Czy twórcy polskich megalitów żyli w zgodzie z naturą? Nowe badania zmieniają wizje archeologów
Ponad 5500 lat temu w dzisiejszej Wielkopolsce ludzie zbudowali monumentalne kamienno-ziemne grobowce. Do tej pory archeolodzy sądzili, że społeczność ta żyła w pełnej harmonii z pierwotną puszczą. Już wiemy, że było kompletnie inaczej.
W Polsce nie mamy co prawda starożytnych piramid (są nowożytne grobowce o takim kształcie), ale wznoszono olbrzymie grobowce w formie kurhanów na planie wydłużonego trapezu. I to tysiąc lat przed powstaniem słynnej piramidy Cheopsa. Na potrzeby popularyzacji tych monumentalnych grobowców ukuto nazwę „polskie piramidy”, ale naukowcy z reguły określają je mianem grobowców kujawskich, bo w tym regionie Polski jest ich całkiem sporo. Kilka lat temu archeolodzy namierzyli te monumentalne grobowce w centralnej Wielkopolsce, co było sporym zaskoczeniem. Teraz postanowili sprawdzić, jak wyglądał pradziejowy krajobraz i przyroda w tamtych czasach. Wyniki opublikowano na łamach czasopisma „Journal of Archaeological Science”, a badania sfinansowało Narodowe Centrum Nauki. Grobowce, których miało nie być W 2018 roku archeolodzy przeczesujący podpoznańską miejscowość Sobota za pomocą lotniczego skanowania laserowego (LiDAR) dokonali niezwykłego odkrycia. Ich oczom ukazał się nietypowy układ pięciu podłużnych, ziemnych kurhanów o długości dochodzącej do 145 metrów, które ulokowano przy brzegu dawnego jeziora. Już w czasie pierwszej wizji lokalnej, wykonanej przez dr Danutę Żurkiewicz z Wydziału Archeologii UAM w Poznaniu, udało się w terenie dojrzeć nasypy ziemne dochodzące do wysokości 1,5 m. Przy nich były nieduże fragmenty skał. Potem wykonano jeszcze badania geofizyczne i niewielkie wykopaliska – badacze uzyskali pewność, że są to faktycznie „polskie piramidy”. Te monumentalne obiekty wznieśli w IV tysiącleciu p.n.e. przedstawiciele kultury pucharów lejkowatych. Archeolodzy postanowili jednak nie skupiać się tylko i wyłącznie na samych grobowcach, ale chcieli dowiedzieć się więcej o krajobrazie i przyrodzie wśród którego żyli budowniczowie megalitów. Dlatego do współpracy zaproszono badaczy innych specjalności – z Wydziału Nauk Geograficznych i Geologicznych UAM w Poznaniu. Dziewicza pradziejowa przyroda? Dotychczas w nauce dominował pogląd, że neolityczne społeczności na niżu Europy Środkowej prowadziły zrównoważoną gospodarkę, która nie naruszała stabilności potężnych lasów. Aby to zweryfikować, interdyscyplinarny zespół badaczy z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu przeprowadził analizy paleoekologiczne osadów z pobliskiego torfowiska, które kiedyś było jeziorem. – Wyniki okazały się zaskakujące. Choć neolityczni mieszkańcy Wielkopolski starali się żyć w równowadze z puszczą, ich codzienna aktywność odcisnęła głębokie piętno na środowisku wodnym – opowiada National Geographic Polska dr Danuta Żurkiewicz, pierwsza autorka artykułu na ten temat. Jak uprawiano ziemię przed tysiącami lat? Dzięki drobiazgowej analizie pyłku roślinnego oraz makroskopowych węgli drzewnych naukowcom udało się zrekonstruować to, jak zmieniał się krajobraz z dokładnością do zaledwie kilkudziesięciu lat. – Co ciekawe, rolnicy i hodowcy pojawili się w rejonie Soboty na długo przed wzniesieniem pierwszych monumentalnych grobowców. Ślady uprawy zbóż i wypasu zwierząt w tamtejszych lasach są starsze o ponad 100 lat od momentu usypania grobowców, które datuje się na ok. 3660 rok p.n.e. – mówi badaczka. Wiadomo też, że tam, gdzie obecnie znajdują się relikty po grobowcach, wcześniej uprawiano rolę. Rolnicy wcale nie usuwali drzew na masową skalę za pomocą ognia. Ogień był używany rzadko, głównie do oczyszczania terenów otwartych i prawdopodobnie w celach rytualnych podczas budowy samych kurhanów Społeczność kultury pucharów lejkowatych preferowała wycinanie łatwiejszych do ścięcia krzewów i młodych drzew. Jak tłumaczy dr Żurkiewicz, taki zabieg pomógł potężnym, wiekowym dębom i sosnom. Dostęp do światła sprawił, że stare drzewa zaczęły produkować rekordowe, dotąd niespotykane w rejestrach kopalnych ilości pyłku. Naukowcy podejrzewają, że stosowano tu wyszukany system rotacyjny – po latach użytkowania polany i leśne pastwiska porzucano i pozwalano im się regenerować. Jak człowiek neolitu „wyłączył” jezioro Dziś działalność człowieka często przyczynia się do opadania lustra wody w zbiornikach wodnych. Ale do tego samego zjawiska przyczynili się budowniczowie wielkopolskich megalitów. I to tysiące lat temu! – Przerzedzenie koron drzew i uprawa roli wokół akwenu nasiliły erozję gleby. Deszcze i spływająca woda zaczęły masowo wymywać piaski oraz minerały prosto do jeziora. Efekt? (…) Ludzka działalność drastycznie przyspieszyła naturalne wypłycanie się zbiornika. Piękne neolityczne jeziorko w ciągu stuleci zamieniło się w bagniste torfowisko, które w niemal niezmienionej formie przetrwało w wielkopolskim krajobrazie aż do dziś – podsumowuje dr Żurkiewicz. Źródła: National Geographic Polska, Journal of Archaeological Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Zabytki Turcji dostępne nocą. Wśród nich miejsca znane na całym świecie
Podziemne miasta Kapadocji i monumentalne teatry rzymskie dostępne w nocy, pod gwiazdami. Turcja zaprasza do wzięcia udziału w nietypowej „nocy muzeów”, która potrwa aż do jesieni. To świetna okazja, by pozwiedzać spektakularne zabytki w kameralnej atmosferze.
Turcja słynie nie tylko z pięknych plaż, ale również z przebogatego dziedzictwa historycznego i archeologicznego. To tutaj rozkwitały różne starożytne cywilizacje, w tym hellenistyczna czy hetycka. To one pozostawiły po sobie niezliczone zabytki, które po dziś dzień można zwiedzać. Do tej pory możliwe to było jednak z reguły jedynie w ciągu dnia. Teraz się to zmieniło. Noce w muzeach Turcja w ubiegłym roku udostępniała wybrane muzea i stanowiska wieczorową porą. Wówczas inicjatywa ta przyciągnęła ponad milion zwiedzających. Dlatego zdecydowano się na kontynuację tego przedsięwzięcia. Od 1 czerwca do 1 października można wieczorami odwiedzić 20 muzeów i stanowisk archeologicznych w całym kraju. Od góry Nemrut i Efezu, po Zeugmę i Wieżę Galata – obiekty będą otwarte od godziny 19:00 do wyznaczonej pory zamknięcia w późnych godzinach wieczornych. W ten sposób Turcja chce zrównoważyć zarządzanie ruchem turystycznym. „Dzięki wydłużonym godzinom otwarcia, liczba zwiedzających rozkłada się bardziej równomiernie w ciągu dnia, co pomaga ograniczyć tłok w najpopularniejszych obiektach. Inicjatywa zachęca także odwiedzających do dłuższych pobytów i pozwala im lepiej poznać bogate dziedzictwo kulturowe kraju” – czytamy w komunikacie. Stambuł wieczorową porą Do projektu dołączyły też słynne placówki muzealne w Stambule, który uznawany jest za kulturalną stolicę Turcji. Odwiedzić będzie można Muzea Archeologiczne w Stambule – kompleks muzeów, gromadzący wyjątkowe dzieła różnych cywilizacji, w tym m.in. najstarszy zachowany traktat pokojowy na świecie oraz jeden z najdawniejszych poematów miłosnych. Mnie typowym „muzeum” jest Wieża Galata, z której można podziwiać panoramę rozświetlonego miasta i Złotego Rogu. Z kolei turyści zafascynowani historią nowożytną Turcji powinni zwiedzić Muzeum Sztuki Tureckiej i Islamskiej, mieszczące się w dawnym Pałacu Ibrahima Paszy. Archeologia bliższa i dalsza Mniej znanym muzeum, a ze spektakularną kolekcją jest Muzeum w Şanlıurfie, prezentujące zabytki z Göbeklitepe i Karahantepe. Są to jedne z najstarszych na świecie konstrukcji megalitycznych, być może mające funkcje kultowe. W muzeum można zobaczyć m.in. pełnowymiarową rzeźbę dzika czy ludzi niosących na plecach dzikie zwierzęta. W innym oddziale tego muzeum w Şanlıurfie znajdują się spektakularne mozaiki z czasów grecko-rzymskich. Warto też odwiedzić w ramach „nocy muzeów” Efez. Położony w samym sercu regionu Morza Egejskiego w prowincji Izmir, należy do najlepiej zachowanych miast rzymskich na świecie. Są też inne starożytne miejsca nad Morzem Egejskim, gdzie nocą historia ożywa. To między innymi klejnot regionu Denizli – Hierapolis – oraz świątynia Apolla w Didymie w prowincji Aydın. Co, gdzie i kiedy? Pełny spis obiektów Poniżej prezentujemy listę muzeów i stanowisk archeologicznych biorących udział w „Nocach Muzeów” wraz z informacją, do której godziny są czynne: Stanowisko archeologiczne w Nemrut: czynne w godzinach 04:00–09:00; Muzeum Cywilizacji Anatolijskich – czynne do 21:00; Stanowisko archeologiczne w Aspendos – czynne do 22:00; Muzeum w Alanyi – czynne do 22:00; Stanowisko archeologiczne w Patarze – czynne do 22:00; Muzeum Cywilizacji Licyjskich –czynne do 21:00; Stanowisko archeologiczne w Side – czynne do 22:00; Świątynia Apollina – czynne do 21:00; Grobowce Seldżuckie w Ahlat – czynne do 21:00; Stanowisko archeologiczne w Hierapolis –czynne do 23:00; Muzeum Mozaiki Zeugma w Gaziantep – czynne do 21:00; Muzea Archeologiczne w Stambule – czynne do 22:00; Wieża Galata – czynna do 23:00; Muzeum Sztuki Tureckiej i Islamskiej w Stambule – czynne do 22:00; Stanowisko archeologiczne w Efezie –czynne do 23:00 (w dniach: środa, czwartek, piątek, sobota); Muzeum Archeologii Podwodnej w Bodrum – czynne do 22:00; Muzeum w Marmaris – czynne do 22:00; Podziemne miasto Derinkuyu – czynne do 21:00; Muzeum w Şanlıurfie – czynne do 21:00; Muzeum Mozaiki Haleplibahçe – czynne do 21:00. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Stonehenge za darmo i bez wychodzenia z domu. Ruszył niezwykły projekt 3D
Czy można poczuć magię Stonehenge, nie ruszając się z fotela? Dzięki nowemu projektowi naukowców każdy może teraz wejść do świata słynnego kręgu, prześledzić jego historię dzięki technologii 3D i interaktywnym treściom. A wszystko dostępne jest zupełnie za darmo.
W 2022 roku w Muzeum Brytyjskim w Londynie odbyła się wystawa „The World of Stonehenge” („Świat Stonehenge”). To był wielki sukces tej placówki. Odwiedziło ją ponad 190 tysięcy osób. Udało się na niej zgromadzić ponad 400 bezcennych obiektów wypożyczonych z 36 instytucji z całej Europy, tworząc unikatową, jedyną w swoim rodzaju panoramę prehistorycznego świata. Obiekty zgromadzone na wystawie, mimo że pochodziły z różnych zakątków Europy, miały na celu przedstawienie szerszego kontekstu kulturowego, społecznego i religijnego, w którym funkcjonowało Stonehenge. Teraz każdy może zobaczyć tę wystawę bez wychodzenia z domu i to za darmo! Świat Stonehenge widziany z kanapy Naukowcy z University of Reading i Muzeum Brytyjskiego postanowili „unieśmiertelnić” wystawę i umieścić ją w świecie wirtualnym, tak by była dostępna dla każdego. Tak powstał projekt „The Virtual World of Stonehenge” („Wirtualny świat Stonehenge”). Nie jest to jednak standardowa wystawa online, ze zwykłymi zdjęciami ukazującymi sale pełne zabytków. Eksperci wykorzystali skanery laserowe 3D. Surowe dane przekształcono na w pełni interaktywne doświadczenie online, łącznie z warstwą dźwiękową. Stonehenge, jakiego nie znaliście Wirtualna wersja wystawy oferuje znacznie więcej, niż zwykłe przechodzenie między cyfrowymi gablotami. Użytkownicy mogą dosłownie wejść do świata ludzi żyjących w czasach Stonehenge i obserwować, jak monument zmieniał się na przestrzeni wieków. Platforma oferuje immersyjne pejzaże dźwiękowe, animacje i interaktywne treści, które ożywiają prehistorię. View oEmbed on the source website Jednym z najbardziej fascynujących elementów jest możliwość wirtualnej eksploracji neolitycznych kopalni krzemienia w Grimes Graves, co daje rzadką okazję do zajrzenia pod ziemię, skąd pradziejowi mieszkańcy Anglii pozyskiwali cenny surowiec. To taki odpowiednik polskich Krzemionek koło Ostrowca Świętokrzyskiego. Warto przyjrzeć się też wyposażeniu grobu szamanki z Bad Dürrenberg. Uwagę zwraca maska lub nakrycie głowy wykonane z poroża jelenia. Innym znaleziskiem z terenu Niemiec jest Dysk z Nebry, ukazujący ciała niebieskie. Sensacyjne są prezentowane na wystawie relikty po Seahenge – drewnianym kręgu zlokalizowanym niedaleko Norfolk. Te pozostałości pochodzą sprzed 4 tysięcy lat. Skarby w wysokiej rozdzielczości Szczególną uwagę poświęcono historiom mniej znanych, ale niezwykle istotnych obiektów. Internauci mogą z bliska przyjrzeć się artefaktom, które często umykają uwadze podczas tradycyjnego zwiedzania. Wśród nich znajduje się m.in. liść wiązu sprzed 6000 lat, misternie tkana bransoletka z krowiej sierści oraz pozostałości po pradziejowej uczcie. Każdy z tych przedmiotów został wzbogacony o nową zawartość cyfrową, która pozwala zrozumieć jego znaczenie w kontekście życia codziennego i wierzeń dawnych społeczności. Wystawa dostępna jest w kilku językach, w tym angielskim. Polskiego niestety zabrakło. Wirtualna wystawa działa płynnie i załączone są do niej dodatkowe materiały w postaci filmów. Nawet pobieżne „zwiedzanie” zajmie ponad godzinę. Gorąco polecam! Źródło: University of Reading Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Akwizgran – cesarskie miasto Karola Wielkiego i historyczna stolica koronacji
Akwizgran od stuleci odgrywa istotną rolę w historii zachodnich Niemiec. Leży w kraju związkowym Nadrenia Północna-Westfalia, tuż przy granicy z Belgią i Holandią. Początki miasta sięgają czasów rzymskich. Osada funkcjonowała wówczas pod nazwą Aquae Granni i rozwijała się jako uzdrowisko wykorzystujące gorące źródła siarkowe. Wody termalne szybko stały się jednym z największych atutów tego miejsca.
Spis treści: Czy Aachen i Akwizgran to to samo? Stolica Karola Wielkiego i miejsce koronacji królów Najciekawsze zabytki i muzea Akwizgranu Termy i uzdrowiskowy charakter miasta CHIO Aachen – jeden z najważniejszych festiwali jeździeckich świata Akwizgran jako liczący się ośrodek akademicki Pierwsze wzmianki o Akwizgranie pochodzą z drugiej połowy VIII wieku i wiążą się z Pepinem Małym. Władca szczególnie cenił lokalne źródła termalne, jednak prawdziwy rozkwit miasta nastąpił za panowania jego syna, Karola Wielkiego. Czy Aachen i Akwizgran to to samo? Tak, Aachen i Akwizgran to nazwy tego samego miasta. „Aachen” jest nazwą niemiecką, natomiast „Akwizgran” to polski odpowiednik używany od wielu stuleci. W innych językach również funkcjonują własne wersje tej nazwy, między innymi francuskie Aix-la-Chapelle czy niderlandzkie Aken. Źródłem wszystkich tych nazw są rzymskie określenia Aquae Grani lub Aquisgranum odnoszące się do gorących źródeł termalnych oraz celtyckiego bóstwa uzdrowień Granusa. Z biegiem czasu nazwy ewoluowały w różnych językach Europy. Współcześnie w Niemczech oficjalnie używa się nazwy Aachen, jednak w języku polskim nadal powszechnie stosowany jest Akwizgran. Dotyczy to zwłaszcza tekstów historycznych, turystycznych i edukacyjnych związanych z Karolem Wielkim oraz dawnym Świętym Cesarstwem Rzymskim. Stolica Karola Wielkiego i miejsce koronacji królów Karol Wielki uczynił Akwizgran swoją główną siedzibą. Wzniesiony za jego panowania kompleks pałacowy stał się jednym z głównych centrów politycznych średniowiecznej Europy. To właśnie wtedy powstała kaplica pałacowa, która do dziś stanowi najstarszą część miejscowej katedry. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/karol-wielki-to-analfabeta-ale-wlasnie-jemu-europa-zawdziecza-pierwszy-renesans-kim-byl-cesarz-frankow-fot-sascha-schuermann-getty-images-a706383.jpg" width="1024" height="682" alt="Karol Wielki to analfabeta, ale właśnie jemu Europa zawdzięcza pierwszy renesans. Kim był cesarz Franków? (fot. Sascha Schuermann/Getty Images)" title="Karol Wielki to analfabeta, ale właśnie jemu Europa zawdzięcza pierwszy renesans. Kim był cesarz Franków? (fot. Sascha Schuermann/Getty Images)" /> Przez kolejne stulecia Akwizgran pozostawał ważnym miastem Świętego Cesarstwa Rzymskiego. W latach 936–1531 odbyły się tutaj koronacje kilkudziesięciu królów niemieckich, co na trwałe ugruntowało znaczenie miasta w historii Europy. Ważne wydarzenia historyczne związane z Akwizgranem Na przestrzeni wieków w Akwizgranie podpisywano również traktaty i porozumienia polityczne. Miasto wielokrotnie stawało się miejscem spotkań europejskich monarchów i dyplomatów, co podkreślało jego wysoką rangę polityczną jeszcze długo po zakończeniu epoki Karola Wielkiego. Do najważniejszych wydarzeń należą: pokój akwizgrański z 1668 roku kończący wojnę francusko-hiszpańską, pokój akwizgrański z 1748 roku kończący austriacką wojnę sukcesyjną, w ramach którego uznano prawa Marii Teresy do posiadłości Habsburgów, kongres akwizgrański z 1818 roku będący jednym z kongresów Świętego Przymierza, podczas którego zakończono okupację Francji po wojnach napoleońskich. W XIX wieku Akwizgran znalazł się pod panowaniem Prus i rozpoczął okres intensywnego rozwoju przemysłowego oraz komunikacyjnego. Miasto zyskało wtedy znaczenie jako liczący się ośrodek kolejowy i przemysłowy zachodnich Niemiec. Pożary, wojny i zniszczenia miasta Historia Akwizgranu nie była spokojna. Miasto przynajmniej dwukrotnie znalazło się na skraju całkowitego zniszczenia. Pierwszą wielką katastrofą był pożar z 2 maja 1656 roku, który strawił znaczną część zabudowy. Jeszcze większe straty przyniosła II wojna światowa. Podczas bitwy o Akwizgran w październiku 1944 roku zniszczeniu uległo około 65% miasta. Walki miały ogromne znaczenie propagandowe i strategiczne. Niemiecki Aachen był pierwszym dużym miastem III Rzeszy zdobywanym przez aliantów na froncie zachodnim, dlatego wojska niemieckie prowadziły wyjątkowo zaciekłą obronę. Najciekawsze zabytki i muzea Akwizgranu Symbolem miasta pozostaje Katedra w Akwizgranie. Świątynia została wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO już w 1978 roku i była jednym z pierwszych obiektów w Europie objętych tym wyróżnieniem. Wnętrze katedry skrywa grobowiec Karola Wielkiego oraz liczne dzieła sztuki sakralnej. Obecny wygląd świątyni jest efektem ponad tysiąca lat rozbudowy dawnej kaplicy pałacowej. Wśród najbardziej charakterystycznych zabytków znajduje się również Ratusz w Akwizgranie. Powstał w XIII wieku częściowo na fundamentach dawnego pałacu Karola Wielkiego. Tuż obok rozciąga się historyczny rynek Marktplatz, który do dziś ożywa w dni targowe (wtorek i czwartek). Podczas zwiedzania miasta warto odwiedzić także: Ludwig Forum für Internationale Kunst – muzeum sztuki nowoczesnej, Internationales Zeitungsmuseum Aachen – muzeum poświęcone historii prasy, Centre Charlemagne – nowoczesne muzeum prezentujące dzieje miasta, Couven-Museum – ekspozycję mieszczańskich wnętrz z XVIII i XIX wieku. Termy i uzdrowiskowy charakter miasta Tradycje uzdrowiskowe są w Akwizgranie obecne do dziś. Turyści mogą korzystać z kompleksu termalnego Carolus Thermen Bad Aachen oferującego baseny, sauny i kąpieliska. Wody termalne występujące w mieście należą do najgorętszych źródeł w Europie Środkowej i były wykorzystywane już w czasach rzymskich. Popularnym miejscem spacerów pozostaje także Elisenbrunnen – klasycystyczny pawilon uzdrowiskowy, który obecnie pełni funkcję przestrzeni wystawowej i kulturalnej. Przez długi czas był on symbolem uzdrowiskowego charakteru miasta i miejscem spotkań kuracjuszy przybywających do Akwizgranu z różnych części Europy. CHIO Aachen – jeden z najważniejszych festiwali jeździeckich świata Ważnym wydarzeniem organizowanym w mieście jest prestiżowy festiwal jeździecki CHIO Aachen. Zawody bywają określane mianem „Wimbledonu sportów konnych”. Regularnie uczestniczą w nich najlepsi zawodnicy i konie reprezentujące czołowe federacje jeździeckie. Co roku festiwal przyciąga tysiące kibiców obserwujących rywalizację w konkurencjach takich jak skoki przez przeszkody, ujeżdżenie, powożenie, woltyżerka czy WKKW. Pierwsze takie wydarzenie odbyło się w Akwizgranie w 1924 roku. Organizatorzy do dziś dbają o wyjątkową oprawę wydarzenia i jego międzynarodowy prestiż. Oprócz samych zawodów organizowane są ceremonie otwarcia, pokazy i wydarzenia towarzyszące, które przyciągają do miasta tysiące turystów. Dla wielu miłośników jeździectwa udział w CHIO Aachen pozostaje kluczowym wydarzeniem całego sezonu sportowego. Akwizgran jako liczący się ośrodek akademicki Współczesny Akwizgran ma wyraźnie studencki charakter. Dziesiątki tysięcy studentów z Niemiec i zagranicy wpływają na dynamiczną atmosferę Akwizgranu, rozwój zaplecza naukowego oraz bogate życie kulturalne. Największą uczelnią miasta pozostaje założony w 1870 roku RWTH Aachen University – jedna z najbardziej prestiżowych politechnik w Europie. Uczelnia słynie przede wszystkim z kierunków technicznych, inżynieryjnych i informatycznych oraz współpracy z przemysłem i sektorem nowych technologii. W mieście działają również inne szkoły wyższe, między innymi FH Aachen, Katholische Hochschule Nordrhein-Westfalen oraz Hochschule für Polizei und öffentliche Verwaltung Nordrhein-Westfalen. Dzięki temu Akwizgran należy do czołowych centrów naukowych zachodnich Niemiec. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Augsburg pamięta czasy cesarzy. Dziś łączy renesans i nowoczesność
Augsburg, miasto o ponad dwutysiącletniej historii, to bez wątpienia jeden z najciekawszych punktów na mapie współczesnej Bawarii. Dzięki strategicznej lokalizacji, miasto to już na początku naszej ery stanowiło ważny ośrodek, zarówno w kontekście politycznym, jak i gospodarczym. Obecnie z powodzeniem łączy status nowoczesnego centrum przemysłowo-naukowego z bogatą ofertą turystyczną, docenioną przez UNESCO.
Spis treści: Strategiczna lokalizacja na przedgórzu alpejskim Od Augusta Vindelicorum do miasta pokoju religijnego Miejski system gospodarki wodnej Perły augsburskiej architektury Antyczne świadectwo rzymskiej potęgi, renesansowe centrum świata finansów i pionier zrównoważonej gospodarki wodnej – Augsburg to miasto o niezwykle bogatej historii. To właśnie tam narodził się wczesny kapitalizm, a idee religijnego pokoju i społecznej odpowiedzialności są pielęgnowane do dziś. Tamtejszy system wodny stanowi namacalny dowód na to, że mieszkańcy Augsburga już pięćset lat temu potrafili zarządzać zasobami naturalnymi w sposób, który do dziś budzi podziw. Strategiczna lokalizacja na przedgórzu alpejskim Augsburg, stolica rejencji Szwabia, znajduje się w południowo-zachodniej Bawarii. To trzeci pod względem liczby ludności ośrodek w regionie, ustępujący jedynie Monachium i Norymberdze. Miasto usytuowane u podnóża Alp (na przedgórzu alpejskim na wysokości 494 m n.p.m.), rozpościera się w widłach rzek Lech i Wertach. W praktyce są one czymś więcej niż tylko elementami krajobrazu. Mówimy tu o fundamentach, na których zbudowano dobrobyt całego ośrodka. Od Augusta Vindelicorum do miasta pokoju religijnego Miasto, jako rzymski obóz wojskowy, zostało założone w 15 roku p.n.e., przez Druzusa i Tyberiusza, pasierbów cesarza Oktawiana Augusta, z polecenia samego władcy. Nazwa Augusta Vindelicorum oddawała cześć imperatorowi i odnosiła się do lokalnego plemienia Windelików. Strategiczne położenie przy ujściu rzek alpejskich sprawiło, że już w II wieku n.e. osada stała się stolicą rzymskiej prowincji Recja. Dziedzictwo antyczne jest w mieście wciąż żywe, a fontanna z figurą cesarza Augusta na centralnym placu przypomina o imperialnych początkach. Po upadku cesarstwa zachodniorzymskiego Augsburg nie stracił na znaczeniu. W VI stuleciu stał się siedzibą biskupstwa, co uczyniło go kluczowym ośrodkiem religijnym w państwie Franków. Rok 955 zapisał się w historii bitwą nad rzeką Lech, gdzie król Otton I pokonał koczowniczych Węgrów, kładąc kres ich najazdom na Europę Zachodnią i torując drogę do powstania Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Proces usamodzielniania się miasta postępował szybko. W 1156 roku cesarz Fryderyk I Barbarossa nadał mu prawa miejskie, a w 1276 roku Augsburg stał się wolnym miastem Rzeszy. Status ten oznaczał bezpośrednią podległość cesarzowi i ogromną autonomię polityczną, co pozwoliło na rozwój potężnego patrycjatu. Dominacja Fuggerów i Welserów W XVI wieku Augsburg stał się jednym z najważniejszych europejskich ośrodków finansowych. Było to możliwe dzięki dwóm potężnym rodom kupieckim – Fuggerom i Welserom. Jakub Fugger, zwany „Bogatym”, zrewolucjonizował ówczesną bankowość, tworząc sieć handlową rozciągającą się od kopalni w Tyrolu, po rynki w Wenecji. To właśnie kapitał z Augsburga sfinansował wybór Karola V na cesarza – Jakub Fugger przeznaczył na ten cel ponad 540 tysięcy guldenów, co stanowiło lwią część całkowitej sumy łapówek dla elektorów. Fuggerowie nie tylko finansowali wojny i politykę cesarską, ale również wprowadzali nowoczesne narzędzia finansowe. Przykładem jest choćby podwójna księgowość, której Jakub uczył się w weneckim Fondaco dei Tedeschi. Równolegle ród Welserów dominował w handlu oceanicznym, uzyskując od cesarza koncesję na kolonizację Wenezueli, co czyniło z Augsburga miasto o globalnym zasięgu. Ten okres dobrobytu pozostawił po sobie niezwykłe dziedzictwo architektoniczne, w tym pałace przy Maximilianstraße i kościół św. Anny z najstarszą renesansową kaplicą w Niemczech. Kolebka reformacji Augsburg odegrał istotną rolę w wydarzeniach reformacji. To właśnie tam, w 1518 roku, Marcin Luter był przesłuchiwany przez kardynała Kajetana w pałacu Fuggerów, odmawiając odwołania swoich tez. 12 lat później, podczas sejmu Rzeszy, luteranie przedstawili cesarzowi konfesję augsburską, dokument definiujący podstawy wiary protestanckiej. Napięcia między katolickim patrycjatem a w większości protestancką ludnością rzemieślniczą doprowadziły do wypracowania kompromisu. Pokój Augsburski z 1555 roku wprowadził zasadę „cuius regio, eius religio”, ale w miastach takich jak Augsburg ustanowił parytet – prawnie chronioną równowagę między katolikami a protestantami. Miasto stało się modelem współistnienia wyznaniowego, co celebrowane jest do dziś podczas Augsburskiego Festiwalu Pokoju (8 sierpnia). To jedyne w Niemczech święto o charakterze lokalnym, które ma status dnia wolnego od pracy, przypominając o wartości tolerancji wypracowanej przez wieki konfliktów. Miejski system gospodarki wodnej W 2019 roku system zarządzania wodą w Augsburgu został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Składa się z 22 elementów, które dokumentują rozwój miasta: od średniowiecza, aż po rewolucję przemysłową. Wyjątkowość Augsburga w tym zakresie polegała na wczesnym rozdzieleniu wody pitnej od technologicznej. Nastąpiło to już w 1545 roku. Infrastruktura obejmuje skomplikowaną sieć kanałów zasilanych przez rzekę Lech, wieże ciśnień, monumentalne fontanny i historyczne elektrownie wodne. Wodociągi przy Czerwonej Bramie są najstarszym tego typu zespołem w Niemczech. Pompowały wodę już w XV wieku, przy użyciu wówczas innowacyjnych pomp tłokowych, napędzanych kołami wodnymi. System ten nie tylko zaopatrywał mieszkańców w wodę, ale napędzał młyny, warsztaty złotników i tkalnie, budując fundamenty potęgi rzemieślniczej miasta. Ciekawostka: w Augsburgu, przez który przepływa ponad 150 kanałów, znajduje się więcej mostów niż w Wenecji (530 vs 435). Perły augsburskiej architektury Mimo zniszczeń z okresu II wojny światowej, stolica Szwabii do dziś zachwyca estetyczną spójnością swojego historycznego centrum. Symbolem odrodzenia i potęgi miasta jest ratusz, wzniesiony w latach 1615–1620 przez Eliasza Holla. Mówimy tu o jednej z najważniejszych świeckich budowli niemieckiego renesansu. Okazała budowla charakteryzuje się monumentalną fasadą z wizerunkiem cesarskiego orła. Wnętrze skrywa Złotą Salę, wybitne dzieło dekoratorstwa renesansowego, którego nazwa pochodzi od bogato złoconego, drewnianego sufitu. Pomieszczenie o powierzchni ponad 560 metrów kwadratowych miało za zadanie olśniewać gości wolnego miasta Rzeszy. Tuż obok ratusza wznosi się Perlachturm, wieża o wysokości 70 metrów, oferująca najlepszą panoramę starego miasta i widok na Alpy. Kolejnym punktem obowiązkowym jest Fuggerei – najstarsze na świecie osiedle socjalne, które funkcjonuje nieprzerwanie od 1521 roku. To „miasto w mieście” składa się z 67 domów, w których do dziś mieszkają potrzebujący mieszkańcy Augsburga, płacąc symboliczny czynsz w wysokości 88 eurocentów rocznie i zobowiązując się do trzech codziennych modlitw za fundatorów. Najważniejsze zabytki sakralne Augsburg może poszczycić się bogatym dziedzictwem religijnym, znajdującym odzwierciedlenie w architekturze tamtejszych kościołów. Do najważniejszych należą: katedra Najświętszej Marii Panny – powstała w XI wieku na fundamentach karolińskich, szczyci się najstarszym na świecie cyklem witraży figuralnych z 1065 roku. Jej wnętrze skrywa cenną kryptę oraz dzieła Hansa Holbeina starszego; bazylika św. Ulryka i św. Afry – późnogotycka świątynia z charakterystyczną wieżą, zwieńczoną „cebulastym” hełmem, który stał się wzorcem dla barokowej architektury kościelnej w całej Bawarii. Miejsce to jest symbolem katolickiego oporu w czasach reformacji; kościół św. Anny – dawny klasztor karmelitów, w którym zatrzymał się Marcin Luter. Znajduje się tam kaplica Fuggerów, pierwsza renesansowa budowla na ziemiach niemieckich, wzniesiona na wzór włoski. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Herceg Novi to miasto-twierdza na krańcu zatoki. Zachwyca wyjątkowym mikroklimatem
Herceg Novi łączy surowość krasowych gór Orjen z łagodnością adriatyckiego wybrzeża. Jako jedno z najmłodszych historycznych miast w regionie nie może poszczycić się antycznymi korzeniami, jak sąsiednie metropolie. Paradoksalnie to właśnie ten fakt pozwolił mu na wykształcenie eklektycznej tożsamości, będącej wynikiem nakładania się wpływów bośniackich, osmańskich, hiszpańskich, weneckich, francuskich i austro-węgierskich.
Spis treści: Uwarunkowania geograficzne Od bośniackiego portu solnego do nowoczesnego kurortu System twierdz Herceg Novi Labirynt schodów i placów Współczesne Herceg Novi to nie tylko popularny kurort, ale przede wszystkim miasto o bogatej historii i unikatowym mikroklimacie, które od dziesięcioleci przyciąga artystów, naukowców i kuracjuszy poszukujących zdrowia w naturalnych zasobach Igalo. Nie jest tak skomercjalizowane jak Budva ani tak klaustrofobiczne jak Stare Miasto w Kotorze. Jego siła tkwi w autentyczności i wielowymiarowości. Uwarunkowania geograficzne Herceg Novi znajduje się w zachodniej części Czarnogóry, u samego wejścia do Zatoki Kotorskiej. Miasto usytuowane jest na zboczach góry Orjen, co determinuje jego kaskadowy układ i charakterystyczną architekturę zdominowaną przez tysiące schodów. Najbardziej wyrazistym elementem tamtejszego krajobrazu jest gwałtowne przejście od poziomu morza do wysokich partii górskich. Orjen, będący jednym z najwyższych masywów przybrzeżnych Dinaridów, stanowi barierę chroniącą miasto przed zimnymi masami powietrza z lądu, co sprzyja rozwojowi bujnej roślinności podzwrotnikowej. Charakterystycznym elementem są wapienne formacje skalne, na których wzniesiono historyczne fortyfikacje, oraz gęsta sieć schodów łączących nadmorską promenadę z górnymi partiami Starego Miasta. Warunki klimatyczne Jednym z najsilniejszych atutów Herceg Novi jest jego specyficzny mikroklimat. Dzięki ekspozycji południowej i ochronie zapewnianej przez góry, miasto cieszy się ponad 200 słonecznymi dniami w roku. Średnia roczna temperatura wynosi 16,2 stopnia Celsjusza. Sezon kąpielowy trwa od maja do września, kiedy temperatura wody utrzymuje się w granicach od 22 do 25 stopni Celsjusza. Flora jako dziedzictwo kulturowe Tradycja przywożenia egzotycznych roślin przez miejscowych marynarzy sprawiła, że w Herceg Novi zadomowiło się ponad 200 gatunków z całego świata. Można tam podziwiać palmy, agawy, magnolie, eukaliptusy, bananowce, a także rzadkie gatunki kaktusów i sukulentów. Symbolem miasta stała się mimoza, która kwitnie już w lutym, zwiastując nadejście wiosny. Od 1969 roku na jej cześć organizowany jest Festiwal Mimozy, który przekształca zimowe miasto w tętniące życiem centrum karnawałowe. Od bośniackiego portu solnego do nowoczesnego kurortu Choć archeologia wskazuje na osadnictwo iliryjskie i rzymskie w tym rejonie, oficjalne dzieje Herceg Novi jako zorganizowanej jednostki miejskiej rozpoczęły się dopiero pod koniec XIV wieku. Fundacja i rządy bośniackie Miasto zostało założone w 1382 roku przez pierwszego króla Bośni, Tvrtko I Kotromanicia. Pierwotnie otrzymało nazwę Sveti Stefan (Święty Stefan), jednak szybko przylgnęła do niego nazwa „Novi” (Nowy), mająca odróżniać je od starszych ośrodków w zatoce. Głównym powodem fundacji była chęć uniezależnienia gospodarki Bośni od monopolu Dubrownika na handel solą. Tvrtko I dostrzegł w tym miejscu idealny punkt do stworzenia centrum handlowego i portu eksportowego dla soli i jedwabiu. Po śmierci króla miasto przeszło w ręce potężnego rodu Kosačów. Książę (Herceg) Stjepan Vukčić Kosača uczynił z Novi swoją zimową rezydencję, co przyczyniło się do jego gwałtownego rozwoju gospodarczego i militarnego. To właśnie od jego tytułu, „Herceg”, pochodzi pierwsza część dzisiejszej nazwy miasta, utrwalona w połowie XV wieku. W tym okresie Herceg Novi stało się znaczącym ośrodkiem rzemieślniczym, słynącym z kowali, złotników i szewców. Okres osmański i epizod hiszpański W 1482 roku miasto zostało podbite przez Imperium Osmańskie, które władało nim przez ponad dwa stulecia (z krótką przerwą). Turcy przekształcili Herceg Novi w kluczową bazę morską i punkt administracyjny. To oni wznieśli potężną twierdzę Kanli Kula, która pełniła również funkcję więzienia. W 1538 roku miasto zostało zaatakowane przez flotę chrześcijańskiej koalicji pod wodzą admirała Andrei Dorii. Hiszpańskie wojska zajęły miasto na zaledwie rok, ale zdążyły położyć fundamenty pod nową fortecę na najwyższym wzgórzu, nazwaną później Španjola. Osmanowie odzyskali miasto w 1539 roku, po krwawym oblężeniu Castelnuovo. Jednak hiszpańskie wpływy pozostały obecne w nazewnictwie fortyfikacji. Według relacji podróżnika Ewliji Czelebiego, w XVII wieku miasto było bazą piratów i ważnym ośrodkiem handlu niewolnikami. Dominacja Wenecji, Austrii i czasy nowożytne W 1687 roku, po 30 dniach walk, Herceg Novi zostało zdobyte przez Republikę Wenecką, wspieraną przez wojska papieskie i hiszpańskie. Wenecjanie rządzili miastem do 1797 roku. Pod ich administracją tamtejsza architektura nabrała barokowego sznytu, a system obronny został dodatkowo wzmocniony. Wiek XIX przyniósł okres częstych zmian władzy: Austria (1797–1805) – pierwszy okres panowania po traktacie w Campo Formio; Rosja (1806–1807) – krótkotrwała administracja pod dowództwem admirała Siniawina; Francja (1807–1813) – włączenie do Prowincji Iliryjskich; Austro-Węgry (1814–1918) – najdłuższy okres modernizacji, w którym miasto stało się strategicznym punktem obronnym monarchii habsburskiej. Po I wojnie światowej Herceg Novi stało się częścią Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców. Podczas II wojny światowej znajdowało się pod okupacją włoską, a następnie niemiecką, by ostatecznie zostać wyzwolone przez partyzantów w 1944 roku. Po rozpadzie Jugosławii miasto pozostało w granicach Czarnogóry, ewoluując w stronę nowoczesnego ośrodka turystycznego. System twierdz Herceg Novi Jednym z najcharakterystyczniejszych elementów tamtejszego krajobrazu jest nagromadzenie fortyfikacji na stosunkowo małym obszarze: Kanli Kula – to jedna z najcharakterystyczniejszych budowli w Herceg Novi. Wzniesiona przez Osmanów w XVI wieku, góruje nad Starym Miastem na wysokości 85 metrów n.p.m.; Forte Mare – wznosi się na klifach, nad nadmorską promenadą. Stanowiła centralny punkt pierwotnego miasta, założonego przez króla Tvrtko I; Španjola – znajduje się na najwyższym wzgórzu, powyżej Kanli Kula (ok. 170 m n.p.m.), co dawało jej całkowitą kontrolę nad wejściem do zatoki. Ważnym obiektem jest też wyspa-twierdza Mamula, zlokalizowana u wejścia do Zatoki Kotorskiej. Należy jednak wspomnieć, że została ona przekształcona w hotel, co z jednej strony budzi niemałe kontrowersje, ale z drugiej – chroni obiekt przed całkowitą degradacją. Labirynt schodów i placów Stare Miasto w Herceg Novi ma wydłużony kształt i rozciąga się między twierdzami Kanli Kula i Forte Mare. Miejsce to zachwyca architekturą, w której można dostrzec elementy romańskie, bizantyjskie i osmańskie. Najważniejsze obiekty to: Wieża Zegarowa i Plac Solny – wewnątrz wieży do dziś przechowuje się miejskie archiwum z dokumentami sięgającymi 1685 roku. Plac Solny, nad którym góruje, stanowi centrum tamtejszego życia towarzyskiego; Plac Belavista – to jeden z najbardziej urokliwych placów na Adriatyku, otoczony palmami i kamienicami o pastelowych fasadach. Centralnym punktem placu jest cerkiew św. Michała Archanioła. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Owernia wyrosła z ognia i bazaltu. To miejsce, gdzie historia wciąż jest żywa
Owernia to bez wątpienia jeden z najpierwotniejszych obszarów na mapie współczesnej Europy. Region, w którym dynamika procesów geologicznych sprzed milionów lat spotyka się z nienaruszoną ciągłością tradycji pasterskich i rzemieślniczych, definiuje tożsamość środkowej Francji jako krainy wygasłych wulkanów, bazaltowych płaskowyżów i głębokich dolin rzecznych. Jakie atrakcje skrywa to niezwykłe miejsce? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Kraina wulkanów w sercu Francji Od Galów do ery przemysłowej Turystyka w Owernii Owernia stanowi unikatowy model symbiozy między dziedzictwem geologicznym, historią społeczną a nowoczesną gospodarką, opartą na zrównoważonej turystyce. Pozostaje przy tym miejscem, które wciąż oferuje „oddech” od zatłoczonej, pędzącej Europy. Kraina wulkanów w sercu Francji Owernia rozciąga się w centralnej części Francji. Historyczną krainę tworzą 4 departamenty, z których każdy cechuje się unikatowym profilem gospodarczym, historycznym i krajobrazowym. Są to: Allier, Cantal, Haute-Loire, Puy-de-Dôme. Obecnie historyczna Owernia stanowi część regionu administracyjnego Auvergne-Rhône-Alpes. Geografia i geomorfologia Geografia regionu jest zdominowana przez Masyw Centralny – stary masyw hercyński, który uległ „odmłodzeniu” przez intensywną aktywność wulkaniczną w okresach neogenu i czwartorzędu. Tamtejsza rzeźba terenu jest wynikiem działania sił endogenicznych (wulkanizmu i ruchów tektonicznych) i procesów egzogenicznych (erozji lodowcowej i fluwialnej). Północna część Owerni, departament Allier, to kraina łagodnych wzgórz i rozległych dolin rzecznych, gdzie Allier i Loara wiją się wśród żyznych pól uprawnych. Im dalej na południe, tym krajobraz staje się surowszy. W samym centrum wznosi się Chaîne des Puys – pasmo około 80 wygasłych wulkanów ułożonych w linii o długości ponad 32 kilometrów. Dalej na południowy zachód znajdują się Monts Dore z najwyższym szczytem regionu, Puy de Sancy (1886 m n.p.m.), i Monts du Cantal, będące pozostałością po gigantycznym stratowulkanie o średnicy blisko 70 kilometrów. Południowo-wschodnia część, Velay, cechuje się twardymi rdzeniami wulkanicznymi, pozostałymi po erozji miększych skał otaczających. To właśnie ten czynnik nadaje miastu Le Puy-en-Velay jego niemal nierealny, pionowy profil. Od Galów do ery przemysłowej Historię Owerni kształtowała jej topografia. Surowe góry zapewniały schronienie już w najdawniejszych czasach, a żyzne gleby wulkaniczne i strategiczna lokalizacja czyniły z regionu arenę kluczowych wydarzeń. Arwernowie i dziedzictwo Wercyngetoryksa W epoce żelaza, Owernia była domem Arwernów (łac. Arverni), jednego z najbardziej wpływowych i najbogatszych plemion celtyckiej Galii. Ich potęga opierała się na zaawansowanej metalurgii, kopalniach złota i srebra oraz kontroli nad szlakami handlowymi. To właśnie z tego plemienia wywodził się Wercyngetoryks, młody wódz, który w 52 roku p.n.e. zdołał zjednoczyć zwaśnione plemiona galijskie przeciwko inwazji Juliusza Cezara. Bitwa pod Gergowią była momentem triumfu celtyckiej ludności. Dzięki doskonałej znajomości terenu i wykorzystaniu przewagi wysokości, Wercyngetoryks zadał Cezarowi jego jedyną bezpośrednią porażkę militarną podczas całej wojny galijskiej. Powstanie ostatecznie upadło pod Alezją. Augustonemetum i dziedzictwo rzymskie Po podboju region przeszedł proces szybkiej romanizacji. Nowa stolica, Augustonemetum, stała się znaczącym centrum administracyjnym. Rzymianie zaczęli eksploatować tamtejsze źródła mineralne i budować monumentalne świątynie. Najbardziej spektakularnym obiektem z tego okresu była świątynia Merkurego na szczycie Puy de Dôme – potężne sanktuarium widoczne z odległości kilku kilometrów, które służyło jako cel pielgrzymek dla podróżnych przemierzających Via Agrippa. Pielgrzymki i krucjaty W średniowieczu Owernia stała się ostoją duchowości. Strategiczne usytuowanie regionu sprawiło, że krzyżowały się tam szlaki handlowe i pątnicze. W 1095 roku Clermont stało się areną historycznego synodu, podczas którego papież Urban II wygłosił wezwanie do pierwszej krucjaty. Le Puy-en-Velay zyskało rangę jednego z najważniejszych centrów chrześcijaństwa w Europie. To stamtąd, w 951 roku, biskup Godescalc wyruszył w pierwszą udokumentowaną pielgrzymkę do Santiago de Compostela, wytyczając tym samym szlak Via Podiensis, który do dziś przyciąga tysiące wędrowców. Rozwój pątnictwa przyniósł regionowi bogactwo, które zostało zainwestowane w budowę kościołów romańskich, charakteryzujących się wykorzystaniem ciemnego kamienia wulkanicznego i polichromicznych mozaik. Rewolucja przemysłowa Nowożytna historia Owernii jest nierozerwalnie związana z rodziną Michelin. W 1889 roku bracia André i Édouard przejęli upadający zakład produkcji maszyn rolniczych w Clermont-Ferrand. Wynalezienie wymiennej opony pneumatycznej w 1891 roku nie tylko zmieniło losy transportu kołowego, ale uczyniło z Clermont-Ferrand jedno z najważniejszych miast przemysłowych Francji. Firma Michelin odegrała rolę „państwa w państwie”, budując dla swoich pracowników całe dzielnice z własnymi szkołami, szpitalami i sklepami. To w sposób fundamentalny ukształtowało region. Turystyka w Owernii Owernia to idealny kierunek dla osób szukających bliskości natury, autentycznego rzemiosła i głębokiej historii, z dala od tłoku Riwiery czy Paryża. Puy de Dôme Najwyższy szczyt Chaîne des Puys jest symbolem regionu. Na jego wierzchołek można dotrzeć szlakiem Chemin des Muletiers lub nowoczesną elektryczną koleją zębatą Panoramique des Dômes. Ze szczytu roztacza się panorama na ponad 80 kraterów i kopuł wulkanicznych, a w przejrzyste dni widoczność sięga aż po Mont Blanc w Alpach. Miejsce to jest również rajem dla paralotniarzy, którzy wykorzystują prądy wznoszące nad wulkanicznymi zboczami. Vulcania i wulkan Lemptégy W sercu krainy wulkanów znajdują się dwa obiekty, które w sposób komplementarny i sugestywny tłumaczą historię Ziemi. Vulcania to park tematyczny zagłębiony w bazaltowej skale, oferujący symulację erupcji, filmy 3D, interaktywne laboratoria i połączenie rozrywki z wysokiej klasy przekazem naukowym. Lemptégy oferuje możliwość wejścia do wnętrza wulkanu. Jest to dawny kamieniołom pucolany, w którym prace wydobywcze odsłoniły kominy wulkaniczne, bomby lawowe i kolorowe warstwy popiołów, tworząc fascynujące, niemal marsjańskie krajobrazy. Vichy To eleganckie miasto, pełne parków i architektury Belle Époque. Znane od czasów rzymskich, stało się modne w XIX wieku. Miejsce to oferuje kilka wyjątkowych atrakcji. Mowa o: Hall des Sources – to pijalnia wód, gdzie można spróbować wody z pięciu słynnych źródeł: Célestins, Lucas, Hôpital, Chomel i Grande Grille; Operze w Vichy – to jedna z nielicznych oper we Francji, które są utrzymane w stylu Art Nouveau; dzielnicy napoleońskiej – znajdują się tam wille zbudowane dla cesarza i jego dworu, otoczone rozległymi parkami nad rzeką Allier. Le Puy-en-Velay To jedna z najbardziej spektakularnych lokalizacji we Francji. Tamtejszy krajobraz jest zdominowany przez trzy pionowe formacje wulkaniczne, na których wznoszą się monumenty: Rocher Saint-Michel d’Aiguilhe – wysoka na 85 metrów iglica z X-wieczną kaplicą na szczycie, do której prowadzi 268 schodów; Rocher Corneille – zwieńczony czerwoną statuą Notre-Dame de France, odlaną z dział zdobytych pod Sewastopolem; Katedra Notre-Dame du Puy – romańska budowla o bizantyjskich i mauretańskich wpływach, wpisana na listę UNESCO, słynąca z figury Czarnej Madonny i unikatowych polichromicznych krużganków. Zamki i miejsca historyczne Owernia to również kraina twierdz, które broniły regionu w burzliwych wiekach średnich: Château de Murol – jeden z najlepiej zachowanych zamków obronnych, wzniesiony na bazaltowej skale. Oferuje interaktywne pokazy rycerskie i rekonstrukcje życia codziennego w XV wieku, co czyni go jedną z najpopularniejszych atrakcji historycznych; Gergovia – płaskowyż, na którym rozegrała się bitwa Wercyngetoryksa z Cezarem. Dziś znajduje się tam nowoczesne Muzeum Bitwy pod Gergowią, które wykorzystuje multimedia, by przybliżyć realia wojny galijskiej i kulturę Arwernów. Czarna architektura i kamień z Volvic Wyjątkowym zjawiskiem architektonicznym jest szerokie wykorzystanie pierre de Volvic – ciemnego trachyandezytu wydobywanego w kamieniołomach związanych z dawnymi przepływami lawowymi wulkanu Nugère. Materiał ten, choć trudny w obróbce, cechuje się dużą wytrzymałością na ściskanie. Pozwoliło to na budowę katedry Notre-Dame-de-l’Assomption w Clermont-Ferrand, której smukłe 96-metrowe wieże dominują nad miastem. Jest to jedyna „czarna” katedra gotycka we Francji. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Jak wyglądał kościół, w którym występował Bach? AI przywraca historię
Zapomnijcie o klasycystycznym wystroju tej świątyni. Nikolaikirche, czyli kościół św. Mikołaja w Lipsku, w czasach Jana Sebastiana Bacha był architektonicznym patchworkiem. Nowa symulacja komputerowa pozwala nam wejść w rolę XVIII-wiecznego wiernego i poczuć atmosferę nabożeństw, podczas których mistrz baroku wykonywał swoje utwory.
Kościół św. Mikołaja (Nikolaikirche) w Lipsku jest nie tylko perłą architektury, ale przede wszystkim miejsce o fundamentalnym znaczeniu dla historii muzyki. To właśnie tutaj, w latach 1723–1750, swoją misję kantora i organisty wypełniał Jan Sebastian Bach. Świątynia ta była świadkiem prawykonań jego najważniejszych dzieł, takich jak „Pasja według św. Jana”, „Oratorium na Boże Narodzenie” czy liczne kantaty lipskie. Kościół, którego już nie ma Współczesny wygląd wnętrza Nikolaikirche, z jego charakterystycznymi kolumnami, to efekt klasycystycznej przebudowy przeprowadzonej przez Johanna Carla Friedricha Dauthe w latach 1784–1797. Na szczęście do naszych czasów zachowały się plany, ryciny i opisy sprzed przebudowy. Za czasów Bacha świątynia wyglądała inaczej. Była świadkiem licznych przebudów, dlatego obrosła różnymi elementami z wielu epok. Takie „patchworkowe” wnętrza Bach oglądał niemal codziennie. Innowacja w służbie historii Historyczne informacje o wnętrzu świątyni posłużyły do powstania projektu mającego na celu stworzenie wirtualnej rekonstrukcji. Jest to efekt interdyscyplinarnej współpracy prof. Alexandra Grychtolika (muzykologa i badacza Bacha), prof. Paula Zalewskiego (eksperta w dziedzinie konserwacji zabytków z Uniwersytetu Viadrina) oraz firmy Arte4D. Głównym celem było stworzenie precyzyjnego modelu 3D, który oddaje stan wnętrza z początków działalności Bacha w Lipsku, czyli z lat 20. XVIII wieku. Sztuczna inteligencja w roli architekta Kluczowym elementem projektu było wykorzystanie nowoczesnych technologii. Prof. Paul Zalewski podkreślił, że przy generowaniu złożonych modeli 3D i licznych detali wizualnych zastosowanie sztucznej inteligencji pozwoliło zaoszczędzić czas. Mimo dużego wsparcia technologicznego naukowcy zaznaczają, że to człowiek nadal odgrywał decydującą rolę w interpretacji źródeł historycznych i nadzorowaniu procesu tworzenia „cyfrowego bliźniaka” kościoła. Akustyka i realia pracy kantora Model pozwala ocenić nie tylko przestrzeń dostępną dla muzyków na emporach organowych i chóralnych, ale także – co niezwykle istotne – warunki akustyczne panujące w całym ówczesnym wnętrzu kościoła. – Dzięki tej wirtualnej rekonstrukcji po raz pierwszy możemy gruntownie odtworzyć rzeczywiste warunki wykonania utworów Bacha, w tym układ przestrzenny chórów i chórów organowych, a także akustykę – wyjaśnia dyrygent i badacz twórczości Bacha Alexander Grychtolik, który zainicjował projekt. Informacje te są bezcenne dla muzykologów, bo pozwalają lepiej zrozumieć, jak struktura architektoniczna kościoła św. Mikołaja wpływała na kompozycję i brzmienie dzieł Jana Sebastiana Bacha. Co dalej z rekonstrukcjami kościoła? Wizualizacje stworzone przez Arte4D we współpracy z historykiem architektury dr. Tobiasem Knobelsdorfem będą wykorzystywane w celach dydaktycznych na Uniwersytecie Europejskim Viadrina na kierunku ochrona dóbr kultury. Planowane jest też włączenie wirtualnej rzeczywistości do koncertów bachowskich. Dzięki technologii publiczność będzie mogła przenieść się w czasie i poczuć się jak wierni uczestniczący w nabożeństwie prowadzonym przez samego Jana Sebastiana Bacha ponad 300 lat temu. Źródło: Europa-Universität Viadrina Frankfurt (Oder) Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Atak Rosji na kluczowy zabytek Ukrainy. „Równoznaczne ze zbombardowaniem katedry Notre-Dame”
W wyniku rosyjskich nalotów poważnemu zniszczeniu uległa Ławra Peczerska – prawosławny klasztor w Kijowie, wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO. To jeden z najważniejszych zabytków Ukrainy.
Pełnoskalowa rosyjska inwazja na Ukrainę rozpoczęła się 24 lutego 2022 r. Spowodowała znaczne ofiary w ludziach i olbrzymie ruchy ludnościowe. W wyniku bombardowań giną nie tylko wojskowi, ale też cywile. Rosjanie systematycznie niszczą również dziedzictwo kulturowe. Przyświeca temu złowrogi cel: wymazanie historii i pamięci narodu ukraińskiego. Bombardowanie Kijowa Katastrofalny w skutkach był ostatni rosyjski atak z powietrza przeprowadzony w nocy z niedzieli na poniedziałek, którego celem stała się również stolica Ukrainy – Kijów. W wyniku tych nalotów zginęło co najmniej 11 osób. Rosjanie wzięli sobie za cel również dziedzictwo historyczne Ukrainy, co wpisuje się w skomplikowane relacje między tymi krajami. Ławra Peczerska uszkodzona Rosyjski dron uderzył w Ławrę Peczerską. Jest to kijowski zespół klasztorny, założony w XI w. przez św. Antoniego i Teodozjusza. Składa się z cerkwi oraz podziemnych jaskiń, w których spoczywają relikwie świętych. Od wieków stanowi ważne centrum pielgrzymkowe oraz ośrodek nauki i sztuki. Miejsce to można przyrównać do polskiej Jasnej Góry. Wiadomo, że zniszczenia są spore – na terenie Ławry spłonęło ok. 800 metrów kwadratowych dachu Soboru Uspienskiego. Dyrekcja klasztoru przekazała, że ikony i inne cenne zabytki są jednak bezpieczne. Echa ataku na Ławrę Peczerską Świat jest zbulwersowany atakiem na tak ważny zabytek Ukrainy. Szef MSZ Francji Jean-Noel Barrot stwierdził, że dla jego kraju zbombardowanie takie miejsca jest równoznaczne ze zbombardowaniem katedry Notre-Dame. „W kontekście eskalacji wojny w Ukrainie po inwazji Federacji Rosyjskiej, UNESCO potępia odnotowany atak z 15 czerwca, który uderzył w Ławrę Kijowsko-Peczerską, znajdującą się w obrębie obiektu światowego dziedzictwa »Kijów: Sobór Świętej Sofii i powiązane z nim budynki klasztorne, Ławra Kijowsko-Peczerska«, jedno z najważniejszych duchowych i kulturowych miejsc w Ukrainie” – czytamy na stronie ONZ. UNESCO zadeklarowało gotowość do wsparcia w ocenie szkód Ławra Peczerska – historia zniszczeń Na przestrzeni tysiącletniej historii Ławra Peczerska była wielokrotnie celem ataków. W 1240 roku doszło do najazdu mongolskiego, w wyniku którego rozgrabiono kosztowności i zniszczono budowle. W 1482 roku Wojska Chanatu Krymskiego spowodowały ponowne spustoszenie. W 1918 roku artyleria bolszewicka trafiła w zabudowania klasztorne i poważnie je uszkodziła. Również w czasie II wojny światowej Ławra Peczerska uległa częściowemu zniszczeniu. Jeśli chodzi o obecną wojnę, to już w styczniu 2026 roku zabudowania klasztorne częściowo ucierpiały w wyniku bombardowań rosyjskich. Dlaczego Rosja atakuję Ławrę Peczerską? – Atak na Ławrę Peczerską to bezpośrednia próba zniszczenia ukraińskiej tożsamości narodowej i religijnej – wyjaśnia Anastasiya Byesyedina, ekspertka zajmująca się stosunkami międzynarodowymi na Uniwersytecie w Sydney na łamach portalu „The Conversation”. W jej ocenie Rosja uderza w to miejsce, gdyż symbolizuje ono ciągłość Ukrainy od czasów Rusi Kijowskiej, co podważa rosyjskie roszczenia historyczne. Agresja ma silne podłoże religijne: rosyjska Cerkiew nazywa inwazję „świętą wojną”, a ataki na świątynie mają wymazać odrębną tożsamość wiernych po uniezależnieniu się ukraińskiego Kościoła od Moskwy. Zdaniem Byesyediny, destrukcja zabytków wynika też z rosnącej desperacji Rosji wobec braku sukcesów militarnych. Celem najeźdźcy jest złamanie ducha cywilów. „Mówi się, że w tym miejscu pochowany jest Jerzy Dołgoruki, książę Rusi Kijowskiej i założyciel Moskwy. Jednak nawet to nie powstrzymało Rosji przed zaatakowaniem tego miejsca” – konkluduje ekspertka. Źródła: UNESCO, The Conversation Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Plac św. Marka to bijące serce Wenecji. Odbywały się tu uroczystości kościelne, karnawały i egzekucje
Zdaniem Napoleona Bonaparte na całym świecie nie było znakomitszego miejsca niż wenecki Plac św. Marka. Centralny plac miasta był świadkiem wizyt cesarzy i papieży. To przy nim stoją najznamienitsze zabytki Wenecji. To również on był miejscem egzekucji i najważniejszym punktem na mapie weneckiego karnawału. Jego historia jest tak różnorodna, jak tylko bywa życie.
Spis treści: W bizantyjskim stylu Pałac Dożów Wenecja widziana z góry Najstarsza kawiarnia świata Nie można zwiedzić Wenecji nie zahaczając o plac św. Marka. Ten wydłużony czworobok o długości 170 metrów i szerokości między 50 a 80 metrów jest centralnym punktem miasta. Otaczają go cuda architektury i historia bijąca z każdego kamienia. Trudno o bardziej zachwycającą świątynię niż Bazylika św. Marka. Pierwotny kościół powstał w IX wieku, aby być miejscem spoczynku relikwii św. Marka Ewangelisty. Weneccy kupcy wywieźli relikwie w 828 roku z Aleksandrii. Nie było to jedyne przywłaszczenie tworzące to wyjątkowe miejsce. W bizantyjskim stylu Świątynia jest znakomitym przykładem sztuki bizantyjskiej w Europie. Budowla była wzorowana na kościele Świętych Apostołów w Konstantynopolu, stolicy Cesarstwa Bizantyjskiego. Wschodni przepych można dostrzec niemal w każdym centymetrze kwadratowym bazyliki. Budowla została zaprojektowana na planie krzyża greckiego i zwieńczona pięcioma dużymi kopułami, charakterystycznymi dla architektury bizantyjskiej. Fasada bazyliki ozdobiona jest bogatymi mozaikami, łukami i orientalnymi detalami. Za to jej wnętrze pokrywają tysiące metrów złotych mozaik przedstawiających sceny biblijne. Świątynia często określana jest mianem „kościoła ze złota”. Stanowi wyjątkowe połączenie kultury zachodniej i wschodniej. Wenecja utrzymywała silne kontakty handlowe i polityczne z Konstantynopolem. Stąd w bazylice widoczne są liczne wpływy wschodnie – zarówno w architekturze, jak i dekoracjach. Lecz wpływy to jedno, a zrabowane z miasta dzieła sztuki – drugie. Po zdobyciu Konstantynopola przez krzyżowców w 1204 roku Wenecjanie zabrali stamtąd wiele dzieł sztuki i elementów architektonicznych. Samą bazylikę ozdobiono marmurami, kolumnami oraz słynną kwadrygą koni z hipodromu konstantynopolitańskiego. Pałac Dożów Tam, gdzie Canal Grande spotyka się z południową częścią Placu św. Marka, znajduje się Pałac Dożów (Palazzo Ducale). Doża to określenie głowy państwa z czasów Republiki Weneckiej. Pałac był zarówno jego siedzibą, jak i miejscem administrowania republiką. Budynek wielokrotnie niszczyły pożary, lecz zawsze był odbudowywany, często z wpływami architektonicznymi z danej epoki. Początkowo Pałac Dożów pełnił funkcję twierdzy obronnej. Ta spłonęła w 976 roku, lecz została odbudowana i przebudowywana przez kolejne stulecia. Najważniejszych zmian dokonał doża Sebastiano Ziani, który uporządkował funkcje administracyjne budynku i przeniósł część urzędników do nowej Prokuracji przy Placu św. Marka. Swój wyjątkowo reprezentacyjny charakter pałac zyskał na przełomie XIV i XV. Dobudowano wówczas monumentalną salę Wielkiej Rady oraz charakterystyczną fasadę z lekkimi, ażurowymi arkadami wychodzącymi na lagunę i Piazzettę. Główne wejście – Porta della Carta – powstało w stylu późnogotyckim i zostało ozdobione wizerunkiem doży klęczącego przed skrzydlatym lwem św. Marka. Oryginalne rzeźby zostały jednak zniszczone z rozkazu Napoleona po upadku Republiki Weneckiej. Wenecja widziana z góry Z pałacem połączony jest również słynny Most Westchnień prowadzący do dawnego więzienia. Po utracie niepodległości przez Wenecję pałac stał się siedzibą władz francuskich i austriackich, a dziś jest jednym z najważniejszych muzeów miasta. Kolejnym istotnym miejscem jest Campanile – Dzwonnica św. Marka. Ta ceglana wieża pochodzi z XVI wieku i ma wysokość 99 metrów. Stanowi znakomity punkt widokowy. Jednak ci, którzy obawiają się o swoje nogi nie muszą się martwić. Oryginalna dzwonnica zawaliła się w 1902 roku, ale na szczęście została odbudowana. Dodano też pewne udogodnienie – windę. Torre dell’Orologio, czyli wieża zegarowa znajduje się po północnej stronie Placu św. Marka, blisko bazyliki. Stojąc przodem do bazyliki i patrząc w lewo, trudno nie zauważyć dużego zegara na szczycie wieży. Znajdują się tam dwie miedziane figury uderzające w dzwon. Wieczorem wieża jest jeszcze bardziej efektowna dzięki podświetleniu. Oprócz zegara warto zwrócić uwagę na fasadę z błękitno-złotymi dekoracjami, skrzydlatego lwa oraz zegar astronomiczny. Gdy wieża jest otwarta dla zwiedzających, można zobaczyć imponujący mechanizm obsługujący zegar. Pod wieżą znajduje się także przejście do Mercerii – jednej z głównych ulic handlowych Wenecji. Najstarsza kawiarnia świata Po obu stronach Placu św. Marka znajdują się zabytkowe budynki zwane Prokuracjami. Po północnej stronie stoi Stara Prokuracja (Procuratie Vecchie) z XVI wieku – jeden z pierwszych renesansowych budynków publicznych Wenecji. Naprzeciw niej wznosi się wzorowana na niej Nowa Prokuracja (Procuratie Nuove). Arkady na parterze od wieków zajmują sklepy i słynne kawiarnie, m.in. historyczne Caffè Florian działające od 1720 roku oraz Caffè Quadri. Ci, którzy chcą odpocząć w kawiarniach powinni dokładnie przyjrzeć się cenom i wszystkim dodatkowym kosztom, bo rachunek naprawdę może zaskoczyć. Zachodnią część placu zamyka klasycystyczne Skrzydło Napoleońskie (Ala Napoleonica), wzniesione w XIX wieku z polecenia Napoleon Bonaparte. Aby je wybudować, zburzono dawny kościół San Geminiano. W budynku mieściły się sale reprezentacyjne i apartamenty administracji, a dziś znajduje się tam Museo Correr – muzeum poświęcone historii i sztuce Wenecji, słynące m.in. z kolekcji dzieł Antonio Canovy. W końcu XII wieku w południowej części placu postawiono dwie charakterystyczne kolumny. Na jednej znajduje się skrzydlaty lew św. Marka – symbol patrona Wenecji, obecny w całym mieście. Drugą zdobi figura św. Teodora, pierwszego patrona Wenecji, przedstawionego stojącego na krokodylu. To właśnie tam w czasach Republiki Weneckiej wykonywano publiczne egzekucje i tortury skazańców. Tuż za kolumnami znajduje się port i przystań dla gondoli. Półgodzinny rejs to koszt 90–110 euro. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Odkrywamy tajemnice Bolonii. Tu historia spotyka się ze smakiem
Zapach podgrzewanej oliwy, świeżych ziół i unosząca się w powietrzu mgiełka semoliny – tak wita mnie niewielkie pastificio „Ramaciotto” przy Viale Dodici Giugno. Za ladą stoi Michele Ramacieri. Jego dłonie z matematyczną precyzją i niezwykłą zręcznością zagniatają żółte, sprężyste ciasto. Przez piętnaście lat pracował jako sfoglino, czyli rzemieślnik specjalizujący się w tradycyjnym, ręcznym wałkowaniu bolońskiego makaronu, aż w końcu cztery lata temu otworzył własny biznes. To właśnie tutaj, między oprószoną mąką stolnicą a gwarem lokalnych rozmów, zaczyna się moja podróż.
Spis treści: Pod dachem Europy Buntowniczy kościół i gniewny Neptun Anatomia i weneckie sekrety Pokaż, jak bogaty jesteś (Nie) tylko dla lokalsów Michele tworzy w miejscu niezwykłym. Bolonia leży bowiem dokładnie na granicy dwóch krain, które wspólnie tworzą kulinarny monolit Włoch. Zachodnia Emilia to ojczyzna dojrzewającej w wietrze szynki parmeńskiej i twardego Parmigiano Reggiano, natomiast wschodnia Romania słynie z łagodniejszych smaków, jak półtwardy ser Caciotta. Bolonia idealnie spaja te tradycje. Nic dziwnego, że Włosi od stuleci niezmiennie określają ją trzema słowami: la Dotta (uczona – ze względu na najstarszy uniwersytet), la Grassa (tłusta – od tutejszej bezkompromisowej kuchni) oraz la Rossa (czerwona – od koloru nasyconych słońcem dachów i ceglanych fasad). Słuchając opowieści Michele, zamawiam passatelli – makaron głęboko zakorzeniony w tutejszej chłopskiej tradycji (cucina povera). Nie ma w nim ani grama mąki pszennej. Powstaje wyłącznie z czerstwej bułki tartej, jajek, parmezanu i szczypty gałki muszkatołowej. Michele podaje go tak, jak nakazuje obyczaj – w esencjonalnym rosole. Zanim zdążę dokończyć, na talerzu lądują zielone, barwione szpinakiem pierożki Balanzoni, napakowane farszem z ricotty i tutejszej dumy, mortadeli. Chowam solidną porcję na później i pełen energii ruszam na spotkanie z moją lokalną przewodniczką, Barbarą Stolecką. Pod dachem Europy Basia to fascynatka historii, która zamieszkała tu z Polski 30 lat temu i zdążyła poznać miasto jak własną kieszeń. Nasz spacer zaczynamy w sposób typowy dla bolończyków – nie wychodząc spod portyków. Bolonia to pod tym względem absolutny światowy fenomen, doceniony w 2021 roku wpisem na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Znajdują się tu 62 kilometry arkad, z czego blisko 40 kilometrów oplata ścisłe centrum. Ich powstanie jest nierozerwalnie związane z założoną w 1088 roku Alma Mater Studiorum – najstarszym nieprzerwanie działającym uniwersytetem cywilizacji zachodniej. Gdy uczelnia zyskiwała na renomie, do miasta zaczęły ściągać tysiące żaków. Bolonia pękała w szwach. W 1288 roku Rada Miejska wydała bezprecedensowy dekret: wszystkie nowo powstające budynki musiały być wyposażone w portyki, a do starszych kamienic należało je dobudować. Wytyczne architektoniczne były surowe. Portyk musiał mieć wysokość 7 stóp bolońskich (dokładnie 2,66 metra), by nie utrudniać swobodnego poruszania się po mieście uzbrojonym mężczyznom na koniach. Mijamy miejsca, gdzie do dziś przetrwały oryginalne, dębowe słupy z XIII wieku – jak choćby przy słynnej Casa Isolani na Strada Maggiore. Buntowniczy kościół i gniewny Neptun Docieramy na główny plac miasta, Piazza Maggiore. Nad gwarem turystów góruje piękna Fontanna Neptuna (Fontana del Nettuno), na której szczycie dumnie pręży się ponad trzymetrowy posąg boga mórz, wzniesiony w latach 1563–1566. – Nie wszędzie jest tak okazały, prawda? – zagaduje Basia. Zlecający budowę papież Pius IV uznał, że atrybuty męskości wyrzeźbione przez flamandzkiego mistrza Giambolognę są zbyt ostentacyjne, i nakazał je zmniejszyć. Artysta ustąpił, ale postanowił zagrać cenzurze na nosie. Basia prowadzi mnie na konkretną, ciemniejszą płytę chodnikową za plecami Neptuna. Stąd kciuk wyciągniętej lewej ręki boga przestaje być palcem, tworząc z perspektywy ewidentną iluzję erekcji. To cichy, trwający wieki triumf sztuki nad kościelną pruderią. Podążając za kierunkiem, który wskazuje lewa dłoń Neptuna, idziemy w stronę górującej nad placem Bazyliki św. Petroniusza. Wbrew obiegowej opinii, nie jest to katedra (tą jest San Pietro), lecz potężna bazylika – jeden z największych ceglanych kościołów gotyckich na świecie. Zgodnie z ambitnym projektem władz miejskich, świątynia miała przerosnąć rozmiarami Bazylikę św. Piotra w Rzymie. Była też symbolem bolońskiej niezależności – jej główne wejście celowo skierowano na północ, zamiast na wschód, by dominowała nad Piazza Maggiore. Zapłaciła jednak za swoją dumę. Aby zablokować budowę gigantycznego transeptu kościoła, papiestwo nakazało w 1562 roku wznieść tuż obok Pałac Archiginnasio, dosłownie murując drogę do dalszej rozbudowy. Północno-południowe ustawienie niedokończonej bazyliki genialnie wykorzystał za to w 1655 roku wybitny astronom Gian Domenico Cassini. W jej mrocznym wnętrzu stworzył najdłuższy na świecie, liczący 67,72 metra zegar słoneczny (meridianę). Wysoko w sklepieniu nawy, niemal 27 metrów nad ziemią, znajduje się otwór, wpuszczający promienie słońca. Do dziś, codziennie w samo południe, promień precyzyjnie przecina wytyczoną na posadzce linię. Tuż obok, wysoko na ścianie, wciąż wisi mała, drewniana ławeczka, z której profesor nadzorował ten cud nauki. Anatomia i weneckie sekrety Skoro papiestwo zablokowało bazylikę pałacem Archiginnasio, grzechem byłoby do niego nie wejść. Przez stulecia była to główna siedziba uniwersytetu. Dziedziniec zachwyca tysiącami herbów dawnych studentów, ale prawdziwy skarb kryje się na piętrze. To Teatro Anatomico – w całości wyrzeźbiona w drewnie sala z 1637 roku, w której odbywały się publiczne sekcje zwłok. Wzrok przyciągają Gli Spellati (Odarci ze skóry) – dwie niesamowite, drewniane rzeźby mężczyzn pozbawionych skóry, podtrzymujące baldachim nad fotelem profesora. Miejsce to przyprawia o gęsią skórkę, ale jest wspaniałym dowodem na to, dlaczego Bolonię nazywano „Uczoną”. Zanim uderzymy w kulinarne tony, Basia ciągnie mnie w stronę Via Piella. – Zobaczysz teraz naszą małą Wenecję – mówi, podchodząc do niepozornego muru. Otwiera niewielkie, kwadratowe okienko (Finestrella). Moim oczom ukazuje się ukryty kanał Canale delle Moline, otoczony kolorowymi kamienicami wyrastającymi wprost z wody. To rzadki relikt dawnej, średniowiecznej sieci wodnej, która napędzała bolońskie młyny zasilające gospodarkę miasta, a dziś płynie ukryta pod asfaltem. Pokaż, jak bogaty jesteś Kierujemy się na Piazza di Porta Ravegnana. Gdybyśmy przenieśli się w czasie do XII wieku, Bolonia przypominałaby dzisiejszy Manhattan. Bogate rody, rywalizując o wpływy, budowały jak najwyższe wieże. W szczytowym momencie było ich około stu. Do dziś zachowały się nieliczne, z których najsłynniejsze to Dwie Wieże (Due Torri). Wyższa, Torre degli Asinelli, mierzy 97,2 metra. Niższa, Torre della Garisenda, wznosi się na 48 metrów i odchyla się od pionu o niebezpieczne 4 stopnie. Obie konstrukcje są obecnie poddawane rygorystycznym pracom konserwatorskim, ale nawet z poziomu ulicy te ceglane kolosy robią oszałamiające wrażenie. Zaledwie kilka minut spaceru dzieli nas od Piazza Santo Stefano i kompleksu Siedmiu Kościołów (Sette Chiese). To niezwykły architektoniczny labirynt, który wyrósł na gruzach dawnej rzymskiej świątyni bogini Izydy. Wędrując przez połączone ze sobą kaplice, dziedzińce i krypty, czuję się jak odkrywca. A to wciąż nie koniec bolońskich rekordów. To stąd można ruszyć na spacer najdłuższym na świecie, liczącym 3,8 kilometra i składającym się z 666 arkad portykiem, który pnie się pod górę aż do górującego nad miastem Sanktuarium Madonna di San Luca. (Nie) tylko dla lokalsów Zwieńczeniem każdego dnia w Bolonii musi być wizyta w Quadrilatero – najstarszej handlowej dzielnicy miasta, a zarazem terenie dawnego Mercato di Mezzo. – Tu trzeba pilnować portfela – uśmiecha się Basia. Nie chodzi jej jednak o kieszonkowców, a o pokusy. Wąskimi uliczkami przelewa się fala ludzi, a nad głowami wiszą rzędy potężnych szynek Prosciutto di Parma i ekskluzywnego Culatello. Wchodzimy do Antica Salsamenteria Tamburini, istniejącej od 1932 roku. Niezmieniony od 80 lat wystrój tworzy klimat żywego muzeum, gdzie historię dosłownie kupuje się na wagę. Daję się ponieść wibracjom tego miejsca. Robię zdjęcia, gdy moja przewodniczka znika nagle za niepozornymi drzwiami bez żadnego szyldu. W środku panuje gwar, goście piją wino ze szklanek i kieliszków, a na stołach leżą porozkładane papierowe torebki z wędlinami przyniesionymi z sąsiednich sklepów. Jesteśmy w Osteria del Sole, najstarszej karczmie w Bolonii, działającej od 1465 roku. Sprzedaje się tu wyłącznie alkohol. Przekąski musisz przynieść sam. Mam wielką ochotę przysiąść z kieliszkiem lokalnego Pignoletto i bez reszty wtopić się w ten tłum. Bolonia to miasto, któremu inne metropolie mogą tylko pozazdrościć. Strategiczne położenie i doskonała komunikacja sprawiają, że to idealna baza wypadowa. Zaledwie krok stąd leży Rawenna ze swoimi bizantyjskimi mozaikami, a tuż za rogiem zaczyna się słynna Dolina Motoryzacji (Motor Valley) – ojczyzna Ferrari, Lamborghini i ryczących Ducati. Najlepsze jest to, że by zanurzyć się w tym świecie, wystarczy wsiąść w samolot. LOT realizuje bezpośrednie loty z Warszawy do Bolonii sześć razy w tygodniu, co czyni stolicę Emilii-Romanii idealnym celem na weekendową ucieczkę przed rutyną. Ucieczkę, która zawsze będzie smakować wybornie.
Koniec z ochroną polskich zabytków? Nadciąga rewolucja, archeolodzy protestują
Od stycznia 2027 r. poszukiwanie zabytków w Polsce ma stać się powszechnie dostępne dzięki nowej aplikacji mobilnej. Archeolodzy ostrzegają jednak przed nieodwracalną dewastacją stanowisk. Czy nowelizacja ustawy o ochronie zabytków to krok w stronę nowoczesności czy początek końca dziedzictwa archeologicznego naszego kraju?
Sprawa dotyczy nowelizacji ustawy o ochronie zabytków z 13 lipca 2023 r. Zawarte tam przepisy nadal nie weszły w życie – ten moment został przesunięty w czasie ze względu na kontrowersje. Ostatecznie ma się to stać 1 stycznia 2027 roku. Łatwiejsze poszukiwania i gigantyczne nagrody. Dlaczego archeolodzy biją na alarm? Nowela zakłada, że osoba pełnoletnia będzie mogła poszukiwać zabytków już po zgłoszeniu tego faktu w aplikacji mobilnej i uzyskaniu zgody właściciela terenu – wystarczy jedynie oświadczenie poszukiwacza, że taką zgodę posiada. Znalazcy zabytków mogą liczyć na wysokie nagrody pieniężne w przypadku ważnego odkrycia – standardowo do 25-krotności przeciętnego wynagrodzenia, a w wyjątkowych przypadkach nawet do 30-krotności. Brzmi niewinnie? Środowiska archeologiczne uważają, że wcale tak nie jest. „Nieodwracalne straty”. Środowisko akademickie pisze list otwarty do władz Archeolodzy uważają, że wejście w życie nowelizacji ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami może doprowadzić do nieodwracalnych strat w dziedzictwie archeologicznym Polski. Dlatego Konferencja Dziekanów i Dyrektorów Wydziałów i Instytutów Archeologii Akademickiej w Polsce wystosowała list otwarty do najważniejszych osób w państwie. Eksperci apelują o przywrócenie wcześniejszych przepisów i rozpoczęcie prac nad nowym modelem ochrony zabytków. „Świadomi ułomności dotychczasowych regulacji prawnych jesteśmy zdania, że należy włączyć do systemu ochrony zabytków różnych interesariuszy. Niezbędne jest podjęcie przez MKiDN dyskusji z ich reprezentantami (instytucjami i stowarzyszeniami) w celu wypracowania nowego modelu ochrony dziedzictwa” – czytamy w liście otwartym. Archeolodzy zadeklarowali jednocześnie poświęcenie także temu zagadnieniu Kongresu Archeologii Polskiej, który odbędzie się w czerwcu 2027 r. Główne zagrożenia dla polskiego dziedzictwa Archeolodzy w liście otwartym wymieniają szereg ryzyk związanych z nowymi przepisami: Naruszenie Konstytucji RP. W ocenie sygnatariuszy nowelizacja stawia poszukiwaczy skarbów na uprzywilejowanej pozycji (co jest sprzeczne z zasadą równości) oraz niedostatecznie chroni własności prywatnej. W przeciwieństwie do archeologów, od poszukiwaczy korzystających z systemu zgłoszeniowego nie będą wymagane kwalifikacje, czy wykonanie dokumentacji naukowej z prowadzonych prac; Sprzeczność z Konwencją z La Valetta. Polska zobowiązała się zapewniać naukowy charakter wszelkich poszukiwań, czego system zgłoszeń za pośrednictwem aplikacji nie gwarantuje; Nieodwracalna utrata wiedzy. Amatorskie poszukiwania niszczą kontekst stanowisk archeologicznych, co sprawia, że są one bezpowrotnie stracone dla nauki. Paraliż finansowy i administracyjny. Przewidywany skokowy wzrost wniosków o wysokie nagrody może wydrenować budżet i zablokować pracę urzędów konserwatorskich; Brak gotowości technicznej. Mimo upływu czasu nadal nie przygotowano i nie przetestowano sprawnego systemu informatycznego ani aplikacji, która ma obsługiwać zgłoszenia poszukiwaczy skarbów. Piłeczka jest teraz po stronie adresatów listu otwartego. Alternatywne przepisy. Licencja na poszukiwanie W odpowiedzi na rządowe propozycje Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich (SNAP), przedstawiło własny projekt ustawy. Zakłada on wprowadzenie licencji na poszukiwania, wydawanej w drodze decyzji administracyjnej przez wojewódzkiego konserwatora zabytków na okres od 1 roku do 5 lat. Aby uzyskać licencję, kandydat musiałby: Być niekaranym za przestępstwa przeciwko mieniu i zabytkom; Odbyć specjalistyczne szkolenie zakończone egzaminem; Posiadać ubezpieczenie od szkód wyrządzonych w wyniku poszukiwań; Wnieść opłatę w wysokości 2000 zł rocznie na specjalny fundusz. System, który zarobi na siebie. Co kryje alternatywny projekt archeologów? Projekt SNAP przewiduje również niższe nagrody pieniężne (do 3-krotności lub 10-krotności wynagrodzenia), co ma zapobiec komercjalizacji poszukiwań. Ważnym elementem propozycji SNAP jest utworzenie Funduszu Poszukiwań Ukrytych lub Porzuconych Zabytków Ruchomych. Środki z opłat licencyjnych i kar pieniężnych miałyby zasilać ten fundusz, a następnie być przeznaczane na utrzymanie rejestrów, szkolenia służb (Policji, Straży Granicznej), zabezpieczanie znalezisk oraz wypłatę nagród. Taki model ma zapewnić samofinansowanie systemu i realny nadzór państwa nad procesem odkrywania zabytków. Według archeologów jest to jedyna droga do zachowania dziedzictwa dla przyszłych pokoleń. Źródła: Archeowieści, RatujZabytki Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Ślady geniuszu dawnych ludów andyjskich – poznaj tajemnice monumentalnych ruin w Boliwii
Puma Punku to jedno z najbardziej intrygujących miejsc archeologicznych na świecie, którego tajemnice wciąż fascynują naukowców i turystów. Położony w Boliwii kompleks kamiennych bloków i ruin przyciąga uwagę zarówno historyków, jak i entuzjastów teorii alternatywnych. To nie tylko fragment przeszłości prekolumbijskiej cywilizacji, lecz także świadectwo niezwykłej wiedzy inżynierskiej i geometrii stosowanej setki lat temu.
Spis treści: Architektura i imponujące wymiary budowli Czy warto odwiedzić Puma Punku? Pseudonaukowe teorie o Puma Punku Znaczenie historyczne i kulturowe Puma Punku Puma Punku to starożytny kompleks archeologiczny na terenie Tiwanaku w Boliwii. Znajduje się na wysokości około 3 800 m n.p.m., nieopodal jeziora Titicaca. Nazwa „Puma Punku” w języku keczua oznacza „Brama Pumy”, co może nawiązywać do symboliki zwierzęcej w kulturze Tiwanaku lub do kształtu ruin, przypominających sylwetkę tego drapieżnika. Badania archeologiczne wskazują, że kompleks powstał w przedziale lat 536–600 n.e., prawdopodobnie jako część większego centrum ceremonialnego i administracyjnego. Puma Punku wyróżnia się niezwykłą precyzją wykonania kamiennych bloków oraz zaawansowaną wiedzą techniczną, której stopień trudno porównać do innych współczesnych konstrukcji w regionie. Niektóre fragmenty kamieni są opatrzone precyzyjnymi otworami i obróbką wgłębną. To sprawia, że Puma Punku od wieków jest obiektem badań i źródłem licznych spekulacji. Architektura i imponujące wymiary budowli Architektura Puma Punku jest zarówno funkcjonalna, jak i monumentalna. Kompleks ma kształt prostokąta o wymiarach około 167 × 117 metrów i składa się z tarasowych platform, murów, ogromnych bloków kamiennych oraz fragmentów bram i schodów. Poszczególne elementy budowli zostały wykonane z andezytu i czerwonego piaskowca. Największe z bloków mają wymiary 7,81 × 5,17 × 1,07 metra i ważą około 131 ton, co samo w sobie stanowi zagadkę transportu i montażu w epoce prekolumbijskiej. Niektóre kamienie posiadają charakterystyczne otwory w kształcie litery T, które umożliwiały stabilne łączenie bloków i utrzymywanie całej struktury bez zaprawy. Naukowcy twierdzą, że takie rozwiązania wymagają nie tylko zaawansowanej wiedzy inżynierskiej, ale też dokładnego planowania i precyzyjnego pomiaru każdej bryły. W niektórych miejscach odnaleziono bloki o geometrycznych kształtach przypominających trapezy i litery, co sugeruje, że precyzyjne cięcia mogły mieć również znaczenie symboliczne lub astronomiczne. Różne rekonstrukcje archeologiczne pokazują, że pierwotny kompleks był znacznie większy niż dzisiejsze ruiny i zawierał liczne bramy, dziedzińce i platformy ceremonialne. Choć nie wszystkie elementy zachowały się do dziś, już sam układ i wymiary świadczą o wyjątkowej skali przedsięwzięcia. Czy warto odwiedzić Puma Punku? Dla turystów przebywających w Boliwii i badaczy historii tego regionu Puma Punku jest miejscem obowiązkowym. Ruiny są dostępne dla zwiedzających, a ich położenie oferuje panoramiczne widoki na otaczające Andy i oddalone o około 15 km jezioro Titicaca. Podczas wizyty można zobaczyć zarówno imponujące monolity, jak i mniejsze fragmenty bram, które w przeszłości łączyły się w pełną strukturę. Odwiedzając Puma Punku, warto zwrócić uwagę na szczegóły wykonania kamieni, które pozostają zagadką dla współczesnych inżynierów. Dodatkowo lokalni przewodnicy często wskazują miejsca, z których najlepiej widać linię murów i tarasów, co pozwala zrozumieć pierwotny układ kompleksu. Choć teren położony jest na dużej wysokości, warto poświęcić czas na spacer, aby w pełni docenić skalę i precyzję konstrukcji. Kompleks pozostaje miejscem edukacyjnym, inspirującym zarówno do badań naukowych, jak i do refleksji nad możliwościami dawnych cywilizacji. Pseudonaukowe teorie o Puma Punku Wokół Puma Punku narosło wiele teorii pseudonaukowych, które próbują wyjaśnić niezwykłą precyzję, z jaką wykonano poszczególne kamienne bloki. Niektórzy entuzjaści sugerują, że nie dałoby się ich obrobić przy użyciu dostępnych wówczas narzędzi kamiennych i metalowych, a zatem mogły być one wynikiem wiedzy lub technologii pozaziemskiej. Inne hipotezy wskazują, że konstrukcja mogła być oparta na materiałach syntetycznych, np. geopolimerach, a nie naturalnym kamieniu, co miałoby tłumaczyć idealną dokładność bloków i ich połączeń. Choć teorie te są kontrowersyjne i nie mają potwierdzenia w badaniach archeologicznych, pokazują one, jak bardzo Puma Punku fascynuje wyobraźnię i staje się inspiracją dla alternatywnych interpretacji historii. W rzeczywistości naukowcy wykazali, że precyzyjna obróbka i transport bloków były możliwe przy użyciu znanych technik kamieniarskich i współpracy dużych grup ludzi, choć wymagały wyjątkowej zręczności i doskonałego planowania. Niemniej pozostaje faktem, że wiele aspektów kompleksu, takich jak precyzja wykonania otworów, geometria cięć czy rozmieszczenie monolitów, wciąż nie zostało w pełni wyjaśnione. Znaczenie historyczne i kulturowe Puma Punku Znaczenie ruin wykracza daleko poza aspekt techniczny. Kompleks odzwierciedla społeczny i rytualny charakter Tiwanaku. Jego układ przestrzenny i orientacja kamieni mogą również wskazywać na związki astronomiczne i symboliczne, co dodatkowo podkreśla intelektualny wymiar kultury andyjskiej i nadaje budowli sporo tajemniczości. Dziś kompleks jest nie tylko celem archeologicznych badań, ale również magnesem turystycznym i kulturowym symbolem Boliwii. Zarówno naukowe analizy, jak i popularne spekulacje na temat „nieznanej technologii” podtrzymują fascynację tym miejscem. Dzięki staraniom archeologów oraz ochronie dziedzictwa kulturowego, Puma Punku pozostaje żywym świadectwem inżynieryjnego geniuszu prekolumbijskich społeczeństw i inspiracją do zgłębiania historii Andów. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
W sercu Polski stoją dziesiątki średniowiecznych warowni. To świetny pomysł na wiosenny weekend
Zamki na Mazowszu to propozycja kilku sprawdzonych tras weekendowych, które prowadzą przez historyczne warownie, pałace i romantyczne parki w okolicach Warszawy.
Spis treści: Zamek w Czersku – średniowieczna warownia nad Wisłą Zamek w Liwie – historia i muzeum w jednym miejscu Nieborów i Arkadia – pałac i romantyczny park Opinogóra, Guzów, Walewice – mniej oczywiste kierunki Mazowsze rzadko kojarzy się z zamkami, a jednak region oferuje zaskakująco dużo miejsc o bogatej historii. W przeciwieństwie do Dolnego Śląska nie znajdziemy tu dziesiątek monumentalnych twierdz, ale rozproszone po regionie warownie i rezydencje tworzą spójną propozycję krótkich wyjazdów. To właśnie na tej idei opiera się zestawienie tras – nie jako pełny katalog zabytków, lecz jako inspiracja do odkrywania mniej oczywistych miejsc. Warto jednak jasno zaznaczyć: nie wszystkie obiekty to klasyczne zamki. Część z nich to ruiny średniowiecznych warowni, inne to rezydencje magnackie lub pałace z późniejszych epok. Nasze zestawienie ma charakter inspiracyjny – pokazuje wybrane miejsca, a nie kompletną listę wszystkich zamków regionu. Zamek w Czersku – średniowieczna warownia nad Wisłą Jednym z najbardziej rozpoznawalnych obiektów jest zamek w Czersku, dawna siedziba książąt mazowieckich i jeden z najważniejszych punktów obronnych regionu w średniowieczu. Warownia została wzniesiona na przełomie XIV i XV wieku z inicjatywy księcia Janusza I Starszego i pełniła funkcję zarówno twierdzy obronnej, jak i ośrodka administracyjnego Mazowsza. Jej strategiczne położenie nad dawnym nurtem Wisły nie było przypadkowe – rzeka stanowiła naturalną barierę oraz ważny szlak handlowy. To obiekt o wyraźnie średniowiecznym charakterze, jednak dziś należy pamiętać, że: jest to trwała ruina, a nie w pełni zachowany zamek został udostępniony do zwiedzania pełni funkcję miejsca wydarzeń i rekonstrukcji historycznych Zamek wyróżnia się charakterystycznym układem trzech wież, które do dziś dominują nad okolicą. Zachowane fragmenty murów obronnych pozwalają wyobrazić sobie dawną skalę założenia, choć jego pierwotna forma była znacznie bardziej rozbudowana. Warto zwrócić uwagę, że obiekt był wielokrotnie przebudowywany i stopniowo tracił znaczenie militarne. Po włączeniu Mazowsza do Korony jego rola zaczęła maleć, a w kolejnych wiekach zamek popadł w ruinę. Mimo to do dziś zachował czytelny układ przestrzenny, który pozwala odtworzyć jego funkcje obronne. Mimo zachowanego jedynie fragmentarycznie układu murów i wież, miejsce przyciąga niepowtarzalną atmosferą oraz widokiem na dolinę Wisły. Szczególnie wyraźnie widać stąd, jak ważne było jego położenie strategiczne. Dziś zamek w Czersku to nie tylko zabytek, ale również żywa przestrzeń turystyczna. Organizowane są tu turnieje rycerskie, inscenizacje historyczne oraz wydarzenia plenerowe, które przybliżają realia średniowiecza. To jeden z najlepszych przykładów na Mazowszu, gdzie wartość historyczna łączy się z walorami krajobrazowymi, a ruiny nie tracą swojego znaczenia – wręcz przeciwnie, pozwalają lepiej poczuć autentyczny charakter miejsca. Zamek w Liwie – historia i muzeum w jednym miejscu Kolejnym punktem na trasie jest zamek w Liwie, który powstał w XV wieku jako warownia obronna strzegąca granicy między Mazowszem a ziemiami należącymi do Korony. Jego fundatorem był również książę Janusz I Starszy, który rozbudowywał system obronny regionu. Zamek pełnił funkcję strażnicy granicznej oraz punktu kontrolującego szlaki handlowe, co miało duże znaczenie gospodarcze i militarne. W kolejnych stuleciach obiekt był niszczony i odbudowywany, m.in. podczas wojen szwedzkich. Ostatecznie utracił swoje znaczenie militarne i stopniowo popadał w ruinę, zanim podjęto próby jego częściowej rekonstrukcji. Obecnie obiekt: jest częściowo zrekonstruowany pełni funkcję muzeum regionalnego stanowi przestrzeń wydarzeń historycznych i edukacyjnych Na szczególną uwagę zasługuje zachowana wieża gotycka, która jest najstarszym i najbardziej autentycznym elementem założenia. To wokół niej odtworzono część zabudowy, dzięki czemu odwiedzający mogą lepiej wyobrazić sobie dawny układ zamku. W przeciwieństwie do Czerska nie mamy tu do czynienia wyłącznie z ruiną – to raczej połączenie rekonstrukcji i oryginalnej substancji zabytkowej, które tworzy bardziej „czytelną” przestrzeń dla zwiedzających. Zamek w Liwie znany jest także z lokalnych legend, w tym opowieści o Żółtej Damie, która według przekazów pojawia się w murach warowni. Tego typu historie dodatkowo wzmacniają turystyczny charakter miejsca i przyciągają odwiedzających. Dziś obiekt pełni rolę centrum kulturalnego, gdzie organizowane są turnieje rycerskie, lekcje muzealne i wydarzenia plenerowe. To przykład miejsca, w którym historia została przystosowana do współczesnej turystyki, bez całkowitego zatarcia jego autentycznego charakteru. Nieborów i Arkadia – pałac i romantyczny park Nie wszystkie punkty na trasie to zamki. Jednym z najważniejszych jest pałac w Nieborowie, związany z rodem Radziwiłłów. Ta atrakcja Mazowsza należy do najlepiej zachowanych rezydencji arystokratycznych w tej części Polski. Obiekt powstał w XVII wieku i był wielokrotnie modernizowany, zachowując przy tym klasyczną formę rezydencji barokowej. Przez lata pełnił funkcję reprezentacyjnej siedziby magnackiej, a jego wnętrza do dziś wyróżniają się autentycznym wyposażeniem i historycznym układem pomieszczeń. To miejsce wyróżnia się: bardzo dobrym stanem zachowania klasyczną architekturą rezydencjonalną bogatą historią właścicieli Szczególnie istotna jest rola rodu Radziwiłłów, którzy przez długi czas rozwijali to założenie, dbając zarówno o architekturę, jak i otaczający krajobraz. Dzięki temu pałac zachował spójny charakter historyczny, rzadko spotykany w tego typu obiektach. Tuż obok znajduje się park romantyczny Arkadia, założony pod koniec XVIII wieku jako starannie zaplanowana przestrzeń inspirowana ideą sentymentalizmu i natury. Nie jest to klasyczny park pałacowy – to raczej kompozycja krajobrazowa pełna symboliki, ruin stylizowanych na antyczne oraz malowniczych budowli, takich jak Świątynia Diany. Arkadia została zaprojektowana jako miejsce refleksji i kontemplacji, co odróżnia ją od bardziej formalnych ogrodów. Spacer po jej terenie to doświadczenie, w którym natura i architektura przenikają się w przemyślany sposób. Całość – pałac w Nieborowie i park w Arkadii – tworzy jedno z najbardziej kompletnych założeń tego typu w Polsce. To miejsce, gdzie architektura, historia i krajobraz tworzą spójną całość, a jednocześnie pokazują różne oblicza dawnej kultury rezydencjonalnej. Opinogóra, Guzów, Walewice – mniej oczywiste kierunki Artykuł wskazuje również mniej oczywiste lokalizacje, które często są pomijane w popularnych zestawieniach, choć mają istotne znaczenie dla historii i kultury regionu. Wśród nich znajdują się: Opinogóra – związana z postacią Zygmunta Krasińskiego, jednego z najważniejszych poetów polskiego romantyzmu. Znajduje się tu neogotycki pałacyk oraz rozległy park krajobrazowy, a cały kompleks pełni dziś funkcję muzeum biograficznego. To miejsce wyróżnia się nie tylko architekturą, ale też silnym kontekstem literackim i intelektualnym. Guzów – przykład rozwoju rezydencji w XIX wieku, związany z rodziną Sobańskich, która odegrała istotną rolę w życiu gospodarczym i towarzyskim epoki. Pałac w Guzowie reprezentuje architekturę inspirowaną francuskim renesansem, a jego historia pokazuje przemiany majątków ziemiańskich w czasach uprzemysłowienia. Walewice – miejsce o znaczeniu historycznym i kulturowym, znane przede wszystkim jako rezydencja związana z Marią Walewską, postacią związaną z Napoleonem Bonaparte. Pałac otoczony jest klasycystycznym założeniem parkowym i stanowi przykład harmonijnej architektury dworskiej wkomponowanej w krajobraz. Choć określanie ich jako „nieznane perełki” bywa przesadą, to faktem jest, że są one rzadziej wybierane przez turystów niż najbardziej rozpoznawalne atrakcje Mazowsza. To właśnie w takich miejscach najlepiej widać inną stronę regionu – mniej oczywistą, spokojniejszą i bardziej związaną z historią elit, kulturą i codziennością dawnych rezydencji. Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Na wschodnich rubieżach dawnej Rzeczypospolitej rodziła się wielokulturowość. Jej ślady widać do dziś
Podole to kraina, której niezwykłość wynika ze specyficznego związku geologii z historią. Charakterystyczne ukształtowanie terenu uczyniło ten historyczny region „tarczą”, chroniącą przed ekspansją Imperium Osmańskiego i najazdami tatarskimi. To właśnie tam, przez stulecia, ścierały się ze sobą cywilizacje wschodu, zachodu i południa. Jaka jest historia Podola? Jakie ślady po sobie zostawiła? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Ziemia pocięta jarami Granice Podola Od książąt, przez ejalet, po zabory Dziedzictwo Podola Podole to obszar, gdzie sielski krajobraz lessowych wąwozów i winnic zderza się z brutalną architekturą militarną. To właśnie tam, w dolinach Dniestru, Zbrucza i Smotrycza, ukształtował się unikatowy system obronny, podyktowany nie tylko wolą polityczną Rzeczypospolitej, ale przede wszystkim specyficzną geologią terenu. Ziemia pocięta jarami Podole zajmuje południowo-zachodnią część Wyżyny Podolskiej. Obszar ten wznosi się średnio na wysokość 300–400 m n.p.m. i łagodnie opada z północy na południe. Kluczowym elementem tamtejszego krajobrazu, który w dawnych czasach determinował osadnictwo i obronność, są głębokie jary, wyżłobione w miękkim podłożu lessowym i wapiennym przez lewobrzeżne dopływy Dniestru. Rzeki takie jak Zbrucz, Smotrycz, Żwan, Studzienica, Uszyca, Murafa czy Boh nie płyną szerokimi dolinami, a meandrują w kanionach o pionowych ścianach, sięgających niekiedy kilkudziesięciu metrów wysokości. To właśnie to specyficzne ukształtowanie terenu sprawiło, że cieki wodne pełniły tam funkcję naturalnych fos. Granice Podola Historyczne Podole to obszar, którego granice ewoluowały na przestrzeni wieków, będąc przedmiotem sporów między Polską, Litwą, Turcją i Rosją. Granicę południową, najtrwalszą ze wszystkich, wyznaczał Dniestr, oddzielająca Podole od Mołdawii (historycznej Bukowiny i Besarabii). Granicę zachodnią stanowił Zbrucz, rzeka będąca symbolem podziału, zwłaszcza w latach 1921–1939, kiedy stanowiła granicę państwową między II Rzecząpospolitą a Związkiem Sowieckim. Granicę północną wyznaczała linia wododziału między dorzeczami Dniestru i Bohu, oddzielająca Podole od Wołynia. Wschodnia, najbardziej „płynna”, sięgała stepów Ukrainy. Współczesne terytorium historycznego Podola administracyjnie wchodzi w skład trzech obwodów Ukrainy: chmielnickiego – to serce Podola z historyczną stolicą w Kamieńcu Podolskim oraz miastami takimi jak Płoskirów (obecnie Chmielnicki – stolica obwodu), Satanów, Gródek Podolski; winnickiego – obejmuje wschodnią część krainy, tzw. Podole Wschodnie lub Bracławszczyznę. Główne ośrodki to Winnica, Bar, Bracław i Tulczyn; tarnopolskiego – to zachodnie rubieże dawnego województwa podolskiego, z miastami takimi jak Zaleszczyki, Czortków, Husiatyn, Buczacz. Od książąt, przez ejalet, po zabory Osadnictwo na terenach Podola sięga czasów kultury trypolskiej. W X wieku obszar między Bohem a Dniestrem zamieszkiwały słowiańskie plemiona Uliczów i Tywerców. W XII stuleciu część wschodnia była podległa księstwu kijowskiemu. Następnie cały obszar Podola znalazł się pod wpływami halicko-włodzimierskimi. Krystalizacja polityczna tego regionu nastąpiła w XIV wieku. Era Koriatowiczów Po upadku wpływów mongolskich (Złota Orda), próżnię geopolityczną wypełniło Wielkie Księstwo Litewskie. Kluczową rolę odegrali bracia Koriatowicze – Jerzy, Aleksander, Konstanty i Fiodor, synowie Koriata Giedyminowicza. To im przypisuje się zorganizowanie systemu obronnego regionu. W drugiej połowie XIV wieku wznieśli szereg zamków murowanych, które zastąpiły dawne grody drewniano-ziemne. Prowadzili również aktywną politykę gospodarczą, nadając przywileje lokacyjne miastom i sprowadzając osadników. Szczególnie istotne było osadnictwo ormiańskie. Tarcza Rzeczypospolitej W 1434 roku utworzone zostało województwo podolskie, a Podole zostało wcielone do Korony Królestwa Polskiego. Region stał się wówczas pierwszą linią obrony, chroniącą państwo przed najazdami tatarskimi i tureckimi. Wówczas wykształcił się tam specyficzny typ kultury szlacheckiej i militarnej. Magnackie rody – Potoccy, Sieniawscy, Zamoyscy i Lanckorońscy – budowały tam swoje fortuny i rezydencje, które jednocześnie były potężnymi twierdzami. Przykładem niech będzie rezydencja hetman Mikołaja Sieniawskiego w Międzybóżu. Rozbudowana w stylu gotyckiego renesansu, stała się wzorcem dla innych warowni. Osmańskie Podole W 1672 roku upadła twierdza w Kamieńcu Podolskim, czego konsekwencją była utrata całego Podola na rzecz Imperium Osmańskiego. Na mocy traktatu w Buczaczu, ziemie te stały się bezpośrednią prowincją Turcji – Ejaletem Kamienieckim. Turcy przystąpili do reorganizacji administracyjnej i religijnej. Kościoły zamieniono na meczety (słynne zaminaretowanie katedry w Kamieńcu), a fortyfikacje modernizowano według szkoły tureckiej. Mimo że panowanie osmańskie trwało zaledwie 27 lat, pozostawiło trwałe ślady na tych ziemiach. Konfederacja barska W 1699 roku, na mocy pokoju w Karłowicach, Polska odzyskała Podole. Rozpoczął się wówczas okres „sarmackiego baroku”, fundacji nowych kościołów i pałaców. Spokój nie trwał jednak długo. W 1768 roku w mieście Bar zawiązano zbrojny związek szlachty polskiej przeciwko kurateli rosyjskiej i królowi Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu. Bar stał się symbolicznym centrum oporu. Obrona miasta przed wojskami rosyjskimi (czerwiec 1768) i późniejszy upadek Konfederacji były preludium do I rozbioru Polski. W tym samym czasie Podole stało się areną innego, duchowego przewrotu – narodzin chasydyzmu, ruchu, który zrewolucjonizował judaizm w Europie Wschodniej. Podole pod zaborami i w XX wieku Po II rozbiorze Polski, Podole znalazło się w granicach Rosji. Wiek XIX to czas rozwoju rolnictwa, ale także represji po powstaniach. Po I wojnie światowej i wojnie polsko-bolszewickiej, region został podzielony. Zachodnie skrawki (Zaleszczyki, Borszczów) znalazły się w II RP, stając się modnym regionem turystycznym. Wschodnia, większa część, weszła w skład ZSRR, doświadczając kolektywizacji, Wielkiego Głodu i stalinowskiego terroru. II wojna światowa przyniosła zagładę Żydów podolskich. Masowe egzekucje (jak likwidacja getta w Barze w 1942 roku, gdzie zamordowano ok. 2500–5000 osób ) na zawsze zmieniły demografię regionu. Po 1945 roku wysiedlona została większość Polaków, a region uległ ostatecznej sowietyzacji, by w 1991 roku stać się częścią niepodległej Ukrainy. Dziedzictwo Podola Długa historia Podola jest widoczna w wielkich twierdzach i wspaniałych rezydencjach, które przez stulecia definiowały charakter regionu. Kamieniec Podolski Kamieniec Podolski to perła w koronie Podola. Układ urbanistyczny miasta jest unikatowy na skalę światową. Stare Miasto leży na skalistym meandrze, który opływa rzeka Smotrycz w głębokim kanionie. Najważniejsze obiekty: Stary Zamek – strzegł Mostu Tureckiego, jedynego wjazdu na Stare Miasto. Jego baszty (Papieska, Różanka, Kołpak, Tęczyńska) to podręcznikowy przykład ewolucji fortyfikacji, od średniowiecza do XVII wieku; katedra świętych Apostołów Piotra i Pawła – świątynia, przed którą stoi minaret z figurą Matki Boskiej na szczycie – pamiątka po czasach tureckich, kiedy kościół pełnił funkcję głównego meczetu ejaletu; dzielnica ormiańska – znajdująca się w południowo-wschodniej części miasta, niegdyś była tętniącym życiem centrum handlu z własnym ratuszem i sądownictwem. Międzybóż W Międzybóżu znajduje się druga pod względem wielkości forteca Podola. Zamek rozbudowany w XVI wieku przez Mikołaja Sieniawskiego reprezentuje styl renesansowy. Jego mury mierzą 130 metrów długości. Charakterystycznym elementem jest pałac z attyką i ozdobnymi wazami na dachu, które niegdyś pełniły funkcję lamp oliwnych, iluminujących rezydencję podczas uroczystości. Należy wspomnieć, że miasto stanowi centrum chasydyzmu. To właśnie tam żył i nauczał Baal Szem Tow, twórca tego mistycznego nurtu w judaizmie. Jego grób na starym cmentarzu żydowskim jest do dziś celem pielgrzymek. Bar Miasto założyła królowa Bona Sforza (w 1540 roku). Nazwała je na pamiątkę swojego rodzinnego księstwa-miasta Bari. Znajdujący się w parku miejskim, nad rzeką Rów zamek ma kluczowe znaczenie dla polskiej pamięci historycznej jako kolebka konfederacji barskiej. W Barze znajduje się też kościół św. Anny, jeden z najważniejszych ośrodków katolicyzmu na wschodnim Podolu. Do dziś znajdują się tam ślady żydowskie w postaci miejsc pamięci ofiar Holokaustu i zagłady getta. Utracony raj Podole to nie tylko surowa architektura militarna i obiekty sakralne. To także malownicze zakątki, które w XX wieku cieszyły się ogromną popularnością. Zaleszczyki, zlokalizowane w głębokim zakolu Dniestru, otoczone wysokimi brzegami, cechowały się mikroklimatem zbliżonym do śródziemnomorskiego. Latem panowały tam wysokie i stabilne temperatury sięgające 25–30, a w słońcu – nawet 50 stopni Celsjusza. W latach 30. XX wieku Zaleszczyki były modnym kurortem. Podolska Atlantyda Bakota to miejsce, którego nie ma już na mapie administracyjnej, a które przyciąga tysiące turystów. Historycznie, w czasach Rusi, była to stolica Ponizia. W 1981 roku, w związku z budową Dniestrzańskiej Elektrowni Wodnej, dolina została zalana wodami sztucznego zbiornika. Pod wodą znalazła się wieś Bakota i kilkadziesiąt innych osad. Dziś Bakota to przede wszystkim zapierający dech widok na szerokie rozlewisko Dniestru i Skalny Monastyr. Wykuty w wapiennych skałach Białej Góry zespół cel mnichów i nisz ołtarzowych pochodzi z XII–XIV wieku. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
W przydomowym ogrodzie w Nowym Orleanie odnaleziono kamień z łacińską inskrypcją sprzed niemal 2000 lat. Jak się tam znalazł?
„Duchom zmarłym” – tak brzmią pierwsze słowa łacińskiego napisu umieszczonego na marmurowej płycie, odnalezionej w trakcie porządków w ogrodzie w USA. Jaka tajemnica kryje się za wiekowym artefaktem?
Antropolożka Daniell Santoro i jej mąż Aaron Lopez mieszkają w zabytkowym domu w dzielnicy Carrollton w Nowym Orleanie. W trakcie porządków w ogrodzie natrafili na dziwny kamień częściowo ukryty w zaroślach. Początkowo sądzili, iż odnaleźli stary grób, jednak wyryty na kamieniu łaciński napis nie dawał im spokoju. – To, że napis był po łacinie, naprawdę dało nam do myślenia. Widzisz coś takiego i od razu wiesz, że to nie jest zwyczajny przedmiot – powiedziała Santoro mediom. Rzymski nagrobek sprzed 2000 lat Początkowo Santoro sądziła, że płyta może pochodzić z jednego z historycznych cmentarzy miasta. W związku z tym skontaktowała się z D. Ryanem Grayem, profesorem antropologii na Uniwersytecie Nowego Orleanu. Naukowiec jednak nie był w stanie określić pochodzenia płyty. Sprawę utrudniał też fakt, iż w pobliżu domu Santoro nie ma żadnych cmentarzy. Aby lepiej zrozumieć, z czym ma do czynienia, prof. Gray zwrócił się o pomoc do kolegi z austriackiego Uniwersytetu w Innsbrucku oraz badaczy z innego nowoorleańskiego uniwersytetu Tulane. Naukowcy przetłumaczyli tekst i niezależnie od siebie doszli do wniosku, że kamień zawiera rzymską inskrypcję nagrobną marynarza imieniem Sextus Congenius Verus. Inskrypcja pochodzi z II wieku n.e. i brzmi: „Duchom Zmarłych. Dla Sextusa Congeniusa Verusa, żołnierza floty pretoriańskiej z Misenum, z plemienia Bessów [z Tracji], który żył 42 lata i służył 22 lata w wojsku, na trierze [okręcie wojennym] Asclepius. Atilius Carus i Vettius Longinus, jego spadkobiercy, wystawili (ten pomnik) jemu, jak najbardziej zasłużonemu”. To były bardzo konkretne dane. W dodatku dane znane historykom i archeologom. – Kamień dokładnie odpowiadający temu opisowi zaginął z muzeum miejskiego w Civitavecchia we Włoszech, niedaleko miejsca, gdzie pierwotnie go znaleziono – powiedział prof. Gray. Dodał, że informacja ta była sporym zaskoczeniem. Sprawę przejmuje FBI W sprawę włączyło się FBI. Specjalny zespół ds. przestępstw przeciwko sztuce (Art Crime Team) przejął mierzącą 30 cm tablicę i rozpoczął procedurę jej repatriacji do pierwotnego miejsca przechowywania. Ale odesłanie płyty Civitavecchia to nie wszystko. Równie ważne jest zrozumienie, skąd wzięła się w USA? Śledztwo rozpoczęto od zbadania historii właścicieli domu, przy którym znaleziono kamień. Przez większość XX wieku nieruchomość była w rękach jednej rodziny. Na podstawie danych ze spisu powszechnego USA prof. Gray ustalił, że dom ten kupił w 1909 roku Frank Simon. Następnie przeszedł on na własność jego córek. Jednak te informacje nie wyjaśniały pochodzenia rzymskiej płyty nagrobnej. Trop podjęła Susann Lusnia, adiunktka studiów klasycznych na Tulane. W trakcie pobytu we Włoszech spotkała się z pracownikami i kustoszami muzeum miejskiego w Civitavecchia, od których dowiedziała się, że pierwotne miejsce znalezienia nagrobka – położone na północny zachód od Rzymu – było ważnym portem Imperium Rzymskiego i pozostawało portem także w XX wieku. W latach 1943–1944 miasto było celem alianckich bombardowań. Samo muzeum zostało zniszczone, a jego zbiory rozproszone. Badaczka ustaliła, że nagrobek musiał zaginąć właśnie w tym okresie. Pamiątka zabrana przez amerykańskiego żołnierza Potwierdziła też, że po wyzwoleniu Rzymu 34. Dywizja Piątej Armii USA przeszła przez Civitavecchia, a część jednostek nawet stacjonowała tam przez pewien czas. Gray uznał, że musi istnieć związek między żołnierzami II wojny światowej a kamieniem, jednak nie miał możliwości przeanalizowania tak wielu nazwisk. Tajemnicę udało się wyjaśnić dopiero dzięki nagłośnieniu sprawy w lokalnych mediach. Była właścicielka domu przy Cambronne Street Erin Scott O’Brien rozpoznała nagrobek i natychmiast skojarzyła fakty. Pamiętała, że umieściła go w ogrodzie podczas sadzenia drzewa w nowym domu dwie dekady wcześniej. – Myślałam, że to po prostu ładna pamiątka rodzinna. Nie miałam pojęcia, że to relikt sprzed 2000 lat – powiedziała mediom. Okazało się, że za sprawą stał dziadek O’Brien, Charles Paddock Jr., który służył w armii USA podczas II wojny światowej i przez pewien czas stacjonował we Włoszech. W 1946 roku wrócił do Nowego Orleanu z żoną Adele, którą poznał we Włoszech. Charles wykładał na Loyola University, a omawiana płyta stała w gablocie w jego domu przy Baccich Street. Po śmierci dziadków w latach 80. O’Brien otrzymała płytę w spadku. Była przekonana, że to po prostu ładny, dekoracyjny przedmiot i ponad 20 lat temu umieściła w ogrodzie. Źródło: ScienceAlert Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Leży poza granicami Polski, ale wciąż rozbrzmiewa tu język polski. Historia odcisnęła nad tym regionem trwały ślad
Zaolzie to region pod wieloma względami niezwykły. Próżno szukać tam monumentalnych zamków czy luksusowych kurortów. Czeska kraina ma jednak do zaoferowania coś innego, znacznie rzadszego – autentyczność. Historia zapisana w tamtejszych zabytkach i w dźwięcznej gwarze, słyszanej na ulicach niewielkich miasteczek, to świadectwo współistnienia narodów, które, mimo krwawych rozdziałów w przeszłości, nauczyły się żyć obok siebie i ze sobą. Jaka jest historia Zaolzia? Jakie atrakcje oferuje? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Region za Olzą Dwoistość krajobrazu Zaolzia Skomplikowana historia Zaolzia Atrakcje Zaolzia Zaolzie, „wciśnięte” między silnie uprzemysłowione tereny a zielone pasma Beskidów, stanowi unikatową w skali europejskiej mieszankę tożsamości. Dla przeciętnego obserwatora obszar ten może wydawać się jedynie czeskim regionem przygranicznym. To tylko pozory. Mówimy tu bowiem o miejscu, gdzie polskość splata się z czeskością, a tradycja monarchii habsburskiej z brutalną nowoczesnością przemysłu. To właśnie tam wciąż jeszcze można usłyszeć charakterystyczną gwarę „po naszemu”, odzwierciedlającą skomplikowaną historię regionu. Region za Olzą Termin „Zaolzie” jest pojęciem stricte polskim, ukutym i spopularyzowanym w dwudziestoleciu międzywojennym. Wskazuje na ziemie historycznego Księstwa Cieszyńskiego, rozciągające się, z polskiej perspektywy, za rzeką Olzą. Administracyjnie teren ten należy do Republiki Czeskiej, obejmując znaczną część kraju morawsko-śląskiego, w tym powiaty Karviná i Frýdek-Místek. Zaolzie jest strategicznie położone na styku trzech państw: Polski, Czech i Słowacji. Ta strategiczna lokalizacja czyni je kluczowym węzłem komunikacyjnym i kulturowym. Rzeka Olza, będąca osią regionu, nie jest tu tylko ciekiem wodnym, ale symbolem podziału i łączenia, osią, wokół której wyrasta życie społeczne i tożsamość mieszkańców. Dwoistość krajobrazu Zaolzia Zaolzie jest obszarem o niezwykłym zróżnicowaniu krajobrazowym, który można podzielić na dwie zasadnicze strefy, różniące się nie tylko ukształtowaniem terenu, ale także charakterem gospodarczym i społecznym. To kraina kontrastów, gdzie industrializacja zderza się z pierwotną naturą. Dziedzictwo węgla i stali Północna część regionu, zdominowana przez aglomerację ostrawsko-karwińską, w tym miasta takie jak Karwina, Bogumin i Orłowa, to dziedzictwo rewolucji przemysłowej. To właśnie tam rozkwitł przemysł wydobywczy i ukształtował się etos ciężkiej pracy. W tamtejszym krajobrazie dominują wieże szybowe, hałdy i kominy, ale także postępująca rekultywacja. Co istotne, intensywne wydobycie węgla doprowadziło do drastycznych zmian w rzeźbie terenu – całe dzielnice zapadały się pod ziemię, tworząc surrealistyczne krajobrazy, czego najdobitniejszym i najbardziej znanym przykładem jest „czeska Piza”, czyli krzywy kościół w Karwinie-Dołach. Beskidzka ostoja tradycji Z kolei południe – obejmujące miejscowości takie jak Jabłonków, Wędrynia, Bystrzyca, Nydel czy Mosty koło Jabłonkowa – to zupełnie inny świat, niemal sielankowy. Dominującym elementem tamtejszego krajobrazu są Beskidy, a konkretnie – Beskid Śląsko-Morawski. Wciąż można zobaczyć tam owce pasące się na halach, tradycyjne drewniane chaty i żywy, kultywowany z pietyzmem folklor. To tam, w dolinach Olzy i Łomnej, tradycja jest wciąż żywa. Region ten stanowi „zielone płuca” Zaolzia, oferując ucieczkę od miejskiego zgiełku. To właśnie na południu gwara jest słyszana na co dzień. Skomplikowana historia Zaolzia Przez stulecia region ten stanowił integralną część historycznego Księstwa Cieszyńskiego, podlegając kolejno Piastom, Jagiellonom (przez krótki okres), a następnie Habsburgom. To właśnie długi okres stabilizacji w ramach panowania monarchii austro-węgierskiej nadał tym ziemiom specyficzny charakter, widoczny do dziś w architekturze niektórych miast. Upadek monarchii i początek konfliktu Kluczowym momentem, który zdefiniował Zaolzie jako problem polityczny i terytorialny, był upadek monarchii austro-węgierskiej i zakończenie I wojny światowej. W listopadzie 1918 roku lokalne rady narodowe (polska Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego i czeski Zemský národní výbor pro Slezsko) dokonały tymczasowego podziału Śląska Cieszyńskiego, głównie według kryterium etnicznego. Dla odradzającej się Polski było to rozwiązanie niezwykle korzystne, gdyż większość ludności polskojęzycznej znalazła się pod polską administracją. Zgoda nie trwała jednak długo. Młode państwo czechosłowackie, dążące do zabezpieczenia swoich strategicznych interesów (przede wszystkim dostępu do bogatego zagłębia węglowego i kluczowej linii kolejowej Koszyce-Bogumin) nie zaakceptowało tego podziału. Wykorzystując zaangażowanie Polski w ciężkie walki na wschodzie i organizowanie wyborów do Sejmu Ustawodawczego na spornym terenie, wojska czechosłowackie złamały umowę. 23 stycznia 1919 roku rozpoczęły zbrojną agresję, znaną w historii jako wojna siedmiodniowa. Konflikt ten, choć krótki, był krwawy i pozostawił trwałą, głęboką zadrę w stosunkach dwustronnych. Czesi zajęli znaczną część terenu, dopuszczając się przy tym zbrodni wojennych (np. w Stonawie). Międzynarodowa interwencja Ententy wymusiła zawieszenie broni, ale status quo ante nie został przywrócony. Decyzja Rady Ambasadorów i podział Losy Zaolzia doczekały się ostatecznego rozstrzygnięcia w gabinetach dyplomatycznych. Pierwotnie planowano przeprowadzenie plebiscytu, w którym ludność miała sama zdecydować o swojej przynależności państwowej. Jednak w lipcu 1920 roku, gdy Armia Czerwona zbliżała się do Warszawy, polska delegacja na konferencji w Spa została zmuszona do rezygnacji z tego zamiaru w zamian za iluzoryczną obietnicę pomocy materialnej. Decyzją Rady Ambasadorów z 28 lipca 1920 roku dokonano arbitralnego podziału Śląska Cieszyńskiego. Czechosłowacja otrzymała bogate uprzemysłowione tereny i linię kolejową, mimo że tereny te zamieszkiwała w dużej mierze ludność polska. Polska otrzymała część rolniczą i historyczne centrum Cieszyna, ale bez dworca kolejowego. Rewindykacja W 1938 roku, gdy mocarstwa zachodnie godziły się na rozbiór Czechosłowacji przez hitlerowskie Niemcy, Polska postanowiła wykorzystać słabość południowego sąsiada do realizacji własnych roszczeń. 21 września zażądała uregulowania statusu mniejszości polskiej, a 9 dni później wystosowała 12-godzinne ultimatum żądające zwrotu Zaolzia. 2 października 1938 roku Wojsko Polskie pod dowództwem gen. Władysława Bortnowskiego wkroczyło na Zaolzie. Operacja ta była doskonale przygotowana. Rządy polskie na Zaolziu nie trwały jednak długo. Niespełna rok później wybuchła II wojna światowa, a region został wcielony bezpośrednio do Rzeszy Niemieckiej. Czasy powojenne Po 1945 roku granica wróciła do przebiegu z 1920 roku, mimo prób polskiej dyplomacji utrzymania stanu z 1938 roku. Władze komunistyczne w Warszawie i Pradze, pod dyktando Moskwy, starały się wyciszyć konflikt, promując hasła o „bratnich narodach socjalistycznych”. Atrakcje Zaolzia Pod względem turystycznym, Zaolzie nie jest najbardziej oczywistym czeskim regionem. Nie oznacza to jednak, że nie jest warte uwagi. Coś dla siebie znajdą tam zarówno miłośnicy historii, jak i natury. Bogumin Znajdujący się przy granicy z Polską Bogumin to gratka dla miłośników historii II wojny światowej. W doskonałym stanie zachowały się tam elementy czechosłowackich fortyfikacji granicznych z lat 30. XX wieku. Potężny betonowy schron piechoty MO-S5 „Na trati” jest udostępniony do zwiedzania jako muzeum. W pełni wyposażone wnętrza, broń, systemy wentylacyjne – to wszystko pozwala poczuć atmosferę napięcia z 1938 roku. Karwina To bez wątpienia jedno z najciekawszych miast w regionie. Sztandarowym zabytkiem jest tzw. krzywy kościół św. Piotra z Alkantary. W następstwie intensywnej eksploatacji węgla, grunt pod tą barokową świątynią (zbudowaną w 1736 r.) obniżył się o 37 metrów, a sam budynek przechylił się o 6,8 stopnia na południe. Dla porównania – słynna wieża w Pizie jest odchylona o około 4 stopnie. Kościół, który miał zostać rozebrany, przetrwał i został wyremontowany. Inne atrakcje miasta to: zamek Frysztat, czyli wspaniały pałac rodu Larisch-Mönnich, uzdrowisko Darków z wysokiej jakości solanką jodowo-bromową. Kocobędz Wizyta w Kocobędzu jest obowiązkowa dla każdego miłośnika historii starożytnej i wczesnośredniowiecznej. To właśnie tam znajduje się Archeopark, czyli jedno z najważniejszych stanowisk archeologicznych w Czechach, dokumentujące ciągłość osadnictwa od czasów prehistorycznych po wczesne średniowiecze. Na miejscu dawnego grodziska wybudowano wierną replikę słowiańskiej osady. Palisady, bramy, wieże obserwacyjne i chaty pozwalają poczuć klimat życia dawnych osadników. W nowoczesnym pawilonie wystawienniczym prezentowane są cenne znaleziska. Beskidy Na południu regionu wkraczamy w świat Beskidu Śląsko-Morawskiego. Najciekawszym miastem w tej części Zaolzia bez wątpienia jest Jabłonków. Tamtejszy rynek z zabytkowymi kamienicami i fontanną ma urok małego, galicyjskiego miasteczka. To właśnie tam, w Lasku Miejskim, w pierwszy weekend sierpnia odbywa się „Gorolski Święto” – najstarszy i największy festiwal folklorystyczny w regionie. Wymieniając atrakcje południowej części, nie można pominąć Wielkiej Czantorii – granicznego szczytu o wysokości 995 m n.p.m. Szczyt można zdobyć szlakiem z Ustronia lub wjechać na niego kolejką linową. Kolejnym naturalnym skarbem regionu jest puszcza Mionší – rezerwat przyrody w Łomnej Dolnej. Jest to jeden z największych w Czechach kompleksów naturalnych lasów bukowo-jodłowych. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ten region najdłużej opierał się chrystianizacji w Europie. Jego tożsamość ukształtowała się w oporze
Żmudź administracyjnie stanowi integralną część Republiki Litewskiej, ale w wymiarze kulturowym, historycznym i mentalnym jest bytem odrębnym, posiadającym własną, silnie zarysowaną tożsamość. To właśnie tam najdłużej na Starym Kontynencie płonęły święte ognie w gajach pogańskich. To tam zakon krzyżacki „odbił się od ściany”, nie potrafiąc przez dwa stulecia trwale podbić „nizinnego kraju”. Tam w XIX wieku narodził się nowoczesny litewski nacjonalizm, przemycany w torbach knygnešiai – nosicieli książek.
Spis treści: Granice Żmudzi Od krwi do atramentu Atrakcje Żmudzi Spośród wszystkich pięciu regionów etnograficznych Litwy, prawdopodobnie to właśnie Żmudź cieszy się największą odrębnością. Tamtejsza kultura skutecznie oparła się geopolityce i przetrwała wiele historycznych zawirowań. Dziś ten obszar to nie tylko kolebka unikatowej tożsamości, ale także miejsce chętnie odwiedzane przez turystów jako autentyczne i gościnne. Granice Żmudzi Historyczne Księstwo Żmudzkie zajmowało obszar znacznie szerszy niż dzisiejszy region etnograficzny w potocznym rozumieniu. Wschodnią granicę wyznaczała rzeka Niewiaża, będąca tradycyjną linią podziału między Żmudzią a Auksztotą. Na południu Żmudź ograniczała rzeka Niemen, która oddzielała ją od Prus i Suwalszczyzny. Na północy granicę wyznaczała Windawa i granica z Kurlandią. Granicą zachodnią było natomiast wybrzeże Bałtyku. Żmudź walczyła o dostęp do morza w rejonie Połągi i Świętej. Natomiast Kłajpeda i Mierzeja Kurońska należały do tzw. Litwy Mniejszej, będąc pod wpływem kultury germańskiej. Chcąc wytyczyć granice Żmudzi na współczesnej mapie administracyjnej, należy uwzględnić następujące jednostki: okręg telszański, który w całości rozciąga się w obrębie etnicznej Żmudzi; okręg tauroski, obejmujący południową Żmudź; okręg szawelski, którego zachodnia część to historyczna Żmudź; okręg kłajpedzki, którego wschodnie rejony są etnograficznie żmudzkie. Od krwi do atramentu W XIII wieku Żmudź stanęła w obliczu poważnego zagrożenia. Na północy, a konkretnie w Inflantach, powstał zakon kawalerów mieczowych. Z kolei na południu, w Prusach, panoszyli się Krzyżacy. To stworzyło strategiczną konieczność dla obu zakonów, którą było połączenie północnych i południowych terytoriów lądowym mostem. Tym mostem była Żmudź. Dla Wielkiego Księstwa Litewskiego Żmudź pełniła rolę bufora. Wielcy książęta, tacy jak Mendog, a później Witold, prowadzili cyniczną, ale skuteczną grę dyplomatyczną. Wielokrotnie „oddawali” Żmudź zakonowi w zamian za pokój lub sojusze, wiedząc doskonale, że Żmudzini nigdy nie zaakceptują obcego panowania. Wybuchały krwawe powstania. Żmudzini, doskonale znający teren, wciągali ciężkozbrojne rycerstwo w bagna i lasy. W 1236 roku rozgromili kawalerów mieczowych w bitwie pod Szawlami. Konsekwencją tego był upadek zakonu i wchłonięcie go przez Krzyżaków. 24 lata później zadali tym drugim jedną z największych klęsk, jaką ponieśli w XIII wieku. Zwycięstwo Żmudzinów w bitwie pod Durbe na 150 lat zablokowało powstanie lądowego mostu między Prusami a Inflantami. Chrzest i stabilizacja granic 27 września 1422 roku w Mełnie podpisany został traktat pokojowy, który zakończył tzw. wojnę golubską między Polską i Litwą a Zakonem Krzyżackim. Zgodnie z jego postanowieniami: zakon krzyżacki ostatecznie i wieczyście zrzekł się roszczeń do Żmudzi; Litwa odzyskała dostęp do Bałtyku w rejonie Połągi; ustalona została granica, która niemal bez zmian przetrwała aż do XX wieku, stając się jedną z najtrwalszych w Europie. W 1413 roku Władysław Jagiełło i Witold osobiście przybyli na Żmudź, by chrzcić ludność. Dopiero utworzenie diecezji miednickiej w 1417 roku rozpoczęło budowę struktur kościelnych. Żmudź przyjęła chrzest jako ostatnia w Europie, co sprawiło, że chrześcijaństwo w tym regionie przybrało specyficzną, ludową formę, mocno przesyconą dawnymi wierzeniami. Autonomia w Rzeczypospolitej W ramach unii polsko-litewskiej Żmudź miała status księstwa, a administracyjnie była starostwem, choć należy podkreślić, że jego status był równy województwu. Starostwo żmudzkie trzech senatorów w Senacie Rzeczypospolitej – biskupa żmudzkiego, starostę żmudzkiego i kasztelana żmudzkiego. Szlachta żmudzka wybierała kandydatów na starostę, spośród których król mianował urzędnika. Dawało to Żmudzinom ogromną niezależność samorządową. Walka o tożsamość Po upadku Rzeczypospolitej, Żmudź znalazła się pod zaborczym panowaniem Rosji. Wiek XIX to czas, gdy „żmudzki upór” znalazł nowe ujście. Po powstaniu styczniowym, w którym Żmudzini wzięli masowy udział (szczególnie chłopi, co odróżniało ten zryw od wcześniejszych powstań szlacheckich), carat wprowadził zakaz druku w języku litewskim przy użyciu alfabetu łacińskiego. Na te działania odpowiedzieli Knygnešiai, czyli nosiciele książek. Centrum tego oporu stała się Żmudź, ze względu na bliskość granicy z Prusami Wschodnimi, gdzie w Tylży i Ragnecie drukowano litewskie elementarze i modlitewniki. Biskup żmudzki Maciej Wołonczewski, rezydujący we Worniach, zorganizował tajną sieć dystrybucji. Chłopi, księża i studenci przemycali literaturę przez graniczną rzekę Niemen, ukrywając ją w wozach z sianem, trumnach czy podwójnych dnach. To właśnie na Żmudzi przetrwał język litewski, który w XX wieku stał się fundamentem nowoczesnego państwa. Współczesna Żmudź Po latach okupacji sowieckiej, która zakończyła się w 1990 roku, Żmudź przeżywa renesans. Symbolika regionu – czarny niedźwiedź ze srebrną obrożą na czerwonym tle jest widoczna wszędzie. W 2017 roku Litwa oficjalnie uznała etnograficzną odrębność regionów, co dało impuls do rozwoju turystyki opartej na lokalnym dziedzictwie. Atrakcje Żmudzi Próżno szukać tam wielkich, nowoczesnych metropolii. Nie brakuje natomiast oferujących niepowtarzalny klimat niewielkich miasteczek, ukrytych w lasach dworów i sanktuariów. Telsze Telsze, duchowa i kulturalne stolica Żmudzi, to miasto mogące poszczycić się niezwykle malowniczą lokalizacją. Wybudowane na siedmiu wzgórzach, ma „wielopoziomowy” charakter i oferuje piękne punkty widokowe. Najwyższym (i jednocześnie – najważniejszym) z nich jest wzgórze Insula, na którym wzniesiono katedrę św. Antoniego Padewskiego. To jedyna na Litwie dwupoziomowa katedra. Jej barokowy wystrój i historia (była centrum diecezji miednickiej po przeniesieniu z Worni) czynią ją perłą architektury sakralnej. W Telszach warto odwiedzić też muzeum „Alka”, którego nazwa odnosi się do pogańskiego miejsca ofiarnego. Placówka gromadzi eksponaty archeologiczne, sztukę dworską (kolekcje przejęte z okolicznych dworów, m.in. Ogińskich i Tyszkiewiczów) oraz etnograficzne. Ogromne wrażenie robi także tamtejsza architektura. Starówka Telsz jest jedną z najlepiej zachowanych na Litwie. Warto zwrócić uwagę na liczne małe formy rzeźbiarskie, przedstawiające niedźwiedzie. Płungiany Największą atrakcją w Płungianach jest pałac Ogińskich, często nazywany „Wersalem Żmudzi”. Neorenesansowa rezydencja, zbudowana w XIX wieku przez Michała Ogińskiego, była wspaniałym ośrodkiem kultury. Właściciel utrzymywał tam orkiestrę, w której grał młody Mikalojus Konstantinas Čiurlionis. Dziś mieści się tu Muzeum Sztuki Żmudzkiej. Zespół pałacowy otacza wspaniały park krajobrazowy, jeden z najpiękniejszych w Litwie. Znajduje się tu słynny Dąb Perkuna – pomnik przyrody, który według legendy był czczony przez pogan. Kretynga W zlokalizowanej na zachodnim krańcu Żmudzi Kretyndze mieści się XVII-wieczny zespół klasztorny benedyktynów. To duchowe centrum regionu. W kościele Zwiastowania NMP znajdują się jedne z najstarszych organów na Litwie. Podziemia klasztoru są miejscem spoczynku rodu Chodkiewiczów – fundatorów miasta. Na uwagę zasługuje także wspaniały ogród zimowy, który w XIX wieku hrabia Józef Tyszkiewicz zbudował przy swoim pałacu. Dziś, odrestaurowana oranżeria jest domem dla tysięcy egzotycznych roślin. Gospodarstwo Orwidów Muzeum zlokalizowane w pobliżu Sałant jest czymś więcej niż tylko skansenem. To miejsce absolutnie fascynujące i unikatowe, tak jak jego geneza. Kazimieras Orvidas i jego syn Vilius zaczęli zwozić na swoją posesję głazy narzutowe, które sowiecka melioracja usuwała z pól, traktując jako odpady. Orwidowie widzieli w nich świętość natury. Vilius Orvidas stworzył z tych kamieni gigantyczny labirynt, wplatając w niego elementy cmentarne i rzeźby. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Słońce nad Mezopotamią. Czym urzekło mnie tureckie Mardin?
Zabieram was na weekend do południowo-wschodniej Turcji, do miasta Mardin zawieszonego w chmurach. Przyjechałem tutaj dla widoków, a zostałem dla ludzi, smaków i historii, która dzieje się tu na każdym kroku.
Spis treści: Prawo do słońca i tajemnica abbar Twierdza z mydła i błękitne migdały Zachód słońca w Medresie „Płaczący” minaret i nastoletni kustosze Kościół, słońce i królowa Wiktoria Finał w pianie Zobacz więcej: skarby w okolicy Mardin DZIEŃ PIERWSZY Wczesne słońce nad Mardin w południowo-wschodniej Turcji działa jak antyczny alchemik. Powoli nasyca fasady domów z żółtego wapienia, nadając im miodowy odcień. Siedzę na tarasie hotelu, który zdaje się wisieć w powietrzu na stromym zboczu wzgórza. Przede mną paruje szklaneczka mocnej herbaty, a poniżej moich stóp rozpościera się Mezopotamia. Bezkresna, płaska jak tafla jeziora równina ginie gdzieś we mgle na horyzoncie, tam gdzie zaczyna się dzisiejsza Syria. Jestem w mitycznym „Międzyrzeczu”, wciśniętym w żyzne widły Tygrysu i Eufratu. Region, w którym się znajduję – Tur Abdin („Góra Sług Bożych”) – od ponad 1600 lat stanowi bijące serce syryjskiego chrześcijaństwa, a jednocześnie dom dla mistyków islamu. Prawo do słońca i tajemnica abbar Mardin przez wieki był kluczowym przystankiem na Jedwabnym Szlaku. To tutaj zmęczone karawany z dalekich Chin i Indii zatrzymywały się, by wymienić jedwab, porcelanę i korzenne przyprawy na lokalne skarby. Historia osadnictwa sięga tu plemienia Subarów, żyjącego na tych ziemiach już 4500 lat p.n.e.. To miejsce jest jak palimpsest – kolejne cywilizacje nadpisywały tu swoje historie na poprzednich, tworząc wielokulturową mozaikę Arabów, Kurdów, Asyryjczyków i Turków. Odrywam wzrok od horyzontu i spoglądam na miasto. To kamienny chaos, który ma jednak swój ukryty porządek. Spacerując uliczkami z przewodnikiem Alimem Kocabıyık, odkrywam geniusz tutejszych architektów. – Domy budowano tu według świętej zasady: żaden budynek nie może rzucać cienia na dom sąsiada ani zasłaniać mu widoku na równinę. Każdy ma tu prawo do słońca i przestrzeni – opowiada Alim. Żółty wapień to nie tylko budulec, to naturalna klimatyzacja – latem chroni przed żarem, zimą oddaje ciepło. Aby zrozumieć to miasto, trzeba się w nim zgubić, a najlepiej zanurkować w abbary. To unikatowe dla Mardin rozwiązanie urbanistyczne – publiczne przejścia poprowadzone tunelami pod prywatnymi rezydencjami. Wchodzimy w jedną z nich. Nagła cisza i chłód są uderzające. Sklepienia kolebkowe nad głową mają setki lat. Abbary to krwiobieg miasta – skracają drogę przez strome zbocza, ale pełnią też funkcję społeczną. To tutaj sąsiedzi chronią się przed deszczem i słońcem, wymieniają plotki. Kiedyś było ich ponad sto, dziś spacerujemy siecią około pięćdziesięciu z nich, czując się, jakbyśmy przechodzili przez cudze piwnice, będąc wciąż na ulicy. Twierdza z mydła i błękitne migdały Schodzimy stromymi schodkami do handlowego serca miasta. Labirynt Revaklı Çarşı (Bazaru z Portykami) wciąga mnie bez reszty. Wpadam w zakupowy szał do tego stopnia, że Alim, widząc to, z rezygnacją (i uśmiechem) wybiera odpoczynek przy szklance herbaty, zostawiając mnie sam na sam ze sprzedawcami. Zatrzymuję się przy stoisku, które wygląda jak zielona fortyfikacja. Wielkie, ręcznie krojone piramidy mydła piętrzą się pod sufit. Właścicielem tego królestwa jest Yusuf Demir. – Bıttım sabunu! – woła, widząc moje zainteresowanie. – Z dzikiego pistacjowca. Najlepsze na świecie! Umyjesz włosy raz i będziesz miał grzywę jak lew! Bezkrytycznie mu wierzę. Biorę do ręki chropowatą kostkę. Cena jest niska, około 50-60 lirów (6 zł), ale Yusuf patrzy na mnie wyczekująco. Tu nie chodzi o pieniądze, tu chodzi o relację. Jeśli zapłacę od razu, pozbawię nas obu przyjemności. Zaczynamy więc się targować. To przyzwoita, radosna gra na argumenty i uśmiechy. Ostatecznie kupuję dziesięć kostek dla całej rodziny, a Yusuf w podziękowaniu dorzuca mi jeszcze jedno mydło oliwkowe i naturalną gąbkę do mycia ciała. Idę dalej, mijając góry przypraw, w tym moją ulubioną, dymną paprykę Urfa biber. Co chwila ktoś podsuwa mi pod nos buteleczkę z „kolonią” (wodą kolońską) dla odświeżenia albo częstuje imlebbes – słynnymi niebieskimi migdałami. Ich kolor, uzyskiwany z korzenia drzewa lahore, jest tak intensywny, że wydaje się nierealny, ale smakują wybornie. Nagle bazarowy gwar przecina dźwięk, którego nie da się zignorować: głębokie wibrujące w mostku dudnienie bębna davul i dziki pisk piszczałki zurna. W wąskiej alejce, między workami z papryką a stosem moich mydeł, formuje się ludzki łańcuch. To govend – taniec, który tutaj jest czymś więcej niż rozrywką. Mężczyźni i kobiety łapią się mocno za ręce, tworząc nierozerwalny krąg. Na czele stoi lider – sergovend, wymachując kolorową chustą. Ich nogi uderzają o brukowaną ziemię w idealnej, hipnotyzującej synchronizacji. – Govend to manifestacja solidarności. W tym kręgu wszyscy są równi – zauważa Alim, który dołączył do mnie po herbacie. Zachód słońca w Medresie Pierwszy dzień kończymy w miejscu, które jest esencją spokoju – Medresie Kasımiye. Ta XV-wieczna szkoła koraniczna, ufundowana przez dynastię Akkoyunlu, to arcydzieło architektury otwarte na południe, by łapać wiatr od Mezopotamii. – To suficka opowieść o losie człowieka zapisana w hydraulice – szepcze Alim, wskazując na centralny basen na dziedzińcu. Woda wypływa z fontanny w ścianie (narodziny), wpada do szybkiego kanału (młodość), rozlewa się w szerokim, spokojnym basenie (wiek dojrzały), by na końcu wpaść do wąskiego otworu w ziemi (śmierć). Medresa skrywa jednak mroczną legendę. Alim wskazuje na rdzawe plamy na ścianie w jednym z iwanów. – Mówi się, że to krew sułtana Kasıma, ściętego tu przez najeźdźców – prawdopodobnie wojska Tamerlana. Jego siostra roztarła krew brata na murach, rzucając klątwę pamięci. Miejscowi wierzą, że gdy poleje się te plamy wodą, znów stają się świeże i czerwone. DZIEŃ DRUGI Poranek drugiego dnia wita mnie śpiewem muezzinów, który w Mardin brzmi wyjątkowo doniośle. Wracam do centrum, by zobaczyć dwa oblicza wiary, które tu ze sobą sąsiadują. „Płaczący” minaret i nastoletni kustosze Nad panoramą dominuje symbol miasta – Wielki Meczet (Ulu Cami) z XII wieku. To potężna budowla z czasów dynastii Artukidów, charakteryzująca się unikatową, żebrowaną kopułą (pierwowzór dla późniejszych meczetów). Jednak to minaret przyciąga wzrok – jest pokryty misternymi inskrypcjami, które wyglądają jak kamienna koronka. Na dziedzińcu inicjatywę przejmują miejscowe nastolatki – samozwańczy, ale pełni pasji przewodnicy. Jeden z chłopców, gestykulując żywiołowo, tłumaczy mi symbolikę reliefów: – Widzi pan te kształty kropel? To deszcz bożych łask, choć moja babcia mówi, że to minaret płacze nad historią miasta. A te pasy dookoła to święte imiona kalifów zapisane pismem kufickim. Chłopiec robi pauzę i pyta retorycznie: – A dlaczego jest tylko jeden minaret? Bo symbolizuje Tawhid – jedność Boga! Nie potrzebujemy dwóch, żeby to udowodnić. Prowadzi mnie też do wnętrza, by pokazać Sakal-ı Şerif – relikwię włosa z brody Proroka. W jego oczach widać dumę. To dowód, że te mury to nie skansen, ale żywa tkanka miasta. Kościół, słońce i królowa Wiktoria Zaledwie kawałek dalej, ukryty za wysokim murem, stoi syryjski Kościół Marii Panny (Meryem Ana). Wchodzę w inną strefę czasową. Alim zwraca moją uwagę na drzwi. – To technika kündekari – wyjaśnia. – Mistrzowska sztuka łączenia setek małych kawałków drewna w geometryczne wzory. Nie użyto tu ani jednego gwoździa, ani kropli kleju. Dzięki temu drewno może „pracować” w zmiennych temperaturach i przetrwało 300 lat bez pęknięć. W rogu sali stoi obiekt, którego się tu nie spodziewałem: ciężka, żeliwna prasa drukarska. To prezent od samej królowej Wiktorii, sprowadzony tu w 1874 roku z Londynu przez patriarchę Piotra IV. To na niej wydrukowano pierwszą gazetę i książki w regionie! Ale kościół ma też drugie dno – dosłownie. Schodzimy do podziemi. Znajdujemy się w dawnej Świątyni Słońca. Widać tu ślady kultu starszego niż chrześcijaństwo. – W dni równonocy słońce wpada tu przez precyzyjnie wykute szczeliny, oświetlając ołtarz. Pierwsi chrześcijanie budowali na fundamentach dawnych wierzeń, adaptując wiedzę astronomiczną przodków – tłumaczy Alim. Finał w pianie Po intensywnym weekendzie pełnym wspinaczki po kamiennych schodach, wracam do hotelu z jedną myślą: hammam. Trafiam do historycznego Emir Hamamı, działającego nieprzerwanie od XIII wieku. To nie spa dla turystów, to instytucja społeczna. W przebieralni owijam się peştemal (ręcznikiem w kratę) i wchodzę do gorącej sali (sıcaklık). Architektura zachwyca – leżę na wielkim, podgrzewanym marmurze (göbek taşı), a nade mną wznosi się kopuła z otworami w kształcie gwiazd, przez które wpadają snopy światła, tnąc gęstą parę. Ciepło rozpuszcza napięcie mięśni. Po chwili podchodzi tellak (łaziebny). Nie ma litości. Szorstką rękawicą kese metodycznie zdziera ze mnie cały kurz Mezopotamii. A potem następuje nagroda. Tellak okrywa mnie górą gęstej piany z mydła oliwkowego i wykonuje masaż. Kiedy wychodzę na zewnątrz do chłodni, popijając herbatę, czuję się nowym człowiekiem. Moja skóra oddycha, a głowa jest lekka. Zmyłem zmęczenie, ale zabieram ze sobą energię tego niezwykłego miasta. Dojazd Jak dotrzeć z Polski? Najwygodniejszą opcją jest lot z Warszawy, Krakowa lub Katowic do Stambułu (obsługiwany przez LOT lub Turkish Airlines). Ze Stambułu (z obu lotnisk: IST lub SAW) codziennie latają samoloty do Mardin (MQM). Lot krajowy trwa niespełna 2 godziny. Lotnisko w Mardin jest kameralne, położone ok. 20 km od centrum. Do miasta kursują busy HAVAŞ (ok. 30 minut) oraz taksówki. Kiedy jechać? Najlepszy czas to wiosna (kwiecień-maj) i jesień (wrzesień-listopad). Lata są upalne (temperatury sięgają 45 st. C), a zimy bywają śnieżne. Przyjedź na Festiwal Szlaku Kulturowego! Jeśli myślisz, że Mardin nie może być jeszcze bardziej magiczne, przyjedź tu w październiku. To wtedy kamienne miasto zamienia się w jedną wielką scenę w ramach Türkiye Culture Route Festivals (Festiwali Szlaku Kulturowego) – prestiżowego projektu tureckiego Ministerstwa Kultury i Turystyki. Podczas festiwalu historia wychodzi na ulice. Dziedzińce starożytnych medres (jak Kasımiye czy Zinciriye) zamieniają się w galerie sztuki nowoczesnej i sale koncertowe. Wąskie uliczki starego miasta tętnią muzyką na żywo – od tradycyjnych pieśni kurdyjskich i arabskich, po jazz i muzykę klasyczną. To jedyny czas w roku, kiedy surowe mury kościołów i meczetów stają się tłem dla instalacji świetlnych i cyfrowych, a na placach odbywają się warsztaty tradycyjnego rzemiosła (ebru, kaligrafia, telkari). To także święto dla podniebienia – festiwalowi towarzyszą liczne wydarzenia gastronomiczne promujące lokalną kuchnię Mezopotamii. Wstęp na większość wydarzeń (wystawy, koncerty plenerowe, warsztaty) jest bezpłatny. Zobacz więcej: skarby w okolicy Mardin Mardin to doskonała baza wypadowa. Jeśli masz dodatkowy dzień, oto co musisz zobaczyć w promieniu godziny drogi. Dara: Efez Mezopotamii (30 km od Mardin) Ten rzymski garnizon z VI wieku, rozbudowany przez cesarza Anastazjusza I, robi piorunujące wrażenie – często większe niż Efez, bo historię chłonie się tu w samotności. Najważniejszym punktem jest Wielka Nekropolia – skalna ściana z setkami grobowców, zwana „Galerią Zmartwychwstania”. Spoczywają tu obok siebie chrześcijanie i zaratusztrianie. Drugim cudem jest Zindan (Loch) – monumentalna, podziemna cysterna głęboka na 25 metrów. Jej potężne filary oświetlone snopami światła sprawiają, że wygląda jak zatopiona katedra. Midyat: miasto srebra i filmu (60 km od Mardin) Jeśli Mardin jest twierdzą, Midyat to barokowy pałac. Miasto słynie z bogato zdobionych rezydencji (konak), z których najsłynniejszą jest Dom Gościnny (Konuk Evi). To tutaj kręcono hity znane w Polsce, jak „Sıla” czy „Hercai” (Wietrzna Ziemia). Midyat to także stolica telkari – sztuki filigranu. Na spokojniejszym niż w Mardin bazarze można podejrzeć asyryjskich mistrzów, którzy bez użycia odlewów, samą pęsetą, splatają srebrne nici w misterne, koronkowe wzory. Monastyr Mor Gabriel: duchowa twierdza (20 km od Midyat) Założony w 397 r. n.e., jest najstarszym działającym klasztorem Syryjskiego Kościoła Ortodoksyjnego na świecie. Nazywany „Drugą Jerozolimą”, otoczony sadami pistacjowymi, pamięta fundacje cesarzy rzymskich. W Głównej Świątyni zachwyca złota, bizantyjska mozaika z VI wieku oraz posadzka z inkrustowanego marmuru. W krypcie Domu Świętych spoczywa aż 12 tysięcy mnichów. To jednak nie muzeum, a żywy dom – dzieci wciąż uczą się tu języka aramejskiego, mowy Jezusa, a liturgia w tym języku to mistyczne przeżycie. Nasz autor Michał Cessanis Od 14 lat redaktor prowadzący i sekretarz redakcji National Geographic Traveler oraz autor podróżniczej serii „Do zobaczenia” w Dzień Dobry TVN i TVN Style. Dziennikarz, który od lat życie spędza w drodze, łącząc pasję do eksploracji z rzetelnym warsztatem reportażysty. W swoich tekstach szczególną wagę przywiązuje do detali, historii spotykanych ludzi oraz ochrony dzikiej natury. Autor książek: „Opowieści z pięciu stron świata” i „Made in China”. Jako ambasador plebiscytu „Cuda Polski National Geographic Traveler” z równą pasją odkrywa nieznane zakątki kraju, co najdalsze krańce globu. Ma w genach ciekawość świata i otwartość na inne kultury. Nie straszne są mu ekstremalne warunki czy bariery językowe – dla niego to nie przeszkody, lecz paliwo do działania i tworzenia angażujących opowieści.
W centrum Warszawy znajduje się przestrzeń pełna symboli. Każdy element ma tu znaczenie
Plac Piłsudskiego w Warszawie to coś więcej niż tylko przestrzeń miejska i teren dla wydarzeń rangi państwowej. To jedno z najważniejszych miejsc pamięci – najbardziej obciążony symbolicznie obszar polskiej państwowości. Jego historia jest czymś w rodzaju archiwum politycznych dziejów państwa, w którym spisano kolejne rozdziały o kontroli, tożsamości i suwerenności. Od czasów dynastii Wettinów, przez symboliczne narzucenie dominacji rosyjskiej w XIX wieku, aż po funkcję państwową II Rzeczypospolitej, zniszczenie wojenne i rewalidację po 1989 roku, obszar ten odzwierciedla ciągłe zmagania narodu o samostanowienie.
Spis treści: Plac w sercu Osi Saskiej Od pałaców, przez gruzy, po miejsce pamięci Monumenty na placu Piłsudskiego Symboliczne domknięcie odbudowy Na przestrzeni wieków monumentalnych rozmiarów tafla betonu i granitu była świadkiem najważniejszych dziejowych wydarzeń. To właśnie tam odbywały się barokowe uczty królów z dynastii saskiej. Tam niósł się tupot butów rosyjskich sołdatów podczas zaborów. Tam w 1918 roku wybuchła euforia, a w 1944 – niemieckie ładunki, które zrównały z ziemią niemal cały Pałac Saski. 35 lat później, zgromadzony w tym miejscu milionowy tłum wstrzymał oddech, słuchając słów papieża Polaka. Plac w sercu Osi Saskiej Plac Piłsudskiego, a dokładnie – plac marsz. Józefa Piłsudskiego, znajduje się w ścisłym Śródmieściu Warszawy, stanowiąc element jednego z najśmielszych założeń urbanistycznych w historii Polski – Osi Saskiej. Na początku XVIII wieku, król August II Mocny, marząc o rezydencji na miarę Wersalu, nakreślił plan, który miał uporządkować chaotyczną zabudowę miasta. Oś Saska to linia prosta, biegnąca od Krakowskiego Przedmieścia na wschodzie, przez dziedziniec pałacowy (dzisiejszy plac), sam Pałac Saski, Ogród Saski, aż po Żelazną Bramę na zachodzie. Dzisiejszy plac, spadkobierca historycznego dziedzińca honorowego, na wschodzie otwiera się na ulicę gen. Michała Tokarzewskiego-Karaszewicza, która łączy go z Krakowskim Przedmieściem. Wzdłuż niej znajdują się m.in. budynki Dowództwa Garnizonu Warszawa i Hotelu Europejskiego. Na zachodzie granicę wyznacza Ogród Saski i relikt Pałacu Saskiego – Grób Nieznanego Żołnierza. Północną pierzeję zamyka ulica Wierzbowa i nowoczesny biurowiec Metropolitan. Granicę południową wyznacza ulica Królewska, jedna z najważniejszych arterii Śródmieścia. Po drugiej stronie znajduje się charakterystyczny budynek hotelu Sofitel Warsaw Victoria. Od pałaców, przez gruzy, po miejsce pamięci Zanim plac stał się placem, był terenem rezydencjonalnym. Pierwotnie w tym miejscu wznosił się dwór Jana Andrzeja Morsztyna – poety i polityka. Jednak prawdziwa rewolucja nadeszła wraz z Sasami. August II Mocny zakupił teren i rozpoczął budowę wielkiego założenia pałacowego. W XVIII wieku plac był zamkniętym dziedzińcem, na którym tętniło życie dworskie. To właśnie tam odbywały się słynne saskie festyny, pokazy sztucznych ogni i musztry gwardii królewskiej. Wówczas plac nie był jeszcze przestrzenią publiczną w dzisiejszym rozumieniu, a raczej „przedpokojem” monarchy. Jego architektura miała onieśmielać poddanych i gości zagranicznych. Pałac Saski, wielokrotnie przebudowywany, wraz z sąsiednim rokokowym Pałacem Brühla (siedzibą ministra Henryka Brühla), stanowił jeden z najwspanialszych zespołów architektonicznych w tej części Europy. Plac demonstracji siły Upadek Rzeczypospolitej przyniósł zmianę funkcji placu. W zaborze rosyjskim stał się on placem Saskim, ale jego rola ewoluowała w kierunku militarnym. Rosjanie wykorzystywali tę ogromną przestrzeń do przeprowadzania wielkich rewii wojskowych. Tysiące żołnierzy carskich maszerowało po bruku, demonstrując siłę imperium, które wymazało Polskę z mapy. W 1837 roku, zniszczony po powstaniu listopadowym Pałac Saski nabył Iwan Skwarcow, rosyjski kupiec. Rok później, rozpoczęła się przebudowa, mająca nadać budowli styl klasycystyczny. Za projekt odpowiadał Adam Idźkowski. To wtedy powstała słynna kolumnada, łącząca dwa skrzydła gmachu. Był to zabieg genialny w swej prostocie – kolumnada nie tylko spinała budynek, ale także otwierała widok z placu na zieleń Ogrodu Saskiego. Paradoksalnie to właśnie ten element rosyjskiej przebudowy stał się później najważniejszym polskim sanktuarium. Serce niepodległego państwa Rok 1918 przyniósł Polsce wolność, a plac Saski (10 lat później przemianowany na plac Marszałka Józefa Piłsudskiego) stał się bijącym sercem II RP. Pałac Saski przejęło Wojsko Polskie, lokując w nim Sztab Generalny. Zapadały tam decyzje kluczowe dla bezpieczeństwa kraju. Warto wspomnieć o epizodzie, który dosłownie zmienił losy świata. W Pałacu Saskim mieściło się Biuro Szyfrów, gdzie polscy matematycy – Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski – złamali kod niemieckiej Enigmy. Plac tętnił życiem. Odbywały się tam nie tylko defilady, ale i wydarzenia kulturalne i sportowe – starty balonów, koncerty, a nawet rajdy samochodowe. W 1925 roku w arkadach Pałacu Saskiego utworzono Grób Nieznanego Żołnierza, co ostatecznie nadało placowi podniosły charakter. Niemiecka destrukcja Niemiecki okupant dwukrotnie zmieniał nazwę tego miejsca. W 1940 roku, plac Piłsudskiego przemianowano na Sachsenplatz, a później – na Adolf-Hitler-Platz. Koniec świetności nasyconej głęboką symboliką przestrzeni nastąpił w 1944 roku, gdy w dniach od 27 do 29 grudnia Niemcy wysadzili w powietrze Pałac Saski i Pałac Brühla. Zniszczenie było niemal całkowite. Z dumnego gmachu pozostała sterta gruzów. Ocalał jedynie środkowy fragment kolumnady, w którym znajdował się Grób Nieznanego Żołnierza. Ruina, stercząca samotnie wśród morza gruzu, stała się jednym z najbardziej przejmujących symboli powojennej Warszawy. Plac w czasach PRL-u W nowej rzeczywistości politycznej, na chwilę przywrócono nazwę nawiązującą do czasów królewskich. W 1946 roku plac Saski stał się placem Zwycięstwa. Komunistyczne władze zdecydowały się nie odbudowywać zniszczonego pałacu. Gruzy uprzątnięto, pozostawiając Grób Nieznanego Żołnierza w formie trwałej ruiny. Sam plac stał się gigantyczną, pustą przestrzenią, idealną do masowych spędów i oficjalnych uroczystości państwowych. Najważniejsze wydarzenie tej epoki miało wymiar duchowy, nie polityczny. 2 czerwca 1979 roku, podczas pierwszej pielgrzymki do Ojczyzny, na placu stanął wielki ołtarz z krzyżem. Jan Paweł II odprawił tam mszę świętą, w której uczestniczyły rzesze Polaków. Plac w czasach III RP Po 1989 roku placowi przywrócono imię Marszałka Piłsudskiego. Stał się on miejscem demokratycznych uroczystości, ale też polem debaty o pamięci historycznej. Pojawiły się nowe pomniki, powrócił temat odbudowy Pałacu Saskiego, a plac – choć wciąż pusty w sensie architektonicznym – wypełnił się nową symboliką. Monumenty na placu Piłsudskiego Plac Piłsudskiego to swoista galeria rzeźby i architektury pod gołym niebem. Każdy obiekt tutaj ma swoją wagę i symbolikę. Przyjrzyjmy się im nieco bliżej. Grób Nieznanego Żołnierza To najważniejszy punkt na mapie placu. Znajduje się w ocalałym fragmencie kolumnady Pałacu Saskiego. Symboliczny pomnik ma formę antycznej arkady, będącej jednocześnie ruiną. Idea wznoszenia miejsc pochówku bezimiennych bohaterów narodziła się po I wojnie światowej. W Polsce, pierwszy taki monument stanął w Łodzi, 22 marca 1925 roku. Warszawski pomnik, najbardziej znany i najważniejszy, został odsłonięty 2 listopada tego samego roku. Podczas ceremonii w grobie złożono szczątki niezidentyfikowanego obrońcy Lwowa. Na filarach Grobu znajdują się tablice z nazwami miejsc bitew, w których walczyli Polacy. Pomnik marszałka Józefa Piłsudskiego Pomnik patrona placu jest ustawiony na ulicy Michała Tokarzewskiego-Karaszewicza. Monumentalna rzeźba, ustawiona na granitowym cokole, przedstawia marszałka w pozie stojącej, wspartego na szabli, w charakterystycznej maciejówce. Jego spojrzenie jest skierowane w stronę Grobu Nieznanego Żołnierza. Pomnik Ofiar Tragedii Smoleńskiej Jest zlokalizowany we wschodniej części placu, na trawniku blisko ulicy Królewskiej. Zaprojektowany przez Jerzego Kalinę, ma formę czarnej granitowej bryły, przypominającej schody lub wbity w ziemię statecznik samolotu. Pomnik prezydenta Lecha Kaczyńskiego Jest usytuowany przed budynkiem Dowództwa Garnizonu Warszawa. Realistyczna rzeźba, autorstwa Stanisława Szwechowicza i Jana Raniszewskiego, przedstawia prezydenta w dynamicznej pozie, jakby wchodzącego na plac. Krzyż Papieski Stoi we wschodniej części placu, w pobliżu Hotelu Europejskiego. Upamiętnia ołtarz z historycznej mszy Jana Pawła II w 1979 roku. Symboliczne domknięcie odbudowy W 2021 roku Sejm RP uchwalił ustawę, na mocy której zachodnia pierzeja placu Piłsudskiego – Pałacu Saskiego, Pałacu Brühla i kamienic na ul. Królewskiej – zostanie odbudowana. Odtworzenie zewnętrznej formy z sierpnia 1939 roku ma być symbolicznym domknięciem odbudowy stolicy po zniszczeniach wojennych. Pierwotnie w nowych gmachach miały mieścić się siedziby Senatu RP (w Pałacu Saskim), MSZ-u (w Pałacu Brühla), Mazowieckiego Urzędu Wojewódzkiego i instytucji kultury (w kamienicach na ul. Królewskiej). Teraz rozważane jest stworzenie wielkiego hubu kulturalnego, w którym większą przestrzeń otrzymają instytucje edukacyjne i społeczne, otwarte dla mieszkańców i turystów. Konkurs architektoniczny wygrała pracownia WXCA. Rok 2025 upłynął pod znakiem intensywnych negocjacji i przygotowań do podpisania umowy na opracowanie pełnej dokumentacji budowlanej. W 2027 roku mają rozpocząć się właściwe prace budowlane „nad ziemią”. Zgodnie z planami, oddanie całego kompleksu do użytku ma nastąpić w 2030 roku. Źródło: National Geographic Traveler Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Oto najstarszy klasztor w Polsce – przetrwał wojny, rozbiory i kasaty
Opactwo benedyktynów w Tyńcu to jedno z najważniejszych miejsc sakralnych i historycznych w Polsce. Położone na malowniczym wapiennym wzgórzu nad Wisłą, opactwo powstało w XI wieku i jest najstarszym funkcjonującym klasztorem benedyktyńskim w kraju. W ciągu prawie tysiąca lat przechodziło przez zniszczenia, odbudowy i przemiany, by dziś stać się popularnym celem pielgrzymek, turystyki kulturowej oraz miejscem kontemplacji i zwiedzania.
Spis treści: Historia opactwa benedyktynów w Tyńcu Architektura i zabytki opactwa Życie benedyktynów – Reguła św. Benedykta Jak zaplanować wycieczkę do Tyńca Opactwo benedyktynów w Tyńcu to nie tylko najstarszy klasztor w Polsce, ale także jedno z najcenniejszych miejsc dziedzictwa religijnego i kulturowego w kraju. Położone na malowniczym wzgórzu nad Wisłą w zachodniej części Krakowa, opactwo tynieckie od XI wieku pełniło kluczową rolę duchową, edukacyjną i obronną. Przez stulecia przetrwało najazdy tatarskie, wojny i okres kasaty, by dziś służyć jako miejsce kontemplacji, turystyki religijnej oraz zwiedzania architektonicznego. Bogata historia, wyjątkowa architektura romańska i barokowa, a także życie według reguły świętego Benedykta czynią z Tyńca obowiązkowy punkt na mapie każdego, kto interesuje się dziedzictwem benedyktynów w Polsce. Historia opactwa benedyktynów w Tyńcu Historia opactwa benedyktynów w Tyńcu sięga czasów odbudowy polskiej państwowości po najazdach i kryzysie lat 40. XI wieku. Opactwo w Tyńcu zostało prawdopodobnie założone około 1044 roku z inicjatywy Kazimierza I Odnowiciela, który sprowadził zakonników benedyktyńskich z zachodu Europy jako element wzmocnienia struktur kościelnych i kulturalnych. Usytuowanie klasztoru na wysokim wzgórzu nad Wisłą miało nie tylko znaczenie religijne, ale też strategiczne – kontrolowało szlaki handlowe i wodne prowadzące do Krakowa. Według przekazów pierwszym opatem był Aaron, późniejszy biskup Krakowa, co świadczy o wyjątkowym znaczeniu tego miejsca już od samego początku. Opactwo tynieckie szybko stało się jednym z głównych centrów duchowych w Polsce, a jego klasztor — jednym z najważniejszych ośrodków benedyktyńskich w Europie Środkowej. To jeden z ciekawszych przykładów rozwoju zakonów w średniowieczu. Na przestrzeni wieków opactwo benedyktynów w Tyńcu doświadczyło wielu dramatycznych wydarzeń. Najazd tatarski w 1259 roku niemal doszczętnie zniszczył zabudowania klasztorne. Odbudowywano je przez kolejne dekady, a zakonnicy kontynuowali działalność mimo licznych trudności. W okresie potopu szwedzkiego klasztor został splądrowany i spalony, a w czasach konfederacji barskiej służył jako ważna twierdza obronna, co dziś tłumaczy jego masywne mury i rozmieszczenie. Ciekawostką jest, że przez pewien czas benedyktyni prowadzili tu także szkołę klasztorną oraz skryptorium, w którym kopiowano manuskrypty i kroniki — część z nich przetrwała do dziś. W epoce zaborów, w 1816 roku, opactwo zostało skasowane przez władze austriackie, a mnisi musieli opuścić klasztor. Przez kolejne dziesięciolecia budowla popadała w ruinę, służąc m.in. jako magazyn i budynek świecki. Dopiero w 1939 roku benedyktyni oficjalnie powrócili do Tyńca, podejmując trud odbudowy duchowego i kulturowego dziedzictwa tego miejsca. Dziś opactwo tynieckie nie tylko pełni funkcję klasztoru, ale także centrum edukacyjnego, wydawniczego i turystycznego, a jego mury są żywym świadkiem ponad 950 lat historii Polski. Architektura i zabytki opactwa Opactwo w Tyńcu to fascynujący przykład architektonicznej ewolucji sakralnych budowli w Polsce. Przez niemal tysiąc lat swojej historii łączyło i przekształcało style, zachowując elementy średniowiecznej architektury romańskiej, gotyckiej oraz barokowej. Obecny wygląd kompleksu klasztornego jest efektem wielowiekowych przebudów, odbudów po zniszczeniach oraz adaptacji do zmieniających się potrzeb liturgicznych i obronnych. Centralnym punktem założenia jest Kościół Świętych Piotra i Pawła, którego korzenie sięgają XI wieku. W zachowanych fragmentach romańskich murów, widocznych zwłaszcza w dolnych partiach kościoła i fundamentach, kryją się ślady najstarszych warstw budowli. W kolejnych epokach dobudowano gotyckie sklepienia, wydłużono prezbiterium i wprowadzono barokowe dekoracje, widoczne przede wszystkim we wnętrzach — w ołtarzu głównym, na sklepieniach oraz w detalach sztukatorskich. Warto zwrócić uwagę na harmonijne połączenie elementów stylów architektonicznych, co czyni kościół nie tylko miejscem kultu, ale też żywym muzeum stylów sakralnych od średniowiecza po epokę nowożytną. Szczególnie cennym detalem są gotyckie portale oraz fragmenty dawnego wystroju z okresu późnego średniowiecza. Dawne zabudowania klasztorne, otaczające wewnętrzny dziedziniec, zostały zorganizowane w klauzurowym układzie architektonicznym. Układ ten służył życiu wspólnotowemu zakonników, zapewniając wyciszenie, skupienie oraz przestrzeń do modlitwy i pracy. W obrębie klasztoru znajdują się także krużganki, refektarz, dormitorium oraz biblioteka — niektóre z pomieszczeń zachowały oryginalne sklepienia kolebkowe i krzyżowo-żebrowe. Ciekawostką jest fakt, że w murach opactwa odkryto ślady średniowiecznych polichromii oraz fragmenty wczesnopiśmiennych inskrypcji łacińskich, co potwierdza wysoką rangę intelektualną i artystyczną klasztoru w minionych epokach. Dziś te zabytki można podziwiać podczas zwiedzania, zarówno w obrębie kościoła, jak i w Muzeum Opactwa, które gromadzi eksponaty z różnych okresów funkcjonowania wspólnoty benedyktyńskiej. Życie benedyktynów – Reguła św. Benedykta Życie benedyktynów od początku istnienia opactwa w Tyńcu było ściśle podporządkowane regule świętego Benedykta z Nursji, spisanej na przełomie V i VI wieku. Jej fundamentalna zasada ora et labora – módl się i pracuj – definiowała rytm dnia mnichów jako harmonijne połączenie modlitwy, pracy fizycznej, studiów oraz kontemplacji. Reguła ta, wyjątkowa na tle innych zakonnych tradycji, zakładała stabilność wspólnoty, posłuszeństwo opatowi oraz pokorę jako fundament życia duchowego. Benedyktyni w Tyńcu prowadzili życie według precyzyjnego planu dnia. Rozpoczynali go wcześnie rano modlitwami liturgicznymi, następnie zajmowali się pracą – w zależności od epoki: rolnictwem, zielarstwem, rzemiosłem, kopiowaniem ksiąg, a w czasach współczesnych także działalnością wydawniczą i edukacyjną. Codzienna praca była dla nich nie tylko obowiązkiem, ale formą służby Bogu i wspólnocie. Szczególne miejsce zajmowała działalność skryptoriów klasztornych, czyli pracowni, w których benedyktyni przepisywali i iluminowali rękopisy. Tynieccy mnisi zasłynęli w średniowieczu jako strażnicy i twórcy wiedzy, przekazując dalej teksty religijne, filozoficzne oraz kroniki historyczne. Wielowiekowa tradycja intelektualna opactwa pozostawiła po sobie liczne świadectwa piśmiennictwa, z których część przechowywana jest dziś w klasztornej bibliotece oraz muzeum. Wspólnota benedyktynów w Tyńcu pełniła również istotną funkcję w życiu okolicznych mieszkańców – prowadząc działalność duszpasterską, edukacyjną i charytatywną. Zakonnicy nauczali miejscową ludność, sprawowali sakramenty i organizowali pomoc dla ubogich. Ich obecność wpływała pozytywnie na rozwój lokalnej kultury i duchowości. Do dziś życie klasztorne w Tyńcu toczy się według dawnych zasad, choć z uwzględnieniem współczesnych wyzwań. Mnisi uczestniczą w pracy naukowej, przygotowują publikacje, prowadzą rekolekcje i warsztaty duchowe, zachowując przy tym tradycyjne rytuały liturgiczne oraz codzienny rytm wspólnotowego życia w duchu milczenia, skupienia i modlitwy. Jak zaplanować wycieczkę do Tyńca Zwiedzanie opactwa benedyktynów w Tyńcu Dziś opactwo benedyktynów w Tyńcu jest otwarte dla wszystkich, którzy pragną poznać jego bogatą historię, architekturę oraz duchowe dziedzictwo. Klasztor zaprasza zarówno turystów indywidualnych, jak i grupy zorganizowane, oferując wiele form zwiedzania — od klasycznych spacerów po terenach opactwa, po rozbudowane wycieczki z przewodnikiem i udział w wydarzeniach kulturalnych. W obrębie dawnych klasztornych budynków mieści się Muzeum Opactwa, gdzie prezentowane są średniowieczne artefakty, fragmenty dawnych murów, rekonstrukcje rękopisów, elementy wyposażenia liturgicznego oraz detale architektoniczne z różnych epok. Ekspozycja została zaprojektowana tak, by ukazać ewolucję życia monastycznego oraz zmiany w sztuce i kulturze klasztornej na przestrzeni wieków. Podczas wizyty szczególnie warto zobaczyć: krużganki klasztorne, prowadzące do poszczególnych części kompleksu, dziedziniec wewnętrzny, będący centrum życia wspólnotowego, kościół Świętych Piotra i Pawła, z jego wielowarstwową architekturą, oraz stałe i czasowe ekspozycje muzealne, ukazujące duchowy i artystyczny wymiar życia benedyktynów. Odwiedzający mogą również wziąć udział w wydarzeniach organizowanych przez klasztor — m.in. warsztatach kaligrafii, koncertach muzyki dawnej czy rekolekcjach duchowych. Opactwo benedyktynów w Tyńcu jako cel turystyczny Położenie opactwa na skalnym wzgórzu, nad malowniczym przełomem Wisły, sprawia, że Tyniec to nie tylko duchowe, ale i przyrodnicze serce okolic Krakowa. Bliskość miasta oraz niezwykłe walory krajobrazowe przyciągają turystów szukających spokoju, refleksji i estetycznych doznań. Wokół klasztoru rozciągają się tereny objęte ochroną krajobrazową – idealne do spacerów, wycieczek rowerowych czy kontemplacji wśród przyrody. Wędrując szlakami w okolicach opactwa, można odkryć punkty widokowe na dolinę Wisły, wapienne skały oraz dzikie zakola rzeki. Dla wielu gości wizyta w Tyńcu to również okazja do doświadczenia turystyki religijnej — nie tylko w kontekście zwiedzania, ale także osobistego spotkania z duchowością i ciszą miejsca, które od prawie tysiąca lat promieniuje tradycją modlitwy i pracy. Informacje praktyczne dla odwiedzających Opactwo benedyktynów w Tyńcu znajduje się w dzielnicy Dębniki, na południowy zachód od centrum Krakowa, w odległości ok. 12–15 km. Do klasztoru można bez problemu dojechać: komunikacją miejską (autobusy linii 112, 203 lub 219), samochodem (dostępny bezpłatny parking), rowerem malowniczą trasą Wiślaną, a nawet łodzią turystyczną po Wiśle – sezonowo, z przystani w centrum Krakowa. Godziny zwiedzania, cennik biletów oraz informacje o aktualnych wydarzeniach i usługach przewodnickich najlepiej sprawdzać na oficjalnej stronie opactwa, ponieważ oferta jest sezonowa i może się zmieniać. Warto zaplanować pobyt tak, by uwzględnić czas na relaks w klasztornej kawiarni, zakup produktów benedyktyńskich (np. naturalnych kosmetyków, miodów, win, ziół) oraz chwilę wyciszenia w przestrzeni duchowej tego niezwykłego miejsca. Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po świecie podróżuje w poszukiwaniu smaków lokalnych kuchni. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
„Atmosfera Barcelony przypominała dawniej Łódź z czasów Reymonta” – co zachwyca Polaków w stolicy Katalonii?
Barcelona przyciąga turystów z całego świata, ale nie każdy wraca z niej tak samo oczarowany. Dla wielu to coś więcej niż miejsce – to stan ducha, który zostaje na długo.
Spis treści: Barcelona z góry i z dołu – gdzie naprawdę poczuć duszę miasta? Zobacz Barcelonę z dwóch perspektyw – z nieba i znad morza Cztery oblicza Barcelony – miasto jak mozaika historii i nowoczesności Dlaczego Barcelona to secesyjna perełka Europy? Jak Sagrada Familia stała się sercem Barcelony – i dlaczego budują ją do dziś? Barcelona oczami Don Kichota i współczesnych – miasto z charakterem Barcelona w cieniu polityki i blasku sztuki – miasto wspomnień i skojarzeń Czy można naprawdę stać się Barcelończykiem? Miasto cudów nie dla każdego Barcelona to nie tylko Sagrada Família, tapas i plaże – to miasto, które potrafi zaskoczyć w najmniej oczekiwanym momencie. Niewidoczne na pierwszy rzut oka emocje, historia ukryta w zaułkach i atmosfera, która wciąga jak powieść. Spacerując po jej ulicach, ma się wrażenie, że każdy zaułek opowiada własną historię – a niektóre z nich zostają z nami na zawsze. Barcelona z góry i z dołu – gdzie naprawdę poczuć duszę miasta? Tu, między Placem Katalońskim a kolumną Kolumba u wejścia do portu, możesz spotkać całą Barcelonę. I nasycić oczy widokiem wszystkich kolorowych kwiatów, ptaków i ryb świata w kioskach ustawionych pośrodku alei i sklepach po obu jej stronach. Z kawiarnianych tarasów lub rozstawionych wzdłuż alei kamiennych ławek godzinami patrzeć na ludzką rzekę, wyławiając wzrokiem najbardziej czarujące kobiety ze wszystkich kontynentów. Jeśli czujesz się zmęczony – jedź na Tibidabo. Dla mnie to już swoisty prywatny rytuał. Ilekroć wracam do Barcelony, po całym dniu dziennikarskich spotkań jadę metrem pod Tibidabo, by wsiąść do pnącego się mozolnie w górę wagonika Błękitnego Tramwaju – ostatniego w mieście. Na sam szczyt docieram kolejką zębatą. Nazwa Tibidabo jest bardzo trafna, zważywszy na widok, jaki się stąd roztacza. Nawiązuje do sceny kuszenia Chrystusa na górze (tibi dabo – dam ci), w której szatan ukazuje mu wszystkie wspaniałości tego świata. Podziwiam stąd, z wysokości ponad 500 metrów, całe miasto. W wiosenny wieczór ma jakiś szczególny urok. Staram się zdążyć, nim zaświecą się wzdłuż ulic łukowe lampy, które sprawiają, że stolica Katalonii jest dziś najlepiej oświetlonym miastem Europy. Przed Wystawą Powszechną z 1888 r., gdy pospiesznie elektryfikowano Barcelonę, w lokalnej prasie rozgorzał spór między zwolennikami i przeciwnikami „niebezpiecznego, oślepiającego światła elektrycznego”. Ci ostatni stanowczo domagali się, by „zabójcze dla ludzkiego wzroku elektryczne promienie” osłonięto... ciemnymi kloszami. Później modernizacji Barcelony przysłużyły się jeszcze dwa wydarzenia: Międzynarodowa Wystawa Powszechna w 1929 i olimpiada w 1992 roku. Zobacz Barcelonę z dwóch perspektyw – z nieba i znad morza Panoramę miasta rozciągającą się ze szczytu Tibidabo aż po fioletowe o tej przedwieczornej godzinie morze zamyka od północy zbudowana przed olimpiadą, według projektu Normana Fostera, „kosmiczna” antena telekomunikacyjna Collserola. Nazwano ją tak od łańcucha niewysokich gór, do których należy Tibidabo. Iglica o wysokości 299 metrów strzela w niebo z zielonego wzgórza niewiele niższego od Tibidabo. Amatorzy mocnych wrażeń wjeżdżają szklaną windą na jej szczyt. Licząca 13 pięter użytkowa „kapsuła” – umieszczona w połowie wysokości iglicy – ma na najwyższym poziomie platformę widokową z teleskopami. Antena powstała w tym samym czasie, co ultranowoczesny, jeden z największych na świecie stadionów – słynny Nowy Stadion FC Barcelona – jeden z największych stadionów świata. Flamandczyk Anton van der Wyngaerde na litografii z 1536 r. przedstawia Barcelonę widzianą z góry Montjuic. Ukazuje widok dużego średniowiecznego miasta, jaki roztacza się spod wysokiej wieży zamkowej na szczycie góry. Barcelona była wtedy ogrodzona solidnym murem, który bronił jej też od strony morza, odgradzając od naturalnych plaż. Na początku XX w. nadmorskiego muru już nie było, zaś wzdłuż piaszczystych łach powstawały dziesiątki straganów i byle jak skleconych knajpek. Wieczorami oraz w niedziele robotnicy z rosnących w obrębie Barcelony fabryk i hut przychodzili tu z rodzinami. Na zaśmieconych plażach słuchali cygańskiej muzyki z rodzinnej Andaluzji, popijając piwo i zajadając pieczoną rybę. Z tych biednych knajpek wywodzi się potrawa, która stała się ozdobą najwytworniejszych stołów – anguillas, czyli młodziutkie węgorzyki duszone z czosnkiem. Podawane w głębokim talerzu, wyglądają jak kłąb srebrzystego, lśniącego makaronu. Zamożna Barcelona przez wieki żyła odwrócona plecami do morza i do nadmorskiej dzielnicy Barceloneta, która była czymś w rodzaju przedwojennego warszawskiego Czerniakowa. Morze zaczęto odkrywać dopiero w latach 60., gdy rodził się przemysł turystyczny Costa Brava. Dziś 4,5 km barcelońskich plaż miejskich to eleganckie kąpieliska z dyskretnie ukrytymi parkingami. Jedno z najnowocześniejszych miast Europy otwarło się ku morzu. Cztery oblicza Barcelony – miasto jak mozaika historii i nowoczesności Ze szczytu Tibidabo widać to jak na dłoni. Barcelona to trzy, a nawet cztery bardzo różne miasta. Obszerny pierścień nowoczesnej stolicy Katalonii z harmonijnie rozmieszczonymi drapaczami chmur otacza secesyjną i modernistyczną architekturę tej części miasta, która powstawała w XIX i na początku XX w. W środku, jak pestka w brzoskwini, tkwi średniowieczna Barri Gotic z jej wąskimi uliczkami, dziesiątkami księgarenek, gdzie poluje się na zapomniane książki i można grzebać do woli w pudłach z pożółkłymi zdjęciami i rycinami. Na zewnątrz pierścienia autostrad rozrzucone są sypialne osiedla. Najstarsze są złożone ze smutnych bloków mieszkalnych budowanych przez państwo po 1945 roku, podczas pierwszego boomu industrialnego czasów dyktatury. W Barcelonie nowoczesność prawie wszędzie sąsiaduje z tradycją. Na szczycie Tibidabo można pójść do wesołego miasteczka z urządzeniami z początku XX wieku, a obok ostatniego przystanku Błękitnego Tramwaju zjeść kolację w La Venta z panoramicznym widokiem, gdzie nieźle karmią i nie obdzierają ze skóry. Dlaczego Barcelona to secesyjna perełka Europy? Barcelona to raj dla miłośników secesji w architekturze. Ten wyszukany, a zarazem pełen niemal kobiecego wdzięku styl zawładnął całą jedną dzielnicą. Na równinie między pasmem gór Collserola a morzem odznacza się wielki kwadrat osiedla Eixample, co po katalońsku znaczy Rozszerzenie. Na papierze powstało ono w 1859 roku, jako idea Idelfonsa Cerdy i Sunyera. Na miejscu, gdzie przez wyburzenie murów miejskich rozszerzono miasto o obszar poligonu wojskowego, ten inżynier-urbanista zaplanował dzielnicę w duchu modernizmu – złożoną z kwadratów ulic zabudowanych domami tylko na dwu przeciwległych bokach. Pozostałe dwa miały stanowić ogrody i skwery. Władze miejskie i właściciele działek nie zgodzili się na takie marnotrawstwo gruntów, więc zabudowano wszystkie boki. Jednak znaczna część oryginalnego pomysłu została zrealizowana. Na każdym skrzyżowaniu domy mają ścięte naroża, dzięki czemu powstała sieć ośmiokątnych placyków. Antonio Gaudi sławny był już zanim przystąpił do urzeczywistniania dzieła swego życia – świątyni Sagrada Familia. W architekturze świeckiej największym jego osiągnięciem jest ukończona w 1910 roku kamienica Casa Mila. Ten, jak dziś powiedzielibyśmy – apartamentowiec Gaudiego o falującej fasadzie i niezwykłych rzeźbach na dachu, nie ma ani jednego kąta prostego. Jego twórca zerwał z dotychczasowymi zasadami budowania. Dom ma dwa wewnętrzne dziedzińce, pierwszy w mieście podziemny garaż, a żelazne ażury krat balkonowych sprawiają wrażenie fantastycznych pnączy na tle falistej elewacji. Gaudi odpowiada rownież za powstanie monumentalnego Parku Guell. Jak Sagrada Familia stała się sercem Barcelony – i dlaczego budują ją do dziś? Symbolem Barcelony stała się jednak świątynia – Temple Expiatori de la Sagrada Familia, czyli Przebłagalna Świątynia Świętej Rodziny. Z Tibidabo widać wieże kościoła przypominające stylizowane świece wotywne, po których spływa roztopiony wosk. Gaudiemu powierzono wzniesienie gotyckiego kościoła. Ale zamysłem tego głęboko wierzącego artysty i architekta-rewolucjonisty było stworzenie najbardziej niezwykłej budowli sakralnej na ziemi, w stylu, jakiego jeszcze nie było. „Katedry dla ludu”, jak ją nazywał. Gdy powstawały krypta, absyda, fasada niezwykłego kościoła oraz pierwsza i jedyna zbudowana za jego życia wieża-dzwonnica, większość krytyków podniosła wrzawę. Pomysły Gaudiego – wołali konserwatyści – naruszają reguły sztuki architektonicznej i podburzają do obalenia porządku społecznego. Pozostawiony samemu sobie przez władze świeckie i kościelne, twórca Sagrada Familia wydał na budowlę cały swój majątek. W ostatnich latach życia chodził, żebrząc od drzwi do drzwi, i wciąż udawało mu się jakoś budować dalej. W wynędzniałym 74-letnim mężczyźnie, który w 1926 roku wpadł pod tramwaj, nie rozpoznano początkowo słynnego architekta. Zmarł trzy dni później w szpitalu. Przyjaciele i władze miejskie wyprawili mu królewski pogrzeb. Po jego śmierci żołnierze Republiki urządzili w świątyni wojskową stołówkę, a frankistowscy żołdacy – stajnie kawaleryjskie. Finansowana ze środków publicznych budowa Sagrada Familia trwa nadal. Barcelona oczami Don Kichota i współczesnych – miasto z charakterem Niedawno stolica Katalonii obchodziła uroczyście 400. rocznicę pierwszego wydania „Don Kichota”. Szlachetnemu rycerzowi zawdzięcza bodaj najbardziej pochlebną w historii literatury opinię. Barcelona była jedynym miastem, które odwiedził don Kichote wraz ze swym wiernym sługą – i to krótko przed śmiercią. Po porażce w starciu z Rycerzem Białego Księżyca odzyskuje przytomność i wygłasza hymn na cześć Barcelony: to „archiwum uprzejmości, schronienie cudzoziemców, szpital biednych, ojczyzna odważnych, pomsta poniżonych i wdzięczne odwzajemnienie wiernych przyjaźni, miejsce niezrównanej piękności”. Półtoramilionowa stolica Katalonii to miasto z charakterem. Od 30 lat, po zakończeniu dyktatury Franco – hiszpańskiego nacjonalisty nienawidzącego Katalończyków i ich poczucia odrębności – Barcelona przeżywa okres niebywałego rozkwitu gospodarczego i odrodzenia kultury oraz języka katalońskiego, zbliżonego do prowansalskiego. Anton Canellas – mój stary przyjaciel, jubiler i opozycyjny działacz demokratyczny z czasów dyktatury – z zapałem namawiał mnie do nauki katalońskiego. Jednocześnie ostrzegał obsesyjnie przed niebezpiecznymi miejscami: portem wieczorem, barami w chińskiej dzielnicy prostytutek i słynną szkołą kieszonkowców, nieustępującą tej madryckiej. Barcelona w cieniu polityki i blasku sztuki – miasto wspomnień i skojarzeń Ilekroć przyjeżdżałem do Barcelony, zapraszał mnie na obiad. Do najtańszej knajpy w dzielnicy. Miał tam zniżkę jako stały klient. Nie byłby rdzennym Katalończykiem, gdyby poszedł ze mną do drogiej restauracji. Opowiadał mi tam, jak madrycka dyktatura gnębiła Katalończyków. Za Franco wszystkie większe spółki katalońskie musiały przenosić zarządy do Madrytu, aby tam płacić podatki i rejestrować auta firmowe. Mimo że Barcelona i Katalonia były najbardziej uprzemysłowionym regionem kraju, oficjalne statystyki pokazywały wyższy poziom motoryzacji w stolicy. Barcelona zaczęła swoją wielką karierę europejskiej metropolii przed Wystawą Powszechną 1888 roku. Ze zdjęcia na okładce książki „Gaudi – kamień i ogień” z 2001 roku spogląda młody architekt – przejmująco podobny do Daniela Olbrychskiego z „Ziemi obiecanej”. Zdjęcie zrobiono prawdopodobnie w marcu 1882 roku – Gaudi miał wtedy 30 lat, a jego marzenie właśnie się spełniało: odbyła się uroczystość wmurowania kamienia węgielnego pod Sagrada Familia. Atmosfera Barcelony przypominała wówczas Łódź z czasów Reymonta. Bohaterowie powieści Narcisa Ollera „Gorączka złota” – katalońskiego odpowiednika dzieła Reymonta – również inwestują, ryzykują na giełdzie, szybko bogacą się lub bankrutują. Hans Christian Andersen, który odwiedził Barcelonę w latach 60. XIX wieku, notował z podziwem: „nawet Paryż pozostaje w tyle, jeśli chodzi o luksus i dobry smak”. Barcelona szybko się bogaciła i już niedługo zrobiła fortunę na dostawach dla armii w czasie I wojny światowej. Z Placu Katalońskiego znikają rudery biedoty, a Gaudi wprawia mieszkańców w zachwyt swoimi baśniowymi latarniami miejskimi o trzech i pięciu ramionach, przypominającymi kwiaty. W kawiarni „Els 4 Gats” codziennie przesiaduje młody Pablo Picasso, który właśnie tutaj otrzymał swoje pierwsze zamówienie: projekt okładki pisma, który później powielono na milionach plakatów. Czy można naprawdę stać się Barcelończykiem? Miasto cudów nie dla każdego Dziś „Miasto cudów”, jak nazwał je Eduardo Mendoza, nadal pozostaje miastem wszelkich możliwości. A może jeszcze bardziej, odkąd w 2006 roku parlament w Madrycie uchwalił rozszerzenie katalońskiej autonomii. Pozwala ona Katalończykom zatrzymywać u siebie większość podatków. Opuszczam gościnne miasto. Ale czy stałem się bardziej „Barcelończykiem”? Chciałoby się czuć tutejszym. Barcelona przyciąga, ale niełatwo przyjmuje. Nie wiem nawet, czy sami barcelończycy są patriotami miasta, czy tylko swoich dzielnic, nadal podzielonych na biedne i bogate. Przy całej swej gościnności mają mentalność klanową. Inaczej niż w Nowym Jorku, obcy nie jest tu do końca akceptowany. Może właśnie dlatego Katalończycy zachowali silne poczucie narodowej odrębności – mimo że wojska frankistowskie rozstrzelały ich liderów po zajęciu miasta, a za mówienie po katalońsku za rządów Franco groził areszt. W powieści Mendozy bohater mówi: „Myślę, że Barcelona to miasto zaczarowane. Ma w sobie coś magnetycznego. Czasami jest niemiła, wroga, nawet niebezpieczna. Ale nie sposób jej porzucić.” Źródło: National Geographic Traveler
Świątynia starsza niż chrześcijaństwo – zasłynęła ogromnym otworem w dachu
Panteon to świątynia poświęcona wszystkim bogom, która jest jedną z najbardziej rozpoznawalnych i najlepiej zachowanych budowli starożytnego Rzymu. Wyróżnia się niezwykłą harmonią proporcji i rozwiązaniami konstrukcyjnymi, które przez stulecia stanowiły wzór dla architektów w całej Europie. Mimo że Panteon powstał niemal dwa tysiące lat temu, do dziś zachowuje integralność formy i funkcji, co czyni go unikatowym świadectwem rzymskiego geniuszu inżynieryjnego. Obecnie pełni rolę kościoła katolickiego, pozostając jednocześnie ikoną włoskiej kultury i historii.
Spis treści: Historia świątyni Niezwykła architektura Panteonu w Rzymie Wnętrze Panteonu – detale, materiały, dekoracje Panteon a architektura późniejszych epok Panteon od początku miał być czymś więcej niż zwykłą świątynią. Rzymianie poświęcili go wszystkim bogom, tworząc przestrzeń, która miała symbolizować jedność boskich sił i potęgę imperium. Ideę tę najlepiej wyraża geometryczna forma budowli: połączenie kwadratu i koła odczytywano jako metaforę harmonii między światem ludzi a sferą niebiańską, kopuła przypominająca sklepienie nieba miała odzwierciedlać kosmos, oculus, czyli otwór w jej zwieńczeniu, pełnił funkcję symbolicznego „oka bogów”, przez które do wnętrza wpada boskie światło. W epoce chrześcijańskiej dawną świątynię pogańską przekształcono w kościół Najświętszej Marii Panny od Męczenników. Ten zabieg nie tylko nadał jej nowe znaczenie religijne, lecz także uchronił ją przed zniszczeniem, jakie spotkało wiele antycznych budowli. Historia świątyni Pierwszy Panteon wzniósł w 27 r. p.n.e. Marek Agryppa, bliski współpracownik Oktawiana Augusta. Była to jednak budowla zupełnie inna od tej, którą znamy dziś – skromniejsza i wzniesiona na planie prostokąta. Po pożarze w 80 r. n.e. świątynię odbudowano, lecz również tę bryłę Panteonu strawił pożar. Przełom nastąpił dopiero za panowania cesarza Hadriana, kiedy na jego polecenie około 126 r. n.e. wzniesiono nowy, monumentalny Panteon. To właśnie on nadał budowli formę kolosalnej rotundy połączonej z klasycznym portykiem, tworząc kompozycję, jakiej nie widziano nigdy wcześniej. Co znamienne, Hadrian pozostawił na frontonie napis przypisujący fundację Agryppie. Gest ten był wyrazem szacunku dla tradycji i ciągłości republikańskiej pamięci, ale jednocześnie spowodował, że nie sposób jednoznacznie określić dokładnej daty powstania budynku. W VII wieku Panteon przekształcono w kościół chrześcijański, co paradoksalnie zapewniło mu przetrwanie. Z czasem Panteon stał się miejscem spoczynku wybitnych postaci włoskiej kultury, m.in. malarza Rafaela i królów z dynastii sabaudzkiej. Dziś pełni funkcję świątyni, mauzoleum i jednego z najważniejszych symboli ciągłości kulturowej Rzymu. Mimo zmian historycznych budowla uniknęła większych zniszczeń, dzięki czemu stanowi dziś najpełniejszy obraz rzymskiej architektury monumentalnej. Nic więc dziwnego, że jest chętnie odwiedzany przez turystów i ma stałe miejsce na liście miejsc do zobaczenia w Rzymie. Niezwykła architektura Panteonu w Rzymie Panteon zachwyca przede wszystkim perfekcyjną jednością przestrzeni i konstrukcji. Z zewnątrz uwagę przyciąga klasyczny portyk z kolumnami z granitu, tworzący reprezentacyjne wejście do wnętrza. Za nim kryje się właściwe serce budowli – ogromna rotunda o średnicy i wysokości ponad 43 metrów, co czyni największą kopułą betonową w historii, która została wzniesiona bez użycia zbrojenia. Jednak najbardziej charakterystycznym elementem rzymskiego Panteonu jest oculus – dziewięciometrowy otwór w szczycie kopuły, który pełni funkcję jedynego źródła światła. Dzięki niemu wnętrze zmienia się w zależności od pory dnia, a promień światła porusza się niczym monumentalny zegar słoneczny. Zdaniem wielu architektów Panteon jest więc czymś więcej niż świątynią. To świadectwo momentu, w którym rzymska inżynieria i architektoniczna wizja osiągnęły absolutny szczyt, tworząc obiekt o ponadczasowym pięknie. Czy do Panteonu przez oculus wpada deszcz? Tak, do Panteonu może wpadać deszcz, ponieważ oculus nie jest niczym osłonięty. Dla starożytnych Rzymian nie było to jednak problemem konstrukcyjnym. Posadzkę wykonano z lekkim spadkiem, a w jej centralnej części umieszczono system dyskretnych odpływów, które szybko odprowadzają wodę. Dzięki temu nawet podczas intensywnych opadów wnętrze świątyni nie jest zagrożone zalaniem. Co więcej, deszcz w Panteonie bywa postrzegany jako część jego niezwykłego klimatu. Krople spadające przez oculus tworzą widowisko, które podkreśla związek budowli z naturalnym światłem i otwartym niebem. To jeden z elementów, który czyni Panteon nie tylko arcydziełem inżynierii, lecz także miejscem o wyjątkowej, niemal teatralnej i nieco mistycznej atmosferze. Wnętrze Panteonu – detale, materiały, dekoracje Wnętrze Panteonu to przestrzeń zaprojektowana z niezwykłą precyzją geometryczną. Jednoprzestrzenna rotunda, otoczona siedmioma kaplicami, łączy w sobie różne porządki dekoracyjne, które układają się w wyrafinowany, symboliczny system. Posadzka o wzorze szachownicy kontrastuje tu z koncentrycznymi kręgami kasetonów w kopule, tworząc grę form prowadzącą wzrok ku górze. Kopułę podzielono na pięć pierścieni po 28 kasetonów. Ich równomierny układ bywa interpretowany jako odniesienie do kalendarza lub porządku kosmicznego. Naturalne światło wpada wyłącznie przez oculus i w ciągu dnia przemieszcza się po wnętrzu jak odwrócony zegar słoneczny, subtelnie modelując architekturę. Całość wzmacnia wrażenie „nieboskłonu” zawieszonego nad cylindryczną przestrzenią. Mimo późniejszych ingerencji (zwłaszcza neoklasycystycznej przebudowy górnej kondygnacji w XVIII wieku) oryginalna kompozycja na szczęście wciąż dominuje. Panteon to nadal miejsce, w którym architektura, światło i symbolika tworzą jedną z najbardziej harmonijnych przestrzeni. Panteon a architektura późniejszych epok Wpływ Panteonu na rozwój architektury jest widoczny niemal w każdej epoce europejskiej. Renesansowi twórcy traktowali go jako wzorzec idealnych proporcji. Szczególne znaczenie miał dla Filippo Brunelleschiego, który studiował konstrukcję kopuły podczas prac nad słynną katedrą we Florencji. Harmonia między portykiem a rotundą stała się inspiracją podczas projektowania m.in. licznych gmachów publicznych w Stanach Zjednoczonych. Panteon pokazał światu, że architektura monumentalna może być jednocześnie funkcjonalna, piękna i innowacyjna. Dzięki temu nie jest on wyłącznie jednym z wielu zabytków, ale jest także jednym z fundamentów europejskiej kultury architektonicznej. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Zamek na Hradczanach pamięta najdawniejsze początki Czech. Turyści z Polski go uwielbiają
Zamek na Hradczanach – rozległy kompleks pałaców, kościołów i fortyfikacji – wieńczy wzgórze niczym korona i od tysiąca lat góruje nad czeską Pragą. Mówimy tu o swoistym „mieście w mieście”, największym spójnym kompleksie zamkowym na świecie. Panorama tego niezwykłego obiektu, wpisanego na listę światowego dziedzictwa UNESCO, tworzy jeden z najbardziej ikonicznych widoków w Europie.
Spis treści: Tysiąc lat historii Zamku Praskiego Architektoniczna mozaika na Hradczanach Zamek na Hradczanach to nie tylko polityczne centrum, ale także atrakcja turystyczna Hradczany to miejsce absolutnie wyjątkowe, ale nie tylko ze względu na skalę czy wiek kompleksu zamkowego. W odróżnieniu od wielu innych historycznych warowni i rezydencji, które dziś są tylko muzeami lub wkomponowanymi w krajobraz malowniczymi ruinami, Zamek Praski nigdy nie przestał pełnić swojej pierwotnej funkcji. Był siedzibą czeskich książąt i królów, cesarzy rzymskich, a dziś jest oficjalną rezydencją i miejscem pracy prezydenta Republiki Czeskiej. To właśnie ta nieprzerwana ciągłość sprawia, że obiekt ten jest „żywym organizmem”, a nie „skamieniałym reliktem zamierzchłej przeszłości”. Tysiąc lat historii Zamku Praskiego Historia zamku na Hradczanach jest nierozerwalnie związana z historią państwa czeskiego. To sprawia, że dziś ten niezwykły obiekt jest czymś w rodzaju zwierciadła, w którym odbijają się okresy świetności i upadku, polityczne wstrząsy, ambicje władców i zmieniająca się pozycja Czech na mapie Europy. Pierwsze budowle na hradczańskim wzgórzu Początki zamku sięgają IX wieku, kiedy na wzgórzu nad Wełtawą powstało ufortyfikowane grodzisko. Skromne, drewniane konstrukcje, wzniesione z prawdopodobnie z polecenia Spitygniewa I, wyznaczały strategiczne miejsce, które miało stać się centrum przyszłego państwa. Pierwsze murowane zabudowania powstały tam w X wieku. Około 920 roku książę Wratysław I ufundował bazylikę św. Jerzego. Ta świątynia przetrwała do dziś i pozostaje jednym z najstarszych, najlepiej zachowanych i najcenniejszych obiektów na wzgórzu. Drewniany pałac książęcy ustąpił miejsca solidnej, romańskiej budowli z kamienia w XII stuleciu, w czasie panowania Sobiesława I. Pozostałości tej budowli, będącej jednoznacznym świadectwem ówczesnej potęgi Przemyślidów, wciąż można podziwiać w podziemiach Starego Pałacu Królewskiego. Czas panowania Karola IV Apogeum średniowiecznej świetności zamku na wzgórzu przypada na okres panowania Karola IV Luksemburskiego. Król Czech i cesarz rzymski miał ambicję uczynić Pragę wspaniałą stolicą cesarstwa, a zamek miał stać się jej symbolem. W 1344 roku położył kamień węgielny pod budowę monumentalnej katedry pw. św. Wita. Wzorowana na francuskich kościołach gotyckich, miała przyćmić wszystko, co wzniesiono w tej części Europy. O rozmachu królewskiej inwestycji niech świadczy fakt, że budowa katedry trwała niemal 600 lat. Równocześnie, Karol IV rozbudował pałac królewski w stylu gotyckim, dodając reprezentacyjne sale i arkady, które miały służyć nowej, imperialnej funkcji rezydencji. To właśnie jego działania ukształtowały gotycki charakter zamku i jego symboliczną rangę. Zamek w czasach Władysława Jagiellończyka Pierwsza połowa XV wieku upłynął pod znakiem wojen husyckich. Władcy musieli uporać się z poważnymi problemami politycznymi, więc kwestia rozbudowy zamku zeszła na dalszy plan. Pierwsze poważne inwestycje poczyniono dopiero pod koniec stulecia, w czasie panowania Władysława II Jagiellończyka. Król sprowadził do Czech najlepszych architektów, którzy pracowali pod przewodnictwem sławnego Benedykta Rejta. Powstała wówczas Sala Władysławowska, arcydzieło późnego gotyku, którego niezwykłe sklepienie i wielkie okna zapowiadały już nadejście nowej epoki – renesansu. Zamek w czasach Habsburgów W XVI wieku na czeskim tronie zasiedli Habsburgowie. To właśnie za ich panowania na Hradczany zawitał renesans w pełnej krasie. Ferdynand I wzbogacił zamek o prawdziwą perłę włoskiej architektury – belweder (Letni Pałac Królowej Anny). Założył też wspaniałe ogrody królewskie. 23 maja 1618 roku czas względnego spokoju został brutalnie przerwany. Tamtego dnia, do kancelarii w Starym Pałacu Królewskim wtargnęła grupa zbuntowanych czeskich szlachciców protestanckich. W akcie sprzeciwu wobec katolickiej polityki panujących Habsburgów, buntownicy wyrzucili przez okno dwóch cesarskich namiestników, Jarosława Borzitę i Wilhelma Slavatę, oraz sekretarza Fabriciusa. Ten dramatyczny czyn, który w historii zapisał się jako druga defenestracja praska, stał się iskrą zapalną, która wznieciła pożogę wojny trzydziestoletniej. Zamek nowożytny W 1620 roku protestanci ponieśli klęskę na Białej Górze, co ugruntowało władzę Habsburgów na kolejne stulecia. Zamek zaczął wówczas zyskiwać wyraźne elementy baroku. Największa transformacja nastąpiła w drugiej połowie XVIII stulecia, w czasie panowania cesarzowej Marii Teresy. Właśnie wtedy zamek zyskał w dużej mierze jednolitą, klasycystyczną fasadę, którą możemy podziwiać do dziś. W 1918 roku, po upadku monarchii austro-węgierskiej i powstaniu Czechosłowacji, nastąpił kolejny wielki zwrot w historii zamku na Hradczanach. Kompleks, który przez wieki stanowił symbol imperialnej władzy, trzeba było zaadaptować na potrzeby nowoczesnej demokratycznej republiki. Pierwszym prezydentem, który wprowadził się do zamku, był Tomáš Masaryk. W czasie jego rządów obiekt przekształcił się w nowoczesne centrum życia politycznego. Dziedzińce zostały przeprojektowane, podobnie jak ogrody i wnętrza. Powstała przestrzeń godna głowy nowego państwa, która jednak szanowała tysiącletnią historię wzgórza. Architektoniczna mozaika na Hradczanach Zamek na Hradczanach nie jest spójnym monolitem, wzniesionym w jednym stylu architektonicznym. To raczej artystyczny melanż, w którym kolejne epoki nie niszczyły dzieł poprzedników, a nadbudowywały je własnymi warstwami. Romańskie początki Najstarsze zachowane kamienne budowle na wzgórzu prezentują surowy, emanujący siłą styl romański. Jego najcharakterystyczniejszymi cechami są grube mury, niewielkie okna i półkoliste łuki – elementy podkreślające obronne i sakralne przeznaczenie wczesnośredniowiecznych budowli. Należą do nich: bazylika św. Jerzego, Czarna Wieża, fragmenty pałacu księcia Sobiesława. Wspaniałość gotyku Strzeliste łuki, systemy przypór i ogromne, wypełnione witrażami okna ta elementy charakterystyczne dla gotyku, które miały symbolizować potęgę Boga i władcy. Obiekty, które reprezentują ten styl, to: katedra św. Wita, Stary Pałac Królewski i Sala Władysławowska, Wieża Dalibora. Renesansowa elegancja Renesans wprowadził na wzgórzu harmonię, symetrię i inspirację antykiem. W tamtym czasie przestrzenie tworzono przede wszystkim z myślą o celach reprezentacyjnych i wypoczynkowych. Funkcja obronna schodziła na dalszy plan. Kluczowe obiekty, które reprezentują ten styl, to: Letni Pałac Królowej Anny, Złota Uliczka. Dramatyzm baroku Pełen przepychu barok odznaczył się na Hradczanach bogactwem dekoracji i monumentalnymi fasadami. Ten styl reprezentują: Pałac Lobkowicza, zamkowe dziedzińce przebudowane w czasie panowania Marii Teresy, Loreta (kompleks zabudowań sakralnych znajdujący się poza murami zamku, ale w jego sąsiedztwie). Zamek na Hradczanach to nie tylko polityczne centrum, ale także atrakcja turystyczna Księga Rekordów Guinnessa wymienia Zamek Praski jako największy kompleks zamkowy na świecie. Do dziś mieści się tam siedziba prezydenta Czech. Nie oznacza to jednak, że historyczne dziedzictwo nie jest dostępne dla każdego. Mówimy tu przecież o ważnym obiekcie muzealnym, przechowującym wiele zabytków i skarbów państwowych. Wśród najciekawszych atrakcji, które można zwiedzić, warto wymienić obiekty takie jak: katedra św. Wita ze wspaniałymi witrażami. To właśnie tam mieści się kaplica św. Wacława, której ściany są pokryte półszlachetnymi kamieniami i wspaniałymi freskami; Stary Pałac Królewski ze wspaniałą Salą Władysławowską i historycznym Oknem Defenestracji Praskiej; Złota Uliczka, czyli jeden z najbardziej urokliwych zakątków na zamku, gdzie w oczy rzucają się miniaturowe, kolorowe domki. Najsłynniejszym adresem na Złotej Uliczce jest nr 22, pod którym znajduje się dom, gdzie mieszkał i tworzył Franz Kafka; Bazylika i klasztor św. Jerzego, przy którym działa oddział Galerii Narodowej; Pałac Lobkowicza, w którym eksponowana jest jedna z najbogatszych prywatnych kolekcji sztuki w tej części Europy. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Pałac, który miał zachwycać gości, a zapisał się w politycznej historii. To tu powstała współczesna Austria
Belweder stanowi symbol wiedeńskiego baroku, sztuki i historii Austrii. Położony jest na łagodnym zboczu z widokiem na centrum miasta i składa się z dwóch głównych pałaców – Dolnego i Górnego Belwederu. Całość otacza rozległy ogród botaniczny, w którym znajdują się ozdobne fontanny, kaskady, rzeźby i majestatyczne bramy z kutego żelaza. Dziś Belweder pełni funkcję muzeum sztuki (Österreichische Galerie Belvedere), a jego bogata historia łączy w sobie dzieje dynastii Habsburgów, architektury barokowej oraz dramatyczne losy dzieł sztuki, które przetrwały wojny i grabieże.
Spis treści: Historia Belwederu Ogród Belwederu Belweder jako muzeum Belweder w XXI wieku Belweder w Wiedniu został zbudowany jako letnia rezydencja księcia Eugeniusza Sabaudzkiego, wybitnego dowódcy cesarskich wojsk austriackich, którego Napoleon uważał za jednego z najwybitniejszych wodzów w historii. Historia Belwederu Głównym architektem Belwederu został Johann Lukas von Hildebrandt, którego Eugeniusz poznał podczas kampanii wojskowej w Piemoncie. Hildebrandt był już doświadczonym twórcą pałaców i rezydencji. Architekt studiował w Rzymie u Carla Fontany, a od 1696 roku pracował na dworze wiedeńskim. Budowa Dolnego Belwederu rozpoczęła się w 1712 roku. Prace obejmowały zarówno pałac, jak i ogród, a dekoracje wnętrz, takie jak malowidła Marcantonio Chiariniego, rozpoczęły się w 1715 roku. Ogrody zaprojektował Dominique Girard, uczeń André Le Nôtre’a z Wersalu, który wprowadził do kompleksu barokową symetrię, fontanny, kaskady i rzeźby mitologiczne, nawiązujące do potęgi i chwały księcia Eugeniusza. W 1717 roku rozpoczęła się budowa Górnego Belwederu, który został zaprojektowany jako miejsce na bankiety i inne uroczystości. Już w 1719 roku pałac był wystarczająco gotowy, aby przyjąć tureckiego ambasadora, a dekorowanie wnętrz powierzone zostało włoskim mistrzom, takim jak Francesco Solimena, Gaetano Fanti i Carlo Carlone. Budowa zakończyła się w 1723 roku, choć sala Terrena wymagała późniejszej korekty konstrukcyjnej, wobec czego sklepienie wsparte na filarach Atlasa nadano dopiero w 1732–1733 roku. Belweder to przykład wiedeńskiego baroku w najczystszej formie. Pałace Dolny i Górny zachwycają symetrią, bogatymi elewacjami i zdobieniami. Bramy, balustrady i detale architektoniczne wykonane z kutego żelaza i kamienia nadają kompleksowi monumentalny charakter. Po śmierci księcia Eugeniusza w 1736 roku Belweder przeszedł w ręce jego siostrzenicy, Wiktorii, która jednak w 1752 roku sprzedała kompleks cesarzowej Marii Teresie. Od tego czasu pałac zaczął pełnić funkcje muzealne i reprezentacyjne dla dynastii Habsburgów. Ogród Belwederu Ogrody Belwederu, rozciągające się między Dolnym a Górnym pałacem, zostały zaprojektowane w formalnym stylu francuskim. Projekt Dominique’a Girarda wprowadził geometryczne ścieżki, przycięte żywopłoty, fontanny i kaskady, a także liczne rzeźby mitologiczne, w tym nimfy i boginie. Centralny punkt ogrodów zajmuje wielki zbiornik wodny i kaskady, które łączą dolny i górny taras. Ogrody nie tylko pełniły funkcje reprezentacyjne, ale również tworzyły spektakularną perspektywę. Belweder jako muzeum Belweder w Wiedniu od wieków pełnił nie tylko funkcję rezydencji książąt i cesarzy, lecz także miejsce gromadzenia i prezentacji dzieł sztuki. W 1776 roku Maria Teresa i cesarz Józef II przenieśli cesarską kolekcję obrazów do Górnego Belwederu, udostępniając ją szerokiej publiczności. Galeria stała się jednym z pierwszych publicznych muzeów na świecie, a jej rozwój nadzorowali wybitni dyrektorzy do momentu przeniesienia zbiorów do Muzeum Historii Sztuki w Wiedniu pod koniec XIX wieku. W 1896 roku Górny Belweder stał się rezydencją następcy tronu, Franciszka Ferdynanda, który zlecił przebudowę pałacu. Choć oficjalnie pełnił funkcję muzeum, rezydencja zyskała wtedy bardziej prywatny charakter. Dolny Belweder kontynuował tradycję muzealną. W 1903 roku otwarto tu Moderne Galerie, pierwsze w Austrii państwowe muzeum sztuki nowoczesnej, prezentujące dzieła artystów austriackich i międzynarodowych, w tym Van Gogha i Moneta. Podczas II wojny światowej Belweder w Wiedniu doznał poważnych zniszczeń, jednak po wojnie przeszedł gruntowną renowację. Dziś Górny Belweder prezentuje klasyczne arcydzieła, Dolny Belweder i Oranżeria – wystawy czasowe i nowoczesną sztukę. Zachowane barokowe sale i odrestaurowane ogrody pozwalają zwiedzającym poczuć wyjątkową atmosferę rezydencji, łącząc wrażenia artystyczne z historycznym kontekstem. 15 maja 1955 r. w pałacu Belweder podpisano Austriacki Traktat Państwowy, ustanawiający Republikę Austrii. Kontrowersje związane z dziełami sztuki Belweder był również miejscem sporów prawnych związanych z grabieżami dzieł sztuki przez nazistów podczas II wojny światowej. Przykłady obejmują: zwrot obrazu „Cztery drzewa” Egona Schielego spadkobiercom Alice Morgenstern, zwrot „Letniej nocy na plaży” Edvarda Muncha spadkobierczyni Almy Mahler, zwrot pięciu dzieł Gustava Klimta spadkobiercom Adele Bloch-Bauer. Nie wszystkie decyzje były jednoznaczne – np. portret „Amalie Zuckerkandl” pozostał w Belwederze mimo historycznych kontrowersji. Belweder w XXI wieku Dziś Belweder przyciąga turystów z całego świata, oferując nie tylko bogate kolekcje sztuki, ale też liczne wydarzenia kulturalne, wystawy czasowe i koncerty. Kompleks pozwala odkryć historię dynastii Habsburgów, poznać piękno wiedeńskiego baroku i śledzić fascynujące losy dzieł sztuki w XX wieku. Dzięki starannym renowacjom wnętrza i ogrody zachowały swój historyczny charakter, zapewniając pełne doświadczenie tej barokowej perły. Belweder pozostaje jednym z najważniejszych symboli Wiednia. Spacer po ogrodach, podziwianie monumentalnych fasad i zwiedzanie muzealnych kolekcji pozwala zrozumieć prestiż księcia Eugeniusza, a także rolę kompleksu w kulturze Austrii i Europy. To miejsce, w którym przeszłość spotyka się z żywą sztuką, a każdy krok odkrywa nowe historie i detale barokowej rezydencji. Źródło: Vienna Info Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.