich zapewnia im nie tylko ciepło – ma dla nich konkretne działanie zdrowotne. Te niezwykłe naczelne mogą wiedzieć – nawet intuicyjnie – więcej niż my. Wyniki opublikowali w czasopiśmie „Primates”. Nietypowe zimowe rytuały makaków – małpie SPA Samice małp śnieżnych (czyli makaków japońskich) z Jigokudani Snow Monkey Park w prefekturze Nagano chętnie korzystają z parujących wód – zwłaszcza w trakcie srogich zim. Do tej pory sądzono, że rytuał ten służy głównie termoregulacji i łagodzeniu stresu. Najnowsze badania ujawniają, że efekt tych kąpieli sięga znacznie głębiej – dosłownie. Naukowcy postanowili zbadać, czy „małpie SPA” wpływa na pasożyty i mikrobiom jelitowy. W ciągu dwóch zim przeprowadzili badania, podczas których obserwowali grupę samic, porównując osobniki regularnie kąpiące się z tymi, które nie korzystały z gorących źródeł. Nie wszystkim makakom jest to bowiem w smak. Chcieli ustalić, czy gorące źródła wpływają na tzw. holobiont makaka – zintegrowany układ biologiczny składający się z gospodarza (małpy) i towarzyszących mu mikrobów oraz pasożytów. Ludzie mają całkiem podobny. Jak kąpiele wpływają na małpy? Badacze pod kierownictwem Abdullaha Langgenga odkryli, że gorąca woda zmienia holobiont makaków. U samic kąpiących się zauważono zmienione rozmieszczenie wszy, co sugeruje, że kąpiel może zakłócać ich aktywność lub składanie jaj. Jednocześnie analiza mikrobiomu jelitowego ujawniła różnice pomiędzy małpami kąpiącymi się a niekorzystającymi z gorących źródeł. Choć ogólna różnorodność mikroorganizmów była podobna, to niektóre rodzaje niekorzystnych bakterii występowały w większej liczbie u osobników niebiorących kąpieli. Czy kąpiele w gorącej wodzie są niebezpieczne? Co z pasożytami? Wbrew obawom, że wspólne kąpiele mogą prowadzić do wzrostu liczby pasożytów jelitowych, badania nie wykazały zwiększonej obecności takich infekcji u makaków korzystających z gorących źródeł. To odkrycie jest kolejną wskazówką, by zrozumieć, jak zachowania społeczne zwierząt wpływają na ich zdrowie. Co badania nad makakami mogą nam powiedzieć o ludziach? Autorzy badań sugerują, że uzyskane wyniki mogą mieć szersze znaczenie – również dla ludzi. Gorące kąpiele są częścią kultury wielu społeczeństw i to może nie być przypadek – mogą wpływać na ekspozycję na mikroorganizmy i przez to modyfikować także nasz mikrobiom. Odkrycia te podważają także przekonanie, że wspólne korzystanie z wód zwiększa ryzyko chorób. W warunkach naturalnych może być odwrotnie – tak jak u małp, tak i u ludzi, wspólna kąpiel nie musi wcale oznaczać wyższego ryzyka infekcji. Źródło: Primates Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nie każdy tłuszcz szkodzi. Beżowa tkanka tłuszczowa może mieć zaskakującą moc
Beżowa tkanka tłuszczowa, otaczająca naczynia krwionośne, może chronić serce i wpływać na ciśnienie krwi. Nowe badania zmieniają nasze spojrzenie na rolę tłuszczu w organizmie.
Spis treści: Różne oblicza tłuszczu w organizmie Beżowe komórki tłuszczowe pod lupą Geny, enzymy i wpływ na ciśnienie Co może to oznaczać dla zdrowia człowieka? Nowe badanie na myszach sugeruje, że „beżowy” tłuszcz otaczający naczynia krwionośne potrafi wysyłać do tętnic sygnały uspokajające. Odsłania to nieoczekiwane biologiczne powiązanie między tkanką tłuszczową a zdrowiem serca. Zbyt duża ilość tłuszczu w organizmie wiąże się z całym szeregiem negatywnych skutków, w tym z wysokim ciśnieniem krwi – czyli nadciśnieniem. To problem, z którym zmaga się niemal 50 procent dorosłych mieszkańców USA. Łatwo więc założyć, że mniej tłuszczu zawsze oznacza lepiej. Wpływ tłuszczu nie jest jednak tak jednoznaczny. Zależy to od rodzaju: tkanka tłuszczowa może być biała, brązowa lub beżowa. W nowym badaniu na myszach naukowcy stwierdzili, że beżowe komórki tłuszczowe, „ukryte” przy niektórych naczyniach krwionośnych, wysyłają sygnały pomagające tętnicom się rozluźniać. Dzięki temu ciśnienie krwi pozostaje niższe. Wyniki, opublikowane 15 stycznia w prestiżowym czasopiśmie „Science” pokazały też, że osoby z pewnymi wariantami genetycznymi związanymi z ekspresją beżowych komórek tłuszczowych częściej mają nadciśnienie. To sugeruje, że ta wyspecjalizowana tkanka tłuszczowa – oraz sygnały chemiczne, które wysyła – mogą w przyszłości wskazać nowe kierunki leczenia. Różne oblicza tłuszczu w organizmie Z biologicznego punktu widzenia tkanka tłuszczowa nie jest jednym, jednolitym „bytem”. Naukowcy traktują ją raczej jak narząd dokrewny: zbiór różnych typów komórek, które wysyłają do organizmu sygnały hormonalne. – Ludzie zwykle myślą o tkance tłuszczowej jako o czymś nieprzyjemnym i szkodliwym – mówi Patrick Seale, biolog z University of Pennsylvania w Filadelfii, który nie brał udziału w badaniu. – A jest dokładnie odwrotnie. Tkanka tłuszczowa zarówno magazynuje, jak i spala energię. Może też zwiększać lub zmniejszać ilość energii zużywanej przez organizm, czyli wpływać na tempo metabolizmu. – Problemem nie jest samo posiadanie tkanki tłuszczowej – dodaje Seale. – Problemem jest tkanka tłuszczowa, która nie działa zbyt dobrze. Beżowe komórki tłuszczowe pod lupą Tkankę tłuszczową można podzielić na trzy główne typy komórek. Białe komórki tłuszczowe magazynują nadmiar energii i uwalniają ją, gdy jest potrzebna. To ten tłuszcz, który tworzy „poduszeczki” pod skórą i wokół narządów wewnętrznych. – Białego tłuszczu są zwykle całe kilogramy – mówi Paul Cohen, kardiolog i naukowiec z Rockefeller University w Nowym Jorku. Zbyt duża ilość białego tłuszczu wiąże się z wysokim ciśnieniem krwi. – Z kolei brązowego tłuszczu dorosły człowiek może mieć jedynie kilkaset gramów – mówi Cohen. Zwykle znajduje się on w okolicach szyi i obojczyków. Ten typ tłuszczu jest termogenny: wytwarza ciepło i spala energię. Osoby z większą ilością brązowego tłuszczu rzadziej mają nadciśnienie, nawet jeśli mają większą masę ciała. Jest jeszcze trzeci rodzaj tłuszczu, u myszy nazywany beżowym. Te komórki w jednych warunkach mogą magazynować energię jak tłuszcz biały, a w innych spalać ją jak tłuszcz brązowy. U ludzi ten typ określa się jako indukowalny tłuszcz brązowy. Jego komórki są „wplecione” w tkankę tłuszczu białego i występują w „poduszeczkach” otaczających niektóre z największych tętnic organizmu. Geny, enzymy i wpływ na ciśnienie Projekt zaczął się od obserwacji klinicznej. Cohen zauważył, że jego pacjenci z większą ilością brązowego tłuszczu rzadziej mieli nadciśnienie. Aby zrozumieć, dlaczego, połączył siły z badaczką Maschą Koenen, również z Rockefeller University. U myszy tożsamość beżowych komórek tłuszczowych kontroluje białko o nazwie PRDM16. Naukowcy wykorzystali myszy, u których można było wyłączyć to białko. W praktyce eliminowało to beżowy tłuszcz i zamieniało tłuszcz otaczający tętnice zwierząt w tłuszcz biały. Gdy beżowego tłuszczu zabrakło, u zwierząt wzrosło ciśnienie krwi. Wytwarzały też więcej angiotensynogenu – prekursora hormonu angiotensyny II, który silnie obkurcza naczynia krwionośne, podnosząc ciśnienie. – I faktycznie stwierdziliśmy, że te tętnice były szczególnie nadwrażliwe na angiotensynę II – mówi Koenen. Co może to oznaczać dla zdrowia człowieka? Aby sprawdzić, czy podobne zjawisko może dotyczyć ludzi, uczenu sięgnęli po banki ludzkiego DNA. Analizując geny ponad 200 tysięcy osób w brytyjskim UK Biobank oraz w programie Mount Sinai Million Health Discoverie, wykazali, że osoby z wariantami genu PRDM16 częściej miały wysokie ciśnienie krwi. W przeglądzie ponad 1700 echokardiogramów serca odkryli też, że osoby bez brązowego tłuszczu miały większą lewą komorę. To oznaka długotrwale podwyższonego ciśnienia. – Naukowcy wiedzieli, że komórki tłuszczowe „przylegają” do naczyń krwionośnych – mówi Seale. Wiedzieli też, że beżowy i brązowy tłuszcz chronią przed nadciśnieniem. Tajemnicą pozostawało jednak to, w jaki sposób tłuszcz mógłby bezpośrednio wpływać na naczynia. – To jedna z pierwszych demonstracji, że ta tkanka naprawdę pełni ważną rolę i że prawdopodobnie ma znaczenie kliniczne – mówi. – To bardzo ekscytujące. Badanie wskazuje nowy szlak, który może podnosić lub obniżać ciśnienie krwi. – To z kolei daje nowe cele, które mogłyby pomóc w jego kontrolowaniu – mówi Kazutaka Ueda, biolog molekularny układu krążenia z International University of Health and Welfare w Japonii. Zwraca też uwagę, że efekty różniły się w zależności od płci. Najsilniejszy wpływ beżowego tłuszczu na ciśnienie krwi zaobserwowano u samców myszy, natomiast samice były w pewnym stopniu pozbawione tego mechanizmu. Choć wyniki mogą kiedyś pomóc w opracowaniu leków, pokazują też, że tłuszcz może mieć pozytywny wpływ na inne narządy. – Najbardziej ekscytująca jest dla mnie ta komunikacja między różnymi układami narządów – mówi Koenen. – Tkanka tłuszczowa rozmawia z układem naczyniowym. Gdy ta tkanka jest beżowa, jej „wiadomości” mogą działać kojąco. Źródło: National Geographic
Twój pot skrywa cenne informacje o zdrowiu. Nowy czujnik pozwoli to wykorzystać
Czy analiza potu może monitorować nasz sen lepiej niż smartwatche? Naukowcy z Teksasu są takiego właśnie zdania. Opracowali nowatorski czujnik, wykrywający w pocie melatoninę i kortyzol – dwa kluczowe hormony regulujące cykl snu i czuwania. Co jeszcze kryje się na naszej skórze? Czy to koniec pobierania krwi i śliny?
Niewielkie urządzenie noszone na ciele może w nieinwazyjny sposób dostarczać informacji nie tylko o jakości snu. Nowy czujnik pozwala na nieinwazyjny pomiar hormonów z tzw. potu pasywnego, czyli wytwarzanego naturalnie przez organizm. Jak działa czujnik i co pot mówi nam o jakości snu? W odróżnieniu od tradycyjny metod wymagających pobierania śliny, nowy czujnik CORTI pozwala śledzić naturalne zmiany hormonalne bez dyskomfortu. Najważniejsze jest to, że umożliwia nieinwazyjne i ciągłe monitorowanie poziomu hormonów (głównie melatoniny i kortyzolu). Eliminuje zatem potrzebę wybudzania pacjenta w celu zbierania próbek. Urządzenie wykorzystuje elektrochemiczne sensory, które reagują z biomarkerami w pocie, generując sygnał proporcjonalny do stężenia danego związku. Wyniki pomiarów przesyłane są do aplikacji na smartfonie, umożliwiając użytkownikowi bieżącą kontrolę zmian hormonalnych. Jakie znaczenie dla snu ma melatonina i kortyzol? Melatonina to hormon produkowany głównie przez szyszynkę w mózgu, którego wydzielanie wzrasta wieczorem i osiąga szczyt w nocy, pomagając zasnąć i utrzymać głęboki sen. Kortyzol, zwany hormonem stresu, jest wydzielany przez nadnercza i jego poziom rośnie nad ranem, przygotowując organizm do aktywności w ciągu dnia. Prawidłowe proporcje tych hormonów gwarantują zdrowy rytm snu i czuwania. Zaburzenia w poziomach melatoniny i kortyzolu mogą prowadzić nie tylko do problemów ze snem i bezsenności, ale także przewlekłego zmęczenia, a nawet depresji. Czy pomiar z potu jest wiarygodny? Naukowcy to sprawdzili W badaniu przeprowadzonym przez zespół z Teksańskiego Uniwersytetu w Dallas wzięło udział 43 uczestników, którzy przez 48 godzin nosili urządzenie CORTI. W trakcie eksperymentu pobierano od nich także 12 próbek śliny, aby porównać je z wynikami czujnika. Analiza wyników wykazała, że odczyty z czujnika potu były niemal identyczne z wynikami testów śliny. – Precyzyjne i ciągłe monitorowanie kortyzolu i melatoniny jest kluczowe dla zrozumienia i zarządzania zdrowiem okołodobowym. Obecnie stosowane metody, jak pobieranie próbek śliny, są niewygodne i nie nadają się do monitoringu w czasie rzeczywistym – mówi Annapoorna Ramasubramanya, autorka badania. Nagroda dla młodej badaczki na World Sleep Congress 2025 W uznaniu za swój wkład w badania nad czujnikiem CORTI, Annapoorna Ramasubramanya otrzymała nagrodę New Investigator Award podczas World Sleep Congress 2025, który odbył się w Singapurze. Jej głównym zadaniem w projekcie było przetworzenie danych z urządzenia i określenie progów wykrywania hormonów przydatnych w analizie stresu, samopoczucia i zdrowia okołodobowego. Ramasubramanya – pochodząca z Bengaluru w Indiach – łączy w swojej pracy pasję do nauki i muzyki. Od 16 lat gra na indyjskim instrumencie veena, a matematyczne zasady rytmu i harmonii muzycznej zastosowała w analizie danych z czujnika. W czym pomogą nam czujniki potu, które można nosić? Monitorowanie hormonów bezpośrednio z potu – chociaż brzmi nieco jako pomysł z cyberpunkowej powieści – może stać się codziennym elementem profilaktyki zdrowotnej. Dzięki temu możliwe stanie się wczesne wykrywanie zaburzeń snu, lepsze zarządzanie stresem, śledzenie zmian wywołanych pracą czy dostosowanie stylu życia do indywidualnych potrzeb hormonalnych. To także szansa na nieinwazyjne monitorowanie poziomu glukozy dla cukrzyków, wykrywanie stanów zapalnych i infekcji czy prostą i szybką identyfikację biomarkerów charakterystycznych dla chorób neurodegeneracyjnych. Póki co konieczne są jednak badania krwi, które warto przeprowadzać regularnie. Musimy jeszcze chwilę poczekać, ale wygląda na to, że niezbyt długo. Źródła: Biosensors and Bioelectronics, Science Advances Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nie tylko kobiety i nie tylko rak szyjki. To musisz wiedzieć o HPV, zanim będzie za późno
Wirus HPV to najczęstsze zakażenie przenoszone drogą płciową, które może prowadzić do poważnych nowotworów. Choć można mu skutecznie zapobiegać, wciąż krąży na jego temat wiele mitów. Lekarki tłumaczą, co każdy rodzic powinien wiedzieć.
Spis treści: Dlaczego szczepionka jest tak ważna? HPV to problem nie tylko kobiet Dlaczego nie wszyscy szczepią dzieci? Najczęstsze mity o HPV – co mówią lekarki? HPV to najczęstsze zakażenie przenoszone drogą płciową w Stanach Zjednoczonych. Typy niskiego ryzyka mogą powodować brodawki narządów płciowych, a typy wysokiego ryzyka – nowotwory. Większość zakażonych osób nawet nie wie o infekcji. W wielu przypadkach wirus ustępuje samoistnie. Problem pojawia się, gdy typy wysokiego ryzyka utrzymują się w organizmie. Mogą wtedy prowadzić do raka szyjki macicy oraz innych nowotworów. Wiele typów wysokiego ryzyka można skutecznie ograniczyć dzięki szczepieniom. W USA jednak wciąż za mało osób się szczepi, by spowolnić rozprzestrzenianie się zakażeń. Dla porównania Australia odniosła duży sukces w eliminowaniu niektórych typów HPV dzięki programom szczepień. – Całkowicie wyeliminowali brodawki narządów płciowych, i to dzięki szczepionce – mówi Megan Huchko, ginekolożka z Duke Global Health Institute. – Prawie osiągnęli progi WHO dla eliminacji raka szyjki macicy, bo kompleksowo zaszczepili zarówno chłopców, jak i dziewczęta. Dlaczego szczepionka jest tak ważna? Szczepionki przeciw HPV, zwykle podawane w wieku 11–12 lat w dwóch dawkach, znacząco zmniejszają ryzyko nowotworów związanych z HPV. Jednocześnie niedawne badania sugerują, że szczepienie jednodawkowe może mieć podobną skuteczność. – To szczepionka, która zapobiega nowotworom — i to jest naprawdę niesamowite – mówi Lisa Rahangdale, ginekolożka z UNC Health. W ubiegłym roku w Stanach Zjednoczonych nieco ponad 62% nastolatków uznano za osoby z kompletną serią szczepienia przeciw HPV. Szczepionka przeciw HPV, Gardasil-9, chroni przed dziewięcioma typami HPV o najwyższym ryzyku i zmniejsza ryzyko nowotworów związanych z HPV o ponad 90%. HPV to problem nie tylko kobiet Prawie wszystkie przypadki raka szyjki macicy wynikają z zakażenia HPV, dlatego sporo uwagi publicznej koncentruje się na szczepieniu dziewcząt i kobiet. Jednak – według CDC – łączna liczba przypadków nowotworów gardła związanych z HPV u mężczyzn może być nawet większa. – Nie zapominajcie o chłopcach – mówi Hou. – To w zasadzie połowa populacji i są w takim samym stopniu narażeni nie tylko na bycie nosicielami zakażenia HPV, ale też na przekazywanie go innym osobom, na których im zależy. Dlaczego nie wszyscy szczepią dzieci? Jednym z głównych powodów, dla których rodzice nie szczepią dzieci przeciw HPV, jest skojarzenie wirusa z aktywnością seksualną. – Nie ma dowodów na to, że szczepienie we wczesnej adolescencji zwiększa skłonność do wcześniejszej aktywności seksualnej albo w ogóle zmienia zachowania seksualne – mówi Huchko. W praktyce szczepienie zaleca się osobom w wieku 9–26 lat m.in. dlatego, że u młodszych występuje lepsza odpowiedź immunologiczna. Część starszych pacjentów może otrzymać szczepienie uzupełniające. – Widziałam tak wiele przypadków raka szyjki macicy, którym technicznie można było całkowicie zapobiec, gdyby te osoby miały szansę zaszczepić się – dodaje Hou. Najczęstsze mity o HPV – co mówią lekarki? Mit 1: Wszystkie typy HPV powodują nowotwory Większość typów HPV nigdy nie doprowadzi do nowotworu. Typy niskiego ryzyka mogą powodować brodawki narządów płciowych. – To typy wysokiego ryzyka naprawdę nas niepokoją – mówi Hou. Testy HPV wykrywają obecność 14 typów wywołujących nowotwory. Mit 2: HPV powoduje wyłącznie raka szyjki macicy HPV może również powodować nowotwory odbytu, pochwy, sromu, prącia, a także jamy ustnej i gardła. Zarówno mężczyźni, jak i kobiety mogą zachorować na nowotwór spowodowany HPV. Mit 3: HPV można przenieść tylko podczas stosunku HPV najczęściej przenosi się poprzez seksualny kontakt skóra do skóry. Może jednak być przekazany także przy porodzie. Każda forma kontaktu z okolicami intymnymi może prowadzić do zakażenia. Mit 4: Prezerwatywy zawsze chronią przed zakażeniem HPV HPV przenosi się przez kontakt skóra do skóry, więc zakażenie możliwe jest nawet przy stosowaniu prezerwatyw. – Prezerwatywa zmniejsza ryzyko o około 70% – mówi Huchko. Eksperci podkreślają, że prezerwatywy nie eliminują ryzyka. Nadal warto łączyć je ze szczepieniem i badaniami przesiewowymi. Mit 5: HPV mogą przenosić tylko mężczyźni – Każdy zakażony HPV może przenieść wirusa – mówi Rahangdale. HPV może zostać przekazany przez każdą osobę zakażoną niezależnie od płci, również w relacjach jednopłciowych. Mit 6: Nie ma żadnych oznak, że mężczyzna ma HPV Nie istnieje rutynowy test na HPV u mężczyzn. Można ocenić obecność brodawek oraz nietypowych zmian skórnych. – Brodawki nie są związane z nowotworem – mówi Huchko. – To inny typ HPV. Mit 7: HPV zostaje w organizmie na całe życie – Większość kobiet z zakażeniem HPV pozbywa się go w ciągu sześciu miesięcy do roku – mówi Huchko. To samo dotyczy mężczyzn – układ odpornościowy może sam usunąć nawet typy wysokiego ryzyka. – Trudno precyzyjnie określić, jak „oczyścić” organizm z HPV, poza wzmacnianiem odporności – mówi Hou. Największy niepokój budzą typy, które długo utrzymują się w organizmie. Źródło: National Geographic
Ten prosty test wykonany w gabinecie lekarskim może zdradzić, jak długo będziesz żyć
Siła uścisku dłoni może przewidywać długość życia i stan zdrowia. Lekarze coraz częściej sięgają po ten wskaźnik, bo daje pełniejszy obraz niż BMI czy ciśnienie tętnicze. Zobacz, co naprawdę oznacza mocny chwyt.
Spis treści: Siła dłoni jako sygnał całego organizmu Jak działa test siły chwytu Dlaczego silny chwyt oznacza dłuższe życie Jak siła chwytu wpływa na codzienne funkcjonowanie Jak zadbać o siłę uścisku z wiekiem Dlaczego siła uścisku dłoni może być jednym z najlepszych wskaźników tego, jak dobrze – i jak długo – żyjesz. To, jak mocno potrafisz ścisnąć dłoń, daje lekarzom szybki obraz ogólnego stanu zdrowia. Badania konsekwentnie łączą silny uścisk z lepszym zdrowiem i dłuższym życiem. Przy odkręcaniu słoików, noszeniu zakupów, otwieraniu drzwi czy podpieraniu się, gdy tracimy równowagę, większość z nas korzysta z siły chwytu znacznie częściej, niż nam się wydaje. Te drobne ruchy rzadko kojarzą się z „kondycją”, a jednak mają znaczenie. – Siła uścisku dłoni to jeden z najbardziej niedocenianych wskaźników długoterminowego zdrowia – mówi Pete Rohleder, kinezjolog z Kansas State University. – Jeden uścisk pokazuje skumulowane efekty tego, jak się ruszamy, jak się odżywiamy, jak się regenerujemy i jak żyjemy. Siła dłoni jako sygnał całego organizmu To, jak mocno potrafisz ścisnąć dłoń, jest też konsekwentnie powiązane z ryzykiem chorób przewlekłych, niepełnosprawności, a nawet przedwczesnej śmierci. Czasem przewiduje wyniki trafniej niż tradycyjne miary, takie jak ciśnienie tętnicze krwi czy wskaźnik BMI. Test, który wygląda jak sprawdzian samej dłoni, jest migawką tego, jak starzeją się i współdziałają różne układy organizmu. Dlatego naukowcy coraz częściej opisują siłę chwytu jako funkcjonalny „parametr życiowy”. – Ponieważ siła uścisku zależy od tak wielu czynników działających przez całe życie, może nam powiedzieć dużo o zdrowiu ciała, a szczególnie mózgu – mówi Darryl Leong, dyrektor programu kardioonkologii w McMaster University i Hamilton Health Sciences. Jak działa test siły chwytu Siłę chwytu mierzy się za pomocą ręcznego dynamometru, który rejestruje siłę podczas krótkiego, izometrycznego ściśnięcia. Wyniki mogą wynosić od około 18 kg u osoby ze słabym chwytem do ponad 54 kg u zdrowego mężczyzny. Silny uścisk wymaga skoordynowanej pracy mięśni oraz sprawnego przenoszenia siły przez ścięgna i stawy. Układ nerwowy musi też „uruchomić” i skoordynować tysiące jednostek motorycznych. Siła chwytu ujawnia, czy tkanka mięśniowa ulega zanikowi lub jest zastępowana tłuszczem. Ten proces to sarkopenia – naturalna konsekwencja starzenia i braku aktywności. Mięśnie potrzebują też odpowiedniego przepływu krwi i wrażliwości na insulinę. Dlatego siła chwytu bywa nazywana „przeglądem całego organizmu”. Dlaczego silny chwyt oznacza dłuższe życie Siła chwytu to silny predyktor długowieczności, co potwierdzają duże badania. Słabszy chwyt oznacza wyższe ryzyko zgonu – również z powodu chorób serca i nowotworów. Jednym z wyjaśnień jest to, że siła chwytu odzwierciedla kondycję naczyń krwionośnych i autonomicznego układu nerwowego. To wpływa na stany zapalne, funkcję śródbłonka i rytm serca. W badaniu PURE z udziałem ponad 140 tysięcy osób siła chwytu lepiej przewidywała śmiertelność niż skurczowe ciśnienie krwi. Słabszy chwyt wiąże się też z przyspieszonym starzeniem biologicznym. Osoby z silniejszym uściskiem mają zwykle niższy wiek biologiczny niż wskazuje ich metryka. Siła chwytu wskazuje również na zdolność organizmu do regeneracji po chorobie. To ważny wskaźnik homeostenozy, czyli naszej „rezerwy” zdrowia. Jak siła chwytu wpływa na codzienne funkcjonowanie Siła chwytu przekłada się na samodzielność i sprawność ruchową. Słabszy chwyt oznacza wyższe ryzyko upadków, wolniejsze chodzenie i trudności w wykonywaniu prostych czynności. Badania pokazują też, że osoby z silniejszym chwytem mają zdrowszą strukturę mózgu i rzadziej cierpią na depresję oraz lęk. Niski chwyt to jeden z elementów kruchości – a ta może przyspieszać rozwój demencji u osób z wczesnymi problemami poznawczymi. Jak zadbać o siłę uścisku z wiekiem Po 40. roku życia masa mięśniowa i neurony zaczynają się zmniejszać – stąd spadek siły o ok. 1% rocznie. Proces przyspiesza przewlekły stan zapalny oraz spadek hormonów anabolicznych. Brak aktywności to dodatkowy problem – bez regularnego wysiłku ciało „rdzewieje”. Dobra wiadomość? Siłę chwytu można odzyskać dzięki regularnym ćwiczeniom. Najlepsze są ćwiczenia oporowe – ściskanie piłeczki, podnoszenie, noszenie, stabilizacja. Warto angażować całe ciało, a nie tylko dłonie – to wzmacnia też układ krążeniowy. Równie ważne jest odżywianie. Większe spożycie białka wiąże się z mocniejszym chwytem i lepszą regeneracją mięśni. Kluczowe są też codzienne nawyki: noszenie zakupów, używanie narzędzi, prace w ogrodzie. Źródło: National Geographic
Zmiany w mózgach astronautów po powrocie z kosmosu. Rozciągają się, ściskają i zmieniają miejsce w głowie
Pobyt w mikrograwitacji prowadzi do szokujących zmian w funkcjonowaniu mózgu. Astronauci doświadczają rozciągania i ściskania wybranych struktur oraz zmian w objętości płynu mózgowo-rdzeniowego. Co siedzi w głowie Sławosza Uznańskiego-Wiśniewskiego i z czym musi mierzyć się ze swoimi kolegami po powrocie na Ziemię?
Badania naukowców z Uniwersytetu Florydy ujawniają zaskakujące zmiany w mózgu astronautów po powrocie z Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Odkształcają się przez mikrograwitację jeszcze bardziej, niż nam się wcześniej wydawało, a skutki mogą być poważne. Mikrograwitacja wpływa na deformację mózgu Na Ziemi to siła grawitacji utrzymuje mózg na określonym miejscu w czaszce. W kosmosie nie ma tego luksusu: w warunkach mikrograwitacji może się on swobodnie przemieszać w obrębie czaszki. Badania zespołu naukowców prowadzonego przez Rachel Seidler wykazały, że u astronautów dochodzi do przesunięcia mózgu ku górze nawet o około 2,5 mm. Wykorzystując rezonans magnetyczny (MRI) badacze zaobserwowali, że mózg nie tylko się przemieszcza, ale także niektóre jego obszary ulegają rozciąganiu lub ściskaniu. Zmiany te dotyczą zwłaszcza kory ruchowej, czyli struktury odpowiedzialnej za planowanie i wykonywanie ruchów. Mogą mieć konsekwencje dla równowagi czy koordynacji, co obserwuje się szczególnie po powrocie na Ziemię. Jak zbadano mózg astronautów? Zespół analizował dane uzyskane od 26 astronautów przed i po ich pobycie na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Dodatkowo zgromadzono 24 ochotników – nieastronautów – którzy wzięli udział w nietypowym eksperymencie. Przez 60 dni leżeli oni z głową skierowaną w dół pod kątem 6 stopni, by zasymulować wpływ mikrograwitacji na organizm. Badacze porównali wyniki MRI obu grup. Odkryto, że choć zmiany zachodziły w obu przypadkach, to były znacznie bardziej wyraźne u astronautów. Zależały także od czasu spędzonego w przestrzeni kosmicznej – im dłuższy pobyt, tym większe przemieszczenia w mózgu. Co dalej? Czy mózg wraca do normy po powrocie na Ziemię? Dobrą wiadomością jest to, że mózg w większości przypadków powraca do pierwotnej pozycji po kilku miesiącach na Ziemi. Jednak pełne konsekwencje długoterminowe zmian nie są jeszcze do końca poznane. Mózgi mogą wymagać specyficznej rehabilitacji. Wnioski z badań są szczególnie istotne w kontekście planowania skomplikowanych, długich misji – np. wyprawy na Marsa. Wiedza o zmianach w mózgu astronautów pomoże stworzyć bezpieczniejsze warunki podróży kosmicznych. Źródło: PNAS Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Szczepionka na grypę może chronić cię przed rakiem i demencją. Ekspert wyjaśnia, jak to działa
Prof. Piotr Rzymski wyjaśnia, że szczepienia przeciw zakażeniom układu oddechowego chronią nie tylko przed grypą i jej powikłaniami, ale także zmniejszają ryzyko zawału, demencji, występowania niektórych nowotworów czy wzmacniają odporność.
Chociaż wiedza na ten temat w Polsce jest znikoma, to szczepionki przeciw grypie przynoszą dodatkowe korzyści zdrowotne. Ekspert z Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu wyjaśnia, że korzyści ze szczepień nie zawsze są oczywiste i widoczne na pierwszy rzut oka. Szczepienie przeciw grypie jest skuteczniejsze, niż nam się wydaje Prof. Rzymski w rozmowie z PAP tłumaczy, że nieobowiązkowe szczepienie przeciw grypie zmniejsza ryzyko poważnych zdarzeń sercowo-naczyniowych u osób starszych o 30%. Ten sam poziom redukcji dotyczy ryzyka zgonu z powodu chorób serca. Szczepienie na grypę może zmieniać ekspresję genów odpowiedzialnych za odpowiedź zapalną, co prowadzi do sprawniejszego działania układu odpornościowego. Obserwuje się też usprawnione wydzielanie interferonów – substancji hamujących namnażanie się wirusów. Czy szczepionka na grypę może pomagać na raka? Dane z Azji pokazują, że u osób po 55. roku życia regularne szczepienie przez co najmniej cztery sezony mogą zmniejszyć ryzyko zachorowania na raka płuc nawet o 75%. Dodatkowo infekcje wirusowe mogą bowiem pogarszać rokowania u osób z już istniejącym rakiem. Prowadzą do „wybudzenia” uśpionych komórek nowotworowych, więc zachodzi wyższe ryzyko nawrotu. Dlatego ograniczenie infekcji przez szczepienia daje taki efekt. Naukowiec podkreśla także, że szczepienia mogą wpływać na przebieg terapii onkologicznej. W przypadku pacjentów z niedrobnokomórkowym rakiem płuca i czerniakiem, szczepienia mRNA przeciw Covid-19 przyczyniły się do lepszych wyników leczenia i przeżywalności. Zaskakujące powiązanie z mózgiem Badania wykazują, że regularne szczepienia przeciw grypie mogą obniżyć ryzyko rozwoju demencji i choroby Alzheimera nawet o 60%. Mechanizm ten może wynikać z ograniczenia infekcji nasilających neurodegenerację oraz z lepszej kontroli stanów zapalnych w mózgu. Szczepienia zmniejszają konieczność stosowania antybiotyków Gdy jesteśmy zaszczepieni, dużo rzadziej musimy stosować antybiotyki. Ekspert wyjaśnia, że chociaż infekcje wirusowe nie wymagają antybiotykoterapii, to często prowadzą do wtórnych zakażeń bakteryjnych, przy których już ta terapia jest skuteczna. W poprzednim sezonie ponad połowa dorosłych pacjentów hospitalizowanych z powodu grypy otrzymała antybiotyki. Metaanalizy pokazują, że szczepienia przeciw grypie zmniejszają ogólną potrzebę stosowania antybiotyków średnio o 25%, a wśród dzieci i młodzieży – nawet o 50%. To istotne w kontekście walki z antybiotykoopornością, która w samej Unii Europejskiej odpowiada za około 40 tys. zgonów rocznie. Dlaczego Polacy wciąż lekceważą szczepienia sezonowe? Z badań cytowanych przez prof. Rzymskiego wynika, że duża część Polaków utożsamia grypę ze zwykłym przeziębieniem, co prowadzi do lekceważenia zagrożeń i niskiego poziomu profilaktyki. Wiele osób nie wierzy również w skuteczność szczepień z uwagi na zmienność wirusów i twierdzi, że nie chronią one skutecznie przed samą infekcją. Ekspert zaznacza jednak, że nawet jeśli skuteczność w zapobieganiu infekcji nie jest stuprocentowa, to pozostałe, długofalowe korzyści zdrowotne, jak ochrona serca, mózgu czy zmniejszenie ryzyka nowotworów, powinny stanowić silny argument przemawiający za zaszczepieniem się. Prof. Rzymski zaznacza, że szczepienia można bezpiecznie łączyć z innymi – np. przeciw RSV czy Covid-19 – podczas jednej wizyty, co znacznie ułatwia profilaktykę. Źródło: naukawpolsce.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Co jedzą na północy, żeby żyć dłużej i spać lepiej? Oto alternatywa dla diety śródziemnomorskiej
Dieta nordycka, oparta na sezonowych i lokalnych produktach z północy Europy, zyskuje popularność dzięki swoim prozdrowotnym właściwościom. Sprawdzamy, jakie korzyści niesie jej stosowanie i czym różni się od diety śródziemnomorskiej.
Spis treści: Na czym opiera się dieta nordycka? Realne korzyści zdrowotne potwierdzone badaniami Co zawiera typowe nordyckie menu? Poprawa snu, lepsza forma i wpływ na środowisko Dlaczego dieta nordycka działa? Gdy myśli się o regionach słynących ze zdrowego sposobu odżywiania, do głowy zapewne przychodzą kraje śródziemnomorskie. Dieta nordycka też jest jednak mocnym kandydatem do miana najlepszej diety na świecie. Tradycyjny model żywienia mieszkańców Danii, Islandii, Finlandii, Norwegii i Szwecji przynosi wiele podobnych korzyści zdrowotnych. Na czym opiera się dieta nordycka? „Nowa dieta nordycka” powstała w 2004 roku. Opracowała ją grupa dietetyków, naukowców i szefów kuchni, m.in. sławny chef René Redzepi z zamkniętej już kultowej restauracji Noma w Kopenhadze. Opiera się na lokalnych, sezonowych produktach, z dużym naciskiem na zdrowie, smak i zrównoważony rozwój. – Dieta nordycka nie jest olśnieniem na temat zdrowego jedzenia. Ma wiele wspólnego z innymi prozdrowotnymi modelami żywienia – mówi dr David L. Katz, specjalista medycyny prewencyjnej, były prezes American College of Lifestyle Medicine i współautor książki „Jak jeść”. – Wszystkie dobre diety opierają się na prawdziwym jedzeniu, głównie roślinnym. Dieta nordycka to wariacja na ten sam temat. Jej korzyści przekładają się na ogólną witalność i długowieczność. Realne korzyści zdrowotne potwierdzone badaniami W jednym z ostatnich wydań czasopisma „European Journal of Nutrition” naukowcy opublikowali wyniki 47 badań dotyczących skutków zdrowotnych stosowania diety nordyckiej. Osoby, które trzymały się jej najściślej, miały 22% niższe ryzyko przedwczesnej śmierci z dowolnej przyczyny. Ryzyko zgonu z powodu chorób sercowo-naczyniowych było niższe 16%, a ryzyko zgonu z powodu nowotworów – o 14% w porównaniu z osobami, które stosowały ją w mniejszym stopniu. Za tę ochronę zdrowia odpowiada połączenie produktów bogatych w substancje przeciwzapalne i antyoksydanty. Duże znaczenie ma też wysoka zawartość błonnika oraz zdrowe oleje. – To dieta wysokiej jakości, która „pracuje na pełnych obrotach” – mówi dr Katz. Co zawiera typowe nordyckie menu? Dieta nordycka jest w dużej mierze roślinna. Stawia na owoce (zwłaszcza jagody: borówki, maliny i borówkę brusznicę, a także jabłka i gruszki), warzywa korzeniowe (np. buraki, ziemniaki, brukiew, pasternak i marchew) oraz warzywa kapustne (np. kalafior i kapusta). Zaleca też pełnoziarniste zboża (żyto, jęczmień i owies), tłuste ryby (łosoś, śledź, sardynki i makrela), rośliny strączkowe (soczewica, fasola i groch), a także orzechy i nasiona. Potrawy często doprawia się natką pietruszki, koperkiem, musztardą, chrzanem, octem i/lub szczypiorkiem. Używa się też prozdrowotnych olejów, takich jak olej rzepakowy (często nazywany canola). W diecie nordyckiej pojawiają się również niskotłuszczowe produkty mleczne. Należą do nich skyr, islandzki jogurt bogaty w białko, oraz kefir, czyli fermentowany napój mleczny. Z kolei jaja oraz chude mięsa, takie jak mięso z bizona, dziczyzna czy renifer, je się z umiarem. Produkty słodzone cukrem oraz wysoko przetworzona żywność są odradzane, ale nie są całkowicie zakazane. Podobnie jak dieta śródziemnomorska, dieta nordycka nie „zabrania” konkretnych produktów. To raczej elastyczny styl odżywiania niż sztywna dieta z listą zakazów. Poprawa snu, lepsza forma i wpływ na środowisko Dieta nordycka nie jest tak dobrze przebadana jak śródziemnomorska, ale dowodów na jej skuteczność przybywa. Badania pokazują, że wysoka zgodność z dietą nordycką wiąże się z niższym ryzykiem chorób serca, udaru i cukrzycy typu 2. Odnotowuje się też spadek LDL („złego” cholesterolu), apolipoproteiny B oraz skurczowego ciśnienia krwi. Przykładowo, badanie z 2017 roku w „European Journal of Clinical Nutrition” wykazało, że osoby w średnim wieku w Danii, które ściśle trzymały się diety nordyckiej, miały wyraźnie niższe ryzyko zawału serca w trakcie 13,5 roku obserwacji. Z kolei badanie opublikowane w 2024 roku w „Scientific Reports” wykazało, że osoby najbardziej konsekwentne miały o 58% niższe ryzyko rozwoju niealkoholowej stłuszczeniowej choroby wątroby niż osoby o najniższej zgodności. Natomiast badanie z 2025 roku w „Frontiers in Endocrinology” pokazało, że osoby ściśle stosujące dietę nordycką miały o 58% niższe ryzyko zachorowania na cukrzycę typu 2. Ta dieta przynosi też korzyści w codziennym funkcjonowaniu. Badanie z 2022 roku wykazało, że stosowanie diety nordyckiej poprawia jakość snu. Inne badanie pokazało natomiast, że starsze kobiety odżywiające się w tym stylu uzyskują lepsze wyniki w testach sprawności fizycznej. Chodzi m.in. o sześciominutowy test marszu, uginanie ramion czy wstawanie z krzesła. Na tej podstawie naukowcy uznali, że taki sposób żywienia może zmniejszać ryzyko niesamodzielności w późniejszym wieku. Choć nie jest to dieta odchudzająca z założenia, może dawać taki efekt. Przegląd siedmiu badań na ten temat wykazał, że osoby stosujące dietę nordycką poprawiały masę ciała. Jest jeszcze jedna zaleta: podobnie jak inne diety roślinne, dieta nordycka może być korzystna dla planety. – Dobre w diecie nordyckiej jest to, że podkreśla także zdrowie środowiska, stawiając na produkty lokalne i sezonowe – mówi dr Laura Chiavaroli, adiunkt w katedrze nauk o żywieniu na Uniwersytecie w Toronto. Dlaczego dieta nordycka działa? To, że dieta nordycka pomaga w wielu różnych obszarach zdrowia, wynika z obecności produktów o działaniu przeciwzapalnym i bogatych w antyoksydanty. To ważne, bo – jak zauważa Katz – stan zapalny jest kluczową ścieżką prowadzącą do większości poważnych chorób przewlekłych. – Składniki diety nordyckiej, zwłaszcza owoce i warzywa, są bogatym źródłem antyoksydantów – mówi dr Chiavaroli. Dodatkowo, pełne ziarna, owoce, warzywa i strączki dostarczają błonnika. Może on pomagać w dłuższym odczuwaniu sytości i wspierać rozwój korzystnych bakterii jelitowych – dodaje dr Chiavaroli. Do tego pełnoziarniste produkty, takie jak żyto i jęczmień, mają niższy indeks glikemiczny, co sprzyja lepszej regulacji poziomu cukru we krwi – zauważa prof. Andrea Glenn, dietetyczka i adiunkt w zakresie żywienia na Uniwersytecie z Nowego Jorku. Z kolei kwasy omega-3 w tłustych rybach są korzystne dla serca i mózgu – podkreśla Dawn Blatner. Co więcej, dieta nordycka – jak mówi dr Katz – pomaga równoważyć poziom hormonów. Dotyczy to zwłaszcza insuliny, hormonów stresu (takich jak adrenalina, noradrenalina i kortyzol) oraz hormonów regulujących apetyt, jak grelina i leptyna. W praktyce jest to przykład sytuacji, w której całość daje więcej niż suma części. – To, co czyni dietę nordycką tak zdrową, to współdziałanie wielu elementów. Prawdopodobnie chodzi o kombinację produktów, które zmniejszają stan zapalny i ryzyko tych głównych przyczyn zgonów – mówi Joan Salge Blake, dietetyczka i profesorka kliniczna żywienia na Boston University, a także prowadząca podcast o żywieniu i zdrowiu Spot On!. Kolejna potencjalna zaleta: wiele elementów tej diety jest dość przystępnych cenowo. Olej rzepakowy bywa tańszy niż oliwa z oliwek (podstawa diety śródziemnomorskiej). Warzywa korzeniowe też często są niedrogie – zauważa Glenn. Jeśli chodzi o składniki, które potrafią być droższe, jak ryby, można wybierać wersje w puszce albo mrożone. – Mrożone owoce morza czy warzywa są już umyte, często pokrojone i gotowe do użycia. To ogranicza marnowanie jedzenia – mówi Salge Blake. Niezależnie od tego, gdzie mieszkasz – nawet jeśli nie jest to północ ani chłodny klimat – możesz dostosować tę dietę do siebie. Jeśli nie masz dostępu do borówki brusznicy, wybierz inne jagody. Nie możesz znaleźć tradycyjnego nordyckiego chleba żytniego w sklepie? Poszukaj innego pełnoziarnistego chleba żytniego z ziarnami. Ewentualnie wybierz żytnie pieczywo chrupkie zamiast zwykłych krakersów. Klucz to stawiać na produkty pełnowartościowe lub minimalnie przetworzone – mówi prof. Glenn. Źródło: National Gegoraphic
Twoje nastoletnie dziecko przesypia całe weekendy? To nie lenistwo, to zapobieganie depresji
Denerwuje cię to, że twoje nastoletnie dziecko w weekendy tylko śpi, śpi i śpi? Nowe badania dowodzą, że młodzi ludzie w wieku od 16 do 24 lat, którzy odsypiają w weekendy, mogą znacząco zmniejszać ryzyko depresji – nawet o 41%. W ten sposób organizm radzi sobie z napięciem. Czy powinniśmy być bardziej pobłażliwi?
Okres dojrzewania to czas intensywnych zmian emocjonalnych, fizycznych i społecznych. Nastolatki i młodzi dorośli mierzą się z presją szkolną, niezrozumieniem rówieśniczym i rosnącymi oczekiwaniami. To wielkie wyzwanie! Według najnowszych badań presja zdejmowana może być w weekendy, podczas których przed depresją – i innymi chorobami psychicznymi – młodzież chroni długi sen. Odsypianie w weekendy a ryzyko depresji Badanie przeprowadzone przez naukowców z University of Oregon oraz SUNY Upstate Medical University nieco zmienia nasze spojrzenie na „weekendowe lenistwo” młodzieży. Uczestnicy badania w wieku od 16 do 24 lat, którzy korzystali z tzw. weekend catch-up sleep, czyli nadrabiania braków snu w weekendy, mieli aż o 41% niższe ryzyko wystąpienia objawów depresji w porównaniu do tych, którzy tego nie robili. Badanie opublikowano 6 stycznia 2026 roku w prestiżowym czasopiśmie „Journal of Affective Disorders”, a jego analiza oparta była na danych zebranych w latach 2021–2023. Jak zbadać sen nastolatków? Uczestnicy badania raportowali godziny zasypiania i budzenia się w ciągu tygodnia i w weekendy. Na tej podstawie wyliczono różnicę pomiędzy średnim czasem snu w weekend a snem w dni powszednie. Dodatkowo uczestnicy określali swoje samopoczucie. Osoby, które codziennie czuły się smutne lub przygnębione, klasyfikowano jako wykazujące objawy depresji. Dlaczego nastolatkowie mają problem z regularnym snem i czy powinniśmy im to wybaczyć? W okresie dojrzewania dochodzi do zmian w rytmie dobowym. Rytmy cyrkadialne, odpowiedzialne za cykl snu i czuwania, przesuwają się w kierunku późniejszego zasypiania. Typowy rytm snu nastolatka to zasypianie około godziny 23:00 i budzenie się około 8:00. Niestety, wczesne godziny rozpoczęcia lekcji kolidują z tym naturalnym trybem, prowadząc do deficytu snu w ciągu tygodnia. Z tego względu wielu nastolatków nadrabia sen w weekendy. Wcześniejsze badania dotyczyły głównie młodzieży z Chin i Korei, tymczasem badanie Melyndy Casement i Jasona Carbone’a dostarczyło pierwszych danych na temat amerykańskiej młodzieży. Możemy zakładać, że w Polsce jest podobnie. Sen to dla nastolatków nie lenistwo, lecz ratunek Depresja jest jednym z głównych powodów osłabienia sprawności młodych ludzi. Objawy stanów depresyjnych mogą znacząco wpływać na codzienne funkcjonowanie – np. powodować absencję w szkole lub w pracy, izolację od rodziny czy znajomych. Dane zebrane przez naukowców wskazują, że weekendowe odsypianie może realnie wpłynąć na dobrostan młodzieży. Chociaż idealnym rozwiązaniem byłby regularny sen trwający 8–10 godzin każdej nocy, nie zawsze jest to możliwe – nie przy naszym obecnym trybie życia. Dlatego właśnie nadrabianie snu w sobotę i niedzielę może być skutecznym, choć częściowym środkiem zaradczym wobec rosnącego problemu depresji wśród młodych ludzi. Źródło: Journal of Affective Disorders Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nie pili, a zachowują się jak po kilku głębszych. Jak działa zespół autobrowaru i co mają z nim wspólnego bakterie w jelitach?
Wielu z nas słyszało historie o ludziach niesłusznie podejrzewanych o nadużywanie alkoholu, podczas gdy nie tknęli oni ani lampki wina czy piwa – często przez wiele lat. Za stan upojenia odpowiadał u nich rzadki zespół autobrowaru, przez który… alkohol sam jest produkowany w jelitach. Naukowcy zidentyfikowali jego przyczynę.
Badacze z Uniwersytetu Kalifornijskiego i Mass General Brigham zidentyfikowali bakterie jelitowe, które powodują zadziwiającą produkcję alkoholu u pacjentów z zespołem autobrowaru. Rzadka i źle rozumiana przypadłość powoduje, że ludzie doświadczają stanu upojenia alkoholowego bez jego spożycia. O największym do tej pory badaniu nad powodującymi go bakteriami i nowych metodach leczenia czytamy w czasopiśmie „Nature Microbiology”. Czym jest zespół autobrowaru? Zespół autobrowaru to rzadka choroba metaboliczna. Prowadzi ona do niecodziennych – i bardzo niejednoznacznych – objawów. U jej podstaw leży nieprawidłowa fermentacja cukrów przez mikroorganizmy w jelitach, która prowadzi do produkcji etanolu. W warunkach fizjologicznych niewielka ilość etanolu może powstać w przewodzie pokarmowym każdego człowieka, jednak osoby z zespołem autobrowaru doświadczają jego patologicznego nagromadzenia. Jakie są objawy choroby? Do najczęstszych objawów zespołu autobrowaru zalicza się nagłą nietrzeźwość (zaburzenia świadomości, dezorientacja), bóle głowy, nudności, zaburzenia koordynacji, zaburzenia pamięci, wzdęcia, biegunki czy uszkodzenia wątroby. Pojawiają się także problemy odstawienne. Warto podkreślić, że poziom alkoholu we krwi takich osób może być na tyle wysoki, że spełnia kryteria stanu nietrzeźwości – i to mimo, że nie spożywały one alkoholu. U wielu pacjentów prowadzi to do problemów prawnych, społecznych czy stygmatyzacji przez otoczenie. Czy zespołem autobrowaru można się zarazić? Nie, choroba nie jest zaraźliwa. Powoduje ją zaburzenie równowagi mikrobioty jelitowej. Jest to proces wewnętrzny, który nie przenosi się z człowieka na człowieka. Co wywołuje zespół autobrowaru? Nowe badania Początkowo sądzono, że głównymi odpowiedzialnymi za chorobą są drożdżaki z rodzaju Candida, jednak nowe wnioski naukowców z Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Diego wykazały, że najistotniejsze są konkretne szczepy bakterii. Ich badanie objęło ono 22 pacjentów z chorobą, 21 ich partnerów-współmieszkańców oraz 22 zdrowych uczestników kontrolnych. Okazało się, że chodzi szczególnie o Escherichia coli – bakterię występującą powszechnie w jelitach człowieka, ale w pewnych warunkach zdolną do intensywnej fermentacji cukrów – oraz Klebsiella pneumoniae – bakterię patogenną, której niektóre szczepy mają zdolność wzmożonej produkcji alkoholu. Te mikroorganizmy wykorzystują złożone szlaki fermentacji, przekształcając węglowodany obecne w diecie w etanol, który wchłania się do krwiobiegu. Co jednak ważniejsze, u osób z zespołem autobrowaru (w porównaniu do osób zdrowych) po raz pierwszy zaobserwowano także podwyższone poziomy enzymów odpowiedzialnych za fermentację, takich jak dehydrogenaza alkoholowa i pirogronianowa. Obecność tych mikroorganizmów w przewodzie pokarmowym nie zawsze prowadzi do choroby – decydują o tym także czynniki genetyczne, odporność, przebieg wcześniejszych infekcji, przyjmowane leki i ogólny skład mikrobiomu jelitowego. W nim może kryć się klucz do leczenia. Czy leczenie zespołu autobrowaru jest możliwe? Autorzy badania sugerują, że zamiast skupiać się na konkretnych gatunkach mikroorganizmów, skuteczniejsze może być celowanie w enzymy odpowiedzialne za fermentację. To podejście może znacząco przyspieszyć diagnozowanie oraz otworzyć drogę do skutecznych terapii. W badaniu opisano przypadek pacjenta, którego terapia polegała na przeszczepie mikrobioty jelitowej za pośrednictwem kału. Doświadczył on znacznej poprawy – po drugim przeszczepie objawy ustąpiły na ponad 16 miesięcy. Wciąż jednak doświadczał nawrotów i znajduje się pod stałą obserwacją. Jedna z najbardziej tajemniczych chorób świata – Zespół autobrowaru to niezrozumiała choroba, nad którą nie ma zbyt wielu badań i metod leczenia. Nasze badanie pokazuje potencjał przeszczepu kału – mówi dr Elizabeth Hohmann, współautorka badania z Oddziału Chorób Zakaźnych w Katedrze Medycyny Mass General Brigham. Autorzy przekonują, że ich badanie może przyczynić się do łatwiejszej diagnostyki, skuteczniejszego leczenia i poprawy jakości życia osób żyjących z tą rzadką chorobą. Źródło: Nature Microbiology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
„Radykalna”, „sprzeczna” i „ideologiczna”. Nowa piramida żywieniowa z USA krytykowana przez ekspertów
USA ogłosiły nową piramidę żywieniową, która na promuje mięso, tłusty nabiał i znosi limity spożycia alkoholu. Według ekspertów to ogromny krok wstecz i zwycięstwo wielkiego przemysłu.
Amerykańskie wytyczne żywieniowe przeszły radykalną metamorfozę, którą Departament Zdrowia i Opieki Społecznej oraz Departament Rolnictwa zaprezentowały 7 stycznia. Nowy model dosłownie odwraca piramidę żywieniową do góry nogami. U jej podstawy umieszczono mięso, pełnotłusty nabiał, korzystne tłuszcze i warzywa, natomiast przetworzone węglowodany i produkty pełnoziarniste zostały zmarginalizowane. To prawdziwa rewolucja, która jednak budzi zastrzeżenia ekspertów od żywienia. Mięso, tłuszcze, alkohol – rewolucja w zaleceniach Co jeszcze pojawiło się w nowych wytycznych? Utrzymano limit spożycia tłuszczów nasyconych na poziomie 10% kalorii. Główną winą za choroby przewlekłe obarczono żywność wysokoprzetworzoną. Nowa piramida promowana jest sloganem „Eat real food” (jedz prawdziwe jedzenie). Co bardzo istotne, po raz pierwszy od 1980 roku zrezygnowano z wyznaczenia dziennych limitów spożycia alkoholu. Marion Nestle, emerytowana profesor żywienia i zdrowia publicznego na Uniwersytecie Nowojorskim, skrytykowała nową piramidę w rozmowie z portalem Science News. Określiła nowe wytyczne jako „radykalne” i „retro”, twierdząc, że odrzucają one dekady postępu w dietetyce i cofają ją do lat 50. XX wieku. Ekspertka w mocnych słowach określa je jako „mętne, niespójne i ideologiczne”. Choć chwali hasło „jedz prawdziwe jedzenie”, uważa, że zostało ono przyćmione przez inne, niekorzystne zmiany. Białko na szczycie. Czy słusznie? Prof. Nestle zauważa, że umieszczenie mięsa i pełnotłustego nabiału u podstawy, jako głównych źródeł białka jest „zdumiewające” i stoi w sprzeczności z wieloletnimi badaniami naukowymi. A to właśnie nacisk na spożycie białka jest jednym z filarów nowej piramidy. Profesorka podkreśla, że Amerykanie już teraz spożywają dwa razy więcej białka, niż potrzebują, a promowanie białka zwierzęcego kosztem roślinnego jest niezdrowe dla ludzi i szkodliwe dla planety ze względu na zmiany klimatu. Sprzeczności i działanie na korzyść przemysłu Wskazuje też na sprzeczności: wytyczne nakazują ograniczenie tłuszczów nasyconych, a jednocześnie promują mięso i tłusty nabiał, które są ich największym źródłem w diecie. Prof. Nestle alarmuje też, że zalecenia spożycia warzyw i owoców zostały drastycznie zmniejszone – do poziomu o połowę niższego niż dotychczas. Według Marion Nestle nowe wytyczne to wielkie zwycięstwo lobby mięsnego, mleczarskiego i alkoholowego, a strata dla zdrowia publicznego i ekologii. Ekspertka zgadza się natomiast z wytycznymi dotyczącymi cukru i żywności wysokoprzetworzonej, co jej zdaniem jest mocno poparte badaniami. Jednak stawia niewygodne pytanie: skoro nowe wytyczne regulują na przykład posiłki w szkołach – kto zapłaci za droższą, nieprzetworzoną żywność? Jaki będzie wpływ nowej piramidy na zdrowie Amerykanów? Marion Nestle podkreśla, że choć nauka potwierdza szkodliwość żywności wysokoprzetworzonej, to nie ma dowodów na korzyści z drastycznego zwiększenia spożycia mięsa i tłustego nabiału. A tymczasem wytyczne te będą miały realny wpływ na miliony ludzi, decydując o zawartości posiłków w szkołach, wojsku oraz programach pomocy żywnościowej. Przypomnijmy, że według wytycznych Światowej Organizacji Zdrowia korzystne dla zdrowia osób pochodzenia europejskiego są dwie diety: śródziemnomorska i skandynawska (nordycka). Obie kładą nacisk na świeże owoce i warzywa, produkty pełnoziarniste i tłuszcze roślinne, ograniczają natomiast spożycie czerwonego mięsa, tłuszczów zwierzęcych i produktów wysokoprzetworzonych. Źródła: Realfood.gov, Science News Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Pierwsza w historii ewakuacja załogi Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Scenariusz istnieje od ponad 30 lat!
NASA ogłosiła, że po raz pierwszy w historii czterech astronautów zostanie sprowadzonych wcześniej z Międzynarodowej Stacji Kosmicznej (ISS) z powodu problemu natury medycznej. Zdaniem agencji nie doszło do sytuacji zagrażającej życiu załogi, mimo to zdecydowano się wdrożyć procedurę zaproponowaną długo przed zbudowaniem ISS.
Czteroosobowa załoga ISS Crew-11, która spędziła na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej już pięć miesięcy, zostanie w najbliższych dniach ewakuowana. NASA wszczęła procedurę ewakuacji ze względu na bliżej nieznane problemy natury medycznej jednego z członków załogi. Agencja nie podaje w tej kwestii szczegółowych informacji, powołując się na konieczność zapewnienia chorej osobie prywatności. Nie wiadomo, kto z ekipy astronautycznej zachorował ani jaki problem medyczny wystąpił. Jedyną informacją, jaką podał podczas czwartkowej konferencji prasowej nowy administrator NASA Jared Isaacman było, iż na ISS nie ma możliwości przeprowadzenia właściwej diagnozy oraz leczenia. – To nie jest awaryjna deorbitacja, choć mamy taką możliwość i regularnie trenujemy takie scenariusze – podkreślił Isaacman. Pięć miesięcy na orbicie Załogę Crew-11 tworzą astronautki i astronauci: Zena Cardman i Michael Fincke z NASA, Kimiya Yui z Japonii oraz Oleg Platonov z rosyjskiej agencji Roskosmos. Załoga przyleciała na ISS na pokładzie statku SpaceX Crew Dragon Endeavour 1 sierpnia 2025 r. Oznacza to, że ich misja zbliża się ku zakończeniu, co ułatwiło decyzję o wcześniejszym powrocie. – Zawsze robimy to, co najlepsze dla naszych astronautów. Misja Crew-11 osiągnęła już większość swoich celów, a start Crew-12 nastąpi za kilka tygodni. To dobry moment, jeśli statek jest gotowy, a pogoda sprzyja, aby sprowadzić załogę na Ziemię – dodał Isaacman. Decyzja była szybka. Problem medyczny pojawił się w środę. W związku z nim NASA zdecydowała o odwołaniu zaplanowanego na kolejny dzień spaceru kosmicznego. Wówczas również zaczęły pojawiać się informacje o możliwej ewakuacji załogi. Decyzję podjęto w czwartek w godzinach popołudniowych. Statystycznie ewakuacje powinny mieć miejsce raz na trzy lata Dr James Polk, szef medycyny NASA, wyjaśnił, że problem nie miał związku ze spacerem kosmicznym ani przygotowaniami do niego. – To nie jest kwestia operacyjna ani uraz związany z zadaniami. To po prostu problem zdrowotny, który stał się trudny do zdiagnozowania w warunkach mikrograwitacji – powiedział Polk. Według modelu statystycznego ewakuacja medyczna z ISS była tylko kwestią czasu – powinna zdarzać się średnio raz na trzy lata. Jednak pojawiła się po raz pierwszy po ponad 20 latach stałej obecności załogi na stacji. Należy podkreślić, że procedury ewakuacji zostały opracowane długo przed powołaniem do życia ISS. Dokument, który można określić jako podstawę procedury, NASA wystosowała już w 1989 roku. Dekadę później został włączony do dokumentacji metod działania w sytuacji awaryjnej. Metody te były przez lata modyfikowane i doprecyzowywane oraz regularnie testowane. Medycyna kosmiczna Przede wszystkim do stacji zawsze musi być zadokowany sprawny statek zdolny do szybkiego uruchomienia i ewakuacji załogi. W przypadku mniej poważnych problemów, statek ewakuacyjny może przez dobę służyć jako tymczasowe schronienie. Stan zdrowia astronautów jest nieustannie monitorowany. Na pokładzie znajdują się urządzenia diagnostyczne, takie jak USG, EKG, pulsoksymetry oraz podstawowy zestaw reanimacyjny, a także sprzęt do badań próbek biologicznych. Astronauci mają też stały kontakt wideo z lekarzami na Ziemi. Obecna sytuacja pokazuje, jak ważny jest rozwój medycyny kosmicznej. Ewakuacja chorej osoby w przypadku Księżyca byłaby już znacznie bardziej skomplikowana. A w przypadku Marsa powrót chorego na Ziemię na czas byłby kompletnie nierealny. Źródło: Space.com Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Konserwanty w żywności mogą zwiększać ryzyko cukrzycy typu 2 i raka
Nowe francuskie badania przeprowadzone na ponad 100 tysiącach osób ujawniają, że powszechnie stosowane konserwanty w żywności mogą znacząco zwiększać ryzyko cukrzycy typu 2 i nowotworów. Eksperci biją na alarm.
Francuski zespół badawczy złożony z naukowców Inserm, INRAE, Sorbonne Paris Nord University, Paris Cité University i Cnam (CRESS-EREN) przeanalizował wpływ spożycia konserwantów na zdrowie w ramach kohorty NutriNet-Santé. W badaniu wzięło udział ponad 100 tysięcy dorosłych uczestników, których dane dotyczące diety i stanu zdrowia zbierano w latach 2009–2023. Celem było określenie związku między spożyciem konserwantów a ryzykiem wystąpienia cukrzycy typu 2 oraz nowotworów. Analizie poddano 17 konserwantów spożywanych przez co najmniej 10% uczestników badania. Dane uzyskane od uczestników były weryfikowane za pomocą baz takich jak Open Food Facts, Oqali i EFSA. Wzrost ryzyka cukrzycy typu 2 Wśród 108 723 uczestników badania dotyczącego cukrzycy, u 1 131 osób zdiagnozowano cukrzycę typu 2 w okresie 2009–2023. Badacze zaobserwowali, że wyższe spożycie konserwantów wiązało się z wyższym ryzykiem rozwoju tej choroby: ryzyko wyższe o 47% dla ogółu konserwantów, ryzyko wyższe o 49% dla konserwantów niebędących przeciwutleniaczami, ryzyko wyższe o 40% dla konserwantów przeciwutleniających. Szczególnie niepokojące wyniki dotyczyły substancji takich jak sorbinian potasu (E202), metabisiarczyn potasu (E224), azotyn sodu (E250), kwas octowy (E260), octany sodu (E262), propionian wapnia (E282), a także przeciwutleniacze, m.in. askorbinian sodu (E301), kwas cytrynowy (E330) i wyciąg z rozmarynu (E392). Wyniki opublikowano w czasopiśmie „Nature Communications”. Konserwanty a rak: które substancje mogą być groźne? Z kolei w badaniu opublikowanym w „The BMJ” naukowcy przeanalizowali dane 105 260 uczestników kohorty NutriNet-Santé, z których u 4 226 rozpoznano nowotwór. Wśród nich: 1 208 przypadków raka piersi, 508 raka prostaty, 352 raka jelita grubego, 2 158 innych nowotworów. Choć nie stwierdzono związku między ogólnym spożyciem konserwantów a ryzykiem raka, wyższe spożycie kilku z nich – głównie substancji niebędących przeciwutleniaczami – wiązało się z podwyższonym ryzykiem: sorbinian potasu – wzrost ryzyka raka ogółem o 14%, raka piersi o 26%, siarczyny – wzrost ryzyka raka ogółem o 12%, azotyn sodu – wzrost ryzyka raka prostaty o 32%, azotan potasu – wzrost ryzyka raka ogółem o 13%, raka piersi o 22%, octany – wzrost ryzyka raka ogółem o 15%, raka piersi o 25%, kwas octowy – wzrost ryzyka raka ogółem o 12%. W przypadku przeciwutleniaczy, związek z wyższym ryzykiem raka wykazano jedynie dla erytorbinianów. Czy jesteśmy chronieni? Eksperci apelują o zmiany w przepisach Badacze zaznaczają, że choć badanie ma charakter obserwacyjny i nie pozwala na wyciąganie jednoznacznych wniosków o przyczynowości, to jego wyniki są zgodne z wcześniejszymi badaniami eksperymentalnymi. Podkreślają potrzebę ponownej oceny zasad regulujących użycie konserwantów w przemyśle spożywczym. Mathilde Touvier, dyrektorka badań Inserm, zaznacza: „Choć wyniki wymagają potwierdzenia, są one zgodne z danymi eksperymentalnymi sugerującymi szkodliwość wielu tych związków”. Anaïs Hasenböhler z EREN dodaje, że konieczne jest ograniczenie stosowania zbędnych dodatków, a konsumenci powinni być zachęcani do wyboru świeżej, minimalnie przetworzonej żywności. Bez wysoko przetworzonego jedzenia nie byłyby możliwe wyprawy polarników i himalaistów ani loty załogowe w kosmos. Niestety, te same technologie zostały wykorzystane przez przemysł spożywczy do tworzenia produktów, które nie są zbyt zdrowe, ale tak smaczne, że jemy ich coraz więcej – nawet wtedy, gdy już nie jesteśmy głodni. Innymi słowy, w jedzeniu wysoko przetworzonym samego jedzenia jest coraz mniej, a dodatków – coraz więcej. Jak unikać niepotrzebnych dodatków w codziennej diecie? Eksperci przypominają zalecenia francuskiego Narodowego Programu Żywienia i Zdrowia (PNNS), które rekomendują: spożywanie świeżych, nieprzetworzonych produktów, ograniczenie przetworzonej żywności, dokładne czytanie etykiet i unikanie produktów z długą listą dodatków oznaczonych kodami E200–E399. Choć konserwanty są powszechnie stosowane w celu przedłużenia trwałości żywności i obniżenia kosztów, ich potencjalny wpływ na zdrowie budzi coraz większe wątpliwości. Oczekuje się, że nowe wyniki badań skłonią organy regulacyjne do rewizji przepisów, wprowadzenia bardziej restrykcyjnych limitów i wymogu przejrzystszego oznakowania dodatków na opakowaniach. Wśród konsumentów zaś powinny upowszechnić trend wybierania produktów z „prostym” lub „czystym składem” – czyli takich zawierających jak najmniej dodatków do żywności. Zgodnie z prawem producenci mogą stosować tylko takie dodatki, jakie zostały dopuszczone do użytku jako bezpieczne na podstawie badań naukowych. Dlatego w teorii każdy składnik oznaczony skrótem rozpoczynającym się od litery „E” powinien być dla nas nieszkodliwy. Kluczową rolę odgrywa tu jednak dawka. Dlatego najlepiej wybierać produkty z jak najkrótszą listą dodatków na etykiecie. Źródła: Nature Communications, BMJ
Te wyniki mogą zmienić wszystko? Kardiolog komentuje nowe odkrycie o witaminie D
Witamina D zyskała nowe znaczenie w kontekście zdrowia serca. Według wyników badania TARGET-D osoby utrzymujące określony poziom tej witaminy mogą znacząco obniżyć ryzyko zawału. Eksperci są ostrożnie optymistyczni, ale podkreślają, że temat nadal wymaga dalszych analiz.
Spis treści: Nowe badanie: TARGET-D przynosi nadzieję Wpływ witaminy D na organizm człowieka Źródła i niedobory witaminy D Co pokazały wcześniejsze badania kliniczne Niski poziom witaminy D wydaje się zwiększać ryzyko zawału serca. Naukowcy wciąż jednak próbują zrozumieć, dlaczego tak się dzieje oraz czy suplementacja rzeczywiście może chronić serce. Wiadomo od dawna, że witamina D odgrywa istotną rolę w organizmie. Jej niedobór wiązano z różnymi problemami zdrowotnymi, między innymi z wyższym ryzykiem niektórych nowotworów i chorób autoimmunologicznych. Jest jednak jedno powiązanie, które badacze nadal intensywnie analizują. Nowe badanie: TARGET-D przynosi nadzieję Naukowcy wciąż próbują ustalić, dlaczego zbyt niski poziom witaminy D może szkodzić sercu. Jeszcze mniej jasne jest, czy suplementacja może przynieść realne korzyści. Być może jednak zaczyna się to zmieniać. – Od dawna obserwuje się związek między witaminą D a zdrowiem serca – mówi dr B. Keith Ellis, kardiolog z Houston Methodist Hospital w Teksasie. Zwraca uwagę na liczne badania wskazujące, że niski poziom witaminy D koreluje z podwyższonym ryzykiem chorób układu sercowo-naczyniowego. Podczas dorocznej konferencji Amerykańskiego Towarzystwa Kardiologicznego w Nowym Orleanie zaprezentowano wyniki badania o nazwie TARGET-D. Wykazano w nim, że pacjenci przyjmujący suplementy witaminy D – w dawkach dobranych tak, aby osiągnąć stężenie we krwi między 40 a 80 ng/mL (czyli około 100–200 nmol/L w jednostkach stosowanych w Europie) – mieli połowę mniejsze ryzyko zawału serca. – Te wyniki są obiecujące – mówi prof. Markus Herrmann, badacz z Uniwersytetu Medycznego w Grazu w Austrii, niezwiązany z tym projektem. Jak podkreśla, to pierwsze badanie, w którym jasno określono docelowy poziom witaminy D we krwi. We wcześniejszych pracach bardzo różniły się zarówno wyjściowe stężenia witaminy D u uczestników, jak i stosowane dawki suplementów. Utrudniało to wyciągnięcie jednoznacznych wniosków na temat wpływu witaminy D na serce. Trudno było też wskazać, kto może odnieść największą korzyść. – W tym sensie to badanie jest bardzo ważne – mówi dr Ellis. – Pokazuje, że u osób po zawale serca utrzymanie poziomu witaminy D między 40 a 80 ng/mL, czyli około 100–200 nmol/L, może zmniejszyć ryzyko kolejnego zawału. Wpływ witaminy D na organizm człowieka Nie oznacza to jednak, że temat jest zamknięty. Badacze wciąż mają wiele pytań dotyczących roli witaminy D w ochronie układu sercowo-naczyniowego. Witamina D pełni w organizmie wiele funkcji. Wspólnie z wapniem uczestniczy w metabolizmie kości. Wspiera także układ odpornościowy oraz prawidłowe funkcjonowanie komórek mózgu i mięśni. Uważa się, że jej znaczenie dla serca może wynikać z działania przeciwzapalnego. Choroby serca są bowiem częściowo napędzane przez przewlekły stan zapalny. Witamina D może również pomagać w obniżaniu ciśnienia krwi i regulowaniu poziomu cukru we krwi. Oba te czynniki mają bezpośredni związek z ryzykiem zawału. Możliwe jest jednak także, że niski poziom witaminy D jest jedynie tak zwanym czynnikiem zakłócającym. Innymi słowy – prawdziwą przyczyną chorób serca może być coś, co z tym poziomem współwystępuje. Ponieważ witamina D powstaje w organizmie pod wpływem promieni słonecznych, jej stężenie może po prostu odzwierciedlać styl życia i poziom aktywności fizycznej. – Poziom witaminy D rośnie, gdy jesteśmy aktywni fizycznie na zewnątrz. A osoby aktywne na świeżym powietrzu mają niższe ryzyko chorób serca – mówi prof. Rachel Neale z QIMR Berghofer Medical Research Institute w Australii. Jej zdaniem, gdy badania obserwacyjne pokazują, że osoby z wysokim poziomem witaminy D są zdrowsze, może to wynikać nie z samej witaminy, lecz z ich trybu życia. Źródła i niedobory witaminy D Problem polega na tym, że dostarczenie odpowiedniej ilości witaminy D nie jest łatwe. Występuje ona naturalnie w niektórych produktach, na przykład w tłustych rybach takich jak łosoś czy sardynki. Ponieważ jednak nie są one stałym elementem większości diet, witaminę D zaczęto dodawać do żywności, między innymi do mleka i płatków śniadaniowych. Organizm może też sam ją wytwarzać, pod warunkiem ekspozycji na światło słoneczne. Szacuje się, że na świecie nawet miliard ludzi ma niedobór witaminy D. Jej poziom zależy od diety, ilości słońca oraz problemów zdrowotnych, takich jak przewlekła choroba nerek, które zwiększają ryzyko niedoboru. Stężenie witaminy D we krwi zmienia się również w ciągu roku – w krajach północnych zimą bywa szczególnie niskie. Nic więc dziwnego, że naukowcy postanowili sprawdzić, czy suplementy – w postaci tabletek lub żelków – mogą realnie poprawić sytuację. Co pokazały wcześniejsze badania kliniczne Do tej pory przeprowadzono dwa duże badania kliniczne analizujące wpływ suplementacji witaminą D na zdrowie serca – D-Health Trial oraz VITAL Trial. Było też kilka mniejszych projektów. Żadne z dwóch dużych badań nie wykazało jednoznacznych korzyści wynikających z przyjmowania dodatkowej witaminy D. W badaniu D-Health odnotowano wynik na granicy istotności statystycznej, jeśli chodzi o zmniejszenie ryzyka zawału serca. Źródło: National Geographic
Lekarz w kosmosie będzie stać przed trudnym wyzwaniem. Kluczowy jest tu jego wiek
Szczyt możliwości zawodowych standardowego medyka przypada około 45–50 roku życia. Jednak podróż kosmiczna jest dla organizmu potężnym wyzwaniem, dlatego muszą w nią polecieć osoby stosunkowo młode – piszą Janusz Osarczuk (astrofizyk) i Marek Halembert (lekarz).
Spis treści: Medycyna to przede wszystkim praktyka Lekarz w kosmosie uwstecznia się Nagłe przypadki poza Ziemią Wiek astronauty a jego bezpieczeństwo Kto nas będzie leczył na Marsie? Mimo że od pierwszego lotu człowieka w kosmos minęło już ponad 60 lat, a medycyna kosmiczna zdołała w tym czasie zrobić olbrzymie postępy, to czynniki ryzyka zdrowotnego, wynikające z warunków panujących w przestrzeni kosmicznej, pozostają wciąż niezmienne. O ile bowiem statki kosmiczne stają się coraz bardziej nowoczesne, funkcjonalne, bezpieczne i – w pewnym sensie – komfortowe, o tyle środowisko, w którym operują, nie zmieniło swoich atrybutów. Próżnia kosmiczna, wypełniona po brzegi śmiercionośnym promieniowaniem i cechująca się brakiem ciążenia, nie stała się ani na jotę bardziej przyjazna dla człowieka. (...) Promieniowanie kosmiczne dzierży palmę pierwszeństwa wśród najważniejszych czynników ryzyka, z jakimi przychodzi się mierzyć każdemu żywemu organizmowi przebywającemu w przestrzeni kosmicznej. Osobiście uważamy, że jest ono największym zagrożeniem dla astronautów, dlatego też stanowi fundamentalne wyzwanie dla medycyny kosmicznej. Aby stać się lekarzem, należy odbyć kilkuletnie studia medyczne z praktycznymi zajęciami klinicznymi włącznie. Nie da się po prostu przeczytać fragmentu tekstu o jakiejś chorobie, aby móc ją leczyć. Żeby to robić, trzeba dokładnie poznać działanie poprawnie funkcjonującego organizmu (również na poziomie molekularnym), czyli szeroko pojętą fizjologię. Następnie zdobywa się wiedzę z patofizjologii. Ten termin oznacza zmiany chorobowe w źle funkcjonującym organizmie — są to mechanizmy i kolejne etapy choroby. Mechanizmy te mogą uszkodzić fizycznie poprawną anatomię, powodując trwałe lub tymczasowe zmiany — tym z kolei zajmuje się patomorfologia. Medycyna to przede wszystkim praktyka Ale to wszystko, oprócz staży przed- i podyplomowych, to tylko część aspektu bycia lekarzem. Prawdziwe kompetencje przychodzą wraz z doświadczeniem zawodowym. Dlatego też specjalizacje lekarskie robi się, pracując pod nadzorem najczęściej przez pięć lub więcej lat. Często odbywa się to w dużych szpitalach uniwersyteckich, które oprócz bardzo specjalistycznej kadry i sprzętu medycznego do leczenia i diagnozowania koncentrują przede wszystkim rzadkie i ciekawe przypadki chorobowe. Napotkanie na swojej drodze zawodowej wielu różnych sytuacji to esencja wiedzy medycznej. Lekarz po specjalizacji, startujący w życie zawodowe, często jest jeszcze z prozaicznych pobudek finansowych zmuszony dorabiać dyżurami. Jest to korzystne również ze względu na możliwość napotkania większej liczby nagłych przypadków chorobowych. W pilnej potrzebie pacjent zgłasza się bowiem nawet w nocy do lekarza dyżurnego. Jest to ważny element kształcenia zawodowego. Następnie do już doświadczonego lekarza, pracującego od wielu lat w swoim zawodzie, zgłaszają się pacjenci z coraz bardziej skomplikowanymi problemami, w miarę wzrostu renomy z czasem już wiekowego specjalisty. Dotychczasowe doświadczenia pokazują, że medycyna podwaja zakres swojej wiedzy co dziesięć lat. Tak naprawdę to nie ilość wiedzy jest problemem w podroży kosmicznej. Na kilku twardych dyskach można zabrać w kosmos ekwiwalent kontenera książek medycznych. Można nawet z opóźnieniem najdalej kilku godzin przesłać drogą radiową dowolne informacje. Istotna jest pewna „masa krytyczna” wiedzy, którą lekarz musi posiadać, aby dobrze funkcjonować, w razie potrzeby posługując się opinią kolegów lub biblioteką szpitalną. Każdy szpital ma do swej dyspozycji książki i prenumerowane czasopisma lekarskie. Wiedza ponadnormatywna jest więc w mniejszym stopniu istotna. Najważniejszy aspekt to zdolność kojarzenia faktów i dopasowania jednostki chorobowej do wiedzy, posiadanej lub zdobywanej. Doświadczenie odgrywa tu zaiste kluczową rolę. Kując, stajesz się kowalem. Lekarz w kosmosie uwstecznia się I tu mamy problem z kosmosem. Abstrahując od tak trudnych specjalizacji, jak pediatria, kiedy malutki pacjent nic nie powie, a w jej ramach jest się w pełni doświadczonym lekarzem dopiero po sześćdziesiątce, zazwyczaj szczyt możliwości zawodowych standardowego medyka przypada około 45–50 roku życia, w szczególności jeśli chodzi o specjalizacje instrumentalne, takie jak chirurgia. Starzenie się organizmu powoduje mniej pewną rękę po pięćdziesiątce. Na szczęście później chirurg kompensuje te ubytki doświadczeniem. Zaprzestanie pracy zawodowej z powodów zdrowotnych czy administracyjno-prawnych powoduje szybkie zawodowe uwstecznianie się lekarza. Lekarka po kilkumiesięcznej przerwie spowodowanej macierzyństwem czuje się niepewnie przez pierwsze 2–3 miesiące po powrocie do pracy, częściej konsultuje się z kolegami i do pewnego stopnia zachowuje się jak lekarz podczas formacji specjalizacyjnej. Trwa to aż do ponownego osiągniecia „prędkości podróżnej”, czyli pewnej rutyny zawodowej. Przyjmijmy teraz, że już znaleźliśmy czterdziestoletniego wysportowanego specjalistę, chętnego polecieć w kilkuletnią podróż kosmiczną. Oczywiście, musi się on poddać wielomiesięcznym szkoleniom, jakie przechodzi każdy astronauta. Przez ten czas nie praktykuje, czyli się uwstecznia. Załóżmy jednak, że trenując, jednocześnie jednak cały czas pracuje na pół etatu. Ale już podczas kilkuletniej podroży kosmicznej nie będzie miał takiej możliwości, a więc progresywnie będzie tracił pewną ilość umiejętności zawodowych. Nagłe przypadki poza Ziemią Ma to jeszcze istotniejsze znaczenie w specjalizacjach instrumentalnych, takich jak radiologia interwencyjna, w ramach której radiolog, patrząc na ekran, wkłada przez tętnicę udową cewnik, by dostać się do tętnic sercowych czy mózgowych, czy też gdzieś indziej. Jest to coś w rodzaju gry zręcznościowej. Gdy przestaje się grać, szybko traci się kompetencje. A właśnie takie umiejętności będą najbardziej przydatne. Można tym sposobem robić punkcje krwiaków czy ropni, leczyć zatory, krwotoki i tym podobne przypadki. Te bowiem przypadłości zdrowotne mogą częściej wystąpić w kosmosie, a radiologia interwencyjna jest mniej inwazyjna od klasycznej chirurgii. Powinna więc być szczególnie w kosmosie faworyzowana. Lekarze pracujący w dużych szpitalach w izbie przyjęć powinni więc być preferowani. Chirurg, anestezjolog, internista, radiolog, pracując na ostrym dyżurze, napotykają gwałtowne przypadki, również urazowe, a w znacznie mniejszym stopniu przewlekłe jednostki chorobowe. Te ostatnie są już zdiagnozowane wcześniej. Trudno sobie wyobrazić wysyłanie chronicznie chorych w kosmos. Dlatego też nagłe przypadłości będą stanowiły lwią część patologii w podroży międzyplanetarnej. Lekarz-astronauta będzie więc musiał szybko interweniować w pilnych przypadkach w kosmosie, postawić prędko w miarę trafną diagnozę i działać bez zwłoki. Oczywiste jest, że poprosi też przez radio kolegów specjalistów z Ziemi o opinię. Ta jednak, w zależności od oddalenia, przyjdzie z kilkugodzinnym nawet opóźnieniem, nie mówiąc już o wykonaniu zdalnie manipulacji, gdyż z racji opóźnienia czasowego będzie to niemożliwe. Wiek astronauty a jego bezpieczeństwo Ponieważ podróż kosmiczna jest dla organizmu potężnym wyzwaniem, muszą w nią polecieć osoby stosunkowo młode, czyli z umiarkowanym doświadczeniem zawodowym, ale za to w lepszej formie fizycznej. Starszy organizm rożni się od młodego niższą wydajnością, mniejszą tolerancją na czynniki zewnętrzne (i wewnętrzne), dłuższym okresem procesu zdrowienia, cięższym przebiegiem procesów chorobowych i, niestety, większą śmiertelnością. Jest to do tego stopnia prawdziwe, że przy niektórych patologiach, takich jak na przykład oparzenia, odejmuje się wiek pacjenta w latach od procentu poparzonej powierzchni, aby otrzymać procent pacjentów, którzy z dużym prawdopodobieństwem przeżyją tego typu uszkodzenie ciała. Łatwo obliczyć, że pięćdziesięcioletni pacjent mający ponad 50% poparzonej powierzchni ciała ma niewielkie szanse na przeżycie. Problem jest oczywiście bardziej złożony, zależy również od stopnia oparzenia, typu dotkniętej powierzchni, ogólnego stanu pacjenta i innych czynników, ale z grubsza przybliżenie jest trafne. Z powyższego przykładu wynika, że sześćdziesięciolatek wysyłany w kosmos to już starzec. Jakkolwiek jako lekarz byłby doświadczony! Ci którzy się interesują kosmosem, astronautyką, sportem, mało leczą z braku czasu na pracę i zdobywanie kompetencji, a ci którzy dużo pracują i są doświadczeni, są słabi i starzy. W tym miejscu, w ramach dygresji, warto wspomnieć, że dotychczas najstarszym astronautą był John Glenn, który przebywał na orbicie okołoziemskiej jako siedemdziesięciosiedmiolatek na pokładzie promu kosmicznego Discovery w 1998 roku, gdzie wykonywał między innymi czynności związane z Osteporosis Experiment in Orbit, OSTEO, dotyczącym osteoporozy w przestrzeni kosmicznej. Jednakże był to ten sam John Glenn, który 20 lutego 1962 roku odbył pierwszy amerykański lot orbitalny na pokładzie statku kosmicznego Mercury 6. Jego przykład nie jest więc do końca miarodajny, ponieważ od 21 roku życia był on pilotem w armii amerykańskiej, a w 38 roku życia dostał się do elitarnej grupy amerykańskich astronautów, którzy rozpoczęli przygotowania do lotów kosmicznych w ramach programu Mercury. Tak więc prawie do końca życia był on w bardzo dobrej kondycji zdrowotnej. Natomiast wysłanie w kosmos kogoś innego w jego wieku, kto wcześniej nie miałby zbyt wiele wspólnego z astronautyką czy chociażby lotnictwem w sensie praktycznym, mogłoby się skończyć tragicznie. Kto nas będzie leczył na Marsie? Do misji marsjańskiej powinien więc zostać zakwalifikowany lekarz-astronauta, a nie astronauta-lekarz. Chodzi o to, żeby nie był to zawodowy astronauta po przeszkoleniu medycznym (nawet dogłębnym), ale osoba, która ukończyła studia medyczne (a potem oczywiście przeszła pełny trening przed lotem wraz z zawodowymi astronautami). Co więcej, specyfika wyprawy marsjańskiej będzie generować wyższe prawdopodobieństwo powstania dolegliwości poważniejszych niż wymioty czy bóle pleców. Dlatego też na pokładzie statku lecącego na Marsa nie może się znaleźć internista, ale lekarz mający co najmniej dwie specjalizacje, raczej chirurg-anestezjolog. Musi on być przygotowany na udzielanie pomocy członkom załogi w sytuacjach awaryjnych. Jednym z pomieszczeń statku będzie więc ambulatorium wraz z niezbędnym sprzętem diagnostycznym, sprzętem podtrzymującym życie i sprzętem chirurgicznym. Niezwykle ważną kwestią będą też umiejętności i doświadczenie. Powinna to zatem być osoba, która ma za sobą nie mniej niż kilkanaście lat praktyki lekarskiej. Dobrym pomysłem byłaby również obecność lekarza w bazach kosmicznych, w których na stałe przebywałaby znaczna grupa ludzi. Wraz z rotacją załogi zmienialiby się także przedstawiciele medyczni, a celem byłoby zapewnienie stałej obsady tego stanowiska. Oprócz dobrze wyposażonego ambulatorium wskazana byłaby też izba chorych, zwłaszcza na stacjach z większą liczbą osób. Źródło: Artykuł jest fragmentem książki autorstwa Janusza Osarczuka i Marka Halemberta pt. „Czy powrócimy z Marsa? Czyli jak leczyć się poza Ziemią”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Oficyna Naukowa. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Żmija gabońska jest mistrzynią kamuflażu. To jeden z najjadowitszych węży Afryki
Żmija gabońska to drapieżnik doskonały. W swoim środowisku pozostaje niemal niewidoczna. Natura wyposażyła ją w rozbudowany aparat jadowy, produkujący toksynę, mogącą powalić nawet dorosłego człowieka. Paradoksalnie, ten zabójczo skuteczny łowca okazuje się spokojnym gadem, który atakuje wyłącznie wtedy, gdy nie ma innego wyjścia. Jak wygląda żmija gabońska? Gdzie występuje? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Drapieżnik ukryty pośród ściółki Królowa tropikalnej Afryki Myśliwy polujący z zasadzki Śmiercionośny koktajl, czyli jad żmii gabońskiej Śmiertelne zagrożenie dla człowieka? Tajpan pustynny i australijski, kobra królewska, efa piaskowa – właśnie te gatunki najczęściej są wymieniane, gdy mowa o najbardziej jadowitych wężach świata. Żmijowate pojawiają się w takich zestawieniach stosunkowo rzadko. Niesłusznie, bo także w tej rodzinie występują gady dysponujące śmiertelnie niebezpiecznym arsenałem. Jednym z nich jest żmija gabońska. Drapieżnik ukryty pośród ściółki Żmija gabońska (Bitis gabonica) należy do najcharakterystyczniejszych przedstawicieli swojej rodziny. Dorosłe osobniki nie są zbyt okazałe – osiągają od 120 do 150 cm długości. Należy jednak podkreślić, że przy dość skromnych wymiarach gad ten pozostaje jednym z najcięższych jadowitych węży. Wiele okazów osiąga masę przekraczającą 10 kg, czyli mniej więcej tyle, ile waży dorodna kobra królewska. Duża masa przekłada się na charakterystyczny pokrój. Bitis gabonica ma pękatą sylwetkę i przez cały czas wygląda, jakby przed chwilą połknęła sporą ofiarę. Głowa żmii gabońskiej ma trójkątny kształt. Nawet przy potężnej sylwetce wydaje się nienaturalnie duża i pozostaje znacznie szersza od szyi. Może się wydawać, że tak charakterystyczny gad jest łatwy do wypatrzenia. Nic bardziej mylnego. To zasługa niesamowicie skutecznego kamuflażu. Geometryczny kamuflaż Skóra przedstawicieli tego gatunku pokryta jest geometrycznym wzorem, który swoim kształtem i kolorem naśladuje ściółkę leśną. Składa się on ze skomplikowanego układu figur i pasm w odcieniach brązu, kremu, beżu, a niekiedy nawet delikatnego błękitu. Leżąc w bezruchu na warstwie opadłych liści, wąż staje się praktycznie niewidzialny. Śmiercionośne uzbrojenie Wróćmy na chwilę do charakterystycznej głowy. Ta część ciała nie bez powodu jest nienaturalnie duża. Natura wyposażyła żmiję gabońską w uzębienie Solenoglypha. Mówimy tu o najbardziej zaawansowanym i skutecznym typie aparatu jadowego, którego kluczowym elementem są zęby osadzone na ruchomej kości szczękowej. Gdy wąż ma zamknięty pysk, te są skierowane ku tyłowi, przylegając płasko do podniebienia. W momencie otwarcia pyska, natychmiast prostują się do pozycji pionowej, dzięki czemu wąż może wykonać błyskawiczny atak. Tak jak igła lekarska, zęby jadowe żmii gabońskiej są puste w środku. Wewnątrz znajduje się zamknięty kanalik, którym jad pod wysokim ciśnieniem jest aplikowany do ciała ofiary bezpośrednio z gruczołu jadowego. Należy zaznaczyć, że Bitis gabonica dysponuje najdłuższymi zębami jadowymi w królestwie węży. Mierzą do 5 cm długości, dzięki czemu toksyna może być wstrzyknięta głęboko w tkankę mięśniową lub blisko dużych naczyń krwionośnych. Królowa tropikalnej Afryki Wbrew temu, co sugeruje nazwa, zasięg występowania tego gada nie ogranicza się wyłącznie do Gabonu. Bitis gabonica jest szeroko rozpowszechniona w Afryce Subsaharyjskiej. Jej zasięg geograficzny rozciąga się od Nigerii, poprzez centralne regiony, aż do północnej Angoli, i dalej na wschód do zachodniej Kenii oraz na południe do Zambii. Mniejsze, izolowane populacje odnotowano również w Tanzanii i RPA. Zależnie od obszaru występowania i ujęcia taksonomicznego, czasami wyróżnia się dwa podgatunki tego gada – wschodnio- i środkowoafrykańską Bitis gabonica oraz zachodnioafrykańską Bitis rhinoceros, czyli żmiję nosorogą. Należy jednak podkreślić, że pomiędzy tymi gadami występują na tyle duże różnice, że wielu specjalistów klasyfikuje je jako odrębne gatunki. Żmija gabońska jest silnie stenotopowa, co oznacza, że ma specyficzne wymagania siedliskowe. Preferuje gęste, wilgotne lasy tropikalne, niziny i lasy przybrzeżne. Warstwa ściółki leśnej jest dla niej absolutnie niezbędna, ponieważ zapewnia idealne warunki dla jej kamuflażu i strategii łowieckiej. Aktywność tego gada jest głównie nocna, choć warto wspomnieć, że bywa widywany także w ciągu dnia, gdy wygrzewa się na brzegach lasów. Myśliwy polujący z zasadzki Żmija gabońska poluje z zasadzki. Strategia łowiecka tego gada polega na wielogodzinnym (a nawet wielodniowym) oczekiwaniu w całkowitym bezruchu. Dopiero gdy ofiara podejdzie na wystarczająco bliską odległość, wąż wykonuje błyskawiczne uderzenie. Bitis gabonica atakuje z prędkością około 6 metrów na sekundę. Natychmiast zatapia potężne zęby jadowe w ciele ofiary, po czym wraca do pozycji wyjściowej i cierpliwie czeka. Koktajl toksyn działa szybko. Po uderzeniu zdobycz jest ogłuszona, co uniemożliwia jej oddalenie się na znaczną odległość. Śmierć następuje po około 10 minutach. Dzięki swojej masie i potędze jadu, żmija gabońska może bez trudu połykać stosunkowo duże zwierzęta. Gad ten poluje na gryzonie, ptaki, płazy i gady. To właśnie ze względu na jadłospis wąż ten wykształcił tak długie zęby jadowe. Żeby jad mógł być skutecznie zaaplikowany, myśliwy najpierw musi pokonać znaczną fizyczną barierę – sierść, grubą skórę i warstwę tłuszczu. Śmiercionośny koktajl, czyli jad żmii gabońskiej Przedstawiciele tego gatunku dysponują jedną z najpotężniejszych mieszanin toksyn. Charakterystyka jadu żmii gabońskiej jest dominująco cytotoksyczna. Substancje te wywołują rozległe uszkodzenia komórek i tkanek w miejscu ukąszenia, a także uszkadzają naczynia krwionośne, prowadząc do krwotoków i obrzęków. Objawy ukąszenia rozwijają się błyskawicznie. Syndrom jadowy obejmuje: szybki rozwój wstrząsu, ekstremalny, pulsujący ból, masywny i rozległy obrzęk kończyny, powstawanie pęcherzy wypełnionych krwistą treścią, rozległą martwicę tkanek w miejscu iniekcji. W wyniku uszkodzenia naczyń krwionośnych ofiara zaczyna krwawić z nosa, uszu i oczu. Niebezpieczeństwo wynika nie tylko ze składu chemicznego jadu. W tym miejscu należy przypomnieć o rekordowej długości kłów, które umożliwiają głęboką iniekcję toksyn. Jad dociera bezpośrednio do struktur mięśniowych i powięziowych, co przekłada się na głębokie uszkodzenie tkanek. Dodatkowo Bitis gabonica w trakcie ataku może jednorazowo wstrzyknąć nawet 5 ml jadu. Śmiertelne zagrożenie dla człowieka? W rezultacie ten sprawny drapieżnik może uśmiercić nawet dorosłego mężczyznę. Czynnikiem zwiększającym prawdopodobieństwo zgonu jest w tym przypadku także siedlisko gada. Żmija gabońska żyje z dala od dużych ośrodków miejskich, a co się z tym wiąże – ofiara ataku ma niewielką szansę na otrzymanie pomocy medycznej na czas. A ta jest absolutnie niezbędna. Ukąszonej osobie trzeba natychmiast zaaplikować zastrzyk z surowicy lub przetoczyć krew. Na szczęście przypadki ukąszeń zdarzają się niezwykle rzadko. Żmija gabońska jest potężnym, doskonale uzbrojonym drapieżnikiem, ale cechuje ją dość spokojne usposobienie. Jej strategia obronna opiera się na skutecznym kamuflażu. Zamiast uciekać lub atakować, gad woli po prostu przeczekać zagrożenie, tkwiąc w bezruchu wśród ściółki. Gdy potencjalny agresor znajdzie się zbyt blisko, wąż wyda z siebie charakterystyczny syk. To zazwyczaj wystarczy, by zażegnać zagrożenie. Do większości ukąszeń dochodzi w sytuacji, gdy człowiek przypadkowo nadepnie na węża ukrytego w ściółce. Zagrożenia dla żmii gabońskiej Bitis gabonica znajduje się wysoko w łańcuchu pokarmowym, jednak gad ten nie jest wolny od zagrożeń. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) klasyfikuje ten gatunek jako narażony. Status ten wynika z kilku czynników. Po pierwsze, żmija gabońska jest ściśle zależna od gęstych, nienaruszonych lasów deszczowych i przybrzeżnych. Po drugie, charakteryzuje się powolnym cyklem reprodukcyjnym, rodząc młode rzadko (co 2–3 lata), choć w dużych miotach. Powolny cykl życiowy w połączeniu z całkowitym uzależnieniem od specyficznego siedliska sprawia, że Bitis gabonica jest wyjątkowo wrażliwa na fragmentację i zniszczenie siedlisk, wynikające z działalności człowieka, przede wszystkim wylesiania. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Co jama ustna może powiedzieć o zdrowiu człowieka – znacznie więcej niż sądziliśmy
Coraz więcej badań pokazuje, że mikrobiom jamy ustnej – złożony ekosystem setek gatunków bakterii i grzybów – może być cennym wskaźnikiem stanu zdrowia. Naukowcy odkrywają, że jego skład pozwala przewidywać nie tylko ryzyko rozwoju nowotworów, lecz także kondycję serca i mózgu.
Spis treści: Bakterie z jamy ustnej a ryzyko raka trzustki – co odkryli naukowcy? Mikrobiologiczny wszechświat w ustach Połączenie między ustami a resztą organizmu Trudność w dowodzeniu zależności przyczynowo-skutkowych Kliniczne perspektywy Utrzymanie równowagi mikrobiomu Badania coraz wyraźniej wskazują, że stan zdrowia jamy ustnej może dostarczać wczesnych sygnałów ostrzegawczych o chorobach rozwijających się w całym organizmie. Bakterie z jamy ustnej a ryzyko raka trzustki – co odkryli naukowcy? Pierwsze znane opisy wpływu chorób jamy ustnej na zdrowie człowieka pojawiły się już ponad tysiąc lat temu w pracach perskiego lekarza Awicenny. Współczesna nauka pokazuje jednak, jak rozległe mogą być te zależności. Nowoczesne badania ujawniają, że mikroorganizmy bytujące na zębach, języku i dziąsłach mogą dostarczać cennych informacji umożliwiających wczesne wykrywanie i zapobieganie chorobom ogólnoustrojowym. Jedno z badań opublikowanych na łamach czasopisma „JAMA Oncology” wykazało, że 27 gatunków bakterii i grzybów obecnych w jamie ustnej wiązało się z 3,5-krotnie wyższym ryzykiem raka trzustki. Dzięki sekwencjonowaniu całego genomu naukowcy ustalili, że osoby, u których wykryto określone mikroby w jamie ustnej, były istotnie częściej diagnozowane z tą chorobą. – Profilowanie populacji bakterii i grzybów w jamie ustnej może pomóc onkologom wskazać osoby najbardziej wymagające badań przesiewowych w kierunku raka trzustki – podkreśla współautor badania prof. Jiyoung Ahn, dyrektor Programu Epidemiologii i Kontroli Raka przy Uniwersytecie Nowojorskim. Mikrobiologiczny wszechświat w ustach Jama ustna należy do najbogatszych mikrobiologicznie środowisk w ludzkim organizmie. Tworzący ją mikrobiom jamy ustnej obejmuje ponad 700 gatunków bakterii, a także grzyby, wirusy i inne mikroorganizmy, które zasiedlają wyspecjalizowane nisze na zębach, języku, dziąsłach czy podniebieniu. Jak podkreśla biolożka dr Jessica Mark Welch z ADA Forsyth Institute, skład tych społeczności znacząco się różni w zależności od miejsca – bakterie obecne na zębach nie są tymi samymi, które bytują na języku czy dziąsłach. U osób ze zdrową jamą ustną mikrobiom tworzy zróżnicowana i stabilna społeczność korzystnych drobnoustrojów, m.in. z rodzaju Streptococcus i Rothia, które pomagają kontrolować stan zapalny i hamować rozwój patogenów. Ta równowaga jest jednak wyjątkowo krucha – zmiany diety, higieny jamy ustnej lub stanu zdrowia mogą szybko zaburzyć skład mikrobiomu. Jednym z najlepiej poznanych „winowajców” jest Porphyromonas gingivalis – bakteria silnie związana z chorobą przyzębia. W przeciwieństwie do większości drobnoustrojów preferujących węglowodany, P. gingivalis odżywia się tkanką dziąseł, nasilając procesy zapalne. Co istotne, badanie wykazało, że P. gingivalis, a także inne patogeny przyzębia – E. nodatum i P. micra – oraz powszechny grzyb Candida były powiązane ze zwiększonym ryzykiem rozwoju raka trzustki. Połączenie między ustami a resztą organizmu Przewlekły stan zapalny jest dobrze udokumentowanym czynnikiem ryzyka chorób sercowo-naczyniowych, cukrzycy typu 2, kilku nowotworów oraz choroby Alzheimera. Coraz więcej dowodów wskazuje, że jego źródłem może być także jama ustna. Osoby cierpiące na chorobę przyzębia mają od trzech do pięciu razy wyższe ryzyko rozwoju nowotworów powiązanych z mikrobiomem jamy ustnej. – Hipoteza jest taka, że u tych pacjentów rozwija się patologiczny typ zapalenia, zamiast reakcji ochronnej – wyjaśnia dr Marcelo Freire, dentysta i profesor w amerykańskim Zakładzie Medycyny Genomicznej i Chorób Zakaźnych. Rozbudowana sieć naczyń krwionośnych pod językiem, w policzkach i innych częściach jamy ustnej umożliwia bakteriom przedostawanie się do krwiobiegu i migrację po całym organizmie. Choć układ odpornościowy zazwyczaj skutecznie je eliminuje, niektóre drobnoustroje potrafią wymknąć się tej kontroli i przyczyniać się do rozwoju chorób. Jednym z takich przykładów jest Fusobacterium nucleatum – bakteria naturalnie występująca w jamie ustnej, która po przedostaniu się do innych narządów może wspierać wzrost nowotworów. Jak wykazało badanie Narodowego Instytutu Raka, pacjenci z rakiem jelita grubego byli pięciokrotnie częściej nosicielami F. nucleatum w stolcu niż osoby zdrowe. Również ślina stanowi potencjalną drogę transportu bakterii przez układ pokarmowy. W badaniach na zwierzętach wykazano, że Porphyromonas gingivalis, przeniesiona z jamy ustnej, może inicjować rozwój raka trzustki, co dodatkowo podkreśla znaczenie zdrowia jamy ustnej dla funkcjonowania całego organizmu. Trudność w dowodzeniu zależności przyczynowo-skutkowych Mimo rosnącej liczby badań łączących mikrobiom jamy ustnej z chorobami ogólnoustrojowymi, naukowcy podkreślają, że udowodnienie bezpośredniej relacji przyczynowo-skutkowej pozostaje dużym wyzwaniem. Korelacja nie zawsze oznacza bowiem, że to właśnie drobnoustroje są pierwotnym źródłem choroby. Badacze mogą prosić uczestników o zmianę diety i obserwować, jak wpływa ona na skład mikrobiomu, nie jest jednak możliwe etyczne celowe zakażanie ludzi patogenami w warunkach eksperymentalnych. Z kolei badania na myszach mają swoje ograniczenia –mikrobiomy gryzoni i ludzi znacząco się różnią i podlegają innym dynamikom zmian w czasie. Z tego powodu naukowcy koncentrują się na mapowaniu „zdrowego” mikrobiomu jamy ustnej, aby lepiej rozpoznać moment, w którym biologiczna równowaga zaczyna przesuwać się w stronę choroby. Istotną rolę odgrywa także genetyka: u niektórych osób nawet duża ilość płytki nazębnej nie prowadzi do zapalenia, podczas gdy inni są znacznie bardziej podatni na rozwój gingivitis. Kliniczne perspektywy Jak zauważa dr Marcelo Freire, terapie ukierunkowane na mikrobiom jamy ustnej są wciąż znacznie mniej rozwinięte niż te dotyczące mikrobiomu jelit czy płuc. Jednocześnie coraz większe nadzieje wiąże się z śliną, która – jako materiał łatwiejszy i mniej inwazyjny do pobrania niż krew – staje się obiecującym narzędziem diagnostycznym. Naukowcy analizują jej skład w poszukiwaniu biomarkerów, mogących sygnalizować choroby na bardzo wczesnym etapie rozwoju. W przyszłości same mikroorganizmy mogą również stać się elementem terapii. Część z nich produkuje krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe o działaniu przeciwzapalnym, takie jak butyrat, które są obecnie badane pod kątem potencjalnych zastosowań leczniczych. Inne drobnoustroje mogą z kolei przyczynić się do opracowania nowych szczepionek, wraz z coraz lepszym zrozumieniem tego, w jaki sposób mikrobiom jamy ustnej oddziałuje z układem odpornościowym. Utrzymanie równowagi mikrobiomu Dobra wiadomość jest taka, że codzienne nawyki w dużej mierze pozwalają utrzymać zdrowy mikrobiom jamy ustnej, a tym samym wspierać ogólne zdrowie organizmu. Styl życia i dieta mają tu znaczenie nie mniejsze niż regularne wizyty u dentysty. Spożywanie pełnowartościowych, nieprzetworzonych produktów bogatych w prebiotyki i probiotyki – takich jak fermentowane produkty mleczne, owoce i warzywa – sprzyja rozwojowi korzystnych mikroorganizmów. Z kolei kwasy tłuszczowe omega-3, obecne m.in. w łososiu, sardynkach, orzechach włoskich i siemieniu lnianym, pomagają ograniczać przewlekłe stany zapalne. Istotną rolę odgrywają także roślinne azotany zawarte w zielonych warzywach liściastych, burakach czy selerze. Bakterie takie jak Rothia przekształcają azotany w azotyny, które w żołądku zamieniane są w tlenek azotu – związek rozszerzający naczynia krwionośne i obniżający ciśnienie krwi. Z drugiej strony nadmiar cukru szybko zaburza równowagę mikrobiomu. Słodzone napoje, desery, a nawet jogurty smakowe sprzyjają rozwojowi bakterii prozapalnych i mogą wpływać na mechanizmy regulujące apetyt. – Od jamy ustnej po jelita – to, co tam się dzieje, wpływa na to, czego pragniemy – ostrzega dr Marcelo Freire. Nie można też zapominać o podstawach higieny jamy ustnej: regularnym szczotkowaniu, nitkowaniu, delikatnym czyszczeniu języka oraz profesjonalnych zabiegach higienizacyjnych. Jednocześnie eksperci przestrzegają przed codziennym stosowaniem silnych płynów do płukania ust, które mogą niszczyć zarówno szkodliwe, jak i korzystne mikroorganizmy. – Warto wybierać płyny, które odświeżają oddech, ale nie zawierają alkoholu ani agresywnych detergentów, zdolnych zaburzyć cały mikrobiom – radzi dr Freire. Źródło: National Geographic
Niektóre ssaki potrafią wstrzymywać ciążę – gdy zrozumiemy jak to robią, będziemy mogli pokonać raka
Foki rodzą tylko wtedy, gdy warunki są do tego odpowiednie. Samica może opóźnić implantację zarodka aż do momentu, w którym poczuje, że zgromadziła odpowiednie zapasy tłuszczu. To strategia znana jako „diapauza embrionalna”, którą stosuje wiele różnych gatunków ssaków, a jej zrozumienie może pomóc nam zrozumieć nowotwory.
Setki ssaków – od myszy po łosie – stosuje diapauzę embrionalną. Chociaż to zjawisko nie występuje u ludzi, to wzbudza zainteresowanie naukowców: ma potencjalne znaczenie dla zrozumienia komórek macierzystych. Lekarstwo na raka może czekać na nas w DNA innych zwierząt. Wstrzymywanie ciąży – na czym polega diapauza i u kogo występuje? Diopauza embrionalna to biologiczny fenomen, który pozwala wybranym gatunkom zatrzymanie rozwoju zarodka. Jej kluczowym momentem jest etap blastocysty, czyli wczesnej, kilkusetkomórkowej struktury zarodkowej, tuż po zapłodnieniu. W tym stanie blastocysta pozostaje niezaimplantowana w ścianie macicy i czeka na sprzyjające okoliczności, by wznowić dalszy rozwój. Warto podkreślić, że diapauza nie jest przypadkowym zjawiskiem – stanowi wysoce wyselekcjonowaną strategię ewolucyjną, obserwowaną u kilkuset gatunków ssaków. U nietoperzy, kangurów czy wielu gryzoni diapauza jest integralnym elementem strategii rozrodczej. W przypadku niektórych zwierząt, takich jak norki, diapauza występuje w każdym cyklu rozrodczym. W innych – pojawia się wyłącznie w odpowiedzi na niekorzystne warunki środowiskowe lub stres, np. niedobór pokarmu Czy możemy wywołać diapauzę? W badaniu opublikowanym w „Genes & Development” naukowcy z Rockefeller University wykazali, że w warunkach laboratoryjnych stan podobny do diapauzy można wywołać u myszy poprzez zastosowanie stresu metabolicznego. Wykorzystano do tego inhibitor BET I-BET151, który imituje niedobór Myc – kluczowego regulatora ekspresji genów oraz inhibicję mTOR, co odpowiada spowolnieniu metabolizmu spowodowanemu brakiem składników odżywczych. W obu przypadkach komórki embrionalne myszy zatrzymywały swój rozwój, jednocześnie pozostając pluripotencjalne – czyli zachowywały zdolność przekształcania się w każdy typ komórek. Co więcej, po usunięciu inhibitorów, komórki wracały do normalnego trybu rozwoju i mogły uczestniczyć w tworzeniu zdrowych zarodków. Lek na nowotwory może być bardzo blisko To niezwykłe zjawisko – komórki „zamrożone” w czasie, które mimo braku aktywności metabolicznej nie tracą swojej tożsamości – otwiera nowe drzwi do zrozumienia nie tylko rozwoju zarodka, ale także funkcjonowania komórek odpornościowych czy nowotworowych w warunkach stresu. Dzięki temu dowiemy się, jak komórki układu odpornościowego potrafią przetrwać dekady, dlaczego komórki nowotworowe pozostają uśpione, by potem nawrócić z agresją, a także jak niektóre wirusy i komórki nerwowe zachowują zdolność do przeżycia w niesprzyjających warunkach. Zespół Alexandra Tarakhovsky’ego zamierza dalej badać wpływ programów przypominających diapauzę na starzenie się neuronów i ich odporność na uszkodzenia. To otwiera nowe kierunki badań nad tym, jak komórki ludzkiego ciała adaptują się do stresu – choć ludzie nie doświadczają diapauzy w sensie zarodkowym, nasze komórki często funkcjonują w stanie uśpienia. Być może będziemy mogli to wykorzystać, ale musimy pilnie obserwować inne ssaki. Czeka nas wiele nauki. Źródło: Genes & Development, Kosmos Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Masz problemy ze snem? Ta jedna rzecz ma największy wpływ na to, jak śpisz i jak się budzisz
Poduszka ma większe znaczenie, niż myślisz. Eksperci i naukowcy podkreślają, że to właśnie ona – a nie materac – często decyduje o jakości snu, zmniejsza ból, poprawia regenerację i wpływa na samopoczucie w ciągu dnia.
Spis treści: Jakość snu zaczyna się od prawidłowego ułożenia szyi Rola poduszki w problemach z oddychaniem podczas snu Od snu zależy to, jak funkcjonujesz za dnia Jak wybrać poduszkę? Naukowe wskazówki i proste testy Twoja poduszka to jedno z najpotężniejszych narzędzi, które pomagają zasnąć i utrzymać sen. Może też łagodzić ból oraz poprawiać postawę w ciągu dnia. Jeśli kiedykolwiek winą za słabą noc obarczałeś stres, temperaturę w pokoju albo materac, możliwe, że pomijasz najmniejszy – i być może najbardziej wpływowy – element swojego „zestawu do spania”: poduszkę. Może wyglądać jak zwykły puszysty prostokąt, ale naukowcy zajmujący się snem podkreślają, że to jeden z najsilniejszych regulatorów tego, jak szybko zasypiasz, jak głęboko śpisz oraz jak pracują szyja, kręgosłup, oddech i mózg długo po przebudzeniu. – Sen to stan wrażliwy. Zanim mózg i ciało pozwolą sobie na przejście w sen, muszą zarejestrować poczucie bezpieczeństwa. Fizyczny komfort, jaki dają poduszka i pościel, jest silnym sygnałem wspierającym to poczucie – mówi Wendy Troxel, starsza badaczka snu i zachowań w RAND Corporation. Dobrze dobrana poduszka może również łagodzić typowe dolegliwości, takie jak ból szyi, pleców i głowy. Pomaga w tym podparcie naturalnych krzywizn kręgosłupa oraz stworzenie tego, co psycholog kliniczny i specjalista snu Michael Breus nazywa systemem snu bez punktów ucisku. Jakość snu zaczyna się od prawidłowego ułożenia szyi Badania konsekwentnie pokazują, że wysokość i twardość poduszki należą do najsilniejszych czynników wpływających na jakość snu oraz ryzyko rozwoju problemów ze snem. Jeśli poduszka jest zbyt wysoka lub zbyt twarda, szyja zostaje nadmiernie zgięta do przodu. Gdy jest zbyt niska albo zbyt miękka, szyja opada do tyłu lub na bok. Każda z tych pozycji może nadwyrężać mięśnie, uciskać stawy i zaburzać drożność dróg oddechowych. To z kolei prowadzi do mikrowybudzeń w nocy, które fragmentują sen, nasilają ból i pogarszają funkcjonowanie następnego dnia. Właściwa poduszka pomaga natomiast ciału ułożyć się w prawidłowym ustawieniu. – Dobrze dopasowana poduszka pozwala utrzymać neutralną pozycję szyi. Umożliwia też rozluźnienie tkanek i nocną regenerację – wyjaśnia Matthew O’Rourke, fizjoterapeuta specjalizujący się w zaburzeniach ruchowych związanych ze snem. Rola poduszki w problemach z oddychaniem podczas snu Poduszki mają również istotny wpływ na oddychanie podczas snu. Ich wysokość, profil i twardość decydują o tym, jak drożne pozostają drogi oddechowe. U osób chrapiących albo z łagodnym lub umiarkowanym bezdechem sennym poduszka, która delikatnie unosi i stabilizuje głowę oraz szyję, może zmniejszać zaburzenia oddychania i poprawiać jakość snu. Nadmierne odgięcie szyi w czasie snu sprzyja zwężaniu dróg oddechowych. Spanie na poduszce bez odpowiedniego podparcia zwiększa też ryzyko cofania się języka, co może nasilać chrapanie. Badania nad konkretnymi materiałami i profilami poduszek często pokazują zmniejszenie nasilenia bezdechu sennego oraz rzadsze epizody zapadania się dróg oddechowych. Sama poduszka nie wyleczy jednak zaawansowanego bezdechu sennego ani innych poważnych zaburzeń snu. – Jeśli masz objawy bezdechu sennego, ważne jest, by porozmawiać z lekarzem i ustalić odpowiedni plan leczenia – podkreśla Rebecca Robbins, badaczka snu. Od snu zależy to, jak funkcjonujesz za dnia Poduszka oddziałuje również na to, jak funkcjonujesz w ciągu dnia. Gdy szyja i kręgosłup są prawidłowo ustawione, mięśnie mogą się rozluźnić, drogi oddechowe pozostają drożne, a ból jest mniejszy. Nieprawidłowe ustawienie ciała kumuluje się z czasem. Może zwiększać stan zapalny, ograniczać mobilność, sprzyjać bólom głowy z napięcia, usztywnieniu barków i przewlekłemu bólowi szyi. Ponieważ głęboki sen jest kluczowy dla pamięci, odporności, metabolizmu i regulacji emocji, wszystko, co go zakłóca, może pogarszać sprawność poznawczą następnego dnia. Jak wybrać poduszkę? Naukowe wskazówki i proste testy Nie istnieje jedna idealna wysokość ani jeden materiał, który sprawdzi się u wszystkich. Jest jednak kilka zasad opartych na badaniach, które pomagają dokonać lepszego wyboru. Pierwszym krokiem jest określenie pozycji snu – śpisz na plecach, boku czy brzuchu? Kolejna kwestia to wysokość poduszki. Powinna być proporcjonalna do budowy ciała i szerokości barków. Pomocne mogą być poduszki z regulowanym wypełnieniem. Warto też poprosić partnera o zrobienie zdjęcia podczas leżenia, by sprawdzić ustawienie szyi. Znaczenie ma również materac i materiał wypełnienia. Pianka memory foam, lateks i inne nowoczesne materiały pomagają zachować krzywiznę szyi i regulują temperaturę. Nie zapomnij też o regularnym czyszczeniu poduszki. Poszewki warto prać co tydzień, a same poduszki wymieniać co 1–2 lata. – Jeśli po złożeniu poduszka nie wraca do pierwotnego kształtu, prawdopodobnie czas ją wymienić – mówi Geet Paul. Źródło: National Geographic