Dlaczego dietetycy twierdzą, że powinieneś jeść więcej ryb w puszkach?
Sardynki, łosoś, makrela i inne ryby w puszkach zawierają mnóstwo niezbędnych składników odżywczych. Istnieją proste sposoby, aby włączyć je do swojej diety. Takie ryby mogą być świetnym źródłem kwasów omega-3, białka i przeciwutleniaczy.
Eksperci ds. żywienia zwykle zalecają świeże, pełnowartościowe produkty zamiast przetworzonych – ale robią wyjątek dla ryb w puszkach. – To pokarm kompletny, a nie izolowane składniki odżywcze – mówi dietetyk Colin Robertson. Wskazuje na kwasy omega-3 oraz witaminy B12 i D w tłustych rybach, jak sardynki, makrela czy anchois. – Ryby w puszkach są też praktyczne – dostępne cały rok i tańsze od świeżych, zauważa dr Sonal Haerter z Uniwersytetu Creighton. Z produktu kojarzonego kiedyś z pustą spiżarnią stały się viralowym trendem w mediach społecznościowych. Globalny rynek ryb w puszkach wart był ok. 9,5 mld dolarów w 2022 r., a do 2033 r. ma wzrosnąć do 17,2 mld dolarów. Korzyści zdrowotne Kwasy omega-3 to dobre tłuszcze, których organizm sam nie wytwarza. – Pomagają zapobiegać chorobom serca, zmniejszają ryzyko cukrzycy i obniżają ciśnienie krwi – mówi Haerter. – Amerykańskie Towarzystwo Kardiologiczne zaleca dwie porcje owoców morza tygodniowo, aby zapewnić zdrowe spożycie kwasów omega-3 – dodaje. Efekty mogą być jeszcze lepsze u osób, które już cierpią na choroby układu sercowo-naczyniowego. Zwłaszcza u tych, które nadal mają podwyższony poziom cholesterolu pomimo przyjmowania leków takich jak statyny lub mają za wysoki poziom trójglicerydów. – Kwasy tłuszczowe mają też działanie neuroprotekcyjne, mówi Robertson, a małe badanie z 2023 r. sugeruje, że olej rybi może spowalniać pogorszenie funkcji poznawczych u pacjentów z bardzo łagodną postacią choroby Alzheimera. Ryby w puszkach dostarczają też witaminy D (wpływa korzystnie na kości, mózg, odporność), B12 (układ nerwowy, metabolizm), selenu (antyoksydacja) oraz wapnia i tauryny – aminokwasu o działaniu przeciwzapalnym. – Tauryna pomaga w syntezie białek i jest bardzo korzystna dla zdrowia mózgu i komórek. Sardynki są jej bardzo bogatym źródłem – zauważa Haerter. Która ryba jest najlepsza? – Zalecamy przede wszystkim spożywanie łososia, makreli, sardeli, sardynek i śledzia – mówi dietetyczka Phoebe Wareham. Mają one więcej kwasów omega-3 i mało rtęci. Sardynki są najbardziej odżywcze z tej piątki, ponieważ często jada się je z ościami i skórą. Dzięki temu są doskonałym źródłem wapnia i witaminy K2, które korzystnie wpływają na zdrowie kości. Są też bardzo bogate w witaminę B12. Wg badania z 2026 r. już 15 g sardynek w puszce wystarcza, by dostarczyć zalecanej dziennej dawki dwóch kluczowych kwasów omega-3. – Jeśli zależy ci na białku, wybieraj tuńczyka – mówi Robertson. Jednak ze względu na wyższą pozycję w łańcuchu pokarmowym tuńczyk zazwyczaj zawiera więcej rtęci niż inne ryby w puszkach. Spożycie zbyt dużej ilości może być toksyczne i w krótkim okresie może powodować nudności, ale nagromadzenie rtęci z czasem jest naprawdę szkodliwe dla zdrowia. Długotrwałe objawy mogą obejmować mrowienie lub drętwienie dłoni lub stóp, zmęczenie i zamglenie umysłu. Jednak Robertson szacuje, że większość osób musiałaby zjeść około 10 puszek dziennie, aby narazić się na ryzyko przedawkowania. Globalna analiza danych wykazała, że około 97,6% produktów rybnych spełnia normy bezpieczeństwa. – Korzyści zdrowotne wynikające z kwasów omega-3 przeważają nad ewentualnymi drobnymi zanieczyszczeniami metalami takimi jak rtęć – mówi Haerter. Jest jednak jeden wyjątek: kobiety w ciąży i karmiące piersią powinny ograniczyć spożycie tuńczyka w puszce do mniej niż 340 g tygodniow. Olej, solanka, woda i sosy smakowe to najpopularniejsze dodatki do ryb w puszkach. Mogą one zawierać dużo sodu. – Staraj się wybierać ryby o niskiej zawartości sodu i te w oliwie z oliwek. To opcja zdrowsza dla serca i o działaniu przeciwzapalnym – radzi Wareham. Jak jeść ryby z puszki Najprościej: na kanapce, w całości lub rozgniecione, doprawione solą i pieprzem. – Jeśli lubisz jeść tost z awokado na śniadanie, połóż na nim kilka sardynek – radzi Haerter. – Latem ryby z puszki łatwo stają się gwiazdą sałatek – dodaje Wareham. Przykładem może być azjatycka sałatka z tuńczykiem: z majonezem, sosem sriracha, ryżem, awokado i płatkami nori. Można ją również przygotować w stylu nicejskim z ziemniakami, zieloną fasolką, jajkami na twardo i oliwkami, a oliwę z oliwek z puszki można wykorzystać do przygotowania francuskiego winegretu. Anchois można posiekać i dodać do sosów sałatkowych lub dressingów, a także podawać z makaronem lub zbożami, takimi jak kuskus czy bulgur. Uwaga: nie należy przegrzewać ryb w puszkach. Chociaż zawartość białka, minerałów i witamin jest w nich stosunkowo stabilna, bo ryba już została ugotowana w procesie konserwowania, podgrzanie kwasów omega-3 do wysokiej temperatury może spowodować degradację składników odżywczych. – Zazwyczaj zalecam jedzenie zamiast suplementów, jeśli tylko to możliwe. Spożywając rybę w całości dostarczasz organizmowi kompletne białko, które jest najbardziej sycące, oraz mikroelementy zawarte w ościach – podsumowuje Wareham. Źródło: National Geographic
Żyjemy o dekadę dłużej, ale w chorobie. Gorzka prawda o współczesnej medycynie
Współczesna medycyna dokonała cudu – w ciągu zaledwie jednego pokolenia wydłużyliśmy średnią długość życia o prawie dekadę. Ten sukces ma jednak mroczną stronę. Zyskaliśmy dodatkowe lata, ale spędzamy je w chorobie, bólu i niepełnosprawności. Jak to w ogóle możliwe?
Z obszernego raportu „Global Burden of Disease” (GBD), opublikowanego na łamach prestiżowego czasopisma „The Lancet Public Health”, płynie niepokojący wniosek: długość życia rośnie szybciej niż jakość naszego zdrowia. Zjawisko to naukowcy nazywają „luką zachorowalności” (ang. morbidity gap), a statystyki pokazują, że rośnie ona w zatrważającym tempie na całym świecie. Przepaść w liczbach Dane zebrane przez badaczy mówią same za siebie. W 1990 roku średnia oczekiwana długość życia na świecie wynosiła 64,6 lat. W 2023 roku było to już 73,8 lat. Wzrosła także oczekiwana długość życia w zdrowiu, ale drastycznie wolniej. W efekcie czas spędzony w złym stanie zdrowia wydłużył się z 8,8 do 10,7 lat. Oznacza to, że obecnie przeciętny człowiek spędza blisko 15% całego swojego życia, zmagając się z przewlekłymi schorzeniami. Co gorsza, problemy te nie dotyczą wyłącznie wieku podeszłego – pogorszenie zdrowia uderza w nas przez cały okres dorosłości. Bogaci i kobiety cierpią najdłużej, bo najdłużej żyją Wydawać by się mogło, że to kraje rozwijające się mają największy problem ze zdrowiem obywateli. Nic bardziej mylnego. Największą cenę za długowieczność płacą państwa wysokorozwinięte. Kraje o najwyższym wskaźniku rozwoju społeczno-demograficznego (SDI) mają najszerszą lukę zachorowalności. W 2023 roku rekordy biły Stany Zjednoczone (aż 14 lat w chorobie), Australia (13,9) oraz Kanada (13,7). Dla porównania, w Afryce Subsaharyjskiej wskaźnik ten wynosił dokładnie 9 lat. Nie oznacza to, że powinniśmy równać do krajów mniej rozwiniętych – nasze osiągnięcia cywilizacyjne sprawiły jednak, że potrafimy utrzymać chorych przy życiu, ale nie potrafimy zapewnić im komfortu funkcjonowania. Wyraźne różnice widać także w podziale na płeć. Kobiety żyją średnio dłużej od mężczyzn w niemal każdym zakątku globu, jednak ten dodatkowy czas to także lata pełne dolegliwości. W ubiegłym roku luka zachorowalności dla kobiet wyniosła 12,1 roku, podczas gdy u mężczyzn – 9,3 roku. Co odbiera nam zdrowie? Skoro nie zabijają nas już tak często ostre infekcje bakteryjne czy wirusowe (badania wykazały, że nawet pandemia COVID-19 nie odwróciła tego trendu), co sprawia, że chorujemy? Naukowcy wskazują, że za ponad 57% lat przeżytych w złym zdrowiu odpowiada stosunkowo wąska grupa przewlekłych, niezakończonych śmiercią schorzeń. Na pierwszym miejscu znajduje się cichy wróg współczesnego, siedzącego trybu życia: zaburzenia układu mięśniowo-szkieletowego, ze szczególnym uwzględnieniem bólu lędźwi. Kolejne pozycje zajmują zaburzenia psychiczne (depresja i stany lękowe), choroby narządów zmysłów (np. postępująca utrata słuchu) oraz powikłania poupadkowe. Eksperci z Institute for Health Metrics and Evaluation (IHME) alarmują – najważniejsze nie jest już tylko wydłużanie życia (ang. lifespan), ale wydłużanie życia w zdrowiu (ang. healthspan). Główne przyczyny, które napędzają tę epidemię niepełnosprawności – stale podwyższony poziom cukru we krwi, wysokie BMI czy palenie tytoniu – są w dużej mierze modyfikowalne. Zamiast skupiać się na ratowaniu życia w jego schyłkowej fazie, systemy ochrony zdrowia muszą pilnie zainwestować w profilaktykę i codzienną rehabilitację. Po co nam dłuższe życie, skoro nie możemy się nim cieszyć? Źródło: The Lancet Public Health Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Częste oglądanie telewizji dosłownie zmniejsza mózg. Zaskakujące wyniki wieloletnich badań
Przez lata powtarzano nam, że od zbyt częstego wpatrywania się w ekran telewizora „zgnije nam mózg”. Chociaż brzmi to lekko naiwnie, to najnowsze badania amerykańskich naukowców udowadniają, że to ostrzeżenie miało w sobie sporo prawdy. Wielogodzinne seanse przed telewizorem – szczególnie w średnim wieku – dosłownie kurczą fizyczną strukturę naszego mózgu, drastycznie przybliżając nas do demencji.
Badacze z Uniwersytetu Południowej Kalifornii (USC) przeanalizowali dane od blisko 1700 dorosłych uczestników (ze średnią wieku 53 lat). Naukowcy sprawdzali ich nawyki od późnych lat 80. ubiegłego wieku, by ponad dwie dekady później wykonać u nich precyzyjne rezonanse magnetyczne głowy. Wyniki, opublikowane na łamach prestiżowego czasopisma „Alzheimer's & Dementia” okazały się bezlitosne dla miłośników małego ekranu. Kiedy szare komórki zaczynają zanikać Skany MRI wykazały, że u osób, które w średnim wieku deklarowały bardzo częste oglądanie telewizji w czasie wolnym, zaobserwowano wyraźnie zmniejszoną objętość mózgu. Degeneracja dotknęła przede wszystkim płatów czołowych i potylicznych – obszarów krytycznych dla naszej pamięci, przetwarzania bodźców wzrokowych oraz tzw. funkcji wykonawczych (planowania i podejmowania decyzji). Co więcej, w tkance nerwowej tych osób odkryto rozległe hiperintensywności istoty białej (WMH). To wskaźnik uszkodzenia drobnych naczyń krwionośnych, który wiąże się bezpośrednio ze spadkiem funkcji poznawczych, wysokim ryzykiem udaru, a nawet wczesnym stadium choroby Alzheimera. Telewizja a komputer. Siedzenie przed ekranem siedzeniu nierówne Naturalnie próbujemy obwinić za ten stan rzeczy po prostu fizyczny bezruch. Jednak zespół pod kierownictwem dr. Davida Raichlena i dr. Natana Fetera odkrył coś dziwnego. Gdy badacze przeanalizowali uczestników spędzających podobną liczbę godzin w pozycji siedzącej, ale podczas pracy, ich mózgi wyglądały zupełnie inaczej. U tej grupy zaobserwowano wręcz większe płaty czołowe i potyliczne oraz zdrowszą istotę białą. Skąd ta różnica? Granie na komputerze stymuluje mózg Chodzi o to czym zajmujemy nasz umysł, gdy ciało pozostaje w bezruchu. Praca biurowa czy korzystanie z komputera wymagają nieustannego przetwarzania danych. Neurobiolodzy zwracają uwagę, że podobnie stymulujące działanie ma np. granie w gry wideo, które wymusza na graczu ciągłą interakcję, szybki czas reakcji, orientację przestrzenną i rozwiązywanie problemów. Tymczasem oglądanie telewizji to czynność skrajnie bierna poznawczo, która dosłownie „usypia” nasze procesy myślowe. W przypadku mózgu też obowiązuje zasada „nieużywany narząd zanika”. Jeśli układ nerwowy przez wiele godzin nie otrzymuje bodźców wymagających analizy, jego fizyczna struktura zaczyna powoli degradować. Mężczyźni na celowniku Analiza danych z podziałem na płeć pokazuje jeszcze jedną zależność – mężczyźni są znacznie bardziej podatni na destrukcyjne zmiany strukturalne w mózgu wynikające ze spędzania czasu przed ekranem telewizora. To, czemu tak się dzieje, pozostaje jednak zagadką. Badanie zmienia wytyczne medyczne. Lekarze już teraz zaczynają nam doradzać zastąpienie bezmyślnego przełączania kanałów zajęciami poznawczo angażującymi – czytaniem, grami strategicznymi czy nauką nowych umiejętności – nawet jeśli będziemy to robić nadal siedząc na wygodnej kanapie. Źródło: Alzheimer's & Dementia Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ile kawy można wypić bez szkody dla serca? Kardiolodzy wyznaczyli limit
Kardiolodzy uznali, że dla większości dorosłych do 400 mg kofeiny dziennie (do 5 filiżanek typowej kawy) jest bezpieczną dawką. Kawa może nawet obniżyć ryzyko chorób sercowo-naczyniowych. Natomiast kofeina z energetyków może poważnie zaszkodzić.
Wielu miłośników kawy zastanawia się, czy można ją pić bez szkody dla serca. W powszechnej opinii może ona wywoływać arytmię i sprzyjać nadciśnieniu tętniczemu. Kardiolodzy postanowili przedstawić stanowisko nauki w sprawie wpływu kawy na układ krążenia. Liczy się źródło kofeiny Nowe wytyczne American Heart Association (AHA) „Caffeine and Cardiovascular Disease”, opublikowane w czasopiśmie „Circulation”, porządkują to, co w dyskusji o kofeinie bywa najbardziej mylące: ta sama substancja może w różnych warunkach towarzyszyć zarówno korzystnym, jak i niepożądanym zjawiskom. Według przeglądu najnowszych badań spożycie do 400 mg kofeiny dziennie (co odpowiada maksymalnie pięciu filiżankom kawy kofeinowej po ok. 240 ml każda) jest dla większości dorosłych ogólnie bezpieczne. W części analiz 2–4 filiżanki dziennie łączono nawet z niższym ryzykiem choroby serca, niewydolności serca i udaru. Jednocześnie AHA podkreśla, że „kofeina” w badaniach bardzo często oznacza „kawę”, a kawa to nie tylko kofeina. Zawiera też inne związki bioaktywne, którym badania przypisują m.in. właściwości przeciwutleniające i przeciwzapalne. To ważne rozróżnienie, bo wnioski o „kofeinie” potrafią w praktyce opierać się na napoju, który niesie znacznie bogatszy chemiczny ładunek. Do całej układanki dochodzą dodatki. Cukier, syropy smakowe, mleko czy śmietanka prawdopodobnie osłabiają potencjalne korzyści wiązane z kawą pitą bez dosładzania i bez „wypełniaczy”. A to właśnie czarna, niesłodzona kawa kofeinowa w badaniach obserwacyjnych najczęściej pojawia się w korelacji z niższym ryzykiem chorób. Energetyki zwiększają ryzyko W stanowisku AHA najmocniej wybrzmiewa ostrzeżenie dotyczące wysokich dawek kofeiny, typowych dla napojów energetycznych, w tym skoncentrowanych „shotów”. To właśnie te produkty łączono ze wzrostem ryzyka nadciśnienia i nieregularnego rytmu serca (arytmii). Nie chodzi wyłącznie o samą liczbę miligramów, ale też o koncentrację. Typowa kawa parzona ma ok. 31,8–69,7 mg kofeiny na 100 ml. Tymczasem energetyczne „shoty” mogą zawierać ok. 135–233 mg tej substancji na 100 ml — 3–4 razy więcej niż zwykła kawa. Różnica praktyczna jest prosta: przy mniejszej objętości łatwiej „przekroczyć próg”, po którym organizm reaguje gwałtowniej. AHA zwraca uwagę, że krótkoterminowo kofeina może przejściowo podnosić ciśnienie tętnicze, przyspieszać tętno, zwiększać poziom glukozy we krwi i nasilać czujność. U części osób pojawiają się też kołatania serca i pogorszenie snu — sygnały, że dawka nie jest obojętna. Kardiolodzy przypominają również, że napoje energetyczne, batony, żele i suplementy z kofeiną nierzadko zawierają dodatkowe składniki, które mogą zwiększać wchłanianie kofeiny, przyspieszać jej działanie i w konsekwencji zwiększać ryzyko. Wpływ kawy na układ krążenia Choć granica 400 mg kofeiny dziennie pojawia się jako punkt odniesienia, AHA zastrzega, że nie istnieje podejście uniwersalne. Kofeinę metabolizuje wątroba, a szczytowe stężenie u większości osób pojawia się zwykle w ciągu godziny, jednak tempo zależy m.in. od genetyki, wieku, metabolizmu i wcześniejszych nawyków. U jednych wraz z regularnym spożyciem rozwija się tolerancja, u innych ten sam „standardowy” kubek daje wyraźnie silniejszy efekt. Skondensowane wnioski AHA dotyczące specyficznych skutków zdrowotnych kofeiny wyglądają następująco: wpływ na ciśnienie tętnicze: przy optymalnym ciśnieniu 1–3 filiżanki dziennie łączono ze wzrostem ryzyka rozwoju nadciśnienia, a więcej niż 3 filiżanki z niższym ryzykiem. Wysokie dawki z energetyków i „shotów” mogą wyraźnie podnosić ciśnienie, szczególnie u osób z już istniejącym nadciśnieniem; cukrzyca typu 2: krótkoterminowo kofeina w kawie może obniżać wrażliwość na insulinę, ale regularna czarna kawa kofeinowa bez dodatków wiązała się z niższym ryzykiem rozwoju cukrzycy typu 2. Możliwe, że udział mają też związki inne niż kofeina. cholesterol: występujący w kawie tłuszcz o nazwie kafestol wiązano z wyższym poziomem „złego” cholesterolu LDL. Kafestol występuje w kawie niefiltrowanej (np. espresso, french press, kawa turecka, gotowana), ale nie w kawie filtrowanej przez papier ani w kawie instant; arytmie: 1–3 filiżanek dziennie nie łączono ze wzrostem ryzyka migotania przedsionków, ale ten poziom mógł wiązać się z większą liczbą przedwczesnych skurczów komorowych. Bardzo wysokie dawki (typowe dla energetyków i shotów) łączono z zaburzeniami rytmu także u zdrowych dorosłych poni30 lat; choroba niedokrwienna serca i udar: 2–4 filiżanki dziennie wiązano z niższym ryzykiem choroby serca, niewydolności serca i udaru, natomiast więcej 4 filiżanki dziennie mogły zwiększać ryzyko niewydolności serca. AHA podkreśla, że potrzebne są dalsze, rygorystyczne badania — zarówno nad różnymi źródłami kofeiny (kawa, herbata, napoje gazowane, czekolada, leki), jak i nad tym, jak działa na różne grupy ludzi. Źródło: Circulation
Rak też podlega prawom Darwina. W guzie trwa bezlitosna ewolucja
Rak nie jest nieruchomym i jednorodnym przeciwnikiem. W miarę rozwoju choroby komórki nowotworowe mutują, konkurują ze sobą i podlegają doborowi naturalnemu. Te, które najlepiej przystosują się do warunków panujących w organizmie – lub przetrwają zastosowane leczenie – mogą dać początek kolejnym, bardziej opornym liniom komórek.
Spis treści: Jak teoria ewolucji Darwina pomaga zrozumieć rozwój raka? Jak komórki nowotworowe podlegają ewolucji? Przerzuty mogą różnić się od guza pierwotnego. Tak ewoluuje rak Jak zasady opisane przez Karola Darwina pomagają zrozumieć jedną z najgroźniejszych chorób człowieka? Poniższy tekst jest fragmentem książki „Nowotwór złośliwy” Nicka Jamesa, wydanej w Polsce przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. Autor pokazuje, że rozwój raka można analizować jako proces ewolucyjny, w którym kolejne populacje komórek gromadzą mutacje, konkurują o zasoby i przystosowują się do zmieniającego się środowiska organizmu. Jak teoria ewolucji Darwina pomaga zrozumieć rozwój raka? Ludzka komórka zawiera około 21 tys. genów rozmieszczonych w 23 parach chromosomów. Obecnie technologia sekwencjonowania DNA jest tak powszechna, że pozwala na dokładne porównanie genomów komórek prawidłowych i nowotworowych, ujawniając złożony i dynamiczny obraz zmian genetycznych. Z biegiem czasu geny ulegają mutacjom w stosunkowo stałym tempie. Dzięki temu, analizując różnice między dwoma genomami, można oszacować czas, jaki upłynął od życia ich wspólnego przodka. Podobne metody stosowano od dawna w biologii ewolucyjnej, np. do określenia momentu, w którym ludzie i małpy człekokształtne mieli wspólnego przodka. Ostatnio techniki te zostały wykorzystane do badania nowotworów, pozwalając ustalić, w jaki sposób genomy komórek nowotworowych różnią się od ich macierzystych tkanek oraz które zmiany genetyczne mogą sprzyjać rozprzestrzenianiu się raka do nowych miejsc w organizmie. Teoria ewolucji Karola Darwina jest prawdopodobnie jedną z najbardziej znanych teorii naukowych. Ponad 150 lat po opublikowaniu dzieła „O powstawaniu gatunków” (ang. The Origin of Species) wciąż pozostaje niezwykle wpływowa, a w niektórych środowiskach budzi kontrowersje. Kluczowym odkryciem Darwina było to, w jaki sposób gatunki ewoluują i różnicują się pod wpływem doboru naturalnego. Zasadniczo zmiany w genach pojawiają się losowo lub pod wpływem czynników zewnętrznych, takich jak czynniki rakotwórcze. Te zmiany prowadzą do różnic w cechach organizmu, które wpływają na jego zdolność przystosowania się do środowiska. Cechy dziedziczne dające przewagę mają większe szanse na przekazanie kolejnym pokoleniom. Jak komórki nowotworowe podlegają ewolucji? Te same zasady można zastosować na poziomie komórkowym w rozwoju i wzroście nowotworów, a ewolucja raka jest dziś bardzo aktywnym obszarem badań onkologicznych. Podstawowe założenia teorii ewolucji – zmienność, dziedziczność i dobór – można wprost odnosić do zachowań obserwowanych w komórkach nowotworowych. Ponadto trzeci element ewolucji nowotworu podlega dwóm zestawom zasad doboru: środowisku w organizmie pacjenta oraz stosowanym terapiom. Każdy z tych aspektów zostanie omówiony osobno. Jak już wspomniano, podział komórek, choć bardzo dokładny, nigdy nie jest całkowicie precyzyjny. Nowotwór z definicji wiąże się z zaburzoną replikacją DNA, a jedną z jego „cech charakterystycznych” jest niestabilność genomu. W efekcie komórki nowotworowe częściej generują nowe mutacje. Ponadto brak skutecznej kontroli nad replikacją powoduje, że komórki z dodatkowymi mutacjami mają większe szanse na dalszą proliferację, co prowadzi do powielania tych zmian w obrębie guza. Ze względu na szybsze tempo podziałów w komórkach nowotworowych zmiany te zachodzą częściej niż w sąsiadujących, prawidłowych tkankach. Pierwsze dwa warunki konieczne do obserwacji efektów ewolucyjnych – zmienność i dziedziczność – są więc wyraźnie obecne i mają istotne znaczenie w biologii nowotworów. Pojawienie się nowoczesnych, precyzyjnych i stosunkowo niedrogich metod sekwencjonowania DNA sprawiło, że w ostatnich latach biologia ewolucyjna nowotworów przeżywa prawdziwy rozkwit. Możliwość sekwencjonowania DNA z wielu próbek nowotworowych – zarówno w badaniach przekrojowych, czyli obejmujących wiele próbek pobranych jednocześnie, jak i w badaniach podłużnych, w których kolejne próbki pobiera się w czasie – pozwala coraz lepiej rozumieć wzrost i rozprzestrzenianie się nowotworów. Przerzuty mogą różnić się od guza pierwotnego. Tak ewoluuje rak W chwili początkowej diagnozy w komórkach nowotworowych występuje wiele mutacji. Szczególne znaczenie ma porównanie guza pierwotnego z przerzutami, ponieważ często tylko część mutacji występuje w obu lokalizacjach. Ponadto niektóre mutacje mogą pojawiać się wyłącznie w zmianach wtórnych, co sugeruje, że powstały już w przerzucie i stamtąd były dalej propagowane. Można wyróżnić kilka potencjalnych wzorców zmian genetycznych w nowotworach. W ewolucji liniowej zachodzi seria mutacji, z których każda staje się dominującym typem komórek w guzie, stopniowo zastępując wcześniejsze komórki w miarę ich starzenia się i śmierci. Wariantem tego jest ewolucja neutralna, w której pojawiają się zmiany genetyczne, ale żadna z nich nie daje przewagi proliferacyjnej pozwalającej na wyparcie innych komórek. W tym przypadku wykrywa się wiele różnych mutacji, które jednak niekoniecznie wpływają na zachowanie guza. Takie mutacje mogą stać się istotne w kontekście terapii, jeśli zmienią odpowiedź nowotworu na leczenie. Trzecim istotnym wzorcem jest ewolucja rozgałęziająca się, w której mutacje powstają w obrębie pierwotnego guza, ale rozwijają się w wielu odrębnych wariantach. Ten typ wzorca jest często obserwowany w nowotworach przerzutowych – jedna mutacja może nadać zdolność wzrostu w kościach, a inna w płucach, dlatego przerzuty w różnych narządach mogą różnić się profilem mutacji. Jak można się spodziewać, w praktyce wzorce te mogą się nakładać, tworząc złożoną dynamikę ewolucyjną guza. Schemat wzorców ewolucyjnych odnosi się do biologii wszystkich komórek nowotworowych, jednak istotne jest również zrozumienie, w jaki sposób te zmiany przekładają się na wzrost i rozprzestrzenianie się nowotworu. Fragment pochodzi z książki Nicka Jamesa, Nowotwór złośliwy, tłum. Aneta Balcerczyk i Kamila Soboska, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2026. Tytuł oryginału: Cancer: A Very Short Introduction, Second Edition, Oxford University Press 2025. Tytuł, lead i śródtytuły pochodzą od redakcji. Fragment opublikowano za zgodą wydawcy.
Trawienny problem w Stanach Zjednoczonych. Gwałtownie rośnie liczba przypadków biegunki wybuchowej
Amerykańskie służby sanitarne stanęły przed trudnym wyzwaniem epidemiologicznym. W całym kraju gwałtownie rośnie liczba przypadków dziwnego zatrucia pokarmowego, które objawia się bardzo uciążliwą, wodnistą, a niekiedy wręcz wybuchową biegunką. Największy niepokój naukowców budzi jednak fakt, że patogen wywołujący tę chorobę przybywa zazwyczaj do USA jako „pamiątka” z zagranicznych wakacji. Tymczasem zdecydowana większość obecnych pacjentów nigdzie nie wyjeżdżała.
Zakażenie to nosi nazwę cyklosporozy i jest wywoływane przez mikroskopijne pasożyty Cyclospora. W naturalnych warunkach patogeny te występują najczęściej w strefach klimatu tropikalnego i subtropikalnego, między innymi w Afryce, na Bliskim Wschodzie, w Azji Południowo-Wschodniej oraz w Ameryce Środkowej i Południowej. Według oficjalnych danych, od początku maja do połowy czerwca służby medyczne odnotowały 190 przypadków tej choroby. Zaledwie 45 z nich to zakażenia pochodzenia zagranicznego. Aż 145 chorych w wieku od 17 do 89 lat nie przekroczyło granic Stanów Zjednoczonych w ostatnich tygodniach. To sygnał, że źródło problemu znajduje się na terenie kraju. Zagadka zanieczyszczonej żywności. Co powoduje tę chorobę? Do zakażenia pasożytem dochodzi drogą pokarmową – w wyniku spożycia żywności lub wypicia wody, która została zanieczyszczona odchodami zawierającymi patogen. Co niezwykle istotne z punktu widzenia epidemiologii, chorobą tą nie można zarazić się bezpośrednio od drugiego człowieka. Ten fakt pozwala amerykańskim Centrom Kontroli i Zapobiegania Chorobom (CDC) wyciągnąć kluczowy wniosek: obywatele zarażają się poprzez kontakt z lokalnymi produktami spożywczymi lub źródłami wody. Sytuacja jest bardzo dynamiczna i obejmuje ogromny obszar geograficzny. Problem dotyczy już 17 różnych stanów. Chociaż najwięcej przypadków (81) zarejestrowano na Wschodnim Wybrzeżu, w stanie Nowy Jork, zakażeni pacjenci zgłaszają się do szpitali także w Teksasie, Kolorado czy nawet na odległej Alasce. Jak podkreśla w swoim raporcie CDC, obecnie nie ma dowodów na istnienie jednego, scentralizowanego źródła, które łączyłoby ze sobą pacjentów z tak wielu oddalonych od siebie stanów. CDC zakłada jednak, że rzeczywista liczba zakażeń jest znacznie wyższa. Często choroba ma łagodniejszy przebieg i ustępuje samoistnie bez interwencji farmakologicznej, przez co chorzy nie zgłaszają się do placówek medycznych. Jak objawia się ta choroba? Cyklosporoza jest znana lekarzom, a ci informują, że czas od maja do sierpnia jest na nią „sezonem” – wszystko ze względu na zwiększony ruch turystyczny. Okres inkubacji pasożyta w ludzkim organizmie wynosi około tygodnia. Po tym czasie pojawiają się silne objawy ze strony układu pokarmowego: skurcze, wzdęcia, utrata apetytu, nudności oraz charakterystyczna, wodnista biegunka. W rzadszych i bardziej poważnych przypadkach pacjenci zgłaszają również bóle głowy, mięśni, stany podgorączkowe oraz wymioty. Chorobę najczęściej i najskuteczniej leczy się za pomocą antybiotyków. Jeśli pacjent nie podejmie leczenia, wycieńczające objawy mogą utrzymywać się przez ponad miesiąc. Z oficjalnych raportów wynika, że mediana wieku chorych, którzy zarazili się w kraju, wynosi 42 lata, a 20 osób wymagało hospitalizacji. Na szczęście nie odnotowano żadnych ofiar śmiertelnych. Gdzie jest źródło? Obecnie służby federalne i stanowe kontynuują intensywne śledztwo, aby zidentyfikować konkretne, skażone produkty spożywcze, które bezpośrednio wywołały obecną falę zakażeń. To kolejna taka sytuacja w Stanach Zjednoczonych. Warto przypomnieć 2018 rok, kiedy to głośny wybuch epidemii cyklosporozy powiązano z zanieczyszczonymi sałatkami sprzedawanymi w sieci McDonald's. Kolejny raz nasze rodzime, unijne regulacje sanitarne okazują się nie są takie złe. Priorytetem jest zlokalizowanie źródła, zanim liczba pacjentów drastycznie wzrośnie, powtarzając niechlubny scenariusz z ubiegłego roku, kiedy to w Stanach Zjednoczonych zarejestrowano łącznie ponad 1000 podobnych przypadków. Źródła: Science Alert, CDC Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Dlaczego wracamy z urlopu bardziej zmęczeni niż przed wyjazdem? Badania przynoszą zaskakującą odpowiedź
Wakacje mają być czasem odpoczynku, jednak dla wielu osób stają się kolejnym zadaniem do wykonania. Choć na wymarzony urlop potrafimy wydać nawet kilka czy kilkanaście tysięcy złotych, nie zawsze wracamy z niego zregenerowani. Najnowsze badania pokazują, że tylko około jedna trzecia pracowników po zakończeniu wolnego czuje, że naprawdę odpoczęła. Co sprawia, że tak trudno odciąć się od pracy?
Dla większości pracowników urlop to jeden z najbardziej wyczekiwanych momentów w roku. W założeniu ma pozwolić odzyskać siły, zredukować stres i na chwilę zapomnieć o zawodowych obowiązkach. W praktyce coraz więcej osób zabiera jednak pracę na wakacje – przynajmniej w pewnym stopniu. Z najnowszych badań wynika, że co czwarty respondent zamierza podczas urlopu pozostawać w kontakcie z pracodawcą, a niemal połowa jeszcze przed zakończeniem wypoczynku zaczyna przygotowywać się do powrotu do biura. Eksperci zwracają uwagę, że taki „tryb czuwania” utrudnia prawdziwą regenerację i sprawia, że organizm nie wykorzystuje w pełni czasu przeznaczonego na odpoczynek. Dlaczego nie potrafimy odciąć się od pracy? Coraz więcej osób spędza urlop „w trybie czuwania” Choć urlop powinien być czasem całkowitego oderwania od zawodowych obowiązków, dla wielu osób staje się jedynie ich ograniczoną wersją. Z badania „Regeneracja czy tryb czuwania? Urlopy specjalistów i managerów w 2026 roku”, przeprowadzonego przez HRK wśród 276 specjalistów i menedżerów, wynika, że aż 25% respondentów zamierza podczas wakacji regularnie sprawdzać służbową pocztę elektroniczną, odbierać telefony lub zaglądać do firmowych komunikatorów. Co więcej, niemal jedna trzecia z tej grupy planuje robić to codziennie, a podobny odsetek – kilka razy w tygodniu. Taki nawyk często wynika z poczucia odpowiedzialności za projekty, klientów czy współpracowników, ale także z przekonania, że bez naszej kontroli coś może pójść nie tak. Eksperci zwracają jednak uwagę, że nawet krótkie spojrzenie na skrzynkę mailową może uruchomić mechanizmy odpowiedzialne za stres i utrzymywać organizm w stanie gotowości, przez co mózg nie ma szans przejść w tryb prawdziwej regeneracji. – Kontakt z pracą podczas urlopu rzadko zaczyna się od dużych spraw. Częściej od szybkiego sprawdzenia skrzynki, odczytania powiadomienia czy krótkiego spojrzenia na komunikator. To niewielkie działania, ale dla naszego układu nerwowego mogą oznaczać powrót do trybu gotowości – podkreśla Anna Wygaś, ekspertka ds. rekrutacji i managerka HRK Katowice. Jej zdaniem umiejętność wyznaczania granic między pracą a odpoczynkiem przekłada się nie tylko na lepsze samopoczucie podczas wakacji, ale również na większą koncentrację, odporność psychiczną i efektywność po powrocie do obowiązków. Przedurlopowy sprint i stres przed powrotem. Tak sami odbieramy sobie szansę na regenerację Problem często zaczyna się jeszcze przed wyjazdem. Z badania HRK wynika, że 20% respondentów odczuwa stres już na myśl o zbliżającym się urlopie. Nie wynika on jednak z organizacji podróży czy pakowania walizek, lecz przede wszystkim z obaw o zawodowe obowiązki – konieczność zamknięcia projektów, pozostawione zadania czy zaległości czekające po powrocie. Nic dziwnego, że aż 46% badanych przyznaje, iż jeszcze przed zakończeniem wypoczynku zaczyna przygotowywać się do ponownego wejścia w tryb pracy. Część osób planuje kolejne zadania, inni sprawdzają służbową pocztę, a niektórzy kontaktują się ze współpracownikami jeszcze z hotelu lub plaży. Tymczasem psychologowie zwracają uwagę, że organizm potrzebuje czasu, aby przejść z trybu ciągłego napięcia do rzeczywistego odpoczynku. – Dla wielu specjalistów i managerów najtrudniejsze nie jest techniczne ustawienie autorespondera, ale mentalne oddanie kontroli. To naturalne, szczególnie u osób odpowiedzialnych za projekty, klientów lub zespoły – zauważa Sylwia Kościuszko, coach i ekspertka HRK Consulting. Z kolei prof. Małgorzata Dobrowolska przypomina, że przedurlopowy perfekcjonizm często przynosi odwrotny efekt od zamierzonego. – Nasz mózg w trybie awaryjnym zużywa gigantyczne pokłady energii. Zostawienie kilku niedokończonych spraw i jasna komunikacja z zespołem są dla układu nerwowego znacznie zdrowsze niż maksymalizm okupiony brakiem snu i stresem – wyjaśnia. Jej zdaniem to właśnie odpowiednie przygotowanie do urlopu, a nie próba dopięcia wszystkiego na ostatni guzik, daje największą szansę na prawdziwe wyciszenie i odzyskanie sił. Dlaczego z wakacji wracamy bardziej zmęczeni? Eksperci wskazują najczęstsze błędy Coraz więcej badań pokazuje, że o jakości wypoczynku decyduje nie liczba dni wolnych ani koszt wyjazdu, lecz sposób, w jaki z nich korzystamy. Z raportu Rainbow Tours „Urlop bez bagażu?” wynika, że jedynie około jedna trzecia Polaków po zakończeniu wakacji czuje się naprawdę wypoczęta, natomiast aż 80% zaczyna odczuwać stres związany z powrotem do pracy jeszcze podczas urlopu. Zdaniem ekspertów problem pogłębia również próba maksymalnego wykorzystania każdej chwili wolnego czasu. Zamiast pozwolić organizmowi zwolnić, planujemy intensywne zwiedzanie, ograniczamy sen, sięgamy po alkohol lub nieustannie przeglądamy media społecznościowe. Prof. Małgorzata Dobrowolska zwraca uwagę, że mózg po wielu miesiącach funkcjonowania pod presją potrzebuje przede wszystkim wyciszenia, a nie kolejnej listy zadań do wykonania. – Traktujemy urlop jak kolejny projekt z listą zadań do odhaczenia, a to droga prosto do wyczerpania i frustracji – ostrzega. Podobnego zdania jest trener mentalny Damian Abramowicz, który zachęca do częstszych, krótszych wyjazdów w ciągu roku oraz pozostawienia sobie dnia „buforowego” przed rozpoczęciem i po zakończeniu urlopu. Jak podkreśla, prawdziwy odpoczynek zaczyna się dopiero wtedy, gdy pozwalamy sobie zwolnić tempo i przestajemy traktować wakacje jak kolejne zadanie do wykonania. To właśnie psychologiczne odłączenie od pracy, większa ilość snu, kontakt z naturą oraz świadoma regeneracja mają największy wpływ na to, z jaką energią wracamy później do codziennych obowiązków. Nie bez znaczenia jest również pozostawienie sobie przestrzeni na zwykłe „nicnierobienie”, które – choć często niedoceniane – dla układu nerwowego bywa jedną z najskuteczniejszych form odpoczynku. Źródła: HRK, materiały prasowe Face It Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Kanibalizm sprowadził na nich „śmiejącą się śmierć”. Choroba kuru dziesiątkowała lud Fore
Choroba kuru, zwana „śmiejącą się śmiercią”, przez dekady dziesiątkowała plemię Fore z Papui-Nowej Gwinei. Przenoszona przez rytualny kanibalizm i wywoływana przez priony, stała się jednym z kluczy do przełomowych odkryć medycznych uhonorowanych Noblem. Mimo zakazu praktyk kanibalistycznych wprowadzonego w latach 50., ostatni przypadek kuru odnotowano dopiero w 2005 roku.
Spis treści: Makabryczne zwyczaje ludu Fore i odkrycie kuru „Śmiejaca się śmierć": przebieg choroby kuru Ostatni przypadek kuru Badania nad kuru: odkrycie prionów i Nobel W 1957 r. amerykański uczony Daniel Carleton Gajdusek odkrył na Papui-Nowej Gwinei tajemniczą chorobę, lokalnie zwaną kuru. Atakowała ona mózg, stopniowo go niszcząc i doprowadzając w końcu do śmierci. Najbardziej zagadkowe było to, że chorowali wyłącznie członkowie plemienia Fore, które praktykowało rytualny kanibalizm. Makabryczne zwyczaje ludu Fore i odkrycie kuru Nazwa schorzenia pochodzi od słowa kuria lub guria, co w języku Fore oznacza „drżenie” i odnosi się do charakterystycznych drgawek u chorych. Papuasi tłumaczyli kuru czarami, ale badania prowadzone przez dr. Michaela Alpersa i antropolog Shirley Lindenbaum wykazały, że choroba ta rozprzestrzeniała się wśród członków plemienia właśnie z powodu ich kanibalistycznych praktyk pogrzebowych. Mieli oni bowiem makabryczny zwyczaj spożywania ciał zmarłych, a za najcenniejszy organ uważano mózg – przywilej jego zjedzenia miała najbliższa rodzina. Wierzono, że spożycie ciała zmarłego krewnego pomaga uwolnić jego ducha i przywrócić siły życiowe wspólnocie. Epidemia kuru uderzała najmocniej w kobiety i dzieci, u których choroba występowała od ośmiu do dziewięciu razy częściej niż u dorosłych mężczyzn. Ci ostatni częściej jedli kawałki ludzkiego mięsa, podczas gdy kobiety „wyróżniano” mózgami. Poza tym to kobiety myły ciała zmarłych, a także nacierały sobie mózgami twarz. Wtedy nikt jeszcze nie wiedział, że to właśnie w mózgach krył się nieznany nauce patogen i że makabryczne rytuały Fore doprowadzą do ważnego odkrycia w medycynie, a samych badaczy do nagrody Nobla. „Śmiejąca się śmierć”: przebieg choroby kuru Tajemnicza choroba zaczynała się od bółow brzucha, kończyn i stawów oraz utraty masy ciała. Potem rozwijały się problemy z koordynacją ruchów i chodzeniem, drżenie ciała, mimowolne ruchy, oczopląs i dysfazja (zaburzenia mowy). Po pewnym czasie chory mógł już tylko siedzieć. Na samym zaś końcu chory był całkowicie bezwolny, leżący, a dysfazja przybierała postać przypominającą ataki patologicznego śmiechu. Choroba była nieuleczalna. Ostatni przypadek kuru Odkąd kanibalizm został urzędowo zakazany, częstotliwość zachorowań stopniowo spadała. Jeszcze w latach 50. XX wieku na kuru umierał co setny członek plemienia Fore. Ponieważ choroba charakteryzuje się długim okresem inkubacji, ostatni przypadek śmierci odnotowano w 2005 roku. Rytualny kanibalizm zapewne był pokątnie praktykowany jeszcze długo po zakazie. Badania nad kuru: odkrycie prionów i Nobel Badania Gajduska nad kuru zostały uhonorowane Nagrodą Nobla w 1976 r. Jednak początkowo naukowcom nie udało się znaleźć wirusów ani bakterii odpowiedzialnych za kuru. Wówczas Stanley Prusiner wysnuł teorię, którą z początku wyśmiano: że chorobę wywołują zaraźliwe białka. Prusiner zajął się tym tematem w 1972 r., gdy jeden z jego pacjentów w szpitalu uniwersyteckim University of California w San Francisco zmarł na chorobę Creuzfelda-Jakoba, która podobnie jak kuru, niszczy mózg. 10 lat później na łamach „Science” dowodził, że tego typu choroby neurodegeneracyjne mogą być wywoływane przez „białkopodobną cząsteczkę zakaźną”, czyli prion. Miał mocne podstawy: kilka lat wcześniej Tikvah Alper z Medical Research Council’s Radiopathology Unit dowiódł, że czynnik wywołujący chorobę Creuzfelda-Jakoba jest całkowicie niewrażliwy na promieniowanie UV, tak silne że zniszczyłoby dowolny materiał genetyczny. Wkrótce potem matematyk John Stanley Griffith z Bedford College w Londynie opracował model zakładający, że inna podobna choroba – trzęsawka owiec i kóz – przenoszona jest przez zakaźne białka. W publikacji w „Nature” z 1967 r. podkreślał jednak, że nie ma obaw, by ten pomysł „przewrócił całą teorię biologii molekularnej do góry nogami”. Bezpośrednio po publikacji praca Prusinera nie spotkała się z większym zainteresowaniem. Z czasem obojętność przerodziła się nawet w krytykę. W grudniu 1986 r. w czasopiśmie „Discover” ukazała się karykatura Prusinera opatrzona komentarzem: „Nasza zabawa nazywa się sława, ale czy ma coś wspólnego z nauką?”. Okazało się, że ma. 11 lat później Stanley Prusiner dostał nagrodę Nobla, a badania nad prionami trwają do dziś. Od tego czasu priony stały się jednym z największych wyzwań medycyny i doprowadziły do globalnych strat w hodowli zwierząt, wywołując tzw. chorobę wściekłych krów (BSE). Badania nad nimi wciąż trwają. Źródło: archiwum NG.
Komórki macierzyste na chorobę Parkinsona: przełomowe badania z udziałem ludzi
Terapia komórkami macierzystymi na chorobę Parkinsona po raz pierwszy została przetestowana u ludzi. Po rocznej obserwacji nie odnotowano poważnych działań niepożądanych, a stan pacjentów się poprawił. Wyniki opisano w czasopiśmie „Nature Medicine” i omawiano podczas kongresu ISSCR 2026.
U chorych na parkinsona w mózgu obumierają komórki nerwowe produkujące neuroprzekaźnik o nazwie dopamina. Prowadzi to do takich objawów, jak spowolnienie ruchowe, sztywność, zaburzenia chodu i drżenie. Obecnie stosowane metody leczenia polegają na przyjmowaniu leków, które zastępują utraconą dopaminę. Jednak z czasem farmaceutyki te często stają się mniej skuteczne i powodują skutki uboczne. Drugą metodą leczenia choroby Parkinsona jest neurostymulacja. W tym przypadku produkcję dopaminy wywołują impulsy elektryczne, przekazywane przez wszczepioną do mózgu elektrodę. Lekarze od dawna poszukują innych terapii, takich jak leki zatrzymujące postęp choroby. Inne podejście to terapie komórkowe. Próbują one rozwiązać problem u źródła: nie tylko łagodzić objawy, lecz zastąpić utracone komórki i odbudować źródło dopaminy. Zespoły z Lund University, Skåne University Hospital i University of Cambridge przedstawiły właśnie dane z pierwszego badania, w którym osobom z chorobą Parkinsona przeszczepiono do mózgu nowe neurony. Są to tzw. dopaminergiczne komórki progenitorowe, wytworzone z ludzkich embrionalnych komórek macierzystych. W badaniu STEM-PD wzięło udział ośmiu pacjentów, a obserwacja podczas pierwszych 12 miesięcy nie wykazała poważnych działań niepożądanych. To pierwsze badanie z użyciem pluripotencjalnych komórek macierzystych dopuszczone w Szwecji oraz pierwsze w Europie dla choroby Parkinsona. Pierwszy rok bez powikłań Podczas testów badacze podali uczestnikom komórki w dwóch różnych dawkach. Następnie przez 12 miesięcy stosowali immunosupresję, czyli osłabienie działania układu odpornościowego, by ograniczyć ryzyko odrzucenia przeszczepu. Siedmiu pacjentów ukończyło pełną roczną obserwację. Jeden z uczestników zmarł z powodu zakażenia płucnego, co wskazano jako zdarzenie niezwiązane bezpośrednio z produktem komórkowym. Sam zabieg chirurgiczny był generalnie dobrze tolerowany, a u biorców nie zaobserwowano powikłań. Badacze podkreślają, że te wczesne wyniki to fundament do dalszych badań, ale jeszcze nie dowód długoterminowej skuteczności. Dlatego zespół zapowiada dalszą, wieloletnią obserwację pod kątem bezpieczeństwa, funkcji przeszczepu i ewentualnych korzyści klinicznych. Te badania ma prowadzić firma Cellular Intelligence. Przeszczep się przyjął, zmniejszono dawki leków Jednak już podczas tych wczesnych obserwacji pojawiły się obiecujące dane. Po pierwsze, skanowanie PET wykazało, że przeszczep funkcjonuje dobrze zarówno po 6, jak i po 12 miesiącach od podania komórek. To jeszcze nie dowód na pełną integrację nowych neuronów z mózgiem, ale ważny sygnał, że komórki mogą utrzymywać się w docelowym środowisku. Po drugie, sześciu z siedmiu pacjentów, którzy dotarli do rocznego punktu kontrolnego, istotnie zmniejszyło dawki leków dopaminergicznych. Taki wynik brzmi obiecująco, ale badacze podkreślają potrzebę oceny w dłuższym czasie. W chorobie przewlekłej, takiej jak parkinson, liczy się trwałość efektu, a nie tylko wczesne zmiany. Komórki uniwersalne czy przeszczep personalizowany? W badaniu STEM-PD do przeszczepu wykorzystano neurony pochodzące z ludzkich embrionalnych komórek macierzystych. Stanowią one gotowy, uniwersalny produkt, który w teorii można wszczepić każdemu pacjentowi. Jednak ich wykorzystanie może budzić wątpliwości etyczne. Możliwe też, że przeszczepy będą lepiej tolerowane przez organizm, jeśli będą zawierały komórki wyhodowane z tkanek konkretnego pacjenta. Na kongresie ISSCR 2026 zaprezentowano badania nad takimi właśnie przeszczepami, prowadzone w amerykańskim Scripps Research Institute. Pacjentom podano prekursory neuronów dopaminergicznych wytworzone z iPSC, czyli indukowanych pluripotentnych komórek macierzystych pozyskanych z ich własnych tkanek. Także i w tym przypadku w trwającym 12 miesięcy badaniu wzięło udział ośmiu pacjentów. Wstępne wyniki pokazują, że terapia jest bezpieczna i skuteczna, ale nie zostały jeszcze opublikowane w recenzowanym czasopiśmie naukowym. – Istotne jest to, jak bardzo nasze wyniki pokrywają się z wynikami innych, trwających na całym świecie badań nad chorobą Parkinsona opartych na komórkach macierzystych. Te dane pokazują, że medycyna regeneracyjna wykracza poza fazę proof-of-concept. Wchodzimy w etap, w którym terapie oparte na komórkach macierzystych są testowane u pacjentów cierpiących na złożone choroby neurodegeneracyjne – mówi prof. Malin Parmar z Lund University, która prezentowała wyniki badań STEM-PD na kongresie. Źródła: Nature Medicine, ISSCR 2026
Otyłość to choroba – lekarze wreszcie się co do tego zgadzają. Co to oznacza dla pacjentów?
Ponad 40% Amerykanów i blisko 20% Polaków żyje z otyłością. Jednak przez dekady leczono ją hasłem „jedz mniej, ruszaj się więcej”. Dziś środowisko medyczne coraz mocniej zgadza się, że to nie kwestia woli, lecz przewlekła choroba – z własną biologią, objawami i powikłaniami.
Amerykańskie Towarzystwo Medyczne uznało otyłość za chorobę w 2013 roku. Mimo to klasyfikacja wciąż budzi spory. W 2025 roku komisja ds. diabetologii i endokrynologii prestiżowego czasopisma naukowego „The Lancet” opublikowała raport, który miał precyzyjniej odróżnić otyłość „jako chorobę” od samego życia z nadmiarowymi kilogramami. Prof. Carel le Roux, lekarz z University College Dublin i współautor raportu, mówi, że przekonanie lekarzy było trudne. Jednak jeszcze trudniejsze okazało się przekonanie pacjentów, ze względu na wewnętrzny wstyd i stygmatyzację, jaka dotyka osób z otyłością. Profesor opisuje pacjentów, którzy po raz pierwszy usłyszeli, że ich waga nie jest ich winą – choć to oni odpowiadają za leczenie jej skutków. Co właściwie dzieje się w organizmie osoby z otyłością? Objawy otyłości – nadmiar tkanki tłuszczowej, stałe uczucie głodu, zmiany w działaniu mózgu – są dobrze znane. Trudniej wskazać przyczynę. Naukowcy wciąż nie wiedzą, który narząd faktycznie odpowiada za tę chorobę. Najwięcej wskazuje na mózg – a konkretnie na obszary regulujące tzw. masę adipocytów, czyli liczbę komórek tłuszczowych, które organizm „chce” utrzymać. Gdy ktoś odchudza się dietą, mózg broni zaprogramowanej masy ciała, co prowadzi do tzw. efektu jo-jo, czyli szybkiego odzyskania wagi. Prof. Le Roux porównuje to do wątroby, która po częściowym usunięciu odrasta do dawnej masy. Leki, operacje bariatryczne czy terapia żywieniowa działające na mózg mogą trwale „przeprogramować” ten mechanizm. I to, zdaniem le Roux, przesądza o uznaniu otyłości za chorobę. BMI to za mało Do zeszłego roku otyłość definiowano niemal wyłącznie przez BMI – stosunek wagi w kilogramach do wzrostu w metrach podniesionego do kwadratu. Problem w tym, że BMI nie odróżnia umięśnionego sportowca od osoby z nadmiarem tkanki tłuszczowej. Nie sprawdza się też ludzi, których zdrowiu szkodzi ukryty głęboko tłuszcz trzewny, a BMI jest w granicach normy. Komisja „The Lancet” zaproponowała więc definicję dwuskładnikową: nadmiar tkanki tłuszczowej (mierzony skanem DEXA, BMI i obwodem ciała lub dwoma pomiarami obwodu) obecność dysfunkcji narządów – czyli konkretnych objawów ograniczających codzienne funkcjonowanie, jak duszność, ból stawów czy zaburzenia metaboliczne. Raport wskazuje 18 takich schorzeń, choć z otyłością powiązano już ponad 200 powikłań. Dlaczego definicja otyłości ma znaczenie dla pacjenta Uznanie otyłości za chorobę zmienia sposób, w jaki lekarze traktują pacjentów. – Mogą nie lubić czyjegoś stylu życia, ale naszym zadaniem jest zostawić uprzedzenia za drzwiami – mówi prof. le Roux. Badania prof. Shelly Russell-Mayhew z Uniwersytetu Calgary pokazują, że lekarze postrzegający otyłość jako chorobę rzadziej oceniają pacjentów moralnie i wykazują więcej empatii. – Prawdziwy problem polega na tym, że oceniamy ludzi za coś, nad czym nie mają pełnej kontroli – mówi uczona. Na wagę wpływa ponad sto czynników, a uwaga skupia się zwykle tylko na tych kilkunastu procentach, które da się kontrolować zmianą stylu życia. Spór o granice diagnozy Nie wszyscy zgadzają się z nowymi kryteriami. Sean Wharton, lekarz z Toronto, ostrzega, że ograniczenie listy powikłań do 18 schorzeń może dać ubezpieczycielom w USA pretekst do odmowy finansowania leczenia osobom z tzw. otyłością przedkliniczną – klasyfikowaną jako wskazanie do zmiany stylu życia, a nie do terapii. Sam prof. le Roux przyznaje, że to niedoskonały początek, podyktowany też ograniczonym dostępem do drogich leków z grupy tzw. analogów GLP-1 (jak semaglutyd, znany powszechnie pod nazwą ozempic). Jego zdaniem za pięć lat definicja będzie znacznie precyzyjniejsza – bo to problem naukowy, nie definicyjny. Źródło: National Geographic
Nosisz soczewki? Ten wakacyjny nawyk może ci uszkodzić wzrok
Szkła kontaktowe często są traktowane jako lepszy zamiennik tradycyjnych okularów. Jednak wiele osób zapomina, że wiążą się z dużo większym ryzykiem i odpowiedzialnością. Soczewki w kontakcie z wodą to problem, który może się skończyć nawet utratą wzroku.
Wydawać by się mogło, że soczewki kontaktowe to duża wygoda i ułatwienie. Przylegają bezpośrednio do oka i nie zaburzają widoczności podczas zmiennej pogody. Dlatego są często traktowane jako zamiennik okularów, zwłaszcza w sytuacjach, gdy oprawki nie zdają egzaminu. Ta wygoda wiąże się jednak także z dużą odpowiedzialnością, przede wszystkim dlatego, że soczewki mają bezpośredni kontakt z okiem. Pływanie w soczewkach jest niebezpieczne Główny kłopot osób z wadą wzroku pojawia się przy kontakcie z wodą. Kąpiel w jeziorze, morzu czy basenie jest czymś absolutnie wyczekiwanym, zwłaszcza latem. Problem pojawia się wtedy, gdy wada wzroku jest na tyle duża, że znacząco ogranicza widoczność, a okulary – głównie przez swoją specyfikę – mocno utrudniają wszelką aktywność w wodzie. Wydawać by się mogło, że w takiej sytuacji soczewki to rozwiązanie idealne. W końcu tworzą na oku naturalną powłokę, korygują wadę i dobrze sprawdzają się pod wodą. Niestety, to błędne przekonanie. W praktyce kąpiel w soczewkach może być naprawdę niebezpieczna. Dlaczego woda w połączeniu z soczewkami jest zagrożeniem? Głównym problemem nie jest sama woda, lecz jej czystość. W niesterylnej wodzie znajduje się wiele drobnoustrojów. Trzeba jednak zaznaczyć, że nie chodzi tylko o wodę w jeziorze, morzu czy basenie, ale nawet o tę z kranu. Amerykańska Agencja ds. Żywności i Leków zaleca, aby soczewki nie miały kontaktu z żadną postacią wody – poza specjalnym płynem przeznaczonym do ich higieny. Jest to spowodowane tym, że soczewki mogą sprzyjać przesuszaniu oraz podrażnianiu oka. W rezultacie gdy do podrażnionej rogówki dostaną się drobnoustroje zawarte w wodzie, może dojść do poważnej infekcji. Niewidzialne zagrożenie Acanthamoeba to pierwotniak, z którym większość osób styka się na co dzień. Występuje w glebie, kurzu, a także właśnie w wodzie. To ona stanowi poważne zagrożenie dla oka w kontakcie z soczewką. W niektórych przypadkach Acanthamoeba powoduje zapalenie rogówki, które w skrajnych sytuacjach może prowadzić nawet do utraty wzroku. Dlatego higiena soczewek i unikanie ich kontaktu z wodą są niezwykle istotne. Jak dbać o soczewki? Mimo że wiele osób decyduje się na to rozwiązanie, nadal wysoki odsetek użytkowników nie przestrzega podstawowych zasad higieny. Z pozoru nawet tak drobny krok, jak dokładne wytarcie rąk przed założeniem soczewek, ma znaczenie. Nie należy również przepłukiwać pojemnika wodą z kranu. Soczewki trzeba zdejmować za każdym razem, gdy planuje się kąpiel – niezależnie od tego, czy chodzi o basen, jezioro, morze czy prysznic. Najchętniej wybierana opcja Nie chodzi o to, by bać się soczewek. To obecnie jedna z najchętniej wybieranych opcji korekcji wzroku. Technologia rozwinęła się na tyle, że powstają nawet soczewki, które można nosić przez dłuższy czas, a nawet takie, które stopniowo korygują wzrok. Należy natomiast pamiętać, że oko to niezwykle wrażliwy narząd. Aby dobrze funkcjonowaoy jak najdłużej, wymaga odpowiedniej higieny i regularnych konsultacji ze specjalistą. Zwłaszcza że nie każde rozwiązanie jest odpowiednie dla każdego. Niekiedy specyficzna budowa oka nie pozwala na skorzystanie z nowoczesnych metod korekcji wzroku. Źródła: AOA.org, CDC.gov Nasza autorka Gabriela Celińska Dziennikarka i studentka psychologii. Najchętniej opowiada historie na styku człowieka, miejsca i doświadczenia – pisząc o psychologii oraz podróżach. Jej największą pasją jest fotografia, szczególnie podróżnicza i kulinarna, dzięki której zatrzymuje chwile, smaki oraz emocje. Zakochana w Hiszpanii, nieustannie poszukuje inspiracji w kulturze, ludziach i codziennych historiach.
Kiedy jeść błonnik? Nauka wskazuje jednoznacznie porę dnia
Badania potwierdzają, że błonnik spożywany rano stabilizuje cukier we krwi, redukuje głód i chroni serce. Dowiedz się, jak jedna zmiana śniadania może odmienić cały dzień.
Spis treści: Cukier we krwi pod kontrolą od pierwszego kęsa Energia, która nie spada w południe Głód, który milknie na długo Jelita, odporność i mikrobiom Serce i ochrona przed chorobami przewlekłymi Jak zacząć: małe zmiany, duży efekt Większość ludzi wie, że błonnik jest dobry. Niewielu jednak wie, że pora jego spożycia może decydować o tym, ile korzyści faktycznie wyciągniemy z każdego grama. Coraz więcej badań wskazuje, że właśnie śniadanie to moment, w którym błonnik działa z największą siłą – i to przez wiele godzin. Dane są niepokojące: według USDA zaledwie 4 procent mężczyzn i 12 procent kobiet spożywa zalecaną dzienną dawkę błonnika, wynoszącą od 21 do 38 gramów. Tymczasem jego niedobór to nie tylko problem trawienny – to cicha droga do chorób serca, cukrzycy i otyłości. Cukier we krwi pod kontrolą od pierwszego kęsa Kiedy na śniadanie zjemy biały tost lub słodkie płatki, poziom cukru we krwi gwałtownie rośnie – a potem równie gwałtownie spada. Ten metaboliczny rollercoaster wywołuje napady głodu, rozdrażnienie i ochotę na kolejną porcję słodkiego. Błonnik zmienia tę dynamikę. Jak wyjaśnia Monica Kelly, dietetyczka z Montefiore Medical Center w Nowym Jorku, błonnik rozpuszczalny „rozpuszcza się w wodzie i tworzy w jelitach substancję przypominającą żel, która spowalnia tempo, w jakim cukier z pożywienia przedostaje się do krwiobiegu”. Efekt? Glukoza wzrasta wolno i łagodnie, bez gwałtownych skoków. Energia, która nie spada w południe Czas ma tu dodatkowe znaczenie. Jak zauważa Yasi Ansari, dietetyczka sportowa z Los Angeles, rytmy dobowe wpływają na metabolizm i wrażliwość na insulinę – a rano organizm efektywniej przetwarza węglowodany niż wieczorem. Zaczynając dzień od błonnika, ustawiamy korzystny metaboliczny punkt startowy dla całej reszty dnia. Stabilny poziom cukru przekłada się bezpośrednio na stabilny poziom energii. Wolniejsze trawienie sprawia też, że składniki odżywcze wchłaniają się stopniowo. Ansari podkreśla, że ludzie jedzący posiłki bogate w błonnik czują się po nich „bardziej energiczni, a nie wyczerpani”. Liczne badania potwierdzają związek między porannym błonnikiem a wyższym poziomem energii utrzymującym się przez cały dzień. Głód, który milknie na długo Błonnik wydłuża uczucie sytości na kilka sposobów jednocześnie. Po pierwsze, spowalnia opróżnianie żołądka – pokarm dosłownie dłużej pozostaje w przewodzie pokarmowym. Po drugie, docierając do okrężnicy, staje się pożywką dla pożytecznych bakterii jelitowych, które fermentując go, produkują krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe. Te związki działają jak chemiczne sygnały – informują mózg, że organizm jest najedzony. – Gdy dzieje się to wcześnie, przy pierwszym posiłku, pomaga to nadać ton apetytowi na resztę dnia – mówi Kelly. Badania kliniczne potwierdzają: bogate w błonnik śniadanie znacząco zmniejsza łączne spożycie kalorii w ciągu dnia. Mia Syn, dietetyczka z Karoliny Południowej, określa ten mechanizm mianem „przewagi metabolicznej” – bardziej stabilnej energii i lepszego trawienia od rana do wieczora. Jelita, odporność i mikrobiom Błonnik to podstawowe paliwo dla miliardów bakterii zamieszkujących jelita. Im więcej różnorodnych włókien roślinnych, tym bardziej zróżnicowany i silniejszy mikrobiom. A zdrowy mikrobiom to nie tylko sprawne trawienie – to również sprawniejszy układ odpornościowy, lepsza kontrola stanów zapalnych i zdrowszy metabolizm. Jak zaznacza Mindy Haar, dietetyczka z New York Institute of Technology, regularne spożywanie błonnika – szczególnie od rana – „pomaga wspierać kolonie pożytecznych mikrobów od samego początku”. To inwestycja, której efekty widać nie tyle po jednym posiłku, ile po tygodniach i miesiącach konsekwentnych wyborów. Serce i ochrona przed chorobami przewlekłymi Długoterminowe korzyści z diety bogatej w błonnik są dobrze udokumentowane. Regularne spożywanie błonnika zmniejsza ryzyko chorób serca, cukrzycy typu 2, nadciśnienia, otyłości i raka jelita grubego. Christopher Gardner, dyrektor badań nad żywieniem w Stanford Prevention Research Center, wyjaśnia mechanizm: błonnik rozpuszczalny wiąże się z cholesterolem w przewodzie pokarmowym, umożliwiając jego wydalenie zamiast wchłonięcia. Nadmiar cholesterolu LDL prowadzi do odkładania się blaszek miażdżycowych w tętnicach, które z czasem zwężają naczynia krwionośne i zwiększają ryzyko zawału oraz udaru. Błonnik przerywa ten proces. Haar zastrzega jednak, że dieta bogata w błonnik nie wyeliminuje chorób u każdego, „ale na pewno zmniejszy ryzyko zachorowania u znacznej liczby osób". Jak zacząć: małe zmiany, duży efekt Nie trzeba rewolucji na talerzu. Jennifer Lee z Uniwersytetu Tufts sugeruje łączenie błonnika z ulubionymi śniadaniami: jagody i orzechy pekan do naleśników, awokado na toście z pełnoziarnistego chleba, orzechy włoskie do jogurtu greckiego, szpinak do koktajlu. – Dodanie łyżki nasion chia lub siemienia lnianego do czegokolwiek może znacznie zwiększyć spożycie błonnika – dodaje Ansari. Dla tych, którzy wolą bardziej konkretne zmiany: owsianka, burrito z fasolą, tortille pełnoziarniste lub omlet z duszonymi warzywami to gotowe, bogate w błonnik śniadania. Zamiana białego pieczywa na pełnoziarniste robi dużą różnicę przy minimalnym wysiłku. Ważne zastrzeżenie: jeśli organizm nie jest przyzwyczajony do błonnika, zwiększaj jego ilość stopniowo i pij dużo wody. Gwałtowna zmiana diety może wywołać wzdęcia i dyskomfort trawienny. Błonnik działa najlepiej jako długoterminowy nawyk – nie jednorazowa kuracja. Śniadanie to punkt wyjścia, nie meta. Błonnik przez resztę dnia również ma znaczenie – kolacja bogata w warzywa i rośliny strączkowe wspomaga pracę jelit następnego poranka. Ale to właśnie pierwszy posiłek dnia ustawia biologiczny zegar metabolizmu. I to od niego najłatwiej zacząć. Źródło: National Geographic
Nie jesteśmy skazani na demencję. Blisko połowie przypadków można skutecznie zapobiec
Światowa Organizacja Zdrowia alarmuje, że na demencję cierpi obecnie ponad 55 milionów ludzi. Powszechnie uważamy ją za nieunikniony skutek starzenia, ale badacze się z tym nie zgadzają – najnowsze analizy dowodzą, że wcale nie jesteśmy skazani na utratę pamięci. Zmiana stylu życia może uchronić nas przed chorobą, jednak dotychczasowe metody uświadamiania społeczeństwa okazały się całkowicie nieskuteczne.
Zespół badawczy z Curtin University opublikował na łamach magazynu „The Lancet Healthy Longevity” obszerny przegląd międzynarodowych strategii zdrowotnych. Naukowcy ustalili, że aż 45% przypadków demencji ma bezpośredni związek z czynnikami, na które mamy realny wpływ. Należą do nich między innymi brak aktywności fizycznej, palenie tytoniu, izolacja społeczna oraz niski poziom edukacji. Niestety, uświadamianie pacjentów poprzez same kampanie informacyjne nie wystarcza, by wywołać w nich trwałą zmianę nawyków. A naprawdę warto – teraz mamy na to twarde dowody. Mięśnie bezpośrednio chronią mózg Wielu pacjentów wciąż żyje w błędnym przekonaniu, że demencja jest z góry zapisanym i nieuniknionym etapem starzenia się organizmu. Tymczasem co chwilę poznajemy kolejne, konkretne czynniki ryzyka. W jednym z badań, obejmującym niemal pół miliona dorosłych obserwowanych na przestrzeni ponad dekady, udowodniono ogromne znaczenie siły mięśniowej dla zachowania zdrowia neurologicznego. Wyniki wykazały, że osoby zmagające się z tak zwaną otyłością sarkopeniczną – czyli jednoczesnym nadmiarem tkanki tłuszczowej i niską siłą mięśni – są znacznie bardziej narażone na rozwój demencji. Co ciekawe, sama otyłość nie zwiększała ryzyka wystąpienia choroby w grupie badanych – o ile tylko pacjent zachowywał dobrą kondycję i prawidłową siłę mięśniową. To dowodzi, że dbanie o nasze mięśnie musi stanowić fundament profilaktyki mózgu. Zupełnie o tym zapominamy. Dlaczego edukacja nic nie daje? Medyczna wiedza o zagrożeniach to jednak za mało. Prof. Mario Siervo, współautor analiz, podkreśla, że suche informowanie ludzi o statystykach rzadko prowadzi do jakichkolwiek znaczących i trwałych zmian w ich rutynie. Nawet osoby w pełni świadome konsekwencji swojego stylu życia ulegają barierom takim jak brak czasu, wysokie koszty czy spadek motywacji. Analiza programów zdrowotnych z ośmiu różnych państw udowodniła, że masowe, pasywne kampanie społeczne przynoszą wyłącznie powierzchowną poprawę ogólnej wiedzy. Tak pewnie działa również ten tekst. Ale teraz wiemy, że sukces jest na wyciągnięcie ręki – aby realnie wpływać na statystyki zachorowań, konieczne jest wdrożenie narzędzi interaktywnych i przede wszystkim: spersonalizowanych. Ostatni czas, by wziąć się za siebie Jak możemy zadbać o „zbiorowy” mózg społeczeństwa? Naukowcy wyróżnili 3 najskuteczniejsze znane metody motywowania społeczeństwa do dbania o zdrowie poznawcze. Obejmują one: spersonalizowane oceny ryzyka, które stale, jak do katarynka, uświadamiają pacjentom, jak ich codzienne wybory bezpośrednio wpływają na mózg, interaktywne programy edukacyjne online, które krok po kroku uczą dbania o układ nerwowy – koniecznie oparte na wiarygodnych badaniach, lokalne inicjatywy społeczne prowadzone przez zaufanych liderów, edukatorów i pracowników ochrony zdrowia w znanych pacjentom warunkach kulturowych. To nie mogą być amerykańscy specjaliści zza oceanu, to musi być ekspert z naszego Raszyna. Jesteśmy świadkami lawinowo rosnącej liczby chorych, a prof. Blossom Stephan apeluje o fundamentalną zmianę w podejściu do zdrowia publicznego. Współczesne państwa muszą zacząć inwestować w programy tworzone wspólnie z lokalnymi społecznościami, a nie tylko arbitralnie im narzucane. Bo tylko połączenie szerokiej wiedzy naukowej z osobistym, lokalnym wsparciem specjalistów pozwoli zahamować globalny rozwój tej choroby. Nie jesteśmy skazani na demencję. Źródło: The Lancet Healthy Longevity Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Fale upałów budzą mięsożerne bakterie. Wakacyjny raj w Europie staje przed biologicznym zagrożeniem
Europa zmaga się z kolejną falą upałów, która uwięziła gorące powietrze nad kontynentem, bijąc rekordy temperatur od Francji po Grecję. Ekstremalny żar to jednak tylko wierzchołek góry lodowej. Nasze ulubione kurorty, oprócz walki z suszą, muszą stawić czoła rosnącemu ryzyku biologicznemu w wodach przybrzeżnych. Tam wyższe temperatury sprzyjają namnażaniu się mięsożernej bakterii z rodzaju Vibrio.
Morze Śródziemne ociepla się około 20% szybciej niż wynosi światowa średnia oceaniczna. Dla turystów oznacza to cieplejszą wodę, ale dla ekosystemu – zaburzenie równowagi, która przez lata utrzymywała zagrożenia biologiczne w ryzach. Mięsożerny Vibrio to sygnał ostrzegawczy z głębin W mediach bakterie te często określane są mianem „mięsożernych”, co wywołuje zrozumiały lęk. Rzeczywistość jest jednak bardziej złożona. Vibrio to naturalnie występujące w wodach słonawych drobnoustroje. Większość ich szczepów jest dla człowieka całkowicie nieszkodliwa, jednak niektóre, jak Vibrio vulnificus, mogą wywoływać poważne infekcje. Zagrożenie dotyczy przede wszystkim osób z osłabioną odpornością, chorobami wątroby lub szczególnie z otwartymi ranami, przez które bakterie mogą wniknąć do organizmu. Infekcja może prowadzić do martwiczego zapalenia powięzi – rozwija się ono błyskawicznie, w ciągu kilku godzin lub dni – co wymaga natychmiastowego usunięcia martwych tkanek przez operację. Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC) ostrzega, że w tym sezonie ryzyko infekcji jest podwyższone, szczególnie w płytkich, mocno nagrzanych wodach przybrzeżnych. Kiedyś te bakterie występowały najczęściej w Bałtyku Dlaczego bakterie Vibrio vulnificus stają się problemem i dlaczego właśnie teraz? Wystarczy spojrzeć na dwa kluczowe warunki niezbędne do ich rozwoju: wysoką temperaturę oraz niskie zasolenie wody. Pomagają obecnie trwające fale upałów. Historycznie to nie południe Europy, lecz wybrzeża Bałtyku i Morza Północnego notowały największe ryzyko występowania groźnego szczepu Vibrio vulnificus. Wynika to z faktu, że akweny te są z natury mało słone. Gdy podczas letnich fal upałów ich wody mocno się nagrzewały, stawały się idealnym inkubatorem. Z kolei Morze Śródziemne przez lata było przed tą bakterią świetnie chronione. Jego naturalnie wysokie zasolenie działało jak tarcza, uniemożliwiając drobnoustrojom namnażanie się, nawet pomimo sprzyjających, wysokich temperatur. Obecnie jednak ta bariera ochronna zaczyna słabnąć na skutek gwałtownych zaburzeń pogodowych. Czy Morze Śródziemne staje się coraz mniej słone? Nie. Paradoks polega na tym, że w skali makro całe Morze Śródziemne staje się wręcz bardziej słone na skutek silnego parowania. Zagrożenie powstaje jednak w lokalnych, przybrzeżnych anomaliach. Ekstremalne zjawiska pogodowe, czyli np. gwałtowne ulewy następujące po długich okresach suszy, powodują spływanie ogromnych mas słodkiej wody z lądu bezpośrednio do morza. Ponieważ słodka, ciepła woda spływająca z lądu jest lżejsza od słonej wody morskiej, utrzymuje się na samej powierzchni – tam, gdzie pływają turyści. Zjawisko to, potęgowane w płytkich lagunach i przy ujściach rzek, tworzy powierzchniową, ciepłą i słodką pułapkę. W takich punktowych strefach wysokie zasolenie całego akwenu przestaje wystarczać, dając bakteriom idealne środowisko do namnażania. Nie tylko bakterie. Kryzys wodny na wyspach Zmiany klimatu to nie tylko wyższa temperatura morza, ale i niewydolność infrastruktury turystycznej. Na wielu greckich wyspach – np. na Alonissos czy Tinos – wprowadzono stan wyjątkowy z powodu drastycznych niedoborów wody pitnej. Problem jest systemowy – podczas gdy stała populacja wyspy liczy kilka tysięcy osób, w szczycie sezonu przyjmuje ona dodatkowo dziesiątki tysięcy turystów. Statystyczny urlopowicz zużywa dziennie nawet cztery razy więcej wody niż mieszkaniec wyspy, co przy obecnych upałach doprowadza sieci wodociągowe do punktu krytycznego. Władze ratują sytuację, wynajmując mobilne maszyny odsalające wodę morską, jednak jest to wyłącznie kosztowne rozwiązanie doraźne. Dla lokalnych społeczności wybrzeże nie jest bowiem tylko elementem ekonomii – ono jest tą ekonomią. Wyzwaniem na najbliższe lata nie będzie całkowita rezygnacja z podróżowania, ale wybieranie chłodniejszych kierunków i wymuszenie systemowych inwestycji w infrastrukturę, zanim ekstremalne zmiany klimatyczne na stałe zniszczą europejskie kurorty. Eksperci podkreślają, że „mięsożerne” bakterie są tylko reprezentacją zjawiska znacznie szerszego. Morze Śródziemne stało się poligonem doświadczalnym dla skutków globalnego ocieplenia. Źródło: Euronews.com, TimeOut Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Jak spać w upały? Zastosuj te 5 naukowych trików, by oszukać termoregulację organizmu i nie kupować klimatyzacji
Letnie temperatury biją kolejne rekordy – według agencji AEMET czerwiec 2026 roku jest najgorętszym czerwcem w Hiszpanii od co najmniej 1950 roku. I w Polsce nie mamy lekko, w nocy przewracamy się z boku na bok, a rano budzimy się skrajnie wyczerpani. Zamiast jednak inwestować w drogą i nieekologiczną klimatyzację, warto wykorzystać prawa fizyki i zrozumieć, jak działa ludzka biologia.
Kluczowym teminem jest termoregulacja. To wbudowany w nasz organizm system, który dba o utrzymanie temperatury wewnętrznej na bezpiecznym poziomie. Z punktu widzenia fizjologii, abyśmy mogli zasnąć i utrzymać głęboki sen, temperatura naszego wnętrza ciała musi zauważalnie spaść – o około 1–2 stopnie Celsjusza, by zainicjować wydzielanie melatoniny. W nagrzanej sypialni oddawanie ciepła do otoczenia staje się niezwykle trudne. Sytuację drastycznie pogarsza wysoka wilgotność. Nasz organizm chłodzi się głównie poprzez pocenie. Kiedy pot paruje ze skóry, zabiera ze sobą nadmiar energii cieplnej. Jednak w wilgotnym powietrzu pot nie paruje efektywnie, co sprawia, że ten nasz naturalny klimatyzator przestaje działać. Co zatem robić, gdy na zewnątrz jest tropikalna temperatura? Oto 5 naukowych strategii na bezsenność w upały, które pomogą schłodzić organizm i dom bez konieczności inwestycji w klimatyzację. 1. Powstrzymaj słońce, zanim wejdzie do domu To proste, ale warto o tym wspomnieć –najlepszą metodą na chłodną sypialnię jest niedopuszczenie do jej nagrzania. Okna, zwłaszcza te od południa i zachodu, działają jak soczewki, gromadząc energię. Zjawisko to nazywamy pasywnym zyskiem słonecznym. W ciągu dnia bezwzględnie zasłaniaj okna. Najbardziej efektywne są zewnętrzne rolety, markizy lub okiennice, ponieważ odbijają one promieniowanie słoneczne, zanim w ogóle dotrze do szyby i nagrzeje powietrze wewnątrz. Jeśli okna pozostaną otwarte podczas największego skwaru, po prostu wpuścisz do środka gorące powietrze. A to, jak niechciany gość, nie będzie chciało szybko uciec. 2. Wykorzystaj chłodzenie adiabatyczne, ale uniknij pułapki Zwykłe wietrzenie po zachodzie słońca to często za mało. Możesz wykorzystać mechanizm oparty na prawach termodynamiki – czyli chłodzenie adiabatyczne (ewaporacyjne). Wystarczy powiesić wilgotne, jasne prześcieradło w otwartym oknie. Zmiana stanu skupienia wody z ciekłego w gazowy pochłania potężną dawkę energii (tzw. ciepło utajone parowania), którą woda pobiera z gorącego powietrza. W efekcie powietrze wpadające do pokoju ulega fizycznemu schłodzeniu. Tu jednak kryje się haczyk: ten trik musisz połączyć z otwartymi oknami po obu stronach mieszkania (wymusić ciąg krzyżowy, czyli przeciąg). Jeśli powiesisz mokre prześcieradło w zamkniętym pokoju, zmienisz sypialnię w parną dżunglę. Wzrost wilgotności natychmiast zablokuje możliwość parowania potu z twojej skóry, co doprowadzi do efektu odwrotnego od zamierzonego. 3. Nie produkuj dodatkowej wilgoci i ciepła No właśnie, wilgotność. Sprzęty AGD to ukryte grzejniki. Piekarniki, suszarki bębnowe czy zmywarki oddają potężne ilości energii do otoczenia. Co gorsza, gotowanie bez przykrycia lub suszenie prania w domu drastycznie podnosi wilgotność powietrza. Jak już wiemy, parne środowisko to największy wróg naszej termoregulacji. Latem używaj sprzętów generujących ciepło wcześnie rano lub późno wieczorem i zawsze włączaj wyciąg podczas gotowania i brania prysznica, by usunąć nadmiar pary wodnej. 4. Uciekaj przed prawami konwekcji Ciepłe powietrze zawsze unosi się do góry – zgodnie z prawami fizyki. Z tego powodu sypialnie na poddaszach czy wyższych piętrach po upalnym dniu zamieniają się w sauny – także dlatego, że dach i ściany uwalniają zmagazynowane ciepło. Jeśli masz taką możliwość, na czas fali upałów przenieś się na parter lub do pokoi z oknami wychodzącymi na północ. Różnica temperatur może wynosić nawet kilka stopni, a to pomoże zasnąć. 5. Zastosuj paradoksalne chłodzenie – weź ciepły prysznic Instynkt podpowiada, by w upalny wieczór wejść pod lodowatą wodę. To fizjologiczny błąd. Zimna woda wywołuje zjawisko wazokonstrykcji, czyli gwałtownego skurczu naczyń krwionośnych w skórze. Organizm dostaje sygnał o zagrożeniu utratą ciepła, więc zatrzymuje krew głęboko w rdzeniu ciała, podnosząc jego wewnętrzną temperaturę. Zamiast tego, na godzinę przed snem weź letni lub ciepły prysznic. Spowoduje on wazodylatację – naczynia krwionośne poszerzą się (szczególnie w dłoniach i stopach), ułatwiając błyskawiczne oddanie nadmiaru ciepła do otoczenia po wyjściu z łazienki. Ten szybki spadek temperatury rdzenia to dla mózgu ewolucyjny sygnał do uwolnienia melatoniny i wejścia w fazę snu głębokiego. Źródło: The Conversation Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Kiedy upał staje się zabójczy? Niebezpieczna temperatura jest niższa niż sądzisz
Odporność ludzkiego organizmu na upał jest o wiele niższa, niż sądziliśmy. Zazwyczaj uwzględniamy jedynie temperaturę powietrza, a zapominamy o wilgotności. Tymczasem – zdaniem naukowców – przy wysokiej wilgotności zabójcze mogą być już temperatury, które zwykle uznajemy za niegroźne.
W tym artykule: Co to jest temperatura mokrego termometru? Kiedy jest za gorąco i nie możemy już tego znieść? Dla kogo najgroźniejszy jest upał? Jeszcze do niedawna w Polsce temperatury przekraczały 30 stopni Celsjusza średnio tylko przez kilka dni w roku. Teraz nasze termometry mogą pokazywać ponad 37 st. C nawet przez kilka dni. Takie są prognozy na najbliższe dni. Upały są dłuższe, częstsze, a odnotowane w czasie fal gorąca temperatury – wyższe. To wszystko sprawia, że coraz częściej zaczynamy zadawać sobie pytanie: ile ciepła jesteśmy w stanie fizycznie wytrzymać? Jak bardzo musi być gorąco, żeby stało się dla nas za gorąco? Rozwiązaniem tych kwestii zajęli się naukowcy z Uniwersytetu Stanowego Pensylwanii. Swoje badania i wnioski opisali w artykule opublikowanym w serwisie „The Conversation”. Co to jest temperatura mokrego termometru? Na co dzień wydaje nam się, że wystarczy spojrzeć na termometr, by ustalić, jak bardzo jest gorąco. Jest to prawda – jednak prosty pomiar dokonywany za pomocą okiennego termometru nie uwzględnia pewnego ważnego czynnika. Na to, jak reagujemy na upał, wpływa nie tylko temperatura powietrza za oknem, ale również jego wilgotność. Oba te czynniki łączy tak zwana temperatura mokrego termometru (ang. wet-bulb temperature). Temperaturę mokrego termometru wskaże nam termometr owinięty na przykład w zmoczoną gazę. Czyli taki, który uwzględnia również ciepło, jakie przenosi para wodna. Gdy się pocimy, oddajemy ciepło z pomocą wody, która paruje z naszej skóry. To samo dotyczy termometru. Przy wilgotności powietrza wynoszącej 100% temperatura mokrego termometru będzie równa temperaturze termometru suchego. Jednak gdy wilgotność powietrza jest niższa, mokry termometr będzie pokazywał niższą temperaturę niż suchy – ponieważ część ciepła zniknie z niego wraz z wodą parującą z jego powierzchni. Kiedy jest za gorąco i nie możemy już tego znieść? Stres cieplny pojawia się, gdy organizm zaczyna otrzymywać z otoczenia więcej ciepła niż jest w stanie do otoczenia oddać. To pogarsza jego funkcjonowanie, a pogorszenie występuje szybciej, niż się nam wydaje. Jako istoty stałocieplne wciąż produkujemy dużą ilość energii cieplnej, której musimy się pozbyć. Gdy jest bardzo wilgotno i jednocześnie bardzo gorąco, ludzki organizm zaczynam mieć problem z oddawaniem ciepła poprzez pocenie. Przy wilgotności sięgającej 100%, ten mechanizm chroniący nas przed przegrzaniem może w ogóle zacząć zawodzić. Woda, zamiast parować, będzie osadzała się na ludzkiej skórze, ogrzewając ją. To sprawia zaś, że maksymalna temperatura mokrego termometru, jaką może znieść człowiek, jest o wiele niższa niż zwykła temperatura. Do niedawna szacowano, że wynosi ona 35 st. C przy wilgotności 100%. Jednak naukowcy z Uniwersytetu Stanowego Pensylwanii twierdzą, że ta liczba jest zawyżona. Kiedy jest za gorąco dla przeciętnego człowieka? Uczeni przeprowadzili badania, w których wzięli udział młodzi dorośli – kobiet i mężczyźni. Badani łykali telemetryczną pigułkę, która monitorowała temperaturę wewnątrz ich ciał. Następnie byli zamykani w szczelnym pokoju, w którym naukowcy sterowali temperaturą i wilgotnością. Badani mieli wykonywać zwykłe, codzienne czynności, niewymagające dużego wysiłku. Naukowcy mierzyli, jak ich organizmy radziły sobie z oddawaniem ciepła przy różnych kombinacjach temperatury i wilgotności. Okazało się, że ludzkie ciało jest w stanie utrzymywać stabilną temperaturę tylko do pewnej granicy. Po jej przekroczeniu, temperatura zaczyna rosnąć, co może prowadzić do przegrzania, w skrajnych przypadkach śmiertelnego w skutkach. Ile wynosi ta bezpieczna graniczna temperatura? Naukowcy ustalili, że przy wilgotności 100% jest to zaledwie 31 st. C. Natomiast przy wilgotności 60% – 38 st. C. Dla kogo najgroźniejszy jest upał? Badacze podkreślają, że te obliczenia dotyczą wyłącznie ludzi młodych. Dla osób starszych granica bezpiecznej temperatury mokrego termometru może być zupełnie inna. Wiąże się to m.in. ze słabszym funkcjonowaniem układu krążenia u takich osób. Doświadczenia upałów, jakie w ostatnich latach dotykały Europę, pokazują, że dotykają one najmocniej ludzi powyżej 65. roku życia. To one stanowią 80–90% ofiar skwaru. To wszystko rodzi konieczność znalezienia skutecznych rozwiązań, które pozwoliłyby chronić przed upałem ludzi starszych, mieszkańców miast. A także mieszkańców krajów położonych w okolicach równika. Klimatyzacja, niestety, nie jest dobrym rozwiązaniem, ponieważ jest kosztowna, a produkcja zużywanej przez nią energii obciąża środowisko. Na szczęście są inne, naukowo potwierdzone metody. Źródło: The Conversation. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Wentylator w czasie upałów pomaga tylko do pewnego momentu. Kiedy wyłączyć nawiew?
Kiedy wyłączyć wentylator w upał, żeby nie pogorszyć sytuacji? Podczas mega fali upałów w Europie coraz trudniej będzie nam skutecznie się schłodzić. Kluczowe są wilgotność powietrza i nasz wiek.
Europa wchodzi w kolejne dni mega fali upałów, a wraz z nią wraca pytanie, które w mieszkaniach bez klimatyzacji jest szczególnie ważne: czy wentylator na pewno pomaga? Temperatura w najbliższych dniach może sięgać 40 st. C w cieniu. Paradoks polega na tym, że to samo urządzenie potrafi przynieść ulgę, ale w określonych warunkach może zwiększać obciążenie cieplne organizmu. Granica nie jest stała: zależy od tego, jak wilgotne jest powietrze i jak sprawnie ciało potrafi się chłodzić. Wentylator nie „wytwarza zimna” Nasz organizm nieustannie wytwarza energię cieplną – to produkt uboczny przemiany materii. Dlatego nasze ciało ma temperaturę ok. 37 st. C, optymalną dla przebiegu reakcji chemicznych zachodzących w komórkach. Ale nadmiaru ciepła musimy się pozbyć, co w czasie upałów nie jest takie łatwe. Przy umiarkowanej temperaturze najlepiej sprawdzają się dwie metody chłodzenia organizmu. Jedna to promieniowanie – po prostu „świecimy” podczerwienią. Druga to konwekcja, czyli przekazywanie ciepła powietrzu otaczającemu naszą skórę. Niestety, gdy temperatura otoczenia przekracza 35 st. C, obie te metody zaczynają szwankować. Tu pojawia się ważna uwaga: wentylator nie „wytwarza zimna” (mniejsza z tym, że z punktu widzenia fizyki nie istnieje coś takiego jak zimno). Jego rola polega na przemieszczaniu powietrza przy skórze, co wspiera konwekcję. Gdy jednak to powietrze staje się bardziej gorące niż skóra, wentylator może działać odwrotnie: przyspieszać napływ ciepła do organizmu. Dlatego w mediach pojawiają się ostrzeżenia, że powyżej 35°C wentylator może nie chronić przed chorobami związanymi z upałem. W innych rekomendacjach wskazuje się 40°C jako punkt, w którym urządzenie lepiej wyłączyć. Problem w tym, że sama temperatura powietrza to za mało. Ważny czynnik: wilgotność powietrza W wysokich temperaturach kluczową rolę odgrywa nasz trzeci mechanizm chłodzenia – pocenie się. Parowanie wody ze skóry zabiera z niej dużo ciepła. Wentylator może być w tej sytuacji sprzymierzeńcem, ale nie zawsze. W skrajnie suchym powietrzu pot może odparowywać tak szybko, jak organizm jest w stanie go wytwarzać. W takim układzie wentylator nie ma już czego „poprawiać” po stronie parowania. Zostaje natomiast ten mniej oczywisty efekt: ruch gorącego powietrza może dogrzewać skórę. Modelowanie i eksperymenty pokazały, że przy wilgotności 15% i temperaturze 45°C włączenie wentylatora niemal na pewno zwiększy obciążenie cieplne, czyli w praktyce zrobi się nam goręcej. Gdy wilgotność rośnie, powietrze jest bardziej nasycone parą wodną i pot odparowuje wolniej. W takich warunkach wentylator bywa skuteczny do pewnej granicy. Dowody wskazują, że może chłodzić nawet przy 60% wilgotności i 38°C. Jednak przy jeszcze wyższej wilgotności parowanie zwalnia na tyle, że dodatkowy ruch powietrza przestaje przynosić wyraźną ulgę. Dlaczego seniorzy gorzej znoszą upały Na dodatek nie każdy organizm reaguje na upał tak samo. Z wiekiem zmieniają się u nas dwie rzeczy: spada średnia temperatura ciała oraz pogarsza się nasza zdolność do produkcji potu. Pierwszy czynnik sprawia, że seniorzy generalnie gorzej znoszą upały, bo promieniowanie i konwekcja przestają u nich działać przy niższych temperaturach powietrza. Druga kwestia to fakt, że ciało później uruchamia produkcję potu i wytwarza go mniej. To sprawia, że przy tej samej temperaturze i wilgotności wentylator może zacząć szkodzić osobom starszym wcześniej niż młodszym. W takiej sytuacji należy ułatwiać ciału oddawanie ciepła. Spryskiwanie się wodą albo zwilżanie ubrań może zwiększyć potencjał chłodzenia przez parowanie, a przy okazji ograniczać ryzyko odwodnienia, bo organizm nie musi produkować tyle potu. Oczywiście utratę wody i składników mineralnych należy uzupełniać, najlepiej przez picie wody lub napojów izotonicznych. Unikajmy przy tym cukru, który zatrzymuje wodę w organizmie i nie pozwala jej wypocić, a także alkoholu. Upały są szczególnie niebezpieczne dla osób zagrożonych chorobami układu krążenia – zawałem, udarem mózgu czy skokami ciśnienia tętniczego. Odwodnienie organizmu sprzyja także zaburzeniom krzepnięcia krwi. Jeśli mieszkanie lub dom mocno się nagrzewa, temperatura w środku może wzrosnąć do poziomu, przy którym wentylator przestaje realnie pomagać. Wtedy wskazane jest znalezienie chłodniejszego miejsca, bo stawką nie jest tylko komfort, lecz życie i zdrowie. Źródła: New Scientist, archiwum NG
Maszeruj po zdrowie psychiczne. Według nowych badań nordic walking może ograniczyć depresję w 5 tygodni
Depresja dotyka milionów ludzi na całym świecie, ale nowe badanie przynosi bardzo optymistyczne wieści. Okazuje się, że nordic walking działa jak silny antydepresant. Już po 5 tygodniach pacjenci z ciężką postacią choroby odczuli ulgę, a ponad połowa osiągnęła remisję.
Depresja to dziś jedno z najpoważniejszych wyzwań dla zdrowia publicznego. Dotyka szacunkowo ok. 5,7% dorosłej populacji na całym świecie. Potrafi odebrać zdolność do odczuwania przyjemności i zainteresowanie wszystkim, co wcześniej sprawiało radość. W najcięższej postaci depresja może bezpośrednio zagrażać życiu, prowadząc do myśli i zachowań samobójczych. Choć tradycyjne leczenie opiera się na psycho- i farmakoterapii, liczne badania wykazują, że aktywność fizyczna wyraźnie pomaga w redukcji objawów. Najlepszy efekt dają ćwiczenia aerobowe. Nowe badanie dowodzi, że nordic walking może być wyjątkowo skuteczną metodą wspierającą powrót do zdrowia psychicznego. Nordic walking: wyjątkowy fiński trening całego ciała Nordic walking to wysoce efektywna forma aktywności aerobowej, która polega na marszu z wykorzystaniem specjalnie zaprojektowanych kijków. Dzięki temu zwykłe chodzenie przekształca się w intensywny trening całego ciała, angażujący do 90% wszystkich mięśni. Dyscyplina ta wywodzi się z Finlandii, gdzie powstała jako metoda letniego treningu dla narciarzy biegowych, mająca na celu utrzymanie kondycji poza sezonem. Z czasem sport ten zyskał ogromną popularność wśród osób niezwiązanych z narciarstwem ze względu na liczne korzyści zdrowotne i przystępną formę. Dziś nordic walking jest ceniony nie tylko za wpływ na kondycję, ale też jako prosty, niedrogi i powszechnie dostępny sposób na poprawę ogólnego dobrostanu, co czyni go idealnym narzędziem w profilaktyce zdrowotnej. Pozwala na zwiększenie intensywności treningu bez nadmiernego obciążania stawów, co odróżnia go od tradycyjnego trekkingu. Wpływ nordic walking na depresję. Jak wyglądało badanie? Naukowcy podjęli próbę sprawdzenia, czy nordic walking może realnie poprawić stan zdrowia psychicznego osób zmagających się z zaburzeniami nastroju. Przeprowadzili randomizowane badanie, w którym wzięło udział 64 dorosłych pacjentów cierpiących na depresję o umiarkowanym i ciężkim nasileniu. Do eksperymentu zakwalifikowano wyłącznie osoby, które wcześniej nie podejmowały regularnej aktywności fizycznej. Uczestników podzielono losowo na dwie grupy: 48 osób przypisano do grupy nordic walkingu, a 16 osób do grupy kontrolnej, która nie ćwiczyła. Program trwał 10 tygodni, a sesje treningowe odbywały się dwa razy w tygodniu po godzinie. Całość przebiegała pod okiem wykwalifikowanego instruktora, który dbał o prawidłową technikę i bezpieczeństwo. Do mierzenia intensywności wysiłku wykorzystano monitory tętna, a instruktor pilnował aby wysiłek był umiarkowany. Postępy mierzono za pomocą kwestionariusza Beck Depression Inventory-II (BDI-II), dokonując pomiarów na początku, w połowie (po 5 tygodniach) oraz na koniec 10-tygodniowego okresu. Wyniki badania: nordic walking to silny antydepresant Wyniki badania, opublikowane w czasopiśmie „Journal of Affective Disorders” pokazały bez wątpienia, że nordic walking wykazuje silne działanie przeciwdepresyjne. Zaobserwowano, że u osób biorących udział w sesjach nastąpiła znacznie większa redukcja objawów depresyjnych niż w grupie, która nie ćwiczyła. Co niezwykle istotne, poprawa nastąpiła bardzo szybko, bo już w ciągu pierwszych pięciu tygodni. Uczestnicy z ciężką postacią depresji odnotowali szybszy i silniejszy spadek objawów w pierwszej połowie badania niż osoby z depresją umiarkowaną. To niezwykle ważne, bo dotychczasowe badania i zalecenia mówiły o wielu miesiącach aktywności, by osiągnąć realny efekt terapeutyczny. Do końca 10-tygodniowego okresu od 35% do 53,6% maszerujących osiągnęło stan remisji, co oznacza, że ich objawy spadły poniżej klinicznego progu depresji. Dodatkowym atutem był fakt, że nie odnotowano żadnych urazów czy problemów zdrowotnych. To badanie jest silnym argumentem dla, aby programy ćwiczeń były integralną częścią opieki psychologicznej. Nordic walking udowodnił, że jest bezpieczną, tanią i niezwykle skuteczną metodą walki z objawami depresji w krótkim czasie. Źródło: Journal of Affective Disorders Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Zbadali mózgi ponad 2000 seniorów. Odpowiedni poziom tej witaminy to potężna tarcza przed alzheimerem
Ludzki organizm, w przeciwieństwie do większości zwierząt, nie potrafi samodzielnie syntetyzować witaminy C. Musimy dostarczać ją z pożywieniem, skąd wędruje przez krew m.in. do naszego mózgu. Choć kwas askorbinowy kojarzy się głównie z odpornością, to właśnie w tkance nerwowej jest go najwięcej – płyn mózgowo-rdzeniowy zawiera aż dwukrotnie wyższe stężenie tej witaminy niż krew. Najnowsze badania dowodzą, że ten popularny przeciwutleniacz może być naszym potężnym sprzymierzeńcem w walce z demencją.
Naukowcy od dawna podejrzewali, że odpowiednia podaż witaminy C zmniejsza ryzyko rozwoju choroby Alzheimera. Brakowało jednak dowodów na to, jak jej stężenie we krwi wpływa na fizyczną strukturę starzejącego się mózgu. Przełomu dokonał zespół z japońskiego Uniwersytetu Hirosaki. Badacze przeanalizowali próbki krwi oraz skany mózgów (wykonane rezonansem magnetycznym) od 2044 ochotników, których średnia wieku wynosiła 69 lat. Gdzie siedzi autopilot naszego umysłu? Badacze skupili się na szczególnym obwodzie neurologicznym – sieci stanu spoczynkowego (DMN – ang. Default Mode Network). To swojego rodzaju „autopilot” naszego mózgu. DMN pozostaje niezwykle aktywna, gdy z pozoru nie robimy nic konkretnego: gdy marzymy, wspominamy przeszłość, planujemy przyszłość lub analizujemy własne „ja”. Sieć ta łączy kluczowe ośrodki w mózgu, w tym brzuszno-przyśrodkową korę przedczołową (odpowiadającą za przetwarzanie strachu, ryzyka i emocji) oraz tylną korę zakrętu obręczy (centralny punkt dowodzenia pamięcią). Z medycznego punktu widzenia DMN jest niezwykle ważna – u pacjentów cierpiących na chorobę Alzheimera, chorobę Parkinsona czy głęboką depresję połączenia w obrębie tej sieci ulegają drastycznemu osłabieniu. Szare komórki lubią witaminę C Analiza wyników ponad dwóch tysięcy japońskich seniorów ujawniła fascynującą zależność. Wykazano, że wyższy poziom witaminy C we krwi wiąże się z wyraźnie większą objętością istoty szarej – tkanki kluczowej dla pamięci, ruchu i emocji. Co więcej, odpowiednie stężenie tego składnika odżywczego korelowało z wyraźnie silniejszymi i zdrowszymi połączeniami wewnątrz sieci DMN. Jak zauważa dr Tomohiro Shintaku, radiolog z Uniwersytetu Hirosaki, to pierwsze w historii badanie, które udowodniło tak bezpośredni związek między stężeniem witaminy C w osoczu a integralnością najważniejszej sieci komunikacyjnej naszego umysłu. Choć są to badania obserwacyjne (wykonane jednorazowo) i wymagają wieloletnich testów potwierdzających w innych grupach etnicznych, ich skala robi ogromne wrażenie. Przy obliczeniach wzięto pod uwagę i wykluczono inne czynniki ryzyka, takie jak wiek, płeć czy nadciśnienie. Prosta recepta na długowieczność? Mózg to narząd, który zużywa potężne ilości tlenu i energii, przez co jest ekstremalnie narażony na tzw. stres oksydacyjny. Witamina C działa jak tarcza, neutralizując wolne rodniki, które niszczą neurony. Zanim jednak zamówicie drogie suplementy, pamiętajcie, że optymalne ilości witaminy C bez problemu dostarczymy na talerzu. Najbogatszymi jej źródłami wcale nie są cytrusy, ale czerwona papryka, natka pietruszki, czarna porzeczka, brokuły czy owoce dzikiej róży. Inne badania wykazały również, że dla mózgu ważna jest urozmaicona dieta, bogata w różne składniki odżywcze, a nie tylko skoncentrowana na jednej substancji. Odkrycie japońskich naukowców to kolejny dowód na to, że nasze codzienne nawyki żywieniowe fizycznie modelują architekturę naszego mózgu. Seniorzy często ograniczają spożycie warzyw i warto to zmienić dla ich zdrowia. Źródło: PLOS One Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nowa era mierzenia gorączki. Ta kapsułka wielkości borówki wyśle dane prosto z twojego żołądka
Temperaturę mierzymy zazwyczaj albo na czole, albo pod pachą. Te wyniki potrafią być jednak bardzo mylące – wpływa na nie wiele różnych czynników. Aby poznać prawdziwy stan pacjenta lekarze potrzebują odczytu tzw. temperatury głębokiej, a inżynierowie z MIT właśnie zaprezentowali urządzenie, które w tym aspekcie dosłownie miażdży tradycyjne termometry. Wystarczy połknąć maleńką, elektroniczną „borówkę”.
Na temperaturę powierzchni naskórka ma wpływ parowanie potu, przeciągi czy temperatura otoczenia – dlatego klasyczne termometry lubią się mylić. Z kolei termometry połykalne, choć są już dostępne na rynku komercyjnym, sprawiają pacjentom sporo problemów. Z powodu wbudowanych baterii i skomplikowanych obwodów osiągają one potężne rozmiary. Naukowcy z Massachusetts Institute of Technology (MIT) postanowili diametralnie odchudzić tę technologię. Stworzyli czujnik o średnicy zaledwie 6 milimetrów i grubości 4 milimetrów – czyli zbliżony rozmiarem do owocu małej borówki amerykańskiej. Nanotechnologia w borówce Jak zmieścić skomplikowaną elektronikę i zasilanie w czymś wielkości małego owocu? Inżynierowie z MIT musieli przeprojektować każdy element od nowa, stawiając na radykalne oszczędzanie energii. Sercem pigułki jest miniaturowy, krzemowy chip, który zajmuje zaledwie 1 milimetr kwadratowy. Zamiast tradycyjnych, prądożernych czujników, do pomiaru wykorzystano w nim tak zwany prąd upływu. To minimalna, resztkowa ilość prądu, która płynie w obwodach elektronicznych nawet wtedy, gdy są wyłączone. Częstotliwość tej mikroskopijnej energii zachowuje się bardzo przewidywalnie – zmienia się pod wpływem ciepła otoczenia, co czyni z niej idealny i darmowy termometr. Dzięki temu rozwiązaniu całe urządzenie zużywa tak mało prądu, że wystarcza mu bateria o grubości zaledwie 1,6 milimetra. Świetnym pomysłem było także odciążenie samej pigułki od wysyłania potężnych sygnałów radiowych – proces ten normalnie natychmiast wyczerpałby małą baterię. Zastosowano więc system nazywany rozpraszaniem wstecznym (z ang. backscattering). Działa to trochę jak odbijanie światła lusterkiem – sama pigułka nie musi wytwarzać własnej fali. Zamiast tego tuż obok pacjenta (w odległości ok. 30-60 cm) znajduje się zewnętrzna antena, która emituje silny sygnał radiowy w kierunku ciała. Połknięta „borówka” łapie ten sygnał, błyskawicznie zapisuje na nim precyzyjny wynik temperatury i po prostu odbija go na zewnątrz – i tak dokładnie raz na sekundę. Kto najwięcej zyska na nowej technologii? Wynalazek, zaprezentowany na łamach prestiżowego „Nature Electronics” oferuje niespotykaną dokładność pomiaru rzędu 0,01 stopnia Celsjusza. Zatem kto na co dzień będzie połykał medyczne „borówki”? Według dr. Giovanniego Traverso z MIT, ciągły monitoring z wnętrza jelit to prawdziwe zbawienie dla osób o krytycznie obniżonej odporności. Mowa tu o pacjentach przyjmujących leki immunosupresyjne lub przechodzących chemioterapię, u których błyskawiczne wykrycie rozwijającej się infekcji decyduje o szansach na przeżycie. Nie tylko obniżona odporność Zastosowań jest jednak znacznie więcej. Elektroniczna pigułka świetnie sprawdzi się u pacjentów poddawanych narkozie (znieczulenie ogólne drastycznie zaburza mechanizmy termoregulacji, grożąc wychłodzeniem), u kobiet precyzyjnie monitorujących owulację a także u żołnierzy i sportowców wyczynowych narażonych na skrajne temperatury otoczenia. Zespół inżynierów z MIT przetestował już urządzenia na zwierzętach i wkrótce planuje rozpocząć badania kliniczne. Co więcej, badacze chcą zintegrować kapsułkę z kolejnymi czujnikami, by docelowo mierzyła również tętno pacjenta. Niewykluczone, że za kilka lat szklane i elektroniczne termometry staną się reliktem przeszłości. Źródło: Nature Electronics Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ten stymulator mózgu reaguje na każdy krok pacjenta. Nowa nadzieja dla chorych na parkinsona
Adaptacyjna głęboka stymulacja mózgu w chorobie Parkinsona, opracowana na UCSF, ma dostosowywać impulsy w ułamkach sekundy do kolejnych faz chodu. W badaniu z udziałem pięciu pacjentów system wykrywał sygnały związane z każdym krokiem, poprawiał parametry chodu i w okresach aktywacji wiązał się z mniejszą liczbą upadków.
Neurostymulacja polega na tym, że układ elektroniczny, który możemy porównać do rozrusznika serca, wytwarza odpowiednio dobrane impulsy elektryczne. Są przesyłane elektrodami bezpośrednio do mózgu. Głęboka stymulacja mózgu (DBS) łagodzi m.in. objawy choroby Parkinsona: drżenie, sztywność i spowolnienie ruchów. Trudniej jest jednak przeciwdziałać typowym dla tej choroby zaburzeniom chodu, takim jak zastyganie w bezruchu, utrata rytmu kroków i upadki. Tu z pomocą przychodzi adaptacyjna głęboka stymulacja mózgu (aDBS). Jej wariant opracowany na Uniwersytecie Kalifornijskim w San Francisco reaguje błyskawicznie na zmiany w mózgu pacjenta i dopasowuje impulsy tak, by chód był stabilny. Gdy mózg dyktuje tempo, implant uczy się słuchać Zespół z badaczy zaproponował podejście, które traktuje chodzenie jako dynamiczny proces wymagający precyzyjnego „zsynchronizowania” obu stron ciała. Zamiast utrzymywać stały, niezmienny wzorzec stymulacji przez cały czas, aDBS ma reagować na to, co dzieje się tu i teraz: wykrywać sygnały neuronalne powiązane z ruchem lewej i prawej nogi, a następnie korygować stymulację w ułamkach sekundy. Przypomina to ideę znaną z kardiologii: rozrusznik śledzi rytm pracy serca i dostosowuje działanie do potrzeb organizmu. Tutaj „rytmem” jest wzorzec aktywności mózgu związany z kolejnymi etapami kroku. W badaniu opublikowanym na łamach czasopisma „Nature Medicine” naukowcy pokazali, że implantowany stymulator może nie tylko stymulować, ale też rozpoznawać indywidualne sygnatury neuronalne towarzyszące chodzeniu. Co ważne, te spersonalizowane „wzorce” zostały osadzone bezpośrednio w neurostymulatorze. Dzięki temu urządzenie może regulować stymulację podczas kolejnych faz chodu bez konieczności korzystania z zewnętrznego komputera. Mniej upadków przy zachowanej kontroli objawów W testach wzięło udział pięć osób z chorobą Parkinsona. System aDBS poprawił miary symetrii chodu i zmniejszył zmienność wzorca chodzenia. Te wskaźniki są istotne, bo stabilniejszy, bardziej powtarzalny krok zwykle oznacza efektywniejsze poruszanie się i mniejsze ryzyko utraty równowagi. W życiu codziennym badani doświadczali mniejszej liczby upadków, a jednocześnie utrzymywali ogólną kontrolę objawów choroby. Zespół nie odnotował poważnych zdarzeń niepożądanych, a szybkie zmiany stymulacji były dobrze tolerowane. Przyszłość terapii neurologicznych może należeć urządzeń, które reagują na bieżące potrzeby organizmu, a nie tylko na uśredniony obraz objawów. Warto pamiętać, że na całym świecie ponad 10 milionów osób żyje z chorobą Parkinsona. Nawet niewielkie poprawienie skuteczności terapii może przekładać się na coś bardzo konkretnego: większe poczucie bezpieczeństwa. Źródło: Nature Medicine
Miniaturowy implant przejmie kontrolę nad nerwami. To nowa metoda leczenia bólu
Oto bezprzewodowe urządzenie do kontroli nerwów – miniaturowy implant wielkości ziarna ryżu. Można go umieścić w wybranym miejscu za pomocą strzykawki. To szansa na nową metodę łagodzenia bólu i terapii zaburzeń ruchu.
Leczenie prądem jest dziś normą w neurologii, psychiatrii czy kardiologii. Impulsy elektryczne mogą zmienić działanie mózgu np. u chorych na parkinsona albo uregulować pracę serca w przypadku arytmii. Dynamiczne rozwija się jednak nowa dziedzina, zwana medycyną bioelektroniczną. Zakłada ona, że dzięki precyzyjnie dawkowanym impulsom elektrycznym można sterować działaniem pojedynczych nerwów, a nawet układu odpornościowego. Naukowcy z NYU Abu Dhabi i Cleveland Clinic Abu Dhabi zaprezentowali nowe rozwiązanie w tej dziedzinie. To miniaturowy implant do neuromodulacji obwodowej, czyli pobudzania nerwów poza ośrodkowym układem nerwowym. Urządzenie jest na tyle małe, że można je wszczepić pacjentowi bez operacji – wystarczy standardowa igła. Po umieszczeniu przy wybranym nerwie będzie ono kontrolować jego aktywność. Zasilanie implantu dostarczane jest bezprzewodowo. Jak ma działać kontrola nerwów Po wszczepieniu implant będzie kontrolowany zdalnie za pomocą sterownika, który można zaprogramować zgodnie z potrzebami konkretnego pacjenta. Zespół zakłada także możliwość dostrajania działania w czasie rzeczywistym — nie tylko przez personel medyczny, ale również przez samych pacjentów. Jednym z największych wyzwań miniaturowych implantów jest panowanie nad ich położeniem oraz kontrola pracy bez fizycznego połączenia z urządzeniami zewnętrznymi. W tym przypadku badacze przewidują wykorzystanie standardowych metod obrazowania medycznego do śledzenia i pozycjonowania implantu. Wśród wymienianych narzędzi znajdują się ultrasonografia (USG) oraz tomografia komputerowa (TK), powszechnie dostępne w nowoczesnej diagnostyce. Implant przeszedł testy laboratoryjne i przedkliniczne. W tych warunkach urządzenie dawało precyzyjną kontrolę stymulacji nerwów oraz stabilne działanie w realistycznych scenariuszach użytkowania. Badacze odnotowali też aktywację nerwów in vivo, co wskazuje, że implant może mieć zastosowania praktyczne. Trzeba jednak podkreślić, że mówimy o badaniu eksperymentalnym, którego obiektem były zwierzęta. Jeśli dalsze prace potwierdzą bezpieczeństwo i skuteczność tej technologii, wstrzykiwane urządzenie do kontroli nerwów może znaleźć zastosowanie m.in. w terapii przewlekłego bólu i zaburzeń ruchu. Rozwój medycyny bioelektronicznej Na razie głównym obiektem zainteresowania medycyny bioelektronicznej jest nerw błędny. To docierający do wielu narządów wewnętrznych nerw czaszkowy, nazywany „autostradą do mózgu”, który pomaga organizmowi regulować stres, trawienie i nastrój. Jego stymulacja impulsami elektrycznymi w obrębie szyi pomaga m.in. na epilepsję i depresję. Neuromodulacja może też zmniejszać stan zapalny w tkankach. Trwają testy zastosowania tej metody w leczeniu chorób takich jak: reumatyzm, czyli reumatoidalne zapalenie stawów (RZS), choroba Leśniowskiego-Crohna, czyli przewlekłe zapalenie jelit, łuszczyca – autoimmunologiczna choroba skóry, sepsa, krwotoki wewnętrzne, niedotlenienie mózgu. W odróżnieniu od leków farmakologicznych pobudzanie nerwów nie obciąża żołądka czy wątroby, nie wywołuje też reakcji uczuleniowych. Jest więc szansa, że w przyszłości pomoże ono pacjentom nie reagującym na standardowe terapie lub tym, którzy nie mogą zażywać silnych leków przeciwzapalnych czy przeciwbólowych. Źródła: Science Advances, archiwum NG
Odrobaczanie, głodówki i lewoskrętna witamina C. 5 największych bzdur medycznych, w które uwierzyliśmy przez internet
Dezinformacja medyczna porzuciła globalne teorie spiskowe i niszowe fora, by uderzyć w nasze codzienne nawyki. Najnowszy raport Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu obnaża brutalną prawdę – internet zalała fala „niewinnych porad” dotyczących stylu życia, które w rzeczywistości są śmiertelnie niebezpieczną pseudonauką. Analiza ponad 380 tysięcy publikacji pozwoliła wyłonić 5 największych medycznych bzdur, w które bezkrytycznie uwierzyli Polacy.
Spis treści: „Rutynowe odrobaczanie” i uniwersalny mit pasożytów Głodówki lecznicze jako „operacja bez skalpela” Cudowne panaceum: „lewoskrętna” witamina C i megadawki witaminy D Plaga „Zombie Papers” i kłamstwo o tym, że nieszczepione dzieci są zdrowsze „Totalna biologia”, czyli wirusy jako wymysł i choroba z emocji Od stycznia 2025 roku do połowy maja 2026 roku w polskich mediach tradycyjnych i społecznościowych pojawiło się ponad 380 tysięcy publikacji i wpisów powielających lub analizujących fake newsy medyczne. Łączny zasięg tych treści szacuje się na astronomiczne 2,7 miliarda kontaktów z przekazem. Jak zauważa dr Dorota Sikora, badaczka dezinformacji z Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu: „Obserwujemy powstawanie alternatywnego systemu wiedzy o zdrowiu. Takiego, który dla wielu osób staje się bardziej przekonujący niż wiedza ekspertów”. Oto 5 głównych i najbardziej szkodliwych mitów, które zdominowały przestrzeń publiczną w ciągu ostatnich kilkunastu miesięcy. 1. „Rutynowe odrobaczanie” i uniwersalny mit pasożytów W alternatywnym obiegu informacyjnym pasożyty stały się absolutnym kozłem ofiarnym współczesnej cywilizacji. Według internetowych „uzdrowicieli” to właśnie one – rzekomo niewykrywalne przez „standardowe badania szpitalne” – mają odpowiadać za niemal każdą dolegliwość – od otyłości i cukrzycy, przez różne typy ADHD u dzieci, aż po nowotwory. Co mówi nauka? Teorie te są całkowicie pozbawione podstaw biologicznych i medycznych. Lekarze alarmują, że podawanie dzieciom silnych leków przeciwpasożytniczych (często bez recepty lub z niewiadomych źródeł internetowych) obciąża ich organizm i niszczy mikrobiotę. Co najgorsze, ślepa pogoń za „ukrytym robakiem” drastycznie opóźnia postawienie właściwej diagnozy w przypadku poważnych chorób przewlekłych. A część badań wskazuje, że kontrolowany kontakt z pasożytami jelitowymi może zapobiegać m.in. chorobom zapalnym jelit i alergiom. 2. Głodówki lecznicze jako „operacja bez skalpela” Kolejna bzdura medyczna zyskała drugie życie dzięki manipulacji autorytetem… Nagrody Nobla. Twórcy internetowi promują wielodniowe, radykalne posty (np. siedem lub dziesięć dni o samej wodzie). Twierdzą, że całkowite odcięcie pożywienia „resetuje organizm” i zmusza go do samooczyszczenia oraz eliminacji komórek rakowych czy pasożytów. Powołują się przy tym na odkrycia z zakresu autofagii (naturalnego procesu usuwania zbędnych komórek). Co mówi nauka? To klasyczny przykład tzw. cherry pickingu (wybiórczego traktowania faktów). Prawdą jest, że badania nad autofagią zostały uhonorowane Nagrodą Nobla, jednak nie oznacza to, iż człowiek może bezkarnie i bezpiecznie sterować tym procesem za pomocą domowych głodówek. Wielodniowy brak składników odżywczych to potężny stres i obciążenie dla narządów wewnętrznych, a opowieści o tym, że dzięki głodówce „lekarze nie będą już potrzebni”, stanowią bezpośrednie zagrożenie dla ludzkiego życia. Nawet mniej radykalny post przerywany okazał się mało skuteczny, a czasami wręcz szkodliwy dla zdrowia. 3. Cudowne panaceum: „lewoskrętna” witamina C i megadawki witaminy D Segment teorii żywieniowych i suplementacyjnych rośnie najszybciej w całej infosferze (odpowiada już za 23% fałszywych narracji). Internetowym symbolem tej kategorii wciąż pozostaje mityczna „lewoskrętna witamina C”, obok której pojawił się groźny trend przyjmowania gigantycznych dawek witaminy D w celu „wyleczenia nowotworów, chorób autoimmunologicznych i stanów zapalnych”. Co mówi nauka? Sam termin „lewoskrętna witamina C” jest pseudonaukowym wymysłem marketingowym, mającym nadać alternatywnym preparatom pozór wiedzy tajemnej. Z biologicznego punktu widzenia kwas L-askorbinowy (witamina C) jest zawsze prawoskrętny optycznie. Najbardziej przerażające są jednak wlewy dożylne z witaminy C oraz bezkrytyczne przyjmowanie uderzeniowych dawek witaminy D. Powodują one ryzyko ciężkiego przedawkowania i interakcji z lekami, a u pacjentów onkologicznych – rezygnację ze sprawdzonej, opartej na faktach chemioterapii. Uwaga – mniejsze dawki witaminy D nadal są zalecane, zwłaszcza w sezonie jesienno-zimowym. 4. Plaga „Zombie Papers” i kłamstwo o tym, że nieszczepione dzieci są zdrowsze Ruchy antyszczepionkowe wciąż stanowią największy, bo aż 54-procentowy obszar dezinformacji medycznej w Polsce. W analizowanym przez badaczy okresie prym wiodła teza, jakoby dzieci całkowicie nieszczepione rozwijały się lepiej i były zdrowsze niż te, które przeszły obowiązkowy kalendarz szczepień. Do uwiarygodnienia tego kłamstwa manipulatorzy wykorzystują wyrafinowaną technikę: tzw. zombie papers. Co mówi nauka? Zombie papers to publikacje naukowe, które dawno temu zostały oficjalnie zdyskredytowane, wycofane przez czasopisma naukowe i obalone ze względu na fałszerstwa lub kardynalne błędy metodologiczne (jak osławiony artykuł Andrew Wakefielda z 1998 roku dotyczący autyzmu). Mimo że te „naukowe trupy” nie mają żadnej wartości, wciąż krążą w sieci jako rzekome „dowody”. Żadne rzetelne, wieloośrodkowe badanie populacyjne nigdy nie wykazało, by dzieci nieszczepione były zdrowsze – wręcz przeciwnie, są one bezpośrednio narażone na powrót śmiertelnie niebezpiecznych chorób zakaźnych, takich jak odra czy krztusiec. Nie ma też dowodów na to, że szczepienia wywołują autyzm. 5. „Totalna biologia”, czyli wirusy jako wymysł i choroba z emocji To jeden z najbardziej kuriozalnych, a zarazem destrukcyjnych mitów: negowanie teorii zarazków (5% badanych treści). Zwolennicy nurtów takich jak „biologia totalna” czy „nowa medycyna germańska” twierdzą, że bakterie i wirusy nie istnieją lub są jedynie niegroźnymi „szczątkami obumarłych komórek”. W myśl tej logiki każda choroba – od infekcji sezonowej, po nowotwór złośliwy – ma być wyłącznie efektem „nierozwiązanego konfliktu emocjonalnego”, traumy rodowej lub nagłego stresu psychicznego zapisywanego w ciele. Co mówi nauka? Całkowite odrzucenie mikrobiologii i infekcyjnego podłoża chorób to zupełne odrzucenie konsensusu naukowego. Choć stan psychiczny pacjenta wpływa na jego odporność i ogólne samopoczucie, to przypisywanie powstawania guza nowotworowego „kłótni z wujkiem” lub traumie przodków jest kliniczną bzdurą. Promowanie takich haseł w ramach płatnych „holistycznych warsztatów” to bezwzględne żerowanie na ludzkim strachu, prowadzące do masowego unikania podstawowej diagnostyki medycznej. Dlaczego w to wierzymy? Gra na najsilniejszych ewolucyjnych strachach Współczesna dezinformacja nie potrzebuje już skomplikowanych opowieści o globalnych spiskach i chipach w szczepionkach. Działa znacznie sprytniej – posługuje się prostym, przystępnym językiem i oferuje natychmiastowe, „magiczne” rozwiązania, które zdejmują z nas wysiłek poznawczy. Jak w komentarzu do raportu podsumowuje prof. Piotr Ponikowski, kardiolog i rektor UMW: „Dezinformacja medyczna faktycznie zagraża życiu, a tym samym uderza w bezpieczeństwo państwa. Trzeba zacząć o tym mówić głośno i wyraźnie”. W dobie algorytmów społecznościowych, które promują treści wywołujące skrajne emocje, rzetelna weryfikacja źródeł staje się naszym podstawowym obowiązkiem zdrowotnym. Zanim uwierzysz w internetowy „detoks”, zapytaj o zdanie lekarza – nie influencera. Źródło: „Dezinformacja medyczna. Raport medialny 1.01.2025–14.05.2026”, opracowany przez Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu oraz Mediaboard Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Prof. Agnieszka Chacińska jako pierwsza dostała „polskiego Nobla”. Bada mitochondria
Prof. Agnieszka Chacińska z Międzynarodowego Instytutu Mechanizmów i Maszyn Molekularnych Polskiej Akademii Nauk (IMol PAN) prowadzi przełomowe badania nad funkcjonowaniem mitochondriów i degradacją białek. Rzucają one nowe światło na mechanizmy chorób, które wciąż pozostają nieuleczalne. Naukowczyni została uhonorowana prestiżową nagrodą PAN.
Profesor Agnieszka Chacińska to postać światowego formatu w dziedzinie biologii molekularnej i komórkowej. Jej odkrycia zrewolucjonizowały sposób, w jaki postrzegamy mitochondria. Przez dziesięciolecia traktowano je niemal wyłącznie jako „komórkowe elektrownie” – struktury dostarczające paliwa do procesów komórkowych. Dzięki badaniom prof. Chacińskiej wiemy już, że od mitochondriów zależy ogromna liczba podstawowych procesów w komórce. Stanowią one niezwykle czułe sensory homeostazy białkowej oraz platformy decyzyjne przy tak kluczowych zjawiskach, jak choćby odporność wrodzona czy programowana śmierć komórki. Prof. Chacińska jako pierwsza dostała prestiżową nagrodę PAN, nazywaną „polskim Noblem”. Jest ona przyznawana za osiągnięcia naukowe o realnym wpływie na światową naukę oraz innowacyjność prowadzonych w Polsce badań. Będą ją otrzymywać badacze lub zespoły mające realną szansę na zdobycie Nobla. Nagroda pieniężna wynosi 400 tys. zł. Co chroni przed bałaganem w komórce? Natura nie działa bezbłędnie. Zrozumienie tego faktu leży u podstaw rozpracowania procesu importu białek do wnętrza mitochondriów. Logistyka tego zjawiska jest karkołomna: mitochondrialny proteom buduje ponad 1500 różnych białek, z czego zaledwie 1% kodowanych jest „na miejscu” przez mitochondrialne DNA. Cała reszta musi zostać zsyntetyzowana w cytozolu i „zassana” do wnętrza organelli. Zadanie tym trudniejsze, że mitochondrium posiada aż dwie membrany. Jeśli jakiekolwiek białko trafi nie tam, gdzie powinno, nie tylko nie spełni swojej funkcji, ale wywoła w komórce potężny bałagan. Wieloletnie obserwacje i badania naukowe potwierdzają, że koszt zaprojektowania idealnego, absolutnie nieomylnego systemu transportu jest dla organizmu zbyt wysoki. W systemy biologiczne wręcz wpisana jest pewna ilość błędów, ponieważ ich całkowite wyeliminowanie byłoby ekonomicznie nieopłacalne. – To trochę jak z powodzią tysiąclecia – zauważa badaczka. – Można próbować wznieść gigantyczne, potwornie drogie systemy chroniące przed każdą wielką wodą, ale ich koszt byłby nieproporcjonalny do możliwych strat. W przypadku rzeki racjonalniejszym rozwiązaniem jest pozostawienie terenów zalewowych. Dokładnie tak samo działa komórka. Zamiast dążyć do perfekcji procesu, o wiele bardziej opłaca się jej inwestować w kontrolę jakości – mechanizmy, które zapobiegają skutkom błędów, gdy te już się pojawią. Jak pokonać stres Nasze komórki stale inwestują w systemy radzenia sobie z awariami, które wywoływane są głównie przez stres środowiskowy i metaboliczny. Główną rolę odgrywa tu proteasom – molekularna machina odpowiedzialna za degradację uszkodzonych lub zbędnych białek. Zespół prof. Chacińskiej jako jeden z pierwszych na świecie zauważył, że kiedy import białek do mitochondriów zwalnia, to jest to niebezpieczne nie tylko dla samych organelli. Stanowi to zagrożenie dla całej komórki, ponieważ „bezprzydziałowe”, mitochondrialne białka prekursorowe zaczynają bezcelowo plątać się po cytoplazmie. To odkrycie zostało docenione publikacją w prestiżowym „Nature”. Granica między stanem stabilności (brakiem stresu) a stresem jest w komórce płynna, a kluczowym czynnikiem okazuje się czas. Odpowiednio powolna zmiana warunków otoczenia daje komórce szanse na adaptację. Dla mikroświata „wolno” oznacza kilkanaście godzin – tyle czasu potrzebują szybsze, posttranskrypcyjne mechanizmy obronne. Gwałtowniejsza zmiana staje się dla komórki głębokim stresem. Natomiast kumulacja stresu to jeszcze więcej błędów. Gdy nie ma nadmiernego stresu, główna maszyneria degradująca białka – proteasom – nie musi się nadmiernie wysilać. Wszystko działa harmonijnie, a białka bez przeszkód trafiają tam, gdzie powinny. Gdy jednak dzieje się coś dziwnego: pojawia się nagły stres, spadki energii czy perturbacje metaboliczne, import do mitochondriów zwalnia, prekursory białek zaczynają zalegać w cytoplazmie, a komórka musi jakoś zareagować. Zapobiec na wczesnym etapie Zespół prof. Chacińskiej zidentyfikował i opisał tę szybką odpowiedź ratunkową. Nazwał ją UPRam (Unfolded Protein Response associated with protein mistargeting). Badacze udowodnili, że komórka potrafi błyskawicznie reagować na kryzys w mitochondriach. Jest to odpowiedź posttranskrypcyjna, co oznacza, że komórka nie musi czekać na zmianę ekspresji genów w jądrze – działa „tu i teraz”, aby szybko uprzątnąć potencjalnie groźne białka, które nie trafiły do celu. Publikacje zespołu w prestiżowych czasopismach wskazują na dwuetapowy charakter tej obrony. Najpierw ma miejsce lepsze składanie samego proteasomu, co pozwala na drastyczne przyspieszenie czyszczenia komórki z białek, które nie zostały zaimportowane. Później uruchamiane są zmiany transkrypcyjne. Komórka przestaje produkować to, co i tak nie ma gdzie trafić (warto dodać, że w zasadzie wszystkie silne stresy prowadzą ostatecznie do hamowania syntezy nowych białek, gdyż ich nadmiar potęguje toksyczność), a jednocześnie wzmacnia odpowiedzi pozwalające radzić sobie z zaistniałym kryzysem. Choć badania prof. Chacińskiej często prowadzone są na organizmach prostych, takich jak drożdże (Saccharomyces cerevisiae) czy nicienie (C. elegans), mają one fundamentalne znaczenie dla medycyny. Kluczowe mechanizmy transportu i dojrzewania białek nie zmieniły się bowiem znacząco od czasów wspólnego przodka wszystkich organizmów wielokomórkowych. Klasyczne choroby mitochondrialne wynikają najczęściej z dysfunkcji bioenergetycznych, badania prof. Chacińskiej mogą jednak pomóc nie tylko w ich leczeniu, ale również w terapii chorób neurodegeneracyjnych, takich jak alzheimer czy parkinson. Zdaniem naukowczyni nawet drobne, niedostrzegalne na początku defekty w homeostazie białek kumulują się z biegiem lat, wywołując efekt kuli śniegowej, aż w końcu komórka przekracza punkt bez powrotu. Jej badania sugerują nową strategię terapeutyczną: zamiast szukać cudownego leku na zaawansowane, nieodwracalne już zmiany neurodegeneracyjne, powinniśmy skupić się na spowolnieniu procesów, które do nich prowadzą. – Być może nigdy nie uda nam się wyleczyć ludzi z zaawansowanym alzheimerem – przyznaje prof. Chacińska. – Zamiast szukać lekarstwa odbudowującego zniszczone struktury, skuteczniejszą drogą może okazać się precyzyjne poznanie procesów źródłowych i spowolnienie ich na tyle, aby choroba w ciągu ludzkiego życia nigdy się nie ujawniła lub przebiegała dużo wolniej. Z prowadzonych badań wyłaniają się intrygujące pomysły terapeutyczne. Jednym z nich jest... kontrolowane hamowanie aktywności proteasomu w przypadku chorób mitochondrialnych. Paradoksalnie, celowe spowolnienie tej niszczącej białka machiny mogłoby przynieść korzyść choremu organizmowi, dając białkom prekursorowym nieco więcej czasu na przeciśnięcie się przez membrany mitochondrialne i dotarcie w miejsce docelowe, a samej komórce – na regenerację łańcucha oddechowego. Takie kompleksowe badania nad żywymi organizmami, wykorzystywane do walki z chorobami, w których komórkowe szlaki regeneracyjne są osłabione (jak w chorobach neurodegeneracyjnych) lub nadmiernie wzmocnione (jak w komórkach nowotworowych), prowadzono w ramach projektu ReMedy (Regenerative Mechanisms for Health) Międzynarodowych Agend Badawczych FNP. Stał się on fundamentem dla powołanego w 2020 roku IMol PAN (Międzynarodowego Instytutu Mechanizmów i Maszyn Molekularnych). Jest to pierwszy stworzony zupełnie od zera instytut naukowy w Polsce w tym ćwierćwieczu. Pod kierownictwem prof. Chacińskiej placówka szybko stała się ultranowoczesnym punktem na mapie polskiej nauki. Zapytana kiedyś przewrotnie, czy zarządzanie tak dużą jednostką przypomina jej bardziej precyzyjny import białek, czy raczej opanowywanie kryzysów stresu komórkowego, odpowiedziała z uśmiechem, że choć dostrzega elementy obu tych procesów, to w realiach makro jest to przede wszystkim sztuka zarządzania stresem. Przenosząc biologiczne zasady elastyczności, akceptacji marginesu błędu i zaawansowanej kontroli jakości na grunt akademicki, prof. Chacińska stworzyła instytucję dynamiczną i odporną na systemowe kryzysy. Pozostaje tym samym nie tylko wybitną architektką mitochondrialnego ładu, ale też jedną z najważniejszych projektantek nowoczesnej, odważnej i skutecznej polityki naukowej w Polsce.
Niebezpieczne owady w trzech województwach. Mogą wywołać nawet wstrząs anafilaktyczny
Wyglądają jak zwykłe włochate gąsienice, jednak spotkanie z nimi może skończyć się w szpitalu. Korowódka dębówka, owad od lat budzący niepokój w Europie Zachodniej, zasiedla też Polskę. Mikroskopijne włoski parzące jej gąsienic potrafią wywołać u ludzi i zwierząt silne reakcje alergiczne oraz trudności z oddychaniem.
Do tej pory o problemach z gąsienicami korowódki dębówki słyszeliśmy głównie z Francji czy Niemiec, gdzie są bezwzględnie zwalczane. Niestety, zmiany klimatyczne i rosnące temperatury sprawiły, że owad ten coraz częściej i gęściej występuje także w Polsce. Obecność niebezpiecznych gąsienic potwierdzono w województwach małopolskim, wielkopolskim oraz kujawsko-pomorskim. Według informacji Lasów Państwowych korowódka dębówka silnie mnoży się w Polsce już od ponad 10 lat. Niezwykły zwyczaj korowódki dębówki Korowódka dębówka (Thaumetopoea processionea) swoją nazwę zawdzięcza niezwykłemu zachowaniu. W ciągu dnia gąsienice tego owada kryją się w specjalnie utkanych gniazdach, przyczepionych do pni i gałęzi dębów i innych drzew. Prawdziwy spektakl (i zagrożenie) zaczyna się o zmierzchu. Ruszają wtedy na żer, przemieszczając się w idealnie zorganizowanych „procesjach”, jedna za drugą. To właśnie stąd wzięła się ich angielska nazwa „oak processionary catterpillar”, czyli gąsienica procesyjna. Korowódki potrafią w ciągu jednej nocy doszczętnie ogołocić drzewo z liści, pozostawiając jedynie ich unerwienie. Kiedy skończą, ich „korowód” wraca do kryjówki. Niewidzialna broń gąsienic korowódki Problemem związanym z korowódką jest nie tylko jej wilczy apetyt, ale i unikatowy system obronny. Ciało każdej gąsienicy pokryte jest tysiącami mikroskopijnych, łamliwych włosków, które zawierają silnie toksyczną substancję. Gdy owad czuje zagrożenie, włoski te się odłamują i są unoszone przez wiatr na znaczne odległości. Kontakt z nimi wywołuje u ludzi intensywne podrażnienia skóry, bolesną wysypkę oraz stany zapalne oczu. Wdychanie przesyconego drobinkami włosków powietrza może prowadzić do silnego kaszlu, napadów duszności a nawet niebezpiecznych dla życia reakcji anafilaktycznych. Ofiarami gąsienic padają też ciekawskie psy i koty, dla których powąchanie korowodu może skończyć się tym samym. Jak chronić się przed korowódką? Eksperci i Lasy Państwowe ostrzegają, by pod żadnym pozorem nie zbliżać się do gąsienic ani ich gniazd. Jeśli jednak dojdzie do kontaktu z parzącymi włoskami, kluczowy jest czas i właściwa reakcja. Należy natychmiast zdjąć skażone ubranie i wyprać je w temperaturze minimum 60 stopni Celsjusza. Włoski wbite w skórę, można spróbować usunąć za pomocą taśmy klejącej, precyzyjnie przyklejając ją i odklejając od podrażnionego miejsca. Zainfekowane strefy należy obficie przemyć letnią wodą, pamiętając, by ich nie drapać ani nie przecierać, co mogłoby powbijać włoski jeszcze głębiej. W sytuacji, gdy toksyny dostaną się do oczu lub dróg oddechowych, należy natychmiast skontaktować się z lekarzem. Źródła: Onet, Rzeczpospolita, Lasy Państwowe Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.