Jeszcze sto lat temu mówiła nim większość. Dlaczego Białorusini porzucili swój język?
Jeszcze sto lat temu większość Białorusinów mówiła w swoim ojczystym języku. Dziś na ulicach miast zdecydowanie dominuje rosyjski, a białoruski częściej można usłyszeć na prowincji. Jak doszło do tego, że rosyjski wyparł białoruski z codziennego życia większości mieszkańców kraju?
Spis treści: Złoty wiek języka (staro)białoruskiego Miasta stają się rosyjskie, wsie pozostają białoruskie Białoruska wieś rozpływa się w rosyjskim mieście Niepodległość nie zatrzymała rusyfikacji Odrodzenie przez TikToka Według spisu powszechnego z 2019 roku 54,1 proc. mieszkańców Białorusi uznało język białoruski za ojczysty, ale tylko 26 proc. wskazało go jako język używany w domu. Wśród etnicznych Białorusinów odsetki te wyniosły odpowiednio 61,2 i 28,5 proc. W praktyce często spotykana jest także trasianka – mieszana mowa białorusko-rosyjska. O skali problemu świadczą dane ze szkół: w roku szkolnym 2023/2024 po białorusku kształciło się niespełna 9 proc. uczniów, podczas gdy w 1994/1995 było to około 40 proc. Opowiadamy, dlaczego pozycja języka białoruskiego – podobnie jak wielu innych języków zagrożonych marginalizacją jest dziś tak słaba. Złoty wiek języka (staro)białoruskiego W XIV wieku w Wielkim Księstwie Litewskim wykształcił się wschodniosłowiański język kancelaryjny, określany najczęściej jako ruski lub ruteński. Był historycznym poprzednikiem współczesnych języków białoruskiego i ukraińskiego, choć żaden z nich nie stanowi jego prostego, bezpośredniego przedłużenia. W białoruskiej historiografii język urzędowy dawnej Litwy często nazywany jest starobiałoruskim. Język ten czerpał również z tradycji cerkiewnosłowiańskiej. Starocerkiewnosłowiański, najstarszy słowiański język literacki, został opracowany w IX wieku na podstawie słowiańskich gwar okolic Salonik. Z czasem język ruski stał się językiem literatury, korespondencji i nauki. Posługiwali się nim również przedstawiciele mniejszości, m.in. Tatarzy litewscy, którzy zapisywali alfabetem arabskim teksty w miejscowej odmianie języka ruskiego, zbliżonej do ówczesnych gwar białoruskich. Po zawarciu unii lubelskiej w 1569 roku rozpoczął się stopniowy spadek znaczenia języka ruskiego. Elity przechodziły na bardziej prestiżowy polski, który w 1696 roku formalnie zastąpił ruski w kancelarii Wielkiego Księstwa Litewskiego. Chłopi, stanowiący zdecydowaną większość ludności, nadal posługiwali się jednak lokalnymi gwarami. Posłuchaj poniżej, jak brzmi język białoruski View Ediplayer on the source website Miasta stają się rosyjskie, wsie pozostają białoruskie Język polski pozostał językiem znacznej części elit również po przyłączeniu ziem białoruskich do Rosji w wyniku rozbiorów z lat 1772–1795. Dlatego początkowo rosyjska polityka rusyfikacji była wymierzona przede wszystkim przeciwko polskości. W 1820 roku zamknięto jezuicką Akademię Połocką, a w 1832 roku – Uniwersytet Wileński. W 1840 roku rosyjski stał się językiem administracji. Rok wcześniej zlikwidowano struktury Kościoła greckokatolickiego na ziemiach zabranych, a zdecydowaną większość jego parafii podporządkowano Rosyjskiemu Kościołowi Prawosławnemu. Po stłumieniu powstania styczniowego represje dotknęły również rodzący się ruch białoruski. Jego ważną postacią był Konstanty Kalinowski, który zwracał się bezpośrednio do białoruskich chłopów, wydając białoruskojęzyczne numery pisma „Mużyckaja prauda” („Chłopska prawda”), zapisywanego alfabetem łacińskim. Władze promowały w szkołach, cerkwiach prawosławnych i prasie koncepcję zachodniorusizmu, według której Białorusini byli jedynie gałęzią narodu rosyjskiego, a język białoruski – dialektem rosyjskiego. Rusyfikacja wpłynęła na część elit i mieszkańców miast, którzy przechodzili na rosyjski jako język ułatwiający karierę. Wieś natomiast, m.in. ze względu na niski poziom skolaryzacji, w dużej mierze pozostała białoruskojęzyczna. W miastach nie posługiwano się jednak wyłącznie rosyjskim: Żydzi używali jidysz, a polskie elity – języka polskiego. Tak wyglądał skład językowy Mińska oraz wsi guberni mińskiej według spisu powszechnego z 1897 roku: Miasto Mińsk jidysz – 51,2 proc. rosyjski – 25,5 proc. polski – 11,4 proc. białoruski – 9 proc. Wsie guberni mińskiej białoruski – 83,5 proc. jidysz – 11 proc. polski – 2,5 proc. rosyjski – 2,1 proc. Białoruska wieś rozpływa się w rosyjskim mieście Po upadku Imperium Rosyjskiego powstała Radziecka Białoruś. Dekret z 1924 roku przyznawał równy status czterem językom: białoruskiemu, rosyjskiemu, polskiemu i jidysz. Przez około dekadę prowadzono politykę białorutenizacji, dzięki której białoruski wprowadzano do administracji, edukacji i życia społecznego. Na początku lat 30. politykę tę gwałtownie odwrócono. Reforma pisowni z 1933 roku przybliżyła normę białoruską do rosyjskiej, a zakres użycia rosyjskiego systematycznie rozszerzano. W 1938 roku jego nauka stała się obowiązkowa w nierosyjskojęzycznych szkołach całego ZSRR, a po II wojnie światowej rosyjski zdominował szkolnictwo zawodowe i wyższe. Rola języka rosyjskiego rosła w całym Związku Radzieckim. Białorusini, chcąc awansować zawodowo, musieli dobrze go znać. Miało to znaczenie również w rywalizacji ze specjalistami masowo przyjeżdżającymi z innych republik, przede wszystkim z Rosji. Białoruski ponownie zaczął być postrzegany jako język mało prestiżowy i wiejski. Ogólnozwiązkowa reforma szkolna z 1958 roku, wprowadzona w Białoruskiej SRR rok później, pozwoliła rodzicom wybierać język kształcenia dzieci i rezygnować z nauki drugiego języka. Osiem działających wówczas w Mińsku szkół białoruskojęzycznych przeszło na rosyjski. W 1969 roku z nauki białoruskiego rezygnowało 90 proc. uczniów w Mińsku i 30 proc. w całej republice. Wielu rodziców nie widziało dla niego miejsca w przyszłości swoich dzieci. Podobnie jak w XIX wieku, język ojczysty najlepiej zachowała wieś, gdzie część szkół nadal prowadziła nauczanie po białorusku. Po II wojnie światowej rozpoczęła się jednak masowa urbanizacja i migracja kołchoźników ze wsi do miast. Nowi mieszkańcy próbowali mówić po rosyjsku. W rezultacie upowszechniła się trasianka – mieszana mowa białorusko-rosyjska. Proces ten utrwalał podział: rosyjski był językiem miasta, a białoruski – wsi. Niepodległość nie zatrzymała rusyfikacji U progu rozpadu Związku Radzieckiego prawie 20 proc. osób deklarujących narodowość białoruską uważało rosyjski za swój język ojczysty. Był to najwyższy wskaźnik wśród narodów tytularnych republik radzieckich; na drugim miejscu znajdowali się Ukraińcy – około 12 proc. W pierwszych latach niepodległości podejmowano próby białorutenizacji. Po dojściu do władzy prorosyjskiego Alaksandra Łukaszenki proces został jednak zatrzymany. W referendum z 1995 roku poparto nadanie rosyjskiemu statusu języka państwowego na równi z białoruskim, co zapisano następnie w konstytucji. Rosyjski ponownie zaczął wypierać białoruski ze szkół. W 1994 roku 58 proc. pierwszoklasistów w Mińsku uczyło się po białorusku, a w 1999 roku – już tylko około 5 proc. Rosyjski zdominował państwową telewizję, prasę, szkolnictwo wyższe i administrację. Urzędnicy, a także sam Łukaszenka, w swoich wystąpieniach bardzo rzadko używali białoruskiego, nadal postrzeganego jako język mało prestiżowy i wiejski. Według spisu z 1999 roku 73,7 proc. mieszkańców kraju uważało białoruski za język ojczysty, a 36,7 proc. używało go w domu. Dwadzieścia lat później wskaźniki te wynosiły odpowiednio 54,1 i 26 proc. Białoruś należy do nielicznych państw postsowieckich, w których pozycja języka tytularnego po odzyskaniu niepodległości pod wieloma względami jeszcze osłabła. Odrodzenie przez TikToka Język białoruski nadal jest obowiązkowym przedmiotem w szkołach. Część współczesnych dzieci traktuje go jednak niemal jak język obcy. W przypadku poprzednich pokoleń było inaczej: białoruski można było częściej usłyszeć w częściowo niezrusyfikowanych mediach państwowych oraz na wsiach, do których dzieci jeździły na wakacje. Jednocześnie język białoruski pozostaje żywy. Większość mieszkańców kraju go rozumie, choć znacznie mniej osób regularnie i swobodnie się nim posługuje. Są białoruskie książki, filmy, muzyka i media. W każdym pokoleniu istnieje grupa osób, które świadomie wybierają ten język na co dzień. Podobne mechanizmy zanikania i ochrony mowy opisujemy w materiale o tym, ile języków istnieje na świecie. Mimo polityki państwa w ostatnich latach wśród młodych ludzi odradza się zainteresowanie językiem ojczystym. Przykładem jest Ilja Szynkarenka, popularny młody białoruski muzyk i twórca internetowy, który w swoich nagraniach popularyzuje język białoruski na ulicach miast. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Maksim Shults Białoruski niezależny dziennikarz mieszkający w Polsce od 2022 roku. Zajmuje się tematyką społeczno-polityczną, a także pisze o historii, którą interesuje się od lat i w której ma wykształcenie. Współpracował z białoruskimi mediami na uchodźstwie, m.in. z MOST Media i Zerkalo.io, a także z Internews oraz OKO.press. W National Geographic Polska pisze o historii i kulturze Europy Środkowej i Wschodniej, ze szczególnym uwzględnieniem pogranicza polsko-białoruskiego.
Dziesiątki tysięcy języków przepadło bez śladu. Co doprowadziło do tej lingwistycznej katastrofy?
Angielski, hiszpański czy mandaryński – dlaczego to właśnie te języki opanowały świat? Wiele osób uważa, że zawdzięczają to prostszej gramatyce lub nowożytnym podbojom z czasów kolonialnych. Prawda jest jednak inna. Najnowsze badania udowadniają nam, że współczesna mowa jest tworzona przez zaledwie garstkę ocalałych z potężnej, lingwistycznej katastrofy. Gdzie się podziała nasza różnorodność?
Obecnie na świecie używa się – łącznie z komunikacją migową – około 7,5 tysiąca języków. Wydaje się to ogromną liczbą, ale w perspektywie historycznej stanowi to zaledwie ułamek ludzkiej komunikacji. Aby odtworzyć to, jak mówili nasi przodkowie, naukowcy cofnęli się w czasie o 12 tysięcy lat. Ponieważ z tamtego okresu nie zachowały się absolutnie żadne zapisane teksty, badacze połączyli dane etnograficzne, szacunki demograficzne i zaawansowane modele statystyczne. Ich wnioski, opublikowane właśnie w prestiżowym magazynie „Science”, odpowiadają na wiele pytań o ewolucji ludzkiej mowy. Jak to się stało, że zaczęliśmy „gadać” w tylu językach? Zaskakująco cichy początek Cofnijmy się do początku holocenu, około 10 tysięcy lat p.n.e. Populacja naszej planety liczyła wtedy zaledwie od 4,4 do 7 milionów ludzi – byli to niemal wyłącznie wędrowni łowcy-zbieracze. Co zaskakujące, świat przed rewolucją agrarną wcale nie był językową wieżą Babel. Z udostępnionych szacunków wynika, że posługiwano się wówczas od 4500 do 6200 językami, a więc było ich mniej niż występuje na świecie obecnie. Prawdziwa eksplozja różnorodności miała dopiero nadejść wraz z udomowieniem roślin i zwierząt. Utracona „złota era” ludzkości Rolnictwo zapewniło stały dostęp do żywności, co zapoczątkowało gigantyczny rozwój cywilizacyjny. Różnorodność językowa rosła przez tysiąclecia równolegle ze wzrostem liczby ludności. Prawdziwa lingwistyczna „złota era” nastąpiła między 1000 a 3000 lat temu. Na Ziemi istniały wówczas dziesiątki tysięcy różnych języków – nawet dziesięciokrotnie więcej niż u zarania ludzkości. Dlaczego zatem tak zjawiskowe bogactwo tak szybko zniknęło? To jednak nie europejski kolonializm – a przynajmniej nie tylko Badacze bezlitośnie rozprawiają się z popularnym mitem. Choć europejski kolonializm zapoczątkowany 500 lat temu bez wątpienia zniszczył wiele rdzennych kultur, to wielkie wymieranie języków rozpoczęło się znacznie wcześniej. Było ono efektem brutalnej ekspansji pierwszych starożytnych imperiów i rosnących w siłę, scentralizowanych państw. Podboje militarne, wytyczanie szlaków handlowych i narzucanie obcej kultury sprawiały, że mniejsze społeczności były wchłaniane, a ich ojczysta mowa – bezpowrotnie tracona na rzecz języka najeźdźców. Tego rodzaju prób, my Polacy, doświadczyliśmy na własnej skórze. Ocaleni z wielkiej czystki Jak zaznacza główny autor badania, dr Damián Blasi z Harvardu, języki, którymi posługujemy się dzisiaj przetrwały wcale nie dlatego, że skuteczniej opisywały rzeczywistość czy były łatwiejsze w nauce. Zdominowały one świat wyłącznie dlatego, że posługiwały się nimi populacje, które odniosły sukces demograficzny i militarny. Ewolucyjne prawo silniejszego zadziałało tu w czystej postaci. Ta utrata wiąże się z jeszcze jednym. Wraz z wymarłymi językami przepadły unikatowe tradycje, wiedza o środowisku naturalnym, praktyki lecznicze i systemy wierzeń. Dzisiejsza mapa językowa świata nie jest więc odbiciem pełnego ludzkiego potencjału, ale raczej pomnikiem wystawionym cywilizacjom, które zdołały podbić resztę. Źródło: Science Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
W jakim języku mówi się w Szwajcarii. Wieża Babel w Sercu Europy
Szwajcaria to kraj wyjątkowy pod wieloma względami, a jednym z nich jest różnorodność językowa. Zastanawiasz się, w jakim języku mówi się w Szwajcarii? Właściwa odpowiedź brzmi: w aż czterech językach urzędowych, co czyni ten alpejski kraj jednym z najbardziej wielojęzycznych w Europie.
Spis treści: Cztery języki, jeden kraj Szwajcarski niemiecki – więcej dialektów niż kantonów Francuski w Romandii – „język elegancji” Włoski w Ticino – melodia południa Retoromański – język, który walczy o przetrwanie Języki Szwajcarii a tożsamość narodowa Ciekawostki o językach Szwajcarii Szwajcaria leży na pograniczu różnych kultur i tradycji językowych Europy. W starożytności teren tej dzisiejszej alpejskiej republiki zamieszkiwały plemiona celtyckie. Później region stał się częścią Imperium Rzymskiego, a łacina, będąca językiem administracji, odcisnęła ślad na późniejszych językach tych ziem. Z czasem na północ wkroczyły germańskie plemiona Alemanów, a wraz z nimi języki germańskie. W średniowieczu granice językowe w Szwajcarii zaczęły się stabilizować, a podział między obszarami niemieckojęzycznymi, francuskojęzycznymi i włoskojęzycznymi powoli zaczął się utrwalać. Warto pamiętać, że mimo iż granice te nierzadko wyznaczały góry, rzeki i doliny, to jednak bywały płynne i zmienne. To właśnie te historyczne procesy pomagają odpowiedzieć na pytanie: w jakim języku mówi się w Szwajcarii? W jakim języku mówi się w Szwajcarii? Dziś Szwajcaria ma 4 języki urzędowe: niemiecki, francuski, włoski, retoromański. Niemiecki jest najczęściej używanym językiem – posługuje się nim około 62% mieszkańców. Nie jest to jednak standardowy niemiecki, jakim mówi się choćby w Niemczech czy w Austrii, lecz tzw. Schweizerdeutsch, czyli szwajcarski niemiecki. Dialekty różnią się znacząco w zależności od regionu, a nawet miasta. Francuski, używany przez około 23% mieszkańców, dominuje w zachodniej Szwajcarii, w regionie zwanym Romandią. Język ten jest bliższy standardowemu francuskiemu niż szwajcarski niemiecki wysokoniemieckiemu. Trzeci pod względem liczby użytkowników – język włoski – koncentruje się w kantonie Ticino i na południu Gryzonii. Mówi nim około 8% populacji. Retoromański z kolei, najmniej znany z języków Szwajcarii, jest używany przez zaledwie 0,5% mieszkańców. Ten język ma swoje korzenie w łacinie, a jego użytkownicy zamieszkują głównie górzyste tereny Gryzonii. Szwajcarski niemiecki – więcej dialektów niż kantonów Język niemiecki w Szwajcarii to zespół dialektów tak odmiennych od mowy, którą posługują się Niemcy, że niektórzy językoznawcy kuszą się nawet na określenie Schweizerdeutsch odrębnym językiem. W zasadzie mają ku temu wiele argumentów, jak choćby częściowo odmienna gramatyka, słownictwo i zasady wymowy. Co ciekawe, dialekty te są tak zróżnicowane, że mieszkańcy różnych regionów mogą mieć trudności ze wzajemnym zrozumieniem. Standardowy niemiecki – Hochdeutsch (język wysokoniemiecki) – jest jednak w Szwajcarii powszechnie używany w piśmie, w szkołach i w urzędach. W życiu codziennym natomiast niemal zawsze dominuje dialekt. Szwajcarski niemiecki nie tylko odzwierciedla lokalną kulturę, ale jest także symbolem tożsamości narodowej. Szwajcarzy chętnie używają go w mediach, muzyce i literaturze, czyniąc z dialektu element nowoczesnej kultury. Francuski w Romandii – „język elegancji” Francuskojęzyczna część Szwajcarii, czyli Romandia, obejmuje kilka zachodnich kantonów kraju, m.in. Vaud, Genewę, Fryburg czy Neuchâtel. Można powiedzieć, że francuski w Szwajcarii jest bardziej archaiczny niż ten używany we Francji. Zachował wiele starszych form językowych, które we Francji wyszły z użycia. Dobrym przykładem jest sposób liczenia. Podczas gdy Paryżanin na liczbę 70 powie soixante-dix, mieszkaniec Genewy użyje dawnego systemu dziesiętnego i powie septante. Kultura francuskojęzycznej Szwajcarii różni się nieco od kultury francuskiej. Genewa, której 48% mieszkańców urodziło się poza Szwajcarią, jest centrum międzynarodowego biznesu i miejscem spotkań ludzi z całego świata. To wpływa na sposób, w jaki używany jest tu język. W literaturze i sztuce region ten zachowuje jednak silne francuskie korzenie, co sprawia, że Romandia jest postrzegana jako elegancka i wyrafinowana część Szwajcarii. Włoski w Ticino – melodia południa Język włoski koncentruje się w kantonie Ticino oraz w niektórych regionach Gryzonii. Ticino, graniczące z Włochami, odzwierciedla śródziemnomorski charakter regionu. Język włoski w Szwajcarii jest niemal identyczny z używanym w sąsiednich północnych Włoszech, ale różni się wpływami lokalnymi. Włosi przybyli do Szwajcarii już w średniowieczu. Najważniejsza migracja działa się jednak w XX wieku, gdy Włosi przyjeżdżali tu w poszukiwaniu pracy. Obecność języka włoskiego wzmacnia również kultura. Ticino słynie z kuchni włoskiej, festiwali filmowych i ciepłego, południowego stylu życia. Co ciekawe, włoski jest używany także w kontekście oficjalnym w całej Szwajcarii. Wszystkie dokumenty rządowe i ustawy są dostępne po włosku, co podkreśla równorzędny status tego języka. Retoromański – język, który walczy o przetrwanie Retoromański to język wyjątkowy, choć zagrożony wymarciem. Składa się z kilku dialektów, które czasem są tak od siebie różne, że ich użytkownicy, aby się zrozumieć, są zmuszeni porozumiewać się po niemiecku. W 1982 roku stworzono sztuczny standard językowy o nazwie Rumantsch Grischun, mający pomóc chronić tę mniejszościową mowę. W Gryzonii język ten ma status równorzędny z niemieckim i włoskim. Retoromański pojawia się na znakach drogowych i dokumentach urzędowych, ale jego rola w życiu codziennym maleje. W młodym pokoleniu coraz częściej zastępuje go niemiecki. Języki Szwajcarii a tożsamość narodowa Szwajcaria jest przykładem kraju, w którym różnorodność językowa nie podzieliła narodu. Wprost przeciwnie – Szwajcarzy są dumni ze swojej wielojęzyczności. Neutralność językowa odgrywa kluczową rolę w polityce i administracji. Rząd federalny działa we wszystkich czterech językach, a Szwajcarzy uczą się ich w szkołach. W praktyce jednak język angielski zyskuje na znaczeniu. W dużych miastach angielski właśnie jest często używany jako lingua franca, zwłaszcza w środowiskach międzynarodowych. Wprowadzenie angielskiego do szkolnych programów jako pierwszego języka obcego budziło kontrowersje, ale pokazało, jak dynamicznie zmienia się krajobraz językowy kraju. Wielojęzyczność w Szwajcarii to nie tylko tradycja, ale także wyzwanie na przyszłość. Globalizacja, migracja i dominacja języka angielskiego mogą zmienić układ językowy kraju. Mimo to Szwajcarzy dbają o swoje lingwistyczne dziedzictwo, traktując różnorodność jako atut, a nie problem. Języki Szwajcarii to dowód na to, że różnorodność nie musi prowadzić do podziałów. W sercu Europy działa model, który inspiruje i pokazuje, jak wiele można osiągnąć dzięki wzajemnemu szacunkowi i otwartości. Ciekawostki o językach Szwajcarii Retoromański uzyskał status języka narodowego dopiero w 1938 roku. Wcześniej był postrzegany jako dialekt, a nie pełnoprawny język. W niemieckojęzycznej Szwajcarii zegarki są reklamowane innymi sloganami niż w francuskojęzycznej części. Nawet reklamy produktów muszą być dostosowane do lokalnych gustów językowych. Dwujęzyczne miasta, jak Biel/Bienne to miejsca, gdzie współistnieją niemiecki i francuski. Tablice uliczne, urzędy i życie codzienne funkcjonują w obu językach. Szwajcarski niemiecki rzadko pojawia się w formie pisemnej. Większość tekstów, nawet w prasie, jest w standardowym niemieckim. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska". Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów w technologiach. Miłośnik tenisa i europejskich stolic.
Czy istnieje język bez samogłosek? Oto najdziwniejsze języki świata
Czy wiesz, że na świecie istnieją języki, które są niemal niemożliwe do naśladowania, a nawet takie, które nigdy nie zostały zbadane przez naukowców? Oto 7 najdziwniejszych języków świata oraz ich unikatowe cechy. Poznajcie również niezwykłe historie ludzi, którzy się tymi językami posługują na co dzień. Zapraszamy do fascynującej podróży przez najciekawsze języki planety.
Spis treści: Język nuxálk – język bez samogłosek Język !o!kung – zbiór fonemów i mlasków Język jawajski – język trzech stylów komunikacji Język sentinel – zagadka niezbadanego języka Język piraha – język bez liczb i kolorów Język silbo – gwizdy z Wysp Kanaryjskich Język Hopi – inny sposób postrzegania czasu i przestrzeni Odkryj najdziwniejsze języki świata. Oto języki bez samogłosek, mlaskowe, a również takie, które wciąż pozostają niezbadane. Język nuxálk – język bez samogłosek Charakterystyka języka nuxálk Język nuxálk, znany również jako Bella Coola, jest jednym z najdziwniejszych na świecie. Inaczej niż w większości innych języków, wyrazów w nuxálk nie można podzielić na sylaby, ponieważ nie zawierają one ani samogłosek, ani zgłoskotwórczych sonantów. Wyjątkowa fonetyka sprawia, że wyrazy tego języka są niezwykle trudne do wymówienia i zrozumienia przez osoby spoza społeczności, dla której jest on językiem ojczystym. Izolacja plemienia Bella Coola Izolacja geograficzna i kulturowa plemienia Bella Coola miała bezpośredni wpływ na zachowanie unikatowych cech języka nuxálk. Choć w literaturze naukowej często używa się nazwy Bella Coola, sami użytkownicy preferują nazwę Nuxálk. Pochodzi ona od sąsiedniego plemienia Heiltsuk (Bella Bella), co również odzwierciedla skomplikowane relacje między różnymi społecznościami rdzennej ludności Kanady. Język !o!kung – zbiór fonemów i mlasków Czym są języki mlaskowe? Języki mlaskowe, takie jak !o!kung, należą do rodziny khoisan i są jednym z najbardziej fascynujących fenomenów lingwistycznych na świecie. Język !o!kung posiada największą liczbę fonemów, czyli odrębnych dźwięków, w tym aż 48 rodzajów mlasków, które są niezwykle trudne do naśladowania przez osoby spoza plemienia. Roman Stopa i badania nad językami mlaskowymi Znany polski etnograf i językoznawca Roman Stopa poświęcił swoje życie badaniu języków mlaskowych. Stopa zauważył, że posiadają one wyjątkowe struktury fonetyczne, które nie występują w innych językach na świecie. Jego badania stanowią istotny wkład w naukę, stanowiąc dokumentację różnorodności fonemów i złożoności systemów dźwiękowych, które fascynują lingwistów na całym świecie. Język jawajski – język trzech stylów komunikacji Styl ngoko, kroma i madya Jawajski jest fascynującym przykładem języka, w którym różne warianty zależą od kontekstu i osoby, z którą się rozmawia. Istnieją trzy główne warianty języka: ngoko, używany w codziennych rozmowach z rodziną i przyjaciółmi; kroma, stosowany w sytuacjach oficjalnych; oraz madya, używany w rozmowach z nieznajomymi. Rola społeczna języka jawajskiego Każdy mieszkaniec wyspy Jawa musi opanować wszystkie 3 warianty języka, co wymaga od nich wysokiej świadomości społecznej oraz umiejętności dostosowania się do różnych sytuacji. Wielowarstwowość języka ma głęboki wpływ na jawajskie życie społeczne, bo umiejętność użycia odpowiedniego stylu mowy jest tam kluczowa w interakcjach międzyludzkich. Język sentinel – zagadka niezbadanego języka Izolacja wyspy Sentinel i jej mieszkańców Język sentinel, używany przez mieszkańców wyspy Sentinel Północny, jest jednym z nielicznych języków, które nigdy nie zostały zbadane przez lingwistów. Plemię Sentinelczyków od zawsze unikało kontaktu z zewnętrznym światem, co sprawiło, że język pozostaje zagadką. Próby kontaktu i jego konsekwencje Każda próba kontaktu z Sentinelczykami kończyła się atakami na przybywających obcych. W 2006 roku doszło nawet do zabójstwa dwóch rybaków, którzy przypadkowo zbliżyli się do wyspy. Ze względu na takie incydenty wyspa Sentinel i jej mieszkańcy pozostają odizolowani, co utrudnia jakiekolwiek badania nad ich językiem i kulturą. Więcej na temat wysp Sentinel i ich mieszkańców pisaliśmy w artykule o najbardziej izolowanych miejscach na Ziemi. Język piraha – język bez liczb i kolorów Minimalistyczna gramatyka języka Piraha Język piraha, używany przez amazońskie plemię o tej samej nazwie, jest znany z wyjątkowo minimalistycznej gramatyki. Składa się tylko z 11 głosek: 8 spółgłosek i 3 samogłosek. W języku Piraha brakuje słów oznaczających liczby oraz kolory. Mieszkańcy używają określeń opisowych, takich jak „dużo” i „mało”. Daniel Everett i jego badania nad językiem piraha Lingwista Daniel Everett, który na badanie języka piraha poświęcił wiele lat, odkrył, że struktura tego języka jest ściśle związana z kulturą jego użytkowników, którzy koncentrują się na bieżącej rzeczywistości i unikają abstrakcyjnych koncepcji. Jego badania wywołały wiele debat w środowisku lingwistycznym, podważając klasyczne teorie dotyczące uniwersalnej gramatyki. Język silbo – gwizdy z Wysp Kanaryjskich Historia i znaczenie języka silbo Język silbo, znany również jako Silbo Gomero, jest językiem gwizdów używanym na Wyspach Kanaryjskich. Jego wyjątkowość polega na tym, że wykorzystuje gwizdy do przekazywania informacji na duże odległości, co było niezwykle przydatne na górzystych terenach wysp. Jak działa komunikacja gwizdami? Język ten opiera się na dwóch samogłoskach (wysokiej i niskiej) oraz czterech spółgłoskach (wznoszących lub opadających w linii melodycznej, przerywanych lub ciągłych). Badania Jean Léonarda nad językiem silbo przyczyniły się do lepszego zrozumienia jego struktury i unikatowych właściwości, pokazując, jak adaptacje lingwistyczne mogą odzwierciedlać środowisko geograficzne i potrzeby społeczne. Język hopi – inny sposób postrzegania czasu i przestrzeni Nietypowy system czasów w języku Hopi Język hopi, używany przez Indian Hopi z Arizony, charakteryzuje się nietypowym systemem czasów. W przeciwieństwie do większości języków, hopi nie klasyfikuje wydarzeń na przeszłe, teraźniejsze i przyszłe. Zamiast tego czasowniki są klasyfikowane według zdarzeń, przewidywań i uogólnień. Filozofia języka hopi a percepcja rzeczywistości Język hopi zmienia sposób postrzegania czasu i przestrzeni. Krótkotrwałe zjawiska, takie jak płomień czy fala, które w innych językach są traktowane jako rzeczowniki, dla Hopi są czasownikami. Taka struktura języka jest zgodna z filozofią Hopi, która podkreśla dynamikę i procesy zachodzące w świecie, a nie statyczne obiekty. Język ten jest przykładem, jak różnice w gramatyce mogą wpływać na postrzeganie rzeczywistości i filozofię życia jego użytkowników. Podsumowanie Języki świata są niezwykle różnorodne. Od języków bez samogłosek po języki mlaskowe, od języków nigdy niezbadanych po te o nietypowej gramatyce – każdy oferuje wyjątkowe spojrzenie na kulturę, historię i sposób myślenia jego użytkowników. Warto pamiętać, że język to nie tylko narzędzie komunikacji, ale także klucz do zrozumienia świata i ludzkiej tożsamości. Źródła: National Geographic Polska Roman Stopa, językoznawca specjalizujący się w językach mlaskowych: Wikipedia Daniel Everett, badacz języka piraha: Wikipedia Jean Léonard, badacz języka silbo: Ethnologue Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Ile jest języków na świecie? 35 razy więcej niż państw. Najrzadszymi posługują się jednostki
Ile jest języków na świecie? Na to pytanie, choć może ono wydawać się proste i konkretne, tak naprawdę niezwykle trudno udzielić jasnej odpowiedzi. Wynika to między innymi z tego, że klasyfikacja języków może być kwestią subiektywną i kulturową. Sprawdziliśmy, co mówią oficjalne dane.
W tym artykule: Sprawdzamy, ile jest języków na świecie Jaki jest najtrudniejszy język na świecie? Najczęściej używany język na świecie Najpopularniejsze języki na świecie Najrzadsze języki na świecie Ile jest języków na świecie? To zależy. Językoznawcy zwykle klasyfikują języki na podstawie różnic w słownictwie, gramatyce i fonologii. Nikt nie ma jednak wątpliwości co do tego, że język jest jednym z najbardziej charakterystycznych atrybutów ludzkości (choć coraz częściej słyszymy też o tzw. językach zwierząt). To przecież narzędzie komunikacji oraz nośnik kultury i tożsamości. Sprawdzamy, ile jest języków na świecie Zastanawiając się nad tym, ile jest języków na świecie, odruchowo zaczynamy od liczenia krajów. To pierwszy błąd. W końcu tym samym językiem mogą posługiwać się mieszkańcy kilku państw. I tak na przykład po niemiecku rozmawiają mieszkańcy nie tylko Niemiec, ale też Austrii i Szwajcarii. Hiszpański z kolei usłyszymy i w Hiszpanii, i w większości państw Ameryki Południowej. Z drugiej strony do krajów nie są przypisane pojedyncze języki. Wielu krajach obowiązują dwa lub więcej języków urzędowych. Pod tym względem wyróżnia się Republika Południowej Afryki, gdzie oficjalny urzędowy status ma aż 11 języków, w tym angielski. Gdzie więc szukać odpowiedzi dotyczące języków świata? Z pomocą przychodzi organizacja Ethnologue. Z oficjalnego katalogu przygotowanego przez związanych z nią językoznawców dowiadujemy się, że na naszej planecie można usłyszeć łącznie ponad 7100 języków. Co ciekawe, zaledwie 230 z nich to języki używane w Europie (a w UE jednie 24). Największa mnogość językowa spośród wszystkich kontynentów dotyczy Azji. Z katalogu wynika bowiem, że 2200 sklasyfikowanych języków to języki azjatyckie. To akurat nie powinno dziwić zwłaszcza podróżników. Jak wiadomo, w samych tylko Indiach mówi się w 22 językach urzędowych, które mają setki lokalnych dialektów. Oprócz kryteriów lingwistycznych wpływ na to, jak są klasyfikowane języki, mają też czynniki społeczne, polityczne i historyczne. Dlatego też niektóre dialekty mogą być uznane za odrębne języki, aby podkreślić ich odrębność narodową lub etniczną. W Polsce językiem regionalnym (a więc nie urzędowym) jest język kaszubski. Językiem miłości włada 300 mln ludzi. Francuski i jego historia w pigułce Choć we Francji współegzystują teraz bardzo różne kultury i ideologie, większość Francuzów nadal uważa, że francuski jest językowym pępkiem świata. Czy którykolwiek naród w histori... Jaki jest najtrudniejszy język na świecie? Trudno jednoznacznie wskazać najtrudniejszy język na świecie. Najczęściej oceny te są subiektywne i wynikają z wielu czynników, takich jak język ojczysty mówcy. Powszechnie za jeden z najtrudniejszych języków na świecie uważa się jednak mandaryński. To dlatego, że nauka wiąże się z poznaniem tysięcy znaków oraz zrozumienia tonalności, co oznacza, że zmiana tonu może zmienić znaczenie wyrazu. Ponadto, gramatyka mandaryńska może być skomplikowana dla osób przyzwyczajonych do języków z alfabetem. Innym trudnym językiem jest język japoński. Japończycy także używają skomplikowanych systemów zapisu, w tym trzech różnych rodzajów znaków: hiragana, katakana i kanji. Ponadto japoński ma złożoną gramatykę, w tym zależność od kontekstu i różne formy grzecznościowe, co może być niejasne dla osób posługujących się na co dzień innym językiem ojczystym. Język islandzki również często jest uznawany za szczególnie trudny. To dlatego, że ma skomplikowaną gramatykę, w tym bogaty system deklinacji rzeczowników i odmiany czasowników. Ponadto islandzki ma też specyficzną wymowę. Trudność języka zależy od indywidualnych doświadczeń i predyspozycji ucznia. Co jest trudne dla jednej osoby, może być stosunkowo łatwe dla innej. Kluczową rolę odgrywa regularna praktyka i zaangażowanie w naukę. Najczęściej używany język na świecie Najczęściej używanym językiem na świecie pod względem liczby osób, które posługują się nim jako językiem ojczystym, jest język mandaryński (chiński standardowy). Jako język urzędowy Chin, jest on używany przez blisko miliard osób. Ponadto mandaryński jest również szeroko stosowany poza granicami Chin, szczególnie w społecznościach chińskich na całym świecie oraz w biznesie i handlu międzynarodowym. Najpopularniejsze języki na świecie Innym popularnym językiem jest hiszpański, będący językiem ojczystym dla ponad 460 milionów osób. Najbardziej rozpowszechnionym językiem na świecie jest jednak język angielski (ojczysty dla ponad 360 milionów osób i drugi dla około 753 milionów). To międzynarodowym język komunikacji, używany w biznesie, nauce, technologii, dyplomacji i kulturze popularnej na całym świecie. Warto zauważyć, że ocena popularności języków może się różnić w zależności od tego, czy mierzymy ją przez liczbę osób posługujących się danym językiem jako językiem ojczystym, czy przez liczbę osób, które go używają ogólnie (wliczając osoby uczące się jako drugiego języka). Jednakże mandaryński, angielski i hiszpański są bez wątpienia jednymi z najczęściej używanych języków na świecie zarówno pod względem liczby osób, które go używają, jak i wpływu na globalną komunikację i kulturę. Gwara warszawska pojawiła się późno i szybko zaczęła zanikać. Jej elementy przeniknęły do polszczyzny Gwara warszawska zaczęła zanikać po 1944 roku i choć dziś posługuje się nią znacznie mniej osób niż w przeszłości, to wciąż jeszcze jest obecna na ulicach prawo- i lewobrzeżnych dzie... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/gwara-warszawska-pojawila-sie-pozno-i-szybko-zaczela-zanikac-fot-dominika-zarzycka-nurphoto-via-getty-images-407dc7c.jpg" width="938" height="626" alt="Gwara warszawska pojawiła się późno i szybko zaczęła zanikać (fot. Dominika Zarzycka/NurPhoto via Getty Images)" title="Gwara warszawska pojawiła się późno i szybko zaczęła zanikać (fot. Dominika Zarzycka/NurPhoto via Getty Images)" /> Najrzadsze języki na świecie Niektóre języki są zagrożone wymarciem z powodu presji ze strony dominujących języków, zmian społecznych i migracji. To stanowi poważne wyzwanie dla dziedzictwa kulturowego i różnorodności lingwistycznej. Zachowanie i promowanie różnorodności językowej jest nie tylko kwestią naukową, ale także moralną i społeczną. Najrzadziej rozpowszechnione języki na świecie są używane przez bardzo niewielką liczbę osób. Grono ich użytkowników zwykle ogranicza się do niewielkich społeczności lub grup etnicznych. Często nie są używane w szerokim kontekście społecznym ani nie posiadają wsparcia instytucjonalnego (stąd też brak danych dot. liczebności osób posługujących się nimi). Oto kilka przykładów języków, które należą do najrzadszych na świecie: Język Ainu: Jest to język rdzennych mieszkańców Japonii, ludu Ainu, którzy zamieszkują głównie Hokkaido i region Tohoku. Ze względu na długotrwałe marginalizowanie i asymilację ludu Ainu, język ten jest obecnie zagrożony wymarciem. Język Jeju: Jeju jest językiem używanym przez mieszkańców wyspy Jeju w Korei Południowej. Ze względu na dominację języka koreańskiego i procesy społeczne, język Jeju jest również zagrożony. Język Yuchi: Yuchi to język używany przez rdzenny lud Yuchi w południowo-wschodnich Stanach Zjednoczonych. Liczba osób posługujących się tym językiem jest bardzo mała, co stawia go w kategorii zagrożonych języków. Język Njerep: Njerep, także znany jako Zamboanga Chavacano, jest kreolskim językiem opartym na hiszpańskim używanym w regionie Zamboanga na Filipinach. Język Liki: Liki to język używany przez niewielką grupę ludzi w Papui-Nowej Gwinei. Z powodu zmian społecznych i presji ze strony innych języków. Wymienione języki stanowią tylko niewielki wycinek szerokiego spektrum rzadko używanych języków na świecie. Ich utrata jest nie tylko stratą dla ludzkiej różnorodności kulturowej, ale również dla dziedzictwa językowego całej ludzkości. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Co 14 dni ginie jeden język. Do końca stulecia zaniknie prawdopodobnie blisko połowa z mniej więcej 7 tys. języków używanych na ziemi, bo wiele grup etnicznych zarzuci swoją mowę ojczystą na rzecz angielskiego, chińskiego czy hiszpańskiego. Co przepada, gdy milknie jakiś język?
Meksyk, liczba użytkowników 650-1 tys. Wymieranie języków to proces równie alarmujący jak zanikanie różnorodności biologicznej świata. Zniknięcie języka pozbawia nas wiedzy nie mniej cennej niż szansa na jakiś przyszły cudowny lek, która ginie wraz z wymarciem jakiegoś gatunku zwierzęcia czy rośliny. Małe języki – w znacznie większym stopniu niż te o szerokim zasięgu – dają nam klucz do tajemnic przyrody, bo ludzie, którzy ich używają, zwykle żyją w wielkiej bliskości z naturą, a ich mowa jest odbiciem tego, co obserwują. Gdy jakaś mała grupa zapomina swojego języka ojczystego i przerzuca się na angielski czy hiszpański, powstaje luka w przekazywaniu ludowej wiedzy z pokolenia na pokolenie – wiedzy o ziołach leczniczych, zabiegach agrotechnicznych, metodach irygacji, kalendarzach. Indianie Seri z Meksyku byli od zawsze sezonowo wędrującymi łowcami-zbieraczami na zachodnim obrzeżu pustyni Sonora, nad Zatoką Kalifornijską. Aby przetrwać, musieli doskonale znać tutejsze morskie i lądowe zwierzęta i rośliny, ich cechy, zwyczaje, cykle życiowe. Wszystko to znalazło odbicie w języku, zwanym przez nich cmiique iitom. Niegdyś Indianie Seri (ich nazwa własna to Comcaac) nie mieli stałych siedzib. Przebywali tam, gdzie można było znaleźć najwięcej pożywienia – czy to w postaci dojrzewających owoców kaktusów na zboczach gór, czy obfitości wodorostów w zatoce. Dziś zamieszkują osady Punta Chueca i El Desemboque, skupiska domków z cementowej cegły stojące nad zatoką, na skraju rozległej, pustej na pozór pustyni. Domy otoczone są ogrodzeniami z zatkniętych w ziemię kolczastych pędów krzewu ocotillo, które zakorzeniły się i utworzyły żywopłoty. Amando Torres Cubillas siaduje codziennie na piasku w rogu swojego plenerowego studia przy plaży w El Desemboque, podkurcza niesprawne nogi i rzeźbi morskie żółwie w ciemnym drewnie z pustynnego drzewa żelaznego (Olneya tesota). Czasem, gdy coś go najdzie, spogląda na zatokę i umila sobie pracę długą pieśnią relacjonującą zagmatwaną rozmowę między małym plażowym małżem taijitiquiixaz a rakiem (z rodzaju Emerita). Słowa są typowe dla pieśni plemienia Seri: głoszą chwałę przyrody podszytą smutkiem straty. Mowa ojczysta jest dla ludu Seri czymś, co go określa, jądrem jego tożsamości. Przedstawiciel starszyzny plemiennej, Efraín Estrella Romero, powiedział mi: – Jeśli wychowa się dwoje rodzeństwa tak, że jedno będzie używać naszego języka cmiique iitom, a drugie hiszpańskiego, to staną się dwojgiem zupełnie różnych ludzi, niepodobnych do siebie. Gdy w 1951 r. w wiosce El Desemboque zamieszkali amerykańscy językoznawcy Edward i Mary Beck Moserowie, Seri przechodzili ciężki okres – epidemie grypy i odry zdziesiątkowały ich tak, że plemię stopniało do ok. 200 osób. Dla naukowców był to jednak okres pomyślny, bo tutejsza kultura ludowa była jeszcze stosunkowo nienaruszona i żywotna. Mary Moser pełniła dodatkowo funkcję pielęgniarki i położnej. Gdy już odebrała wiele porodów, rodziny noworodków, zgodnie z obyczajem, zaczęły jej ofiarowywać wysuszone fragmenty odciętych pępowin, które ta miała pieczołowicie przechowywać w specjalnym „garnku pępkowym”. Dawano jej też długie warkocze splatane z ośmiu pasm włosów, które obcinali sobie mężczyźni opuszczający wioskę, żeby wyjechać do pracy w mieście. Obcięcie warkocza jest symbolicznym przecięciem pępowiny, zerwaniem ciągłości między dawnym a nowym. Córka Moserów, Cathy, wyrosła wśród Indian w El Desemboque. Została etnografem i grafikiem. Wraz z mężem, Stevem Marlettem, językoznawcą, kontynuuje badania rodziców nad językiem plemienia Seri. Plemię odbudowało liczebność po stratach i dziś języka seri używa 650–1000 osób. Trzymają się ojczystej mowy częściowo dlatego, że nie znoszą oficjalnej kultury Meksyku. W 1773 r. Indianie zabili księdza, który chciał tu założyć misję. Watykan nie zdecydował się przysłać następcy i plemię nie zostało nawrócone na katolicyzm. Seri pozostają dumnie nieufni wobec obcych. Gardzą też osobistym bogactwem, którego nie dzieli się z innymi. Tutejsze przysłowie mówi: „Gdy Seri się bogaci, przestaje istnieć”. Ze względu na koczownicze korzenie członkowie społeczności dobra materialne uważają za balast. Podczas tradycyjnego pochówku wraz ze zmarłym grzebie się jego skromny dobytek. Potomkowie i krewni nie dziedziczą niczego prócz pieśni, legend, pouczeń. Rene Montano siedzi w cieniu ganku przed swoim domkiem i opowiada mi legendy o dawnej rasie olbrzymów, którzy potrafili jednym krokiem przesadzić cieśninę między ich rodzinną wyspą Tiburon a lądem stałym. Słucham więc o hant iiha cöhacomxoj, czyli o tych, którym opowiedziano o skarbach Ziemi, o wszystkich dawnych sprawach. „Ci, którym opowiedziano” to ci, którzy – chcąc nie chcąc – wzięli na siebie odpowiedzialność za przekazanie dalej tego, co usłyszeli. I dzięki tej zasadzie wszyscy stajemy się dziedzicami wiedzy zamkniętej w skarbnicy mowy ludu Seri. Ich język ma nazwy dla ponad 300 pustynnych roślin, a nazwy zwierząt odzwierciedlają wiedzę biologiczną, którą naukowcy dopiero teraz zaczynają doceniać. I tak, wyraz z języka seri oznaczający żniwa wodorostów Zostera marina nasunął naukowcom pomysł zbadania ich wartości odżywczych. Okazało się, że Zostera odznacza się wysoką zawartością białka, porównywalną z pszenicą. Morskiego żółwia zielonego Indianie Seri nazywają moosni hant cooit, „żółwiem, który opada na dno”, bo twierdzą, że te gady zapadają w hibernację na morskim dnie – gdzie właśnie indiańscy rybacy na nie polują. Z niedowierzaniem przyjmowaliśmy informację od Indian Seri z pustyni Sonora w Meksyku, że żółwie z rodzaju Chelonia zagrzebują się na dnie na czas chłodnej pory roku – pisano w artykule w Science w 1976 r. – Niemniej jednak okazało się, że Seri są wiarygodnymi informatorami. Członkowie tego ludu zjadają żółwie morskie, z jednym wyjątkiem: żółwi skórzastych. Powiadają, że ten gatunek rozumie ich język, a właściwie żółwie skórzaste same należą do ludu Seri. W 2005 r. użyto wyrazu hacat, oznaczającego w języku seri rekina, jako nazwy nowo odkrytego gatunku rekina z rodziny mustelowatych – Mustelus hacat. Gatunek dopiero teraz opisany przez naukowców Indianom znany był od lat. Jedną z metod ratowania języka jest przechowanie go w postaci pisanej i opracowanie słownika. Językoznawcy z jednej strony kochają perspektywę przystosowania pisma do języków, które dotąd miały tylko postać ustną, z drugiej obawiają się jej. Obawiają, bo sama koncepcja alfabetu zmienia język, który ten alfabet miał ocalić. A po drugie zmienia językoznawcę z obiektywnego obserwatora w działacza. To trudny dylemat, bo globalizacja kultury jest procesem nie do zatrzymania. Kyzył, stolica Tuwy, nie miała dotąd połączenia kolejowego z resztą Rosji, ale ma je uzyskać w najbliższych latach. Do El Desemboque doprowadzono przez pustynię elektryczność do napędu pompy. A w Arunaćal Pradeś właśnie ukończono nową zaporę, która zapewni bardziej niezawodne dostawy elektryczności. Umieraniu kultury, powolnemu ginięciu języka przeciwstawić się mogą tylko duma i upór, szacunek dla tradycji i starych ludzi, świadomość, że kluczem do naszej przyszłości jest to, co już za nami. A także przekonanie, że języki, którymi mówi już niewielu, wciąż mogą nam wiele powiedzieć. Przeczytaj pozostałe artykuły z cyklu: Język hrusyjski Język tuwiński
Indie, liczba użytkowników: 1-2 tys. Z bólem serca obserwowałem skutki zanikania języka wśród ludu Hruso-Aka w Palizi, maleńkiej wiosce górskiej w indyjskim stanie Arunaćal Pradeś. Żeby tu dojechać, trzeba się tłuc pięć godzin górskimi drożynami przez gaje palmowe i puszczę. Osada to dwa rzędy drewnianych chat krytych strzechami lub blachą, stojących na palach po obu stronach drogi. Ta izolowana społeczność jest zupełnie samowystarczalna, czego odbiciem jest brak w języku hrusyjskim wyrazu na określenie zatrudnienia w znaczeniu pracy zarobkowej. Zamożność człowieka mierzy się tu w mithanach. Mithan to miejscowa nazwa gajala, himalajskiego udomowionego bawołu. Najcenniejsza biżuteria u ludu Hruso-Aka to naszyjniki traczy z żółtych kamieni, przekazywane w rodzinach z pokolenia na pokolenie (jeden naszyjnik wart jest nawet do siedmiu mithanów). Właściwie jedynym sposobem zdobycia cennego naszyjnika jest jego odziedziczenie. – Widzę świat przez okulary języka hrusyjskiego – mówi jezuita Vijay D’Souza, kierownik katolickiej szkoły w Palizi. Ojciec D’Souza pochodzi z południa Indii, a jego językiem ojczystym jest konkani. Przybywszy do Palizi w 1999 r., zaczął się uczyć hrusyjskiego i ten język go przeistoczył. – Język zmienia sposób myślenia i pogląd na świat – tłumaczył mi w swoim gabinecie. Weźmy na przykład wyraz mucrow. Jego odpowiednik w ojczystym języku D’Souzy byłby obraźliwy, znaczyłby „staruch”. U ludu Hruso-Aka mucrow ma zupełnie inny odcień znaczeniowy. Niesie poważanie, szacunek, czułość. Tutaj zwracają się do kobiety mucrow, aby podkreślić jej orientację w sprawach obywatelskich. – Żona powie do męża mucrow, choć jest młody, bo w ten sposób wyrazi czułość – tłumaczy jezuita. Językoznawcy amerykańscy David Harrisoni Greg Anderson od 2008 r. prowadzą w Arunaćal Pradeś badania. Należą do licznej rzeszy specjalistów z całego świata, którzy zaangażowali się w poznawanie ginących języków. Jedni tylko rejestrują gramatykę i słownictwo języka, który ginie czy ulega zanieczyszczeniu. Inni interweniują – starają się stworzyć pisaną postać języka, uczą jego użytkowników czytać w nim i pisać, sporządzają słowniki. Językoznawcy znaleźli sporą liczbę „ośrodków bogactwa językowego” (analogiczne do „ośrodków różnorodności biologicznej”), czyli obszarów, które charakteryzują się nie tylko wielkim zróżnicowaniem językowym, lecz także dużą liczbą języków zagrożonych. Wiele z tych ośrodków znajduje się w miejscach trudno dostępnych, takich jak Arunaćal Pradeś. Hrusyjski i inne języki występujące w pobliżu przetrwały do dzisiaj, bo Arunaćal Pradeś był zamknięty przed przybyszami jako region przygraniczny. Miejscowe drobne społeczności plemienne były więc chronione przed imigrantami, nowoczesnością – i językoznawcami. Życie społeczne w Palizi rządzi się tradycją i legendami, które określają normy postępowania. Takie przypowieści recytowane są przez członków starszyzny w niezwykle starannej, sformalizowanej postaci języka hrusyjskiego, której młodzi muszą się dopiero nauczyć. A uczyć się nie chcą. Nawet w tym zapadłym zakątku świata od ojczystej mowy odwodzą ich języki, którymi mówi telewizja (hindi) oraz szkoła (angielski). Dziś liczba osób używających na co dzień hrusyjskiego nie dochodzi do 2 tys., co kwalifikuje go do wpisania na listę zagrożonych wyginięciem. Pewnego wieczoru w Palizi wraz z Harrisonem, Andersonem oraz językoznawcą indyjskim Ganeśem Murmu usiedliśmy wokół paleniska w chacie Pario Nimasowa, 25-letniego nauczyciela ze szkoły jezuickiej. Nimasow urodził się w Palizi i kocha swoją kulturę, choć zawsze interesował go świat zewnętrzny. Ma w chacie telewizor, który czeka na pojawienie się prądu – parę miesięcy temu linia energetyczna została zniszczona przez osuwiska gruntu i do tej pory nie doczekała się naprawy. Po kolacji Nimasow wychodzi na chwilę i wraca z białym gałgankiem. Rozwija go w migotliwym świetle paleniska. Wewnątrz znajduje się zbiór rytualnych przedmiotów: szczęka tygrysa, szczęka pytona, żuchwa rzecznej ryby pełna ostrych zębów, kryształ kwarcu i jeszcze jakieś szamańskie drobiazgi. To zawiniątko należało do ojca Nimasowa, który zmarł w 1991 r. – Mój ojciec był kapłanem i synem kapłana – tłumaczy Nimasow. – A teraz? Kto teraz pełni jego funkcję? – spytałem. Nimasow popatrzył na amulety ze smutkiem. Jego ojciec nie zdążył mu przed śmiercią przekazać swej wiedzy. A bez tego przedmioty są bezużyteczne, nie mają mocy. W ostatnich 60 latach językoznawstwo przeszło dwie wielkie rewolucje, pozornie z dwóch przeciwległych skrajów tej dyscypliny nauki. Pierwsza miała miejsce pod koniec lat 50. XX w., gdy Noam Chomsky sformułował hipotezę, że u podłoża wszystkich języków leży wspólna głęboka gramatyka wrodzona wszystkim ludziom, bo zapisana w genach. Druga rewolucja – eksplozja zainteresowania małymi językami – polegała na podkreślaniu zróżnicowania doświadczenia językowego. Językoznawców prowadzących badania terenowe, takich jak David Harrison, bardziej interesują odmienności i specyficzne cechy języków oraz to, w jaki sposób kultura danej grupy wpływa na postać języka. Harrisom zwraca uwagę na fakt, że aż 85 proc. języków świata nie zostało dotąd opisanych. A dopiero gdy się je zrozumie, będzie można wskazać cechy rzeczywiście właściwe wszystkim. Poszczególne języki są odbiciem zróżnicowania ludzkich doświadczeń, ujawniają zmienność tych rzeczy, które nam wydają się stałe i uniwersalne – pojęcia czasu, liczby czy poszczególnych barw. Mowa kształtuje przeżywanie świata, nawet nasze zdolności poznawcze, bo bierze udział w porządkowaniu rzeczywistości na klasy, które mają dla nas sens. Klasy te mogą być bardzo rozległe. Weźmy język hrusyjski. Wszystkie zwierzęta dzielą się w nim na dwa rodzaje: jadalne i niejadalne. Klasyfikacja może też być bardzo szczegółowa – w języku syberyjskich pasterzy renów z plemienia Todzhu istnieją niezliczone wyrazy oznaczające renifery; iyi dtiktüg myiys na przykład to kastrowany samiec w czwartym roku życia. Przeczytaj pozostałe teksty z cyklu: Język tuwiński Język seri
Milknące głosy: National Geographic w walce o zagrożone języki
Co 14 dni ginie jeden język. Do końca stulecia zaniknie prawdopodobnie blisko połowa z mniej więcej 7 tys. języków używanych na Ziemi, bo wiele grup etnicznych zarzuci swoją mowę ojczystą na rzecz angielskiego, chińskiego czy hiszpańskiego. Co przepada, gdy milknie jakiś język?
JĘZYK TUWIŃSKI – Rosja, liczba użytkowników: 235 tys. Pewnego wczesnojesiennego przedpołudnia Andriej Mongusz z rodzicami zaczyna przygotowania do kolacji. Wybiera ze stada owcę o czarnym pysku i przewraca na grzbiet na plandece. Dom rodzinny Monguszów stoi w syberyjskiej tajdze, na skraju bezkresnych stepów niedaleko Kyzyłu, stolicy Tuwy, republiki autonomicznej w ramach Federacji Rosyjskiej. To mniej więcej geometryczny środek Azji, ale językowe i społeczne pogranicze. Historycznie rzecz biorąc, Tuwińcy są koczownikami, którzy w rytmie pór roku przenoszą z miejsca na miejsce swoje auły (osady jurt) i przepędzają z pastwiska na pastwisko stada owiec, wołów i renów. Starsi Monguszowie, którzy kiedyś pracowali w mieście, prócz tuwińskiego znają język rosyjski. Andrzej i jego żona uczą się też angielskiego. Są muzykami Tuwińskiej Orkiestry Narodowej grającej symfoniczne aranżacje tuwińskich melodii ludowych. Andriej jest mistrzem najbardziej charakterystycznej postaci tuwińskiej muzyki: śpiewu alikwotowego (gardłowego) zwanego chöömej. Gdy pytałem studentów uniwersytetu w Kyzyle o tuwińskie wyrazy, których nie da się przetłumaczyć na angielski czy rosyjski, podawali przykład właśnie słowa chöömej, bo ta technika wokalna jest tak silnie związana z tamtejszym kontekstem kulturowym, że tylko rodowity Tuwiniec może ją zrozumieć. Drugi przykład to choj özeeri – określenie tradycyjnej metody uboju owiec. Jeśli zarzynanie żywego inwentarza można uznać za przejaw stosunku człowieka do zwierzęcia, choj özeeri oznacza niezwykłą bliskość. Rzeźnik przez nacięcie w skórze zwierzęcia sięga palcami do głównej tętnicy i przerywa ją tak zręcznie, że zwierzę ginie bez lęku. Jest tak spokojne, że trzeba sprawdzić jego oczy, by stwierdzić śmierć. W języku ludu Tuwy choj özeeri to nie tylko „ubój”, lecz także „uprzejmość”, „humanitaryzm”. I rodzinna uroczystość związana z ubojem. – Gdyby Tuwiniec zabił w taki sposób, jak to robią gdzie indziej, za pomocą noża czy strzelby, oskarżono by go tu o znęcanie się nad zwierzętami – wyjaśnił mi pewien student. Na świecie żyje 7 mld ludzi, którzy posługują się mniej więcej 7 tys. języków. Wypadałoby po milionie na język, tyle że popularność języków jest nierówna. Blisko cztery piąte ludności świata posługuje się 85 językami, a najmniej popularnym językom, których jest 3,5 tys., pozostało ledwie 8 mln 250 tys. użytkowników. I tak angielski jest językiem ojczystym dla 328 mln ludzi, chiński (mandaryński) dla 845 mln, a tuwińskim posługuje się zaledwie 235 tys. Językoznawcy obawiają się, że do końca stulecia blisko połowa z obecnej liczby przejdzie do kategorii języków martwych. Ponad tysiąc zakwalifikowano jako „krytycznie zagrożone” lub „poważnie zagrożone”. W epoce globalizacji, mieszania się, podróży, małe języki używane w odległych zakątkach świata nie są dłużej chronione naturalnymi czy sztucznymi barierami przed inwazją języków dominujących w światowej komunikacji i handlu. W plemiennych wioskach rodzice często wręcz zachęcają dzieci, by porzucały mowę ojców i przyjmowały języki dające możliwość zdobycia wykształcenia i odniesienia sukcesu. Czy można się im dziwić? Jeszcze skuteczniejsze okazuje się wkroczenie telewizji z jej „propagandą luksusu”. Bogactwo zdaje się mówić po angielsku. Pewien językoznawca, wyjaśniając różnicę między językiem a narzeczem, powiedział żartem: „Język to narzecze, które ma do dyspozycji wojsko”. Powinien był dodać, że są wojska lepiej i gorzej uzbrojone. Dziś każdy język, który rozporządza kanałem telewizyjnym i walutą, ma szansę na zwycięstwo z tym, który takich atutów nie ma. Dlatego mieszkańcy Tuwy chcący wejść w kontakt z otaczającym światem muszą się uczyć rosyjskiego lub chińskiego. Ale i tak tuwiński okazał się odporny w porównaniu z innymi, których używają zaledwie setki osób, dziesiątki, a nawet jednostki. Takimi jak wintu, język Indian z Kalifornii, czy siletz dee-ni używany przez Indian z Oregonu, albo amurdak, mowa Aborygenów z australijskiego Terytorium Północnego, posługują się dzisiaj bardziej lub mniej płynnie już tylko pojedyncze osoby. Ostatni Mohikanin danego języka, ktoś, kto już nie ma z kim porozmawiać w ojczystej mowie, żyje w niewypowiedzianej samotności. Językoznawcy starają się skatalogować i poznać języki narażone na wyginięcie, zanim będzie za późno. Przy okazji zadają pytania. Jaka jest wartość języka? Na czym polega jego użyteczność? Czy jakieś cechy kultury tracącej własną mowę przepadają w tłumaczeniu na język zwycięski? Jaka nieznana mądrość ginie dla świata wraz z zatraceniem różnorodności lingwistycznej? Na szczęście tuwiński nie należy do języków zagrożonych zagładą, chociaż niewiele brakowało. Po upadku ZSRR jego sytuacja przestała się pogarszać. Dziś tuwiński ma swoje wojsko: wprawdzie jeszcze nie dysponuje kanałem telewizyjnym ani walutą, jednak ma gazetę i 264 tys. użytkowników (część mieszka w Mongolii i Chinach). Ale już np. językiem tofa z sąsiedniego obszaru Syberii posługuje się obecnie zaledwie 30 osób. Przeczytaj kolejne artykuły z cyklu: Język seri Język hrusyjski