Dla niektórych to czeskie miasto jest piękniejsze od Pragi – przyciąga fantastyczną kuchnią i wyjątkową architekturą
Karlowe Wary, Mariańskie Łaźnie i Franciszkowe Łaźnie tworzą razem jeden z najciekawszych regionów uzdrowiskowych w Europie. Zobacz, co warto w nich zobaczyć i czego spróbować.
Spis treści: Gorące źródła, cesarz i legenda. Dlaczego warto zacząć od Karlowych Warów? Kolumnady i źródła w Karlowych Warach – gdzie zacząć spacer? Nie tylko źródła. Co jeszcze warto zobaczyć w Karlowych Warach? Zamki i tajemnice między uzdrowiskami. Loket i relikwiarz, który zniknął na dekady Mariańskie Łaźnie – cisza, arystokracja i śpiewająca fontanna w tle Franciszkowe Łaźnie – uzdrowisko, które naprawdę leczy i wycisza Jak zaplanować wyjazd do czeskich uzdrowisk? Transport, noclegi i najlepszy czas na podróż Choć uzdrowiska w zachodnich Czechach kojarzą się głównie z kuracjuszami popijającymi wodę z porcelanowych kubków, kryją w sobie znacznie więcej niż tylko źródła termalne. Karlowe Wary, Mariańskie Łaźnie i Franciszkowe Łaźnie to miejsca o bogatej historii, wyjątkowej architekturze i unikatowym rytmie życia. Od gejzerów i kolumnad, przez średniowieczne zamki, aż po ziołowe likiery i zupy z jajkiem – ten region łączy tradycję z lokalnym kolorytem w sposób, który trudno znaleźć gdziekolwiek indziej. Gorące źródła, cesarz i legenda. Dlaczego warto zacząć od Karlowych Warów? Do Karlowych Warów wjeżdżam wczesnym rankiem, kiedy na dolinę Tepli wciąż jeszcze pada cień, a źródlana para unosząca się nad kolumnadami wygląda jak naturalne przedłużenie rzeki. Trudno znaleźć w Europie miasto, w którym gorąca woda byłaby tak dosłownie wpisana w urbanistykę. Tutaj wszystko zaczyna się od źródeł – jest ich kilkanaście, różnią się temperaturą i składem mineralnym, a każde ma własną historię, nazwę i wiernych bywalców. Najstarsza z lokalnych legend mówi o Karolu IV (ten od Mostu Karola w Pradze), który podczas polowania miał odkryć gorące źródło bijące spod ziemi. Fakt, że cesarz rzymski i król Czech rzeczywiście bywał w tej okolicy, jest dobrze udokumentowany. To on nadał osadzie rangę miasta królewskiego w XIV wieku, a także nazwę – Karlovy Vary, czyli „wrzące źródła Karola”, która przetrwała do dziś. Od tamtej pory woda stała się walutą, kapitałem i znakiem rozpoznawczym miasta. Kolumnady i źródła w Karlowych Warach – gdzie zacząć spacer? Spacer zaczynam od Mlýnskiej Kolumnady, neorenesansowej konstrukcji z końca XIX wieku, zaprojektowanej przez Josefa Zítka, tego samego architekta, który współtworzył praski Teatr Narodowy. Głównych kolumnad, czyli zadaszonych galerii o funkcji spacerowej, jest w Karlowych Warach pięć. A pod Mlýnską – jedną z najbardziej okazałych w mieście – bije pięć źródeł, w tym jeden z najgorętszych – Mlýnský pramen. Kuracjusze przechadzają się z porcelanowymi kubkami na długich dzióbkach, popijając wodę małymi łykami, zgodnie z zaleceniami lekarzy. Ten rytuał, powtarzany od pokoleń, jest równie ważny jak sama woda. Próbuję i ja. Woda ze źródła smakuje wyraźnie mineralnie i słonawo, z lekką goryczką i delikatnie metalicznym posmakiem. Kilka kroków dalej znajduje się Vřídelní Kolumnada, najbardziej surowa w formie, betonowa, powojenna. Poproście pierwszego napotkanego Czecha o pomoc w nauczeniu wymowy tego źródła – bo to nie jest taka prosta sprawa. To serce Karlowych Warów. Tutaj bije Vřídlo – gejzer o temperaturze ponad 70 stopni, który potrafi wystrzelić na kilkanaście metrów. Woda z tego źródła jest tak silnie zmineralizowana, że od wieków wykorzystuje się ją do produkcji soli zdrojowej, eksportowanej niegdyś do całej monarchii habsburskiej. Nie tylko źródła. Co jeszcze warto zobaczyć w Karlowych Warach? Karlowe Wary to jednak nie tylko uzdrowisko, ale też miasto przemysłu i rzemiosła. W dzielnicy Dvory, w dawnej manufakturze, działa dziś założona w 1857 roku huta szkła Moser. Zwiedzając hale produkcyjne, obserwuję proces powstawania kryształowych kielichów i waz, które trafiały na stoły europejskich dworów. Charakterystyczne dla Mosera jest szkło bezołowiowe, ręcznie szlifowane, o intensywnych barwach. To jeden z tych przykładów, kiedy lokalny surowiec i tradycja stworzyły markę rozpoznawalną daleko poza regionem. Warto wybrać się na wycieczkę z przewodnikiem po hucie, aby na własne oczy zobaczyć proces powstawania wielokolorowych naczyń. Kilka minut kolejką linową od centrum wznosi się wzgórze Diana. Z wieży widokowej rozciąga się panorama miasta – wąskiej doliny wciśniętej między zalesione stoki. Ten krajobraz tłumaczy, dlaczego Karlowe Wary nigdy nie stały się metropolią. Brak miejsca wymusił elegancję i porządek, a architektura z przełomu XIX i XX wieku do dziś dominuje nad nowszą zabudową. Na górze warto zatrzymać się na czeski obiad. Ja decyduję się na talerz pełen kulajdy. Ta kremowa zupa z ziemniakami, koperkiem i grzybami, podawana z jajkiem w koszulce, to klasyk tutejszej kuchni domowej. Rozgrzewająca i sycąca, daje mi pretekst, by w drodze powrotnej zrezygnować z kolejki linowej i zejść ze wzgórza Diana na piechotę. Zamki i tajemnice między uzdrowiskami. Loket i relikwiarz, który zniknął na dekady Opuszczając Karlowe Wary, zatrzymuję się w miasteczku Loket. Położony na skalnym cyplu, niemal w całości otoczonym zakolem rzeki Ohře, wygląda jak średniowieczna makieta. Nad czerwonymi dachami góruje masywny zamek, który przez wieki pełnił funkcję twierdzy granicznej, więzienia i rezydencji. To dobre miejsce, by zrozumieć, że region uzdrowiskowy nie istniał w próżni – jego bezpieczeństwo i rozwój były ściśle związane z polityką i militariami Czech. Dzięki uporowi mojej przewodniczki udaje mi się również zobaczyć słynny meteoryt z Loket. To jeden z najstarszych udokumentowanych meteorytów w Europie Środkowej. Według kronik spadł w tej okolicy w XV wieku. Przez długi czas uważano go za „kamień piekielny” lub obiekt o nadprzyrodzonych właściwościach, dlatego przechowywano go właśnie na zamku – najpierw jako osobliwość, później jako obiekt badań. Jeszcze dalej, w Bečovie nad Teplą, znajduje się zamek znany z jednego z najcenniejszych skarbów w Europie Środkowej – Relikwiarza św. Maura. Ten romański zabytek z XIII wieku, porównywany rangą do czeskich klejnotów koronnych, przez dekady był ukryty pod podłogą kaplicy. Odnaleziony dopiero w latach 80. XX wieku, po skomplikowanej akcji poszukiwawczej, dziś jest udostępniany zwiedzającym w ściśle kontrolowanych warunkach. Sama historia relikwiarza – jego wędrówki z Francji do Czech, zmiany właścicieli i dramatyczne ukrycie po II wojnie światowej – mogłaby posłużyć za scenariusz filmu. Mariańskie Łaźnie – cisza, arystokracja i śpiewająca fontanna w tle Jedno jest pewne – Mariańskie Łaźnie są inne. Jeśli Karlowe Wary sprawiają wrażenie miasta, które nieustannie pracuje – woda krąży, kolejki kursują, turyści przemieszczają się między kolumnadami – tutaj dominuje cisza i przestrzeń. Uzdrowisko powstało później, na początku XIX wieku, i od początku planowano je z rozmachem. Szerokie aleje, rozległe parki i monumentalne pensjonaty miały odpowiadać gustom arystokracji. Głównym punktem jest Kolumnada Maksymiliana, żeliwna konstrukcja z końca XIX wieku, przy której biją m.in. Křížový pramen i Ferdinandův pramen. W przeciwieństwie do Karlowych Warów, wody w Mariańskich Łaźniach są zimne, bogate w dwutlenek węgla i sole żelaza. To właśnie one zadecydowały o specjalizacji uzdrowiska – leczeniu chorób metabolicznych i układu krążenia. Spacer po Parku Zdrojowym prowadzi do Śpiewającej Fontanny. Jej mechanizm, zsynchronizowany z muzyką klasyczną, przyciąga turystów, ale mnie bardziej interesuje kontekst historyczny. To tutaj bywali Goethe, Chopin i Wagner. Goethe, który spędził w Mariańskich Łaźniach kilka sezonów, miał powiedzieć, że to jedyne miejsce, gdzie naprawdę odpoczywał. Dziś jego obecność przypominają tablice pamiątkowe i nazwy hoteli, ale duch epoki jest wciąż wyczuwalny w architekturze. Kilka kilometrów od centrum rozciąga się Národní přírodní rezervace Kladské rašeliny. Drewniane kładki prowadzą przez torfowiska, a krajobraz zmienia się diametralnie – zamiast parkowej zieleni pojawia się surowa, północna przyroda. To jeden z tych momentów, kiedy łatwo zrozumieć, dlaczego kuracjusze od zawsze łączyli leczenie z długimi spacerami. Tutejsze powietrze, chłodne i wilgotne, ma zupełnie inny charakter niż w dolinach. Franciszkowe Łaźnie – uzdrowisko, które naprawdę leczy i wycisza Franciszkowe Łaźnie są najmniejsze z trzech uzdrowisk, ale to właśnie ich skala robi największe wrażenie. Założone w 1793 roku, niemal od początku były podporządkowane jednej funkcji – leczeniu. Niska, klasycystyczna zabudowa, pastelowe fasady i symetryczny układ ulic tworzą miasto, które bardziej przypomina sanatoryjny ogród niż kurort. Tutejsze źródła są bogate w żelazo i dwutlenek węgla. Najsłynniejszy jest Františkův pramen, od którego miasto wzięło nazwę. Charakterystycznym symbolem uzdrowiska stała się rzeźba chłopca z rybą – Františka – której dotknięcie ma przynosić szczęście i, według lokalnych wierzeń, sprzyjać płodności. Ten element ludowej tradycji ciekawie kontrastuje z naukowym podejściem do balneologii, które od XIX wieku rozwijano właśnie tutaj. We Franciszkowych Łaźniach tempo życia wyraźnie zwalnia. Wieczorami parki pustoszeją, a goście wracają do hoteli na zabiegi i kolacje. To miejsce, które najlepiej oddaje pierwotny sens uzdrowiska – nie jako atrakcji turystycznej, ale przestrzeni regeneracji. Jak zaplanować wyjazd do czeskich uzdrowisk? Transport, noclegi i najlepszy czas na podróż Planując wyjazd do Karlowych Warów, Mariańskich Łaźni i Franciszkowych Łaźni, warto zapoznać się z możliwościami dojazdu i noclegu oraz wybrać najlepszy moment na podróż. Najwygodniejszym sposobem poruszania się między tymi trzema uzdrowiskami jest samochód lub pociąg regionalny – połączenia są częste, a odległości między miejscowościami niewielkie. Karlowe Wary mają również bezpośrednie połączenia kolejowe z Pragą, a przejazd zajmuje około 3–3,5 godziny. Pociągi i autobusy kursujące między uzdrowiskami zazwyczaj pokonują trasę w czasie od 45 do 90 minut. Najlepszy czas na odwiedzenie zachodnich Czech to wiosna i wczesna jesień. Wtedy pogoda sprzyja spacerom, a uzdrowiska są spokojniejsze. Latem zdarza się większy ruch turystyczny, szczególnie w weekendy oraz w trakcie lokalnych festiwali. Warto też zapytać o zniżki dla polskich turystów, które niekiedy oferowane są przez miejscowe obiekty noclegowe. Podczas pobytu w Karlowych Warach warto rozważyć nocleg w jednym z dwóch renomowanych hoteli: Grandhotel Pupp to historyczny obiekt z XVIII wieku, związany z europejską elitą i festiwalem filmowym – to właśnie tutaj kręcono sceny do „Casino Royale”. Z kolei Hotel Imperial, położony na wzgórzu z widokiem na miasto, oferuje eleganckie wnętrza i własne zaplecze uzdrowiskowe. W Mariańskich Łaźniach dobrą opcją dla gości nastawionych na pełen program leczniczy będą nowoczesne sanatoria Ensana Health Spa Hotels. Dla tych, którzy preferują krótszy wypoczynek w stylowym otoczeniu, Hotel Falkensteiner – łączący secesyjną architekturę z nowoczesnym spa – będzie odpowiednim wyborem. Jeśli natomiast planujesz zatrzymać się we Franciszkowych Łaźniach, spodziewaj się mniejszych, kameralnych obiektów. W miasteczku dominują sanatoria i hotele lecznicze, często wyspecjalizowane w określonych terapiach, oferujące spokojne warunki do regeneracji. Źródło: National Geographic Traveler, VisitCzechia.com Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po świecie podróżuje w poszukiwaniu smaków lokalnych kuchni. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Myślisz, że kofeina pomaga? To, co robi z twoim mózgiem i ciałem, może zaskoczyć
Kofeina może pomóc, ale może też zaszkodzić. Lekarze ostrzegają, że granica między korzyścią a ryzykiem bywa bardzo cienka. Sprawdzamy, kiedy kawa i energetyki to dobry pomysł, a kiedy lepiej z nich zrezygnować.
Spis treści: Kofeina to już nie tylko kawa Mózg po kofeinie Dlaczego kofeina daje zastrzyk energii Czy kofeina rzeczywiście może pomagać? Kto powinien ograniczyć kofeinę? Najpopularniejszą używką w Stanach Zjednoczonych — zdecydowanie bez konkurencji — jest kofeina w różnych formach. Badanie ankietowe z 2025 roku, opublikowane w czasopiśmie Food and Toxicology, wykazało, że niemal 70% Amerykanów wypijało codziennie co najmniej jeden napój z kofeiną. Może ona przynieść realne korzyści zdrowotne — ale tylko wtedy, gdy nie przesadzimy. W nadmiarze zaczyna szkodzić organizmowi. Oto jak kawa, napoje energetyczne i inne produkty z kofeiną wpływają na organizm. Kofeina to już nie tylko kawa Kofeina to dziś już nie tylko filiżanka kawy. Występuje w innych napojach, żelach, proszkach, gumach do żucia i saszetkach. Istnieje nawet suszone mięso wołowe z kofeiną. Nigdy wcześniej konsumenci nie mieli dostępu do tak wielu jej form i smaków. Amerykańska Agencja Żywności i Leków (FDA) zaleca, by nie przekraczać dawki 400 mg kofeiny dziennie. Filiżanka kawy o objętości około 250 ml zawiera zwykle mniej więcej 95 mg kofeiny. Wiele popularnych napojów energetycznych ma od 100 aż do 200 mg kofeiny w puszce o pojemności około 355 ml. Dla większości osób pojedyncza porcja nie stanowi problemu. Kłopoty zaczynają się wtedy, gdy wysokie dawki stają się nawykiem. W dzisiejszych czasach łatwo przedawkować kofeinę. A to niesie ze sobą konkretne ryzyko. Mózg po kofeinie Choć kofeina ma swoje zalety, przy wyższych dawkach wywołuje skutki uboczne. Niektórzy powinni zachować szczególną ostrożność. Po spożyciu kofeina blokuje w mózgu działanie adenozyny. Adenozyna gromadzi się w czasie czuwania i pełni w organizmie wiele funkcji. Gdy wiąże się ze swoimi receptorami, nasila senność i pomaga regulować rytm dobowy. Działa jak swego rodzaju licznik zmęczenia. Podczas spokojnego snu mózg „resetuje” poziom adenozyny, dzięki czemu po przebudzeniu czujemy się wypoczęci i czujni. Ten proces może jednak zaburzać właśnie kofeina. Poza tym alkohol oraz zaburzenia snu. Dlaczego kofeina daje zastrzyk energii Kofeina blokuje receptory adenozyny, przez co ta nie może przekazać ciału sygnału „pora spać”. Jednocześnie taka blokada pobudza produkcję dopaminy i adrenaliny. – Dlatego kofeina wpływa na nastrój, poziom energii, skupienie i koncentrację — mówi Robert Cowan, neurolog z Uniwersytetu Stanforda. To, jak długo kofeina utrzymuje się w organizmie i jak długo może zaburzać sen, bardzo różni się między ludźmi. Ogólna wskazówka — podkreśla Cowan — to nie przekraczać 400 mg dziennie i nie spożywać kofeiny po godzinie 14:00. Choć pobudzenie po kofeinie bywa korzystne, mózgu nie da się łatwo oszukać. Przy regularnym stosowaniu szybko „uznaje” kofeinę za element codziennego funkcjonowania. Gdy więc osoba pijąca ją codziennie nagle odstawi kofeinę, mózg interpretuje to jako problem. W odpowiedzi wysyła sygnały w postaci bólu głowy, drażliwości i zmęczenia. Czy kofeina rzeczywiście może pomagać? Korzyści zdrowotne kofeiny w dużej mierze zależą od tego, w jakiej formie jest spożywana. Napoje energetyczne nie zawierają wielu dodatkowych związków obecnych w kawie i herbacie — takich jak polifenole i antyoksydanty — które mogą działać ochronnie. – Gdy mówimy o korzyściach zdrowotnych kofeiny, tak naprawdę mówimy o kawie i herbacie — mówi Michael Fredericson, lekarz medycyny sportowej i profesor Uniwersytetu Stanforda. Co ciekawe, nawet kawa i herbata bez kofeiny mogą przynosić istotne korzyści. Badania pokazują, że ich spożywanie wiąże się z niższym ryzykiem zgonu oraz mniejszą śmiertelnością sercowo-naczyniową. Jedno z badań wykazało, że kawa mielona i rozpuszczalna — ale nie bezkofeinowa — wiązały się z mniejszym ryzykiem arytmii. W sportach wytrzymałościowych kofeina jest wyjątkowo skuteczna. – Nie sądzę, by istniał suplement tak konsekwentnie poprawiający wyniki wysiłkowe jak kofeina — mówi Bryan Saunders, badacz z Uniwersytetu w São Paulo. Kofeina może poprawiać koncentrację, a jednocześnie zmniejszać odczucie bólu i wysiłku. Dzięki temu pozwala trenować ciężej. Międzynarodowe Towarzystwo Żywienia w Sporcie zaleca dawkę 3–6 mg kofeiny na kilogram masy ciała. Problem polega na tym, że granica między korzyściami a skutkami ubocznymi jest cienka. Kto powinien ograniczyć kofeinę? Niektóre osoby powinny podchodzić do kofeiny z większą ostrożnością. Kobietom w ciąży zaleca się ograniczenie spożycia do maksymalnie 200 mg dziennie. Większe ilości mogą zwiększać ryzyko poronienia i wad wrodzonych. Osoby z chorobami serca, nerek lub wątroby również powinny uważać. To samo dotyczy osób z zaburzeniami lękowymi lub migreną. Objawy takie jak niepokój, drżenie, problemy ze snem czy gonitwa myśli mogą oznaczać, że kofeiny jest po prostu za dużo. U nastolatków kofeina może zaburzać rozwój mózgu i nasilać problemy z koncentracją. Napoje energetyczne, które zawierają bardzo wysokie dawki kofeiny, dodatkowo podnoszą poziom stresu. – To ostatnia rzecz, jakiej młodzi ludzie potrzebują — mówi Fredericson. – Oni i tak są już potwornie zestresowani. Źle dobrana dawka i pora spożycia kofeiny zaburzają sen również u dorosłych. A przewlekłe problemy ze snem zwiększają ryzyko chorób takich jak cukrzyca i choroba Alzheimera. Zalecenie jest proste: umiar i regularność. Dla większości osób bezpieczny zakres to 2–4 filiżanki dziennie, najpóźniej do wczesnego popołudnia. – Każdy organizm reaguje inaczej — mówi Fredericson. – Trzeba sprawdzić, co działa u Ciebie. Źródło: National Geographic
Czy rzeczywiście sól szkodzi? Te dane mogą cię zaskoczyć
Ile soli to za dużo – nie ma jednej odpowiedzi na to pytanie. Choć WHO i inne organizacje wydają wytyczne, wielu naukowców ma odmienne zdanie. Skąd biorą się różnice w podejściu do spożycia soli i jakie są potencjalne skutki zdrowotne?
Spis treści: Gdzie zaczyna się nadmiar? Ile soli jemy naprawdę? Co dzieje się w organizmie, gdy jemy sól? Dlaczego nie wszyscy się zgadzają? Jak ograniczyć sól w codziennym jedzeniu? Choć większość ekspertów zaleca ograniczanie soli, niektórzy krytycy zadają pytanie, czy przeciętni ludzie naprawdę muszą przygotowywać coraz bardziej „mdłe” posiłki. Nasza relacja z solą jest skomplikowana. Organizm potrzebuje jej niewielkiej ilości, by prawidłowo funkcjonować. Jednocześnie większość z nas znacznie przekracza zalecane dzienne spożycie. Sól – ukochana, wszechobecna i niezastąpiona przyprawa. Gdzie zaczyna się nadmiar? Jest niezbędnym składnikiem odżywczym, a jednocześnie – spożywana w nadmiarze – może przyczyniać się do rozwoju poważnych chorób. Problem polega na tym, że naukowcy nie są zgodni co do tego, gdzie dokładnie zaczyna się ten „nadmiar”. W środowisku badaczy trwa na ten temat ostry spór. Regularne spożywanie zbyt dużej ilości soli może prowadzić do nadciśnienia tętniczego. Światowa Organizacja Zdrowia zaleca, by zdrowi dorośli nie spożywali więcej niż 2 gramy sodu dziennie. Amerykańskie Towarzystwo Kardiologiczne ustala górną granicę na 2,3 grama sodu dziennie, co odpowiada około jednej łyżeczce soli kuchennej. Limit ten opiera się na założeniu, że taka ilość nie podnosi ciśnienia krwi. W praktyce zalecenia są jeszcze bardziej restrykcyjne – optymalnie spożycie sodu powinno wynosić około 1,5 grama dziennie, zwłaszcza u osób z nadciśnieniem. Ile soli jemy naprawdę? Przekroczenie tego limitu jest jednak wyjątkowo łatwe. Cheeseburger z dodatkami, puszka zupy albo dwie porcje pizzy mogą same w sobie wyczerpać dzienny „budżet solny”. Średnie dzienne spożycie sodu w USA wynosi obecnie 3,4 grama, a globalnie aż 4,3 grama. Wysokie wartości zawdzięczamy między innymi kuchniom Azji Wschodniej i Środkowej, słynącym z intensywnych smaków. Choć nikt nie kwestionuje, że nadmiar soli szkodzi układowi krążenia, spór dotyczy progu bezpieczeństwa. Kluczowe pytanie brzmi – ile soli to już za dużo? Co dzieje się w organizmie, gdy jemy sól? Sól kuchenna składa się z dwóch jonów o przeciwnych ładunkach – sodu i chloru. To właśnie sód jest uważany za bardziej problematyczny składnik. Jony sodu regulują gospodarkę wodną organizmu, sygnalizując, kiedy należy zatrzymać lub wydalić wodę. Przewlekły nadmiar sodu może jednak rozregulować ten mechanizm. Gdy poziom sodu gwałtownie rośnie, organizm zatrzymuje wodę, co zwiększa objętość krwi. Serce musi pracować intensywniej, by ją pompować. Naczynia krwionośne stają się sztywniejsze, a ciśnienie wywierane na ich ściany wzrasta. Nerki również są obciążone – muszą filtrować nadmiar soli, który następnie wydalany jest z moczem. Cały ten proces nadwyręża serce i nerki. Z czasem – podobnie jak zużyta opona pozbawiona bieżnika – mechanizmy regulujące ciśnienie krwi słabną. Długotrwałe nadmierne spożycie soli zwiększa ryzyko niewydolności nerek, chorób serca oraz udaru mózgu. W innych częściach organizmu dieta bogata w sól może zwiększać ryzyko wrzodów żołądka i nowotworów. Niektóre badania sugerują również, że sól sprzyja wypłukiwaniu wapnia z kości i może prowadzić do osteoporozy. Efekt ten nie został jednak jednoznacznie potwierdzony we wszystkich populacjach. Dlaczego nie wszyscy się zgadzają? Ograniczanie słonych potraw jest trudne, ponieważ nasz organizm jest biologicznie zaprogramowany, by ich pożądać. Sól jest niezbędna dla zdrowia. Jej niedobór może prowadzić do skurczów mięśni, a także do poważniejszych zaburzeń, takich jak insulinooporność czy miażdżyca – stan poprzedzający udar. Skrajny niedobór soli może być nawet śmiertelny, choć obecnie zdarza się to bardzo rzadko. W USA jedynie około 2 procent populacji jest zagrożone zbyt niskim spożyciem sodu. Mimo to część badaczy zaczęła podważać sens rygorystycznych zaleceń niskosodowych. W 2013 roku Instytut Medycyny – dziś funkcjonujący jako Narodowa Akademia Medycyny – zakwestionował zasadność limitu 2,3 grama sodu dziennie, wskazując na niedostateczne dowody naukowe. Tak narodziły się tak zwane „wojny solne”. Amerykańskie Towarzystwo Kardiologiczne nie zgodziło się z tym stanowiskiem, uznając dostępne dane za niepełne. Profesor Franz Messerli z Uniwersytetu w Bernie zauważa, że przestrzeganie obecnych wytycznych jest w praktyce bardzo trudne. Żaden kraj na świecie nie utrzymuje średniego spożycia sodu poniżej zalecanych limitów. Jego zdaniem globalna krucjata przeciwko soli jest przesadzona. Relacja między solą a ciśnieniem krwi bywa maskowana przez inne czynniki – historię chorób, poziom stresu, wykonywany zawód czy tryb życia. Osoby pracujące fizycznie, zwłaszcza w wysokich temperaturach oraz ludzie aktywni fizycznie mogą tolerować większe ilości soli. Regularny ruch obniża bowiem ciśnienie krwi. Krytycy obecnych zaleceń twierdzą, że zależność między spożyciem soli a chorobami sercowo-naczyniowymi ma kształt litery J. Zarówno zbyt małe, jak i zbyt duże spożycie wiąże się z ryzykiem zdrowotnym, choć nie wszyscy naukowcy zgadzają się z tą tezą. Według obowiązujących wytycznych minimalne dzienne spożycie sodu wynosi 0,5 grama. Jak ograniczyć sól w codziennym jedzeniu? Jedynie niewielka część sodu pochodzi z soli dodawanej podczas gotowania. Ponad 70 procent trafia do naszej diety wraz z żywnością wysokoprzetworzoną. Sól pełni w niej wiele funkcji – konserwuje, wpływa na strukturę produktów, zatrzymuje wilgoć w mięsie i stabilizuje gotowe wyroby. Nawet produkty, które nie wydają się słone, jak chleb, mogą być znaczącym źródłem sodu. Biorąc pod uwagę powszechny nadmiar soli w produktach spożywczych oraz fakt, że niemal połowa dorosłych Amerykanów cierpi na nadciśnienie, ograniczenie jej spożycia może przynieść realne korzyści zdrowotne. Najprostszym sposobem kontroli ilości soli jest gotowanie w domu. Kluczowe znaczenie ma już sam etap zakupów. – To właśnie przekąski między posiłkami najczęściej sprawiają, że przekraczamy bezpieczny poziom – mówi nefrolog Raeeda Gheewala. – Zamiast chipsów czy krakersów lepiej sięgać po owoce, warzywa i niesolone orzechy. Alternatywą są również zamienniki soli, w których sód zastąpiono potasem. Chlorek potasu także ma słony smak, choć bywa lekko gorzki. Nadmiar potasu również może być szkodliwy, jednak większość ludzi spożywa go zbyt mało, więc ryzyko jest niewielkie. Jedno z największych badań klinicznych przeprowadzonych w Chinach wykazało, że zastąpienie 25 procent sodu potasem obniżyło ryzyko udaru o 12 procent, a zawału serca o 13 procent. Dodatkowo potas rozluźnia naczynia krwionośne i pomaga usuwać sód z organizmu. Eksperci podkreślają, że choć warto kontrolować ilość soli w diecie, nie należy popadać w skrajności. Okazjonalna porcja chipsów czy plasterek salami nie zrujnują zdrowia – zwłaszcza jeśli równoważy je aktywność fizyczna. Źródło: National Geographic
To jedno świąteczne przyzwyczajenie psuje sen – jak go uniknąć
Świąteczne lampki rozświetlają zimowe wieczory, ale ich coraz większa liczba może zakłócać nasz sen i wpływać na zdrowie. Eksperci podpowiadają, jak dekorować z głową – dla ludzi i natury.
Spis treści: Zanieczyszczenie światłem rośnie – i wpływa na nasze zdrowie Melatonina, mózg i serce – co zakłóca sen zimą? Jak świecić, by nie szkodzić? Eksperci radzą Dzika przyroda też nie lubi świateł Było tuż po 19:00, 6 grudnia. Nad północnym Seattle zapadł zmrok już dawno wcześniej. A jednak na Candy Cane Lane wszystko było radosne i jasno oświetlone. Ulicę wypełniała orkiestra marszowa Uniwersytetu Waszyngtońskiego, grająca Feliz Navidad. Mosiężne instrumenty oplecione były złotymi łańcuchami lampek. Psy w obrożach LED lawirowały między kołami wózków dziecięcych. Obok ceglanego domu, obrysowanego pojedynczą girlandą wielokolorowych świateł, na wietrze kiwał się ogromny dmuchany Grinch. Od ponad 70 lat mieszkańcy Northeast Park Road rozjaśniają najciemniejsze tygodnie zimy w sposób przemyślany. Nie robią tego jednak z rozmachem na miarę Clarka Griswolda, znanym z innych części miasta i całych Stanów Zjednoczonych. Stawiają raczej na oryginalne dekoracje. Wśród nich są zabytkowa drewniana karuzela oraz „flota” lasek cukrowych o wysokości około 1,8 metra. Oświetlenie pozostaje umiarkowane i działa według harmonogramu. Mieszkańcy zazwyczaj wybierają ciepłe światło oraz oprawy z osłonami, aby ograniczyć rozlewanie się blasku na domy sąsiadów, rośliny w ogrodach, migrujące ptaki – oraz wszystkich, którzy próbują spać. Zanieczyszczenie światłem rośnie – i wpływa na nasze zdrowie Tego rodzaju umiar staje się jednak coraz rzadszy. Zdjęcia satelitarne pokazują, że w niektórych społecznościach w okresie świątecznym nocna jasność wzrasta nawet o 50%. Dokłada się to do globalnego poziomu zanieczyszczenia światłem, który już teraz rośnie w tempie sięgającym 10% rocznie. Upowszechnienie tanich, energooszczędnych diod LED sprawiło, że oświetlanie zimowych nocy stało się prostsze niż kiedykolwiek. Po drugiej stronie miasta jeden dom może się dziś pochwalić instalacją liczącą ponad 250 tysięcy żarówek. Ten dodatkowy blask rozlewa się po całych dzielnicach i przenika do ekosystemów. – Miło jest patrzeć na te światła. Sam ten widok prawdopodobnie ma pozytywny wpływ na zdrowie – mówi Phyllis Zee, lekarka specjalizująca się w rytmach dobowych i medycynie snu na Northwestern University. – Ale możemy też działać uważnie i ograniczać potencjalnie szkodliwe skutki. Melatonina, mózg i serce – co zakłóca sen zimą? Całe życie na Ziemi ewoluowało w rytmie jasnych dni i ciemnych nocy. Ludzie są biologicznie przystosowani do przebywania po zachodzie słońca wyłącznie w przygaszonym, bursztynowym świetle. Tymczasem nowoczesne LED-y świecą jaśniej i bardziej niebiesko niż światło księżyca czy ognia. Wysyłają przez to sprzeczny sygnał. Hamują wydzielanie melatoniny i utrzymują mózg w stanie czujności. Wystarczą bardzo niskie poziomy światła tła, takie jak poświata latarni wpadająca przez okno sypialni albo zapalona lampka na korytarzu. Nawet osoby, które przesypiają noc bez przebudzeń, mogą odczuwać skutki takiej ekspozycji. – Poziom kortyzolu jest podwyższony. Tętno również – mówi Zee. – To tak, jakby ciało wyczuwało coś nietypowego w otoczeniu i było gotowe zerwać się w każdej chwili. Ekspozycję na światło w nocy łączy się z podwyższonym ryzykiem depresji, cukrzycy oraz otyłości. Badanie opublikowane pod koniec października wykazało, że osoby narażone na silniejsze nocne oświetlenie miały istotnie wyższe ryzyko zawału serca, udaru, niewydolności serca oraz migotania przedsionków. Zależność ta utrzymywała się nawet po uwzględnieniu takich czynników jak długość snu. Zimą sytuacja się pogarsza. Śnieg i chmury wzmacniają nocną jasność. Jednocześnie krótsze i ciemniejsze dni oznaczają mniejszą ekspozycję na światło dzienne, które pomaga regulować wewnętrzne zegary biologiczne. Jak świecić, by nie szkodzić? Eksperci radzą Mimo to naukowcy podkreślają, że nie ma potrzeby zostawać Grinchem. Proste decyzje pozwalają zachować świąteczną atmosferę bez nadmiernego obciążania ludzi i dzikiej przyrody. – Świętowanie światłem to dość uniwersalny odruch – mówi Travis Longcore, profesor środowiska i zrównoważonego rozwoju na Uniwersytecie Kalifornijskim w Los Angeles. – A światło można wykorzystać tak, by jego obecność była wyjątkowa. Jak w muzyce – pauzy są tak samo ważne jak dźwięki. Kiedy Michael Vaschillo i jego żona przeprowadzili się na Candy Cane Lane na początku tego roku, wiedzieli o wieloletniej tradycji świątecznych dekoracji. Nikt nie wymagał od nich udziału, ale – jak mówi Vaschillo – chętnie do niej dołączyli. Szukali łańcuchów ciepłych diod LED, które przywoływały wspomnienia świąt z dzieciństwa. Ozdobili dach i ścieżkę około 300 żarówkami. – Ludzie często pytają, czy to klasyczne żarówki – mówi. Dzika przyroda też nie lubi świateł Candy Cane Lane graniczy z zalesionym miejskim parkiem o powierzchni około 20 hektarów. Mieszkańcy regularnie widują tam kojoty, sowy, jastrzębie, indyki, niedźwiedzie oraz mnóstwo wiewiórek. Żadne z tych zwierząt nie może użyć zasłon, by odciąć się od światła. W jednym z badań naukowcy z uniwersytetu w Teksasie odkryli, że wiewiórki na kampusie częściej żerowały nocą. Częściej też padały ofiarą drapieżników w tygodniach, gdy drzewa ozdabiały jasne, niebieskawe świąteczne lampki. Inne badania opisują skutki zanieczyszczenia światłem, od zmian w metabolizmie roślin, przez przesunięcia w populacjach ślimaków i owadów, po zmiany w rozprzestrzenianiu się wirusa Zachodniego Nilu. Najbardziej niepokoi jednak naukowców wysyp intensywnie oświetlonych świątecznych wydarzeń w ogrodach zoologicznych i botanicznych. – Zwierzęta nie padną nagle martwe – mówi Longcore. – Ale założyłbym się, że dałoby się wykazać podwyższony poziom kortyzolu i zaburzenia snu. Wszyscy lepiej funkcjonujemy w naturalnym cyklu światła i ciemności. Hartley uważa, że nocne wydarzenia mogą być także okazją do edukacji. – Ludzie wychodzą nocą, by zobaczyć piękno tych świateł – mówi. – A potem warto je wyłączyć, żeby mogli doświadczyć prawdziwego piękna nocy: gwiaździstego nieba nad głową. Jego rada jest uniwersalna: – Świętuj. Ale rób to odpowiedzialnie. Są proste kroki, które możesz podjąć, by być częścią rozwiązania – przez cały rok. Zgaś światło na ganku, kiedy idziesz spać. Źródło: National Geographic
Wirus grypy nieprzyjemnie zaskoczył lekarzy. Ekspertka ostrzega, co nas czeka zimą
Eksperci przewidują ciężki sezon grypowy. Zmutowany wirus szybciej się rozprzestrzenia, a szczepionka nie jest w pełni dopasowana. Co to oznacza dla nas?
Spis treści: Wariant wirusa utrudni walkę z infekcją Zachorowań przybywa, a wirus szybko się rozprzestrzenia Wirus zdominował już półkulę południową Wariant K – główny sprawca tej sytuacji Nawet niedopasowana szczepionka daje korzyści Skuteczność, liczby i zachowania profilaktyczne Co możesz zrobić, by zminimalizować ryzyko? Na podstawie tego, jak grypa rozprzestrzeniała się na półkuli południowej, możemy spodziewać się trudnego okresu. Co roku szczyt sezonu grypowego w Ameryce Północnej przypada mniej więcej na czas świąt. W tym roku jednak lekarze i naukowcy są szczególnie zaniepokojeni. – Czeka nas ciężki sezon grypowy i bardzo obawiamy się, że może być bardziej dotkliwy niż zazwyczaj – mówi Richard Martinello, specjalista chorób zakaźnych i dyrektor medyczny w Yale Medicine. Wariant wirusa utrudni walkę z infekcją Dlaczego? Wariant wirusa, który krąży obecnie na świecie, przeszedł istotne zmiany genetyczne. Sprawiają one, że łatwiej zakaża ludzi, a więc także łatwiej rozprzestrzenia się między nimi. To oznacza, że – jak mówi Danuta Skowronski, lekarka-epidemiolożka i badaczka grypy z British Columbia Centre for Disease Control – „nasze przeciwciała nie będą go tak dobrze rozpoznawać”. Skowronski jako pierwsza zwróciła uwagę na te mutacje w październiku w czasopiśmie „Journal of the Association of Medical Microbiology and Infectious Disease Canada”. Co gorsza, zmiany zaszły zbyt późno, by uwzględnić je w składzie tegorocznych szczepionek przeciw grypie. Zachorowań przybywa, a wirus szybko się rozprzestrzenia W USA wskaźniki zachorowań już zaczęły rosnąć. Pod koniec listopada infekcje dróg oddechowych (w tym przeziębienia i COVID-19) odpowiadały za około 5% wizyt u lekarzy, podczas gdy tydzień wcześniej było to 3%. Ponieważ te wirusy są wyjątkowo zakaźne, gdy liczby zaczynają rosnąć, potrafią szybko wystrzelić. Mimo że tegoroczna szczepionka nie jest idealnie dopasowana do dominującego szczepu, eksperci podkreślają, że nadal warto ją przyjąć. Warto też stosować inne działania ograniczające nadciągającą – jak to ujęto – „lokomotywę” grypy. Wirus zdominował już półkulę południową Niepokój związany z nowymi mutacjami zaczął narastać latem. Dla półkuli południowej to z kolei zima – a więc szczyt sezonu grypowego. Australia odnotowała rekordową liczbę przypadków, a Brazylia – wzrost ciężkich zachorowań na grypę o 127%. Wirusy grypy mutują zwykle częściej niż inne wirusy, bo ich materiał genetyczny jest podzielony na segmenty, a nie zapisany w jednym długim ciągu. Każdy segment może stosunkowo łatwo wymieniać się fragmentami genów z innymi wirusami, zyskując dodatkowe „przewagi”. W tym roku trzy zmiany w kluczowych miejscach oraz trzy kolejne modyfikacje sprawiają, że wirus jest słabiej „widoczny” dla naszego układu odpornościowego. Dzięki temu łatwiej wnika do komórek i wywołuje chorobę. Wariant K – główny sprawca tej sytuacji Z czasem ta wersja – nazwana subkladem K – obiega świat. – Między sezonami grypy na półkuli północnej i południowej działa coś w rodzaju efektu ping-ponga – mówi Marcus Pereira, lekarz chorób zakaźnych z Columbia University Irving Medical Center w Nowym Jorku, specjalizujący się w leczeniu osób z obniżoną odpornością. – To, co pojawia się tam, ostatecznie dociera do nas – i odwrotnie. Ten wariant jest na tyle skuteczny w zakażaniu, że w Wielkiej Brytanii doprowadził już do bezprecedensowego wybuchu zachorowań – i to wiele miesięcy wcześniej niż zwykle. Przewiduje się, że będzie dominował w USA i Kanadzie w okresie świątecznym. To czas, gdy podróże i spotkania rodzinne zazwyczaj zwiększają ryzyko ekspozycji na wirusa. Nawet niedopasowana szczepionka daje korzyści Jak zwykle, skład szczepionek został ustalony przez WHO zeszłej zimy, tak aby można je było wdrażać we wrześniu w USA. Wymaga to pewnego „zgadywania”, co będzie krążyć kilka miesięcy później, zwłaszcza w przypadku szybko mutującego wirusa grypy typu A (to on przeszedł niepokojące zmiany genetyczne). W tym roku „trafienie” jest wyraźnie gorsze. Za niedopasowanie uznaje się wynik 3 w tzw. „różnicy antygenowej”. Tymczasem – jak odnotował kanadyjski artykuł – dystans jest bliższy 6. Paradoksalnie, mówią eksperci, właśnie dlatego szczepienie jest w tym sezonie jeszcze ważniejsze. Bardziej zakaźny wirus zakazi większą pulę osób, co zwiększy liczbę tych, którzy ciężko zachorują. Nawet szczepionki o niższej skuteczności uchronią tysiące ludzi przed wizytami w gabinetach i hospitalizacjami, bo łagodzą przebieg choroby – podkreśla Martinello. Skuteczność, liczby i zachowania profilaktyczne Szczepionki są też wymierzone w mniej „plastycznego” wirusa grypy typu B, który czasem nasila się dopiero później w sezonie. Na półkuli południowej osoby zaszczepione latem miały prawie o 50% mniej hospitalizacji – wynika z analizy amerykańskiego CDC. Nie będzie jednak jasne, czy w USA i Kanadzie sytuacja będzie podobna, czy gorsza, przynajmniej do połowy stycznia. – Wtedy więcej osób będzie już narażonych na zakażenie, a większość chętnych zdąży się zaszczepić – mówi Skowronski. Na razie zaszczepiono jedynie 36% dzieci w USA. To spadek o 23% w porównaniu z sytuacją sprzed pięciu lat, prawdopodobnie z powodu rosnącego sceptycyzmu wobec szczepień. Z kolei wśród osób powyżej 65. roku życia – grupy o wysokim ryzyku hospitalizacji i zgonu z powodu grypy – zaszczepiło się tylko 13%. Inne ważne działania, które ograniczają szerzenie się grypy, to pozostawanie w domu przy objawach infekcji dróg oddechowych. Nawet jeśli jesteś przekonany/a, że to tylko przeziębienie. – W samym środku sezonu grypowego nie jest niczym niezwykłym, że ponad 50% osób z objawami ograniczającymi się do kataru, bólu gardła i być może suchego kaszlu ma w rzeczywistości grypę – mówi Martinello. Co możesz zrobić, by zminimalizować ryzyko? Zwraca uwagę, że osoby, które zarazisz, mogą przechodzić chorobę znacznie ciężej. Jeśli musisz przebywać wśród innych, załóż dobrze dopasowaną maskę. Kichaj w zgięcie łokcia, a nie w dłonie. Na szczęście mutacje nie zmniejszają skuteczności leków przeciwwirusowych na receptę. Dlatego – jak mówi Skowronski – skontaktuj się z lekarzem, gdy tylko poczujesz się chory/a. Najlepiej w ciągu 12 godzin, bo wtedy efekty są optymalne, a idealnie nie później niż w ciągu 48 godzin, bo wtedy leki działają najskuteczniej. Osoby o szczególnie wysokim ryzyku hospitalizacji i zgonu – z osłabioną odpornością z powodu choroby lub leków, kobiety w ciąży, seniorzy powyżej 65. roku życia oraz małe dzieci – powinny zachować w tym sezonie wyjątkową ostrożność. Ale nawet jeśli nie należysz do tej grupy, szczepienie pomaga zmniejszyć ich narażenie. – W pewnym sensie to odpowiedzialna rzecz – mówi Pereira. – Szczepisz się, żeby chronić siebie, ale też po to, by chronić wrażliwe osoby, które kochasz. Źródło: National Geographic
Mikrobiota jelitowa jest ważna - ale która dokładnie? Powstał ranking najzdrowszych bakterii
Mikroorganizmy w naszych jelitach to klucz do zdrowia – ale które gatunki najsilniej działają na naszą korzyść? Naukowcy zbadali ponad 34 tysiące osób, 661 gatunków bakterii i stworzyli wyczerpujący ranking.
Nowe, gruntowne badanie, opublikowane właśnie w prestiżowym „Nature” znacząco poszerza wiedzę o ludzkim mikrobiomie jelitowym. Naukowcy przeanalizowali dane ponad 34 500 osób z USA i Wielkiej Brytanii. Powiązali skład ich mikrobiomu z dietą oraz szeregiem markerów zdrowotnych, takich jak BMI, poziom trójglicerydów, glukozy i hemoglobiny glikowanej (HbA1c). Dane pochodziły z programu Zoe PREDICT, jednego z największych projektów badających zależności między dietą, mikrobiomem a zdrowiem. Udało się z nich wyczytać, które gatunki bakterii jelitowych najbardziej nam służą. Jak tworzono ranking bakterii? Przebadano aż 661 gatunków bakterii jelitowych z użyciem technik AI. Na tej podstawie stworzono dwa rankingi: „ZOE Microbiome Health Ranking 2025” oraz „Diet Ranking 2025”, oceniające każdy z gatunków w skali od 0 do 1. Wynik bliższy zeru oznacza korzystny związek z dobrymi wskaźnikami zdrowotnymi, natomiast bliższy jedności – związek niekorzystny. Autorzy badania stworzyli ranking 50 najbardziej „zdrowych” i 50 najbardziej „niezdrowych” gatunków bakterii. Mikrobiom to lustro naszego zdrowia Analiza wykazała, że osoby o prawidłowej masie ciała miały średnio o 5,2 więcej korzystnych gatunków w jelitach niż osoby z otyłością. U osób zdrowych stwierdzano więcej mikroorganizmów korzystnych i mniej niekorzystnych. Oznacza to, że profil mikrobioty silnie koreluje z kondycją metaboliczną i ogólnym stanem zdrowia. Badacze powiązali też zmiany w mikrobiomie z dietą. W dwóch eksperymentach wchodzących w skład obszernego badania, uczestnicy stosowali spersonalizowany program żywieniowy lub przyjmowali mieszankę prebiotyków. W obu grupach doszło do wyraźnego wzrostu liczby korzystnych bakterii oraz spadku udziału niekorzystnych. Gwiazdy zdrowia: które bakterie są najkorzystniejsze? U osób z powyższych eksperymentów najbardziej zwiększały się populacje m.in. Bifidobacterium animalis – bakterii obecnej w produktach mlecznych. Rosły w siłę także niektóre bakterie z rodziny Lachnospiraceae i gatunek Ruminococcus hominis. Te mikroorganizmy wcześniej kojarzono głównie z dietą roślinną. Najsilniejszy związek z dobrymi wskaźnikami zdrowotnymi miały między innymi bakterie z rodzajów Ruminococcus i Clostridium, rodziny Lachnospiraceae i gatunku Faecalibacterium prausnitzii. Nowe gatunki bakterii i dalsze badania Ważnym wynikiem badania jest też odkrycie wielu gatunków dotąd niezidentyfikowanych, które okazały się silnie powiązane ze zdrowiem lub dietą. Ich bliższe poznanie będzie wymagało dalszych badań. Choć badanie wykazuje jedynie korelację i nie pozwala ustalić jednoznacznych zależności przyczynowo-skutkowych, ranking może być podstawą dla kolejnych badań. Autorzy podkreślają potrzebę przebadania kolejnych populacji oraz badań interwencyjnych, które mogłyby potwierdzić, czy manipulowanie mikrobiomem faktycznie może poprawiać stan zdrowia. Źródło: Nature Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Masz ciśnienie w normie? Może już nie. Nowe wytyczne z USA zaostrzają kryteria
Nowe wytyczne wprowadzone przez American Heart Association mogą sprawić, że osoby z dotąd prawidłowym ciśnieniem zostaną uznane za nadciśnieniowców. Klasyfikacja w USA różni się od norm europejskich i polskich.
W USA prawie połowa dorosłych ma nadciśnienie – a to najważniejszy czynnik ryzyka chorób serca i udaru, istotny też w rozwoju demencji. W sierpniu 2025 r. American Heart Association i American College of Cardiology opublikowały nowe wytyczne dotyczące nadciśnienia, oparte na najnowszych badaniach. Wprowadzone zmiany znacząco zaostrzyły kryteria diagnostyczne. To oznacza zmianę diagnozy dla milionów osób, które dotychczas miały ciśnienie w normie. Nowe normy nadciśnienia w USA Najważniejsza zmiana to usunięcie kategorii „prehypertension”, w której mieściły się wyniki w granicach 120–139/80–99 mmHg. Wprowadzono za to trzy jasne kategorie: podwyższone ciśnienie (120–129/<80), nadciśnienie I stopnia (130–139/80–89 mmHg), II stopnia (≥140/90 mmHg) oraz kryzys nadciśnieniowy (≥180/120 mmHg). Wytyczne te oznaczają tak naprawdę konieczność ponownej konsultacji z lekarzem i diagnozy. Nowe widełki mogą bowiem oznaczać, że pacjent przestał mieścić się w normie i powinien zacząć być traktowany jak osoba z nadciśnieniem. W nowych zaleceniach znalazło się też stosowanie kalkulatora ryzyka PREVENT, który pozwala ocenić indywidualne ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, uwzględniając m.in. wiek, poziom cholesterolu, ciśnienie, historię chorób i czynniki demograficzne. To ważny krok w kierunku bardziej spersonalizowanej medycyny. Jak wygląda klasyfikacja nadciśnienia w Polsce i Europie? Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne także opublikowało w 2024 r. nowe wytyczne dotyczące nadciśnienia tętniczego. Podzielono je na 3 kategorie: niepodwyższone <120/70 mmHg, podwyższone 120-139 mmHg / 70–89 mmHg, nadciśnienie ≥140/90 mmHg. W Polsce możemy się spotkać z bardziej szczegółowym podziałem i nieco szerszą definicją normy: ciśnienie optymalne: poniżej 120/80 mm Hg, ciśnienie prawidłowe: 120–129/80–84 mm Hg, wysokie prawidłowe: 130–139/85–89 mm Hg, nadciśnienie 1. stopnia: 140–159/90–99 mm Hg, nadciśnienie 2. stopnia: 160–179/100–109 mm Hg, nadciśnienie 3. stopnia: ≥ 180/≥110 mm Hg, izolowane nadciśnienie skurczowe: skurczowe ≥ 140 mm Hg, rozkurczowe < 90 mm Hg. Najważniejsze czynniki ryzyka Nowa klasyfikacja to nie wszystko – AHA i ACC wydały także zalecenia dotyczące zapobiegania nadciśnieniu i opisały najważniejsze czynniki ryzyka. Podkreślono, że każde 10 g czystego alkoholu podnosi ciśnienie skurczowe o ok. 1 mm Hg. Regularna konsumpcja istotnie zwiększa ryzyko chorób serca, zwłaszcza w połączeniu z innymi niekorzystnymi czynnikami: brakiem aktywności, nadwagą, stresem, paleniem czy niedoborem snu. W USA rekomenduje się maksymalnie dwa drinki dziennie dla mężczyzn i jeden dla kobiet, a najlepiej redukcję lub rezygnację z alkoholu. Standardowy drink w USA zawiera 14 g alkoholu. Wytyczne mocno akcentują również dietę. Zalecane jest spożycie poniżej 2300 mg soli dziennie, a optymalnie poniżej 1500 mg. Większość Amerykanów przekracza tę normę dwukrotnie. Wskazana jest dieta DASH, bogata w warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste i niskotłuszczowy nabiał, mogąca obniżyć ciśnienie nawet o 10 mm Hg. Równie istotna jest aktywność fizyczna – każde dodatkowe 30 minut ćwiczeń tygodniowo obniża ciśnienie o ok. 2/1 mm Hg; największe korzyści daje 150 minut ruchu tygodniowo. 8 kluczy do dobrego ciśnienia AHA wyróżnia osiem nawyków wspomagających układ sercowo-naczyniowy: zdrową dietę, regularną aktywność, niepalenie papierosów, 7–9 godzin snu, kontrolę masy ciała, cholesterolu, glukozy i ciśnienia. Nowe wytyczne nakazują lekarzom bardziej zdecydowane podejście do leczenia oraz edukację pacjentów. Źródła: The Conversation, American Heart Association Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Mikroplastik uszkadza twój mózg na 5 sposobów. Jak to się dzieje?
Zanieczyszczenie mikroplastikiem jest wszechobecne, a niewidoczne gołym okiem cząstki znajdują się w jedzeniu, wodze i powietrzu. Najnowsze badania wskazują, że mikroplastik może akumulować się w ludzkim mózgu, wywołując szereg reakcji prowadzących do uszkodzeń nerwów czy zaburzeń funkcji poznawczych. Naukowcom udało się wyróżnić 5 mechanizmów, przez które tak się dzieje.
Szacuje się, że dorośli mogą spożywać nawet 250 gramów mikroplastików rocznie. Ma on przyczyniać się do rozwoju wielu chorób neurodegradacyjnych: m.in. alzheimera czy parkinsona. Na jakie sposoby plastik szkodzi układowi nerwowemu i jak się zabezpieczyć? Jak mikroplastik trafia do mózgu? Mikroplastik to drobne fragmenty tworzyw sztucznych o średnicy poniżej 5 mm, które powstają w wyniku rozkładu większych odpadów plastikowych. Związki te przedostają się do organizmu na wiele sposobów: za pomocą zanieczyszczonych owoców morza, soli, żywności przetworzonej, torebek herbaty, plastikowych desek do krojenia, napojów czy warzyw uprawianych w skażonej glebie. Dodatkowo mikroplastiki obecne są w powietrzu – unoszą się z dywanów, są składnikiem kurzu czy syntetycznych tkanin. Rola bariery krew-mózg Choć większość mikroplastików jest usuwana z organizmu, badania wykazują, że mogą one gromadzić się w organach, w tym w mózgu. To odkrycie rodzi poważne obawy o wpływ mikroplastików na zdrowie neurologiczne człowieka. Jak dokładnie do niego przenikają? Bariera krew-mózg (BKM) to specjalistyczna struktura naczyń krwionośnych i komórek, która chroni mózg przed dostępem szkodliwych substancji z krwiobiegu. Jej zadaniem jest selektywne przepuszczanie składników odżywczych i blokowanie toksyn. Badania naukowe wykazują, że mikroplastik może osłabiać tę barierę, czyniąc ją bardziej przepuszczalną. Kiedy bariera staje się „nieszczelna”, do tkanki mózgowej mogą przedostawać się nie tylko mikroplastiki, ale również inne toksyczne związki i patogeny. 5 sposobów, na jakie mikroplastik niszczy mózg Międzynarodowy zespół badaczy z University of Technology Sydney oraz Auburn University, na podstawie dostępnych badań i literatury, wskazał 5 kluczowych mechanizmów dewastującego oddziaływania mikroplastiku na mózg. Swoje wnioski naukowcy opublikowali w czasopiśmie „Molecular and Cellular Biochemistry”. Są to: Pobudzanie komórek odpornościowych i wywoływanie stanu zapalnego – mózg traktuje mikroplastiki jako obce ciała, co prowadzi do aktywacji komórek odpornościowych i zapalenia. Wywoływanie stresu oksydacyjnego – mikroplastiki zwiększają liczbę niestabilnych cząsteczek tlenowych, które mogą uszkadzać komórki. Osłabiają także systemy antyoksydacyjne organizmu. Uszkodzenia bariery krew-mózg – mikroplastiki osłabiają tę barierę, czyniąc ją bardziej przepuszczalną. To ułatwia dostęp do mózgu toksyn. Zaburzenia funkcji mitochondriów – mikroplastiki zakłócają produkcję ATP, podstawowego paliwa dla komórek, co osłabia działanie neuronów. Bezpośrednie niszczenie neuronów – całościowe działanie mikroplastików prowadzi do bezpośredniej degeneracji komórek nerwowych. Źródła mikroplastiku i jak ich unikać Według naukowców z UTS i Auburn University mikroplastiki obecne są niemal wszędzie. W codziennym życiu jesteśmy narażeni na kontakt nawet poprzez plastikowe pojemniki i deski do krojenia, syntetyczne ubrania i pościel, suszarki bębnowe czy przetworzoną i pakowaną żywność. Aby ograniczyć narażenie, badacze zalecają: stosowanie naturalnych materiałów zamiast syntetycznych, unikanie plastiku w kuchni i podczas przechowywania żywności, ograniczenie spożycia wysoko przetworzonej żywności, częste wietrzenie i czyszczenie pomieszczeń, by zmniejszyć obecność mikroplastików w kurzu domowym. Dr Keshav Raj Paudel z UTS sugeruje potrzebę zmiany codziennych nawyków i redukcję użycia plastiku. Autorzy badania kontynuują prace laboratoryjne w celu lepszego zrozumienia mechanizmów wpływu mikroplastików na funkcjonowanie komórek mózgowych. Źródło: Molecular and Cellular Biochemistry, UTS Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Koniec hurraoptymizmu? Brakuje dowodów na skuteczność medycznej marihuany przy większości schorzeń
Złe wieści dla osób, które widzą w medycznej marihuanie remedium na całe zło świata – nawet na nowotwory. Analiza 2500 badań wykazała, że jej skuteczność można potwierdzić zaledwie w ułamku schorzeń, na które jest stosowana. Czy kannabinoidy czeka podobna przyszłość co opioidy?
Popularność terapii kannabinoidami stale rośnie, a wielu chorych liczy na jej korzystny wpływ w leczeniu rozmaitych dolegliwości. Wyniki badań są jednak dalekie od jednoznacznych, a najnowsze analizy wskazują na istnienie poważnych ograniczeń dotyczących skuteczności marihuany. To jednak temat, który wciąż budzi emocje. Czy medyczna marihuana działa? Zespół badawczy pod kierownictwem dr Michaela Hsu z UCLA Health przeanalizował ponad 2500 publikacji opublikowanych od stycznia 2010 do września 2025 roku. Przegląd objął randomizowane badania kliniczne, metaanalizy oraz wytyczne kliniczne. Analiza miała na celu ocenę skuteczności medycznej marihuany oraz innych kannabinoidów w leczeniu różnych schorzeń. Wyniki zostały opublikowane w czasopiśmie „Journal of the American Medical Association”, a w badaniu wzięli udział naukowcy z Harvardu, UC San Francisco, Washington University School of Medicine i New York University. Wyniki przeglądu wykazały, że istnieje poważna luka między postrzeganiem społecznym a rzeczywistym stanem wiedzy naukowej na temat skuteczności medycznej marihuany. Pomimo rosnącej popularności jej stosowania – 27% populacji USA i Kanady zadeklarowało w 2018 roku stosowanie medycznej marihuany – dowody naukowe na jej skuteczność są ograniczone lub niewystarczające. – Pacjenci zasługują na szczerą dyskusję o tym, co dokładnie nauka wie na temat medycznej marihuany – mówi dr Michael HSU, autor przeglądu. Na co medyczna marihuana faktycznie pomaga, a na co nie? Na podstawie badań skuteczność farmaceutycznych kannabinoidów udało się potwierdzić jedynie w wąskim zakresie schorzeń. Są to m.in.: utrata apetytu związana z HIV/AIDS, nudności i wymioty wywołane chemioterapią, ciężkie pediatryczne zaburzenia napadowe: zespół Dravet i zespół Lennoxa-Gastauta. W przypadku takich schorzeń jak przewlekły ból, lęk czy bezsenność – w których medyczna marihuana jest często stosowana – brakuje przekonujących dowodów naukowych potwierdzających jej skuteczność. Według naukowców wnioski o domniemanym działaniu przekazywane są tylko „pocztą pantoflową” i mogą być niezgodne z prawdą. Warto podkreślić, że ponad połowa użytkowników stosuje medyczną marihuanę właśnie w leczeniu przewlekłego bólu. Marihuana a onkologia – czy to działa? Inne badania prowadzone przez Whole Health Oncology Institute wykazały, że marihuana może pomagać w łagodzeniu objawów towarzyszących chorobom nowotworowym – szczególnie nudności, wymiotów, utraty apetytu oraz problemów ze snem. Dla części pacjentów poprawia także ogólną jakość życia i samopoczucie Skutki uboczne i zagrożenia marihuany Aktualne wytyczne klinicznie nie rekomendują marihuany jako terapii pierwszego wyboru. Zespół z UCLA zwrócił uwagę na potencjalne ryzyko zdrowotne związane ze stosowaniem marihuany. Według nich 29% osób stosujących medyczną marihuanę spełnia kryteria uzależnienia, a codzienne używanie marihuany – zwłaszcza w formie wziewnej – wiąże się z wyższym ryzykiem chorób układu sercowo-naczyniowego, w tym zawału i udaru. W tym kontekście szczególnie zaleca się, aby lekarze przed przepisaniem produktów zawierających THC dokładnie oceniali stan zdrowia pacjentów, ze szczególnym uwzględnieniem ryzyka chorób serca i zaburzeń psychotycznych. Potrzebujemy więcej badań nad marihuaną Długofalowe badania potwierdzają również, że używanie marihuany o wysokiej mocy przez młodzież może mieć poważne konsekwencje dla ich zdrowia psychicznego. Objawy psychotyczne występowały u 12,4% użytkowników marihuany, a zaburzenia lękowe u 19,1%. Marihuana o mniejszej mocy zmniejsza ten procent, ale stosunkowo niewiele. Dr Michael Hsu zaznaczył, że kluczowe jest prowadzenie kolejnych, bardziej rygorystycznych badań, które pozwolą jednoznacznie określić skuteczność i bezpieczeństwo stosowania medycznej marihuany. Tylko w ten sposób możliwe będzie opracowanie przejrzystych wytycznych klinicznych i poprawa jakości opieki nad pacjentem. Źródła: JAMA, National Library of Medine Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Tatuaże pod lupą naukowców. Nowe badania wskazują na ich związek z jednym z nowotworów
Czy pokrycie skóry tatuażem chroni ją przed szkodliwym promieniowaniem UV? Tak podpowiada zdrowy rozsądek – jednak badania pokazują co innego. Nowa analiza naukowców ze Szwecji dowodzi, że tatuaże niosą realne zagrożenie.
Nowe badanie sugeruje, że osoby z tatuażami mają podwyższone ryzyko czerniaka – najgroźniejszej postaci nowotworu skóry, powiązanej z ekspozycją na promieniowanie UV. Stwierdzono, że posiadacze tatuaży mieli aż o 29% większe ryzyko zachorowania na czerniaka niż osoby bez tatuaży. Nie zaobserwowano natomiast związku między tatuażami a rakiem kolczystokomórkowym, również związanym z uszkodzeniami spowodowanymi UV, ale dużo mniej agresywnym. Jak wyglądało badanie? Choć tatuaże są powszechne, to ich długoterminowy wpływ na zdrowie pozostaje słabo poznany. Naukowcy ze Szwecji zastosowali mieszane badanie kliniczno-kontrolne: zaczęli od osób już chorych na nowotwór skóry i porównali je z danymi osób zdrowych. Dane pozyskano z narodowych rejestrów medycznych, uczestnicy wypełnili też ankiety dotyczące tatuaży: ich wielkości, lokalizacji oraz wieku wykonania pierwszego tatuażu. W badaniu uwzględniono różne czynniki, w tym styl życia, mogący wpływać zarówno na decyzję o wykonaniu tatuażu, jak i ryzyko nowotworów skóry. Pod lupę wzięto na przykład: ekspozycję na słońce, korzystanie z solarium, palenie papierosów, wykształcenie, dochody, typ skóry i pigmentację. W ten sposób naukowcy starali się ograniczyć ryzyko błędnych wniosków. Wyniki dają do myślenia Jednak mimo wszystko związek między tatuażami a czerniakiem okazał się wyraźny. Co zaskakujące, większa powierzchnia tatuaży nie zwiększała ryzyka. To ciekawe, bo większa ilość tuszu to więcej substancji chemicznych wprowadzonych do skóry. Jak to wyjaśnić? Badacze sądzą, że makrofagi (jeden z rodzajów komórek odpornościowych organizmu) przenoszą cząstki tuszu do węzłów chłonnych, gdzie mogą one pozostawać latami. Być może prowadzi to do przewlekłego stanu zapalnego, który sprzyja nowotworzeniu. Tusz, układ odpornościowy czy styl życia? Naukowcy podkreślają, że pojedyncze badanie nie dowodzi jeszcze przyczynowości. Nie wiadomo, czy to tusz, reakcje immunologiczne, czy zachowania posiadaczy tatuaży odpowiadają za wzrost ryzyka. Poprzednie badania sugerujące wręcz ochronny efekt dużych tatuaży mogły być obarczone błędem, ponieważ nie uwzględniały kluczowych czynników, takich jak typ skóry czy ekspozycja na promieniowanie UV. Czy osoby z tatuażami mają powody do obaw? Jakie z tego wszystkiego wnioski? Osoby z tatuażami nie muszą wpadać w panikę, ale powinny szczególnie dbać o ochronę przeciwsłoneczną i regularnie obserwować skórę. NA pewno potrzebne są dalsze badania nad składem tuszów, ich interakcją ze światłem i mechanizmami obronnymi organizmu. Naukowcy sugerują też, że informacje o tatuażach zawsze powinny się znaleźć w kartotece medycznej pacjenta. Źródło: The Conversation Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Pestycydy na dobre rozgościły się w naszych jelitach. Mogą wywoływać nawet choroby psychiczne
Chemia używana w rolnictwie na dobre przeniknęła do naszych organizmów. Pestycydy pomagają w hodowli żywności, ale sieją spustoszenie w naszych jelitach. Do niedawna brak było dowodów na to, że wykazują jakikolwiek wpływ na pożyteczne bakterie zamieszkujące nasze ciała. Według najnowszych badań z Wielkiej Brytanii mogą prowadzić jednak nawet do chorób psychicznych, a wcześniej po prostu nie zdawaliśmy sobie z tego sprawy.
Aż 168 środków chemicznych, w tym powszechnie stosowane pestycydy, okazało się toksycznych dla ludzkich bakterii jelitowych. Według naukowców z Cambridge ich obecność w jelitach może prowadzić nie tylko do antybiotykooporności, ale także do wielu innych zaburzeń zdrowotnych. Jak dostały się do naszych ciał i czy możemy coś z tym zrobić? Jak pestycydy trafiają do jelit i jakie są skutki ich obecności? Pestycydy to substancje chemiczne stosowane do ochrony roślin uprawnych przed szkodnikami, grzybami czy chwastami. Do organizmu człowieka trafiają między innymi poprzez spożywanie warzyw i owoców, na których pozostały resztki środków ochrony roślin, poprzez wodę pitną skażoną związkami chemicznymi czy w wyniku kontaktu ze środowiskiem (związki chemiczne potrafią unosić się w powietrzu, np. ze spryskanego niedawno pola uprawnego). W trakcie badań przeprowadzonych na Uniwersytecie Cambridge przebadano ponad 1000 chemikaliów obecnych w środowisku – w tym właśnie pestycydy (herbicydy i insektycydy) oraz przemysłowe substancje, takie jak plastyfikatory. Odkryto, że aż 168 z nich wykazuje toksyczny wpływ na bakterie tworzące zdrowy mikrobiom jelitowy. Zagrożenie dla naszych jelit Ale czym tak właściwie jest mikrobiom jelitowy? To zespół mikroorganizmów, głównie bakterii (jest ich ponad 4500 gatunków), które pełnią kluczowe funkcje w układzie pokarmowym, metabolicznym i immunologicznym człowieka. Utrzymanie równowagi tej mikroflory jest niezbędne dla zdrowia. Zakłócenia w składzie i funkcji mikrobiomu mogą prowadzić do zaburzeń trawienia, obniżonej odporności, chorób autoimmunologicznych, otyłości, cukrzycy czy zaburzeń nastroju i funkcji układu nerwowego (np. chorób psychicznych). To wszystko wiedzieliśmy, ale najnowsze badanie pozwoliło potwierdzić, że przemysłowe chemikalia mogą stłumić wzrost bakterii, które nas przed tym wszystkim chronią. Badania mikroflory jelitowej Naukowcy z Cambridge za pomocą mechanizmów uczenia maszynowego przeanalizowali 22 kluczowe gatunki bakterii. Ustalono, że narażenie na określone pestycydy skutkuje zahamowaniem ich rozwoju, a w efekcie zaburzeniem mikroflory. To bezpośrednio prowadzi do przewlekłych schorzeń. Toksyczność niektórych związków była zaskakująco wysoka – zwłaszcza wśród powszechnie stosowanych środków ochrony roślin oraz dodatków do tworzyw sztucznych, zmniejszających ich palność. Te chemikalia dostają się do organizmów nie tylko przez żywność, ale także przez powietrze czy wodę. Pestycydy powodują odporność na antybiotyki Jednym z najpoważniejszych skutków działania środków chemicznych na mikrobiom jest wzrost ryzyka rozwoju antybiotykooporności. Naukowcy udowodnili, że niektóre bakterie próbują przystosować się do obecności toksycznych związków, zmieniając swoją aktywność genetyczną. Skutkiem tego jest pojawianie się odporności na najpopularniejsze antybiotyki, np. na popularny lek ciprofloksacynę. Może to prowadzić do sytuacji, w której choroby bakteryjne będą trudniejsze do wyleczenia. Jak chronić się przed pestycydami? Nie mamy wpływu na powietrze, którym oddychamy, ani na wodę, którą pijemy. W tej sprawie możemy wyrażać tylko opór społeczny i wspierać inicjatywy, które starają się chronić środowisko. Możemy jednak zatroszczyć się o jedzenie, które spożywamy. Naukowcy polecają szczególnie dokładne mycie warzyw i owoców, w tym stosowanie specjalnych płynów, które mogą skutecznie zmniejszyć ilość pozostałych pestycydów. Warto wybierać także – w miarę możliwości – żywność z ekologicznych upraw, która według badań zawiera znacznie mniej syntetycznych środków. Z innej beczki zalecane jest także zwiększenie podaży błonnika, która wspomaga rozwój korzystnych bakterii czy stosowanie probiotyków i prebiotyków (np. fermentowanych produktów mlecznych czy kiszonek), które wspomagają odbudowę mikroflory. To proste, ale naprawdę skuteczne nawyki, za które nasze jelita nam podziękują – badania potwierdzają, że naprawdę nie warto ich bagatelizować. Należy pamiętać, że jelita są centrum naszej odporności, która obecnie wcale nie ma lekko. Źródła: Nature Microbiology, University of Cambridge Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czy psy mogą mieć autyzm? Neuroróżnorodność to domena nie tylko ludzi
Jesteśmy coraz bardziej świadomi tego, jak bardzo możemy się od siebie różnić – jako ludzie. Zwracamy uwagę na diagnozy ADHD czy autyzmu i uczymy się, jak budować zróżnicowaną społeczność. Naukowcy zwracają jednak uwagę, że neuroróżnorodność może nie być przywilejem wyłącznie ludzi, a zwierzęta także mogą odmiennie doświadczać świata.
Wiemy, że zwierzęta potrafią mieć od siebie skrajnie odmienne charaktery – nawet w obrębie jednego miotu. Naukowcy pochylający się nad sprawą funkcjonowania ich mózgów wysnuwają hipotezę, że może wynikać to m.in. z neuroróżnorodności. Czy psy mogą być autystyczne? Czym jest neuroróżnorodność? Neuroróżnorodność to zróżnicowanie w zachowaniu ludzi i funkcjonowaniu ich mózgów. Jest wynikiem chemicznych różnic w naszych „komputerach pokładowych”, które sprawiają, że inaczej przetwarzamy otaczający nas świat i reagujemy na bodźce. Najbardziej znanymi przykładami neuroróżnorodności jest np. ADHD czy autyzm. Nawet u ludzi występuje jednak problem z jej diagnozowaniem, a co dopiero u zwierząt. Te nie potrafią nam powiedzieć, jak postrzegają świat ani odpowiedzieć na typowe pytania diagnostyczne. Możemy opisać zachowanie zwierząt jedynie przez pryzmat własnego rozumienia: np. określając je jako impulsywne czy ze skłonnościami do izolacji. Jednak w przypadku niektórych ras może być to typowe zachowanie. Jak więc określić, co jest neuroróżnorodne? Czy zwierzęta mogą być autystyczne? Naukowcy opracowali zwierzęce modele autyzmu, by pomóc sobie zrozumieć czynnik związane ze zwiększonym ryzykiem neuroróżnorodności, a dzięki temu opracować potencjalne wsparcie terapeutyczne. Modele te powstały na podstawie selektywnie dobranych zwierząt i mogą nie w pełni odzwierciedlać typową różnorodność populacji, ale pomagają zrozumieć biologiczne podstawy m.in. autyzmu. Co się okazało? Niektóre psy rasy beagle mają w genach mutację Shank3, która u ludzi jest powiązana z autyzmem i często charakteryzuje się trudnościami w interakcjach społecznych. Beagle z tą mutacją również wykazują słabą chęć do kontaktu z ludźmi. Wykazują również mniejsze sprzężenie neuronalne, czyli efekt, który u ludzi tworzy się podczas rozmowy z drugim człowiekiem czy opowiadania historii. Badania z 2024 roku dowiodły, że psy doświadczają podobnego efektu, gdy patrzą ludziom w oczy. Należy jednak pamiętać, że w rozwój mózgu i zachowania zaangażowanych jest wiele różnych czynników, a niektóre beagle są tylko przykładem tego, jakie mechanizmy mogą zachodzić w mózgach zwierząt. Co zwierzęca neuroróżnorodność mówi o nas samych? Badania nad genem Shank3 u psów dostarczyły również wskazówek na temat potencjalnych interwencji medycznych wspomagających leczenie autyzmu u ludzi. Psom z mutacją Shank3 podano pojedynczą dawkę psychodelicznego narkotyku LSD . Zaowocowało to zwiększoną uwagą i wzmocnionym sprzężeniem neuronalnym z ludźmi w ciągu pięciu dni. Modele zwierzęce mogą więc pomóc nam zrozumieć ukryte różnice w funkcjonowaniu mózgów osób neuroróżnorodnych. Dowody sugerują, że podobnie jak my, zwierzęta mogą inaczej doświadczać świata i na niego reagować. Częściowo wynika to z naturalnych różnic osobowości, ale jest również prawdopodobne, że niektóre z naszych zwierząt domowych mają odmienne struktury i chemię mózgu. Pamiętajmy o tym podczas ich szkolenia czy codziennej opieki. Źródła: The Conversation, Journal of Veterinary Behavior Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Masz rude włosy? Naukowcy odkryli, że dlatego twoje rany goją się wolniej – jest jednak na to sposób
Rude włosy to nie tylko wyjątkowa cecha urody, ale także znak szczególnej cechy genetycznej. Naukowcy coraz lepiej rozumieją, jak mutacje genu MC1R wpływają na zdrowie osób rudowłosych i odkrywają, że mają one związek z… funkcjonowaniem skóry. Dlaczego rany osób rudych goją się wolniej i czy możemy sobie z tym poradzić?
Naukowcy z Uniwersytetu Edynburskiego w opublikowanym w czasopiśmie „PNAS” badaniu udowadniają, że osoby rudowłose z mutacją genu MC1R doświadczają nie tylko wyjątkowych cech pigmentacyjnych, ale także specyficznych problemów zdrowotnych. Chociaż to nie kolor włosów sprawia, że inaczej goją im się rany i mają odmienną percepcję bólu, to wszystko jest ze sobą powiązane. Jak jeden gen wpływa na pigmentację i na zdrowie? Gen MC1R (receptor melanokorytyny 1) to kluczowy element procesu pigmentacji. Odpowiada za przekształcanie żółto-czerwonej feomelaniny w ciemną eumelaninę. Mutacje MC1R powodują, że przeważa produkcja feomelaniny, skutkiem czego są rude włosy i jasna karnacja. Ale MC1R to nie tylko kolor – jego aktywność ma fundamentalne znaczenie dla zdrowia skóry. Właściwie działający MC1R aktywnie chroni komórki skóry przed promieniowaniem UV, wspiera prawidłowe reakcje zapalne i wpływa na procesy naprawcze. U rudowłosych zaburzenia w tym genie mogą prowadzić do szeregu specyficznych wyzwań zdrowotnych. Czy osoby rude wolniej wracają do zdrowia? Naukowcy zagłębili się w RNA pojedynczych komórek pobranych z ludzkich ran przewlekłych. Okazało się, że osoby o rudych włosach mają warianty MC1R powodujące wyłączenie lub tylko częściową aktywność tego białka, co znacząco utrudnia gojenie. W badaniach na myszach zwierzęta z rudą sierścią (wyposażone w ten sam gen) aż w 95% przypadków nie wygoiły ran w ciągu siedmiu dni, podczas gdy u myszy z ciemną sierścią było to 68,8%. „Rudowłosy” wariant genu MC1R powodował ponadto utrzymywanie się stanu zapalnego i utrudniał zamknięcie się ran – wszystko przez większą liczbą tzw. neutrofilowych sieci zewnątrzkomórkowych (NET), które spowalniają proces naprawy tkanek. Opóźnione gojenie było widoczne już w 1., 7., 10. i nawet 14. dniu po zranieniu. Jak pomóc osobom rudowłosym? Naukowcy wpadli na pewien sposób. Drugą fazą badania było miejscowe leczenie agonistą MC1R (preparatem aktywującym receptor). Na połowie myszy zastosowali żel zawierający selektywny aktywator, a na drugiej zwykły żel bez substancji czynnej. Efekty były imponujące: leczenie przywróciło zdolność gojenia, ograniczyło wyciek z ran i poprawiło tworzenie naczyń krwionośnych. Niespodziewanie zaobserwowano także ograniczenie bliznowacenia w ranach ostrych. Według danych leczenie MC1R zmniejszyło powierzchnię rany o dodatkowe 33% po 14 dniach oraz o 68% po 21 dniach w porównaniu z samym oczyszczeniem rany. Kto może skorzystać z terapii? Chociaż terapia miejscowa za pomocą MC1R wydaje się obiecująca, to ma istotne ograniczenie: działa tylko u tych, u których gen MC1R jest przynajmniej częściowo aktywny. U osób rudowłosych jest on często całkowicie dezaktywowany, więc leczenie nie przynosi rezultatu. Perspektywy testów klinicznych u ludzi Chociaż badania przeprowadzono na myszach, naukowcy wkrótce zapowiadają rozpoczęcie testów klinicznych na ludziach. Modele zwierzęce zostały zaprojektowane tak, by możliwie wiernie odzwierciedlać ludzkie przewlekłe rany, jednak nie oddają całkowitej złożoności takich przypadków. Zespół badawczy jest jednak pełen nadziei. Jeśli testy potwierdzą skuteczność leczenia również u ludzi, może to oznaczać przełom w leczeniu trudnych ran – szczególnie u osób starszych oraz tych z częściowo aktywnym MC1R, w tym niektórych rudowłosych. Teraz lepiej rozumiemy to, jak poszczególne geny wpływają na nasz proces wracania do zdrowia. Źródło: PNAS Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nie uczysz się języków? Teraz wiemy, że Twój mózg starzeje się przez to znacznie szybciej niż innych ludzi
Coraz więcej badań naukowych potwierdza, że wielojęzyczność przynosi wymierne korzyści dla zdrowia psychicznego i sprawności intelektualnej. Teraz wiemy jednak, że osoby posługujące się przynajmniej dwoma językami doświadczają także wolniejszego tempa starzenia się mózgu. Czy nauka może być skutecznym narzędziem profilaktyki zdrowotnej?
Badacze są zgodni: nauka języków obcych działa dla mózgu tak, jak regularny trening na siłowni dla ciała. Wyniki długoletnich obserwacji wykazały, że mówienie przynajmniej dwoma językami pomaga pozostać młodym i opóźnia procesy starzenia. Jak to działa? Uczeni sprawdzili to w imponujący sposób. Jak zmierzyć starzenie się mózgu? Naukowcy zbadali ponad 86 000 dorosłych w wieku od 51 do 90 lat z 27 krajów Europy korzystając z narzędzia „Biobehavioral Age Gap” (BAG). To zaawansowany model, który na podstawie czynników zdrowotnych i stylu życia porównuje wiek biologiczny uczestnika z rzeczywistym. Dodania wartość BAG oznacza przyspieszone starzenie, a ujemna – spowolnione procesy degradacyjne. Model uwzględnia pozytywne czynniki, takie jak aktywność fizyczna czy wykształcenie, oraz negatywne, np. problemy z sercem czy zaburzenia sensoryczne. Dzięki temu naukowcy mogli z wysoką precyzją ocenić, czy mózg badanej osoby starzeje się szybciej, wolniej czy zgodnie z wiekiem chronologicznym. Wielojęzyczność przedłuża życie Efekty badań opublikowane zostały na łamach czasopisma „Nature Aging”. Wyniki są alarmujące: osoby jednojęzyczne mają niemal dwa razy większe ryzyko przyspieszonego starzenia w porównaniu z osobami wielojęzycznymi. Ochronny efekt jest tym silniejszy, im większa liczba używanych języków. Każda kolejna znajomość zwiększa rezerwy mózgu, czyniąc go bardziej odpornym na ząb czasu. W długofalowej analizie ryzyko przyspieszonego starzenia było aż 1,4 raza wyższe. Oznacza to, że mózgi osób posługujących się tylko jednym językiem starzeją się szybciej nie tylko w danym momencie, ale i w dłuższej perspektywie. Dlaczego mówienie w kilku językach chroni mózg? Nauka języków obcych działa jak regularny trening dla mózgu. Codzienna konieczność przełączania się pomiędzy systemami językowymi angażuje szereg struktur mózgowych odpowiedzialnych za uwagę, pamięć czy myślenie abstrakcyjne. To właśnie te umiejętności najszybciej ulegają osłabieniu wraz z wiekiem, a regularne ćwiczenie podtrzymuje ich sprawność. Mózg osoby wielojęzycznej stale pracuje nad wyborem odpowiedniego słowa, strukturą zdania czy gramatyką, nawet jeśli nie używa w danym momencie wszystkich znanych języków. Ten nieustanny „trening poznawczy” powoduje, że mózg pozostaje elastyczny i lepiej radzi sobie z typowymi dla wieku wyzwaniami. Naukę naprawdę warto zacząć w każdym wieku Ważną cechą omawianych efektów jest to, że ich działanie stwierdzono niezależnie od wieku rozpoczęcia nauki języka. Badania pokazują, że nie tylko osoby wychowane w środowisku dwujęzycznym, ale również te, które rozpoczęły naukę języka obcego w wieku dorosłym lub starszym, mogą czerpać korzyści ze zwiększonych rezerw poznawczych. To szczególnie ważne w kontekście niedawnych badań przeprowadzonych na Uniwersytecie Concordia, w którym udowodniono, że osoby dwujęzyczne niemal 4–5 lat później zapadają na chorobę Alzheimera. Dochodzimy więc do fundamentalnej konkluzji: warto studiować. W każdym wieku. Źródło: Nature, Concordia Univeristy Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Kochasz chipsy? Naukowcy sprawdzają, dlaczego o 45% zwiększają zachorowalność na raka
Zła wiadomość dla miłośników przekąsek, które zwykle kojarzymy z jesiennym seansem przed telewizorem. Najnowsze badania wskazują, że regularne spożywanie chipsów i innych wysoko przetworzonych przekąsek wyraźnie zwiększa ryzyko rozwoju nowotworów – szczególnie groźnego raka jelita grubego.
Pojawia się coraz więcej dowodów, że chipsy ziemniaczane i wysoko przetworzone przekąski nie są tak niewinną przyjemnością, jaką mogłyby się wydawać, a zastrzyk kalorii i wpływ na wagę to tylko najmniejsza z ich wad. Mamy dowody na to, że regularne spożywanie takich produktów może mieć poważne konsekwencje zdrowotne i drastycznie zwiększać ryzyko rozwoju nowotworów. Wyniki wieloletnich badań otwierają oczy i są alarmujące dla łasuchów (czyli wszystkich nas). Jedzenie przekąsek a rak jelita grubego Rak jelita grubego dawniej był kojarzony z podeszłym wiekiem, ale obecnie zapadają na niego coraz częściej osoby poniżej 50. roku życia. Przyczyna tego trendu nie jest jasna, jednak zespół naukowców z Mass General Brigham sugeruje jego istotny związek z żywnością wysoko przetworzoną. Badacze przeanalizowali diety i wyniki badań endoskopowych prawie 30 000 kobiet na przestrzeni 24 lat. Odkryli, że uczestniczki badania, które deklarowały spożywanie najwyższych poziomów żywności wysoko przetworzonej, miały nawet o 45% wyższe ryzyko rozwoju gruczolaków, które mogą być prekursorami wczesnego raka jelita grubego, niż te spożywające najmniej. Wyniki opublikowano w czasopiśmie „JAMA Oncology”. Uczestniczki badania spożywały średnio 5,7 porcji żywności wysoko przetworzonej dziennie. Stanowiło to 35% całkowitej dziennej dawki kalorii – nieco mniej niż wynosi średnia krajowa w Stanach Zjednoczonych. Ile żywności wysoko przetworzonej można jeść? – Zwiększone ryzyko wydaje się być dość liniowe. To oznacza, że im więcej spożywasz żywności wysoko przetworzonej, tym większe prawdopodobieństwo, że doprowadzi to do polipów jelita grubego – mówi dr Andrew Chan, jeden z autorów badania. Co ciekawe, nie wykazano związku pomiędzy spożyciem chipsów a występowaniem zmian ząbkowanych, innego rodzaju prekursora raka jelita grubego, który jednak rozwija się wolniej i rzadziej jest złośliwy. Czemu chipsy powodują nowotwory? Wysoko przetworzone jedzenie charakteryzuje się znaczną ilością substancji chemicznych i technologicznych dodatków, których celem jest poprawa smaku, tekstury i trwałości produktu. Chipsy ziemniaczane powstają najczęściej poprzez smażenie w głębokim tłuszczu w bardzo wysokiej temperaturze, a podczas tego procesu dochodzi do powstawania akrylamidu – związku o potwierdzonym działaniu rakotwórczym. Uszkadza on DNA i sprzyja mutacjom komórkowym, co zwiększa ryzyko transformacji nowotworowej komórek. Chipsy to jednak nie tylko akrylamid, który powstaje podczas smażenia. Wysoka zawartość tłuszczów trans obciąża organizm, zwiększając ryzyko nie tylko nowotworów, ale także chorób serca. W ich składzie – tak jak składzie innych przetworzonych przekąsek – znajdziemy także różnorodne dodatki chemiczne, np. wzmacniacze smaku, konserwanty, sztuczne barwniki. Chociaż jednorazowo nie zrobią nam one krzywdy, to ich regularne spożycie może mieć katastrofalne skutki. Złośliwy rak jelita grubego nie jest powodowany wyłącznie dietą Naukowcy ostrzegają, że dieta nie jest pełnym wyjaśnieniem tendencji do wczesnego zapadania na raka jelita grubego. W szpitalach spotkać można sporo pacjentów z tym schorzeniem, którzy odżywiają się bardzo zdrowo. Żywność wysoko przetworzona nie wyjaśnia więc w pełni wzrostu zapadania na złośliwe odmiany raka, a naukowcy wciąż pracują nad lepszym zrozumieniem choroby. Nie ulega jednak wątpliwości, że istnieje związek przyczynowo-skutkowy. Udowodniło go przytoczone wyżej szeroko zakrojone badanie. – Jedną z mocnych stron naszego badania było to, że dysponowaliśmy szczegółowymi informacjami na temat innych czynników ryzyka raka jelita grubego u uczestników, takich jak wskaźnik masy ciała (BMI) , cukrzyca typu 2 i niskie spożycie błonnika. Nawet po uwzględnieniu wszystkich tych czynników ryzyka, związek ze spożyciem żywności wysoko przetworzonej nadal się utrzymywał – mówi dr Chan. Niektóre przekąski mogą być jednak bardziej szkodliwe niż inne, a obecnie trwają prace nad ich wskazaniem. Źródło: JAMA Oncology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ten pająk uwielbia ciemne piwnice w polskich domach. Czy powinniśmy się go bać?
Sieciarz jaskiniowy to jeden z najbardziej charakterystycznych pająków występujących w Europie, w tym w Polsce. Choć rzadko jest spotykany przez człowieka, budzi ogromne zainteresowanie wśród miłośników przyrody, arachnologów i badaczy ekosystemów jaskiniowych. Ten pajęczak zasługuje na uwagę nie tylko ze względu na swoje silny jad i wyjątkową biologię, ale także dzięki roli, jaką odgrywa w ekosystemach podziemnych.
Spis treści: Sieciarz jaskiniowy – rozmiar i wygląd Gdzie można go spotkać? Czy sieciarz jaskiniowy jest jadowity? Strategia łowiecka i rozmnażanie Sieciarz jaskiniowy w domu – co warto wiedzieć? Sieciarze jaskiniowe (Meta menardi) to stosunkowo duże pająki. Dorosłe samice osiągają od 10,5 do 17 mm długości ciała, podczas gdy samce są nieco mniejsze, mierząc od 9,9 do 12,6 mm. Ich karapaks (część grzbietowa tułowia) jest błyszczący, rudobrązowy z ciemnymi obrzeżeniami i charakterystycznymi jamkami, a odnóża mają czarniawe obrączkowanie i liczne kolce. Sieciarz jaskiniowy – rozmiar i wygląd Cechą charakterystyczną sieciarza jaskiniowego jest duży, gruby odwłok u samic, który z góry jest żółtawy z szarawobrązową lub żółtawobiałą przepaską środkową i sześcioma jasnymi plamkami. Odwłok u samców jest węższy, owalny i zwęża się ku końcowi. W odróżnieniu od samic, odwłoki samców są rudobrązowe z ciemniejszymi plamkami i pasem poprzecznym. Szczękoczułki, rudobrązowe i uzbrojone w zęby, pozwalają pająkowi wstrzykiwać jad ofiarom. Dzięki takiej budowie sieciarz jaskiniowy jest doskonale przystosowany do życia w ciemnych, wilgotnych środowiskach, w których musi polować na różnorodne bezkręgowce, od ślimaków przez wije aż po owady i mniejsze pająki. Gdzie można go spotkać? Sieciarze jaskiniowe są typowymi przedstawicielami fauny troglofilnej – preferują ciemne, wilgotne miejsca o temperaturze powyżej 7 st. C. W Polsce najczęściej spotyka się je w południowej i wschodniej części kraju, choć ich zasięg obejmuje całą Europę, Afrykę Północną i zachodnią Azję. Naturalnym środowiskiem sieciarza są jaskinie i ich otwory, sztolnie, kopalnie, studzienki kanalizacyjne, piwnice czy szczeliny skalne. W takich miejscach można zauważyć ich charakterystyczne, łezkowate kokony oraz sieci o szerokości od 25 do 30 cm, których geometryczna konstrukcja pozwala wykrywać zdobycz przemieszczającą się po ścianach lub podłogach jaskiń. Choć czasem sieciarz jaskiniowy może pojawić się w domach, zwłaszcza w piwnicach czy starych, wilgotnych pomieszczeniach, nie jest to powszechne zjawisko. Obecność tych pająków świadczy o zdrowym, pozbawionym silnych chemikaliów środowisku, w którym rozwijają się naturalne populacje bezkręgowców. Czy sieciarz jaskiniowy jest jadowity? Sieciarz jaskiniowy jest jadowity, jednak jego jad nie stanowi poważnego zagrożenia dla zdrowego człowieka. Ugryzienie porównywane jest do ukąszenia przez osę – powoduje ból, opuchliznę i miejscowe zaczerwienienie, które zazwyczaj ustępuje w ciągu doby. Jad pająka jest jednak niezwykle skuteczny w polowaniu na naturalne ofiary siecziarza: ślimaki, wije, dżdżownice, chrząszcze i inne małe bezkręgowce. Osoby uczulone, dzieci i osoby starsze powinny zachować ostrożność. U alergików jad sieciarza jaskiniowego może wywołać reakcje takie jak obrzęk, problemy z oddychaniem czy w skrajnych przypadkach wstrząs anafilaktyczny. Dlatego w razie silnej reakcji należy natychmiast skontaktować się z lekarzem. Pomimo że sieciarz jaskiniowy jest jadowitym pająkiem, który występuje w Polsce, nie należy go demonizować. Jego jad jest przystosowany do paraliżowania drobnej zdobyczy, a nie człowieka. Ukąszenie, choć bolesne, rzadko powoduje poważne konsekwencje. Strategia łowiecka i rozmnażanie Obserwacje i badania wykazały, że sieciarz jaskiniowy to pająk polujący w sposób wyspecjalizowany – nie porusza się aktywnie po jaskiniach, lecz cierpliwie czeka w centrum swojej sieci. Sieć jest konstrukcją ekscentryczną, z otworem położonym asymetrycznie i promieniami przymocowanymi bezpośrednio do ścian, co pozwala pająkowi wykrywać nawet minimalne ruchy ofiary. Najczęściej w jego sieć wpadają wije, ślimaki czy stonogi przemieszczające się po ścianach lub podłodze. Dzięki swojemu jadowi sieciarz może natychmiast unieruchomić zdobycz, która niejednokrotnie jest większa niż polujący pająk. W ten sposób sieciarz odgrywa ważną rolę w ekosystemie jaskiń, kontrolując populacje różnych bezkręgowców. Rozmnażanie sieciarza jaskiniowego odbywa się zwykle wczesnym latem. Samice budują w tym okresie charakterystyczne, białe kokony w kształcie łzy, które zawieszają w pobliżu sieci. W każdym kokonie znajduje się od 400 do 500 jaj, co zwiększa prawdopodobieństwo przetrwania gatunku w surowych warunkach podziemnych. Taki sposób rozmnażania zapewnia ciągłość populacji, mimo że sieciarze jaskiniowe rzadko przemieszczają się na większe odległości i są zależne od zdobycia ofiary w sieci. Sieciarz jaskiniowy w domu – co warto wiedzieć? Choć sieciarze jaskiniowe rzadko wkraczają do mieszkań, to mogą sporadycznie pojawiać się w piwnicach, starych studniach czy ciemnych tunelach i powodować lęk u osób cierpiących na arachnofobię. Warto jednak wiedzieć, że pająki te nie dokonują inwazji – ich obecność jest raczej wynikiem odpowiednich warunków wilgotności i temperatury. W przypadku spotkania sieciarzy w domu warto pamiętać, że: nie są agresywne wobec ludzi, ich ugryzienie nie jest groźne dla zdrowego dorosłego, pełnią pożyteczną rolę, zjadając muchy i inne małe owady. Nie ma potrzeby stosowania chemicznych środków odstraszających. Pająki te unikają ludzi i z reguły pozostają w ukryciu. Dlaczego warto znać sieciarza jaskiniowego? Dla miłośników przyrody sieciarz jaskiniowy to fascynujący przykład adaptacji do życia w trudnych, ciemnych środowiskach. Obserwacja jego sieci, kokonu i zachowań łowieckich pozwala zrozumieć, jak pająki rozwijają strategie przetrwania w ekosystemach podziemnych. Ponadto obecność sieciarzy w pobliżu człowieka, np. w piwnicach, może być traktowana jako naturalny wskaźnik zdrowego środowiska. Pająki te są wrażliwe na chemikalia, dlatego ich występowanie świadczy o braku silnej ingerencji człowieka. Sieciarze jaskiniowe są dowodem na to, że nawet w miejscach, które wydają się nieprzyjazne, życie potrafi przybierać zaskakujące formy i przystosowywać się do ekstremalnych warunków. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Czy zła sława strzyżaka sarniego jest uzasadniona? Podpowiadamy, jak uniknąć ataku latającego „kleszcza
Na sam dźwięk jego nazwy wielu miłośników lasu odczuwa niepokój. Strzyżak sarni, zwany też „latającym kleszczem”, dorobił się opinii jednego z najbardziej nielubianych owadów w Polsce. Choć jego ukąszenia bywają bolesne, a kontakt z nim nie należy do przyjemnych, ten mały pasożyt jest też fascynującym przykładem przyrodniczej specjalizacji. Przystosował się do życia w sierści jeleniowatych oraz potrafi błyskawicznie zmieniać zachowanie i formę po znalezieniu gospodarza. Czy rzeczywiście zasłużył na swoją złą sławę, czy może jego rola w przyrodzie jest bardziej złożona, niż sądzimy?
Spis treści: Strzyżak sarni – występowanie Czy strzyżak gryzie? Jak odstraszyć strzyżaki sarnie? Znaczenie ekologiczne strzyżaków Strzyżak sarni (Lipoptena cervi), znany również jako strzyżak jeleni lub potocznie „latający kleszcz”, jest owadem z rzędu muchówek. Dorosłe osobniki osiągają długość od 5 do 6 mm (bez skrzydeł) i mają charakterystycznie spłaszczone ciało o brunatnym kolorze opatrzone długimi na 5,5–6 mm skrzydłami. Głowa strzyżaka jest szeroka, z małymi oczami i wyraźnie zredukowaną płytką zacieminiową. Odnóża zakończone pazurkami czepnymi pozwalają owadowi pewnie trzymać się sierści zwierzęcia. Twardy, chitynowy pancerzyk utrudnia ich zgniecenie. Samice, po zapłodnieniu, rodzą larwy bezpośrednio w futrze żywiciela. Strzyżaki odrzucają skrzydła po znalezieniu żywiciela. Dzięki temu strzyżaki pozostają przyczepione do futra swojego żywiciela na stałe, co ułatwia im pobieranie krwi. To właśnie ta cecha spowodowała, że owady te są nazywane „latającymi kleszczami”. Strzyżak sarni – występowanie Strzyżaki są szeroko rozpowszechnione na obszarach o klimacie umiarkowanym. W Europie spotykane są w lasach i na ich obrzeżach, od Skandynawii po kraje południowej Europy, a także w północnych Chinach i na Syberii. Gatunek został również przeniesiony do Ameryki Północnej. Najczęściej obserwuje się je od czerwca do września, choć w ciepłe i suche jesienie mogą aktywnie polować nawet do października. Strzyżaki pasożytują głównie na ssakach leśnych – sarnach, jeleniach, łosiach, a sporadycznie na borsukach . Ich obecność jest szczególnie zauważalna w pobliżu uczęszczanych przez zwierzęta ścieżek czy polan. Dzięki niewielkim rozmiarom i zdolności do lotu strzyżaki mogą w krótkim czasie opanować spory obszar lasu, a także znaleźć żywicieli. Stanowią istotny element ekosystemu, będąc pożywieniem dla drapieżników żywiących się owadami. Czy strzyżak gryzie? Tak, strzyżaki gryzą. Ich ukąszenia są zazwyczaj niegroźne dla życia człowieka. Owady te nie rozmnażają się na ludziach, a człowiek jest dla nich przypadkowym żywicielem. Jednak ukąszenie strzyżaka sarniego jest bolesne i może wywołać reakcję alergiczną. Po ugryzieniu na skórze pojawia się swędząca grudka, która może utrzymywać się od 2 do 3 tygodni, a w niektórych przypadkach nawet do roku. U osób szczególnie wrażliwych może rozwinąć się wtórna reakcja alergiczna, objawiająca się rumieniem i silnym świądem, trwającym nawet kilka miesięcy. Strzyżaki mogą dostać się w trudno dostępne miejsca – pod powieki, do uszu czy między włosy, a ich nóżki z haczykami utrudniają ich usunięcie. Mimo że ugryzienia są bolesne i mogą powodować dyskomfort, nie udowodniono, że strzyżaki przenoszą boreliozę. Mogą natomiast, w rzadkich przypadkach, przenosić drobnoustroje powodujące zmiany skórne u zwierząt, na których pasożytują. Strzyżak a kleszcz Choć w wyglądzie strzyżak jeleni przypomina kleszcza, biologicznie są to zupełnie różne organizmy. Strzyżaki należą do muchówek, a kleszcze do pajęczaków. Różni je także sposób pasożytowania: kleszcze wgryzają się w skórę, żerując przez dłuższy czas, natomiast strzyżaki po odnalezieniu żywiciela tracą skrzydła i pozostają w sierści zwierzęcia, pobierając krew w sposób ciągły. Inną istotną różnicą jest cykl życia. Strzyżaki są jajożyworodne – samice rodzą larwy, które po spadnięciu na ziemię czekają na kolejny sezon żeru. Kleszcze natomiast rozmnażają się poprzez składanie jaj. Pomimo podobieństw niektórych cech morfologicznych, strzyżaki i kleszcze należą do dwóch różnych gromad i mają różne znaczenie dla zdrowia ludzi i zwierząt. Jak odstraszyć strzyżaki sarnie? Nie istnieją sprawdzone środki chemiczne czy domowe sposoby, które skutecznie odstraszają strzyżaki. Popularne preparaty przeciw kleszczom czy komarom zazwyczaj nie działają na te muchówki. Najlepszą formą ochrony jest profilaktyka podczas przebywania w lesie. Kilka praktycznych wskazówek: wybieraj jasną odzież, gdyż strzyżaki preferują ciemno ubarwione ofiary; postaw na gładkie materiały, które mogą utrudniać owadom przylgnięcie; unikaj wchodzenia w gęstą roślinność, zwłaszcza w miejscach uczęszczanych przez sarny i jelenie; dokładnie obejrzyj ciało i włosy po powrocie z lasu, aby w porę usunąć ewentualne owady. Strzyżaki boleśnie gryzą, jednak są doskonałym przykładem fascynujących organizmów o wyspecjalizowanej biologii i interesującym cyklu życiowym. Stanowią przykład przystosowania do życia pasożytniczego, zachowując zdolność do lotu, a jednocześnie zmieniając swój tryb życia po znalezieniu żywiciela. Znaczenie ekologiczne strzyżaków Choć dla ludzi strzyżaki mogą być uciążliwe, w ekosystemie pełnią ważną rolę. Przede wszystkim stanowią pokarm dla gatunków żywiących się owadami. Obserwacja strzyżaków pozwala zrozumieć, jak bardzo złożone są interakcje między pasożytami a ich gospodarzami w naturalnych lasach. Ich obecność wskazuje również na bogactwo fauny w danym obszarze – tam, gdzie są strzyżaki, zazwyczaj występują zdrowe populacje saren, jeleni i łosi. Z tego powodu naukowcy i przyrodnicy często wykorzystują strzyżaki jako wskaźnik jakości ekosystemów leśnych. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Przez wieki ludzie spali w taki sposób. Dziś budzi to niepokój
Sen dwufazowy przez wieki był naturalnym rytmem odpoczynku. Dziś budzenie się w nocy traktujemy jak zaburzenie – ale czy słusznie?
Spis treści: Jak wyglądał sen przed rewolucją przemysłową? Na czym polega sen polifazowy? Co na to współczesna nauka? Czy da się „zhakować” sen? Czy segmentowy sen to historia czy przyszłość? Historyczne źródła pokazują, że przed rewolucją przemysłową ludzie często spali, budzili się, a potem znowu zasypiali. Czy był to naprawdę zwyczaj powszechny? I czy ma jakieś korzyści? Choć we współczesnych społeczeństwach śpimy zwykle jednym, ciągłym blokiem w nocy, eksperci wciąż dyskutują, czy taki rytm jest dla człowieka naturalny. Gdybyś budził się dziś każdej nocy przez tydzień, mógłbyś usłyszeć diagnozę: bezsenność, a potem dostać receptę. Jeszcze kilka pokoleń temu nie byłoby to wielkim powodem do niepokoju, a tym bardziej do interwencji medycznej. Jak wyglądał sen przed rewolucją przemysłową? Budzenie się w środku nocy było powszechne w zachodnich kulturach przedindustrialnych. Wskazuje na to Roger Ekirch, historyk z Virginia Tech, którego badania nad „dwufazowym snem” stały się podstawą książki „At Day’s Close: Night in Times Past”. Gdy rozkład dnia wyznaczało słońce, a nie zegary i elektryczne światło, ludzie kładli się spać wcześniej. Zamiast szybkich, nieprzerwanych ośmiu godzin mieli dłuższy okres odpoczynku, złożony z dwóch krótszych faz snu rozdzielonych czuwaniem. Nie wszyscy się z tym zgadzają. Część badań pokazuje, że społeczności łowiecko-zbierackie mogły spać „za jednym zamachem”, podobnie jak my dziś. Dane te mogą też sugerować, że dwufazowy sen nigdy nie był normą globalnie — nawet przed rewolucją przemysłową. Dziś, gdy elektryczność wydłuża nam czas czuwania, a budziki skracają wypoczynek, większość ludzi próbuje spać jednym, ciągłym blokiem. Część ekspertów zastanawia się jednak, czy przerywany sen nie jest bardziej naturalny — i czy różne wzorce spania mogą przynosić korzyści we współczesnym życiu. Na czym polega sen polifazowy? Sen segmentowy składa się z dwóch (dwufazowy) lub więcej (polifazowy) okresów snu przedzielonych czuwaniem. Zarówno sen, jak i czuwanie mogą trwać od minut do godzin, zależnie od gatunku. Szacunki wskazują, że ponad 86 procent ssaków — w tym psy, gryzonie, jeże, a nawet niektóre walenie — śpi w kilku turach. Do niedawna sądzono, że ludzie należą do mniejszości gatunków — obok większości naczelnych — które są śpiochami ściśle monofazowymi. — Ten pogląd był błędny — mówi Russell Foster, neurobiolog z Uniwersytetu Oksfordzkiego. Źródła historyczne zawierają dowody na dwufazowy sen ludzi sprzed setek lat. Według Ekircha w zachodnich cywilizacjach przedindustrialnych spano „na dwie zmiany”. Ludzie spali kilka godzin, budzili się po północy na mniej więcej godzinę — na rozmyślanie, seks, rozmowy — po czym wracali do łóżka na „drugi sen”. Co na to współczesna nauka? Niektórzy eksperci uważają, że takie zachowanie wciąż mamy „wpisane” w naturę. W pionierskim badaniu z 1992 roku psychiatra Thomas Wehr, badacz z amerykańskiego Narodowego Instytutu Zdrowia Psychicznego, obserwował uczestników przebywających przez kilka tygodni w ciemności przez 14 godzin na dobę. Prawie wszyscy przeszli na segmentowy rytm snu. – Średnio, w skali całej grupy, wzorzec był dwumodalny – mówi Wehr. – Ludzie zasypiali wieczorem, a potem ponownie nad ranem. – Ten układ był bardzo podobny do snu u niektórych dziennych, aktywnych za dnia zwierząt, jak pantery. — Z perspektywy fizjologii podział snu na dwie części ma sens — mówi Daniel Buysse, profesor psychiatrii, medycyny oraz nauk translacyjnych z Uniwersytetu Pittsburskiego. Dwa procesy regulujące sen (homeostatyczny i okołodobowy) są w naszym skondensowanym harmonogramie „ściśnięte” — tłumaczy. Gdyby dać im więcej czasu, mogłyby się od siebie oddzielić, co prowadziłoby do naturalnego przebudzenia między cyklami. Takie okresy czuwania mogą mieć nawet funkcję sprzyjającą przetrwaniu. W swoim eksperymencie Wehr zauważył, że uczestnicy budzili się każdej nocy o nieco innych porach. Średnio nie było momentu, w którym wszyscy spali. Z ewolucyjnego punktu widzenia mogło to pełnić rolę „wartowniczą”: zawsze ktoś czuwał. Czy da się „zhakować” sen? Niektórzy promują sen polifazowy jako sposób na „zhakowanie” organizmu i wydłużenie czasu czuwania. Eksperci odradzają to jednak stanowczo. — „Oszukiwanie” organizmu, by działał na krótkich zrywach snu, to co innego niż naturalne budzenie się po dobrym wypoczynku — podkreśla Elizabeth Klerman, współautorka pracy z 2021 roku (razem z Fosterem) o skutkach sztucznego snu polifazowego. – Przerwałbyś cykl prania, zanim się skończy? – pyta retorycznie Klerman. Sceptycy teorii o naturalnym polifazowym śnie wskazują na sprzeczne dowody z obserwacji współczesnych populacji łowiecko-zbierackich. Jerome Siegel, profesor psychiatrii i nauk behawioralnych z UCLA, prowadził badania w Tanzanii, Boliwii i Namibii, które wykazały wzorce snu podobne do tych w społeczeństwach uprzemysłowionych. Pomiary snu prowadzone przez setki kolejnych dni pokazały, że w trzech odmiennych, geograficznie odizolowanych grupach ludzie spali co noc mniej więcej od 5,7 do 7,1 godziny ciągiem. Dla Siegla i współpracowników oznacza to, że nowoczesny, monofazowy sen jest powrotem do tradycyjnego wzorca spotykanego u łowców-zbieraczy. Czy segmentowy sen to historia czy przyszłość? Choć najwcześniejsze społeczności mogły spać jednofazowo, Ekirch znalazł wzmianki o segmentowym śnie już w „Odysei” Homera z przełomu VIII i VII w. p.n.e. Późniejsze kwerendy ujawniły niezliczone odniesienia do „pierwszego” i „drugiego snu” w rozmaitych źródłach — od dzienników po teksty medyczne. – Wzmianki brzmiały tak, jakby segmentowy sen był czymś zupełnie naturalnym i nie wymagał żadnego objaśnienia – mówi. W przeszłości — dodaje Foster — ludzie kładli się wcześniej, około zmierzchu, i odpoczywali, z przerwami, aż do świtu. Wszystko zmieniło się wraz z pojawieniem się taniego, sztucznego oświetlenia, które zakończyło naszą zależność od słońca. – Pracujemy znacznie później wieczorami. Przez to „przykrywamy” naturalną ciemność i skracamy sobie okazję do snu – wyjaśnia Foster. Nie wszyscy zgadzają się co do historii. Niall Boyce z Uniwersytetu Londyńskiego argumentuje, że sen polifazowy nie musiał być normą. Siegel również kwestionuje pewność interpretacji Ekircha, wskazując raczej na swoje dane z obserwacji współczesnych łowców-zbieraczy niż na anegdotyczne świadectwa historyczne. Autorzy jego pracy piszą, że dwufazowy wzorzec snu, który mógł istnieć w Europie Zachodniej, nie występuje dziś w tradycyjnych grupach równikowych, a zatem prawdopodobnie nie występował przed migracją ludzi do Europy Zachodniej. Mógł być skutkiem dłuższych, zimowych nocy na wyższych szerokościach geograficznych. To, czy sen polifazowy występuje u współczesnych ludzi, także pozostaje sporne. Jedni domagają się ścisłej definicji zjawiska. Inni włączają do niej drzemki, sjesty i krótkie, nocne „wypady” z łóżka jako przykłady nowoczesnych segmentowych wzorców. Ponieważ sen zależy od kontekstu środowiskowego i społecznego, wzorce mogą się znacznie różnić między osobami, a także geograficznie i sezonowo — mówi Buysse. – Nie sądzę, by istniał jeden „ludzki” wzorzec snu. – Myślę, że kluczową cechą jest właśnie zdolność adaptacji. Źródło: National Geographic
Ciało nie chce chudnąć? Naukowczyni z USA zdradza, co naprawdę dzieje się z wagą
Utrata masy ciała to nie tylko kwestia silnej woli. Badania pokazują, że organizm uruchamia biologiczne mechanizmy obronne. Sprawdź, jak naukowcy tłumaczą opór ciała przed chudnięciem.
Spis treści: Czego naukowcy nauczyli się z reality show? Czy ciało ma „punkt nastawczy”? Stygmatyzacja nadal przeszkodą w leczeniu Jak dziś lekarze personalizują podejście Utrata masy ciała jest trudna. Ponad połowa Amerykanów chce schudnąć, ale utrzymanie efektów jest jeszcze trudniejsze. Z danych National Institutes of Health i The Obesity Society wynika, że 80–95 procent osób odzyskuje utracone kilogramy w ciągu trzech do pięciu lat. Naukowcy podkreślają, że nie jest to porażka charakteru. Hormony, genetyka, a nawet ewolucja popychają organizm do kontrataku – nasilają głód, spowalniają metabolizm i „zachęcają” wagę do powrotu. To biologiczna przeciąganka, o której kultura popularna rzadko mówi, zauważa Kimberly Gudzune, dyrektorka medyczna American Board of Obesity Medicine. – Mamy takie założenie, że gdy już osiągniemy cel, to efekt „magicznie” się utrzyma. Niestety to naprawdę tak nie działa – mówi. Przez dekady odchudzanie przedstawiano jako sprawdzian dyscypliny. Dziś badacze coraz lepiej rozumieją, dlaczego ciało tak zaciekle broni się przed spadkiem masy, oraz jak hormony, chemia mózgu, a nawet doświadczenia z wczesnego życia ustawiają nam „scenę” do regulacji wagi na całe lata. Czego naukowcy nauczyli się z reality show? Popkultura od dawna gloryfikuje spektakularne chudnięcie, rzadko pokazując, co dzieje się potem. Jednym z najgłośniejszych przykładów był amerykański program „The Biggest Loser” emitowany w latach 2002–2016. Uczestnicy byli nagradzani za maksymalne zbijanie masy ciała przy wsparciu trenerów, dietetyków i lekarzy. Dla naukowców był to jednak także przegląd mechanizmów, dzięki którym ciało opiera się przemianie. W 2016 roku w czasopiśmie „Obesity” opisano badanie 14 uczestników – wszystkich z otyłością olbrzymią (klasa III). Porównano ich skład ciała i spoczynkową przemianę materii tuż po zakończeniu programu oraz sześć lat później. Okazało się, że większość odzyskała znaczną część utraconej masy. Nawet ci, którym udało się długotrwale utrzymać spadek wagi, mieli spowolniony metabolizm. Taki „hamulec” utrudnia utrzymanie efektów. – Kiedy chudniesz, organizm spala mniej kilokalorii – wyjaśnia Gudzune. Dlatego osoba po odchudzaniu musi jeść mniej niż ktoś o tej samej masie, kto nigdy nie chudł, aby utrzymać wagę. Różnice nie ograniczają się do metabolizmu – to także hormony. Po utracie masy na samej diecie rośnie stężenie greliny (hormonu głodu), a spada poziom peptydu YY i leptyny (hormonów sytości). Takie zmiany obserwuje się nawet rok po schudnięciu. To tylko część „adaptacji metabolicznych”, dzięki którym ciało „walczy z nami”, gdy tracimy na wadze – mówi Andres Acosta, gastroenterolog i badacz otyłości w Mayo Clinic. Zabiegi bariatryczne i leki z grupy agonistów GLP-1 mogą te zmiany neutralizować, poprawiając komunikację jelito–mózg w kwestii głodu i sytości. Niektórzy pacjenci podchodzą do takich metod z rezerwą. Czy ciało ma „punkt nastawczy”? Jedną z koncepcji tłumaczących te biologiczne mechanizmy jest teoria punktu nastawczego (set point). Zakłada ona, że ciało ma wiele sposobów, by utrzymać masę „ustawioną” wcześnie w życiu, a u większości osób te punkty zmieniają się na różnych etapach. Teoria jest często przywoływana, choć w tej kwestii nie ma pełnej jednomyślności ekspertów. Gudzune uważa, że może nadmiernie upraszczać procesy, ale pomaga zrozumieć, czemu utrzymanie wagi bywa tak trudne. Silniejsze dowody mamy na przesunięcia hormonalne i zmiany wydatku energetycznego. Wspierają one ideę punktu nastawczego, choć stoją też na własnych nogach. Stygmatyzacja nadal przeszkodą w leczeniu Stygmat wagi wpływa nie tylko na to, jak traktujemy ludzi – może bezpośrednio szkodzić zdrowiu. – Istnieje wyobrażenie, co „normalnowagowe” osoby robią, by utrzymać wagę – mówi Andrew Kraftson, dyrektor Weight Navigation Program i Post Bariatric Endocrinology Clinic w Michigan Medicine. Ludzie zmagający się z wagą mogą sądzić, że szczuplejsi skrupulatnie ważą jedzenie i liczą każdą kilokalorię. – To po prostu nieprawda – mówi Kraftson. Porównywanie tych dwóch doświadczeń to „wadliwe myślenie” – to nie są te same realia. Takie porównania rodzą wstyd wewnętrzny. Trudniej wtedy przyjąć, że skuteczne terapie – w tym chirurgia bariatryczna czy długotrwałe leczenie lekami GLP-1 – nie są „pójściem na skróty”. – Leczenie otyłości zmieniło się radykalnie w krótkim czasie – mówi Gudzune. Gdy zaczynała praktykę w 2010 roku, często widywała pacjentów, którzy nie mówili rodzinie ani znajomym, że szukają pomocy. – Wstyd i stygma były tak silne, że nie chcieli tego nikomu ujawniać – dodaje. Media społecznościowe uwidoczniły te napięcia. Część platform normalizuje rozmowy o leczeniu otyłości. Inne wzmacniają nierealistyczne ideały ciała i uprzedzenia wobec osób z wyższą masą. Niedawne śledztwo Reutersa pokazało, że Instagram regularnie promował treści „graniczące z zaburzeniami odżywiania” u wrażliwych nastolatków. Gudzune zaznacza jednocześnie, że część użytkowników normalizuje dziś leczenie otyłości. – To wciąż gorąco dyskutowany temat – przyznaje. Pacjenci są jednak znacznie bardziej otwarci na mówienie o gotowości skorzystania z profesjonalnej pomocy niż kiedyś. Jak dziś lekarze personalizują podejście Zanim Acosta porozmawia z pacjentem o utrzymaniu wagi, wyjaśnia mu, że na drodze chudnięcia – jeśli w ogóle chce na nią wejść – pojawią się adaptacje metaboliczne. Jako lekarz i ekspert od otyłości idzie z pacjentem „ramię w ramię”, pomagając mu neutralizować specyficzne wyzwania. Ludzie różnie reagują na odchudzanie, dlatego Acosta opracował test genetyczny, który pomaga wskazać dominujące czynniki u osoby z otyłością mającej trudność w chudnięciu lub zagrożonej nawrotem. Wyróżnia cztery fenotypy: „głodny mózg”, „głodne jelita”, „głód emocjonalny” i „wolne spalanie”. „Głodny mózg” oznacza potrzebę większej liczby kilokalorii, by poczuć sytość. „Głodne jelita” dotyczą szybkiego powrotu głodu po posiłku. „Głód emocjonalny” to jedzenie w reakcji na emocje – pozytywne i negatywne. „Wolne spalanie” opisuje obniżony wydatek energetyczny. Adresując konkretny fenotyp, pacjent może otrzymać spersonalizowaną terapię i leki celujące w chorobę otyłości. To sprzyja długofalowym efektom – w redukcji i utrzymaniu masy. Współpraca z profesjonalistą pomaga też dobrać interwencje i leki do celów i preferencji pacjenta. – Wciąż pokutuje przekonanie, że otyłości nie trzeba leczyć profesjonalnie – mówi Gudzune – ale to staramy się zmieniać. – Nie mówimy przecież osobom z nadciśnieniem czy cukrzycą: „Poradź sobie sam” – podkreśla. Źródło: National Geographic
Te mięśnie są kluczowe dla zachowania młodości. Czy wiesz, jak je wzmacniać?
Mięśnie głębokie, a nie sześciopak, są fundamentem zdrowego starzenia się. Poprawiają postawę, chronią kręgosłup i wspierają każdy codzienny ruch.
Spis treści: Core – jak działa i jakie mięśnie obejmuje Mocne centrum – recepta na długowieczność Jak trenować core, by wspierać ciało przez lata Od przepony po dno miednicy – naukowcy podkreślają, że wzmocnienie „centrum” ciała chroni kręgosłup i pomaga poruszać się z łatwością także w starszym wieku. „Sześciopak” może wyglądać jak symbol formy, ale o zdrowiu mówi zaskakująco niewiele. Prawdziwy sekret zdrowego starzenia się kryje się nie w widocznych mięśniach brzucha, lecz w złożonej sieci mięśni tworzących twój tzw. core. Te głębokie mięśnie stabilizują kręgosłup. Chronią plecy i napędzają niemal każdy ruch. – Ćwiczenia „na kratę”, jak klasyczne brzuszki, robione dla wyglądu, mogą uczynić więcej szkody niż pożytku – mówi Ben Yamuder, fizjolog wysiłku z nowojorskiego Hospital for Special Surgery. – Trenując w ten sposób, izolujesz bardzo małą część mięśni centrum – dodaje. W brzuchu jest około 35 mięśni, a mięsień prosty brzucha – popularny „sześciopak” – to zaledwie dwa z nich. Zrozumienie roli pozostałych mięśni – i sposobów ich wzmacniania – może być jednym z najskuteczniejszych sposobów, by z wiekiem pozostać silnym, stabilnym i wolnym od bólu. Oto, co warto wiedzieć. Core – jak działa i jakie mięśnie obejmuje – Core to złożony układ mięśni, który stabilizuje i porusza kręgosłup oraz miednicę – wyjaśnia Tom Holland, założyciel i CEO TeamHolland LLC, firmy doradczej w obszarze fitnessu. – Mięśnie te współpracują, by wspierać kręgosłup, regulować ciśnienie śródbrzuszne i tworzyć stabilną bazę dla ruchu. Według Yamudera mięśnie centrum można pogrupować w sześć obszarów. Z przodu leży mięsień prosty brzucha – dwa pionowe brzuśce oddzielone pasmem tkanki łącznej. Zginają tułów przy ruchach typu brzuszki czy siady i tworzą charakterystyczny „sześciopak”. Głębiej, pod nimi, mięsień poprzeczny brzucha owija tułów jak wewnętrzny gorset. – To główny stabilizator kręgosłupa, który utrzymuje go na miejscu. Gdy „wciągasz” pępek, napinasz właśnie ten mięsień – mówi Yamuder. U podstawy układu znajduje się dno miednicy – grupa mięśni wspierających prawidłowe trzymanie moczu oraz zdrowie seksualne. Po bokach wewnętrzne i zewnętrzne mięśnie skośne brzucha kontrolują rotację i zgięcia boczne, pozwalając tułowiowi skręcać się, sięgać i stabilizować. Nawet oddychanie zależy od centrum. Przepona, kopułowaty mięsień pod płucami, rozszerza się i kurczy z każdym oddechem. Tworzy ciśnienie, które stabilizuje kręgosłup. Z tyłu wzdłuż obu stron kręgosłupa biegnie prostownik grzbietu. Pomaga stać prosto i zginać się do przodu bez przeciążenia. To jeden z kluczowych „strażników” stabilności kręgosłupa. Osłabienie tych mięśni często skutkuje bólem pleców. Razem ta sieć łączy oddech, postawę i siłę – stanowiąc fundament niemal każdego ruchu. Mocne centrum – recepta na długowieczność Każdy ruch – od noszenia zakupów po powstrzymywanie psa – angażuje core. – Scenariuszy są setki – mówi Yamuder. – Łączy je jedno: centrum pracuje, by zapewnić ci bezpieczeństwo. Jeśli trenujesz tylko „sześciopak” albo wcale, z wiekiem będziesz gorzej przygotowany na codzienne wyzwania. Siła centrum to część ogólnej siły mięśniowej, którą badania konsekwentnie łączą z dłuższym, zdrowszym życiem. Przegląd badań naukowych z 2015 roku opublikowany w czasopiśmie „European Journal of Internal Medicine” pokazał, że wraz ze wzrostem siły mięśni maleje ryzyko zgonu. Dodatkowo mocny core zmniejsza ryzyko upadków, ogranicza dokuczliwy ból pleców i poprawia postawę – podkreśla Yamuder. – Jeśli bolą plecy, rzadziej prowadzisz aktywny tryb życia. Z czasem odbija się to na sercu i metabolizmie – mówi. Wpływa to m.in. na krążenie, trawienie i regulację hormonów. Słabe mięśnie centrum wiążą się z większą częstością bólu dolnych pleców, gorszą mobilnością i niższą jakością życia u starszych osób – dodaje Holland. Przegląd badań z 2021 roku w „Orthopedic Research Online Journal” pokazał, że seniorzy wykonujący codziennie ćwiczenia wzmacniające centrum mieli lepszą równowagę, większą samodzielność i wyższą jakość życia niż osoby, które ich nie robiły. Podobnie badanie z 2017 roku opublikowane w czasopiśmie „Journal of Orthopaedic & Sports Physical Therapy” wykazało, że starsi dorośli z słabszymi mięśniami core – zwłaszcza z mniejszym prostownikiem grzbietu zawierającym więcej tkanki tłuszczowej – częściej doświadczali przewlekłego bólu pleców. Badacze zauważyli też, że z wiekiem dochodzi do zaniku mięśni i wzrostu tłuszczu śródmięśniowego. Wzmacnianie centrum może więc zapobiegać bólowi krzyża w późniejszym wieku. Znaczenie ma także postawa. Badanie z 2013 roku opublikowane w „Journal of Gerontology: Medical Sciences” powiązało złą postawę kręgosłupa z większym ryzykiem utraty samodzielności w codziennych czynnościach, takich jak ubieranie się czy mycie. Wzmacnianie mięśni stabilizujących kręgosłup pomaga temu zapobiegać. – Warto dbać o mocny core, żeby nadal robić rzeczy, które dają radość i wspierają zdrowy styl życia – podsumowuje Yamuder. Jak trenować core, by wspierać ciało przez lata Budowanie siły core nie wymaga niekończących się brzuszków ani godzin na siłowni. Eksperci mówią, że centrum działa najlepiej, gdy trenujesz je tak, jak go używasz – poprzez ruchy dnia codziennego. – Aktywowanie centrum podczas chodzenia, siedzenia prosto, a nawet mycia zębów uczy układ, by włączał się odruchowo. Właśnie o to chodzi – mówi Holland. – Noszenie nierównych ciężarów wzmacnia core w funkcjonalny, „życiowy” sposób. Jednym z najprostszych startów jest oddychanie przeponowe, czyli głęboki „oddech do brzucha” – dodaje Yamuder. Wzmacnia ono głębokie mięśnie stabilizujące kręgosłup, w tym mięsień poprzeczny brzucha i przeponę. Oto jak zacząć: Usiądź prosto albo połóż się z lekko ugiętymi kolanami. Połóż jedną dłoń na klatce piersiowej, drugą na brzuchu – tuż pod łukiem żeber. Weź głęboki wdech nosem. „Napełniaj” się od bioder po barki, pozwalając brzuchowi się unieść razem z dłonią. Wstrzymaj oddech na 5–7 sekund. Ułóż usta w „dziubek” i wydychaj powietrze ustami. Pozwól brzuchowi opaść pod kontrolą, jakby zbliżał pępek do kręgosłupa. Powtarzaj przez kilka minut, skupiając się na oddechu i ruchu brzucha. W przeciwieństwie do dużych grup mięśni, które potrzebują dłuższej regeneracji, centrum można trenować codziennie – krótko i różnorodnie – podkreśla Holland. – Ponieważ mięśnie core pracują niemal przy każdym ruchu, najlepiej reagują na krótkie, regularne sesje, a nie maratony. Możesz trenować je wszędzie i o każdej porze, korzystając wyłącznie z masy własnego ciała. Kluczem jest konsekwencja – mówi. Źródło: National Geographic
Czy na boczku i kiełbasie będą ostrzeżenia jak na papierosach? Oto argumenty naukowców
Brytyjscy naukowcy chcą, by na opakowaniach wędlin pojawiły się ostrzeżenia zdrowotne – takie, jakie widzimy na papierosach. Wskazują na dowody, że substancje peklujące zwiększają ryzyko raka.
Brytyjscy naukowcy zaapelowali niedawno, by na opakowaniach m.in. boczku i szynki pojawiły się ostrzeżenia zdrowotne, podobne do tych z papierosów. Ich zdaniem produkty te, konserwowane za pomocą azotynów, stanowią realne zagrożenie nowotworowe, z którym kolejne rządy Wielkiej Brytanii nie potrafiły się zmierzyć. Badacze wskazują, że istnieją coraz silniejsze dowody na związek między spożywaniem przetworzonego w ten sposób mięsa a rozwojem raka. Dotyczy to szczególnie raka jelita grubego – choroby, której częstość, zwłaszcza wśród młodych dorosłych, stale rośnie. E250 z wędlin równie niebezpieczny, co azbest Azotyny (m.in. azotyn sodu, oznaczany jako E250) to składniki mieszanki peklującej, która pozwala zakonserwować mięso i zachować jego różowy kolor. Są powszechnym składnikiem wędlin. Najniebezpieczniejsze stają się podczas obróbki termicznej mięsa (gotowanie, parzenie, wędzenie na gorąco), kiedy reagują z produktami rozpadu aminokwasów i tworzą rakotwórcze związki. Już w 2015 roku Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) zaliczyła tak przetworzone mięso do grupy 1 czynników rakotwórczych. Stawia to peklowane wędliny w tej samej grupie, co tytoń i azbest. Pomimo tego stosowanie azotynów jest wciąż powszechne, także w Polsce. Szacuje się, że ich stosowanie mogło doprowadzić do około 54 tys. przypadków raka jelita grubego w ostatniej dekadzie (dane z Wielkiej Brytanii). Jak działają rakotwórcze azotyny? Zagrożenie wynika z reakcji chemicznych zachodzących w organizmie po spożyciu mięsa konserwowanego azotynami. Substancje te mogą przekształcać się w nitrozoaminy – silne kancerogeny, które uszkadzają DNA. Nitrozoaminy przyłączają się do nici DNA w wątrobie, tworząc tzw. addukt DNA, co prowadzi do błędów genetycznych sprzyjających niekontrolowanemu podziałowi komórek, a co za tym idzie – powstawaniu guzów. Dodatkowo generują reaktywne formy tlenu, które pogłębiają uszkodzenia genetyczne i stres oksydacyjny, dodatkowo napędzając rozwój raka. Co dalej? Nowe normy i metody konserwacji Dowodów na to z czasem jeszcze przybyło. Nowe badania wskazują, że regularne spożywanie przetworzonego mięsa zwiększa ryzyko raka jelita grubego i piersi. W odpowiedzi na te ustalenia Unia Europejska obniżyła dopuszczalne poziomy azotynów i promuje bezpieczniejsze metody konserwacji żywności. Przemysł mięsny sprzeciwia się takim regulacjom argumentując, że usunięcie azotynów zwiększyłoby ryzyko bakteryjne. Eksperci jednak wskazują, że dzięki nowoczesnemu chłodnictwu i higienie można produkować bezpieczne, trwałe wędliny bez użycia azotynów. W Europie już od lat dostępne są produkty pozbawione tych dodatków, bez żadnych przypadków zatruć pokarmowych, co podważa konieczność ich stosowania. Wielka Brytania nie nadąża Debata wokół azotynów dotyka szerszego problemu: jak rządy powinny godzić interesy przemysłu spożywczego z troską o zdrowie publiczne. Przesłanie naukowców jest jednoznaczne: przetworzone mięso zawierające azotyny stanowi udowodnione zagrożenie rakotwórcze i powinno być w ten sposób oznaczone – nie tylko w Wielkiej Brytanii. Należy jednak podkreślić, że to właśnie ten kraj, po Brexicie, coraz bardziej odstaje od unijnych standardów bezpieczeństwa żywności, które w tym zakresie są surowsze. Źródło: The Conversation Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Najbardziej niesamowite uzdrowisko w Polsce. Kowary to jedno z kilku miejsc na świecie, gdzie leczono radioaktywnością
Kowary uzdrowisko to miejsce o niezwykłej historii, w którym tradycje górnictwa i lecznictwa przeplatają się z nowoczesną ofertą zdrowotną. Poznaj unikatowe sanatorium radonowe, podziemne trasy turystyczne oraz dziedzictwo lecznicze Kowar.
Kowary wyróżniają się wśród dolnośląskich miejscowości nie tylko malowniczym położeniem u podnóża Karkonoszy, ale przede wszystkim unikatową historią związaną z górnictwem, kopalniami uranu i terapiami . Przez wieki rozwój miasta napędzało wydobycie rudy żelaza, a w XX wieku – uranu, które stworzyły podwaliny pod niezwykłe sanatorium radonowe. Obecnie miasto położone w Rudawach Janowickich zachwyca nie tylko klimatem sprzyjającym zdrowiu, ale również możliwością zwiedzania podziemnych tras turystycznych, przyciągając zarówno kuracjuszy, jak i pasjonatów historii regionu. Historia uzdrowiska i kopalń w Kowarach Początki górnictwa żelaza i rozwój miasta Historia Kowar jako ośrodka o znaczeniu gospodarczym sięga aż XII wieku. To wtedy odkryto tu bogate złoża rudy żelaza, które przez wiele stuleci stanowiły główną siłę napędową rozwoju miasta oraz regionu. Kowary przyciągały zarówno górników, jak i rzemieślników, a tutejsze wyroby znane były w całej Europie Środkowej. Eksploatacja uranu i Zakłady Przemysłowe R-1 Nowy rozdział w historii miasta otworzył się w XX wieku wraz z odkryciem złóż uranu. W latach 1945–1973 na terenie Kowar i okolic prowadzono intensywną eksploatację tego pierwiastka na potrzeby przemysłu zbrojeniowego ZSRR, w ramach działalności tajnych Zakładów Przemysłowych R-1. Kowary zostały miastem tajnym, nieistniejącym na mapach. Wydrążono wówczas 24 sztolnie o łącznej długości ponad 74 km. Praca górników odbywała się w trudnych i niebezpiecznych warunkach, a pozostałości po tej działalności do dziś są widoczne w krajobrazie. Powstanie i funkcjonowanie sanatorium radonowego Kiedy złoża uranu uległy wyczerpaniu, zdecydowano się na innowacyjne wykorzystanie podziemnych wyrobisk. W latach 1974–1989 w sztolniach funkcjonowało wyjątkowe sanatorium radonowe – jedno z zaledwie pięciu tego typu miejsc na świecie. Kuracjusze oddychali lekko napromieniowanym powietrzem, co miało działać wspomagająco przy leczeniu chorób płuc i schorzeń reumatycznych. Naukowe wyjaśnienie działania radonu opiera się na zjawisku hormezy – małe dawki szkodliwego czynnika, takiego jak promieniowanie, pobudzają działanie układu odpornościowego organizmu. Sanatorium zakończyło działalność w latach 90., ale do dziś funkcjonuje tu podziemna trasa turystyczna. Współczesne lecznictwo i oferta zdrowotna w Kowarach Specjalistyczny Szpital Chorób Płuc i Gruźlicy Współczesne Kowary to nie tylko wspomnienie o minionej epoce górnictwa i sanatoriów, lecz także prężnie działające ośrodki lecznicze. Jednym z najważniejszych jest Specjalistyczny Szpital Chorób Płuc i Gruźlicy „Wysoka Łąka”. Placówka ta znajduje się w zabytkowym budynku otoczonym parkiem, oferując nowoczesne leczenie chorób układu oddechowego. Szpital współpracuje z uczelniami medycznymi oraz ośrodkami naukowymi w zakresie wdrażania nowych metod diagnostyki i terapii. Warunki klimatyczne i walory przyrodnicze miasta Kowary, dzięki swojemu położeniu w dolinie otoczonej przez lasy i góry, oferują specyficzny mikroklimat. Czynniki takie jak czyste powietrze, wysoka wilgotność i niewielka obecność alergenów sprawiają, że region ten jest szczególnie korzystny dla osób z chorobami dróg oddechowych. Badania prowadzone przez Uniwersytet Wrocławski wykazały, że mikroklimat Kowar ma pozytywny wpływ na rekonwalescencję osób z przewlekłymi schorzeniami płuc. Turystyka zdrowotna i podziemne atrakcje Kowar Trasa podziemna w dawnej kopalni „Podgórze” Jednym z najciekawszych punktów na mapie atrakcji Kowar jest podziemna trasa turystyczna w dawnej kopalni „Podgórze”. To podróż w głąb historii, umożliwiająca poznanie warunków pracy górników, historii wydobycia uranu oraz działania sanatorium radonowego. Wycieczka pod ziemią to nie tylko lekcja historii, ale również wyjątkowe przeżycie dla osób zainteresowanych geologią i medycyną środowiskową. Historia inhalatorium radonowego dla zwiedzających Zwiedzający mają możliwość zobaczenia oryginalnych stalowych leżaków, na których kuracjusze korzystali z terapii radonowej. Przewodnicy przekazują fascynujące historie związane z funkcjonowaniem sanatorium, a także tłumaczą mechanizmy działania terapii radonowej – czyli kontrolowanego oddychania powietrzem zawierającym niewielkie ilości izotopu radonu. Badania prowadzone przez National Center for Biotechnology Information wykazują, że krótkotrwała, kontrolowana ekspozycja na radon może działać przeciwzapalnie i wspierać leczenie niektórych chorób płuc. Jednak terapia ta powinna być zawsze prowadzona pod nadzorem specjalistów. Inne atrakcje i aktywności dla turystów i kuracjuszy Poza podziemnymi trasami, Kowary oferują także wiele innych atrakcji dla turystów i kuracjuszy. Wśród nich warto wymienić malowniczy Park Miniatur Zabytków Dolnego Śląska, liczne trasy spacerowe i rowerowe, a także festyny i wydarzenia promujące zdrowy styl życia. Bliskość Karkonoskiego Parku Narodowego sprzyja aktywnej turystyce i wypoczynkowi na łonie natury. Źródła: Kowary.pl, archiwum NG
Ten jeden nawyk może spowolnić Alzheimera nawet o 7 lat. Liczy się każdy krok – dosłownie
Nowe badania odkrywają związek między aktywnością fizyczną a rozwojem choroby Alzheimera. Wieści są optymistyczne: aby wyraźnie spowolnić postęp choroby wystarczy niewielka zmiana trybu życia, dostępna dla większości osób.
Badanie opublikowane 3 listopada 2025 r. w prestiżowym czasopiśmie „Nature Medicine” pokazuje, że nawet niewielka aktywność fizyczna może znacząco spowolnić postęp choroby Alzheimera. U osób starszych, u których w mózgu widać już pierwsze oznaki choroby, ale które nie wykazują jeszcze objawów poznawczych, nawet niedługi, regularny spacer może opóźnić rozwój choroby o kilka lat. Nowe badanie: spacer jako recepta Badanie dowodzi, że spacery liczące zaledwie 3–5 tys. kroków dziennie mogą opóźnić pogorszenie funkcji umysłowych średnio o 3 lata. Ci, którzy chodzą więcej (5–7,5 tys. kroków dziennie), mogą liczyć na opóźnienie nawet o 7 lat. Jak podkreśla współautorka badania, lekarka i naukowczyni z Harvard Medical School, Wai-Ying Wendy Yau, najważniejszym wnioskiem jest to, że „nawet niewielka ilość ruchu przynosi realne korzyści”. Nie trzeba więc dążyć do popularnego celu 10 tys. kroków dziennie, który bywa trudny do osiągnięcia dla starszych osób. 14 lat badań i 2 białka w mózgu Badanie objęło 296 uczestników w wieku od 50 do 90 lat, biorących udział w Harvard Aging Brain Study, czyli projekcie analizującym wczesne etapy choroby Alzheimera. Na początku nikt z uczestników nie miał objawów otępienia. Przez okres do 14 lat każdy z nich regularnie przechodził testy poznawcze oraz badania obrazowe mózgu. Seniorzy nosili też krokomierze monitorujące codzienną aktywność. U osób z chorobą Alzheimera w mózgu zwykle gromadzą się dwa białka: amyloid-β i tau. Pierwsze z nich odkłada się wcześniej, drugie później, a pogorszenie zdolności poznawczych jest silniej powiązane z poziomem białka tau. Wyniki pokazały, że korzyści z chodzenia (3–7,5 tys. kroków dziennie) dotyczyły jedynie uczestników z wysokim początkowym poziomem amyloidu-β. W tej grupie aktywność fizyczna spowalniała spadek funkcji poznawczych od 3 do 7 lat w porównaniu z osobami prowadzącymi siedzący tryb życia. Co ciekawe, przekroczenie poziomu 7,5 tys. kroków dziennie nie dawało już dodatkowych efektów ochronnych. Kto może skorzystać najbardziej? Badania obrazowe mózgu wykazały, że ruch spowalniał przede wszystkim nagromadzanie białka tau, podczas gdy tempo gromadzenia amyloidu-β pozostawało niezmienione. Wygląda więc na to, że właśnie spowolnienie akumulacji tau może być mechanizmem ochronnym wynikającym z aktywności. Jak zauważa Kristine Yaffe, neurobiolożka z University of California w San Francisco, badacze „w przekonujący sposób pokazali, że związek między aktywnością a mniejszym ryzykiem Alzheimera może wynikać z wpływu na białko tau”. U uczestników z niskim poziomem amyloidu-β (i małym ryzykiem choroby) aktywność fizyczna nie miała istotnego wpływu na funkcje poznawcze. Oznacza to, że korzyści z ruchu są największe u osób, które już znajdują się w grupie podwyższonego ryzyka. Współautor badania, Jasmeer Chhatwal z Harvard Medical School, podkreśla, że właśnie osoby mało aktywne i z wysokim poziomem amyloidu-β, są najbardziej narażone na pogorszenie funkcji poznawczych. Więc to one powinny zacząć spacerować – bo mogą z tego odnieść największe korzyści. Źródło: Nature Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Oto, co dzieje się z mózgiem podczas menopauzy. Najnowsze odkrycia na międzynarodowej konferencji
Czy menopauza faktycznie wywołuje „mgłę mózgową”? Czy w mózgu zachodzą w tym czasie fizyczne zmiany? Czy są odwracalne? Odpowiedzi na te i inne pytania są coraz bliżej. Naukowcy właśnie przedstawili wyniki badań na konferencji w Orlando.
Spis treści: To już potwierdzone: menopauza wpływa na mózg Menopauza a „kurczące się” obszary mózgu Hormony czy starzenie? Pytanie, na które trudno odpowiedzieć Alzheimer czy nie? Naukowcy tłumaczą Czy HTZ pomaga na funkcje poznawcze? „To skomplikowane” Czy zmiany w mózgu są trwałe? Około 41% kobiet w czasie menopauzy ma problemy z pamięcią. Często pojawia się „mgła mózgowa” i trudności z przypomnieniem sobie słów. Naukowcy coraz częściej dokumentują zmiany w mózgu, takie jak zmniejszanie się jego objętości i spadek przepływu krwi. To one mogą stać za dolegliwościami. Starają się też powiązać te zmiany z hormonalnymi, które zaczynają się na całe lata przed menopauzą. To już potwierdzone: menopauza wpływa na mózg Tuż po pięćdziesiątce Susan Shaw zauważyła, że co i rusz coś „umyka jej z głowy”: gdzie zaparkowała samochód, do kogo miała zadzwonić, a nawet data urodzin jej najlepszej przyjaciółki. Choć wcześniej w pracy była wielozadaniowcem, nagle nawet drobne rzeczy wytrącały ją z rytmu. W ciągu kolejnych pięciu lat problem się nasilał. – Mój mózg działa teraz inaczej niż kiedyś – mówi Shaw. Radzi sobie na różne sposoby, ale nie martwi się , że te objawy mogą być zwiastunem demencji. A to dlatego, że pracuje jako ginekolożka-położniczka, z pacjentkami w okresie okołomenopauzalnym. Doskonale wie, że takie objawy są powszechne. – Menopauza to nie tylko proces hormonalny, także mózgowy. W mózgu zachodzą bardzo konkretne zmiany strukturalne – mówi Angélica Rodríguez, doktorantka z Ponce Health Sciences University w Portoryko, która przedstawiła przegląd tych badań na dorocznej konferencji The Menopause Society w Orlando na Florydzie. Dekadę temu kobiety u lekarza mówiły głównie o uderzeniach gorąca i nocnych potach, ale w ostatnich latach, jak mówi Shaw, „coraz częściej słyszymy od pacjentek także o tych objawach”, co najpewniej wynika z większej świadomości całego wachlarza zmian, jakie niesie menopauza. Wciąż jednak pozostaje wiele pytań, bo neurobiologia menopauzy jest niedofinansowana, jak stwierdziła na konferencji Pauline Maki, badaczka poznawczych funkcji kobiet z University of Illinois w Chicago. Menopauza a „kurczące się” obszary mózgu Przegląd Angeliki Rodríguez objął pięć kluczowych badań opublikowanych w latach 2020–2024. Jedno, w czasopiśmie „Scientific Reports”, wykorzystało kilka rodzajów obrazowania mózgu u ponad 150 kobiet. Wykazało, że objętość kory mózgowej (obszaru odpowiedzialnego za pamięć, przetwarzanie informacji i inne funkcje poznawcze), a także istoty białej łączącej neurony, spada w czasie perimenopauzy. Zmniejsza się również przepływ krwi w mózgu. Inne badania łączą menopauzę ze zmniejszeniem hipokampa, gdzie zachodzi formowanie pamięci i nawigacja przestrzenna. Przegląd Rodríguez podkreślił dodatkowo, że z czasem menopauza zwiększa gęstość receptorów estrogenowych w mózgu. Ten wzrost wiązano z pogorszeniem pamięci i funkcji poznawczych. W przypadku niektórych zmian w mózgu znaczenie może mieć wiek, w którym kobieta przechodzi menopauzę. Te, u których miesiączka ustaje przed 47. rokiem życia, częściej mają drobne uszkodzenia małych naczyń w istocie białej, tzw. hiperintensywności, niż kobiety, u których dzieje się to po 55. roku życia. Hormony czy starzenie? Pytanie, na które trudno odpowiedzieć Kluczowe pytanie badaczy brzmi: czy obserwowane zmiany w mózgu są skutkiem zmian hormonalnych, czy wynikają z samego procesu starzenia? Od dawna wiadomo, że objętość mózgu zaczyna spadać u wszystkich po 35. roku życia i przyspiesza po 60. W badaniu z „Scientific Reports” wiek nie wydawał się czynnikiem kluczowym, ponieważ zmian nie obserwowano u mężczyzn w podobnym wieku. Inny eksperyment przedstawiony na konferencji wykazał, że menopauza nie była decydująca w zmianach objętości mózgu. Badanie objęło ponad 200 zdrowych kobiet w średnim wieku, które przeszły co najmniej jedno badanie obrazowe mózgu. Wykazano kurczenie się kilku części kory mózgowej, ale korelowało to wyłącznie z wiekiem badanych. Katrina Wugalter, doktorantka psychologii na University of Illinois Chicago i główna autorka badania, podsumowuje: „Na podstawie naszych badań odpowiedź na pytanie „czy mózgi kobiet kurczą się w czasie menopauzy?” brzmi: kobiety doświadczają tylko normalnych, związanych z wiekiem spadków objętości mózgu i nie są one nasilane przez menopauzę. Wugalter tłumaczy rozbieżność wyników tym, że wcześniejsze badania były na zbyt małej próbie lub używały mniej precyzyjnych kryteriów niż przyjęty „złoty standard”, oparty na danych o krwawieniach, a nie na wieku kobiety czy jej odczuciach. Aby rozstrzygnąć ten dylemat, badania muszą potrwać wiele lat, u tych samych kobiet – to tzw. badania podłużne. Jedno takie badanie jest obecnie prowadzone w Women’s Brain Health Initiative na University of California w Santa Barbara. Alzheimer czy nie? Naukowcy tłumaczą – Kobiety często obawiają się, że ich objawy mogą świadczyć o rozwijającej się demencji, ale u większości absolutnie tak nie jest – mówi Emily Jacobs, neurobiolożka z Uniwersytetu Kalifornijskiego. Jacobs mówi, że każda kobieta przejdzie menopauzę, ale tylko 20% kiedykolwiek zachoruje na Alzheimera. – Neurologiczne objawy podczas menopauzy są powszechne i przejściowe i rzadko stanowią powód do niepokoju – podsumowuje Jacobs. Istnieje jedna grupa z wyższym ryzykiem demencji: kobiety, które przeszły menopauzę przed 40. rokiem życia. Mają one o 35 proc. wyższe ryzyko rozwoju demencji, zgodnie z obszernym badaniem, obejmującym ponad 150 000 kobiet w Wielkiej Brytanii, znanym jako UK Biobank. Drugą mogą stanowić kobiety z wyjątkowo nasilonymi uderzeniami gorąca i innymi objawami naczynioruchowymi. Laboratorium Maki powiązało to ze zmianami istoty białej w niewielkim badaniu 20 kobiet. Powody obu tych wzrostów ryzyka pozostają niejasne. Czy HTZ pomaga na funkcje poznawcze? „To skomplikowane” Nie wiadomo też, hormonalna terapia zastępcza (HTZ), powszechnie przepisywana na uderzenia gorąca, może poprawić zaburzone funkcje poznawcze lub zahamować fizyczne zmiany w mózgu. Żadnego badania klinicznego w tym zakresie, póki co nie przeprowadzono. – Zatem nie należy przepisywać HTZ w tym celu – stwierdziła Maki na konferencji. Jednak lekarze przepisujący HTZ na uderzenia gorąca regularnie zauważają u pacjentek korzyści poznawcze. Młodsze kobiety po zabiegu usunięcia macicy i jajników, odnoszą największe korzyści poznawcze z HTZ, jak pokazują wstępne badania Maki. Tutaj również przyczyny nie są jasne. Kto jeszcze mógłby skorzystać? Najnowsze badanie Jacobs z udziałem innych uczestniczek UK Biobank, wykazało, że obecne użytkowniczki HTZ oraz kobiety kończące tę terapię później, miały niższą objętość istoty szarej i hipokampa, wskazującą na „starszy” mózg. Z kolei kobiety na terapii, które przeszły histerektomię, miały większą ich objętość, czyli „młodsze” mózgi. – Wniosek z tej pracy jest taki, że to skomplikowane. Nie ma jednego, uniwersalnego podejścia do HTZ – mówi Jacobs. Czy zmiany w mózgu są trwałe? Kolejne wielkie pytanie brzmi, czy fizyczne i poznawcze zmiany w mózgu cofają się po roku lub dłużej bez miesiączki? W badaniu opublikowanym w „Scientific Reports” stwierdzono prawidłowe poziomy istoty szarej i przepływu krwi w mózgach kobiet po menopauzie. Jednak objętość istoty białej była nadal niższa. Jeśli chodzi o objawy, niektórzy naukowcy opisują problemy poznawcze jako przejściowe, ale Rodríguez mówi, że wiele starszych kobiet, z którymi rozmawia podkreśla, że pewne deficyty pozostają. – Mamy dobre badania nad procesami hormonalnymi menopauzy, ale wciąż zbyt mało danych o procesach zachodzących w mózgu – podsumowuje Rodríguez. Źródło: National Geographic
Czy istnieje zdrowy alkohol? Naukowcy nie mają wątpliwości
Tequila jest powszechnie uważana za „czysty” alkohol, po którym nie ma się kaca. Eksperci i naukowcy tłumaczą, czy naprawdę istnieje coś takiego jak zdrowy alkohol i rozwiewają popularne mity na ten temat.
Spis treści: Czy tequila naprawdę jest „czystsza” niż inne alkohole? Mity o alkoholu: co naprawdę dzieje się z organizmem? Dlaczego po whisky boli cię bardziej niż po tequili? Alkohol a zdrowie: fakty, które warto znać Czy piwo i wino naprawdę są „lżejsze” dla organizmu? Eksperci nie pozostawiają złudzeń Ten popularny meksykański destylat bywa reklamowany jako „prozdrowotny” – ma mieć mało cukru, nie powodować kaca, a nawet być „czysty”. Poprosiliśmy ekspertów, by oddzielili fakty od mitów. Czy tequila naprawdę jest „czystsza” niż inne alkohole? Istnieje kilka niepisanych „reguł” dotyczących alkoholu: whisky ma robić z ciebie agresora, wino – emocjonalnego wrażliwca, a tequila? To rzekomo diabeł w butelce. W ostatnich latach reputacja tequili się jednak zmieniła. Stała się podobno „najczystszą” pozycją w barze – niskokaloryczną, bez dodatków i jakoby bezkacową. Ale czy naprawdę istnieje coś takiego jak zdrowszy alkohol? David Jernigan, prodziekan ds. zdrowia publicznego na Uniwersytecie Bostońskim, uważa, że nie: – Gdy sprzedajesz produkt wyrządzający ludziom szkody, robisz wszystko, by stworzyć mu efekt aureoli. Ta strategia działa. Większość z nas przecenia, jak „zdrowe” są nasze nawyki picia. Na ile więc prawdziwy jest wizerunek tequili jako „czystej”? I czy w ogóle można mówić, że jeden rodzaj alkoholu jest lepszy od innego? Oto, co mówi nauka. Mity o alkoholu: co naprawdę dzieje się z organizmem? To prawda, że destylaty mogą upić szybciej niż wino czy piwo, ale tylko wtedy, gdy pijesz je w większych ilościach albo szybciej. Chemicznie tequila nie jest bardziej odurzająca niż inne alkohole. Standardowa jednostka alkoholu zawiera z grubsza tyle samo etanolu – związku odpowiadającego za odurzenie – niezależnie od formy. Będzie to ok. 355 ml piwa, 150 ml wina lub 45 ml mocnego alkoholu, jak podaje amerykański Narodowy Instytut Zdrowia (NIH). Różnicę robią czynniki osobiste: masa ciała, genetyka, wiek, płeć, leki i to, czy coś jadłeś. Wypicie „szota” na pusty żołądek szybciej podbije poziom alkoholu we krwi niż powolne sączenie kieliszka wina. Przekonanie, że tequila – albo jakikolwiek destylat – „uderza mocniej”, to głównie kwestia wielkości porcji i percepcji. Zasada „jedna porcja równa się jednej porcji” jest pomocna w teorii, ale w praktyce bywa zawodna. Barmani leją różnie, kieliszki do wina są często przewymiarowane, a mało kto mierzy to, co nalewa. To ta niekonsekwencja, a nie rodzaj alkoholu, sprawia, że wydaje się nam, iż tequila jest „mocniejsza”. Dlaczego po whisky boli cię bardziej niż po tequili? Ciemniejsze trunki, takie jak whisky czy bourbon, mają zwykle więcej kongenerów – produktów ubocznych fermentacji i starzenia, które mogą nasilać objawy kaca. Nie oznacza to jednak, że zamiana old fashioned na tequilę uchroni cię przed bólem głowy. Każdy alkohol zaburza sen, odwadnia i ingeruje w metabolizm. – Wiele objawów kaca wynika z działania aldehydu octowego, toksycznego produktu rozkładu alkoholu – wyjaśnia Brooke Scheller, dietetyczka kliniczna i autorka książki „How to Eat to Change How You Drink”. Aldehyd octowy kumuluje się, gdy wątroba nie nadąża z przerabianiem alkoholu. Wywołuje stan zapalny, stres oksydacyjny i wyrzut cytokin – cząsteczek układu odpornościowego, które dokładają się do bólu głowy i zmęczenia. Dlatego nawodnienie czy ilość cukru mają mniejsze znaczenie niż łączna dawka etanolu i tempo jego metabolizmu. Alkohol a zdrowie: fakty, które warto znać Część „wellnessowej” aury tequili wynika z nieporozumienia co do jej pochodzenia. Niebieska agawa zawiera naturalne cukry, zwane agawinami. To niestrawne węglowodany działające jak błonnik – badane pod kątem potencjalnych korzyści, m.in. dla mikrobioty jelitowej i regulacji glikemii. Jest jednak haczyk: agawiny nie przetrwają procesu produkcji tequili. W czasie fermentacji i destylacji cukry zamieniają się w etanol. Składniki prozdrowotne obecne w roślinie znikają na długo przed tym, zanim margarita trafi na twój stół. Czerwone wino zyskało podobną aurę dzięki antyoksydantom, takim jak resweratrol, łączonym z korzyściami dla serca. Nowsze badania pokazują jednak, że stężenia używane w czasie badań były wielokrotnie wyższe niż to, co znajdziesz w kieliszku wina – odpowiadały setkom kieliszków. Jak ujmuje to Brooke Scheller: – Alkohol jest toksyną. Szkody przeważają nad marketingowymi „korzyściami”. Wódkę, gin czy tequilę często reklamuje się jako „czyste”, bo są destylowane lub wytwarzane z naturalnych składników. Tyle że określenie „clean” nie jest regulowane przez amerykański urząd TTB, więc nie oznacza żadnego standardu produkcji ani implikacji zdrowotnych. Niektóre trunki mogą mieć mniej cukru lub być wolne od dodatków. Etanol – niezależnie od stopnia destylacji – wciąż uszkadza wątrobę, mózg i układ sercowo-naczyniowy. Czy piwo i wino naprawdę są „lżejsze” dla organizmu? Piwo i wino uchodzą za „bezpieczniejsze”, bo nie uderzają do głowy tak szybko. To jednak głównie kwestia objętości. Badania pokazują, że piwo i wino wchłaniają się wolniej niż destylaty, co prowadzi do niższego szczytowego stężenia alkoholu we krwi. Większa zawartość wody spowalnia wchłanianie i tempo picia. Cukry, nasycenie dwutlenkiem węgla, a nawet temperatura napoju mogą zmieniać szybkość przedostawania się etanolu do krwi. Musujące napoje, jak piwo czy szampan, mogą wręcz przyspieszać absorpcję – rozluźniają zastawkę odźwiernika między żołądkiem a jelitem, co ułatwia szybsze dotarcie alkoholu do krwiobiegu. Eksperci nie pozostawiają złudzeń Jaki jest zatem „najzdrowszy”alkohol? Według Światowej Organizacji Zdrowia – żaden. Raport z 2024 roku wskazuje, że nawet przy niższym poziomie picia (mniej niż siedem porcji tygodniowo) istnieje zwiększone ryzyko chorób i zgonu. Rodzaj napoju alkoholowego nie robi tu istotnej różnicy. Źródło: National Geographic