Musisz mieć wybrany film, zanim zaczniesz jeść? Średniowieczni mnisi do posiłku oglądali… ten gobelin
Wszyscy to znamy – kolacja gotowa stygnie na talerzu, a ty wciąż nie możesz zacząć jej jeść: najpierw należy wybrać odpowiedni film na platformie streamingowej czy program w telewizji. Do tej pory myśleliśmy, że to znak naszych czasów, ale okazuje się, że jest głębiej zakorzeniony w ludzkiej naturze. Z tą różnicą, że średniowieczni mnisi zamiast Netflixa wykorzystywali… ogromny gobelin.
Tkanina z Bayeux, czyli monumentalny gobelin stworzony w XI wieku mógł nie tylko zachwycać artystycznym kunsztem, ale także pełnić funkcję narzędzia komunikacji, edukacji i rozrywki. Badacz z Uniwersytetu Bristolskiego sugeruje, że mógł zostać zaprojektowany jako „lektura” dla spożywających posiłki mnichów w opactwie św. Augustyna w Canterbury. Czy to była ich „telewizja”? Czym jest Tkanina z Bayeux? Tkanina z Bayeux jest wyjątkowym, wpisanym na listę UNESCO średniowiecznym dziełem wielkoformatowego haftu – ma długość około 68 metrów i waży nawet 350 kilogramów. Przedstawia wydarzenia prowadzące do bitwy pod Hastings w 1066 roku, czyli decydującego starcia normańskich wojsk Wilhelma Zdobywca z armią Anglosasów. Pomimo ogromnego znaczenia tego artefaktu dla historii Anglii, jego pierwotne miejsce przechowywania pozostaje nieznane. Najwcześniejszy zapis o Tkaninie pochodzi dopiero z 1476 roku, kiedy to została ona odnotowana w inwentarzu katedry w Bayeux we Francji. Czy Tkanina mogła pełnić rolę Netflixa dla mnichów? Brak dokumentów potwierdzających obecność Tkaniny przed 1476 pozostaje zagadką, którą postanowił rozwiązać prof. Benjamin Pohl z Wydziału Historii Uniwersytetu Bristolskiego. Według jego teorii najbardziej odpowiednim miejscem prezentacji haftu mógł być refektarz w opactwie św. Augustyna. Chociaż nie zachowały się jego żadne elementy architektoniczne, to wiadomo, że był on odpowiednio przestronny. Refektarz jest miejscem codziennych spotkań, posiłków i wspólnotowych refleksji – byłby więc idealnym środowiskiem do prezentacji tkaniny. Pohl argumentuje, że kontekst wspólnego spożywania posiłków i oglądania gobelinu mógł sprzyjać odbiorowi przesłania Tkaniny, niezależnie od poziomu piśmienności mnichów. Co dokładnie znajduje się na gobelinie? Czy mnisi się nim nie nudzili? Cóż, z pewnością mieli na co popatrzeć. 50 scen ukazanych na Tkaninie prezentuje ponad 600 postaci ludzkich, 200 koni, dziesiątki innych zwierząt, statków, budynków i elementów krajobrazu. Ich szczegółowość i układ narracyjny pozwalają widzowi śledzić kolejne etapy historii, zupełnie jak w dobrym serialu czy programie telewizyjnym. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/tkanina-z-bayeux-co-przedstawia-to-imponujacej-dlugosci-plotno-fot-joe-giddens-pa-images-via-getty-images-6b1c170.jpg" width="938" height="608" alt="Tkanina z Bayeux – co przedstawia to imponującej długości płótno? (fot. Joe Giddens/PA Images via Getty Images)" title="Tkanina z Bayeux – co przedstawia to imponującej długości płótno? (fot. Joe Giddens/PA Images via Getty Images)" /> Gobelin jak telewizja Gobelin z Bayeux to nie tylko zapis wydarzeń, ale także nośnik emocji i symboliki. Jego autorzy starannie dobrali sceny, gesty oraz kolory, by wzmocnić przekaz. W ten sposób tkanina działała na odbiorców jak dzisiejsze media wizualne. Tkanina z Bayeux uczyła, czym jest władza, prawo, lojalność i zdrada. Przedstawiała nie tylko sceny bitewne, ale również polityczne spiski, narady i rytuały, budując narrację o słuszności i legitymizacji panowania Normanów w Anglii. Poprzez selekcję tematów, układ narracyjny i umiejętne operowanie symboliką, tkanina budowała wspólnotową tożsamość oraz konsolidowała społeczeństwo wokół wartości wyznawanych przez nową elitę normandzką. Nie przypomina to telewizji? W przyszłym roku Tkanina z Bayeux zostanie wystawiona w British Museum, co będzie pierwszą okazją od niemal tysiąca lat, aby artefakt powrócił do Wielkiej Brytanii. Źródła: Historical Research, Bayeux Museum, British Museum Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Niszczyli miejsca kultu i narzucali chrześcijaństwo – jak zakon krzyżacki zbudował swoją potęgę
Zakon krzyżacki nie był jedyną siłą nawracającą pogan, ale to właśnie działania rycerzy z czarnym krzyżem zapisały się w historii jako wyjątkowo brutalne. Dlaczego chrystianizacja Słowian i Bałtów przybrała formę zbrojnego podboju, a nie duchowej misji?
Spis treści: Powołanie krucjaty przez Papieża Urbana II – moment przełomowy w dziejach chrześcijaństwa Zakony rycerskie – militarna siła Kościoła i strażnicy idei krucjat Wzrost potęgi Zakonu Krzyżackiego i jego ekspansja w Europie Środkowo-Wschodniej Pacyfikacja Prus – przemoc, chrystianizacja i budowa państwa zakonnego Konflikty z Polską – od sojuszu do wojny i upadku potęgi Krzyżaków Bitwa pod Grunwaldem – klęska Krzyżaków i triumf unii polsko-litewskiej Wojna trzynastoletnia i kres państwa zakonnego w Prusach Za przekształceniem Europy z kontynentu pogańskiego w chrześcijański stali nie tylko duchowni, ale również polityczni gracze – królowie, książęta i wojownicy. Dla takich zakonów jak krzyżacy religia była bronią, a chrzest środkiem do podporządkowania sobie ludów. Święte gaje płonęły, kapłani pogańscy ginęli, a opór karano śmiercią – wszystko w imię „dobrej nowiny”. Powołanie krucjaty przez Papieża Urbana II – moment przełomowy w dziejach chrześcijaństwa W przemowie wygłoszonej podczas Synodu w Clermont papież Urban II dramatycznie wezwał chrześcijan do zbrojnego wsparcia wschodnich współbraci, zagrożonych przez Turków seldżuckich, którzy opanowali znaczną część terytoriów Bizancjum. Apel papieża był reakcją na prośbę cesarza bizantyńskiego Aleksego I Komnena, ale też narzędziem wzmocnienia pozycji papiestwa w świecie zachodniego chrześcijaństwa. Papież celowo nadał wyprawie wymiar duchowego obowiązku – połączenie pielgrzymki z walką z niewiernymi miało nie tylko sens religijny, ale i praktyczny. Obiecał natychmiastowe odpuszczenie grzechów wszystkim, którzy wezmą udział w wyprawie krzyżowej i polegną w boju. Taka obietnica była potężnym motywatorem zarówno dla ubogich chłopów, jak i dla feudałów szukających ekspansji i zasług. Przemowa Urbana II zawierała także wezwanie do zakończenia wewnętrznych konfliktów – wzywał, by zamiast walczyć między sobą, chrześcijanie skierowali swoją siłę przeciwko wspólnemu wrogowi. Krucjata została ukazana jako święta misja, a jej uczestnicy – jako rycerze Chrystusa, którzy podejmują się dzieła odkupienia i ochrony świętych miejsc. W tym duchu wezwanie Urbana przerodziło się w ruch o ogromnym zasięgu – pierwsza krucjata stała się początkiem trwających dwa stulecia wypraw zbrojnych, które odcisnęły piętno na historii Europy, Bliskiego Wschodu oraz stosunkach międzyreligijnych. Zakony rycerskie – militarna siła Kościoła i strażnicy idei krucjat Propozycja uczestnictwa w krucjatach spotkała się z masowym entuzjazmem. Wizja duchowego zbawienia połączona z możliwością zdobycia chwały, łupów i ziemi przyciągnęła tysiące rycerzy, chłopów i duchownych. Papież obiecał całkowite odpuszczenie grzechów wszystkim, którzy odpowiedzą na wezwanie do walki z „niewiernymi”. W 1096 roku wyruszyła pierwsza krucjata, która po brutalnym zdobyciu Jerozolimy doprowadziła do ustanowienia Królestwa Jerozolimskiego – łacińskiego państwa na terenach Ziemi Świętej. W tym właśnie czasie narodziły się pierwsze zakony rycerskie, czyli wspólnoty duchowo-wojskowe, które łączyły życie zakonne z misją militarną. Ich członkowie składali śluby czystości, ubóstwa i posłuszeństwa, ale jednocześnie nosili broń i uczestniczyli w walkach. Wśród najwcześniejszych zakonów wymienić można: Joannitów (Zakon Szpitalników św. Jana Jerozolimskiego) – początkowo skupiali się na opiece nad chorymi pielgrzymami, później stali się jedną z najpotężniejszych organizacji wojskowych w regionie. Templariuszy (Zakon Ubogich Rycerzy Chrystusa i Świątyni Salomona) – słynni z bogactwa, dyscypliny i lojalności wobec papiestwa. Bożogrobców (Zakon Kanoników Stróżów Grobu Bożego w Jerozolimie) – łączyli funkcję duchową z wojskową, koncentrując się na obronie Grobu Świętego. Lazarytów (Zakon św. Łazarza z Jerozolimy) – pierwotnie zajmowali się trędowatymi, później również przyjęli funkcje wojskowe. Do tego grona dołączył podczas III wyprawy krzyżowej (1189–1192) Zakon Krzyżacki – pełna nazwa to Zakon Braci Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie. Założony został w 1190 roku przez niemieckich kupców z Lubeki i Bremy, którzy zorganizowali szpital polowy w Akce dla rannych krzyżowców. Początkowo związany z lokalnymi augustianami, szybko przekształcił się w samodzielną strukturę o wyraźnie niemieckim charakterze narodowym. Na zatwierdzenie reguły zakonnej przez papieża Klemensa III przyszło mu czekać do 1198 roku. Organizacja Krzyżaków była ściśle hierarchiczna i wzorowana na strukturach Templariuszy i Joannitów – posiadała wyraźny podział ról, rozbudowaną administrację oraz wojskowy rygor. Ich głównym celem było szerzenie chrześcijaństwa „ogniem i mieczem”, co w praktyce oznaczało ekspansję i militarną kontrolę nad kluczowymi obszarami, najpierw w Ziemi Świętej, a później – po przeniesieniu działalności do Europy Środkowej i Wschodniej – w Prusach i na ziemiach bałtyckich. Zakony rycerskie stały się z czasem niezwykle wpływowymi instytucjami – zarówno militarnie, jak i politycznie. Ich majątki, niezależność od lokalnych władców oraz bezpośrednie podporządkowanie papieżowi uczyniły z nich potężnych graczy na arenie międzynarodowej średniowiecznej Europy. Wzrost potęgi Zakonu Krzyżackiego i jego ekspansja w Europie Środkowo-Wschodniej Zakon Krzyżacki bardzo szybko przekształcił się z duchowo-wojskowego zgromadzenia działającego w Ziemi Świętej w międzynarodową organizację o szerokich ambicjach politycznych i militarnych. Już w XII wieku zakon rozszerzał swoją działalność na Bałkany i Europę Wschodnią, stopniowo budując sieć wpływów poza Bliskim Wschodem. Wyróżnikiem zakonu był biały płaszcz z czarnym krzyżem, który z czasem stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli średniowiecznej Europy. Czarny krzyż na białym tle miał głębokie znaczenie symboliczne – biel oznaczała duchową czystość i posłuszeństwo, natomiast czerń była wyrazem gotowości do walki i ofiary dla Boga. Ten znak widniał nie tylko na płaszczach braci zakonnych, ale również na tarczach, chorągwiach, zamkach i świątyniach wznoszonych przez zakonników. Z czasem motyw krzyża stał się również znakiem władzy i niezależności politycznej Zakonu, zwłaszcza po osiedleniu się w Prusach. Po upadku Akki w 1291 roku – ostatniego bastionu chrześcijańskiego w Ziemi Świętej – krucjaty definitywnie dobiegły końca. Zakony rycerskie, tracąc swoje główne pole działania, zaczęły szukać nowych obszarów misji i ekspansji. W tym momencie na kartach historii pojawia się książę Konrad Mazowiecki, który w latach 20. XIII wieku postanowił wykorzystać siłę Krzyżaków do własnych celów. Mazowsze było wówczas narażone na najazdy plemion pogańskich Prusów, które zagrażały stabilności regionu. Wobec bezskutecznych prób jego chrystianizacji przez inne organizacje, Konrad zaprosił Zakon Krzyżacki do osiedlenia się w granicach jego księstwa. Działania te zostały usankcjonowane przez cesarza Fryderyka II, który w 1226 roku wystawił Złotą Bullę z Rimini – dokument nadający zakonowi prawo do posiadania wszystkich ziem zdobytych na poganach. W 1230 roku Krzyżacy przybyli na ziemie chełmińskie i rozpoczęli systematyczną, brutalną kampanię militarną przeciwko Prusom, łącząc działania zbrojne z procesem kolonizacji i chrystianizacji. W krótkim czasie stworzyli samodzielne państwo zakonne, które nie podlegało ani książętom piastowskim, ani cesarzowi, lecz bezpośrednio papieżowi. Jego centralnym punktem stał się Malbork, gdzie powstała monumentalna twierdza – największy gotycki zamek w Europie. Zakon Krzyżacki szybko stał się potęgą polityczną i militarną w Europie Środkowej i Wschodniej, zagrażającą nie tylko Litwie, ale również Polsce i innym państwom sąsiednim. Jego wpływ na kształtowanie geopolityki regionu był nie do przecenienia – od czasów średniowiecza aż po wiek XV zakon stanowił kluczowego gracza w rozgrywkach o dominację nad Morzem Bałtyckim i ziemiami pruskimi. Pacyfikacja Prus – przemoc, chrystianizacja i budowa państwa zakonnego Rozpoczęty w 1230 roku podbój Prus przez Zakon Krzyżacki był jedną z najbardziej brutalnych kampanii misyjno-militarnych w dziejach średniowiecznej Europy. Pogańskie plemiona pruskie, posiadające własną kulturę, religię i strukturę społeczną, zostały systematycznie poddane przemocy, represjom i przymusowej chrystianizacji. Krzyżacy, pod hasłem walki o wiarę, prowadzili politykę całkowitej dominacji, obejmującą pacyfikację ludności, niszczenie miejsc kultu, deportacje i germanizację. Plemiona pruskie, takie jak Pogezanie, Sambowie czy Warmowie, stawiały zacięty opór. Największe zorganizowane powstanie miało miejsce w latach 1242–1249 i objęło niemal cały region. Mimo początkowych sukcesów, zostało brutalnie stłumione przez zakon, który nie tylko zdławił bunt, ale także nasilił politykę represji i przymusowych przesiedleń. Po kolejnych dekadach walk, Prusowie jako odrębna grupa etniczna zostali wyniszczeni, ich język i kultura uległy zanikowi, a region został całkowicie podporządkowany krzyżackiej administracji. Po zakończeniu działań wojennych Krzyżacy przystąpili do organizacji scentralizowanego państwa zakonnego, w którym władza duchowa i świecka była zintegrowana. Na czele państwa stał wielki mistrz, który rządził z Malborka – monumentalnej twierdzy będącej centrum religijnym, wojskowym i administracyjnym. Kraj został podzielony na komturie, zarządzane przez komturów, oraz prokuratorie – niższe jednostki administracyjne. System obronny oparto na sieci potężnych zamków krzyżackich, wznoszonych w strategicznych miejscach, takich jak Toruń, Kwidzyn, Elbląg, Brodnica czy Radzyń Chełmiński. Każdy z nich stanowił lokalne centrum dowodzenia, gospodarki i religii, a ich architektura – monumentalna i surowa – miała manifestować niezłomną władzę zakonu. Zamki pełniły także funkcje propagandowe – jako symbole boskiego porządku i militarnej dominacji. Oprócz działań militarnych, Krzyżacy wprowadzili nowoczesne rozwiązania gospodarcze i administracyjne. Rozwijali rolnictwo poprzez kolonizację na prawie niemieckim, zakładali wsie i miasta lokowane na prawie chełmińskim, wspierali rzemiosło, handel i eksploatację bursztynu. Miasta takie jak Toruń, Elbląg czy Gdańsk uzyskały liczne przywileje handlowe i stały się członkami Hanzy – międzynarodowej organizacji kupieckiej dominującej na Bałtyku. Dzięki temu państwo zakonne stało się jednym z najlepiej zorganizowanych i najbogatszych bytów politycznych średniowiecznej Europy Środkowej. Mimo imponującej organizacji, polityka przemocy, nietolerancji religijnej i militaryzacji życia społecznego prowadziła do narastania wewnętrznych napięć oraz konfliktów z sąsiadami, w tym z Litwą i Polską. Te napięcia w kolejnych dekadach stały się główną przyczyną stopniowego upadku potęgi Zakonu Krzyżackiego. Konflikty z Polską – od sojuszu do wojny i upadku potęgi Krzyżaków Współpraca między Polską a Zakonem Krzyżackim, zainicjowana przez księcia Konrada Mazowieckiego w XIII wieku, miała początkowo charakter czysto pragmatyczny – chodziło o ochronę Mazowsza przed najazdami pruskich plemion. Sytuacja szybko wymknęła się spod kontroli. Krzyżacy, korzystając z nadanych im praw i poparcia cesarskiego, nie tylko opanowali ziemie Prus, ale wkrótce zaczęli ekspandować na tereny strategiczne dla Królestwa Polskiego. Punktem zwrotnym było zajęcie Pomorza Gdańskiego w 1309 roku, które Krzyżacy przejęli pod pretekstem ochrony tych ziem przed Brandenburczykami. W rzeczywistości był to akt pełnoskalowej aneksji, który doprowadził do otwartego konfliktu z Polską. Mimo prób rozwiązania sprawy na drodze dyplomatycznej, m.in. poprzez sądy papieskie, zatarg nie został rozstrzygnięty – a zamiast tego eskalował do starć zbrojnych. Jednym z pierwszych poważniejszych starć była bitwa pod Płowcami w 1331 roku, w której siły polskie stawiły skuteczny opór, co było ważnym sygnałem, że Krzyżacy nie są już bezkarni. Coraz wyraźniej rysował się konflikt nie tylko o ziemię, ale też o polityczną i religijną dominację w regionie. Nowy etap konfrontacji rozpoczął się po koronacji Władysława Łokietka w 1320 roku, która była symbolicznym aktem odbudowy suwerenności Królestwa Polskiego. Królowie polscy zaczęli prowadzić konsekwentną politykę oporu wobec zakonu, który w międzyczasie stał się potęgą gospodarczą i militarną. Przełom nadszedł w 1385 roku, gdy zawarto Unię w Krewie – porozumienie między Polską a Litwą, na mocy którego litewski książę Jagiełło przyjął chrzest, poślubił królową Jadwigę i został królem Polski. Unia polsko-litewskazniweczyła główny argument Krzyżaków do dalszych podbojów – misję chrystianizacji Litwy, ostatniego pogańskiego państwa Europy. Władysław Jagiełło, wykorzystując sojusz z Litwą, rozwinął sprawną dyplomację i kampanię propagandową przeciw zakonowi, ukazując go jako agresora, który nie służy już Kościołowi, lecz własnym interesom. Kulminacją tego konfliktu była bitwa pod Grunwaldem 15 lipca 1410 roku – jedno z największych starć średniowiecznej Europy. Zjednoczone siły polsko-litewskie, dowodzone przez Jagiełłę i wielkiego księcia litewskiego Witolda, rozgromiły armię Zakonu Krzyżackiego, zadając mu dramatyczną klęskę militarną i moralną. Wielki mistrz Ulrich von Jungingen zginął, a potęga zakonu została złamana. Choć zdobycie Malborka się nie powiodło, a wojna zakończyła się nierozstrzygniętym pokojem w Toruniu (1411), było to symboliczne zakończenie dominacji militarnej zakonu w regionie. Chrystianizacja Litwy, przeprowadzona w sposób pokojowy i systemowy, odebrała zakonowi jego pierwotną misję. Od tej pory Krzyżacy byli postrzegani jako zwykli agresorzy polityczni, co stopniowo prowadziło do ich marginalizacji i politycznego upadku na przestrzeni XV wieku. Bitwa pod Grunwaldem – klęska Krzyżaków i triumf unii polsko-litewskiej Bitwa pod Grunwaldem, stoczona 15 lipca 1410 roku, była punktem kulminacyjnym wieloletnich napięć i otwartego konfliktu między Zakonem Krzyżackim a unią Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Zakon przez miesiące przygotowywał się do wojny, licząc na wsparcie licznych kontyngentów rycerskich z Zachodu – zwłaszcza z Niemiec, Czech, Francji i Anglii – oraz na błyskawiczne rozgromienie przeciwników dzięki sile ciężkiej kawalerii. Krzyżacy planowali klasyczne rozstrzygnięcie siłowe, bazujące na frontalnym ataku rycerstwa wspieranego przez elitarne oddziały zakonników. Jednak strategiczna inicjatywa leżała po stronie Władysława Jagiełły i wielkiego księcia Witolda, którzy dzięki przemyślanym manewrom taktycznym, w tym słynnemu pozorowanemu odwrótowi wojsk litewskich, zdołali zdezorientować i osłabić szyki przeciwnika. Przebieg bitwy miał charakter niezwykle intensywny i krwawy. Kluczowym momentem było śmiertelne ugodzenie wielkiego mistrza Ulricha von Jungingena, który osobiście prowadził Krzyżaków do ataku. Jego śmierć spowodowała chaos i demoralizację w szeregach zakonu, co doprowadziło do totalnej klęski sił krzyżackich. Mimo że Jagiełło nie zdobył Malborka – stolicy zakonu – z powodu skutecznej obrony pod wodzą Henryka von Plauena, to strategiczny efekt bitwy był miażdżący dla Krzyżaków. Zwycięstwo grunwaldzkie miało ogromne znaczenie nie tylko militarne, ale i symboliczne. Było największym starciem rycerskim średniowiecznej Europy i udowodniło, że potęga Zakonu Krzyżackiego nie jest już nie do pokonania. Zakon stracił znaczną część armii, prestiż i moralne prawo do dalszej ekspansji pod pretekstem chrystianizacji. Jednocześnie sojusz Polski i Litwy został umocniony jako realna siła geopolityczna w Europie Środkowo-Wschodniej. Wiktoria grunwaldzka znacząco osłabiła wpływy Zakonu na arenie międzynarodowej – wielu zachodnich rycerzy powróciło do domów zdemoralizowanych, a reputacja Krzyżaków jako „żołnierzy Chrystusa” została poważnie nadszarpnięta. Polska zyskała na prestiżu, a Litwa, jako równorzędny partner, udowodniła swoją militarną wartość i polityczną stabilność po chrzcie. Mimo zwycięstwa wojna zakończyła się pokojem toruńskim w 1411 roku, który – choć korzystny dla Polski – nie przyniósł pełnego rozwiązania konfliktu. Krzyżacy zachowali część ziem i twierdz, ale ich pozycja została nieodwracalnie osłabiona. Grunwald przeszedł do historii jako symbol narodowej jedności, determinacji i skutecznej obrony przed zagrożeniem zewnętrznym, a także jako jedno z najważniejszych zwycięstw w dziejach średniowiecznej Europy. Wojna trzynastoletnia i kres państwa zakonnego w Prusach Wojna trzynastoletnia (1454–1466) była najdłuższym i jednym z najważniejszych konfliktów zbrojnych średniowiecznej Polski, którego przyczyn należy szukać w narastających napięciach społecznych, politycznych i gospodarczych na terenach rządzonych przez Zakon Krzyżacki. Po przegranej bitwie pod Grunwaldem i zawarciu pierwszego pokoju toruńskiego w 1411 roku, Krzyżacy utrzymali znaczną część swoich ziem, ale ich autorytet był coraz słabszy – zwłaszcza w oczach miejscowej ludności Prus. Wysokie podatki, nadużycia władzy i ograniczanie przywilejów mieszczaństwa oraz szlachty pruskiej doprowadziły do poważnych niepokojów. W 1440 roku powstał Związek Pruski – organizacja zrzeszająca przedstawicieli miast i szlachty, która w 1454 roku zwróciła się do króla Kazimierza IV Jagiellończyka z prośbą o inkorporację ziem pruskich do Królestwa Polskiego. Akt inkorporacji Prus do Polski był punktem zapalnym, który doprowadził do wybuchu wojny z Zakonem Krzyżackim. Początkowy etap konfliktu był dla Polski niekorzystny – porażka pod Chojnicami w 1454 roku ujawniła słabości armii królewskiej opartej na pospolitym ruszeniu. W odpowiedzi król przeprowadził reformę wojskową, tworząc bardziej profesjonalne siły zbrojne, wspierane przez oddziały miejskie i najemników. Przełom w wojnie nastąpił w 1457 roku, gdy Polacy zdobyli Malbork, dotychczasową stolicę zakonu. Był to nie tylko sukces militarny, ale i symboliczny cios w potęgę krzyżacką. Decydującym momentem była bitwa na Zalewie Wiślanym w 1463 roku, w której flota Związku Pruskiego rozbiła siły morskie zakonu, odcinając go od wsparcia z zewnątrz. W 1466 roku konflikt zakończył się drugim pokojem toruńskim, który przypieczętował klęskę Zakonu Krzyżackiego i zmienił układ sił w Europie Środkowej. Polska odzyskała Pomorze Gdańskie, ziemię chełmińską, michałowską i warmińską, tworząc z nich Prusy Królewskie – autonomiczny region w granicach Korony. Pozostała część państwa zakonnego została przekształcona w Prusy Zakonne, które jako lenno Polski utraciły suwerenność międzynarodową. Upadek niezależnego państwa zakonnego był nie tylko efektem militarnym, ale także rezultatem coraz silniejszych ruchów społecznych i religijnych w Europie. Reformacja, która rozpoczęła się w 1517 roku, miała kluczowe znaczenie dla dalszych losów zakonu. W 1525 roku ostatni wielki mistrz zakonu w Prusach, Albrecht Hohenzollern, porzucił stan zakonny, przeszedł na luteranizm i ogłosił sekularyzację Prus, tworząc świeckie Księstwo Pruskie. W akcie symbolicznym złożył hołd lenny królowi Polski, Zygmuntowi I Staremu, co przeszło do historii jako hołd pruski. Tym samym Zakon Krzyżacki utracił swoją władzę polityczną i militarną na ziemiach pruskich. Przetrwał jako instytucja religijna, funkcjonując jeszcze przez wieki w Rzeszy Niemieckiej i innych częściach Europy, jednak nigdy już nie odzyskał dawnej świetności ani wpływów. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Kim są augustianie? To musisz wiedzieć o zakonie nowego papieża Leona XIV
Wraz z wyborem Leona XIV (czyli kardynała Roberta Prevosta) na papieża, świat zwrócił oczy na augustianów – wspólnotę, z której wywodzi się nowa głowa kościoła katolickiego. Kim są? Jakie wartości wyznają? Co ich duchowość mówi nam o przyszłych rządach papieskich?
Spis treści: Augustianie – jeden z najstarszych katolickich zakonów na świecie Rozwój i ekspansja zakonu augustianów Jak augustianie trafili do Polski? Zasady augustiańskie – czego można spodziewać się po papieżu Leonie XIV Analizując wybór nowego papieża zwraca się uwagę na parę ważnych czynników związanych z tożsamością Ojca Świętego. W przypadku Leona XIV, który w efekcie ostatniego konklawe został mianowany najważniejsza osobą w państwie kościelnym, są to chociażby jego pochodzenie (pierwszy papież z Ameryki Północnej) czy imię papieskie, jakie nadał sobie Robert Prevost. Nie można przy tym zapominać o zakonie, z którego pochodzi duchowny. Ta wspólnota definiuje wyznawane przez papieża Leona XIV wartości, które będą rzutować na nadchodzący pontyfikat. Augustianie – jeden z najstarszych katolickich zakonów na świecie Początki zakonu sięgają działalności św. Augustyna z Hippony (współcześnie Annaba w Algierii). Na przełomie IV i V w. powołał duchowną wspólnotę, łączącą modlitwę i ubóstwo w braterskiej miłości. Już na początku działalności silny akcent kładziony był na braterstwo członków, polegające na życiu we wspólnocie oraz dzieleniu się dobrami materialnymi z innymi. Zasady te stały się pierwowzorem późniejszych reguł panujących w zakonie augustianów. Po śmierci św. Augustyna wyznacznikami zasad wspólnoty stały się spisane przez założyciela „Reguły”. We Włoszech (szczególnie na terenie Toskanii) w XII–XIII w. zaczęły powstawać wspólnoty augustiańskich pustelników, oddanych w pełni spisanym przez św. Augustyna zasadom. Z czasem wraz z rozwojem kultywujących życie w ubóstwie zakonów żebraczych doszło do zjednoczenia wspólnot pustelniczych w pełnoprawny zakon duchowny. Formalny początek zakonu możemy więc datować na 1256 r., kiedy to papież Aleksander IV wydał bullę (urzędowy dokument papieski), powołującą Zakon Braci Pustelników św. Augustyna. Rozwój i ekspansja zakonu augustianów Sprawny rozwój doprowadził sytuacji, w której augustianie stali się jednym z głównych średniowiecznych zakonów żebraczych (obok dominikanów, franciszkanów i karmelitów). Duchowni z tej wspólnoty prowadzili głównie działalność duszpasterską (głoszenie kazań religijnych) oraz naukową (zgłębianie i nauczanie filozofii i teologii). Jednym z najważniejszych naukowych przedstawicieli augustianów był Egidiusz z Rzymu, związany z paryskim uniwersytetem Sorbona. Co ciekawe, z zakonem św. Augustyna związany był także Marcin Luter. Zanim podjął działania reformatorskie, wstąpił w 1505 r. do augustianów w niemieckim Erfurcie. Jak augustianie trafili do Polski? W 1342 r. król Kazimierz III Wielki w celu rozbudowy krakowskiego uniwersytetu sprowadził z Czech do Krakowa augustianów, którzy w tamtych czasach uznawani byli za najbardziej uczoną wspólnotę. Według legendy, decyzja króla o sprowadzeniu duchownych oraz zbudowaniu im kościoła i klasztoru spowodowana była wyrzutami sumienia Kazimierza Wielkiego, który wcześniej miał doprowadzić do śmierci wikariusza katedry wawelskiej – Marcina Baryczki. Wybudowany dla przybyszy klasztor św. Katarzyny stał się augustiańskim centrum na ziemiach Polski. Zakonnicy prowadzili m.in. bibliotekę, archiwum oraz wykłady na Akademii Krakowskiej. Klasztor działał w swoim kształcie do czasów zaborów. Austriacy w 1796 r. przekształcili go na magazyn wojskowy dla swojej armii. Działania zaborców były początkiem dewastacji obiektu, który do połowy XIX w. służył m.in. za skład siana, zboża i paszy. Obecnie w Polsce działają trzy klasztory augustiańskie: główny św. Katarzyny w Krakowie, który przetrwał czasy zaborów, Klasztor pw. Matki Boskiej Dobrej Rady w krakowskim Prokocimiu, Klasztor Matki Bożej Pocieszenia w Łomiankach pod Warszawą. Ich działalność skupia się przede wszystkim na duszpasterstwie oraz promocji wartości św. Augusta na terenie naszego kraju. Zasady augustiańskie – czego można spodziewać się po papieżu Leonie XIV Reguły spisane przez twórcę zakonu przez lata towarzyszyły augustiańskim duchownym. Najważniejsza z nich, dotycząca braterstwa we wspólnocie może odnosić się do wartości, jaką jest równość w społeczeństwie. Byłaby to więc kontynuacja myśli papieża Franciszka, który jako fundament traktował włączająca rolę kościoła. Istotna jest też augustiańska reguła ubóstwa, która mówi o zaopatrywaniu się jedynie w dobra, których się potrzebuje. Jest to kolejny czynnik, który może charakteryzować rządy nowego papieża jako takie, które będą miały na celu troskę o każdego wiernego, bez względu na poziom zamożności. Wartość wspólnoty potwierdzona jest jeszcze w regule o miłości kierowanej do każdego człowieka, z którym augustianie chcą tworzyć równą wspólnotę wiernych. Źródło: augustianie.pl
Najstarszy na świecie dowód na ascezę wśród zakonnic. Dramatyczne odkrycie z Jerozolimy
Blisko 30 metalowych pierścieni ściskało ciało kobiety złożonej do grobu 1500 lat temu w Jerozolimie. To najstarszy namacalny dowód na ekstremalną ascezę wśród chrześcijańskich zakonnic.
Spis treści: Dramatyczne odkrycie pod ołtarzem Ascetyczny zakonnik? Czy raczej zakonnica? Ekstremalna asceza – nic dziwnego w czasach bizantyjskich Do tego niezwykłego odkrycia doszło w miejscu leżącym około trzech kilometrów na północny zachód od Starego Miasta w Jerozolimie. To tam między V a VII wiekiem naszej ery działał bizantyjski klasztor. Dramatyczne odkrycie pod ołtarzem Znalezisko ogłosili badacze z Izraelskiego Urzędu ds. Starożytności. Niezwykły pochówek znajdował się wśród wielu innych w kryptach pod ołtarzem kościoła. Ołtarz ten naukowcy określają mianem bema. To podniesiona podłoga lub platforma na wschodnim krańcu kościoła, na której znajduje się ołtarz ze stołem ołtarzowym. Słowo bema pochodzi z języka greckiego i oznacza platformę lub stopień. Pod podłogą były też groby należąca do dzieci i mężczyzn. Jeden ze szkieletów szczególnie przykuł uwagę naukowców. Był ściśnięty kilkunastoma pierścieniami wokół ramion lub rąk, czterema pierścieniami wokół szyi i co najmniej 10 pierścieniami wokół nóg. Dodatkowo na brzuchu położono żelazne płyty. Osobę pochowano z niewielkim metalowym krzyżem. Kim była? Ascetyczny zakonnik? Czy raczej zakonnica? Mimo, że dla laika takich pochówek może kojarzyć się z torturami, to w tym przypadku naukowcy od początku nie mieli wątpliwości. W ten sposób pochowano osobę, która poddała się dobrowolnej ascezie, a nie karze. Jednak początkowo uważano, że był to chrześcijański mnich. W źródłach historycznych czytamy, że był to jeden z nietypowych sposobów pokuty. Przyjętą wówczas koncepcją było to, że im bardziej dana osoba powstrzymuje się od przyjemności, a nawet umęcza swoje ciało, tym bardziej dusza wznosi się na wzniosłe duchowe wyżyny. Bardziej rozpowszechnione do okresu późnego średniowiecza było jednak na przykład samobiczowanie. Kości zmarłej osoby znalezionej w Jerozolimie zachowały się kiepsko. Dlatego trudno było ustalić płeć z całą pewnością. Naukowcy z Instytutu Weizmanna wykorzystali innowacyjną technologię, która umożliwia identyfikację płci biologicznej szkieletu poprzez poznanie unikatowych białek o nazwie amelogenina obecnych w szkliwie zębów. Ponieważ białka te są kodowane przez chromosomy płciowe X/Y, naukowcy byli w stanie określić, że szkielet najprawdopodobniej należał do kobiety. Tym samym, zdaniem izraelskich badaczy, jest to pierwszy na świecie archeologiczny dowód na starożytne zjawisko skrajnej ascezy praktykowanej przez zakonnice. Kim była zakonnica pochowana w Jerozolimie, ściśnięta kilkudziesięcioma pierścieniami? Badacze przypuszczają, że przybyła z Syrii i dołączyła do wielu innych osób, które trafiły tu z całego Cesarstwa Bizantyjskiego. Nie wykluczają, że mogła to być również miejscowa zakonnica, która przyjęła ten zwyczaj. Takie zjawisko opisał Teodoret z Cyru. W dziele „Historia Kościoła” z V wieku n.e. przytacza historię dwóch kobiet, Marany i Cyry, które związały swoje ciała łańcuchami: nad kończynami, wokół szyi, wokół talii oraz na dłoniach i stopach. Takie umęczanie trwało przez 42 lata! Ekstremalna asceza – nic dziwnego w czasach bizantyjskich Jak wyjaśniają badacze zaangażowani w wykopaliska, Zubair ʼAdawi i Kfir Arbiv z ramienia Izraelskiego Urzędu ds. Starożytności, w czasach, z których pochodzinietypowy pochówek, bizantyjscy zakonnicy praktykowali różnego rodzaju ascezę. Jak wskazują, wśród opisanych form umartwiania były długotrwałe posty, owijanie żelaznymi łańcuchami i różnymi innymi akcesoriami wokół ciała, przywiązywanie ciała do skał, obciążanie ciężarami, wiązanie ciała i umieszczanie go w urządzeniu, które zmuszało do stania oraz uniemożliwianie snu. Czasami mnisi zamykali się sami w opuszczonych wieżach czy jaskiniach, a nawet w wiszących nad ziemią klatkach. Odkrycie z Jerozolimy wskazuje, że praktyka skrajnej ascezy, a zwłaszcza owijania ciała łańcuchami czy pierścieniami, rozpoczęła się w północnej Syrii i Anatolii. Potem rozszerzyła się na Azję Mniejszą i dotarła na zachód do Europy – do Włoch, Francji i Anglii. Znalezisko to rodzi nowe pytania dotyczące roli kobiet w bizantyjskim świecie monastycznym. Wpisuje się też w dyskusję, czy początkowo chrześcijaństwo było może zdominowane przez kobiety? Źródło: Izraelski Urząd ds. Starożytności Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Pokonanie Krzyżaków nie przyniosło spokoju. Polska zapłaciła za zwycięstwo wysoką cenę
Polskie zwycięstwo nad zakonem przyszło po długiej i wyniszczającej walce. Niestety, sukces nie przyniósł oczekiwanego pokoju. Wręcz przeciwnie – stał się początkiem nowych sporów i nieporozumień.
Spis treści: Krzyżacy mieli konkretny plan ataku Chrzest Litwy ratunkiem? Polska bez tego, czego chciała najbardziej Budżet Krzyżaków zniszczony Podpisanie aktu zjednoczenia 4-letni rozejm Prusy kontratakują Krzyżacy to najbardziej karni rycerze, jacy kiedykolwiek istnieli. Przewyższali pod tym względem nawet legie rzymskie, albowiem Rzymianie buntowali się niekiedy, podczas gdy rycerz zakonny wytrzymywał najcięższe próby” – opowiadał o nich po wiekach Adam Mickiewicz podczas wykładów we Francji. A w „Grażynie” pisał: „Przebrzydły Zakon podobny do smoku/Jeden łeb utniesz, drugi rośnie skoro/I ten ucięty rośnie w dziesięcioro”. Pięćset lat przed tymi słowami polskiego wieszcza państwo zakonne osiągało właśnie szczyt swej potęgi. Rozciągało się od Łeby przez Gdańsk i Królewiec po Kłajpedę. Kontrolowało ujścia Wisły, Niemna i Pregoły. Miało 120 zamków, z których bracia-rycerze nadzorowali terytorium powierzchni 58 tys. km kw. Formalnie podlegało papieżowi, jednak w czasie tzw. niewoli awiniońskiej (1309–1370) i wielkiej schizmy zachodniej (1378–1417), gdy za głowę Kościoła uważało się dwóch lub trzech dostojników, było to zwierzchnictwo iluzoryczne. Krzyżacy robili, co chcieli, a ich potęga i bogactwo przyciągały tłumy chętnych pragnących służyć zakonowi. Byli to głównie niemieccy rycerze zubożali z powodu kryzysu ekonomicznego, który dotknął zachodnią Europę po epidemiach dżumy i klęskach nieurodzaju. Kierowały nimi nie tyle motywy religijne, ile chęć znalezienia bezpiecznej przystani i zdobycia majątku. Ich czysto świeckie dążenia nadawały polityce zakonu jeszcze bardziej agresywny charakter. Po podboju Prus (1283) i odebraniu Polsce Pomorza Gdańskiego (1308) naturalnym celem ekspansji stała się Litwa. Krzyżacy mieli konkretny plan ataku Krzyżacy atakowali wschodniego sąsiada metodycznie, dokonując co roku łupieżczych najazdów. Chodziło o wyniszczenie terenów przygranicznych, by po ucieczce sterroryzowanej ludności łatwiej je zajmować. Litwini bronili się dzielnie, ale mimo śmiertelnego zagrożenia z zewnątrz wykrwawiali się również w bratobójczej walce o władzę pomiędzy Jagiełłą a jego wujem Kiejstutem i jego synem Witoldem. Krzyżacy umiejętnie podsycali te konflikty wspierając raz jedną, raz drugą stronę, a gdy obie osłabły, w 1398 r. zajęli Żmudź (zachodnią Litwę). Uzyskali w ten sposób łącznik między swymi posiadłościami w Prusach i Inflantach, stając się nadbałtycką potęgą. Chociaż była to jawna agresja, papież, cesarz i większość europejskich władców uznawali ją za uzasadnioną. Krzyżacy nie przedstawiali bowiem swych działań jako podbojów, lecz misję chrystianizacyjną. Argumentowali, że ziem odebranych poganom nie zagarniają dla siebie, lecz przekształcają w tzw. patrimonium sancti Petri – ojcowiznę świętego Piotra, czyli własność papieża. W teorii działali zatem bezinteresownie. Jagiełło – atakowany przez Krzyżaków, Witolda i na domiar złego przez Księstwo Moskiewskie – nie widział innego wyjścia jak nawiązanie rokowań z Polakami. Ci, którzy bezskutecznie domagali się od papieża i cesarza uznania krzyżackiej aneksji Pomorza Gdańskiego za bezprawną, zagrali va banque. Zaoferowali Jagielle rękę królowej Jadwigi i koronę Królestwa Polskiego w zamian za przyłączenie do niego Litwy. Jagiełło musiał jednak przyjąć chrzest. 14 kwietnia 1385 r., po wynegocjowaniu porozumienia, Jagiełło ogłosił w Krewie, że przyjmuje te warunki. Zimą następnego roku przybył do Krakowa i jak zapisał Jan Długosz: „We czwartek dnia czternastego lutego, w uroczystość św. Walentego, naprzód Jagiełło wielki książę litewski, a potem bracia jego książęta litewscy, wyuczeni już należycie zasad i prawideł wiary katolickiej, porzuciwszy błędy pogańskie, uczynili wyznanie prawej wiary i w kościele krakowskim przyjęli chrzest z rąk Bodzanty arcybiskupa gnieźnieńskiego i towarzyszącego obrzędowi Jana biskupa krakowskiego, z wielką wszystkich radością”. Jagiełło przyjął nowe chrześcijańskie imię Władysław. Zjednoczenie Polski z ochrzczoną Litwą było dla Krzyżaków potężnym ciosem. Tracili pretekst do podbojów. Zaczęli więc zaprzeczać faktom. Rozpoczęli zmasowaną akcję propagandową, wmawiając Zachodowi, że chrzest Jagiełły i Litwy był pozorny. Chrzest Litwy ratunkiem? Dyplomacja polska też nie próżnowała i doprowadziła do wydania w 1403 r. przez Kurię Rzymską aktu potwierdzającego prawomocność chrztu Litwy. Krzyżacy nie zamierzali jednak oddać zaanektowanej Żmudzi i wszelkimi sposobami dążyli do rozbicia unii polsko-litewskiej. Sojusznika znaleźli w Witoldzie, który po koronacji Jagiełły na króla obu zjednoczonych państw został z niczym. Rozżalony buntował się, a zakon skwapliwie udzielał mu pomocy. Przeciw rebeliantom wysyłano polskie wojska, ale przedłużający się konflikt mógł wykopać przepaść nie do zasypania. A na tym skorzystać mogli jedynie Krzyżacy. Zwaśnieni kuzynowie zdawali sobie sprawę z niebezpieczeństwa i po kilku latach walk podjęli rozmowy. W 1392 r. zawarli kompromis – Jagiełło pozostawał królem Rzeczypospolitej Obojga Narodów, Witold jako jego namiestnik i Wielki Książę obejmował władzę nad Litwą. Krzyżacy nakłaniali Witolda do walki o pełną niezależność, ale zniechęciło go m.in. wyzyskiwanie przez zakon Żmudzi. Gdy w 1409 r. wybuchło tam kolejne antykrzyżackie powstanie, Wielki Książę pospieszył mu z pomocą. A Polska, wywiązując się ze zobowiązań sojuszniczych, zapowiedziała, że poprze Litwinów. Wielki mistrz zakonu Ulrich von Jungingen wykorzystał to jako pretekst do wypowiedzenia jej wojny (6 sierpnia). Już tydzień później uderzył na Kujawy, Krajnę i ziemię dobrzyńską, zajął m.in. Bydgoszcz. Do października Polakom udało się odbić to miasto, ale zabrakło czasu na połączenie wojsk Korony i Litwy. Jagiełło zgodził się więc na rozejm i przekazanie sprawy przynależności Żmudzi do rozpatrzenia przez arbitra, którym został król czeski Wacław Luksemburski. Wyrok nietrudno było przewidzieć – monarcha sympatyzujący z Krzyżakami orzekł, że zagarnięta część Litwy ma należeć do zakonu. Wojna stała się nieuchronna. Polscy stratedzy uznali, że działania zbrojne należy przenieść do Prus i 15 lipca 1410 pod Grunwaldem, w jednej z największych bitew średniowiecza, zadali Krzyżakom cios, po którym zakon już nie był zdolny do dalszej ekspansji. Polska bez tego, czego chciała najbardziej Malborka, stolicy państwa krzyżackiego, nie udało się zdobyć. Tymczasem Krzyżacy pod wodzą nowego wielkiego mistrza Heinricha von Plauena rozpoczęli wielką ofensywę dyplomatyczną – przedstawiając Grunwald jako zwycięstwo pogan nad chrześcijanami. Zmobilizowali wszystkich sojuszników, by zdobyć jak najlepszą pozycję podczas negocjowania traktatu pokojowego. Od południa do Małopolski wkroczyły wojska króla węgierskiego i niemieckiego Zygmunta Luksemburskiego, od zachodu armia zorganizowana przez niemiecką gałąź zakonu, z północy ciągnęły posiłki wystawione przez gałąź inflancką. Jagiełło zdołał wygrać bitwę pod Koronowem, ale wobec groźby wojny na dwa, a nawet trzy fronty zgodził się na rozejm. 1 lutego 1411 r. podpisano w Toruniu układ pokojowy. Polska nie uzyskała tego, na czym jej najbardziej zależało – Pomorza Gdańskiego i ziemi chełmińskiej. Tyle że Krzyżacy oddali Litwie Żmudź. Żadna ze stron nie była więc usatysfakcjonowana i obie przystąpiły do walki dyplomatycznej o sporne terytoria. Jej apogeum nastąpiło podczas soboru w Konstancji (1414–1418). Szefem polskiej delegacji został rektor Akademii Krakowskiej, znakomity prawnik Paweł Włodkowic. W 1415 r. przedstawił traktat „O władzy cesarza i papieża nad niewiernymi”. Opierając się na doktrynie prawa naturalnego przekonywał, że chrystianizacja ma polegać na nawracaniu pogan, a nie na odbieraniu im przemocą ziemi i zamienianiu w niewolników. Podważał w ten sposób prawa papieża i cesarza do dysponowania zdobytymi przez Krzyżaków ziemiami jako patrimonium sancti Petri. „Nawracać należy słowem, nie mieczem” – pisał, ku wściekłości Krzyżaków. Krzyżacy zatrudnili całą armię prawników i pamflecistów do polemizowania z Polakami. Ci bardziej wyrafinowani przekonywali, że nawracanie pogan to obowiązek chrześcijanina, a jeśli niewierni stawiają zbrojny opór, trzeba użyć siły. Niedozwolone jest natomiast korzystanie z pomocy pogan w walce z chrześcijanami, co zrobili Polacy, stając pod Grunwaldem ramię w ramię z tysiącami jeszcze nieochrzczonych żołnierzy litewskich. Największy rozgłos zdobył jednak paszkwil niemieckiego dominikanina Johannesa Falkenberga „Satyra przeciw herezjom i innym niegodziwościom Polaków i ich króla Jagiełły”. Nazwał w nim Polaków heretykami, którzy oddali koronę bałwochwalcy i jako odstępcy od prawdziwej wiary powinni wraz ze swym królem zostać skazani na śmierć. Na oszczerstwa zareagowali polscy biskupi, oskarżając o herezję Falkenberga. Wybuchł skandal, którym zajęła się soborowa komisja. Po burzliwych dyskusjach orzeczono, że heretycka jest jedynie konkluzja paszkwilu, nawołująca do unicestwienia Polaków, zaś „król Polski jest godnym członkiem Kościoła”. Falkenberga aresztowano. Epilog afery nastąpił w 1421 r., gdy w Rzymie w obecności Pawła Włodkowica Falkenberg odwołał swoje tezy. Potem papież go ułaskawił. Sobór potwierdził postanowienia traktatu toruńskiego z 1411 r., co było kolejnym ciosem zadanym Krzyżakom. Odtąd nie mogli już oskarżać Jagiełły o pozorne przyjęcie chrześcijaństwa i musieli zaakceptować utratę Żmudzi. Budżet Krzyżaków zniszczony Rycerze zakonni stanowili elitarne, hermetyczne bractwo. Nie było ich wielu. Przed Grunwaldem około 700, po nim – 400. Ale dzięki znacznie liczniejszej grupie tzw. służebników składających śluby na okres służby, świeckich półbraci i najemników trzymali żelazną ręką całą ludność zajętych terytoriów. Tubylców – Prusów, Jaćwingów, Galindów, Sambów – traktowali jak niewolników. Mieszczan, miejscowych świeckich rycerzy i napływających osadników – jak poddanych mających wykonywać polecenia i płacić podatki. Klęska w 1410 r. i ciągłe walki z Polską kończone krótkotrwałymi traktatami pokojowymi (melneński z 1422, brzeski z 1435 r.) rujnowały budżet krzyżackiego państwa, wyniszczały i powodowały masową ucieczkę chłopów z zagrożonych terenów. Ze spisu przeprowadzonego w 1438 r. wynika, że na ziemi chełmińskiej nie obsiano 50 proc. areału, w południowej części Pomorza Gdańskiego nawet 80 proc. By napełnić pustoszejący skarbiec, władze zakonne podnosiły podatki, co wywoływało niezadowolenie mieszczan i świeckiego rycerstwa. Obie grupy miały przedstawicieli w tzw. Stanach Pruskich – namiastce parlamentu, ale Krzyżacy nie liczyli się z ich opinią. Ponieważ żądania finansowe władz stawały się coraz bardziej uciążliwe, rady miast zaczęły się ze sobą porozumiewać. Ich śladem podążyło rycerstwo i w lutym 1440 r. w Elblągu zawarto porozumienie o utworzeniu związku miast i ziem. 14 marca w Kwidzynie oficjalnie ogłoszono powstanie Związku Pruskiego. Najważniejszy punkt aktu założycielskiego głosił, że wszyscy członkowie udzielą pomocy temu, kto dochodzi sprawiedliwości u władz zakonu. Powstała więc opozycja, która zainicjowała proces uniezależniania się świeckich mieszkańców Prus od Krzyżaków. Wielki mistrz Konrad von Erlichshausen zaraz zareagował. Postanowił rozbić związek. Podsycał konflikty interesów między konkurującymi ze sobą miastami. Równocześnie jego dyplomaci przekonywali, że powołanie Związku Pruskiego jest sprzeczne z prawem kościelnym obowiązującym w państwie zakonnym i papież powinien go zdelegalizować. Wtedy związek próbował pozyskać przychylność cesarza. Gdy się nie udało, rozpoczął przygotowania do zbrojnego powstania. Zdawał sobie sprawę, że sam nie pokona zakonu. Musiał znaleźć sojuszników. Uniwersalna zasada „wróg mojego wroga jest moim przyjacielem” sprawiała, że wybór był oczywisty: Polska. Dla polskich interesów optymalnym rozwiązaniem wydawało się poczekanie, aż obie strony konfliktu wzajemnie się wykrwawią. Takie stanowisko prezentowała szlachta małopolska skupiona wokół kardynała Zbigniewa Oleśnickiego. Ale młody król Kazimierz Jagiellończyk faworyzował Wielkopolan, którzy uważali, że należy poprzeć Związek Pruski. Nic dziwnego. Wielkopolanie prowadzili interesy handlowe ze zbuntowanymi miastami, a ze względu na bliskie sąsiedztwo najbardziej ucierpieli od najazdów krzyżackich. Jednocześnie Związek Pruski, na czele ze szlachcicem niemieckiego pochodzenia Johannesem von Baysen (Janem Bażyńskim), złożył władcy niezwykle atrakcyjną ofertę. W zamian za przywileje nadające im szeroką autonomię „całe Prusy poddadzą się królowi jako prawowitemu dziedzicowi ziem oderwanych przez Krzyżaków od Korony”. Trudno było nie przyjąć tak kuszącej propozycji. Podpisanie aktu zjednoczenia Zapewniwszy sobie poparcie Polski, 4 lutego 1454 r. Związek Pruski wypowiedział zakonowi posłuszeństwo, o czym poinformował wielkiego mistrza oficjalnym pismem. Dwa dni później powstańcy jednocześnie zaatakowali krzyżackie zamki w całym kraju. Większość stawiała symboliczny opór, obroniły się jedynie Malbork i Sztum. W triumfalnej atmosferze 4 marca podpisano akt zjednoczenia Prus z Koroną. Mieszkańcy obu państw zostali zrównani w prawach, zniesiono cła i opłaty graniczne, Gdańsk i Toruń zachowały prawo bicia własnego pieniądza. Krzyżacy otrząsnęli się jednak po pierwszych porażkach i podjęli walkę. Rozpoczęła się przewlekła wojna, która miała trwać 13 lat. Zakon odbił kilka miast, m.in. Królewiec, Tczew i Gniew; werbował w całej Rzeszy żołnierzy zaciężnych, słał protesty do papieża. Póki bronił się stołeczny Malbork, wynik wojny trudno było przewidzieć. Kolejne próby zdobycia zamku kończyły się fiaskiem. Broniły go silne oddziały najemnych wojsk czeskich i niemieckich. Po 2 latach bezowocnych wysiłków Polacy sięgnęli po oręż skuteczniejszy od armat. Podjęto negocjacje z obrońcami i za olbrzymią sumę 190 tys. florenów (ok. 680 kg złota) przekonano ich do oddania zamku. 18 czerwca 1457 r. Kazimierz Jagiellończyk triumfalnie wjechał do krzyżackiej stolicy. Wielki mistrz nie złożył jednak broni. Przeniósł stolicę do Królewca i wojna trwała. Krzyżacy stopniowo opanowywali wschodnie Prusy, Polacy umacniali się w zachodnich. Papież starał się nie dopuścić do krzyżackiej klęski, ale sukcesy husytów w Czechach, którzy w razie wsparcia przez Polskę mogli zagrozić pozycji Kościoła w środkowej Europie, skłoniły go do bardziej obiektywnej postawy. Rzym nacisnął na zakon i we wrześniu 1466 r. rozpoczęły się w Toruniu negocjacje. Ich efektem był podpisany 19 października tzw. traktat toruński. Powtórzono w nim większość postanowień układu sprzed 13 lat o poddaniu całych Prus pod zwierzchnictwo Polski. Jednak w rzeczywistości dokonano ich podziału. Prusy zachodnie z Gdańskiem, Malborkiem, Elblągiem, ziemią chełmińską i Warmią faktycznie przyłączono do Polski jako tzw. Prusy Królewskie. Natomiast Prusami wschodnimi – z Królewcem, Kłajpedą, Ostródą i Pasłękiem – nadal miał rządzić zakon, tyle że pod nadzorem Rzeczpospolitej. Terytorium powierzchni 32 tys. km kw. stało się Prusami Krzyżackimi. By wielki mistrz wyszedł z rokowań z twarzą, nadano mu tytuł Księcia w Prusach – ale nie Księcia Prus, co miało podkreślać, że nie włada całym krajem. Choć nałożono na niego obowiązki wasala, w traktacie nie nazwano go lennikiem. Każdy nowo wybrany zwierzchnik zakonu musiał od tego momentu składać polskiemu królowi przysięgę wierności i w razie wojny udzielać mu pomocy. Król nie miał jednak żadnego wpływu na wybór wielkiego mistrza. 4-letni rozejm Postanowień toruńskich nie uznała niemiecka i inflancka gałąź zakonu, a pruska przy każdej okazji próbowała się od nich uwolnić. Była już jednak tak słaba, że nie mogła nawet opłacić żołnierzy zwerbowanych na wojnę trzynastoletnią. Do końca XV w. wielcy mistrzowie (z wyjątkiem Martina Truchsessa, który odmówił złożenia przysięgi wierności, za co został skarcony skuteczną interwencją wojsk polskich) wywiązywali się z toruńskich zobowiązań. Potem zakon zmienił politykę. Na wielkich mistrzów zaczął powoływać przedstawicieli wpływowych rodów niemieckich, najpierw saskich Wettinów, potem Hohenzollernów. Książęta z dziada pradziada byli zbyt dumni, by kłaniać się polskim monarchom. Odmawiali składania przysiąg wierności, a najbardziej wojowniczy z nich Albrecht Hohenzollern urządzał łupieżcze najazdy na pograniczne rejony Prus Królewskich i Litwy. W 1519 r. sejm odpowiedział uchwałą o wypowiedzeniu mu wojny. Po dwóch latach zmagań pokorne dotąd miasta Prus Krzyżackich zaczęły protestować przeciw kosztom kolejnego konfliktu. W skarbcu Rzeczypospolitej też nie było nadmiaru złota, więc obie strony zgodziły się na 4-letni rozejm. Gdyby wydarzenia toczyły się zwykłym rytmem, wykorzystano by ten czas na przygotowania do nowej wojny. Ale właśnie wtedy na scenę wkroczył Marcin Luter. Jego krytyka Kościoła nigdzie nie mogła znaleźć wdzięczniejszych słuchaczy niż w Prusach walczących o uwolnienie się spod kurateli propapieskich Krzyżaków. Albrecht Hohenzollern wiedział, że tej batalii z poddanymi już nie wygra. W 1523 r. spotkał się w Wittemberdze z Lutrem, wkrótce do Prus Krzyżackich zaczęli zjeżdżać propagatorzy reformacji, a w Królewcu ruszyła protestancka drukarnia. Gdy biskupi dwóch prowincji – Sambii i Pomezanii ogłosili, że przechodzą na nową wiarę, wielki mistrz miał już do wyboru tylko dwie możliwości. Rozwiązać zakon i albo zostać dziedzicznym władcą świeckiego księstwa, albo lennikiem Polski. Pierwsza oznaczała z góry skazaną na porażkę wojnę z Rzeczypospolitą, druga dawała szanse na zachowanie autonomii Prus Krzyżackich w dotychczasowych granicach. Wybór był oczywisty. W marcu 1525 r. wysłannicy Hohenzollerna przybyli do Krakowa. Tam Polacy rozważali dwie możliwości: wojnę aż do definitywnego usunięcia zakonu z Prus i wcielenia ich do Korony albo oddanie Prus Krzyżackich Albrechtowi jako lenne księstwo. Król Zygmunt I Stary opowiedział się za pokojem. Przyjął ofertę. 8 kwietnia 1525 r. na rynku w Krakowie ostatni wielki mistrz Albrecht Hohenzollern ukląkł przed siedzącym na tronie Jagiellonem i publicznie złożył mu hołd lenny. Król wręczył wasalowi proporzec nowego Księstwa Pruskiego z czarnym orłem na białym tle i literą S (inicjał łacińskiej wersji imienia monarchy – Sigismundus). Potem Albrecht – już jako świecki książę – złożył przysięgę lenną, a towarzyszący mu dostojnicy zakonni zdjęli ze swych płaszczy czarne krzyże. Po 300 latach wojen państwo krzyżackie, reprezentowane przez swego władcę, padło na kolana przed polskim królem. Zygmunt Stary i jego poddani mieli powody do radości. Niestety Hohenzollern też. Prusy kontratakują Składając hołd, Albrecht przeżył chwilę upokorzenia, ale uratował swoje państwo przed wchłonięciem przez Rzeczpospolitą. Dzięki temu mógł przekształcić teokratyczne Prusy Krzyżackie w świeckie Prusy Książęce. Nasze zwycięstwo miało więc wymiar bardziej symboliczny niż realny. Zadając ostatni cios słaniającemu się na nogach przeciwnikowi Polska powaliła zmurszałe, niezbyt już groźne państwo zakonne. Krzyżacy zniknęli, ale pozostali sprowadzeni przez nich osadnicy i szlachta obdarowana majątkami ziemskimi. Przetrwała też specyficzna mentalność zakonu – z jego poczuciem misji cywilizacyjnej, ale także brutalnością i militaryzmem. Po sekularyzacji Prus na tej spuściźnie wyrastało nowoczesne, niebezpieczne dla sąsiadów państwo. Wraz z nim kształtowało się nowe społeczeństwo określane wspólnym mianem Prusaków. Pod wpływem dominujących elit niemieckich ulegało germanizacji; ludy tubylcze, w tym około 100 tys. Prusów straciły poczucie swej tożsamości. Już w XVII w. Polska zorientuje się, że jej nowy lennik i sojusznik to żmija, którą wyhodowała na własnej piersi. Źródło: archiwum National Geographic Polska
Co robili Krzyżacy w Ziemi Świętej, zanim trafili nad Wisłę? Na początku pracowali w szpitalu
Krzyżacy w Ziemi Świętej mieli opiekować się rannymi, ale sięgnęli po miecze. Do potęgi doprowadził ich wielki mistrz Hermann von Salza, gdy otrzymali od cesarza liczne nadania w Jerozolimie. Dopiero później trafili do Polski, gdzie dali się poznać jako niechlubni rycerze i budowniczy wielkich zamków.
W tym artykule: Jak powstał Zakon Krzyżacki Jak Krzyżacy w Ziemi Świętej stali się rycerzami Rozwój zakonu w Akce Jerozolima i jej dziedzictwo Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie narodził się w Ziemi Świętej, po zdobyciu miasta Jerozolima przez krzyżowców podczas I krucjaty. Działo się to w 1099 roku. Jak powstał Zakon Krzyżacki Wśród zdobywców Jerozolimy znajdowali się rycerze z wielu krain mówiący rozmaitymi europejskimi językami. Podobnie było z chrześcijańskimi pielgrzymami. Dlatego prawdopodobnie już od 1118 lub 1128 roku działał w południowej części Jerozolimy niemiecki szpital pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny. W 1143 roku papież zadekretował jego „specjalizację”. Nakazał, by w instytucji tej Niemcy zajmowali się pielgrzymami niemieckojęzycznymi. Szpital znajdował się w dobrym miejscu. Przy drodze do siedziby templariuszy na Wzgórzu Świątynnym. Nie był jednak instytucją samodzielną, podlegał zakonowi joannitów. Kiedy w 1187 roku wojska sułtana Saladyna obróciły w perzynę krzyżowców i muzułmanie odbili Jerozolimę, hospicjum owo przestało istnieć. Idea jednak nie upadła i wróciła wraz z III krucjatą (1189–1192). Jak Krzyżacy w Ziemi Świętej stali się rycerzami Do Ziemi Świętej przybyło podczas III krucjaty rycerstwo dowodzone przez cesarza Fryderyka I Barbarossę oraz władców Anglii i Francji. Pełno było też niemieckich książąt i arystokratów. Podczas oblężenia Akki pojawił się więc pomysł, by powstał niemiecki zakon do opieki nad rannymi. Tak jak funkcjonowali już templariusze (wśród których przeważali Francuzi) i joannici (gdzie dominowali rycerze z półwyspów Iberyjskiego i Apenińskiego). „Zarówno oblegający, jak i oblężeni cierpieli z powodu głodu i upału. Warunki higieniczne panujące na zewnątrz miasta musiały być katastrofalne, co wywoływało liczne choroby. Trzeba dodać do tego rany będące wynikiem wciąż wybuchających nowych walk. Wojsko potrzebowało kogoś, kto przejąłby opiekę nad chorymi i rannymi” – pisał o tych wydarzeniach mediewista Klaus Militzer w książce „Historia zakonu krzyżackiego”. Kogoś innego niż joannici czy templariusze. Te zakony były coraz bardziej zaaferowane własnymi interesami. „Zimą 1189 roku lub na początku 1190 roku przypłynęli tu kogami mieszkańcy Lubeki oraz Bremy i ofiarowali żagiel, który rozpięli nad chorymi i rannymi, aby zapewnić im choć trochę cienia” – taki początek przyjęty w tradycji Zakonu Krzyżackiego odnotowuje Militzer. Pierwszym opiekunem Krzyżaków był Fryderyk, książę szwabski. Po kilku latach zakon zmilitaryzowano, ostatecznie zbliżając go do templariuszy i joannitów. W Ziemi Świętej potrzebowano nie tylko wody święconej, ale i mieczy, a perspektywa łupów i sławy przyciągała wielu awanturników. Zwłaszcza, że rycerze III krucjaty odnieśli pewne sukcesy, lecz Jerozolimy nie odbili. Otrzymali tylko od muzułmanów gwarancje dostępu do miejsc świętych dla chrześcijańskich pielgrzymów. Rozwój zakonu w Akce „Zakon był zatem dzieckiem trzeciej krucjaty i swą tożsamość kształtował na bazie idei oraz wpływów, jakimi nasiąknął podczas tego »dzieciństwa«. Najbardziej dominującą i trwałą z owych idei była determinacja, by odzyskać Jerozolimę. Ten nadrzędny imperatyw stał się główną cechą polityki zakonu i ma to swoje odzwierciedlenie w źródle De Primordiis Ordinis Theutonici Narratio, które przedstawia szczegóły dotyczące założenia pierwszego szpitala. Ta krótka kronika została napisana około 1244 roku przez brata zakonnego. Dokument informuje nas, że: Otrzymali nazwę Szpitala Świętej Marii Domu Niemieckiego w Jerozolimie z nadzieją i wiarą, że z chwilą przywrócenia tej ziemi chrześcijanom główny dom tegoż zakonu można będzie założyć w Jerozolimie” – pisze prof. Nicholas Morton w książce „Krzyżacy w Ziemi Świętej, 1190–1291”. W tym czasie Zakon Krzyżacki miał swoje posiadłości w zdobytej Akce i wokół miasta. Zaraz po powołaniu Krzyżacy strzegli m.in. wieży św. Mikołaja i pobliskich murów. W Akce przybywali notable zakonni. Skarbiec trzymano w twierdzy Montfort (Starkenberg) odległej o niecałe 30 km. Ruiny tego zamku można oglądać do dzisiaj. Więcej pamiątek po krzyżowcach zostało w Akce. Jerozolima i jej dziedzictwo W 1229 roku cesarz Fryderyk II Hohenstauff odzyskał Jerozolimę dla chrześcijan – i to nie poprzez walkę, a drogą negocjacji. Krzyżacy pod wodzą wielkiego mistrza Hermanna von Salzy byli wiernymi zausznikami władcy. Cesarz nie tylko wspierał ich w ambitnych planach nad Wisłą, na wschodzie Europy. Rycerze zakonni otrzymali też od Fryderyka II w odzyskanej Jerozolimie m.in. dawny szpital imienia Maryi Panny, objęli też kościół św. Tomasza. Świątynia nie przetrwała do dzisiaj. Funkcjonuje tu inna świątynia pod wezwaniem tego świętego. Współcześni archeolodzy odkryli za to pozostałości dawnego szpitala, zachowały się ruiny wspomnianego kościoła ku czci Maryi. Krzyżacy w obozie koncentracyjnym. Nieoczywista historia słynnego zakonu Naziści zlikwidowali zakon krzyżacki. Następnie skonfiskowali jego mienie. Kapłanów poddali prześladowaniom. A jednocześnie hitlerowcy nawiązywali do historii Zakonu, a w Malborku szkolili ... O pozycji Krzyżaków za panowania Fryderyka II niech świadczy też fakt, że w zachodniej Jerozolimie otrzymali pałac (Curia Regis) nieopodal wieży Dawida oraz zajęli strategiczną cytadelę. Zniszczona została podczas muzułmańskiego ataku w 1239 roku. Całe miasto padło w 1244 roku. „Podczas pobytu Krzyżaków w mieście w latach 1229–1244 wzmocnił się ich związek z miastem i jego biblijnym dziedzictwem. Krzyżacy powiązali się z dynastią króla Dawida oraz innymi postaciami biblijnymi, które były aktywne na terenie Izraela. Rozpatrywali swoją walkę w kategoriach zwycięskiej bitwy Dawida z Goliatem. Militarne zmagania Krzyżaków i ich duchowa misja w Jerozolimie pozostawiły w średniowiecznych źródłach zakonnych różnorodne odniesienia i przekazy dotyczące miasta. O Jerozolimie Krzyżacy myśleli i mówili jeszcze przez długi czas po jej upadku w 1244 roku, a nawet po likwidacji Królestwa Jerozolimskiego w 1291 roku” – czytamy w artykule „Jerozolima w tradycjach zakonu krzyżackiego – symbolizm i oryginalność” autorstwa izraelskiego archeologa Shlomo Lotana. Rzadko kto zwiedza jednak Jerozolimę myśląc, że jej uliczkami chadzali ci sami rycerze zakonni, którzy na trwałe wpisali się w historię Polski. Źródła: Shlomo Lotan, „Jerusalem in the Traditions of the Teutonic Military Order – symbolism and uniqueness”, w: Zapiski historyczne, TNT Toruń 4/2010, Klaus Militzer, „Historia zakonu krzyżackiego”, Wydawnictwo WAM, Kraków 2007, Nicholas Morton, „Krzyżacy w Ziemi Świętej, 1190–1291”, Wydawnictwo Astra, Kraków 2018 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Czy Krzyżacy wykorzystywali religię jako parawan? Ich okrucieństwo zdecydowanie tego dowodzi
Na godło wybrali krzyż, nazywali siebie rycerzami Maryi, a kojarzą się z okrucieństwem, butą i żądzą władzy. Czy religia była dla nich tylko parawanem? Czy jednak wbrew stereotypom Krzyżacy traktowali ją poważnie, starając się godzić przyziemność żołnierza z duchowością mnicha?
W tym artykule: Kto mógł zostać Krzyżakiem? Ślub ubóstwa Ślub czystości Rozrywki i pokuta Ślub posłuszeństwa Praktyki religijne Zajęcia i posiłki Krzyżackie wzorce Kult Maryi i św. Elżbiety Nieudana próba wykreowania własnej świętej Zakon jako azyl dla przestępców Upadek moralny zakonu krzyżackiego Żaden zakon nie może działać bez reguły, czyli zaakceptowanego przez papieża lub uprawniony organ kościelny zbioru przepisów regulujących całość życia jego członków. Zakon krzyżacki w pierwszych latach istnienia w działalności szpitalnej kierował się regułą joannitów. W działalności wojskowej – templariuszy. Szybko zaczął je jednak uzupełniać o własne tzw. Prawa i Zwyczaje, które skrupulatnie spisywano. W 1244 r. na polecenie papieża Innocentego IV wszystkie te dokumenty zredagowano i skodyfikowano. Przybrały postać Statutów Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie. Wraz z zatwierdzeniem reguły Innocenty IV wydał Krzyżakom pozwolenie na wprowadzanie do niej zmian bez konieczności każdorazowego zabiegania o ich uznanie przez Stolicę Apostolską. Zakon z tego przywileju chętnie korzystał. Kto mógł zostać Krzyżakiem? Jedna z pierwszych zmian dotyczyła zasad rekrutacji. Do działających w Ziemi Świętej zakonów rycerskich mogły wstępować wyłącznie osoby z rodów arystokratycznych i szlacheckich. Krzyżacy poszerzyli to grono, przyznając wielkiemu mistrzowi prawo przyjmowania synów zamożnych mieszczan. Rewanżowali się w ten sposób założycielom zalążka zakonu, jakim był ufundowany przez pielgrzymów z Bremy i Lubeki szpital pod murami Akki. Skarb templariuszy nigdy nie został odnaleziony. Niektórzy wierzą, że zakonnicy ukryli go w Polsce Skarb templariuszy jest bohaterem wielu legend. Jak zakonnikom udało się zgromadzić tak ogromny majątek? I co się stało z legendarnym skarbem? <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/skarb-templariuszy-nigdy-nie-zostal-odnaleziony-niektorzy-wierza-ze-zakonnicy-ukryli-go-w-polsce-fa589da.jpeg" width="938" height="465" alt="Skarb templariuszy nigdy nie został odnaleziony. Niektórzy wierzą, że zakonnicy ukryli go w Polsce" title="Skarb templariuszy nigdy nie został odnaleziony. Niektórzy wierzą, że zakonnicy ukryli go w Polsce" /> Potomkowie patrycjuszy, którym w życiu niczego nie brakowało, raczej nie zgłaszali się do zakonu dla zysku czy kariery. Niektórymi zapewne kierowała żądza przygód, ale najważniejsze były motywy religijne. Wszyscy kandydaci, niezależnie od pochodzenia, musieli odbyć trwający pół roku nowicjat. W tym okresie sprawdzano, czy sprostają surowym wymogom reguły. Jeśli wytrwali, a nie należeli do stanu rycerskiego, zostawali uroczyście pasowani na rycerzy. Nowicjat kończył się złożeniem trzech ślubów zakonnych. Ubóstwa, czystości i posłuszeństwa. Ślub ubóstwa Pierwszy zakazywał posiadania własności prywatnej. Wszelkie zarobione, zdobyte w walce lub odziedziczone bogactwa bracia-rycerze musieli przekazywać zakonowi. On zapewniał im utrzymanie i uzbrojenie. Nie mogli mieć żadnych zamykanych szaf ani skrzyń, by niczego nie ukrywali przed innymi członkami wspólnoty. Spali na prostych łóżkach we wspólnych izbach – dormitoriach. Nakaz ubóstwa traktowano poważnie. Za drobne naruszenia, na przykład nieuzasadnione żądanie lepszego stroju czy spożycie bardziej wystawnego posiłku poza konwentem, karano. Typowe kary to chłostą po niedzielnym nabożeństwie i kilkudniowy post o chlebie i wodzie. Za cięższe, takie jak paserstwo, kradzież, ukrywanie kosztowności groził rok więzienia w zamkowej wieży. Najskuteczniejszym środkiem odstraszającym od potajemnego gromadzenia majątku był przepis zakazujący pochówku w poświęconej ziemi zakonnika, u którego po śmierci znaleziono większą ilość pieniędzy lub złota. Nie odmawiano też modlitw za jego duszę. Dla człowieka wierzącego było to równoznaczne ze skazaniem na wieczne potępienie. Krzyżacy w obozie koncentracyjnym. Nieoczywista historia słynnego zakonu Naziści zlikwidowali zakon krzyżacki. Następnie skonfiskowali jego mienie. Kapłanów poddali prześladowaniom. A jednocześnie hitlerowcy nawiązywali do historii Zakonu, a w Malborku szkolili ... Ślub czystości Równie pryncypialnie traktowano ślub czystości. Członkowie zakonu nie mogli się żenić ani uprawiać seksu. Karano ich nawet za rozmowy z kobietami podczas podróży służbowych. Krzyżak przyłapany na takim występku przez określony czas nie mógł zasiadać do posiłków ze współbraćmi. Jadał samotnie, na nienakrytym stole. Jeśli udowodniono mu stosunek seksualny z kobietą, odbierano mu płaszcz i traktowano jak pachołka. Trzy razy w tygodniu musiał pościć o chlebie i wodzie, w pozostałe dni nie miał prawa do zajmowania miejsca przy jakimkolwiek stole. Upokarzano go, każąc jeść na podłodze. Za najcięższą zbrodnię, zagrożoną takimi samymi sankcjami jak dezercja czy ucieczka z pola bitwy, uznawano homoseksualizm. Statuty przewidywały tylko dwa możliwe wyroki, których nie mógł złagodzić nawet wielki mistrz. Krzyżaka-geja czekało albo dożywotnie więzienie, albo wydalenie z zakonu. Przy czym druga kara wcale nie uchodziła za łagodniejszą. Po złożeniu wieczystych ślubów zakonnych nie było już bowiem powrotu do życia świeckiego. Skazanego przenoszono do zakonu o surowszej regule. Tam nie traktowano go jak rycerza, lecz mnicha zobowiązanego do ekstremalnej ascezy. Od braci-rycerzy także wymagano umartwień. Jednak ich głównym zadaniem była walka, więc wyrzeczenia nie mogły prowadzić do wycieńczenia organizmu. Reguła mówiła wprost, by nie pościć ponad potrzebę. Dlatego trzy razy w tygodniu serwowano mięso, a w dni postne, których w roku było aż 120 – ryby i inne kaloryczne potrawy. Krzyżacy dość swobodnie interpretowali też nakaz ograniczenia troski o ciało, w tym mycia się i prania odzieży. W odróżnieniu od mnichów z zakonów kontemplacyjnych nie byli ani głodni, ani brudni. Rozrywki i pokuta Wyrzec musieli się natomiast niemal wszystkich rozrywek. Nie mogli oglądać występów wędrownych cyrkowców i aktorów, słuchać muzyki poza kościołem, oddawać się grom hazardowym. A także uczestniczyć w turniejach i polowaniach, bez czego średniowieczni rycerze nie wyobrażali sobie życia. Na życzenie templariuszy ostatni zakaz szybko więc złagodzono, dopuszczając jako element ćwiczeń wojskowych polowania na lwy. Krzyżacy skopiowali ten wyjątek od reguły. Gdy osiedli w Prusach, przepis stał się absurdalny. Zmienili go więc zastępując lwy wilkami, niedźwiedziami i ptactwem. Odtąd mogli polować do woli. Pozwolono im także na grę w szachy i inne zabawy logiczne. Musieli je jednak natychmiast przerywać na żądanie przełożonego lub wezwanie do modlitwy. Odmowę traktowano jak naruszenie trzeciego ślubu: posłuszeństwa. Ślub posłuszeństwa Według św. Bernarda z Clairvaux, który opracował główne założenia reguły templariuszy, brat-rycerz nie powinien samodzielnie myśleć, lecz „we wszystkim polegać na Bogu”. W przekładzie na język praktyki oznaczało to, że w sprawach doczesnych ma być bezwarunkowo posłuszny zwierzchnikom, w duchowych – kapłanom zakonnym. Przestrzeganie dyscypliny sprawdzano raz w tygodniu, gdy każdy musiał wyznać popełnione grzechy przed kapitułą lub całą wspólnotą. Jeśli się samooskarżył, otrzymywał niższy wymiar kary i pokuty. Jeśli o jego przewinieniach poinformowali współbracia – sankcje były surowsze. Do najczęściej stosowanych środków pokutnych należało biczowanie, które co piątek winowajca mógł wykonywać osobiście albo zwrócić się o pomoc do współbrata. Chłosty nie stosowano podczas wypraw wojennych. Praktyki religijne Okazji do grzeszenia nie nadarzało się zbyt wiele. Rozkład dnia był bowiem ściśle uregulowany, a jego przestrzeganie cały czas nadzorowane. Rycerzy zakonnych budzono przed świtem na trwającą około godziny wspólną modlitwę – matutinum. Po niej celebrowano mszę, w której udział był obowiązkowy. Następnie co trzy godziny wzywano na modlitwy: przedpołudniową tercję, południową sekstę i popołudniową nonę. Polskim zamkiem zachwyca się świat. „Dwukrotnie większy od Pałacu Buckingham” Brytyjskie media ponownie rozpisują się o Polsce. Tym razem dziennikarze z Wyspy zachwalają największy na świecie gotycki zespół zamkowy, który znajduje się na terenie naszego kraju. Wieczorem, tuż po zachodzie słońca, odprawiano nieszpory. A bezpośrednio przed snem kompletę, podczas której każdy dokonywał rachunku sumienia. Odpowiednikiem współczesnego capstrzyku była Antyfona do Matki Bożej. Po jej odśpiewaniu wszyscy prócz wartowników udawali się na spoczynek. Krzyżacy bardzo poważnie traktowali sakramenty, zwłaszcza komunię. Uważali, że są godni jej przyjmowania tylko siedem razy w roku: w Wielki Czwartek, na Wielkanoc, w święta Zesłania Ducha Św., Wniebowzięcia, Ofiarowania Pańskiego, Bożego Narodzenia i w dniu Wszystkich Świętych. Ważnym elementem ich duchowości była troska o dusze zmarłych. Każdy członek wspólnoty miał obowiązek odmówienia codziennie 30 razy modlitwy „Ojcze nasz” – 15 razy za zmarłych współbraci, 10 za dobroczyńców zakonu i 5 za służebnych. W okresie między śmiercią i pochówkiem zmarłego współbrata każdego dnia odprawiano mszę za jego duszę i sto razy odmawiano „Ojcze nasz”. Zajęcia i posiłki Wypełnienie obowiązków religijnych zajmowało około 7–8 godzin dziennie. Pozostały czas, zgodnie z zaleceniami Bernarda z Clairvaux, bracia-rycerze mieli przeznaczyć na konserwację uzbrojenia. Nie powinni tego zlecać giermkom. Broń uważano „za narzędzie powierzone im przez Boga”, a troskę o nią za jeden z obowiązków wynikających ze ślubu ubóstwa. Codzienny harmonogram dopełniały trzy posiłki. W dni postne dwa, a w okresie ścisłego postu (środa popielcowa, piątki i soboty w Wielki Post, wigilie najważniejszych świąt) – jeden. Reguła nakazywała spożywanie ich w milczeniu, ale w taki sposób, by „pokarm przyjmowały nie tylko usta, lecz także uszy”. Dlatego podczas konsumpcji bracia-rycerze słuchali tekstów odczytywanych na głos przez kapłana lub lektora. Nie była to przypadkowa lektura. Król trędowaty, a jednocześnie największy władca średniowiecza. Zapomniany Baldwin IV Armię Saladyna gromił nie słynny Ryszard Lwie Serce, lecz zapomniany Król Baldwin IV. Był jednym z największych władców średniowiecza. Jego najgorszym wrogiem okazała się jednak choroba. Teksty dobierano w taki sposób, by utwierdzały w braciach-rycerzach poczucie wypełniania wyjątkowej misji, pobudzały ich zapał i zagrzewały do walki o triumf chrześcijaństwa. Podczas posiłków cyklicznie odczytywano regułę, przypominając słuchaczom o ich obowiązkach. Ponieważ większość nie znała łaciny, już na początku XIII w. przetłumaczono ją na niemiecki. Krzyżackie wzorce Najważniejszym dla chrześcijan tekstem było Pismo Święte. Władze zakonne zdawały sobie jednak sprawę, że ich gorliwi w wierze, lecz niewykształceni podwładni niewiele zrozumieją z oryginalnych tekstów biblijnych. Dlatego wybrane do lektury księgi nie tyle przekładano na niemiecki, lecz opracowywano w taki sposób, by kształtowały pożądane postawy, a ich przesłanie łatwiej zapadało w pamięć. Nadawano im więc formę wierszowaną, często rymowaną i uzupełniano komentarzami odnoszącymi się do współczesności. Szczególnie propagowano postacie mogące służyć za wzorzec dla żołnierzy. Jak Judyta, która uwiodła wodza armii babilońskiej Holofernesa, a gdy zasnął w jej objęciach. Odcięła mu głowę, ratując swój lud przed najeźdźcami. Morał potrafił wyciągnąć nawet najmniej rozgarnięty słuchacz. W dążeniu do wyższych celów można stosować podstęp i dopuszczać się okrucieństw. Biblijną Księgę Hioba uzupełniono z kolei o wierszowany opis działalności Dietricha von Altenburg, komtura Ragnety. Dokonał on zwycięskiego najazdu na Litwę (1320), a potem, jak Hiob, został zalany falą nieszczęść. W bitwie pod Płowcami (1331) poniósł klęskę. Rozcięto mu policzek od ucha do ust, ranny trafił do polskiej niewoli. Krzyżacy zdołali go odbić, lecz wrócił upokorzony, z potworną blizną na twarzy. Nie poddał się jednak losowi i cztery lata później został nagrodzony wyborem na urząd wielkiego mistrza. Z tej historii wynikało, że nigdy nie należy się poddawać, a po każdej porażce można się podnieść i wspiąć na sam szczyt. Najbardziej lansowanymi bohaterami byli jednak przywódcy żydowskiego powstania przeciw Seleucydom, czyli panującym w Judei potomkom jednego z wodzów Aleksandra Macedońskiego. Wzniecił je ród Machabeuszy, gdy helleńscy władcy ustawili w Świątyni Jerozolimskiej ołtarz Zeusa i kazali składać ofiary swemu bogu. Matatiasz Machabeusz i jego pięciu synów sprzeciwili się bluźnierstwu. Walczyli przez kilkanaście lat, gdy jeden ginął, przywództwo obejmował brat. Ich niezłomna postawa została nagrodzona. Zwyciężyli, zasiedli na tronie niepodległej Judei. Po rytualnym oczyszczeniu świątyni ustanowili nowe żydowskie święto – Chanuka. W Izraelu odnaleziono zabytki, które nawiązują do historii święta Chanuka. Artefakty mają 2200 lat Archeolodzy w Izraelu odnaleźli 16 fragmentów ceramicznych dachówek z okresu greckiego. Naukowcy twierdzą, że artefakty bezpośrednio nawiązują do historii Chanuki. W okresie krucjat za odpowiednik Seleucydów uznano muzułmanów, Machabeuszy – zakony rycerskie. Takiego porównania jako pierwszy użył papież Honoriusz III, a Krzyżacy skwapliwie wpisali je do prologu swoich Statutów. Po przeniesieniu działalności do Prus nadal się na nie powoływali. Przedstawiali żydowskich powstańców jako wzór do naśladowania przez bojowników za wiarę. Kult Maryi i św. Elżbiety O tym, że Krzyżacy się uważali za rycerzy Maryi, świadczyła już nazwa zakonu, który na swą patronkę wybrał matkę Jezusa. Zakon uroczyście obchodził wszystkie związane z nią święta, a do kalendarza liturgicznego dodał własne. Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie celebrowane 6 lutego. Odczytywana podczas posiłków księga „Vatterbuch” z opowieściami o życiu męczenników, pustelników i świętych kończyła się opisem Sądu Ostatecznego. Zdaniem autora – anonimowego członka zakonu – wśród zbawionych znaleźli się Krzyżacy przedstawieni Bogu jako „rycerze Maryi”. Mimo że byli rycerzami, nie mogli, jak ich świeccy odpowiednicy, mieć „dam serca”. Być może dlatego na patronów zakonu wybierali niemal wyłącznie kobiety. Ale takie, którym mogli służyć i obdarzać uczuciami bez naruszania ślubu czystości. Obok Matki Bożej wielką czcią otaczali św. Elżbietę Węgierską (1207−1231), córkę króla Andrzeja II. Gdy jej mąż, landgraf Turyngii, zginął podczas krucjaty, przeniosła się ze wspaniałego zamku do Marburga, gdzie ufundowała szpital i poświęciła się pomocy chorym. Kiedy wyczerpana zmarła, mając zaledwie 24 lata, jej szwagier Krzyżak rozpoczął starania o kanonizację. Udało się już cztery lata później. Krzyżacy uznali Marburg za swoją duchową stolicę i krzewili kult św. Elżbiety jako ucieleśnienia ideałów, jakie także im przyświecały. Zaczynali bowiem jako bractwo szpitalne pomagające bezinteresownie chorym i potrzebującym. Nieudana próba wykreowania własnej świętej W XIV w. podjęli starania o wykreowanie kolejnej świętej, tym razem ich własnej. Dorota Schwartze urodziła się w wiosce Groß-Montau (obecnie Mątowy Wielkie) pod Malborkiem. Chciała zostać zakonnicą, doznawała mistycznych wizji, lecz rodzina zmusiła ją do poślubienia starszego o 20 lat kupca z Gdańska. Urodziła dziewięcioro dzieci, z których ośmioro zmarło w czasie epidemii dżumy. Po tej tragedii przeniosła się w 1391 r. do Kwidzyna, by wieść życie pustelnicy. Księża w Gdańsku nie traktowali jej wizji poważnie. Natomiast dziekan krzyżackiej kapituły w tym mieście Johann von Marienwerder (Jan z Kwidzyna) dostrzegł w Dorocie prawdziwą mistyczkę i otoczył opieką duchową. Pozwolił by codziennie przyjmowała komunię, spisywał jej objawienia. Zgodził się na jej prośbę o zamurowanie w domku, którego do końca życia nie opuści. Przez jedno okienko podawano jej pożywienie, przez drugie komunię. Gdy po trzech latach zmarła, protektor napisał hagiograficzne dzieło „Żywot Doroty z Marienwerder”. Zakon wystąpił do papieża o jej kanonizację. Według popularnej wśród Krzyżaków opowieści, po klęsce pod Grunwaldem wielki mistrz Heinrich von Plauen modlił się do niej prosząc, by uchroniła Malbork przed zajęciem przez Polaków. Dorota ukazała mu się we śnie i powiedziała, że spełni prośbę, pod warunkiem, że mistrz zgodzi się, by przez 600 lat nikt nie poznał miejsca jego pochówku. Zyndram z Maszkowic. Niemiec, który dowodził polskim wojskiem pod Grunwaldem Zyndram z Maszkowic to polski rycerz, który brał udział w bitwie pod Grunwaldem. Z pochodzenia był małopolskim Niemcem. O jego rodzie wiadomo niewiele, ale kronikarze twierdzą, że to właśn... „Żywot Doroty” stał się jedną z ulubionych lektur w krzyżackich refektarzach. Rozpoczęty w 1404 r. proces kanonizacyjny przerwano po bitwie grunwaldzkiej. Dokończył go dopiero w 1976 r. papież Paweł VI. W 2007 r. w katedrze kwidzyńskiej odkryto kryptę ze szczątkami trzech mężczyzn. Badania DNA i inne analizy wykazały, że jednym z nich był Heinrich von Plauen. Zakon jako azyl dla przestępców Jeszcze na przełomie XIII i XIV w. związany z Krakowem autor „Rocznika dominikańskiego” (Rocznika Krasińskich) wypowiadał się o Krzyżakach z uznaniem, doceniając ich szczerą pobożność i ofiarność. Minęło niewiele lat i zaczęły się mnożyć relacje o popełnianych przez nich okrucieństwach, gwałtach, obłudzie i chciwości. Zakon bronił się, przekonując papieży i cesarzy, że są to oszczerstwa rozpowszechniane przez jego wrogów. Stosował tę taktykę także podczas procesu z Polakami po klęsce grunwaldzkiej. Wtedy było już jednak oczywiste, że po szlachetnych ideałach moralnych, które mu niegdyś przyświecały i formalnie wciąż obowiązywały, pozostało już bardzo niewiele. Co je zniszczyło? W 1244 r. zakon poniósł straszliwe straty w bitwie z wojskami mameluków pod Hirbiją. Według kronikarzy z 400 rycerzy ocalało jedynie trzech. Dwa lata wcześniej kilkuset Krzyżaków zginęło w bitwie z armią księcia nowogrodzkiego Aleksandra Newskiego na jeziorze Pejpus. Coraz więcej ofiar pochłaniała walka z Prusami, którzy w 1242 r. wzniecili potężne powstanie. W efekcie krzyżackie szeregi zostały tak przerzedzone, że w 1250 r. wielki mistrz Poppo von Osterna zwrócił się do papieża o złagodzenie reguły. Innocenty IV odmówił, jego następca Aleksander IV był bardziej wyrozumiały i w latach 1255– 58 zaakceptował radykalne zmiany. Najpoważniejsze skutki miało zniesienie półrocznego nowicjatu oraz zgoda na przyjmowanie do zakonu sprawców przestępstw, którym krzyżaccy kapłani udzielą rozgrzeszenia. Brak okresu próbnego sprawiał, że płaszcze krzyżackie otrzymywali mężczyźni, którzy nie byli w stanie sprostać surowym wymogom reguły. Potrzebowano ich jednak do walki, więc nie usuwano z zakonu. Jeszcze większe zagrożenie dla etosu rycerskiego sprokurowały gwarancje bezpieczeństwa dla uciekających przed sprawiedliwością przestępców. Trudno przypuszczać, by takimi kandydatami kierowała wiara, a nie chęć uniknięcia kary. W efekcie w zakonie znalazło się wielu zwyczajnych, choć dobrze urodzonych, bandytów. Wielcy mistrzowie zostali postawieni przed dylematem. Oprzeć się na nielicznych idealistach i stracić własne państwo czy przyjmować byle kogo, ale obronić posiadłości w Prusach? Wybierali drugą możliwość. Starali się zmieniać nowe nabytki w karnych żołnierzy, poddając ich surowej dyscyplinie, grożąc karami w życiu doczesnym i wiecznym. Jednak przywrócić dawnych standardów nie zdołali. Już w połowie XIV w. kronikarz Piotr z Dusburga pisał, że bracia „zamiast milczeć przy posiłkach rozprawiają o ziemskich próżnościach”, a zamiast tekstów o „Chrystusie, jego Matce i świętych” każą sobie czytać opowieści o „czynach świeckich władców i rycerzy”. Upadek moralny zakonu krzyżackiego W miarę upływu czasu działo się tylko gorzej; życie duchowe braci-rycerzy zanikało, ich obyczaje ulegały zeświecczeniu. Kapłani, którzy nigdy nie decydowali o kluczowych dla zakonu sprawach, tracili również wpływ na kształtowanie mentalności i charakterów szeregowych członków. Według pierwotnych założeń, na każdych 12 rycerzy miało przypadać 6 kapelanów. Pod koniec wieku XIV w wielu komturiach te proporcje drastycznie się rozeszły, nawet do poziomu 50 do 2. TOP 10 - najpiękniejsze zamki w Polsce. Które koniecznie trzeba zobaczyć? Czy wiesz, że na terenie Polski znajduje się aż 419 zamków? Przeważnie zostały z nich same ruiny, jednak kilka z nich zachowało się w niemal nieskazitelnym stanie. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/dd793acf31ab0d7bab00edebb9f95bf7614facd6-33b38e8.jpg" width="938" height="626" alt="Zamek w Malborku: opis, zwiedzanie, bilety i dojazd, historia obiektu (fot. Michal Fludra/NurPhoto via Getty Images)" title="Zamek w Malborku: opis, zwiedzanie, bilety i dojazd, historia obiektu (fot. Michal Fludra/NurPhoto via Getty Images)" /> Pracy dydaktyczno-duszpasterskiej nie sprzyjało również to, że większość Krzyżaków była analfabetami. Uczyć się czytania i pisania mogli jedynie za zgodą przełożonych. Występowali o nią nieliczni. Nic ich zresztą do tego nie zachęcało. W odróżnieniu od zakonów mniszych, w zakonie krzyżackim w ogóle nie praktykowano lektury indywidualnej, która pogłębiałaby duchowość i zachęcała do refleksji. Już w 1339 r. w procesie polsko-krzyżackim o przynależność Pomorza Gdańskiego i ziemi chełmińskiej prowadzonym przez wysłanników papieża Benedyka XII padło stwierdzenie, że „młodzi bracia są gorsi od starszych”. Nie były to jedynie figury retoryczne i najlepiej o tym wiedzieli sami Krzyżacy. W utajnionych przed osobami postronnymi wewnętrznych dokumentach zakonu można znaleźć zapisy o tym, do czego byli zdolni niektórzy z jego członków. W Brandenburgu brat-rycerz von Nossow pobił przed ołtarzem księdza i podeptał hostię. Na zamku w Świeciu dwaj skłóceni zakonnicy kilkakrotnie wdali się w bójkę. Jeden z adwersarzy zamknął przed drugim bramę i obrzucił go z góry kłodami drewna. Po odbyciu kary o świcie poszli grzecznie na modły, a wracając z nich rzucili się na siebie z nożami i poważnie poranili. W Radzyniu brat-rycerz Kellenbach opuścił samowolnie zamek, zabawił się w karczmie i zaatakował kolegę. Ten uciekł do kościoła, gdzie akurat odbywało się wieczorne nabożeństwo. Klnącego i wymachującego sztyletem napastnika obezwładniło trzech księży. Wezwany komtur chciał go przesłuchać. Jednak Kellenbach był zbyt pijany, by dało się z nim nawiązać kontakt. Przykłady można mnożyć. Nowe generacje Krzyżaków wymigiwały się od obowiązków religijnych, nie słuchały kazań, ukrywały łupy, by przeznaczyć je na zakazane rozrywki, alkohol lub hazard. Wciąż byli dobrymi i bitnymi żołnierzami, ale ich moralność bardziej niż religia kształtowała wojna. Gdy na nią wyruszali pod białym, symbolizującym czystość, płaszczem całkowicie znikał zakonny habit i pozostawała jedynie zbroja. A zza niej wynurzało się okrucieństwo, mściwość i brutalność. Zakon założony przez uduchowionych altruistów stawał się bezduszny.
Zakony w średniowieczu miały służyć krzewieniu wiary i praktykowaniu ubóstwa. Nie zawsze jednak tak było
Wiele zakonów, które powstały w wiekach średnich, istnieje do dziś. Instytucje te były odpowiedzią na potrzeby teocentrycznych czasów, ale nie pełniły wyłącznie funkcji religijnych, ale także społeczne. Jak powstały zakony w średniowieczu? Jak toczyło się klasztorne życie? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
W tym artykule: Historia zakonów w średniowieczu Zakony żeńskie Zasady życia zakonnego w średniowieczu Życie zakonne w klasztorach średniowiecznych Zakony rycerskie Misje zakonów W średniowieczu Kościół katolicki był jedną z najbardziej wpływowych instytucji, być może nawet najbardziej wpływową. Duchowni mieli wyłączność na sprawowanie kontroli nad praktykami religijnymi w teocentrycznym społeczeństwie, co dawało im praktycznie nieograniczoną władzę. Z czasem życie księży zaczęło przypominać życie świeckie. Średniowieczne zakony stały w opozycji do tego trendu, choć należy podkreślić, że także zakonnicy nie byli w stanie ustrzec się pokus i sami często sami nadmiernie kierowali się żądzą zysku. Historia zakonów w średniowieczu Historia średniowiecznych zakonów rozpoczyna się na początku VI stulecia. Właśnie wtedy Benedykt z Nursji ogłosił nową regułę, na mocy której na Monte Casino powstał pierwszy klasztor, w którym zgromadził się zakon benedyktynów. Niebawem zakonnicy wyruszyli do różnych krajów Starego Kontynentu, a ich siedziby powstały w niemal wszystkich krajach. Esencją reguły św. Benedykta są słowa ora et labora, co oznacza „módl się i pracuj”. Życie mnichów koncentrowało się więc na modlitwie i pracy, głównie fizycznej, ale także umysłowej. Mieli ograniczony kontakt ze światem zewnętrznym. Po złożeniu ślubów, w klasztornych murach doczekiwali końca swoich dni. Średniowieczne miasto zbrodni. Mordercami byli tam najczęściej klerycy i studenci Najnowsze badania angielskich naukowców wykazały, że Oksford w okresie średniowiecza słynął z ponadprzeciętnej liczby morderstw. Badacze odkryli, że za wieloma aktami agresji stali… stud... Idea św. Benedykta spotkała się z uznaniem. Osoby świeckie wspierały zakon finansowo. Dzięki temu klasztory stały się potężnymi posiadaczami ziemskimi, a codzienne życie wysokich zakonników zaczęło odbiegać od przyjętej reguły. To spotkało się z ogólną krytyką, na fali której na początku XII wieku powstali cystersi. Zakon założony przez św. Bernarda z Clairvaux przyjął regułę zbliżoną do benedyktyńskiej, ale znacznie surowszą. Dążyli do wskrzeszenia idei rygoryzmu i odnowienia ewangelicznego ubóstwa. Przez jakiś czas zakonnikom udawało się realizować te założenia, ale pod koniec XII stulecia cysterski rygoryzm zaczął słabnąć. Na początku XIII wieku zaczęły zawiązywać się ruchy występujące przeciw naukom Kościoła. Jako że w obliczu rosnącego bogactwa duchownych i ich dystansowania się od spraw społecznych, benedyktyni i cystersi stracili swoją wiarygodność, pojawiła się potrzeba zawiązania zakonów, które mogłyby ożywić ideał ubóstwa. W odpowiedzi na coraz powszechniejszą herezję i stopniowe oddalanie się społeczeństwa od Boga zaczęły powstawać tzw. zakony żebracze. Wcześniejsze czerpały dochody przede wszystkim z ziemi i własnej pracy. Zakony żebracze utrzymywały się natomiast z jałmużny. Pierwszym był założony na początku XIII stulecia, przez św. Franciszka z Asyżu, Zakon Braci Mniejszych, nazywany zakonem franciszkanów. Równolegle powstał zakon dominikanów, którego regułę napisał hiszpański prezbiter Dominik Guzman. W obu przypadkach nie tylko zakonnicy, ale także wspólnoty zakonne nie mogły posiadać własności. Ideę zakonów żebraczych ze wszystkich sił popierał papież Innocenty III. Zwierzchnik Kościoła katolickiego widział w nich szansę na odrodzenie tej instytucji i realne wsparcie w walce z heretykami. Zakony żeńskie Początkowo średniowieczne zakony gromadziły wyłącznie mężczyzn. Z czasem zaczęły powstawać ich żeńskie odpowiedniki. Pod względem organizacji i reguły właściwie nie odbiegały od zakonów męskich. Na czele wspólnoty stała przeorysza (w zakonach męskich – przeor). W mniejszych zgromadzeniach dyscyplinowaniem mniszek zajmowała się matka przełożona. O ile taka osoba nie dopuściła się niewłaściwego zachowania lub nie ustąpiła z własnej woli, piastowała to stanowisko dożywotnio. Zastępczyniom przeoryszy była skarbniczka. Głowa klasztoru miała do dyspozycji także pomocnice, które wybierała spośród starszych członkiń swojej wspólnoty. Odprawianiem mszy i spowiadaniem mniszek zajmował się kapelan. Reguły zakonne nie dopuszczały, by mężczyzna zamieszkiwał w klasztorze żeńskim, więc kapelan zawsze był kwaterowany poza murami. Zasady życia zakonnego w średniowieczu Mówiąc o zakonach, należy myśleć o wspólnotach ludzi wiary, które były zawiązywane na podstawie ściśle określonych zasad, nazywanych regułami. Każdy zakon miał swoją własną regułę, definiującą cel istnienia danej instytucji. Podlegali jej wszyscy członkowie i członkinie wspólnot. Mimo że nie powstała jedna wspólna reguła zakonna, to w każdej można wyodrębnić pewne cechy wspólne. Składając śluby zakonne, mnisi i mniszki zobowiązywali się przede wszystkim do życia w ubóstwie (zakonnicy nie mogli posiadać własności), czystości (związki małżeńskie nie były dopuszczalne) i do bezwzględnego posłuszeństwa, nie tylko wobec Boga, ale także przełożonych zakonnych. Życie zakonne w klasztorach średniowiecznych Życie zakonne musiało toczyć się zgodnie z założeniami przyjętymi w regule. Różne reguły to różne plany zajęć. W przypadku klasztorów benedyktyńskich, zakonna codzienność (w przypadku zakonów męskich i żeńskich) nakazywała dzielić dzień na modlitwy, pracy i nauki. Zakonnicy wstawali skoro świt i wyruszali na prymę składającą się z psalmów, modlitw i responsów. Po liturgii przychodził czas na śniadanie. Następnie cała wspólnota zbierała się w kapitularzu, gdzie omawiane były sprawy bieżące, także te związane z finansami. Na spotkaniu poruszane były także kwestie natury etycznej i duchowej. Jeżeli którykolwiek członek (lub członkini) wspólnoty dopuścił się występku, miał wyznaczaną pokutę lub przyjmował karę cielesną. W południe wszyscy spotykali się w refektarzu. Podczas gdy jedna osoba czytała fragmenty dzieł Ojców Kościoła lub pisma świętego, reszta posilała się. Po obiedzie przystępowano do pracy. Zgodnie z zasadą św. Benedykta, praca fizyczna miała zajmować sześć godzin dziennie. W męskich zakonach skupiano się przede wszystkim na pracy w polu i sadach. W żeńskich dodatkowo pracowano przy krosnach i kołowrotku. Mówiąc o zakonach żeńskich, warto wspomnieć, że w późniejszej fazie średniowiecza, gdy do klasztoru przystępowało wiele kobiet z arystokratycznych rodów, do pracy fizycznej podchodzono z dużym przymrużeniem oka. W klasztorach nierzadko zatrudniano służące. Mało tego, niektóre mniszki miały też osobistą obsługę. Zakony rycerskie Mówiąc o średniowiecznych zakonach, nie można pominąć zakonów rycerskich, będących czymś w rodzaju zbrojnego ramienia Kościoła. Powstały w XII wieku, w Palestynie, w celu wsparcia zachodnioeuropejskiego rycerstwa w walce z muzułmanami podczas krucjat. Poza obroną terenów, do ich zadań należała także ochrona szlaków, którymi do Ziemi Świętej podróżowali pielgrzymi. Pierwsza polska kolonia niemal powstała w średniowieczu. Sprawę skomplikowali jednak Tatarzy Gdy pognębieni przez Turków Cypryjczycy zaproponowali Władysławowi Jagielle przejęcie kontroli nad wyspą, pierwsza polska kolonia była na wyciągnięcie ręki. Zakony rycerskie podlegały papieżowi. Członkowie tej wspólnoty także składali śluby ubóstwa i czystości, ale wojna była dla nich świetną okazją do wzbogacenia się. Ich majątki rosły, a wraz z nimi – wpływy polityczne. Dzięki temu coraz bardziej uniezależniali się od wpływów władzy monarszej. Zakonni rycerze słynęli z odwagi i waleczności i mieli do dyspozycji najnowocześniejsze bronie średniowiecza, w tym broń oblężniczą. To wszystko sprawiło, że musieli się z nimi liczyć nawet królowie. Przykłady takich zakonów to templariusze i Krzyżacy. Misje zakonów Jaką misję miały średniowieczne zakony? Nadrzędnym celem ich istnienia było krzewienie wiary. Mnisi odprawiali nabożeństwa za pomyślność świeckich, wznosili modły za ich duszę, głosili nauki Chrystusa. Jako że byli obecni w niemal każdym kraju, znacząco przyczynili się do chrystianizacji Europy. Działalności zakonnej nie można jednak kojarzyć wyłącznie z religią, bowiem klasztory pełniły także wiele funkcji społecznych. W czasie wojen i najazdów, dawały ludności schronienie. Zapewniały opiekę chorym i potrzebującym. Zajmowały się nauczaniem szkolnym i uniwersyteckim. Z zakonów wywodziła się średniowieczna elita intelektualna. Wystarczy powiedzieć, że najwięksi filozofowie w średniowieczu byli zakonnikami. W klasztorach opracowywano innowacyjne metody uprawy ziemi. Wyznaczano wzorce architektoniczne. Nie można też nie wspomnieć, że to właśnie średniowiecznym zakonom zawdzięczamy większość zabytków średniowiecznego piśmiennictwa, bowiem cenne księgi były przepisywane właśnie w klasztornych skryptoriach. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Skarb templariuszy nigdy nie został odnaleziony. Niektórzy wierzą, że zakonnicy ukryli go w Polsce
Skarb templariuszy jest bohaterem wielu legend. Jak zakonnikom udało się zgromadzić tak ogromny majątek? I co się stało z legendarnym skarbem?
W tym artykule: Skarb templariuszy – prawda czy fikcja? Gdzie jest ukryty skarb templariuszy? Skarb templariuszy w Polsce. Które miejsca są najbardziej prawdopodobne? Templariusze, czyli Zakon Ubogich Rycerzy Chrystusa i Świątyni Salomona, działali krótko, bo tylko od XII do XIV w. Pamięć o nich jest jednak żywa do dziś. Na przestrzeni wieków zakonnicy stali się bohaterami wielu legend, a powracającym motywem jest zaginiony skarb templariuszy. Kolumbijczycy planują odzyskać skarb z hiszpańskiego galeonu, który zatonął w 1708 r. Jest wart 15 mld dolarów Kolumbia zaczęła w końcu wydobywać skarb z hiszpańskiego okrętu, który zatonął w 1708 roku. Kosztowności są dziś warte ok. 17 miliardów dolarów. Skarb templariuszy – prawda czy fikcja? Członkowie Zakonu Templariuszy żyli w ubóstwie, zgodnie z ich mottem: "Nie nam, Panie, nie nam, lecz Twemu imieniu daj chwałę". Żeby wstąpić do zgromadzenia, nowicjusze musieli zrzec się całego majątku. Dobra materialne przekazywano na rzecz zakonu. To właśnie one miały składać się na skarb Templariuszy. Poza surową regułą zakonnicy byli również znani z tego, że zapewniali ochronę wiernym pielgrzymującym do Ziemi Świętej. Dbali też o bezpieczeństwo chrześcijańskich placówek w Jerozolimie. Powszechnie było wiadomo, że templariusze posiadali ogromny majątek. W czasach świetności zakonnicy byli w posiadaniu dóbr ziemskich, budowali okazałe zamki i twierdze oraz dysponowali flotą morską. Aktywnie zajmowali się też handlem i innymi transakcjami finansowymi, takimi jak pożyczki. Skarb templariuszy miał być cenniejszy niż majątek niejednego władcy. Sam król Francji Filip Piękny był dłużnikiem zakonu i to właśnie on, najprawdopodobniej z zazdrości, postanowił rozwiązać zgromadzenie. Zakonnicy zostali uwięzieni i osądzeni. Wielu templariuszy poniosło śmierć przez spalenie na stosie. Po rozwiązaniu zakonu naukowcy i nie tylko zaczęli szukać dóbr materialnych ukrytych przez zakonników. Kilkadziesiąt lat temu trop padł na zamek Gisors w Normandii. Jeden ze strażników ogłosił wówczas, że znalazł podziemną komnatą wypełnioną kuframi. Nie chciał jednak zdradzać szczegółów swojego znaleziska. Strzępki informacji o rzekomym skarbie wystarczyły, aby zwabić ciekawskich. Skarb templariuszy nie został jednak odnaleziony. Klątwa Tutanchamona miała zabijać ludzi. Jak było naprawdę? Klątwa Tutanchamona przed laty fascynowała ludzi na całym świecie. Szybko okazało się jednak, że w legendzie jest wiele nieścisłości. Gdzie jest ukryty skarb templariuszy? Templariusze mieli spodziewać się krwawego końca ich zakonu. Według niektórych przekazów jeszcze przed akcją króla Filipa Pięknego zakonnicy zdążyli przetransportować swoje skarby daleko od Francji. Miała im do tego posłużyć flota morska. Gdzie dopłynęły statki z dobrami? Tego nie wiadomo. Nie ma też pewności, co znajdowało się na pokładach. Skarb templariuszy to mogły być zarówno złote monety, jak i księgi z cenną wiedzą. Jedna z teorii mówi o tym, że templariusze mieli przekazać księgi do przepisania irlandzkim kopistom, a następnie popłynąć do Szkocji. Niektórzy wierzą, że zakonnicy brali nawet udział w bitwie pod Bunnockburn w czerwcu 1314 roku. W Oslo znaleziono średniowieczne runy. Co oznaczają? Runy to nieczęste odkrycie archeologiczne. Badacze z Norwegii mieli podwójne szczęście. Skarb templariuszy w Polsce. Które miejsca są najbardziej prawdopodobne? W legendach o skarbie templariuszy nie brakuje również polskiego akcentu. Niedługo po upadku Zakonu Templariuszy, znacząco umocniła się pozycja Krzyżaków. To miała być zasługa wsparcia finansowego od Ubogich Rycerzy. Na uwagę zasługuje również fakt, że templariusze dysponowali posiadłościami w Chwarszczanach, Rurce i Czaplinku. Teoretycznie te miejsca, położone z dala od ówczesnego centrum wydarzeń w Europie, wydawały się więc dobrą skrytką. Do tej pory nie trafiono jednak na żadne potwierdzenie, jakoby skarb templariuszy miał być schowany na terenie Polski. Choć minęły już setki lat, skarb templariuszy nadal wzbudza ogromne zainteresowanie. Pozostaje nam chyba jednak pogodzić się z tym, że nigdy nie dowiemy się, gdzie dopłynęła flota zakonników. Niewykluczone, że statki dotarły do różnych, oddalonych od siebie miejsc na świecie.
Zakon Iluminatów doprowadził do rewolucji francuskiej? Po latach łączy się z nim polityków i gwiazdy pop
Mimo że Zakon Iluminatów czasy swojej świetności ma już bardzo dawno za sobą, niektórzy twierdzą, że tajemnicze stowarzyszenie elit działa do dziś.
W tym artykule: Oświecenie było wskazówką dla Iluminatów Iluminaci mieli tysiące sympatyków i wrogów Czy Zakon Iluminatów przetrwał rozpad wieki temu? O Iluminatach głośno zrobiło się około 2010 r., po premierze filmu "Anioły i demony" opartego na książce Dana Browna. Potem internauci masowo komentowali na YouTube teledyski gwiazd pop, twierdząc, że ich twórczość jest kontrolowana przez kontrowersyjny Zakon. Wówczas oberwało się między innymi Lady Gadze i Katy Perry. Z czasem miłośnicy teorii spiskowych zaczęli łączyć historie o Iluminatach z głowami państw, w tym z Barackiem Obamą. Skąd takie porównania? Prawdopodobnie z błędnej interpretacji rzekomych symboli i niewielkiej wiedzy na temat zakonu. Nie bez znaczenia była też chęć szukania sensacji. Oświecenie było wskazówką dla Iluminatów Skupmy się na faktach. Historia zakonu iluminatów sięga końca XVIII w. Historyczne tajne stowarzyszenie Bawarscy Iluminaci zostało założone 1 maja 1776 r. w Bawarii przez Johanna Adama Weishaupta. Pierwotnie Zakon Iluminatów nazywano Perfectibilists (Przymierzem Doskonałości). Weishaupt wzorował się na systemie stopni z masonerii. Jego misją było szerzenie Oświecenia, czyli ruchu intelektualnego i filozoficznego opartego na pogoni za wiedzą zdobywaną dzięki rozumowi i zmysłom. Promowanymi wartościami były też: ludzkie szczęście, braterstwo, wolność, tolerancja, rozdział Kościoła i państwa. Na symbol grupy członkowie założyciele wybrali Sowę Ateny (Minerwy). Każdy przybrał też nowy pseudonim, i tak Weishaupt został Spartakusem, Massenhausen Ajaksem, Bauhof Agathonem, Merz Tyberiuszem, a Suton Erazmem. Główny założyciel rekrutował kolejnych członków w loży masońskiej, gdzie promował Iluminatów jako grupę ludzi dążących do „doskonalenia ludzkiej natury”. Szczególnie podatni na dołączenie do Iluminatów byli przedstawiciele wykształconych klas. Chętnie rekrutowano też bogatych mężczyzn, którzy mieli wpływy lub pozycję w społeczeństwie i lożach masońskich. Cenieni byli chrześcijanie. Wykluczano natomiast Żydów, pogan, mnichów i kobiety. Początkowo członkostwo w zakonie dzieliło się na trzy stopnie wtajemniczenia: Nowicjusz, Minerwal i Oświecony Minerwal. Po reformie w 1782 r. wyróżnione nowe klasy i stopnie masońskie: uczeń, towarzysz i mistrz. Niewyjaśnione zjawisko foo fighter. UFO, pioruny kuliste, a może coś innego? Zjawisko foo fighter do dziś rozpala wyobraźnię naukowców i zwolenników teorii spiskowych. To jedna z największych zagadek XX wieku. Iluminaci mieli tysiące sympatyków i wrogów W 1784 r. Zakon Iluminatów zrzeszał nawet do 2500 osób, licząc rzekomo kontrolowane loże masońskie. Organizacja była wspierana przez znanych i wpływowych dobroczyńców, między innymi: Karola Augusta, księcia Ferdynanda Brunszwiku-Wolfenbüttel i hrabię Pálffy von Erdöd, kanclerza Węgier. Weishauptowi zależało na tym, aby o Iluminatach nie dowiedziała się inna tajna grupa Różokrzyżowców. Ruch promował mistycyzm i tradycje gnostyckie. Oświecone loże niedługo działały jednak w ukryciu. Konkurencja nazwała ich sektą, która chce zniszczyć chrześcijaństwo ateistycznymi ideami. Masonerię porównano do systemu politycznego z tendencjami rewolucyjnymi. Mimo to Iluminaci rośli w siłę. Przejęli masonerię i rozszerzyli działalność poza Bawarię. Ryzyko rozpadu Zakonu zawisło w powietrzu po tym, jak założyciel zaczął coraz częściej kłócić się z wewnętrznymi Radami Prowincjałów. Tych, którzy się z nim nie zgadzali, oczerniał i nazywał wrogami. To jednak nie napięcia, a niedyskrecja doprowadziła do upadku stowarzyszenia. Krytykując monarchię członkowie, ujawnili najważniejsze nazwiska Zakonu. Iluminatów oskarżono również o publikacje antyreligijne i inne wywrotowe treści, co w 1784 r. doprowadziło do delegalizacji tajnych stowarzyszeń przez elektora Karola Filipa Teodora Wittelsbacha. Po ogłoszeniu edyktu Weishaupt uciekł z Bawarii, zostawiając dokumenty Zakonu i wewnętrzną korespondencję. Pisma skonfiskowano i upubliczniono w 1787 r. Sam założyciel do śmierci tworzył prace poświęcone iluminizmowi. Czy Zakon Iluminatów przetrwał rozpad wieki temu? Zakon Iluminatów działał stosunkowo krótko. Zdążył jednak zapisać się na kartach historii. Już kilka lat po rozpadzie stowarzyszenia pojawiły się pierwsze plotki i teorie dotyczące wznowienia jego działalności. Wierzono na przykład, że to właśnie członkowie Zakonu byli inicjatorami rewolucji francuskiej. Nie ma na to jednak żadnych potwierdzonych dowodów. Tajemnicza aura do dziś towarzyszy Iluminatom. Niektóre współczesne organizacje powołują się na działalność Zakonu, choć tak naprawdę nie mają z nim żadnych historycznych powiązań. Przykładem są Iluminaci Thanaterosa, grupa okultystów zajmująca się tzw. magią chaosu. Oprócz sowy Ateny, innym popularnym symbolem Iluminatów było Oko Opatrzności. To właśnie układanie dłoni w kształt trójkąta i zakrywanie jednego oka miało być dowodem na to, że niektórzy artyści należą do reaktywowanego Zakonu. Beyonce odniosła się do pomówień i zdementowała je w utworze „Formation”.
Ciężki budynek w pobliżu katedry św. Szczepana w Wiedniu kryje setki drewnianych skrzyń. To siedziba i archiwum Krzyżaków. Choć państwo zakonne zostało zlikwidowane, to oficjalnie papieże nigdy nie rozwiązali samego zakonu.
Krzyżacy, obok joannitów i templariuszy, należą przecież do najsłynniejszych zakonów rycerskich, które powstały w czasie krucjat na Ziemi Świętej w XII wieku. W Polsce Krzyżacy kojarzą się głównie z bitwą pod Grunwaldem. Tymczasem działają do dziś, a jeszcze ponad dwieście lat temu Zakon Szpitala Najświętszej Maryi Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie miał zaledwie 60 km na wschód od Wrocławia, w Namysłowie, średniowieczny zamek i browar. Po co? Skrzynie z tymi informacjami czekają dopiero na otwarcie. Drewniane sejfy na wiedzę mają numery od 51 do 63. Nastoletni biskup W 1931 roku Albrecht Haselbach, kolekcjoner, właściciel browaru i zamku w Namysłowie, zainteresował się historią swojej posiadłości. Wiedział, że warownię wzniósł w XIV wieku Karol IV Luksemburski, Święty Cesarz Rzymski, znał dzieje tutejszego piwa warzonego od setek lat, gdzieś usłyszał, że w Namysłowie mogli również mieszkać Krzyżacy. Krzyżacy? Ta informacja zaintrygowała przedsiębiorcę. – Kwerendę na zlecenie Haselbacha przeprowadził Fritz Rotschate, który dotarł do dokumentów stwierdzających, że na Dolny Śląsk Krzyżaków sprowadził książę wrocławski Henryk I Brodaty w 1222 roku, nadając im wieś Łasucice na ziemi namysłowskiej. Myślę, że dla browarnika to była bardzo ważna wiadomość, nadawała bowiem historii jego regionu szczególnej wagi – mówi dr Dariusz Woźnicki z Instytutu Kultury Rycerskiej. – W Centralnym Archiwum Zakonu Krzyżaków w Wiedniu, w skrzyni nr 51, znajdują się zapiski o Karolu IV Luksemburskim, który w 1348 roku kupił Namysłów. Kolejni władcy rozbudowywali potężny obiekt, żeby w 1703 roku sprzedać go Krzyżakom. Choć skrzynie w wiedeńskiej siedzibie zakonu ciągle czekają na otwarcie, ze spisów zawartych w nich dokumentów można powoli układać historię Krzyżaków w Namysłowie. Po utracie Prus w XVI wieku rycerze w habitach tracili nie tylko znaczenie, ale i majątki. Ostały się głównie domy zakonne na terenie Rzeszy Niemieckiej, a siedziba wielkich mistrzów została najpierw przeniesiona do Mergentheim w Wirtembergii, a dopiero potem do Wiednia. Bracia musieli zadbać o siebie sami. Decyzję o sprzedaży Krzyżakom średniowiecznej warowni w Namysłowie podjął Leopold I Habsburg, „z Bożej łaski uświęcony i wybrany Cesarz Rzymski, po wieki August, król Niemiec, Węgier, Czech, Dalmacji, Chorwacji, Slawonii etc. etc.”. Zakon zapłacił za posiadłość i sześć pobliskich wsi 110 tysięcy węgierskich guldenów, co było jak na tamte czasy niebagatelną sumą. – Myślę, że do osadzenia Krzyżaków w Namysłowie przyczynił się Wielki Mistrz Franz Ludwig von Pfalz-Neuburg, którego ojciec znał cesarza. Pochodził z jednej z najstarszych niemieckich dynastii. Oprócz funkcji zakonnych pełnił również urząd namiestnika Śląska, Jako że Krzyżacy kupowali zamek z browarem, musieli być nim żywo zainteresowani, nie tylko ze względów ekonomicznych – tłumaczy dr Woźnicki. Wielki Mistrz von Pfalz-Neuburg robił – z punktu widzenia nas współczesnych – karierę dość niezwykłą. Ojciec jeszcze przed jego urodzeniem przeznaczył go do stanu duchownego. Kiedy mały Franz miał osiem lat, papież pozwolił mu na noszenie tonsury, którą okalały włosy, mające przypominać koronę cierniową. W wieku czternastu lat przyjął niższe święcenia kapłańskie, biskupem został jako dziewiętnastolatek. W trzydzieste urodziny stał się Mistrzem Zakonu. – W skarbcu krzyżackim w Wiedniu po Wielkim Mistrzu von Pfalz zachowało się kilka pamiątek. Zadziwiające, że to głównie… pokale z karkonoskich hut. Piękne, wykonane z przeźroczystego szkła, mają misterny grawerunek. To potwierdzone świadectwo czynnego zainteresowania piwem mistrza i jego zakonu – śmieje się dr Woźnicki. Wojna piwna Co działo się w Namysłowie w krzyżackich czasach? Rycerze w habitach mieli sporo obowiązków, m.in. niezwykle prężnie rozwijali piwny biznes. Ponieważ w tamtych czasach niemal każdy warzył własne piwo, Krzyżacy – właściciele największego w okolicy browaru – musieli zabezpieczyć własne sprawy. Wpadli więc na genialnie prosty pomysł. Mieszkańcy podległych im wsi mieli kupować wyłącznie piwo z zakonnego browaru. Innego wyjścia nie mieli, tym bardziej że Krzyżacy sprawowali nad zakupionym terenem również władzę sądowniczą. W każdej chwili mogli najzwyczajniej nadużyć władzy albo – do ich obowiązków należało utrzymywanie więźniów kryminalnych – po prostu obciąć im racje żywnościowe. Krzyżacką maszynkę do robienia pieniędzy napędzał również jeszcze piętnastowieczny przywilej, dzięki któremu rycerze pobierali cło od piwa, bydła i wozów, które przejeżdżały przez tereny zakonu. Oczywiście, zarówno przymus picia krzyżackiego piwa, jak i cła powodowały wieczne konflikty. A jak nie wiadomo, o co chodzi, to… Ponad Krzyżakami stał cesarz, ten zaś zwolnił Namysłów z płacenia podatków na całe cztery lata. Niemniej jednak przedsiębiorcy w habitach musieli sobie radzić doskonale, skoro po oblężeniu Namysłowa w czasie I wojny śląskiej stać ich było na odbudowanie zniszczonego zamku, a w 1771 roku dobudowali dodatkowe skrzydło, zamykając nim dziedziniec. Z czasem jednak rycerze radzili sobie coraz gorzej. Nie każdy mistrz się sprawdzał, bywali i tacy, którzy trwonili majątek na kobiety i błyskotki. Pod koniec XVIII wieku browar o mało nie upadł, jednak już w 1802 roku na czele namysłowskich Krzyżaków stanął Frank Heinrich Freiherr von Hettersdorf. Choć nie wiadomo jeszcze jak, podwoił zakonny majątek zaledwie w osiem lat. Namysłów kwitł. – 30 października 1810 roku zakonom król Fryderyk Wilhelm II odebrał wszystkie dobra kościelne na terenie Prus. Namysłowski komtur zrezygnował z odszkodowania, w zamian za co otrzymał pobliski folwark Glausche, czyli dzisiejszą Głuszynę – mówi Dariusz Woźnicki. – Niewiele osób zdaje sobie sprawę z tego, że w XVIII wieku działali na terenie dzisiejszej Polski Krzyżacy. Przeglądanie trzynastu skrzyń z Wiednia może nam zająć miesiące. Ale czuję, że czeka na nas wiele niespodzianek, być może odnajdą się stare receptury piwne? No tak, dla wielu byłyby cenniejsze niż złoto. Autor: Joanna Lamparska - podróżniczka, pisarka i autorka książek o tajemnicach historii.
Jak leczono w XVII wieku? Dowiemy się ze starych ksiąg zakonników
Unikatowe „Księgi chorych” ze zbiorów krakowskich Bonifratrów zostały podane konserwacji. Można w nich znaleźć informacje o pacjentach, chorobach, z którymi się borykali, ich zamożności, a także o dawnych ubiorach.
Zakon Szpitalny św. Jana Bożego (zwany popularnie zakonem Braci Miłosierdzia lub Bonifratrów) został sprowadzony do Polski w 1609 r. Przez wieki bracia prowadzili szpitale, w których leczeni byli głównie najubożsi mieszkańcy miast, choć zdarzały się przypadki przyjmowania bardziej zamożnych pacjentów i gości, np. żołnierzy, pielgrzymów, czy duchownych. W spisach pacjentów znaleźć można głównie biedaków, określanych jako "pauperum", czy "dziad", studentów i uczniów szkół niższych, służących oraz rozmaitych rzemieślników zrzeszonych w cechach, np. szewców, krawców, rzeźników, pasamoników, mydlarzy, cyrulików, introligatorów, a także muzyków. "Są to najstarsze księgi chorych, które zachowały się w Polsce. Pochodzą z naszych szpitali w Zebrzydowicach, Lublinie i Krakowie. Można w nich znaleźć wszystko to, co dzisiaj znajduje się w +karcie informacyjnej pacjenta+, czyli imię, czasem nazwisko, wiek, rozpoznaną chorobę, długość pobytu w szpitalu i to czy pacjent został wyleczony czy zmarł" - mówił PAP przeor krakowskich Bonifratrów O. Ambroży Maria Pietrzkiewicz. "Mnie osobiście, który od ponad 30 lat pochylam się nad drugim człowiekiem zdumiewa, z jaką precyzją starano się wówczas ukazywać człowieka chorego" - dodał. Przeor przypomniał, że założyciel zakonu św. Jan Boży przyjmując chorych do szpitala najpierw obmywał im nogi, całował ich stopy, a potem zajmował się ich leczeniem, którego częścią była także opieka duchowa. "W tych księgach każde zapisane imię bądź nazwisko jest czynnym wyrazem miłosierdzia" - dodał. Najstarsza z konserwowanych ksiąg została spisana w latach 1628-41 w języku łacińskim w Zebrzydowicach, pozostałe trzy już po polsku w Lublinie i Krakowie w drugiej połowie XVII wieku i w wieku XVIII. Przed konserwacją były one bardzo zniszczone, przede wszystkim przez grzyby i bakterie. "Najpierw księgi zostały poddane dezynfekcji. Zanim przystąpiłam do generalnej konserwacji konieczne było wzmocnienie i zabezpieczenie papieru w odpowiedniej żywicy, żeby scalić celulozę. Dopiero wtedy mogłam przejść do następnego etapu prac: oczyszczania kart, uzupełniania ubytków, szycia składek oraz konserwacji opraw" - mówiła prowadząca konserwację Ewa Pietrzak. "Dla konserwatora to duże wyzwanie, ale radość z zakończenia pracy przy takich obiektach i satysfakcja z osiągniętych efektów jest ogromna" - podkreśliła. Konserwacja "Ksiąg Chorych" trwała od marca tego roku i była współfinansowana przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Efekt będzie można zobaczyć na wystawie, która w lutym zostanie otwarta w klasztorze krakowskich Bonifratrów przy ul. Krakowskiej. OO. Bonifratrzy mają nadzieję, że w przyszłym roku uda się zdobyć niezbędne środki finansowe i poddać konserwacji inne niezwykłe zabytki z kolekcji konwentu w Krakowie, m.in. kolejne księgi chorych, księgi ordynacji medycznych oraz stare druki o tematyce medycznej. Wcześniej udało się przeprowadzić pełną konserwację m.in. inwentarzy klasztoru i szpitala z lat 1615-80 i dokumentów Jana III Sobieskiego i Augusta III Mocnego dotyczące zabudowań szpitalnych z lat 1685-1744. Obecnie zakon prowadzi w Polsce cztery szpitale: w Krakowie, Łodzi, Piaskach (w Wielkopolsce) i Katowicach. Bonifratrom zwrócono także budynki we Wrocławiu, Prudniku i Ząbkowicach Śląskich, które wymagają nakładów, by mogły tam funkcjonować placówki medyczne. Źródło: PAP
Nadodrzańskie opactwo od lat spędza sen z powiek licznym poszukiwaczom skarbów. Gigantyczny zabytek w Lubiążu jest bohaterem kilkunastu książek i regularnie pojawia się w dyskusjach o skarbach i tajemnicach.
Eksploratorzy są przekonani, że w czasie II wojny światowej działała tu fabryka zbrojeniowa, a gdzieś w przepastnych magazynach ukryto depozyty miejscowej ludności – złoto, biżuterię i dzieła sztuki. Lubiąż to jedno z najpiękniejszych i największych założeń klasztornych w środkowej Europie. Jest dziś zarządzany przez fundację, która planuje przekształcić go w kompleks konferencyjno-turystyczny. Obiekt należał niegdyś do zakonu Cystersów. Bracia przybyli na Śląsk w XII w., ale już wcześniej stał tu gród. W 1810 r. klasztor został odebrany cystersom i przeszedł na własność państwa. Wtedy też zaczął się najbardziej tajemniczy etap w jego dziejach. Na niezwykłość tego miejsca pierwszy zwrócił uwagę Stanisław Siorek, nieżyjący już badacz tajemnic historii. Z zebranych przez niego starych planów wynikało, że w czasie II wojny światowej do klasztoru doprowadzono niezwykle silną linię energetyczną, która w takim miejscu nie była wcale potrzebna. Mogła natomiast służyć potężnej fabryce – tyle że nie ma żadnych śladów po takim obiekcie. Świadkowie twierdzili, że w czasie nalotów klasztor ginął nagle we mgle. Gdy niebezpieczeństwo mijało, budynki powoli wyłaniały się z oparów. Jak potężne musiało być urządzenie do ich wytwarzania i dlaczego Niemcy tak dbali o to, by Lubiąż został niezauważony? Może odpowiedzi należy szukać w podziemiach klasztoru lub pod łąkami przylegającymi do obiektu, gdzie rzekomo zostały umieszczone zakłady przemysłowe. Miało tam pracować 15 tys. jeńców, którzy nigdy nie wychodzili na powierzchnię. Montowali silniki do messerschmittów. Kiedy zachęcone takimi informacjami Ministerstwo Obrony Narodowej przeprowadziło badania klasztoru w 1982 r., udało się odnaleźć jedynie monety ukryte około 1740 r., podczas wojen śląskich. Ich wartość oszacowano na 61 393 tys. dolarów. Po Dolnym Śląsku krąży opowieść o byłych pracownikach SB, którzy mieli dostęp do tajnych archiwów dotyczących niemieckich skrytek. W zaszyfrowanych dokumentach pojawił się też opis Lubiąża. Po złamaniu kodu wyszło na jaw, że w planach były informacje jak obejść zabezpieczenia zaminowanych skrytek. Wszystkie te opowieści ciągle rozpalają wyobraźnię. No to w drogę - Lubiąż 50 km na pn.-zach. od Wrocławia. Kompleks pocysterski czynny codz. w godz. 9.00–18.00 (od października do marca do 15.00). Bilet normalny 10 zł, ulgowy 6 zł. (www.fundacjalubiaz.org.pl) Pensjonat Nad Odrą, ul. Willmanna 11 A, tel. 071 389 74 37. Cena 25 zł za noc.
Bangkok znalazł się w stanie gorączkowego, chaotycznego rozwoju, który nie przestaje galopować. W ciągu ostatnich lat miasto zapadło na swego rodzaju urbanistyczną elephantiasis, przekształcając się w molocha bez wyraźnego kształtu, ziejącego oparami spalin, dławionego skrzepami gigantycznych korków samochodowych. Choć metamorfoza, jakiej uległ Bangkok, nie przydała mu urody, za to obciążyła rozlicznymi wadami nowoczesnej metropolii, to mimo wszystko pozostał on miastem na swój sposób magnetycznym. Przy dobrej woli można się dopasować do jego zwariowanego rytmu i znaleźć w nim nietypowy nastrój. Tworzą go nie tylko świątynie, pałace i przydomowe oazy bujnej tropikalnej roślinności, ale również symbioza z wodą, tak charakterystyczna dla tego obszaru położonego metr poniżej poziomu morza. Ocalało jeszcze trochę klongów i domostw na palach, nie zniknęły z kanałów pływające bazary, potężna rzeka Nam Chao Phraya jak zawsze służy handlowi i komunikacji - tak samo ważna dla Tajów jak Nil dla Egipcjan.
spis treści luty / marzec 2007 PATAGONIA. Chilijska Patagonia to koronka fiordów, kanałów, jezior i zatoczek. Tu czas nie istnieje, liczy się przestrzeń i bezpośredni kontakt z naturą. GDAŃSK. Czaruje klimatem brukowanych uliczek, atmosferą Wenecji Północy. Zakupy najlepiej robić tu w czasie Jarmarku Dominikańskiego. SUDETY. Pasja, Lawinowe Wzgórze, Dwie Siostry, Villa Greta – już same nazwy gospodarstw agroturystycznych w Sudetach brzmią intrygująco. ŚWIDNICA. Zabytkowy dolnośląski Mały Kraków zawsze przyciągał ludzi aktywnych i wyjątkowych, którzy podkreślali niezwykłość tego miasta. UMBRIA. Spokój w cieniu pergoli, ze szklanką doskonałego wina do znakomitej kuchni, obowiązkowa sjesta i niespieszne tempo życia – oto Umbria. BRATYSŁAWA. Zwykle bywa bazą wypadową do Wiednia lub Budapesztu. Niesłusznie, bo warta jest odwiedzenia ze względu na swą wypielęgnowaną zwyczajność. SYRIA.Ten kraj oferuje bajkowy świat zatłoczonych bazarowych uliczek, słodko-ostrych zapachów i spowitych w czadory piękności. AUSTRALIA. Na pograniczu stanów Wiktoria i Nowa Południowa Walia, w sielskim krajobrazie rozrzucone są winnice, z których pochodzi doskonałe wino. TAJLANDIA KUPUJEMY PLECAK. Nie ma plecaka uniwersalnego. W zalewie ofert radzimy, jak wybrać model, który będzie dopasowany do naszych potrzeb. ANAKONDY. Największy wąż świata może mieć nawet 10 metrów długości. Ten potwór ociężały na lądzie w wodzie zamienia się w zwinną maszynę do zabijania. JAKUB POSTRZYGACZ. Laureat nagrody Travelera za Wyczyn Roku opowiada o swojej 2100-kilometrowej wyprawie rowerowej przez cztery australijskie pustynie.