Nazywają je „małym Amsterdamem”. Delft zachwyca kanałami, ale nie ma tu takich tłumów
Delft, poprzecinany urokliwymi kanałami i uliczkami, kiedyś był ważnym ośrodkiem handlowym Hrabstwa Holandii. Dziś jest jednym z kluczowych ośrodków naukowych, do którego ściągają studenci z całego świata, a także ważną atrakcją turystyczną, przyciągającą miłośników zabytków i wspaniałej architektury złotego wieku.
Spis treści: Od osady na torfowiskach do serca Republiki Stolica piwa, która stała się zagłębiem błękitnej ceramiki Atrakcje Delftu Nie ulega wątpliwości, że Delft należy do najbardziej urokliwych miast w Niderlandach. Nazywany „małym Amsterdamem”, rozciąga się w prowincji Holandia Południowa, między politycznym centrum w Hadze a przemysłowym Rotterdamem, nad kanałem Schie. Choć bywa porównywany do stolicy, nie jest przytłoczony masową turystyką ani wielkomiejskim zgiełkiem. To w połączeniu z faktem, że wszystkie tamtejsze atrakcje można zwiedzić pieszo, czyni to miasto idealnym celem jednodniowej wycieczki. Od osady na torfowiskach do serca Republiki O początkach miasta dużo mówi jego nazwa, która wywodzi się od staroholenderskiego czasownika „delven”, oznaczającego „kopać”. Około roku 1100, w celu poszerzenia naturalnego systemu strumieni Gantel i osuszenia okolicznych torfowisk, wykopano kanał, który z czasem zyskał miano Oude Delft (Stary Delft). Pozwoliło to na stabilizację gruntów i stworzenie podstaw pod budownictwo kamienne. Pod koniec XII wieku, równolegle do pierwotnego założenia, poprowadzono kanał Nieuwe Delft. Glinę wydobytą podczas tych prac inżynieryjnych wykorzystano do podniesienia terenu między obydwoma kanałami. 15 kwietnia 1246 roku hrabia Wilhelm II nadał osadzie prawa miejskie, wprowadzając autonomię sądowniczą i administracyjną dla około 1400 ówczesnych mieszkańców. W kolejnych dekadach hrabia Floris V znacząco wzmocnił pozycję miasta, zwalniając kupców z Delftu z opłat celnych na terenie całego hrabstwa i rozszerzając granice terytorialne ośrodka. Złoty wiek średniowiecznego Delftu przypadł na przełom XIV i XV wieku. W 1400 roku miasto liczyło już 6500 mieszkańców, co czyniło je trzecim co do wielkości ośrodkiem miejskim w Holandii (za Dordrechtem i Haarlemem). W roku 1560 mieszkało tam ok. 14 tys. obywateli, co pozycjonowało Delft tuż za nowym liderem, Amsterdamem. Kataklizmy 3 maja 1536 roku miasto nawiedził katastrofalny pożar, najprawdopodobniej wywołany uderzeniem pioruna w kościelną wieżę. Ogień strawił co najmniej jedną trzecią drewnianych zabudowań. W następstwie tego wydarzenia wprowadzono rygorystyczne przepisy budowlane, faworyzujące architekturę ceglaną i kamienną. Niemal 120 lat później doszło do tragedii na jeszcze większą skalę. Rankiem 12 października 1654 roku miastem wstrząsnęła potężna eksplozja. Wybuchł proch strzelniczy składowany w miejskim magazynie. Siła była tak ogromna, że zniszczyła znaczną część miasta i pochłonęła życie kilkuset osób. Konsekwencje tej tragedii miały długofalowy charakter – władze zrezygnowały z odbudowy gęstych kwartałów mieszkalnych w epicentrum wybuchu, decydując się na utworzenie w tym miejscu rozległych placów i zielonych ogrodów, co w widoczny sposób „rozluźniło” zabudowę śródmieścia. Kolebka holenderskiej niepodległości Zanim doszło do eksplozji, Delft odegrał kluczową rolę w formowaniu się nowożytnego państwa holenderskiego. W trakcie wojny osiemdziesięcioletniej miasto opowiedziało się po stronie powstańców. W lipcu 1572 roku Delft otworzył bramy przed siłami gezów, a 31 grudnia 1572 roku książę Wilhelm Orański – przywódca rebelii – wybrał silnie ufortyfikowane miasto na swoją główną kwaterę. Obecność dworu Wilhelma w dawnym klasztorze Prinsenhof nadała Delftowi status nieformalnej stolicy formującej się Republiki. To właśnie w klasztornych murach rozegrał się jeden z najbardziej znanych dramatów politycznych epoki. 10 lipca 1584 roku francuski katolik Balthasar Gérard dokonał udanego zamachu na księcia, strzelając do niego z bliskiej odległości. Ślady po kulach, zachowane na głównej klatce schodowej muzeum, do dziś stanowią pamiątkę tamtych wydarzeń. Stolica piwa, która stała się zagłębiem błękitnej ceramiki Delft słynie przede wszystkim z rzemiosła ceramicznego. Należy jednak podkreślić, że zanim miasto stało się „stolicą fajansu”, jego gospodarka opierała się na innych filarach. Piwowarstwo W średniowieczu jakość wody w miejskich kanałach była na tyle zła, że jej spożycie groziło śmiertelnymi epidemiami. Podstawowym i bezpiecznym napojem dla wszystkich klas społecznych stało się piwo. Szacuje się, że w połowie XV wieku, gdy populacja miasta nie przekraczała 10 tys. mieszkańców, w Delfcie działało około 200 browarów. Złoty trunek stał się kluczowym towarem eksportowym, który kanałami był transportowany do portu w Delfshaven, a stamtąd do Flandrii, Brabancji i innych regionów Europy. Upadek tradycji W XVI wieku, aby zwalczyć bezrobocie szerzące się wśród najniższych klas i flamandzkich imigrantów, władze zaczęły intensywnie promować przemysł tekstylny. To posunięcie okazało się błędem niosącym ze sobą fatalne konsekwencje. Farbiarnie i folusze zanieczyszczały kanały chemikaliami i odpadami, co bezpośrednio uderzyło w jakość surowca niezbędnego dla browarów. Chociaż początkowo spory prawne rozstrzygano na korzyść piwowarów, to systematyczne obniżanie się jakości wody w połączeniu z utratą kluczowych rynków zbytu na południu (z powodu trwających wojen) doprowadziło do załamania branży. Błękit z Delftu Opuszczone browary stały się jednak idealną infrastrukturą dla nowej gałęzi przemysłu. Pod koniec XVI wieku przestrzenie te zostały zasiedlone przez mistrzów majoliki. Przełom nastąpił jednak po roku 1602, wraz z założeniem Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej (VOC), która utworzyła jedną ze swoich lokalnych izb właśnie w Delfcie. Statki VOC zaczęły sprowadzać do Niderlandów masowe ilości chińskiej porcelany, charakteryzującej się błękitnymi dekoracjami na śnieżnobiałym tle. Ten orientalny luksus błyskawicznie podbił serca europejskiej arystokracji i mieszczaństwa. Kiedy jednak zawirowania polityczne w Chinach w połowie XVII wieku wstrzymały dostawy, lokalni rzemieślnicy dostrzegli doskonałą lukę rynkową i zaczęli tworzyć rodzimą imitację – fajans kryty białym szkliwem cynowym z kobaltowymi, ręcznie malowanymi wzorami. Najwspanialszym i w pełni funkcjonującym pomnikiem tej epoki jest manufaktura De Porceleyne Fles z 1653 roku (znana jako Royal Delft), która jako jedyna z historycznych fabryk przetrwała do dziś w swojej pierwotnej formie. Atrakcje Delftu To właśnie kunsztowna porcelana pozostaje jednym z najbardziej wyrazistych symboli miasta. Muzeum Royal Delft przyjmuje ponad 120 tys. gości rocznie, pozwalając z bliska obserwować mistrzów pędzla malujących klasyczne motywy czy gigantyczne dzieła, takie jak wielkoskalowa replika „Straży Nocnej” Rembrandta, złożona z 480 precyzyjnie wypalonych płytek. Należy jednak podkreślić, że urok Delftu kryje się przede wszystkim w tamtejszej architekturze. Oude Kerk Oude Kerk, czyli Stary Kościół, jest najstarszym zabytkiem sakralnym miasta. Założony w 1246 roku, na przestrzeni wieków przeszedł liczne modernizacje. Na początku była to skromna świątynia, dedykowana św. Bartłomiejowi. Z końcem XIV wieku został ponownie poświęcony, tym razem św. Hipolitowi. Prawdziwą sensację inżynieryjną, która do dziś stanowi magnes na turystów, jest jednak ogromna wieża wzniesiona między 1325 a 1350 rokiem w stylu flamandzkim. 75-metrowy obiekt został wzniesiony na niestabilnym gruncie zasypanego kanału, co doprowadziło do szybkiego pojawienia się przechyłu, który obecnie wynosi niemal 2 m. Należy wspomnieć, że Oude Kerk to prawdziwy panteon wybitnych postaci. To tam pochowano Johannesa Vermeera, Antoniego van Leeuwenhoeka i admirała Pieta Heina, bohatera narodowego, który spędził cztery lata jako niewolnik na hiszpańskiej galerze, by w 1628 roku, jako dowódca holenderskiej floty, zdobyć statki hiszpańskiej „srebrnej floty”. Nieuwe Kerk Na urokliwym Rynku Głównym dominuje Nieuwe Kerk, czyli Nowy Kościół. Jego wieża mierzy niemal 109 m i stanowi wspaniały punkt widokowy, z którego rozpościera się panorama miasta. Żeby wejść na taras, trzeba pokonać 376 krętych stopni. Ratusz i bramy miejskie Po drugiej stronie rynku wznosi się gmach ratusza. Oryginalny budynek, który w XIII wieku pełnił funkcję siedziby hrabiów, uległ zniszczeniu w pożarze z 1618 r. Zgliszcza zrekonstruowano wokół ocalałej gotyckiej wieży. Kiedy miasto było potężną fortecą, chronił go mur i kilkanaście potężnych bram. Do czasów współczesnych zachowała się zaledwie jedna – Oostpoort (Brama Wschodnia). Vermeer Centrum Delft To w zasadzie nie muzeum, bo nie ma tu oryginalnych obrazów Vermeera, lecz swoiste centrum nauki. Znajdziemy tu reprodukcje dzieł mistrza oraz wystawy przedstawiające jego biografię i czasy mu współczesne. Najciekawsza część ekspozycji przybliża warsztat malarza i techniki przez niego stosowane. Można tu m.in. zrobić sobie zdjęcie w wiernie odtworzonej scenerii obrazu „Pisząca list”. Źródło: InDelft.nl Chcesz znaleźć więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów <a id="menurnh" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" href="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Polska">National Geographic Polska i <a id="menurnj" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" href="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Traveler">National Geographic Traveler. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Ten drewniany kościół w Polsce zbudowano bez gwoździ. Jego wnętrze zachwyca od 500 lat
Zgodnie z legendą to anioł nakazał zbójnikom postawić kościół w Dębnie. Efekt zapiera dech w piersiach.
Zbudowany jest bez jednego metalowego gwoździa, z drewna modrzewiowego i jodłowego. Kiedy pada deszcz, jest zamykany i nie wolno go zwiedzać, by drewno nie nasiąkło wilgocią. Miejscowi opowiadają, że postawili go zbójnicy. Może po to, by odkupić swe grzechy, kto wie? Legenda głosi, że w miejscu, gdzie teraz stoi świątynia, rósł wielki, rozłożysty dąb. W jego koronach miał się rzezimieszkom objawić św. Michał Archanioł. Towarzyszyły temu śpiewy i niebiańskie światło. Nieźle się więc musieli watażkowie przestraszyć albo faktycznie nawrócić, by wznieść taką świątynię, która do dziś zachwyca nie tylko koneserów. W tym kościele kręcono ślub Janosika i Maryny To jednak niejedyna zbójnicka opowieść związana z tym miejscem. Pewnie pamiętacie historię Janosika i kultowy film Jerzego Passendorfera. Scena ślubu słowackiego Robin Hooda i pięknej Maryny kręcona była w Dolinie Chochołowskiej. Ale wnętrze kościoła, do którego przy dźwiękach organów wchodzą Marek Perepeczko i Ewa Lemańska, to sam środek tego magicznego XV-wiecznego drewnianego kościółka. Jego unikatowa polichromia w 33 kolorach jest najstarszą w Europie, jaka w całości zachowała się na drewnie, i robi oszałamiające wrażenie. Kościół św. Michała Archanioła w Dębnie na liście UNESCO By dotrzeć do świątyni wpisanej na listę UNESCO, wybieram słoneczny dzień, kiedy widoczność jest jak brzytwa. Uwielbiam tę trasę z Nowego Targu, bo w miarę zbliżania się do Dębna odsłaniają się przede mną szczyty Tatr. W śniegu i słońcu wyglądają nieziemsko. Co zobaczyć wokół zabytkowego kościoła w Dębnie? Wioska jest niewielka, mnóstwo w niej owiec, pasą się też wokół świątyni, a z drewnianej budki przy drodze do kościoła kupić można lody z owczego mleka. Zabytek otoczony jest drewnianym płotem, ale to, co mnie urzeka, to wiekowe lipy oraz jesiony, które tworzą tu charakterystyczny zielony krąg nad krytym gontem dachem. Obchodzę świątynię z zewnątrz, patrzę na świętego Floriana, który nad wejściem od wieków wylewa wodę z cebrzyka, mijam dwa groby tutejszych księży, bo jak nakazywała tradycja, grzebano duszpasterzy w bezpośrednim sąsiedztwie miejsca ich posługi. Najstarsza taka polichromia w Europie. Wnętrze zachwyca kolorami Wchodzę do świątyni z wielką pokorą i szacunkiem do anonimowych mistrzów, którzy ją zdobili. Malowidła są jak barwna tkanina, która pokrywa sufity, ściany, chór, a nawet ławy. Siadam w jednej z ławek i patrzę na ołtarz, który jest majstersztykiem sztuki gotyckiej. Ma formę tryptyku i pochodzi z początku XVI w. W samym centrum ołtarza widać obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem Jezus. Obok Niej stoją św. Michał Archanioł, czyli patron kościoła, oraz św. Katarzyna Aleksandryjska, moja patronka. Postać świętego ma dość spokojny, a nawet łagodny wyraz twarzy. Swoje już zrobił. Jak dojechać do kościoła w Dębnie? Informacje praktyczne Dojazd: podróż z Zakopanego zajmie ok. 40 minut. W pobliżu kościoła znajduje się bezpłatny parking. Z dworca autobusowego w Nowym Targu regularnie kursują busy w kierunku Krościenka, Szczawnicy i Niedzicy, które zatrzymują się na przystanku w Dębnie. Źródło: Dębno Podhalańskie Chcesz znaleźć więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów <a id="menurnh" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" href="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Polska">National Geographic Polska i <a id="menurnj" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" href="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Traveler">National Geographic Traveler.
W te wakacje zostań odkrywcą! Archeolodzy proszą o pomoc na górskich szlakach
Wędrówka po górach kojarzy się nam z pięknymi panoramicznymi widokami. Czasem jednak warto spojrzeć też pod nogi. Archeolodzy zapraszają turystów do akcji, która może doprowadzić do znalezienia śladów sprzed tysięcy lat i dokonania przełomowego odkrycia.
W 2021 roku na Hali Turbacz dr Jan Loch z Gorczańskiego Parku Narodowego zauważył coś nietypowego. Był to zabytek sprzed tysięcy lat – fragment odłupka i okruch krzemienia jurajskiego. Znalezisko było sensacyjne, bo surowiec pochodził z okolic Krakowa. Dr Janusz Budziszewski z Uniwersytetu Warszawskiego potwierdził te przypuszczenia po badaniach w tym miejscu – na Hali Turbacz faktycznie znajdowało się prehistoryczne stanowisko, prawdopodobnie z paleolitu. To odkrycie stało się impulsem do rozpoczęcia szerokiej akcji archeologicznej, w której główną rolę mają odegrać turyści. Pradziejowy trekking. Dlaczego ludzie wspinali się tak wysoko? Przez lata sądzono, że wysokie góry były dla dawnych ludzi barierą nie do przebycia. Dziś wiemy, że było inaczej. Choć trudny klimat uniemożliwiał stałe osadnictwo, łowcy-zbieracze pojawiali się tu sezonowo na polowania. Przemieszczali się między dolinami czy w poszukiwaniu surowców. Przełęcze i polany, takie jak te w Gorcach czy Tatrach, były idealnymi punktami obserwacyjnymi. Ślady ich obecności, jak narzędzia i paleniska, odnajdywano już w Jaskini Obłazowej (tu odkryto najstarszy na świecie bumerang), Dolinie Kondratowej czy na Połoninie Wetlińskiej. Dlaczego archeolodzy potrzebują pomocy? Góry to trudny teren dla badaczy. Gęsta roślinność, lasy i procesy erozyjne sprawiają, że stanowiska archeologiczne pozostają niewidoczne przez dekady. Jednak tam, gdzie przechodzą tysiące ludzi, sytuacja się zmienia. Deszcz i buty wędrowców usuwają warstwę ziemi, odsłaniając zabytki bezpośrednio na ścieżkach. Turyści docierają w miejsca, które specjaliści odwiedzają rzadko, dlatego każde zdjęcie nietypowego kamienia może być dla nauki bezcenne. Jak rozpoznać zabytek? Nie każdy nietypowy kamień to zabytek, dlatego warto znać cechy charakterystyczne przedmiotów obrobionych przez człowieka. „Warto jednak zwrócić uwagę na surowce o gładkiej, niekiedy lekko szklistej lub woskowej powierzchni przełamu. Krzemień jurajski występuje zazwyczaj w różnych odcieniach szarości: od bardzo jasnego po ciemny, czasem z widocznymi plamkami albo smugami. Po uderzeniu pęka w charakterystyczny sposób, tworząc ostre krawędzie” – wyjaśniają archeolodzy na łamach portalu Archeowieści. W Karpatach trafić też można na narzędzia z radiolarytu – skały o właściwościach zbliżonych do krzemienia. Radiolaryty mogą mają różnorodne barwy. Mogą być czerwone, wiśniowe, brunatne, zielonkawe lub szare. Jak opisują naukowcy, na odłupku celowo odbitym od większej bryły, może zachować się: niewielka płaska powierzchnia, w którą uderzono, nazywana piętką; charakterystyczne wybrzuszenie powstałe pod miejscem uderzenia, czyli sęczek; regularne fale widoczne na powierzchni przełamu; ostre, powtarzalne krawędzie. Odłupki same w sobie nie zawsze są gotowymi pradziejowymi narzędziami, choć są niezwykle ważnymi zabytkami świadczącymi o ich wytwarzaniu. Znalazłem! I co teraz? Krótki poradnik odkrywcy Jeśli podczas wakacyjnego urlopu uda się nam znaleźć w górach „coś podejrzanego”, należy pamiętać o kilku zasadach. Najważniejsza jest dokumentacja: zrób zdjęcie przedmiotu w miejscu znalezienia, najlepiej z monetą dla skali. Sfotografuj też szerszą okolicę (szlak, polanę), by badacze wiedzieli, czy artefakt mógł zostać przemieszczony przez wodę. Koniecznie zapisz współrzędne GPS z telefonu lub nazwę szlaku i odległość od najbliższego szczytu. Pamiętaj: nie kop i nie zabieraj zabytków z parków narodowych – zostaw je na miejscu. Następnie wyślij mejla na adres archeowiesci@uw.edu.pl. Dołącz zdjęcia, opis i lokalizację. Nawet jeśli Twój kamień okaże się naturalnym tworem, pomożesz naukowcom lepiej poznać surowce występujące w danym regionie. Jak zgłosić zabytek znaleziony przypadkowo? Natomiast jeśli dokonasz przypadkowego odkrycia innego zabytku na przykład w lesie lub poza strefą wysokich gór, zgłoś ten fakt do wojewódzkiego konserwatora zabytków (WKZ). Nie należy wyciągać zabytku go z ziemi. Zaleca się wykonać zdjęcia „na gorąco” miejsca odkrycia i zabezpieczyć miejsce odkrycia. Znaleziska z gór w świetle prawa również należy zgłosić do WKZ. Źródło: Archeowieści Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Na niemieckiej twierdzy dostrzegłem polską flagę. Dlaczego biało-czerwona powiewa na Zamku Hambach?
W zachodniej części Niemiec znajduje się Zamek Hambach. Jest to kolebka niemieckiej demokracji. I jednocześnie najbardziej polski zamek w tym kraju. Ta niemiecka twierdza stała się symbolem polsko-niemieckiej solidarności. Dlaczego dumnie powiewa tu biało-czerwona?
Historia tego zamku w Nadrenii-Westfalii sięga około 1000 roku, kiedy to pod panowaniem salickim wzniesiono „Kästenburg” (z niem. Zamek Kasztanowy), nazwany tak od licznych drzew kasztanowych rosnących na wzgórzu. Z Zamkiem Hambach związana jest bardzo burzliwa historia. Przez wieki obiekt służył jako twierdza biskupstwa Speyer oraz archiwum biskupie. Był plądrowany podczas wojny chłopskiej w 1525 roku, zniszczony przez margrabiego Albrechta Alcybiadesa w 1552 roku oraz przez wojska francuskie w 1688 roku. Król Maksymilian II planował przekształcenie ruin w letnią rezydencję w stylu, ale budowy nigdy nie ukończono. Rok 1832. Wielkie święto narodów 27 maja 1832 roku Zamek Hambach, a raczej jego malownicze ruiny, stały się sceną bezprecedensowego wydarzenia – Hambacher Fest. Około 30 tysięcy osób z różnych warstw społecznych przemaszerowało na zamek, domagając się wolności prasy, zjednoczenia Niemiec i narodowej godności. W tłumie byli mieszczanie, rzemieślnicy, kupcy, studenci, wytwórcy wina. Było też sporo kobiet. Wolny teren wokół zamku jest niewielki. Jak ci ludzie się tutaj pomieścili? – Byli wszędzie wokół tego wzgórza. To był prawdziwy logistyczny bałagan – odpowiada z uśmiechem moja przewodniczka Brigitte. Była to pierwsza tak masowa demonstracja polityczna w historii Niemiec, skierowana przeciwko cenzurze i rządom absolutnym królestwa Bawarii. Podczas tego festiwalu po raz pierwszy na dużą skalę użyto barw czarno-czerwono-złotych, które dziś tworzą flagę Niemiec. Polacy w kolebce niemieckiej demokracji Po stłumieniu przez Rosjan powstania listopadowego w 1830 roku tysiące polskich uchodźców zmierzało przez Niemcy do Francji. Byli oni witani z ogromnym entuzjazmem, a społeczeństwo niemieckie tworzyło „stowarzyszenia polskie”, by im pomagać i ich wspierać. Wśród Niemców rozkwitało zjawisko Polenbegeisterung, czyli „entuzjazm dla Polski”. To zjawisko masowej solidarności i fascynacji społeczeństwa niemieckiego Polakami, które rozkwitło w latach 30. XIX wieku. W kulturze popularność wówczas zdobyły tzw. pieśni polskie (Polenlieder), których powstało około tysiąca! Polscy emigranci na wieść o prodemokratycznym wydarzeniu na Zamku Hambach zapragnęli wziąć w nim udział. – Wielu polskich mówców przybyło tutaj – mówi Brigitte. A lokalna społeczność przyjęła ich w swoich domach. W czasie Hambacher Fest polska flaga była niesiona w czole kolumny marszowej, obok niemieckich barw narodowych. Kulminacją było zawieszenie trójkolorowej flagi niemieckiej na szczycie wieży, a nieco niżej – polskiej biało-czerwonej. Inicjator festiwalu, Philipp Jakob Siebenpfeiffer, zakończył swoje przemówienie w 1832 roku w ten sposób: „Niech żyją Polacy, sojusznicy Niemców! Niech żyją Francuzi, niemieccy bracia, którzy szanują naszą narodowość i niezależność! Niech żyje każdy naród, który przerywa łańcuchy i który z nami przysięga wolność! Niech żyją ojczyzna, władza ludu i jedność narodów!”. Ta jedna z pierwszych niemieckich flag, którą zawieszono na Zamku Hambach, przepadła na wiele dekad. Dopiero w czasie remontu domu w pobliskim Neustadt udało się ją zlokalizować w dawnym kominie. – To była sensacja – mówi Brigitte. Tę relikwię niemieckiej demokracji można dziś zobaczyć na zamku Hambach, ale nie można jej fotografować, jest zbyt krucha. Z kolei na stoku zamku powiewają dziś flagi niemiecka, polska, francuska i Unii Europejskiej. Rzymski bóg na zamku Gdy wspinam się po stromej ścieżce na ten niemiecki zamek, w jego murze widzę płaskorzeźbę ukazującą bezgłową postać. Wygląda na rycerza, ale nim nie jest. – Gdy architekci zaczęli prace [związane z rekonstrukcją zamku – przyp. red.] prowadzono wykopaliska. Znaleźliśmy wówczas wiele pozostałości z czasów rzymskich. Wiemy, że to jest jeden ze starożytnych bogów, ale nie mamy pewności który – mówi Brigitte. Być może jest to rzymski bóg wojny, Mars. Wygląda więc na to, że góra przyciągała uwagę ludzi już od conajmniej dwóch tysiącleci. Solidarność na zamkowym wzgórzu Tradycja polskich marszów na zamek odżyła w latach 80. XX wieku dzięki działalności polskich uchodźców w RFN. Organizatorem marszów była m.in. Chrześcijańska Służba Wyzwolenia Narodów, założona przez ks. Franciszka Blachnickiego. W 1988 roku w pochodzie uczestniczył prof. Edward Szczepanik, premier Rządu RP na Uchodźstwie. Polacy prowadzili tu ożywione dyskusje o wolności jednostki i wyzwoleniu ojczyzny spod władzy ZSRR. Polska na Zamku Hambach stale obecna Odwiedzający zamek mogą skorzystać z audioprzewodników w języku polskim. W restauracji zamkowej „1832” szefem kuchni jest Polak, Łukasz Partyka. A w sklepiku muzealnym wypatrzyłem nawet niewielką biało-czerwoną flagę. Zamek gościł przywódców Trójkąta Weimarskiego, w tym Aleksandra Kwaśniewskiego. W maju 2026 roku na zamku pojawił się Adam Bodnar, który odebrał z rąk prezydenta Niemiec Franka-Waltera Steinmeiera Nagrodę Wolności za obronę praworządności, co wskazuje na rangę tego miejsca dla polsko-niemieckiego dialogu. Zwiedzanie Zamku Hambach. Porady W skrócie: to kawał drogi z Polski, ale jest to miejsce wyjątkowe (wizytę w nim warto połączyć z innymi atrakcjami regionu). Być może najwygodniejszym wariantem jest przelot z Polski samolotem do Frankfurtu, skąd dojazd do zamku z pomocą komunikacji zbiorowej nie powinien zająć więcej niż dwie godziny. Można skorzystać z pociągu i komunikacji lokalnej. Dojazd z Warszawy jest jednak dość złożony i trzeba przesiadać się kilkukrotnie. Należy dojechać pociągiem do stacji głównej (Hauptbahnhof) w miejscowości Neustadt an der Weinstraße. Bezpośrednio ze stacji do parkingu pod zamkiem kursuje autobus linii 502. Należy wysiąść na przystanku „Schloss” (Zamek), skąd pozostaje do przejścia około 400 metrów pod górę do wejścia. Można też wybrać podróż samochodem, ale to dystans ok. 1200 km, więc warto zrobić sobie przerwę w trasie. Jadąc z Polski, należy kierować się na autostradę A 65. Należy wybrać zjazd nr 13 (Neustadt an der Weinstraße-Süd) na drogę B 39. Następnie trzeba podążać za znakami w stronę dzielnicy (Ortsteil) Hambach. Dostępność zamku Zamek Hambach jest przystosowany dla osób na wózkach, zadbano o kilka miejsc parkingowych dla osób z niepełnosprawnościami. Osoby na wózkach mogą przemieszczać się swobodnie między piętrami, na których znajdują się ekspozycje poświęcone historii tego miejsca i naprawdę warto ją obejrzeć. Część eksponatów umieszczono jednak ponad ich linią wzroku. Pewnym wyzwaniem jest ostatni odcinek wejścia na zamek, który położony jest na szczycie wzgórza – co prawda przygotowano ścieżkę, ale jej kąt wznoszenia jest dość duży i wymaga siły w rękach osoby na wózku lub pomocy osoby towarzyszącej. Źródła: National Geographic Polska, UchodźcyWniemczech.pl, Zamek Hambach Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Szwedzi nazywają ją sercem kraju. W Dalarnie lato niemal nie ma końca
Latem noc właściwie tu nie zapada, jezioro wypełnia największy krater uderzeniowy w Europie, a Midsommar wciąż pozostaje żywym rytuałem, nie pokazem dla turystów. W Dalarnie, pośród czerwonych domów, dzikich lasów i śladów wikingów, bije serce prawdziwej Szwecji.
Spis treści: Midsommar w Szwecji. Tutaj nie jest atrakcją dla turystów, lecz świętem światła Jezioro Siljan wypełnia „kosmiczną ranę”. Krater ma aż 75 km średnicy Przyszły król Szwecji uciekł tędy przed siepaczami. Dwór Ornässtugan skrywa niezwykłą historię Falun kojarzymy ze skokami narciarskimi. Jego prawdziwa potęga kryje się pod ziemią Jak zaplanować podróż z Polski do Dalarny Kiedy wjeżdżam do Dalarny, rozległej krainy w środkowej Szwecji obejmującej górnicze miasto Falun, rejon jeziora Siljan i narciarskie ośrodki Indre i Sälen na granicy z Norwegią, czuję, że przekraczam niewidzialną granicę. Powietrze pachnie tu żywicą i chłodną wodą. Są tu czyste jeziora, dzikie góry i lasy, w których żyją łosie i niedźwiedzie. Tu odbywa się największy na świecie masowy bieg narciarski – Vasaloppet, czyli słynny Bieg Wazów, a także zachowało się najwięcej autentycznych ludowych tradycji, zwłaszcza obchody Midsommar. Szwedzi nazywają ten region „sercem kraju”. Chcę jego bicie usłyszeć z bliska. Midsommar w Szwecji. Tutaj nie jest atrakcją dla turystów, lecz świętem światła Nad jeziorem Siljan zmierzch właściwie nie istnieje. Czerwcowe światło trwa tu niemal bez końca – unosi się nad wodą czerwonymi drewnianymi domami i zielonymi łąkami Dalarny. Właśnie wtedy najlepiej zrozumieć, czym dla Szwedów jest Midsommar. Nie turystyczną atrakcją ani festynem dla przyjezdnych, lecz czymś znacznie ważniejszym – rytuałem światła, lata i wspólnoty. – Midsommar trzeba poczuć, nie oglądać – mówi Göran, którego spotykam na rynku w miasteczku Mora. Ma ok. 60 lat, jasne włosy związane w krótki kucyk i dłonie człowieka, który całe życie pracował w drewnie. Urodził się nad Siljanem i – jak sam mówi – zna każdy kamień między Morą a Rättvik. Właśnie on zabiera mnie do Våmhus, niewielkiej miejscowości nad pobliskim jeziorem Orsasjön, gdzie mieszkańcy już od rana przygotowują się do święta. Chce mi pokazać prawdziwe Midsommar. – Ludzie myślą, że chodzi o zabawę i alkohol – śmieje się. – A to święto światła. Najważniejszy moment roku. Dawniej ludzie bali się ciemności i zimy. Dlatego lato trzeba było celebrować najmocniej, jak się dało. Jedziemy lokalną drogą w stronę wioski, gdzie mieszkańcy przygotowują midsommarstång – wysoki słup opleciony brzozowymi liśćmi i kwiatami. Po obu stronach stoją czerwone gospodarstwa z białymi framugami. Nad wszystkim unosi się zapach lasu, jeziora i nagrzanej trawy. Na łące trwa właśnie dekorowanie słupa. Kobiety plotą wianki z chabrów i margerytek, dzieci biegają boso po trawie, a starsi mężczyźni wspólnymi siłami ustawiają drewnianą konstrukcję. Nikt się nie śpieszy, nikt nie wydaje poleceń. Wszyscy wiedzą, co mają robić. – Widzisz? – pyta Göran. – Tu każdy ma swoje miejsce. Jedni śpiewają, inni gotują, ktoś przynosi ciasto. To bardziej wspólnota niż festyn. Kiedy słup zostaje postawiony, powietrze przecina dźwięk skrzypiec i zaczynają się tańce. Najpierw spokojne i trochę nieśmiałe, później coraz żywsze. Całe rodziny – dzieci, dziadkowie, nastolatki – w barwnych ludowych strojach, często noszonych tu na co dzień, chwytają się za ręce i tworzą wokół midsommarstång wirujące kręgi. Tłum wyśpiewuje kolejne zwrotki tradycyjnych piosenek, jak Små grodorna, o skaczących radośnie żabkach. Po tańcach wszyscy siadają przy długich stołach. Jemy młode ziemniaki z koperkiem, śledzie, chrupkie pieczywo, łososia i obowiązkowe truskawki ze śmietaną. Nad Siljanem światło robi się złote, niemal nierzeczywiste. Wieczorem siadamy z Göranem na drewnianym pomoście. Jezioro jest gładkie jak lustro. – Zimą bywa tu minus trzydzieści – mówi cicho Göran. – Dlatego ten jeden wieczór znaczy dla nas tak wiele. To dowód, że światło zawsze wraca. W oddali nadal słychać muzykę i śmiech. Dziewczyny w wiankach wracają przez łąki, ktoś niesie flagę Szwecji, dzieci jeszcze nie chcą spać. Noc właściwie nie nadchodzi. W Våmhus Midsommar nie jest folklorem dla turystów. To żywe święto zakorzenione w krajobrazie, jeziorach i pamięci ludzi takich jak Göran. Bo w przeciwieństwie do wielu regionów Europy, gdzie tradycje ludowe stopniowo zanikają, w Dalarnie pozostaje wydarzeniem głęboko wspólnotowym. Tutaj obchody przesilenia letniego nie są turystycznym spektaklem, lecz żywą tradycją przekazywaną z pokolenia na pokolenie. Jezioro Siljan wypełnia „kosmiczną ranę”. Krater ma aż 75 km średnicy Następnego ranka, gdy żegnam się z Göranem, ten spogląda na gładką taflę jeziora Siljan. – Wiesz, że to woda, która wypełnia kosmiczną ranę? – rzuca zagadkowo. Zaintrygowany jego słowami ruszam wzdłuż brzegu, kierując się na wyspę Sollerön. Gdy tam docieram, pojmuję, co miał na myśli. W nowoczesnym muzeum na wprost wejścia wisi duże satelitarne zdjęcie środkowej Szwecji. Na nim widnieje zarys gigantycznego krateru, którego częścią jest jezioro Siljan. 360 mln lat temu uderzył tu meteoryt o średnicy ok. 2,5 km. Pozostawił po sobie największy w Europie krater o średnicy aż 75 km. Ludzka historia jest tu jednak równie fascynująca. W muzealnych gablotach eksponowana jest kunsztowna broń, w tym wspaniały miecz z przełomu X i XI w., wart w owym czasie fortunę, oraz artefakty wydobyte z miejscowego cmentarzyska wikingów. Z muzeum wychodzę do niewielkiego skansenu. Wikińskie tradycje szkutnicze podtrzymywane są w miasteczkach leżących na brzegach jeziora: w Morze, Rättviku czy Leksandzie, gdzie przyglądam się smukłym drewnianym jednostkom. To tzw. łodzie kościelne. Wzorowane są na historycznych drakkarach, którymi mieszkańcy okolicznych osad udawali się niegdyś na targ i do świątyni. Dawniej kościół był agendą państwa, a po mszy czytano ogłoszenia i zarządzenia władz. Dziś takie łodzie biorą udział w regatach, które każdej wiosny i lata odbywają się na jeziorze Siljan, przyciągając do Leksandu tłumy turystów. Gdy odprowadzam wzrokiem trenujących na wodzie wioślarzy, moją uwagę przykuwa majestatyczny parowiec m/s Gustaf Wasa z 1876 r., który kursuje między wspomnianymi miasteczkami. Jego nazwa jest tu nieprzypadkowa. Przyszły król Szwecji uciekł tędy przed siepaczami. Dwór Ornässtugan skrywa niezwykłą historię Podwaliny potęgi królestwa Szwecji zbudował właśnie Gustaw I Waza. Aby poznać jego historię, jadę kilkadziesiąt kilometrów do niewielkiej miejscowości Ornäs nad jeziorem Runn. To tu, w zbudowanym z bali XVI-wiecznym dworze Ornässtugan, ukrywał się młody szlachcic Gustaw Eriksson, późniejszy władca. Od roku 1397 Dania, Szwecja i Norwegia były połączone unią. Faktyczną hegemonię sprawowała w niej Dania. W 1520 r. król duński Christian II zaprosił do Sztokholmu zbuntowanych szwedzkich wielmożów i kazał zdradziecko ściąć 82 z nich. Młody Gustaw cudem uniknął rzezi i przytomnie uciekł do Dalarny. W budynku była toaleta, niesłychany w tym czasie luksus. Gdy duńscy siepacze otoczyli dwór, wydostał się właśnie przez nią. W pobliskiej miejscowości Mora próbował porwać ludzi do powstania przeciwko Duńczykom, opowiadając o sztokholmskiej „krwawej łaźni”. Miejscowi chłopi nie uwierzyli mu, więc musiał uciekać w kierunku Norwegii. Kiedy wiadomość się potwierdziła, za Gustawem Erikssonem wysłano najlepszych narciarzy, żeby go zawrócili i poprosili, by stanął na czele powstania przeciwko Danii. Właśnie ten pościg jest powodem, dla którego na 90-kilometrowej trasie ucieczki, z Sälen do Mory, co roku w pierwszą niedzielę marca organizowany jest Vasaloppet – słynny Bieg Wazów. Rozgrywany od 1922 r. jest najstarszym, największym i najdłuższym biegiem narciarskim świata. Przyciąga na swoje trasy ponad 30 tys. uczestników. Narciarzowi, który pierwszy dobiega do mety, na ostatnich metrach towarzyszy kranskulla, piękna dziewczyna, która nakłada mu na szyję wieniec zwycięstwa. Trasa biegu kończy się pod pomnikiem króla Gustawa Wazy, który w tym miejscu nawoływał do powstania przeciw Danii. Falun kojarzymy ze skokami narciarskimi. Jego prawdziwa potęga kryje się pod ziemią Opuszczam Morę i kierując się na północ, do miejscowości Orsa, wjeżdżam w gęste bory – królestwo drapieżników. W największym w Europie parku niedźwiedzi, Orsa Rovdjurspark, spaceruję specjalną ścieżką zawieszoną w koronach drzew. W całej Szwecji żyje dziś ok. 1,2 tys. tych zwierząt, a blisko 500 właśnie w Dalarnie. Starają się unikać spotkań z ludźmi, dlatego trudno je zauważyć. Tymczasem z mojej ścieżki kątem oka dostrzegam przemykające bezszelestnie między pniami wilki. Park to też dom dla łosi, rysi i rosomaków. Z dzikiej północy ruszam na południe, by dotrzeć do miejsca, z którego przez wieki płynęły pieniądze finansujące potęgę całej Szwecji. Dojeżdżam do Falun. Dotąd kojarzyłem to miasto ze skokami Adama Małysza, ale jego prawdziwe oblicze kryje się pod ziemią. Przez stulecia był to największy w Europie ośrodek górnictwa miedzi. Rudę wydobywano tu już w czasach wikingów. Zwiedzanie kopalni odbywa się z przewodnikiem. Po krótkim instruktażu zjeżdżam windą 70 m w głąb ziemi. Trasa wiedzie przez labirynt wąskich chodników i ogromnych komór wydrążonych podczas setek lat wydobycia. Powietrze staje się lodowate, spada do 6 stopni. Karol Linneusz był w Falun 200 lat temu i opisał to miejsce jako piekło na ziemi. Oglądam ślady dawnej metody „ognia i wody” – polewania rozgrzanej skały w celu jej skruszenia. Górnicy pracowali tu w ciemności, pyle i oparach siarki. Jej związki mają własności konserwujące. Przewodnik opowiada historię młodego Matsa Israelssona, który zginął zasypany w zawalisku. Gdy pół wieku później znaleziono ciało górnika, jego narzeczona, starsza już kobieta, rozpoznała go bez trudu. Na koniec przewodnik wskazuje na czerwonawą hałdę. To z niej powstaje Falu Rödfärg, słynna farba z Falun w kolorze ciemnej ochry, produkowana na bazie tutejszych minerałów miedzi. To ona – żartobliwie nazywana szwedzką barwą narodową – zdobi elewacje większości drewnianych domków w Skandynawii. Kiedy wyjeżdżam z Falun i mijam kolejne pomalowane w odcieniu „faluńskiej czerwieni” domostwa, rozumiem już, czym jest ten region. Choć przeszedł transformację od górnictwa do turystyki i kultury, jego charakter pozostał niezmienny. Przeszłość nie została wyparta przez nowoczesność, lecz stała się jej częścią. Aby zrozumieć fenomen Dalarny, trzeba stanąć nad spokojną taflą jeziora Siljan i posłuchać, jak w białą noc skrzypce wygrywają melodię piosenki o skaczących żabach. To jest serce Szwecji. I bije tu mocnym rytmem. Jak zaplanować podróż z Polski do Dalarny Dojazd Prom plus samochód (najpopularniejsze): prom z Gdańska do Nynäshamn koło Sztokholmu lub z Gdyni do Karlskrony i dalej do Dalarny. Koszt: 800–1500 zł auto plus pasażerowie. Zalety: wygoda. Wady: dłuższy czas podróży (noc na promie). Samolot plus pociąg (najszybciej). Lot z Polski (Warszawa, Kraków, Gdańsk itd.) do: Stockholm Arlanda Airport. Lot: 150–600 zł. Pociąg: Sztokholm–Falun–Mora (3–4 godz.). Pociąg: 150–300 zł. Własne auto. Trasa: Polska–Niemcy–Dania–most Øresund–Szwecja–Dalarna. Długość: 1300–1600 km. Czas: 14–18 godz. Koszt: paliwo plus opłaty 255 zł. Zalety: pełna niezależność. Wady: bardzo długa jazda. Pociąg. Trasa: Polska–Berlin–Kopenhaga–Malmö i dalej do Dalarny. Brak bezpośrednich połączeń. Zalety: wygoda. Wady: kilka przesiadek. Nocleg Vandrarhemmet Stranden, Eldsläckarevägen 4, 792 32 Mora. Cena: 180–320 zł/noc, pokoje wieloosobowe lub proste 2-osobowe; Hotel Fridhemsgatan Fridhemsgatan 15, 792 30 Mora. Cena: 350–520 zł/noc. Pokoje z łazienkami, śniadanie w cenie, dobra lokalizacja w centrum miasta; Mora Hotell & Spa, 4 Strandgatan 12, 792 30 Mora. Ceny: 520–750 zł/noc. Spa, restauracja, widok na jezioro Siljan, wysoki standard pokoi; Hotel Falun*** Trotzgatan 16, 791 30 Falun. Ceny: 520–760 zł/noc. Przy zabytkowej kopalni; Jedzenie W Szwecji opłaca się jeść między godzinami 11 a 14, wtedy ceny są dużo niższe niż wieczorem. Najlepszy wybór to lancz dnia (dagens lunch): 35–50 zł. Pizza/kebab: 35–47 zł. Kolacja to wydatek nawet 60–100 zł. Woda i kawa często są w cenie lanczu. Źródło: Visit Dalarna
Pojechałam poza Rzym. Znalazłam włoskie miasteczka, o których milczą przewodniki
Warto się wybrać poza Wieczne Miasto, aby odkryć niezwykłe miejsca otaczającego go regionu Lacjum. Przepiękne zabytki, święto truskawek i znakomita kuchnia czekają na turystów.
Spis treści: Święto Truskawek w Nemi. Owocowa tradycja w cieniu wygasłego wulkanu Villa d’Este w Tivoli. Za niepozorną bramą kryją się ogrody pełne wodnych cudów Klasztor św. Benedykta w Subiaco. „Próg raju” zawieszony nad przepaścią Od antycznego street foodu po apericenę nad jeziorem. Dolce vita pod Rzymem Jak zaplanować podróż do Lacjum z Polski Czapeczka z zielonych listków kielicha na główce, czerwone kaftanik i rajstopki – pierwszy raz widzę niemowlę przebrane za truskawkę! Uszy niosącej go mamy zdobią kolczyki z tym owocem, a szyję czerwone korale. Za nią i przed nią sunie korowód kobiet ubranych identycznie jak ona w czerwone spódnice, czarne gorseciki podkreślające piersi pod białymi bluzkami. We włosach upięte koronkowe stroiki – mandrucelle. To fragolare symbolizujące pradawną tradycję zbioru leśnych poziomek i uprawy truskawek w Nemi. Święto Truskawek w Nemi. Owocowa tradycja w cieniu wygasłego wulkanu Uczestniczę w Sagra delle Fragole – czerwcowym Święcie Truskawek. Tłum złożony głównie z lokalsów zdaje się rozsadzać wąskie uliczki Nemi pełne butików z tekstyliami i rzemiosłem spod znaku truskawki. Na czele pochodu burmistrz z biskupem, bo jak w przypadku każdego święta w Italii sacrum miesza się bezkolizyjnie z profanum, za nimi orkiestra dęta. Malownicze miasteczko z domami o pastelowych fasadach zdaje się zawieszone na zboczu ostro schodzącym do jeziora Nemi położonego w dawnym kraterze należącym do Gór Albańskich, grupy wygasłych wulkanów okalających Rzym od południowego wschodu. To na nich urodził się Romulus, legendarny założyciel Rzymu. Według niektórych właśnie w Nemi, jednym z 17 Castelli Romani, miasteczek malowniczo otulających te wzgórza. – Poziomki powstały z łez Wenery wylanych nad zmarłym Adonisem – opowiada mi jedna z fragolar i częstuje obezwładniającym aromatem, słodkim owocem miłości. – Zbierano je już w antyku, uprawę truskawek rozpoczęto później – dodaje. Próbuję tiramisu i drinka z poziomkami – fragolino spritz. Sącząc go, spoglądam w toń jeziora Nemi. Ma kolor szafiru niczym drogocenne kamienie zdobiące rufy dwóch gigantycznych statków-pałaców Kaliguli z ogrodami i świątyniami na pokładach. Ich wraki wiek temu wydobyto z dna Nemi. Castelli Romani mają mnóstwo takich historii. Villa d’Este w Tivoli. Za niepozorną bramą kryją się ogrody pełne wodnych cudów To jest wejście do słynnej Villa d’Este? Jestem rozczarowana skromną furteczką w murze umieszczoną z prawej strony kościoła, gdyż początkowo wcale jej nie dostrzegłam. Kardynał Hipolit d’Este (1509–1572) od samego papieża Juliusza II za pomoc w objęciu Tronu Piotrowego otrzymał w zarząd Tivoli. Postanowił wznieść w nim rezydencję „rywalizującą” rozmachem z pobliską antyczną Willą Hadriana. Sceny mitologiczne, bukoliczne i groteski zdobią pałacowe ściany. Sufity – bogato zdobione kasetony, a podłogi – marmur lub cotto, terakota z czerwonej gliny. Istny triumf manieryzmu, przy którym brak mebli nie przeszkadza. Do tego 4,5 ha tarasowych ogrodów, w których na każdym zakręcie zaskakują mnie cuda: groty, arkady, nimfea, rzeźby, fontanny, baseny, wodospady. Woda przepływa przez nie na zasadzie grawitacji zgodnie z wdrożonym tu nowatorskim systemem hydraulicznym. Tandem wybitnych architektów dworu – Pirro Ligorio i Alberto Galvani – ale też sam Hipolit, który wcześniej czuwał nad rozbudową rezydencji rodu d’Este m.in. w Pizie, Rzymie, Ferrarze i Fontainebleau, pokazali, co potrafią! Bujna zieleń wypielęgnowanych drzew i krzewów, woń kwiatów, szum wody wprawiają mnie w błogi nastrój. Długie chwile spędzam przy monumentalnej Fontannie Organów Wodnych z popiersiami umięśnionych atlasów. Ona rzeczywiście gra: cudownie dostojną renesansową muzykę dworską. Bardzo słusznie figuruje na liście światowego dziedzictwa UNESCO! Ostatnim właścicielem rezydencji był bodaj najsłynniejszy z rodu arcyksiążę Franciszek Ferdynand Habsburg-Lotaryński d’Este, który zginął w zamachu w Sarajewie 28 czerwca 1914 r. Jego śmierć spowodowała wybuch I wojny światowej. Klasztor św. Benedykta w Subiaco. „Próg raju” zawieszony nad przepaścią Progiem do raju nazwał klasztor św. Benedykta w Subiaco wybitny poeta renesansu (i notabene tercjarz franciszkański) Francesco Petrarca. Nie dziwi mnie to porównanie. Musiałam 45 minut wspinać się mozolnie w górę, jak do nieba, bo konwent od miasteczka dzielą 2–3 km. Tak pokonałam porośnięty gęsto lasami, przecinający Apeniny fragment słynnego Cammino di S. Benedetto. Szlak religijno-turystyczny łączy Nursję w Umbrii, gdzie święty się urodził, z klasztorem na Monte Cassino. Ten ostatni znają wszyscy, choćby z historii, ale Subiaco raczej nie. Wychodząca ze skały zbocza góry Taleo monumentalna, grubością murów przypominająca twierdzę romańska budowla robi ogromne wrażenie. W to miejsce ok. 500 r. n.e. dotarł nieznany nikomu 17-letni Benedykt, znalazł sobie grotę i zamierzał spędzić w niej anonimowe życie pustelnika. Zamiast tego w ciągu trzech kolejnych lat młody człowiek zgromadził wokół siebie wspólnotę mnichów zafascynowanych prostotą reguły sprowadzającej się do słów „módl się i pracuj”. W kolejnych wiekach benedyktyni dadzą impuls do rozwoju ruchu monastycznego w zachodniej Europie. Nad grotą chyba nadludzkim wysiłkiem mnisi wznieśli jeden nad drugim dwa kościoły widowiskowo zawieszone nad próżnią doliny płynącej kilkaset metrów niżej rzeki Aniene. To nad nią ogarnięty gigantomanią Neron zbudował swoją letnią rezydencję, dziś w ruinie, oraz system już nieistniejących sztucznych jezior. Szum wody do świątyni nie dociera, panuje cisza, którą rozbija tylko zwielokrotnione echo moich kroków na kamiennej posadzce. Wąskim ciemnym korytarzem docieram do górnego kościoła i nagle otacza mnie feeria barw fresków. Namalowaną na ścianach historię świętego odnajduję w kościele dolnym, którego część stanowi lita skała. To tu kryje się Sacro Speco, święta grota Benedykta. Figura z białego marmuru przedstawiająca młodzieńca o niemal anielskiej urodzie kontrastuje z moim przekornym wyobrażeniem zarośniętego mnicha w znoszonym habicie. Bardziej więc przekonuje mnie wizerunek Franciszka z Asyżu namalowany przez anonimowego autora na jednej ze ścian. Z odstającymi uszami, w szarej mnisiej szacie, jeszcze bez stygmatów – chyba najwierniejszy portret świętego, który spędził tu na modlitwie połowę 1223 r. Zaopatrzona w benedyktyński likier „Tysiąc ziół” z przyklasztornego sklepiku zjeżdżam w dół przygodnym autostopem. W Subiaco mijamy klasztor św. Scholastyki, siostry bliźniaczki św. Benedykta. W nim uczniowie Gutenberga Konrad Sweynheym i Arnold Pannartz wydrukowali w 1465 r. pierwszą książkę w języku włoskim. Od antycznego street foodu po apericenę nad jeziorem. Dolce vita pod Rzymem OMG, co za szalony dzień! Najpierw krótka wizyta w parku archeologicznym Ostii Antycznej, starożytnym porcie Rzymu. Ocienione rozłożystymi pióropuszami pinii ruiny – z nadal goszczącym przedstawienia teatrem na 4 tys. miejsc, pozostałościami insulae, pierwowzorów dzisiejszych wieżowców, i najstarszą synagogą w Europie – szepcą mi historię miasta ongiś większego niż Pompeje. Nie widzę stąd morza, jego brzeg przez 2 tys. lat oddalił się o 3 km. Są pięknie zachowane mozaiki, thermopolium, czyli stara wersja street foodu, gdzie na barze wykładanym płytkami z kolorowego marmuru (!) serwowano „prababkę” hamburgera, kotlecik z mielonego mięsa wołowego doprawiony owocami jałowca, orzeszkami pinii, winem i garum, popularnym wówczas sosem rybnym. Jednak na koniec podróży wybieram apericenę w Movida Beach w Bracciano, 40 km na północ od Wiecznego Miasta. O zachodzie słońca kieliszek zimnych białych bąbelków cudownie się komponuje z talerzem ryb z grilla zdobionym artystycznie kawałkami warzyw, kwiatami i sosami palce lizać. Jakbym była w restauracji z gwiazdką Michelina, a nie w skromnym lokaliku nad plaży nad jeziorem, ubrana w jeszcze mokry strój po eksperymentach na supie. Prawdziwe dolce vita z widokiem na jedną z najpiękniejszych warowni w Europie, zamek Orsini-Odescalchi, po którego renesansowych komnatach krąży duch rudej damy. Jak zaplanować podróż do Lacjum z Polski Dojazd Samolotem do Rzymu. Bezpośrednie loty z Warszawy i Krakowa tanimi liniami Wizz Air i Ryanair od ok. 100–200 zł w jedną stronę. Potem wynajętym samochodem. Nocleg Villa delle Rose/Villa Maria w Bracciano: od 190 euro/dwójka/3 noce (pyszne, domowe jedzenie!); Villa Artemis w Nemi od 70 euro; Hotel Ha w Bracciano od 68 euro/dwójka; LH Hotel Lloyd w Rzymie od 65 euro/dwójka; Jedzenie Locanda Lo Specchio di Diana w Nemi – własnej roboty gnocchi serwowane z mięsem z dzika albo królika (13 euro) lub tradycyjna rzymska saltimbocca alla romana („cielęcina wskocz do buzi”) z prosciutto crudo i świeżą szałwią (14 euro); Ristorante Osteria Da Andrea a Villa d’Este – naprzeciwko wejścia do Villa d’Este – domowa kuchnia rzymska, w tym trippa alla romana, flaki w sosie pomidorowym ze słynną słoniną Lardo di Colonnata (10 euro); Warto wiedzieć Pupazza frascatana – kruche ciasteczko z mąki, miodu, oliwy i aromatu pomarańczowego w kształcie kobiety o trzech piersiach symbolizujących obfitość, płodność i wino frascati (do kupienia w cukierniach Frascati, jednym z miasteczek Castelli Romani – Góry Albańskie). Źródło: Visit Lazio Nasza ekspertka Anna Kłossowska Od blisko dwóch dekad (z przerwą) współpracuję z National Geographic Traveler, byłam nawet częścią redakcji magazynu. Na jego łamach piszę najczęściej o Bel Paese, Pięknym Kraju, czyli o Włoszech. Italii poświęciłam kilka moich przewodników. Są wśród nich bestsellerowe „Włochy, jakich nie znacie” opatrzone żółtą ramką i wyróżnione w konkursie Granice.pl Choć z wykształcenia jestem muzykiem i polonistką, dziennikarskie (studia podyplomowe polskie i francuskie) i włoskie pasje zaszczepił we mnie Dziadek, w międzywojniu korespondent IKC z Rzymu i Adwokat Świętej Roty Rzymskiej. Wcześniej pracowałam m.in. w Prawie i Gospodarce oraz Życiu Warszawy. Pilotuję wycieczki do Italii i oprowadzam Włochów po Warszawie. Prowadzę bloga https://italiannawdrodze.blogspot.com/ Uwielbiam antyk, podróże ad hoc, gotowanie i naturalnie espresso.
Ten anioł ma twarz Boba Dylana. Niezwykła tajemnica średniowiecznej katedry
Na szczycie jednej z wież katedry Nidaros w Trondheim stoi archanioł Michał. Jego twarz nie przypomina jednak średniowiecznego świętego, lecz jednego z najsłynniejszych muzyków XX wieku. Rzeźbiarz świadomie nadał mu rysy Boba Dylana. Aby zrozumieć, dlaczego to zrobił, trzeba cofnąć się do czasów wikingów, krwawych walk o tron Norwegii i narodzin kultu św. Olafa.
Spis treści: Wikiński król, który chciał zjednoczyć Norwegię Knut Wielki rzuca wyzwanie Olafowi Bitwa, która stworzyła świętego Nad grobem Olafa wyrosła monumentalna katedra Reformacja zakończyła epokę pielgrzymów Pożary niemal zniszczyły świątynię Dlaczego archanioł Michał ma twarz Boba Dylana? Kiedy na Półwyspie Iberyjskim rozwijał się kult św. Jakuba Apostoła w Santiago de Compostela, skandynawscy chrześcijanie wędrowali do ówczesnej stolicy Norwegii. W Nidaros, czyli dzisiejszym Trondheim, wzniesiono kościół nad grobem św. Olafa Haraldssona. Kult wikińskiego króla rozwijał się aż do przyjęcia w Skandynawii protestantyzmu. Trawiona przez liczne pożary katedra jest dziś pełna neogotyckich rzeźb i detali powstałych w XIX i XX wieku. Dlaczego jednak anioł stojący na północno-zachodniej wieży ma twarz Boba Dylana? Wikiński król, który chciał zjednoczyć Norwegię Urodzony około 995 roku Olaf Haraldsson żył w okresie, gdy w Norwegii trwał proces formowania państwowości. Towarzyszyły mu konflikty wewnętrzne oraz zagrożenie ze strony Danii. Kiedy Olaf dorastał, wikińscy Szwedzi, Duńczycy i Norwegowie walczyli zarówno między sobą, jak i z sąsiednimi państwami o wpływy, ziemię oraz kontrolę nad szlakami handlowymi. Norwescy wikingowie odegrali istotną rolę w zasiedleniu Islandii i Grenlandii oraz wyprawach do Winlandii, leżącej najprawdopodobniej na terenie dzisiejszej kanadyjskiej Nowej Fundlandii. Więcej o ich obecności w Ameryce można przeczytać w artykule o tym, jak wikingowie dotarli do Winlandii. Przyjęcie chrześcijaństwa na przełomie X i XI wieku oraz rozwój struktur państwowych przeobraziły skandynawskich wojowników i zdobywców w uczestników europejskiej polityki. Jako władca Olaf szczególnie mocno zaangażował się w chrystianizację Norwegii. Sam przyjął chrzest najprawdopodobniej w Normandii, około 1013 lub 1014 roku. Wprowadzaniu nowej religii niejednokrotnie towarzyszyły przemoc i przymus. Olaf miał jednak również poparcie części niezależnego chłopstwa. Organizował życie polityczne, opierając swoje rządy na thingach, czyli lokalnych zgromadzeniach ustanawiających prawa. Sprowadzani przez niego duchowni przyczyniali się natomiast do rozwoju administracji państwowej. Knut Wielki rzuca wyzwanie Olafowi Sukcesy w polityce wewnętrznej skłoniły Olafa do wystąpienia przeciwko Danii. Jego przeciwnikiem był jednak wyjątkowo potężny monarcha – Knut Wielki, syn Swena Widłobrodego. Tożsamość matki Knuta nie jest pewna. Według jednej z hipotez mogła być ona spokrewniona z polską dynastią Piastów, nie można jednak jednoznacznie uznać jej za córkę Mieszka I. Knut umocnił swoją pozycję jako władca Anglii i Danii. Olaf od początku swoich rządów starał się podważać jego roszczenia do Norwegii. W 1026 roku połączone wojska Olafa i szwedzkiego króla Anunda Jakuba wystąpiły przeciwko Duńczykom. Starcie pod Helgeå nie przyniosło Olafowi oczekiwanego rozstrzygnięcia, a w kolejnych latach przewagę zdobył Knut. W 1028 roku wkroczył do Norwegii i zmusił Olafa do ucieczki na Ruś. Dwa lata później wygnany władca zebrał armię i ruszył, aby odzyskać tron. Norwegia znajdowała się już wtedy pod panowaniem Knuta Wielkiego, który tworzył rozległe imperium obejmujące także Danię i Anglię. Bitwa, która stworzyła świętego Radykalne wprowadzanie chrześcijaństwa oraz twardy sposób sprawowania władzy zraziły do Olafa część możnych. Z czasem od monarchy odwrócili się również niektórzy chłopi. 29 lipca 1030 roku pod Stiklestad Olaf stanął do walki o odzyskanie korony. Został pokonany i zginął w starciu z armią złożoną przede wszystkim z możnych oraz chłopów z regionu Trøndelag. Jego przeciwnicy otrzymywali wcześniej polityczne i finansowe wsparcie Knuta Wielkiego. Wbrew późniejszej legendzie jedynie część wojowników walczących przeciwko Olafowi pozostawała poganami. Śmierć Olafa zapoczątkowała jego legendę. Wkrótce zaczęto przedstawiać poległego króla jako chrześcijańskiego męczennika. Po pochowaniu go nad brzegiem Nidelwy szybko rozeszły się opowieści o cudach, które miały wydarzyć się przy jego grobie. Już około roku po śmierci szczątki władcy wydobyto i przeniesiono w uroczystej procesji. Olaf został uznany za świętego, a jego grób stał się jednym z najważniejszych miejsc pielgrzymkowych średniowiecznej Europy Północnej. Nad grobem Olafa wyrosła monumentalna katedra Nie wiadomo dokładnie, kiedy szczątki króla umieszczono w srebrnym relikwiarzu. Dla rozwijającego się kultu powstał najpierw drewniany kościół, którego budowę tradycja łączy z synem Olafa, królem Magnusem Dobrym. Budowę kamiennej świątyni rozpoczęto około 1070 roku. Prace przyspieszyły po 1152 roku, kiedy Nidaros stało się siedzibą arcybiskupstwa. Około 1320 roku katedra uzyskała kształt zbliżony do budowli, którą znamy obecnie. Dziś jest uznawana za najdalej na północ położoną średniowieczną katedrę na świecie i narodowe sanktuarium Norwegii. Styl budowli zdradza wpływy angielskich mistrzów kamieniarskich. Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów wnętrza jest okazały oktagon wzniesiony wokół miejsca, w którym prawdopodobnie znajdował się relikwiarz św. Olafa. W pobliżu prezbiterium znajduje się także studnia, z której średniowieczni pielgrzymi czerpali wodę uznawaną za uzdrawiającą. Katedra pozostaje najważniejszym zabytkiem Trondheim. Miasto i świątynię opisuje również reportaż National Geographic poświęcony podróży przez krainę norweskich fiordów i trolli. Reformacja zakończyła epokę pielgrzymów Od końca XIV wieku Norwegia była politycznie podporządkowana monarchii rządzonej z Kopenhagi. W 1537 roku duński król Chrystian III zmusił arcybiskupa Nidaros do opuszczenia diecezji i wprowadził w kraju luteranizm. Na rozkaz monarchy zabrano z katedry srebrny relikwiarz św. Olafa, a drogocenny kruszec przetopiono na monety. Protestanci odrzucali kult relikwii i świętych, dlatego katolickie sanktuarium przekształcono w świątynię luterańską. Znaczną część budowli wyłączono z użytkowania, a strumień pielgrzymów niemal całkowicie ustał. Pożary niemal zniszczyły świątynię W zaadaptowanej na potrzeby luteran świątyni jedynie wschodnia część budowli pozostawała przykryta dachem. Narażone na działanie deszczu, śniegu i mrozu mury stopniowo niszczały. Wysoka iglica przyciągała również pioruny, które na początku XVIII wieku wywołały dwa potężne pożary. Podejmowane później prace renowacyjne miały ograniczony charakter. Impuls do pełnej odbudowy katedry dał między innymi historyk Peter Andreas Munch, stryj malarza Edvarda Muncha. W połowie XIX wieku Norwegowie, pozostający wówczas w unii personalnej ze Szwecją, coraz mocniej interesowali się własnym dziedzictwem i historią narodową. W 1869 roku utworzono Pracownię Renowacji Katedry w Nidaros, instytucję do dziś odpowiedzialną za konserwację świątyni. Najbardziej rozpoznawalnym elementem katedry stała się zachodnia fasada, wypełniona rzeźbami postaci biblijnych, królów i świętych. Większość widocznych dziś posągów wykuto w steatycie w XX wieku. Pracowali nad nimi czołowi norwescy artyści, w tym Gustav Vigeland, znany także jako projektant medalu Pokojowej Nagrody Nobla. W duchu średniowiecza uzupełniali dekorację, której znaczna część została zniszczona w ciągu poprzednich stuleci. Norwegia przyciąga jednak nie tylko zabytkami. Najważniejsze krajobrazy i atrakcje kraju przedstawia przewodnik Norwegia? Naturalnie!. Dlaczego archanioł Michał ma twarz Boba Dylana? Podobnie jak katedra na Wawelu, świątynia w Nidaros jest miejscem pochówku władców i narodowym sanktuarium związanym z postacią monarchy żyjącego w okresie formowania państwowości. W katedrze w Trondheim odbywały się również koronacje norweskich królów. Od początku XX wieku zastąpiły je ceremonie królewskiego błogosławieństwa. Oba miejsca łączy także obecność symboli, którym przypisywano moc odstraszania zła. Przed wejściem do katedry wawelskiej zawieszono kości uznawane dawniej za szczątki smoka. Więcej niezwykłych opowieści związanych ze wzgórzem można znaleźć w artykule przedstawiającym najciekawsze fakty i legendy o Krakowie. W Trondheim podobne znaczenie mogły mieć czerwone drzwi katedry. Ich kolor przywoływał krew Chrystusa, ale w ludowych wierzeniach czerwień miała również odpędzać złe moce. Podczas XX-wiecznej rekonstrukcji zachodniej fasady rzeźbiarze często nadawali postaciom rysy współczesnych sobie ludzi. Nad budowlą miał czuwać niebiański wojownik – archanioł Michał pokonujący smoka, symbolizującego szatana. Posąg stojący na szczycie północno-zachodniej wieży zaprojektował norweski rzeźbiarz Kristofer Leirdal. Figura została umieszczona na katedrze w 1969 roku. Leirdal świadomie nadał archaniołowi rysy Boba Dylana. Nie był to jednak żart ani przypadkowe nawiązanie do popularnego muzyka. Dylan sprzeciwiał się wojnie w Wietnamie i był kojarzony z ruchem protestu, choć sam nie chciał być uznawany za jego oficjalnego przywódcę. Dla Leirdala twarz artysty symbolizowała sprzeciw wobec wojny oraz siły zdolne przeciwstawić się złu. W ten sposób średniowieczny archanioł otrzymał twarz XX-wiecznego pieśniarza. Stojący wysoko nad Trondheim Bob Dylan–Michał przypomina, że odbudowa zabytku nie zawsze oznacza mechaniczne odtwarzanie przeszłości. Czasami kolejne pokolenia dopisują do niej własne symbole. Źródła: Visit Trondheim, Nidarosdomen Nasz ekspert Michał Szczepaniak Z wykształcenia jestem biblistą. Od wielu lat pracuję jako przewodnik turystyczny grup do ponad 30 krajów. Jestem autorem podcastu „Izrael 1001 podróży”. Po godzinach najchętniej spędzam czas podczas samotnych wypraw w nieznane oraz odkrywam zgiełk światowych metropolii. Więcej na stronie michalszczepaniak.com.
Włoskie miasto na wulkanicznej skale. Pod ulicami kryje się drugi, podziemny świat
Orvieto, wznoszące się na płaskim szczycie wulkanicznej skały, jest bez wątpienia jednym z najbardziej fascynujących miejskich krajobrazów w Europie. To niezwykłe miasto jawi się niczym zawieszona w chmurach wyspa, wyrastająca z umbryjskich dolin. Należy jednak podkreślić, że malownicza lokalizacja nie jest jedynym atutem tego miejsca.
Spis treści: Miasto na szczycie płaskowyżu Od potęgi Etrusków do zjednoczonych Włoch Ważny punkt na turystycznej mapie Włoch Wulkaniczny płaskowyż, na którym wzniesiono miasto, na przestrzeni wieków był świadkiem narodzin etruskiej metropolii i krwawych starć. Dziś jest jednym z najcharakterystyczniejszych punktów na mapie regionu Umbria i miejscem, które przyciąga turystów uciekających przed zgiełkiem największych włoskich metropolii. Miasto na szczycie płaskowyżu Orvieto znajduje się w prowincji Terni, w południowo-zachodniej części regionu Umbria, tuż przy granicy z Lacjum i południową Toskanią. Strategiczna lokalizacja tego niewielkiego miasta – ok. 100 kilometrów na północ od Rzymu i 130 kilometrów na południe od Florencji – przez wieki czyniła je ważnym punktem na historycznych szlakach handlowych, militarnych i pielgrzymkowych. Miasto zostało zbudowane na szczycie potężnego płaskowyżu z wulkanicznego tufu (nazywanego przez miejscowych La Rupe, czyli klif), który wznosi się stromo na wysokość 325 m n.p.m. Formacja ta powstała z osadów piroklastycznych i przepływów lawy z prastarych erupcji kompleksu wulkanicznego Vulsini, powiązanego z polem wulkanicznym Bolsena. Obecnie jego kalderę wypełnia jezioro Bolsena – największe w Europie jezioro wulkaniczne. Od potęgi Etrusków do zjednoczonych Włoch Unikatowa topografia miasta już wieki temu zapewniała mu wybitne walory obronne. Należy jednak podkreślić, że niedostępność płaskowyżu stwarzała też ogromne problemy. Izolacja i chroniczny brak naturalnych źródeł wody na szczycie wymuszały na kolejnych cywilizacjach niezwykłą inwencję społeczną i inżynieryjną. Rozkwit i upadek starożytnej Velzny Początki trwałego osadnictwa na wulkanicznej skale datuje się na IX wiek p.n.e., jednak to cywilizacja etruska uczyniła z tego miejsca prawdziwą potęgę. Miasto znane jako Velzna wyrosło na jedną z dwunastu głównych metropolii, tworzących tzw. Dodekapolis, czyli zrzeszenie najważniejszych etruskich państw-miast. Okres między VIII a III wiekiem p.n.e. to czas dynamicznego rozkwitu Velzny. Zaawansowane rzemiosło ceramiczne, jak i kowalstwo i handel zapewniały dobrobyt. Złoty wiek dobiegł końca w pierwszej połowie III wieku p.n.e. Zgubę miastu przyniosły głębokie podziały społeczne. Zapiski historyczne wskazują, że uciskani słudzy i niższe warstwy Velzny wzniecili potężną rewoltę, przejmując władzę. Zdesperowana arystokracja, nie mogąc odzyskać kontroli, wezwała na pomoc rosnący w siłę Rzym. Reakcja była natychmiastowa. Rzymianie wysłali potężną armię pod wodzą konsula Kwintusa Fabiusza Maksimusa. Następstwem tego było zrównanie miasta z ziemią. Odrodzenie jako Urbs Vetus W czasach Cesarstwa Rzymskiego, rola Orvieto została ograniczona do rolniczego zaplecza, z którego dostarczano do Rzymu uprawy i wino. Dopiero inwazje barbarzyńców tchnęły nowe życie w niegdyś wspaniałe miasto. Niemal pionowe ściany klifu stały się cennym atutem obronnym. W epoce wojen gockich twierdza, znana wówczas pod nazwą Ourbibentos, stawiła opór, gdy rzymski wódz Belizariusz walczył z ostrogockim generałem Witigesem. Później miasto znalazło się pod panowaniem Longobardów, a następnie zyskało na znaczeniu religijnym, gdy po upadku znaczenia Bolseny (ok. 700 r. n.e.) przeniesiono stamtąd siedzibę biskupstwa. Na przełomie pierwszego tysiąclecia zyskało nazwę Urbs Vetus. Rodowe konflikty Renesans gospodarczy i polityczny rozpoczął się w średniowieczu, a jego apogeum przypadło na XIII i XIV wiek. Miasto wzbogaciło się na kontroli strategicznej drogi handlowej między Florencją a Rzymem. Średniowieczne Orvieto tętniło życiem intelektualnym. W 1236 r. papież Grzegorz IX przyznał mu status studium generale, a wybitny teolog Tomasz z Akwinu nauczał tam w latach 60. XIII wieku. Dobrobytowi zagrażały jednak wewnętrzne spory. W Orvieto ścierali się ze sobą zwolennicy wspieranej przez cesarza niezależności państwowej i poplecznicy silnej władzy papieskiej. Głównymi aktorami tego krwawego spektaklu były dwa potężne rody szlacheckie: proniepodległościowi Filippeschi i Monaldeschi. Ci drudzy odnieśli ostateczne zwycięstwo w 1313 roku. To jednak nie zakończyło walk. Ród podzielił się na cztery zwaśnione odłamy. Bratobójcze starcia, w połączeniu z epidemią dżumy z 1348 roku, ostatecznie zrujnowały wolną republikę miejską. Papieska dominacja W 1354 roku hiszpański kardynał Egidio Albornoz, działając z ramienia pontyfikatu, zbrojnie przywrócił ostateczną kontrolę Państwa Kościelnego nad Orvieto. Miasto stało się w pełni zależne od Rzymu i trwało pod papieskim panowaniem aż do XIX wieku. Dopiero w 1860 roku, w wyniku procesu zjednoczenia Italii, zostało włączone do Królestwa Włoch. Ważny punkt na turystycznej mapie Włoch Obecnie to średniowieczne miasto jest często wybieranym kierunkiem turystycznym. W odróżnieniu od Rzymu i innych najpopularniejszych destynacji, tłumy i niekończące się kolejki są tam zjawiskiem niemal zupełnie obcym. Co warto zobaczyć w Orvieto? Duomo di Orvieto Najwspanialszym i najcharakterystyczniejszym symbolem miasta bez wątpienia jest wspaniała katedra, poświęcona Wniebowzięciu Najświętszej Maryi Panny. Łącząc styl romański z włoskim gotykiem, stanowi jedno z najważniejszych dzieł architektury sakralnej. Impulsem do wzniesienia monumentalnej budowli był cud eucharystyczny z Bolseny. W 1263 roku w tamtejszym kościele św. Krystyny nabożeństwo odprawiał czeski kapłan, Piotr z Pragi. W momencie konsekracji, hostia zaczęła intensywnie krwawić, plamiąc leżący na ołtarzu korporał. Wiadomość o cudzie dotarła szybko do Orvieto, gdzie rezydował Urban IV. Papież natychmiast kazał sprowadzić cudowne płótno do miasta. W następstwie tego wydarzenia, w 1264 roku, bullą Transiturus de hoc mundo, Urban IV oficjalnie ustanowił obowiązujące do dziś w całym Kościele katolickim święto Bożego Ciała. Aby zapewnić godne miejsce przechowywania skrwawionego reliktu, w 1290 roku z woli kolejnego papieża, Mikołaja IV, uroczyście wmurowano kamień węgielny pod nową świątynię. Studnia św. Patryka Studnia Świętego Patryka w Orvieto to architektoniczny majstersztyk. Powstała z inicjatywy papieża Klemensa VII, który osiadł w mieście w 1527 roku, po ucieczce przed najemnikami Karola V. Naturalna forteca zapewniała bezpieczeństwo, ale miała słaby punkt – brak naturalnego źródła wody pitnej. Rozwiązaniem tego problemu zajął się Antonio da Sangallo młodszy. Cylindryczny, rzeźbiony ręcznie w tufie szyb schodzi na głębokość ok. 54 m, osiągając średnicę aż 13 m. Aby zapewnić płynny i szybki transport wody, Sangallo zaprojektował podwójną klatkę schodową w kształcie podwójnej helisy. Dwie niezależne, nie krzyżujące się ze sobą spirale – każda po 248 stopni – umożliwiały stworzenie ruchu jednokierunkowego. Ciemności studni rozpraszały promienie słoneczne wpadające przez 72 łukowe okna wycięte w wewnętrznym cylindrze. Podziemia Orvieto Już Etruskowie starali się rozwiązać problem braku naturalnych źródeł. Powstał wówczas system tuneli ze studniami i cysternami, mającymi zapewnić miastu dostęp do wody. W średniowieczu w podziemiach składowano odpady, a obecnie „podziemne miasto” jest jedną z największych tamtejszych atrakcji. Do zwiedzania udostępniono dwie trasy: Orvieto Underground i Labirynt Hadriana. Torre del Moro W centrum miasta wznosi się 47-metrowa wieża z XIII wieku. Początkowo nosiła nazwę „Torre del Papa”, którą zmieniono, gdy Raffaele di Sante wzniósł w pobliżu swój pałac. W XIX stuleciu stała się częścią miejskiego systemu wodociągowego. Obecnie jest punktem widokowym, z którego rozpościera się wspaniała panorama miasta i okolicy. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Stonehenge na wyłączność. Wygraj w te wakacje prywatne wejście do wnętrza kręgu
Najsłynniejszy krąg kamienny na świecie odwiedza rocznie około 1,4 mln osób. Dzielenie go z tłumami turystów to standard. Nowa inicjatywa pozwala jednemu szczęśliwcowi dziennie spędzić czas w samotności wewnątrz megalitycznej konstrukcji.
Od 125 lat wejście do Stonehenge jest biletowane. Nie odstrasza to jednak tłumów turystów zafascynowanych tym miejscem. Ostatnio autor bestsellerów Ken Follett opublikował na jego temat powieść zatytułowaną „Krąg Czasu”, co świadczy, że Stonehenge ciągle zajmuje ważne miejsce w zbiorowej śwadomości. Dziś nie można wejść do środka kręgu, monument należy podziwiać ze ścieżki obok. Są jednak wyjątki. W towarzystwie tysięcy ludzi można tam wejść w dniu przesilenia letniego i zimowego. Teraz organizacja zarządzająca Stonehenge, English Heritage, ogłosiła jeszcze jedną możliwość – wejścia do Stonehenge w samotności. Trzeba jednak mieć trochę szczęścia i przybyć do Stonehenge w sierpniu. Wakacyjna inicjatywa: Stonehenge na wyłączność W sierpniu 2026 roku English Heritage wprowadziło bezprecedensową inicjatywę „Win Stonehenge to yourself” (z ang. Wygraj Stonehenge dla siebie). Przez cały miesiąc, każdego dnia jeden szczęśliwiec wraz ze swoją grupą (do 10 osób) otrzyma szansę na całkowicie prywatny wstęp do wnętrza kręgu. Co najważniejsze, ta ekskluzywna wygrana jest dostępna bez żadnych dodatkowych opłat – wystarczy dokonać standardowej rezerwacji biletu online (co wiąże się z jego kupnem) z co najmniej 72-godzinnym wyprzedzeniem, by automatycznie wziąć udział w losowaniu. Jak wygląda wizyta zwycięzcy archeoloterii? Zwycięzcy loterii doświadczą Stonehenge w sposób absolutnie unikatowy. O godzinie 9.00 rano zostaną przewiezieni z Centrum Obsługi Zwiedzających bezpośrednio pod monument. Od 9:10 do 9:30 wnętrze kręgu będzie należało wyłącznie do nich. Te magiczne 20 minut przed oficjalnym otwarciem obiektu pozwala na chłonięcie atmosfery i duchowości tego miejsca w całkowitej ciszy. – Stonehenge to jeden z najbardziej rozpoznawalnych zabytków na świecie i cel podróży z listy marzeń milionów ludzi na całym globie – jednak mało kto miał okazję doświadczyć tego miejsca w absolutnej ciszy i spokoju. To jedyna w swoim rodzaju szansa, by stanąć wewnątrz kręgu starożytnych kamieni bez nikogo w pobliżu, chłonąc atmosferę i duchowy wymiar tego niezwykłego miejsca – mówi Georgia Butters, dyrektorka ds. operacyjnych w English Heritage odpowiedzialna za Stonehenge. Sekrety ukryte w kamieniu i śniadanie mistrzów Podczas wizyty zwycięzcom towarzyszyć będzie ekspert, który ujawni sekrety monumentu. To idealny czas na wykonanie niezapomnianych zdjęć lub kontemplację wśród pradziejowych megalitów. Po zakończeniu sesji grupa szczęśliwców otrzyma darmową przekąskę i gorący napój w lokalnej kawiarni, co ma pozwolić na kontynuowanie zwiedzania wystaw dotyczących Stonehenge. Instrukcja obsługi loterii w Stonehenge. Jak wziąć udział? Zasady są proste: należy kupić bilet na wizytę w sierpniu (z wyłączeniem 4 i 25 sierpnia) przez oficjalną stronę English Heritage. Rezerwacja musi dotyczyć grupy do 10 osób i zostać dokonana minimum 72 godziny przed planowanym przyjazdem Zwycięzcy są wyłaniani drogą losową i powiadamiani mailowo około 48 godzin przed wizytą. Powodzenia! Źródło: English Heritage Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
To tutaj narodziły się igrzyska olimpijskie. Starożytne skarby przetrwały dzięki katastrofie
W starożytności Olimpia była czymś więcej niż tylko kolejnym miejscem kultu religijnego w rozległym panteonie helleńskich wierzeń. Specyficzne sanktuarium stanowiło także centrum panhelleńskiej tożsamości, platformę dyplomacji i arenę, na której polityczna potęga państw-miast odzwierciedlała się w zmaganiach atletów. Dziś to jeden z najważniejszych turystycznych punktów na mapie Peloponezu. Czym na tle innych antycznych atrakcji wyróżnia się Olimpia? Grecja ma do zaoferowania wiele wspaniałych zabytków, ale to właśnie w tym sanktuarium narodziła się najważniejsza sportowa tradycja świata.
Spis treści: Miasto w dolinie Alfejosu Ewolucja historycznej Olimpii Architektura Świętego Gaju Skarby Olimpii Współczesna Olimpia to niewielkie miasto, które jednak pozostaje motorem napędowym turystyki i gospodarki zachodniego Peloponezu. W starożytności, gdy była rozległym kompleksem sakralnym, jej ranga była jeszcze wyższa. Miasto w dolinie Alfejosu Olimpia jest usytuowana w zachodniej części Półwyspu Peloponeskiego, w historycznej krainie Elida, która obecnie stanowi jednostkę regionalną w obrębie regionu Grecja Zachodnia. Rozpościera się w otwartej, żyznej dolinie u stóp zalesionego wzgórza Kronion. Krajobraz Olimpii ukształtowały dwa lokalne cieki wodne. Przestrzeń Altis od zachodu i południa jest ograniczona dolinami rzek Alfejos i Kladeosu, jej mniejszego dopływu. W starożytności zapewniały one wodę pitną i higieniczną dla atletów, dyplomatów i pielgrzymów. Z drugiej jednak strony to właśnie ich potężna i zmienna natura była odpowiedzialna za liczne katastrofy, a w późnym antyku i wczesnym średniowieczu – za pogrzebanie powalonych trzęsieniami ziemi ruin miasta pod grubą warstwą osadu. Paradoksalnie, osad ochronił niezliczone skarby Olimpii przed całkowitym zniszczeniem lub rozkradzeniem. Ewolucja historycznej Olimpii Tereny Olimpii były zasiedlone już w okresie wczesnej kultury helladzkiej. U schyłku epoki brązu zrodził się tam kult Pelopsa i Hippodamei. Równolegle czczono Kronosa, Gaję i Temidę. Rangę centrum kultu Zeusa miasto zyskało w X stuleciu p.n.e., kiedy u stóp wzgórza Kronos wyznaczono temenos poświęcony najwyższemu bóstwu. Za przełomowy należy uznać rok 776 p.n.e., kiedy to trzech władców – Ifitos, Kleostenes z Pisy i Likurg ze Sparty – zawarło porozumienie, które miało zreorganizować lokalne zawody w wielkie Igrzyska Olimpijskie ku czci Zeusa. Wprowadzono wówczas tzw. ekecheirię, czyli święty rozejm. Gwarantowała ona bezwzględne zawieszenie broni na czas trwania igrzysk, umożliwiając bezpieczną podróż do sanktuarium (i powrót) tysiącom zawodników i widzów, niezależnie od tego, z jak wrogich sobie na co dzień polis pochodzili. To właśnie dzięki tej zasadzie festiwal sportowy i religijny szybko zyskał rangę panhelleńską, budując tożsamość opartą nie na jednym państwie, a na wspólnej kulturze, języku i kulcie bogów. Okres archaiczny to czas systematycznej instytucjonalizacji Olimpii. Nastąpił wówczas istotny rozwój sanktuarium, co znajduje odzwierciedlenie w ogromnej ilości zachowanych wotów ofiarnych. Tysiące przedmiotów wydobytych z ziemi dowodzi niezwykłej rangi miejsca. Właśnie wtedy wzniesiono pierwsze monumentalne budowle: Herajon (dorycką świątynię Hery), Prytanejon (siedzibę władz sanktuarium, gdzie płonął wieczny ogień), Buleuterion (miejsce obrad rady olimpijskiej). Powstały także rzędy skarbców fundowanych przez dumne miasta-państwa, od Sycylii po Azję Mniejszą, w których gromadzono bogactwa. Wybudowano również pierwszy archaiczny stadion sportowy. Złoty wiek okresu klasycznego Druga połowa V wieku p.n.e. to bezsprzecznie okres największej świetności sanktuarium. Krajobraz Świętego Gaju zdominowała wówczas ogromna świątynia Zeusa, ufundowana z wojennych łupów i ogólnogreckich składek. Równolegle infrastruktura ulegała profesjonalizacji. Rozwój igrzysk wymagał nowych inwestycji. Wzniesiono łaźnie, kolumnowe portyki, a także niezliczone budynki pomocnicze. Stadion został przesunięty na wschód, poza ścisłe granice Altis. Panowanie macedońskie i epoka hellenistyczna Zmierzch klasycznych polis, przypieczętowany bitwą pod Cheroneą (338 rok p.n.e.), pozostawił ślad w architekturze sanktuarium. Dla władców z północy, tradycyjnie traktowanych przez mieszkańców południa jako pół-barbarzyńcy, legitymizacja własnej władzy poprzez obecność w sercu helleńskiej kultury była sprawą nadrzędną. Kontynuowano wznoszenie cywilnych budynków o niespotykanym wcześniej rozmachu. Powstały między innymi gimnazjony i palestry z kolumnowymi dziedzińcami, służące nie tylko do ćwiczeń, ale i dysput intelektualnych. Znacząco zmienił się jednak charakter fundacji wotywnych, które zamiast dziękczynienia miast za zwycięstwa nad wrogiem, zaczęły przybierać formę pomników gloryfikujących potęgę hellenistycznych monarchów. Upadek tradycji Okres panowania Cesarstwa Rzymskiego stanowił epokę dramatycznych wstrząsów, gdy helleńska tradycja kolidowała z nowym autorytaryzmem. Neronowi zamarzyła się nie tylko muzyczna, ale także sportowa chwała. By po nią sięgnąć, zmusił helleńskich urzędników do reorganizacji kalendarza czterech największych igrzysk panhelleńskich. Rok rozegrania zawodów w Olimpii został dla niego przesunięty z 66 n.e. na 67 n.e., a dyscypliny – zmodyfikowane specjalnie dla niego. Efekt? Rzymski władca zakończył swoje tournée z 1808 koronami i wieńcami zwycięzcy. Architektura Świętego Gaju Najważniejszą i najbardziej okazałą budowlą sanktuarium był Olimpiejon, czyli świątynia Zeusa. Wzniesiona według projektu Libona z Elidy, stanowiła podręcznikowy przykład wczesnoklasycznej architektury doryckiej. Forma świątyni to tzw. peripteros, czyli budynek ze wszystkich stron otoczony pojedynczą kolumnadą. Rozmiary tej konstrukcji budziły w starożytności głęboki podziw. Budowla mierzyła 27,68 metra szerokości na 64,12 metra długości, a jej szczyt wznosił się na wysokość 20,25 metra. Z tej wspaniałej budowli nie przetrwało do dziś w pionie niemal nic, poza zrekonstruowaną pojedynczą kolumną. Zanim kult Zeusa zdominował centralną część Altis, główną przestrzenią sakralną był archaiczny Herajon. Wzniesiony około 600 roku p.n.e., jest jednym z najstarszych znanych przykładów greckiej architektury świątynnej. Początkowo kolumny świątyni Hery wykonane były z drewna dębowego. W miarę postępującej degradacji, sukcesywnie wymieniano je na kolumny kamienne. Tuż przy uświęconym Herajonie, w drugiej połowie IV wieku p.n.e., stanęła okrągła świątynia zwana Filipejonem. Jej fundatorem był Filip II Macedoński, jednak należy podkreślić, że budowla ta miała charakter typowo propagandowy. Tolos nie mieścił bowiem wizerunków bóstw. a przedstawiał rodzinę królewską z Macedonii. W ten sposób władca zrównał się z olimpijskim panteonem i podkreślił swoją dominację nad południem Grecji. Skarby Olimpii O tym, jak ważnym dla naukowców miejscem jest Olimpia, najlepiej świadczy fakt, że tamtejsze stanowisko archeologiczne już w 1989 roku zostało wpisane na listę UNESCO. Należy jednak podkreślić, że w samym Świętym Gaju zachował się zaledwie cień historii. Znacznie więcej skarbów prezentuje zaplecze wystawiennicze, na które składają się trzy muzea, eksponujące wyłącznie znaleziska pochodzące z tego jednego, ograniczonego terytorialnie obszaru Muzeum Archeologiczne w Olimpii Ta placówka przechowuje tysiące precyzyjnie wykonanych, codziennych i wotywnych, form ceramiki i brązów, na które składają się: biżuteria, narzędzia, broń. Zachwycają również fragmenty potężnych zabytków architektonicznych, wydobytych ze skarbca z Megary i gzyms skarbca z Geli zdobiony terakotową lwią głową. Jednak największym tamtejszym skarbem jest słynna rzeźba Hermesa z małym Dionizosem dłuta Praksytelesa. Muzeum Historii Starożytnych Igrzysk olimpijskich Ta instytucja skupia się na historii starożytnych igrzysk, ich powiązaniu z kultem religijnym oraz rozwoju dyscyplin sportowych. Prezentuje liczne zabytki związane z atletami, w tym starożytne przybory sportowe, naczynia i inskrypcje. Muzeum Historii Wykopalisk Najmłodsze muzeum w Olimpii opowiada o kulisach odkrywania miasta i historii archeologii. Pokazuje, jak od 1875 roku niemieccy naukowcy prowadzili tam jedne z pierwszych tak systematycznych i precyzyjnych prac wykopaliskowych w Europie. Można tam zobaczyć stare ryciny i mapy doliny Olimpii z czasów, gdy była jeszcze kompletnie zasypana ziemią, oraz fotografie pierwszych badaczy. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Alternatywa dla Florencji, o której wciąż mało kto wie. Zachwyca zabytkami i nie przytłacza tłumami
Florencja od lat należy do najchętniej odwiedzanych miast świata, przyciągając rocznie około 15 milionów turystów. Renesansowa architektura, światowej klasy zabytki i wyjątkowa atmosfera sprawiają, że dla wielu podróżników jest kierunkiem marzeń. Rosnąca popularność ma jednak swoją cenę – tłumy stają się coraz większym problemem. Nic więc dziwnego, że część turystów zaczyna szukać mniej znanych miejsc, które oferują podobny klimat, ale znacznie spokojniejszą atmosferę.
Skala ruchu turystycznego stanowi dla Florencji coraz większe wyzwanie. Miasto od kilku lat wprowadza rozwiązania mające ograniczyć skutki overtourismu – zakazano m.in. rejestrowania nowych apartamentów na wynajem krótkoterminowy w historycznym centrum, a ruchem odwiedzających pomagają zarządzać systemy monitoringu wykorzystujące sztuczną inteligencję. Osoby, które chcą podziwiać renesansową architekturę i włoskie zabytki bez przeciskania się przez tłumy, mogą obrać mniej oczywisty kierunek. Jednym z nich jest Mantua w Lombardii – wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO miasto otoczone jeziorami, pełne pałaców, arkad i historycznych placów, które wciąż pozostaje poza głównym nurtem masowej turystyki. Historia Mantui. Miasto Gonzagów i renesansowych mistrzów Choć dziś Mantua pozostaje w cieniu Florencji, Wenecji czy Werony, przez stulecia należała do najważniejszych ośrodków kultury renesansowej we Włoszech. Jej największy rozkwit przypadł na okres panowania rodu Gonzagów, który przejął władzę w 1328 roku i przez blisko cztery stulecia przekształcał miasto w jedną z najwspanialszych rezydencji Europy. Podobnie jak Medyceusze we Florencji, Gonzagowie należeli do najhojniejszych mecenasów sztuki swoich czasów. Na ich dworze pracowali m.in. Andrea Mantegna, autor słynnych fresków w Camera degli Sposi, Giulio Romano (najwybitniejszy uczeń Rafaela), architekt Leon Battista Alberti oraz kompozytor Claudio Monteverdi, uznawany za jednego z twórców opery. Efekty ich działalności do dziś można podziwiać niemal na każdym kroku. Historyczne centrum Mantui, wpisane wraz z pobliską Sabbionetą na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, zachowało renesansowy układ urbanistyczny i imponującą liczbę zabytków. Wyjątkowe jest także samo położenie miasta. W XII wieku bieg rzeki Mincio został przekształcony tak, aby wokół Mantui powstały trzy sztuczne jeziora – Lago Superiore, Lago di Mezzo i Lago Inferiore. Miały one pełnić funkcję naturalnych fortyfikacji, a dziś są jednym z najbardziej charakterystycznych elementów krajobrazu. Wjeżdżając do Mantui przez most San Giorgio, można nawet odnieść wrażenie, że historyczne centrum niemal unosi się na wodzie, co sprawia, że miasto bywa porównywane nie tylko do Florencji, ale również do Wenecji. Co zobaczyć w Mantui? Pałace, place i renesansowe arcydzieła Największą atrakcją miasta jest monumentalny Palazzo Ducale (Pałac Dożów) – dawna rezydencja Gonzagów, licząca blisko 500 pomieszczeń i należąca do największych kompleksów pałacowych we Włoszech. Zwiedzający mogą zobaczyć reprezentacyjne sale ozdobione freskami, dziedzińce oraz słynną Camera degli Sposi z iluzjonistycznymi malowidłami Andrei Mantegni, uznawanymi za jedno z najwybitniejszych dzieł renesansu. Kilkanaście minut spacerem od centrum znajduje się Palazzo Te – podmiejska rezydencja zaprojektowana przez Giulio Romano, która słynie z niezwykle efektownych dekoracji. Największe wrażenie robi Sala Gigantów, gdzie malowidła pokrywają zarówno ściany, jak i sufit, tworząc iluzję zawalającego się świata. Warto odwiedzić również bazylikę św. Andrzeja, zaprojektowaną przez Leona Battistę Albertiego, oraz XI-wieczną Rotondę San Lorenzo – najstarszy kościół w mieście. Nieco mniej znanym, ale wyjątkowym zabytkiem jest natomiast Teatro Bibiena – XVIII-wieczny teatr o bogato zdobionym barokowym wnętrzu, w którym jako czternastolatek koncertował Wolfgang Amadeusz Mozart. Sercem Mantui pozostają połączone ze sobą place Piazza Sordello, Piazza Broletto, Piazza delle Erbe i Piazza Mantegna, otoczone arkadami, kawiarniami i zabytkowymi kamienicami. W przeciwieństwie do wielu włoskich miast, nawet w szczycie sezonu można tu bez pośpiechu usiąść przy stoliku i poczuć lokalną atmosferę. Po zwiedzaniu zabytków warto wybrać się na spacer wzdłuż jezior otaczających historyczne centrum. Ścieżki nad Lago di Mezzo prowadzą przez tereny zielone i rezerwaty przyrody, a w sezonie można wybrać się także w rejs, podczas którego podziwia się kwitnące lotosy i liczne gatunki ptaków wodnych. Dopełnieniem wizyty jest lokalna kuchnia – Mantua słynie z dyniowych tortelli, kruchego migdałowego ciasta sbrisolona oraz tradycyjnych dań regionu Lombardii, serwowanych w rodzinnych osteriach działających od pokoleń. Jak dojechać do Mantui z Polski? Mantua nie posiada własnego lotniska, jednak dotarcie do miasta jest stosunkowo proste. Najwygodniejszym rozwiązaniem jest lot z Polski do Werony, oddalonej o około 45 kilometrów. Z tamtejszego lotniska można dojechać autobusem do stacji Verona Porta Nuova, skąd regularnie kursują pociągi do Mantui – podróż trwa około 40-50 minut. Dobrym punktem przesiadkowym są również Mediolan i Bolonia, które oferują liczne połączenia lotnicze z Polski oraz dogodne połączenia kolejowe z Mantuą. Osoby podróżujące samochodem mogą połączyć wizytę w mieście z objazdem północnych Włoch, odwiedzając po drodze Weronę, jezioro Garda czy Parmę. Dzięki niewielkim rozmiarom historycznego centrum większość najważniejszych atrakcji Mantui można zwiedzić pieszo, co dodatkowo sprzyja spokojnemu odkrywaniu miasta z dala od tłumów charakterystycznych dla najbardziej znanych włoskich destynacji. Źródło: The Times Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
To jedna z najpiękniejszych wsi w Polsce. Jest nazywana „żywym skansenem”
Latem tysiące turystów ruszają w Tatry, a Zakopane przeżywa prawdziwe oblężenie. W cieniu najpopularniejszego kurortu Podhala znajdują się jednak miejsca, które od dziesięcioleci zachowują swój niepowtarzalny charakter i stanowią cenne świadectwo historii regionu. Jednym z nich jest malownicza wieś słynąca z doskonale zachowanej drewnianej zabudowy oraz wyjątkowej tradycji corocznego mycia zabytkowych domów, dzięki której od pokoleń zachowują swój charakterystyczny wygląd.
Położony około 20 kilometrów na zachód od Zakopanego Chochołów od lat uznawany jest za jedną z najcenniejszych historycznych miejscowości Podhala. Wieś rozciąga się nad Czarnym Dunajcem, przy drodze prowadzącej w stronę granicy ze Słowacją, i niemal w całości zachowała tradycyjny układ zabudowy. Drewniane góralskie domy, ustawione wzdłuż głównej ulicy, tworzą jeden z najlepiej zachowanych zespołów architektury ludowej w Polsce. To właśnie dlatego Chochołów bywa nazywany żywym skansenem – w przeciwieństwie do muzeów pod gołym niebem, większość zabytkowych budynków wciąż pełni swoją pierwotną funkcję i pozostaje domem dla kolejnych pokoleń mieszkańców. Chochołów to nie tylko żywy skansen. Historia wsi sięga XVI wieku Chochołów należy do najlepiej zachowanych historycznych wsi w Polsce, a jej dzieje sięgają końca XVI wieku. Nazwa miejscowości wywodzi się od Bartłomieja Kluski Chochołowskiego, który otrzymał od króla Stefana Batorego prawo dziedzicznego sołectwa w nagrodę za udział w wyprawach wojennych przeciwko Moskwie. Przez kolejne stulecia wieś rozwijała się jako typowa osada podhalańska, zachowując charakterystyczny układ zabudowy, który do dziś stanowi jej największy wyróżnik. Obecnie na terenie Chochołowa znajdują się 103 zabytkowe obiekty wpisane do rejestru zabytków, tworzące jeden z najcenniejszych zespołów drewnianej architektury ludowej w Europie. Większość domów ustawiono szczytem do drogi i frontem skierowanym na południe, a do części mieszkalnej pod kątem prostym dobudowano budynki gospodarcze. W efekcie powstał charakterystyczny układ zabudowy w kształcie litery „L”, typowy dla dawnego budownictwa podhalańskiego. Chochołów wyróżnia jednak nie tylko architektura, lecz także żywa tradycja pielęgnowana przez mieszkańców od pokoleń. Każdej wiosny, przed Wielkanocą, drewniane ściany domów są dokładnie szorowane wodą z mydłem. Zabieg ten ma nie tylko znaczenie symboliczne, związane z przygotowaniami do świąt, ale również praktyczne – pozwala usunąć zabrudzenia, zabezpiecza drewno i sprawia, że zabytkowe budynki zachowują swój jasny, naturalny kolor. To właśnie dzięki tej tradycji Chochołów od lat zachwyca turystów charakterystycznym wyglądem drewnianych chałup, które – mimo że wiele z nich liczy ponad sto lat – sprawiają wrażenie znakomicie zachowanych. W przeciwieństwie do muzeów na wolnym powietrzu nie jest to jednak skansen w dosłownym znaczeniu. Zabytkowe domy nadal są zamieszkiwane, a wieś pozostaje żywą częścią Podhala, w której codzienność od lat splata się z historią. Co warto zobaczyć w Chochołowie? Najciekawsze zabytki i atrakcje Choć największą atrakcją Chochołowa pozostaje spacer wzdłuż głównej ulicy, przy której zachowały się dziesiątki zabytkowych drewnianych domów, warto zatrzymać się przy kilku obiektach szczególnie ważnych dla historii miejscowości. Jednym z nich jest słynna Chałupa z jednej jedli (nr 24), uznawana za jeden z symboli wsi. Według lokalnej tradycji jej frontową ścianę wykonano z pnia jednej ogromnej jodły ściętej na pobliskim Ostryszu (1023 m n.p.m.). Budynek reprezentuje charakterystyczny dla Podhala typ niewielkiej chałupy zdziarskiej, składającej się z jednej izby i sieni, stanowiąc cenny przykład dawnego budownictwa ludowego. Zaledwie kilkaset metrów dalej znajduje się Chałupa Bafiów z 1798 roku, obecnie oddział Muzeum Tatrzańskiego. W jej wnętrzach można zobaczyć ekspozycję poświęconą Powstaniu Chochołowskiemu oraz tradycyjnemu życiu mieszkańców Podhala. Zachowano tu zarówno historyczne wyposażenie „czarnej izby”, w której koncentrowało się codzienne życie dawnych górali, jak i „białej izby”, przeznaczonej na święta i wyjątkowe okazje. Miłośnicy lokalnej historii powinni zajrzeć również do zagrody Blaszyńskich (nr 4), jednej z najstarszych we wsi. Dawniej mieściło się tu muzeum poświęcone ks. Wojciechowi Blaszyńskiemu, a dziś można zobaczyć tradycyjny układ podhalańskiego gospodarstwa z przełomu XIX i XX wieku. Spacer po Chochołowie trudno zakończyć bez odwiedzenia monumentalnego kościoła św. Jacka, którego strzelista neogotycka sylwetka dominuje nad zabudową miejscowości. Świątynię wzniesiono w latach 1853–1873 z inicjatywy ks. Wojciecha Blaszyńskiego według projektu Feliksa Księżarskiego – architekta znanego również z projektu Collegium Novum Uniwersytetu Jagiellońskiego. Z jej budową wiąże się tragiczna historia, ponieważ fundator zginął przygnieciony spadającą belką tuż przed ukończeniem prac. Warto zajrzeć także do wnętrza kościoła, gdzie znajdują się m.in. obraz przedstawiający Powstanie Chochołowskie oraz ołtarze wykonane przez twórców związanych z zakopiańską Szkołą Przemysłu Drzewnego. Ciekawym uzupełnieniem zwiedzania jest również Centrum Dziedzictwa Przyrodniczego „Muzeum Torfowisk”, prezentujące w nowoczesny, multimedialny sposób przyrodę torfowisk orawsko-nowotarskich oraz ich znaczenie dla lokalnego ekosystemu. Dzięki temu wizyta w Chochołowie nie ogranicza się wyłącznie do podziwiania drewnianej architektury – pozwala również lepiej zrozumieć historię, kulturę i przyrodę jednego z najbardziej wyjątkowych zakątków Podhala. Szlak Powstania Chochołowskiego. Trasa prowadzi przez miejsca związane z historią Podhala Warto dodać, że Chochołów zapisał się w historii Polski nie tylko dzięki wyjątkowej architekturze, lecz także wydarzeniom z 1846 roku. To właśnie tutaj wybuchło Powstanie Chochołowskie, nazywane przez miejscowych „poruseństwem”, będące częścią przygotowań do planowanego powstania narodowego przeciwko zaborowi austriackiemu. Pod wodzą miejscowego wikarego ks. Leopolda Kmietowicza oraz organisty Jana Kantego Andrusikiewicza powstańcy rozbroili posterunki straży granicznej w Chochołowie i Witowie oraz zajęli komorę celną w Suchej Horze. Ich celem było dotarcie do Nowego Targu, a następnie połączenie z innymi oddziałami powstańczymi. Planów tych nie udało się jednak zrealizować – zryw został szybko stłumiony przez wojska austriackie wspierane przez część mieszkańców okolicznych miejscowości, a przywódcy trafili do więzień i odzyskali wolność dopiero po amnestii ogłoszonej w czasie Wiosny Ludów. Pamięć o tych wydarzeniach do dziś jest obecna w krajobrazie regionu. W centrum Chochołowa stoi figura św. Jana Nepomucena ustawiona tyłem w stronę Czarnego Dunajca – zgodnie z lokalną tradycją ma przypominać o udziale mieszkańców tej miejscowości w tłumieniu powstania. Historię zrywu upamiętnia również Szlak im. Powstania Chochołowskiego, prowadzący przez jedne z najpiękniejszych zakątków Podhala. Trasa przeznaczona jest zarówno dla pieszych, jak i rowerzystów, a w dużej części biegnie spokojnymi drogami polnymi i lokalnymi ścieżkami, z dala od najbardziej uczęszczanych szlaków turystycznych. Łączy Chochołów m.in. z Gubałówką, Poroninem, Bukowiną Tatrzańską i Niedzicą, prowadząc przez miejsca związane z historią regionu oraz liczne punkty widokowe. Jednym z najciekawszych jest Ostrysz, czyli najwyższe wzniesienie tej części Pogórza Gubałowskiego, z którego rozciąga się panorama obejmująca zarówno Tatry, jak i Babią Górę. Szlak stanowi więc nie tylko pamiątkę po ważnym wydarzeniu historycznym, ale również ciekawą propozycję dla osób, które chcą poznać mniej oczywiste oblicze Podhala, z dala od zatłoczonych tras prowadzących do Zakopanego. Źródła: PTTK, Visit Małopolska Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Niemiecka „Nicea Bałtyku” leży tuż za polską granicą. Zachwyca elegancją
Cesarskie Kurorty w Meklemburgii to Ahlbeck, Heringsdorf i Bansin. Razem tworzą spójny pas wypoczynkowy połączony najdłuższym na kontynencie nadmorskim deptakiem.
Spis treści: Cicho i zielono Symbol luksusu Promenada i park zdrojowy Zamek na jeziorze Niklot i Lew Meklemburgia – informacje praktyczne Cesarza Fryderyka Wilhelma III w 1820 r. poproszono o wymyślenie nazwy dla miejscowości, która z osady rybackiej miała się stać ekskluzywnym kurortem. – Wioska Śledzi – palnął bez zastanowienia władca, jako że chwilę wcześniej próbował tu doskonałej sałatki z tą rybą. – Znakomita nazwa – przyklasnęli miejscowi notable, bo jakżeby mieli nie przyklasnąć cesarzowi. I tak już zostało. Tak przynajmniej mówi legenda. Faktem jest, że cesarz oficjalnie zaaprobował tablicę z napisem Heringsdorf przed budynkiem miejscowej przetwórni śledzi. Tego samego roku nazwa ta została ogłoszona w pruskim dzienniku urzędowym. A Wioska Śledzi (Heringsdorf) na wyspie Uznam to dziś wspaniały przykład nadbałtyckiego uzdrowiska. W sezonie ciągną do niego tłumy, a poza sezonem dużo mniej liczni miłośnicy surowego piękna oraz kuracjusze pożądający leczniczego jodu. Cicho i zielono Szeroką, białą plażę w Bansinie mam na wyciągnięcie ręki. Od świtu siedzę więc na piasku i obserwuję mewy. Jest ich mnóstwo i robią spore zamieszanie. Lewitują w powietrzu, korzystając z mocnych bałtyckich powiewów, a potem nawołują się ekspresyjnie. Niedługo potem zadbaną promenadą Europy ruszam na zachód. Po prawej stronie mam potężniejące z minuty na minutę fale, po lewej: przepiękne domy wczasowe w stylu Bäderarchitektur, charakterystycznej architektury kurortowej. To jedno z najelegantszych miejsc nad Bałtykiem. Wdrapuję się na zalesioną górę Lange – widok stąd w słoneczny dzień jest wart każdych pieniędzy. Obserwuję spienione morskie bałwany, a po chwili zerkam na wschód, w stronę położonego na końcu Uznamu Świnoujścia. Przede mną kilka kilometrów wspaniałego wybrzeża. Niemiecka część wyspy obejmuje przede wszystkim tzw. Cesarskie Kurorty: Ahlbeck, Heringsdorf i Bansin. Razem tworzą spójny pas wypoczynkowy połączony najdłuższym na kontynencie nadmorskim deptakiem. Każde z miasteczek ma trochę inny klimat. Bansin to bezpośredni kontakt z naturą, cisza i inklinacje artystowskie. Jest najmniejszym, najbardziej kameralnym i zielonym z trzech kurortów. Turyści przyjeżdżają tu dla morza, ale i dla przepięknych bukowych lasów, które miejscami niemal „wchodzą” na plażę, a także dla bliskości jezior, zwłaszcza Schloonsee. Pełno tu ścieżek rowerowych i tras spacerowych prowadzących przez bujnie zielone krajobrazy. Architektura jest tu mniej monumentalna niż w pełnym królewskiego przepychu Heringsdorfie. To przeważnie nieduże wille, pensjonaty i rodzinne hotele. Działa tu kilka prężnych instytucji kultury i galerii. Także dlatego nierzadko gości artystów: malarzy czy szukających twórczej inspiracji pisarzy. Wyspa Uznam słynie też z odbywającego się na przełomie września i października Usedomer Musikfestival – festiwalu muzyki klasycznej. Od wielu lat jego częścią – poza miastami niemieckimi – jest też Świnoujście. Symbol luksusu Następnego dnia tuż po śniadaniu wypożyczam rower i zakosami jadę ku granicy z Polską. Kilka razy zatrzymuję się w Heringsdorfie, który nazywany bywa Niceą Bałtyku, co ma oddawać jego prestiżowy charakter. Mijam luksusowe wille, które stały się znakiem rozpoznawczym tego miejsca. To pozostałość po modzie, która zapanowała w XIX w. w Niemczech. Arystokraci i zamożne mieszczaństwo za punkt honoru wzięły sobie posiadanie domu letniskowego nad Bałtykiem. W 1876 r. uruchomiono połączenie kolejowe między stolicą cesarstwa a Świnoujściem (wówczas: Swinemunde). To wtedy wyspę Uznam nazwano „wanną kąpielową Berlina”. Każdy, kto chciał przynależeć do stołecznej elity, wręcz musiał postawić tu sobie efektowną rezydencję – najlepiej tuż przy promenadzie. A czym bardziej okazały był gmach, tym większym szacunkiem cieszył się potem jego właściciel na berlińskich salonach. Na próżno szukać wspólnych cech stylistycznych dla wszystkich domów Heringsdorfu. To właśnie różnorodność i eklektyzm stanowi o uroku tej architektury. Niektóre wille przywodzą na myśl włoskie pałace renesansowe, inne – klasycystyczne rezydencje kupieckie czy wreszcie budowle charakterystyczne dla Schwarzwaldu. Natomiast powtarzają się elementy typowe dla architektury uzdrowiskowej: portale z antycznymi kolumnami, trójkątne frontony wzorowane na greckich świątyniach, kolumny z misternymi kapitelami korynckimi, szerokie schody zewnętrzne, a także przestronne lodżie, nieregularne wykusze i ozdobne wieżyczki. Oglądam kilka efektownych przykładów nadmorskiego eklektyzmu. Weisses Schloss (Biały Zamek) to jasna rezydencja o pałacowym charakterze. Villa Achterkerke łączy elementy historyzmu z klasyczną architekturą uzdrowiskową. Zaś Villa Bleichröder to już esencja luksusu i wspomnienie po milionerach, którzy tu gościli. Niegdyś należała do bajecznie bogatego bankiera Gersona von Bleichrödera. Poza rezydencjami wypoczynkowymi najważniejszą atrakcją kurortu jest Seebrücke Heringsdorf, najdłuższe w Niemczech molo. Mierzy ponad 500 m długości i jest nie tylko pięknym deptakiem. Mieści też galerię handlowo-gastronomiczną; są tu sklepy, restauracje oraz przystań statków wycieczkowych. Promenada i park zdrojowy Zanim promenadą Europa dotrę do granicy i Świnoujścia, odwiedzam jeszcze Ahlbeck, uznawany za najbardziej klasyczny i „pocztówkowy” z trzech Cesarskich Kurortów. Również jego symbolem jest molo (Seebrücke Ahlbeck) z 1898 r. – jedno z najstarszych i najlepiej zachowanych nad całym Bałtykiem. Drewniana konstrukcja z budynkiem restauracyjnym na końcu często pojawia się w filmach i materiałach promocyjnych regionu. Z krańca mola doskonale widać linię brzegową i zabytkową zabudowę kurortu. A jest co oglądać! Wille z wieżyczkami, balkonami, ornamentami i jasnymi fasadami tworzą spójną, elegancką przestrzeń. Wiele z nich przekształcono w butikowe hotele, pensjonaty i apartamenty do wynajęcia. Wszystko opasane szeroką, piaszczystą plażą z charakterystycznymi koszami plażowymi (strandkörbe), w których przed wiatrem chronią się turyści. Nieco dalej – rząd kameralnych kawiarni, cukierni, barów i restauracji, zejścia na plażę i punkty widokowe. Ahlbeck to ciche, spokojne miejsce. Ale w sezonie przy promenadzie gwar potrafi znacząco wzrosnąć. Wtedy warto ruszyć do Parku Zdrojowego (Kurpark Ahlbeck). To zielona oaza spokoju tuż przy centrum. Alejki obsadzone starodrzewem dają wytchnienie od wakacyjnych atrakcji. Zamek na jeziorze Wypożyczonym samochodem jadę do oddalonego trochę od morza Schwerinu. Największym magnesem tego miasta jest położony malowniczo na wyspie pośrodku jeziora Schweriner See warowny zamek nazywany Neuschwansteinem Północy. Bez wątpienia zasługuje na swoje miano. Wprawdzie pierwsze wzmianki o nim pochodzą z XIII w., a potem był rozbudowywany w stylu renesansowym i barokowym, największą przemianę przeszedł jednak w XIX w. Architekci Georg Adolf Demmler i Johann Albrecht stworzyli tu cudo romantyzmu. Ich inspiracją były francuskie zamki renesansowe nad Loarą i historyzm łączący elementy baroku, klasycyzmu i renesansu. Powstały wieże i wieżyczki (ponoć jest ich aż 300), kopuły, tarasy i bogato zdobione fasady. W tym czasie Schweriner Schloss był już rezydencją wielkich książąt Meklemburgii, a więc centrum dworskiego i politycznego życia regionu. Dziś w zamku mieści się landtag (parlament) kraju związkowego oraz muzeum. Jednym z mostów wchodzę do wnętrza. Wielkie wrażenie robią reprezentacyjne sale, w tym ogromna sala tronowa z marmurowymi kolumnami, bogatą dekoracją ścian i historycznymi meblami. Z podobnym rozmachem zaprojektowana jest sala balowa. W jasnej przestrzeni zachwycają lustra i subtelne złocenia. W przeszłości odbywały się tu bale i koncerty. Równie spektakularne są otaczające twierdzę ogrody i park krajobrazowy. Fontanny, rzeźby i osie widokowe tworzą idealne tło dla budowli. To miejsce, w którym historia, architektura i natura tworzą wyjątkowo harmonijną całość. Niklot i Lew Następnego dnia ze schwerińskiego Rynku ruszam na spacer po mieście w towarzystwie Jürgena Hingsta, lokalnego przewodnika i pasjonata regionu. – Jak może słyszałeś, do XII w. żyli tutaj Słowianie, plemię Obodrzyców. Mimo germańskich najazdów długo się przed nimi bronili. Do legendy przeszedł zwłaszcza ostatni z obodrzyckich władców, Niklot, który zginął w 1160 r. podczas walk z wojskami Henryka Lwa – opowiada. Potomkowie Niklota dogadali się z najeźdźcami. Przyjęli chrześcijaństwo i utworzyli dynastię książąt Meklemburgii, która rządziła regionem przez kolejne stulecia. Dziś pamiątką o bohaterskim władcy jest monumentalna statua na schwerińskim zamku. Niklot przedstawiony jest tu jako wódz na koniu – z tarczą i włócznią. Z kolei na miejskim Rynku możemy podziwiać pomnik lwa, symboliczny hołd dla zwycięzcy historycznej potyczki, księcia Saksonii i Bawarii – Henryka Lwa. To on uznawany jest za założyciela miasta Schwerin. 7-metrowy słup pokryty reliefami odsłonięto w 1995 r. z okazji 800-lecia śmierci władcy. Jego autor, niemiecki rzeźbiarz Peter Lenk, słynie z dzieł ironicznych, zabawnych, niesztampowych. Nie inaczej jest tutaj. Gdy lepiej przyjrzeć się płaskorzeźbom, można dostrzec prawdziwe perełki. Poza scenami przedstawiającymi założenie miasta i krwawą bitwę, zobaczymy np. „paradę pośladków”, satyryczne nawiązanie do średniowiecznej manifestacji mieszkańców osady Bardowick, którzy pokazali księciu nagie pośladki w geście protestu przeciwko jego polityce handlowej. Niemal dosłownie dwa kroki dalej mamy kolejny z cudów Schwerinu – katedrę pw. Najświętszej Maryi Panny i św. Jana Ewangelisty, która zachwyca wspaniałą średniowieczną przestrzenią, wysokimi sklepieniami i cennymi elementami, z historyczną chrzcielnicą na czele. Kościół powstawał od 1172 r., a od 1248 był siedzibą biskupstwa. W czasach krucjat przechowywano tu relikwie krwi Pańskiej. W XIX w. dobudowano strzelistą neogotycką wieżę o wysokości 117,50 m. I to na nią wąskimi i krętymi schodami wdrapujemy się z Jürgenem. Panorama miasta i jego siedmiu jezior jest warta tego wysiłku. Spoglądam stąd na rynek otoczony zabytkowymi kamienicami. Tego wieczora setki ludzi w każdym wieku przyjdą tu na koncert punkowy. Mimo chłodu będzie tłoczno i gwarno do późna. Meklemburgia – informacje praktyczne Dojazd Do Heringsdorfu i okolic pociągiem – np. pendolino do Świnoujścia, potem promem i taksówką lub wynajętym autem. Do Schwerinu np. z lotniska w Hamburgu samochodem lub pociągiem (2 godz., 100–180 zł). Do Hamburga z Warszawy lot już za 360 zł w obie strony liniami LOT. Transport Po bałtyckim wybrzeżu najlepiej podróżować autem. Wypożyczalnia SIXT: Ahlbecker Chaussee w Heringsdorfie. Od 330 zł za dzień. Nocleg Seetelhotel Kaiserstrand Beachhotel, Strandpromenade 21, Heringsdorf. Znakomity hotel przy samej plaży w Bansinie. Od 480 zł za 2 os. Weinhaus Uhle, Schusterstraße 13-15, Schwerin – zabytkowy hotel od 400 zł za pokój. Jedzenie Weisses Schloss – restauracja z 1825 r. w Heringsdorfie. Café Asgard, Strandpromenade 15, Bansin – na kawę nad samym morzem. Wasserschloss Mellenthin, Schlossallee 5, Mellenthin – restauracja w dawnym pałacu i na jego patiu. Weinbistro George, Schusterstraße 13-15, Schwerin. Café Prag, Schloßstraße 17, Schwerin – kawiarnia i cukiernia z historią sięgającą 1755 r. Müllers, Puschkinstraße 55, Schwerin – bar ze świetną kuchnią nastawiony na wegan i wegetarian. Weinhaus Wöhler, Puschkinstraße 26, Schwerin – tradycyjna, ciężka kuchnia w najlepszym wydaniu. Atrakcje 1,5-godzinny rejs statkiem po jeziorach Schwerinu za 23 euro (dzieci 6–14 lat: 11 euro, do 6 lat: gratis) organizuje Weisse Flotte Schwerin (Werderstraße 140). Źródło: National Geographic Traveler
Trzęsienie ziemi w Japonii uszkodziło jedną z największych atrakcji w kraju. To już drugi raz w tym wieku
Japonia podnosi się po trzęsieniu ziemi, które nawiedziło kraj kwitnącej wiśni. Mieszkańcy wyspy Kiusiu mierzyli się ze wstrząsami o magnitudzie 6,8. W wyniku zjawiska sejsmicznego runęła m.in. część XVII-wiecznego zamku.
Trwa liczenie strat po ostatnim japońskim trzęsieniu ziemi. Najtragiczniejszy los spotkał galerię handlową Aeon Mall w mieście Kumamoto na zachodzie wyspy Kiusiu. Służby informują o co najmniej kilku zabitych oraz kilkudziesięciu zaginionych, którzy przepadli pod gruzami walącego się budynku. Dramat spotkał również starszy budynek, stanowiący jedną z największych atrakcji kraju. Fragment Zamku Kumamoto runął już po raz drugi w tym wieku. Trzęsienie ziemi nawiedziło japońską wyspę We wtorek około godziny 16:30 trzęsienie ziemi uderzyło w wyspę Kiusiu, znajdującą się na południu Japonii. Początkowo szacowano magnitudę na 7,1, jednak ostatecznie zweryfikowano ją na 6,8 w skali Richtera. Potężne wstrząsy zachwiały gruntem pod największymi miastami prefektury Kumamoto. Zniszczeniu uległy budynki, drogi (np. fragment głównej autostrady wyspy) oraz mniejsze biznesy prowadzone przez mieszkańców Kiusiu. Japońska premier Sanae Takaichi informuje o kolejnych stratach, które przyniósł niszczycielski żywioł. Na ten moment wiadomo, że we wtorkowym trzęsieniu ziemi straciło życie co najmniej 13 osób, a około 100 z obrażeniami trafiło do lokalnych szpitali. Zagadką pozostaje los osób uznanych jak dotąd za zaginione, których stan zdrowia nie jest jeszcze znany służbom porządkowym. Na ostateczną liczbę poszkodowanych należy więc jeszcze poczekać do momentu, aż mierzący się z potwornymi upałami ratownicy przeprowadzą dokładne przeszukanie poszkodowanych terenów. Upadek zabytkowego muru Wśród budowli, które runęły pod wpływem sejsmicznego żywiołu, znajduje się fragment XVII-wiecznego zamku Kumamoto. Częściowemu zniszczeniu uległ kamienny mur tej kilkusetletniej fortecy, otaczający majestatyczną twierdzę. Osunęły się również stojące na murze głazy. Świadek zdarzenia w rozmowie cytowanej przez BBC przyznał, że konstrukcja nie zawalała się po trochu, lecz całościowo runęła w jednym momencie. W wyniku tego zdarzenia nie ucierpiała żadna osoba. To już drugi raz w XXI wieku, kiedy podobny los spotkał zamek Kumamoto. W 2016 r. w wyniku wstrząsów o sile 7,3 zawaliły się fragmenty murów obronnych, dwie wieże runęły całkowicie, a z dachu spadły elementy dekoracyjne. Lokalne władze mówiły wtedy o katastrofie, która zniweczyła 60 lat prac konserwatorskich skupionych wokół zabytku. Powtarzalność tego typu sytuacji spowodowana jest geograficznym położeniem Japonii. Kraj ten znajduje się na obszarze tzw. Pacyficznego Pierścienia Ognia – terenie, na którym dochodzi do ok. 90% wszystkich trzęsień ziemi na świecie. Zarząd zamku ogłosił, że ze względu na zaistniałe zniszczenia obiekt — w trosce o mieszkańców narażonego na kolejne wstrząsy miasta — pozostanie zamknięty przez kilka następnych dni. Historia Zamku Kumamoto Zamek Kumamoto to jedna z najbardziej okazałych i historycznie znaczących twierdz w Japonii. Swoją potężną, uznawaną za nie do zdobycia formę zawdzięcza wojownikowi Katō Kiyomasie, który w latach 1601–1607 przekształcił go w imponującą rezydencję. Budowla słynie ze spektakularnych, stromo wyprofilowanych murów kamiennych musha-gaeshi, które skutecznie uniemożliwiały wspinaczkę wrogim wojownikom. Unikatową cechą zamku są przemyślane systemy przetrwania na wypadek oblężenia, w tym powszechnie sadzone wokół drzewa miłorzębu (dzięki którym twierdza bywa nazywana zamkiem Miłorzębowym) zapewniające pożywienie oraz elementy konstrukcyjne wykonywane z jadalnych materiałów. Historii zamku nie da się opowiedzieć, pomijając liczne pożary oraz trzęsienia ziemi. Obecnie, w trakcie prac renowacyjnych, które nastąpiły po trzęsieniu z 2016 roku, władze będą musiały rozpocząć kolejny etap naprawczy. Źródła: BBC, New York Times, TVN24, Kumamoto Guru Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Wśród ruin Starego Książa odkryto metalowy krzyżyk. Pochodzi sprzed chrztu Polski
Wśród ruin Starego Książa w województwie dolnośląskim archeolodzy znaleźli niezwykły zabytek. Jest to niewielki metalowy krzyżyk sprzed ponad tysiąca lat. To jeden z najstarszych dowodów na chrześcijaństwo na obecnych polskich ziemiach.
Zamek Stary Książ, położony na malowniczym, stromym cyplu skalnym na wysokości 410 m n.p.m., przez stulecia pozostawał w cieniu swojego potężniejszego sąsiada – Zamku Książ. Przez długi czas polscy badacze uważali go za XIX-wieczną „romantyczną ruinę”, wzniesioną jedynie w celach estetycznych przez architekta Christiana Wilhelma Tischbeina. Źródła z XVII wieku wspominały o „pozostałościach pogańskiego zamku”, co sugerowało, że Tischbein wzniósł konstrukcję na fundamentach autentycznej, wiekowej warowni. Po latach domniemań naukowcy poznali prawdę i to dzięki wykopaliskom. W czasie prac natknięto się na niezwykły zabytek. Odkrycie, które zaskoczyło badaczy W marcu 1991 roku zespół archeologów pod kierunkiem Krzysztofa Jaworskiego z Uniwersytetu Wrocławskiego rozpoczął badania wykopaliskowe na Starym Książu. Łopaty badaczy natrafiły na coś, co zrewidowało mapę osadniczą regionu. Oprócz ceramiki z XIII wieku odkryto zespół zabytków wskazujących na istnienie tu potężnego, wieloczłonowego grodu słowiańskiego z przełomu IX i X wieku. Później w tym samym miejscu stanął zamek Bolka I Surowego. Wśród licznych wczesnośredniowiecznych znalezisk żelaznych, takich jak fragmenty topora typu bradatice czy płacidła, znaleziono mały przedmiot, który zelektryzował archeologów. Był to kilkucentymetrowy, równoramienny krzyżyk. Z czego wykonano zagadkowy krzyżyk? Krzyżyk precyzyjnie wycięto z miedzianej blachy o grubości 0,8 mm. Tym, co czyni go wyjątkowym, jest jednostronne pozłocenie. Naukowcy przypuszczają, że nie był to przedmiot noszony na szyi, lecz aplikacja – okucie zdobiące drewnianą skrzyneczkę na relikwie lub oprawę drogocennej księgi. Na krawędziach krzyżyka zachowały się ślady po otworkach na nity (o średnicy ok. 1,5 mm), które służyły do przytwierdzenia go do podłoża. Zabytek, który „zmieniał” swój wiek Tuż po odkryciu w 1991 roku krzyżyk został sklasyfikowany jako zabytek późnośredniowieczny. Naukowcy nie byli w stanie znaleźć innych podobnych obiektów z wcześniejszych okresów. Dopiero sugestie czeskich archeologów, prof. Miloša Šollego i dr B. Kavanovej, rzuciły nowe światło na znalezisko. Wskazali oni na uderzające podobieństwo do artefaktów z głównych ośrodków wielkomorawskich, takich jak Mikulčice czy Staré Město. Od 1997 roku krzyżyk zaczął być traktowany w literaturze jako obiekt wczesnośredniowieczny, co wywołało dyskusję nad zasięgiem wpływów chrześcijańskich i politycznych Państwa Wielkomorawskiego na tereny dzisiejszego Dolnego Śląska. Najnowsze badania stawiają kropkę nad „i” Aby ostatecznie potwierdzić śmiałe tezy o IX-wiecznej metryce, zabytek poddała specjalistycznym badaniom fizykochemicznym prof. Beata Miazga z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego. Wynikami podzielono się właśnie na łamach „Zeszytów Naukowych Zamku Książ” w artykule autorstwa prof. Krzysztofa Jaworskiego, Sylwii Rodak, Ewy Lisowskiej i Aleksandry Pankiewicz. Analizy wykazały, że zastosowano tzw. złocenie ogniowe, a struktura samej miedzi jest niemal identyczna z zabytkami odkrytymi na słowackim grodzisku Bojná koło Nitry. Tym samym udało się potwierdzić, że zabytek pochodzi z przełomu IX i X wieku i wykazuje ścisłe związki technologiczne oraz kulturowe z ośrodkami dawnego Państwa Wielkomorawskiego. Tu jeszcze ważne dopowiedzenie: na przełomie IX i X wieku w Starym Książu funkcjonował wieloczłonowy gród słowiański, najprawdopodobniej Ślężan pod silnymi wpływami Państwa Wielkomorawskiego. Obszar, na którym znajdowała się warownia, znalazł się w sferze wpływów rodzącego się państwa Piastów dopiero pod koniec X stulecia, jednak te umocnienia były wtedy już niezamieszkane. Znaczenie odkrycia krzyżyka Odkrycie i nowe datowanie krzyżyka ze Starego Książa ma fundamentalne znaczenie dla polskiej mediewistyki. Zabytek ten jest obecnie uznawany za jedno z najstarszych, o ile nie najstarsze materialne świadectwo percepcji chrześcijaństwa na obecnych ziemiach polskich. Potwierdza, że już w IX wieku, na długo przed oficjalnym chrztem Mieszka I, przez Sudety przenikały wpływy kulturowe i religijne z południa. Najstarszy dowód na chrześcijaństwo w Polsce Co ciekawe, za najstarszy materialny ślad chrześcijaństwa na polskich ziemiach uznać można… egipską figurkę Izydy karmiącej Horusa, odkrytą w Małachowie-Złych Miejsc. Wyjątkowość tego zabytku polega na jego celowej modyfikacji: z głowy bogini precyzyjnie odcięto atrybuty egipskiego boga – krowie rogi i dysk słoneczny. Według badaczy, w świecie rzymskim takie przekształcone wizerunki Izydy były powszechnie interpretowane jako Maryja z Dzieciątkiem. Figurka mogła trafić na nasze tereny za pośrednictwem schrystianizowanego Germanina w pierwszych wiekach naszej ery. Jeśli ta interpretacja jest słuszna, posążek stanowi najdawniejszy zabytek chrześcijański w Polsce, mimo że pierwotnie był obiektem kultu pogańskiego. Oryginał znaleziska niestety zaginął. Źródło: Zeszyty Naukowe Zamku Książ, tom II Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Ogień na cześć „Żelaznego Kanclerza”. Tajemnicza historia dawnych niemieckich wież w obecnej Polsce
Już w XIX wieku Niemcy lubowali się w stawianiu monumentalnych pomników. Szczyt owej pomnikozy przypada na okres po zjednoczeniu kraju w 1871 roku. Wtedy w całym państwie zaczęto stawiać wieże, a na ich szczytach palić ognie. Dziś część z nich można zobaczyć w Polsce. Jaka była ich funkcja?
Koncepcja była prosta – kilka razy w roku przez ziemie cesarstwa miały przebiegać łańcuchy świateł (oczywiście w specjalnie wyznaczone dni). Wedle zamierzeń pomysłodawców łuna rozświetlałaby na przykład noc przesilenia letniego lub urodziny… Bismarcka. Wieże budowano bowiem po to, aby upamiętnić Żelaznego Kanclerza. Wszystko zaczęło się wraz z jego śmiercią w 1898 roku. Chociaż cesarz Wilhelm II odsunął wcześniej zasłużonego dla Niemiec polityka na boczny tor, Otto von Bismarck wciąż cieszył się dużym szacunkiem, szczególnie w środowiskach studenckich. Jak uczcić Żelaznego Kanclerza? To właśnie żacy postanowili uczcić wielkiego kanclerza godnie i z pompą. Przedstawiciele różnych szkół wspólnie radzili, radzili i uradzili, że najlepszym na to sposobem będzie wybudowanie wież, które pozwolą na rozpalanie ognia. Ogłoszono konkurs architektoniczny, który wygrał Wilhelm Kreis z projektem o iście wagnerowskiej nazwie Zmierzch bogów (Götterdämmerung). Architekt zaprojektował wieżę przypominającą wielki znicz. Platforma, na szczycie której znajdowała się misa paleniskowa, wznosiła się na kamiennej konstrukcji, podtrzymywanej przez cztery kolumny. Ślęża z „ognistą” wieżą Okazało się, że zdecydowana większość wież powstała według innych projektów. W Polsce jedyna zachowana Wieża Bismarcka typu Zmierzch bogów znajduje się na Wieżycy (Masyw Ślęży). Żeby się do niej dostać, trzeba przejść malowniczą ścieżką, by na jej końcu znaleźć 15-metrową wieżę z granitu. Dziś jest już trochę zapomniana i przykurzona, ukryta w lesie. Pamiętajmy jednak, że pierwotnie w tamtym miejscu rosło mniej drzew, ogień palony w misie na szczycie był zatem widoczny z daleka (pierwszy raz zapalony w czasie ceremonii otwarcia obiektu w 1907 roku). Wieża Bismarcka bywa okresowo otwarta, warto więc zawczasu dowiedzieć się, czy się Wam poszczęści i zwiedzicie jej wnętrze. Na szczycie na turystów czeka ponoć piękny widok na okolicę, czego niestety nie potwierdzimy, bo byliśmy tam podczas porannej mgły. Ile zachowało się w Polsce Wież Bismarcka? Konstrukcja na Wieżycy jako jedna z nielicznych w naszym kraju przetrwała nie tylko wojnę, ale i PRL. Zgodnie z informacjami portalu Bismarcktürme, który kataloguje wieże na świecie, na terenach dzisiejszej Polski pierwotnie znajdowało się aż czterdzieści takich obiektów. Do naszych czasów przetrwało siedemnaście z nich. Niektóre padły ofiarą wycofującego się Wehrmachtu, inne zostały zniszczone przez wojska sowieckie lub na polecenie komunistycznych władz Polski. Kilka zostało wysadzonych jeszcze przed II wojną światową (na ziemiach, które po traktacie wersalskim znalazły się w odrodzonej Polsce). Taki los spotkał na przykład wieżę w Bydgoszczy. Szczecińska wieża, czyli Wieża Gocławska Wiele Wież Bismarcka pełniło, a niektóre do dziś pełnią funkcje widokowe oraz obserwacyjne. Taką konstrukcją, w zamyśle budowaną między innymi jako punkt widokowy, jest wieża w Szczecinie. To zresztą jedna z bardziej okazałych Wież Bismarcka na świecie, a już na pewno najdroższa. Zaprojektował ją ten sam Wilhelm Kreis, który wygrał konkurs na pierwszy pomnik, lecz tym razem koncepcja architekta była inna. Zainspirował się Mauzoleum Teodoryka w Rawennie, ale postanowił rozwinąć swój projekt w stronę silniejszego monumentalizmu (dlatego też budowa zajęła aż osiem lat). Wieżę oddano do użytku w 1921 roku, więc już kilka lat po upadku Cesarstwa Niemieckiego. Nawiązanie do grobowca Teodoryka nie było przypadkowe. Teodoryk Wielki był królem Ostrogotów i władcą Italii niedługo po tym, jak Cesarstwo Rzymskie dokonało żywota. Należał – obok Arminiusza czy Widukinda – do panteonu germańskich wodzów szczególnie lubianych w Niemczech. Owi bohaterowie mieli przypominać od Mozy po Niemen, że Niemcy sroce spod ogona nie wypadli i już od starożytności rywalizują o władztwo z Francuzami oraz Włochami. Wieża nie do końca germańska Obiekt robi wrażenie, bo niczym strażnica wyłania się z lasu w dzielnicy Gocław (stąd inna nazwa budowli – Wieża Gocławska). Jej germańskość przełamuje klasycystyczny portyk z dwiema kolumnami, z kolei panoplium w postaci tarczy ze skrzyżowanymi włóczniami nadaje budowli militarnego sznytu – w końcu upamiętnia Bismarcka, który doprowadził Prusy do zwycięstwa nad Francją w 1871 roku. W samym sercu tarczy znajduje się herb Bismarcków, czyli koniczyna na trzech liściach dębu. Przed wojną konstrukcję zdobiły też orły ustawione na każdej z dziesięciu przypór – co zresztą korespondowało z nazwą projektu architektonicznego, Adlerhorst II (Gniazdo Orła II). Najważniejszy punkt budowli stanowiło popiersie Bismarcka, które znajdowało się we wnętrzu. Nad nim widniał napis: Idziemy żelaznym krokiem, miażdżymy to, co stoi na przeszkodzie odnowieniu narodu niemieckiego i jego świetności i potędze. Miejsce cieszyło się dużą popularnością wśród Szczecinian (oczywiście mamy na myśli dawnych, niemieckojęzycznych mieszkańców). Rzekomo na uroczystość otwarcia wieży przybyło pół miasta, a w kolejnych latach mieszkańcy korzystali z niej, aby podziwiać z góry okolicę, a przy okazji spacerować po okolicznych lasach oraz spędzać czas w kawiarniach. Dziś budynek znajduje się w rękach prywatnych, a właściciel sukcesywnie przeprowadza remont. Wieża miała już okazję stać się areną różnych wydarzeń kulturalnych, być może w przyszłości będzie jak dawniej cieszyć się popularnością. Jak już wspomniano, w Polsce zachowało się kilkanaście Wież Bismarcka (między innymi w Mrągowie, Ostródzie, Szczecinku, Świebodzinie, Żaganiu), jednak ich losy potoczyły się różnie. Niektóre z nich stanowią lokalną atrakcję turystyczną, a inne – zamknięte na cztery spusty – można oglądać jedynie z zewnątrz. Taki przykład zostawiliśmy na koniec. Od upamiętnienia po telefonię komórkową Projektanci wież pewnie nie brali pod uwagę, że wysokie konstrukcje położone na szczytach wzgórz świetnie sprawdzą się w roli platformy pod wszelkiego rodzaju nadajniki i anteny. Taką funkcję pełni obiekt w Okonku (powiat złotowski, województwo wielkopolskie). Współcześnie określa się go mianem Wieży Tecława od nazwy wzgórza, na której stoi. Według legendy Tecław był miejscowym rozbójnikiem, którego w XVI wieku powiesili okoliczni mieszkańcy za jego niecne uczynki. Stąd Tecławska Góra. Wieża na wzniesieniu powstała jednak znacznie później, bo dopiero w 1908 roku jako pomnik dla Żelaznego Kanclerza. Dziś można ją oglądać tylko z zewnątrz, ale pojawiają się pomysły zaadaptowania jej, aby pełniła funkcję atrakcji turystycznej. Trzymamy kciuki, bo zabytków w Polsce nigdy zbyt wiele. Nawet takich o kontrowersyjnej przeszłości. To jest fragment książki „Cuda niewidy. Alternatywne wędrówki po Polsce” autorstwa Aleksandry i Grzegora Koper, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Znak. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Wyjątkowa wieś na Dolnym Śląsku została objęta ochroną. Mieszkańcy są oburzeni
Jedna z dolnośląskich wsi została właśnie wpisana do rejestru zabytków w całości – nie jako pojedynczy kościół, pałac czy dwór, lecz cały historyczny układ zabudowy. Choć taka decyzja oznacza większą ochronę dziedzictwa oraz możliwość ubiegania się o dotacje na prace konserwatorskie, wiąże się również z nowymi ograniczeniami dotyczącymi przebudowy i remontów. To właśnie one sprawiły, że mieszkańcy Ostaszowa zapowiadają odwołanie od decyzji konserwatora.
Historyczne wsie należą dziś do najbardziej zagrożonych elementów polskiego krajobrazu kulturowego. Szacuje się, że spośród ponad 40 tys. miejscowości wiejskich w Polsce zaledwie 144 zachowały tradycyjny układ zabudowy, a jedynie około 0,36% można uznać za zachowane w historycznej formie. Eksperci od lat zwracają uwagę, że ochrona zabytków na terenach wiejskich koncentruje się głównie na kościołach, pałacach czy dworach, podczas gdy całe historyczne wsie stopniowo tracą swój pierwotny charakter. Właśnie z tego powodu wojewódzki konserwator zabytków zdecydował o objęciu ochroną Ostaszowa – niewielkiej miejscowości na Dolnym Śląsku. Decyzja, która miała pomóc zachować wyjątkowy krajobraz kulturowy, wywołała jednak sprzeciw części mieszkańców. Dlaczego cały Ostaszów został zabytkiem? Choć Ostaszów liczy niespełna 300 mieszkańców, zdaniem konserwatorów zabytków jest jednym z najbardziej wyjątkowych przykładów historycznej zabudowy wiejskiej w Polsce. Miejscowość powstała w 1936 roku jako modelowa osada rolnicza zbudowana przez niemiecką organizację Reichsarbeitsdienst (Służbę Pracy Rzeszy) i nosiła wówczas nazwę Hierlshagen – od nazwiska jej przywódcy, Konstantina Hierla. Mimo kontrowersyjnego rodowodu zachował się tu niemal niezmieniony układ urbanistyczny oraz charakterystyczna architektura gospodarstw, dzięki czemu wieś stanowi dziś cenne świadectwo planowania i budownictwa pierwszej połowy XX wieku. To właśnie te cechy przesądziły o decyzji Dolnośląskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków Daniela Gibskiego o wpisaniu całej wsi do rejestru zabytków. Jak podkreślił, „wyjątkowe, ponadnormatywne wartości historyczne, naukowe i artystyczne Ostaszowa jako zabytku nie mogą budzić żadnych wątpliwości”. Dodał również, że jest to „jedyna tego typu, zachowana na Dolnym Śląsku, komponowana od podstaw jednostka urbanistyczna, zachowana w niemal oryginalnej formie wraz z wyjątkową, jednorodną, historyczną architekturą”. Eksperci zwracają uwagę na dwa charakterystyczne typy zagród: w jednym dom mieszkalny, część gospodarcza i stodoła tworzą zwarty ciąg pod wspólnym dachem, w drugim zabudowania ułożone są na planie litery „L”, również pod jednym dachem. Według autorów opracowania przygotowanego dla Narodowego Instytutu Dziedzictwa właśnie ta spójność architektoniczna, zachowany historyczny układ przestrzenny oraz brak przypadkowej współczesnej zabudowy sprawiają, że Ostaszów stanowi unikat nie tylko w skali regionu, ale również całego kraju. Wpis do rejestru ma więc zabezpieczyć miejscowość przed niekontrolowaną rozbudową i zachować jej oryginalny charakter dla przyszłych pokoleń, podobnie jak ma to miejsce w przypadku innych cennych układów ruralistycznych objętych ochroną konserwatorską. Mieszkańcy obawiają się kosztów i nowych ograniczeń Wpis do rejestru zabytków stał się źródłem konfliktu między mieszkańcami a konserwatorem. Zgodnie z obowiązującymi przepisami wszelkie prace mogące wpłynąć na wygląd chronionego układu – od wymiany okien i remontu dachu po budowę nowych obiektów czy większe modernizacje – wymagają uzyskania zgód konserwatorskich. Mieszkańcy przekonują, że oznacza to nie tylko dodatkowe formalności, lecz także znaczny wzrost kosztów. Wskazują, że zamiast standardowych materiałów będą musieli stosować rozwiązania zaakceptowane przez konserwatora, często wielokrotnie droższe od powszechnie dostępnych, a część prac będzie mogła zostać wykonana wyłącznie przez wyspecjalizowane firmy. Obawiają się również ograniczeń dotyczących budowy nowych domów oraz przedłużających się procedur administracyjnych, które – ich zdaniem – mogą zahamować rozwój miejscowości, zniechęcić młodych ludzi do pozostania we wsi i utrudnić codzienne życie mieszkańców. „My nie jesteśmy skansenem, chcemy normalnie żyć” – podkreślali w apelu do mediów. Sołtys, radni i starosta przeciwni wpisowi do rejestru zabytków Sołtys Ostaszowa Sylwia Mazur zapowiedziała już odwołanie od decyzji, podkreślając, że sprzeciw wobec wpisu wyrażali także burmistrz Przemkowa, radni oraz starosta. Konserwator zabytków odpiera zarzuty, twierdząc, że mówi się o nich w sposób przesadzony. W opublikowanym stanowisku przekonuje, że „nie należy podzielać aferalnej narracji, mówiącej o »skansenie«, niemożności remontowania czy blokowaniu inwestycji przez wpis do rejestru zabytków”. Jak zaznaczył, celem ochrony jest przede wszystkim zapobieganie nieodwracalnym zmianom w historycznym układzie wsi, takim jak planowana w przeszłości zabudowa szeregowa w jej centrum. Przypomniał również, że podobną ochroną objętych jest już wiele innych miejscowości na Dolnym Śląsku, które mimo wpisu do rejestru nadal funkcjonują i rozwijają się. Mieszkańcy pozostają jednak sceptyczni i zapowiadają odwołanie od decyzji, argumentując, że chcą chronić charakter swojej wsi, ale nie kosztem możliwości jej dalszego rozwoju. Źródła: TVN24, Dzieje.pl, Onet Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Najbardziej niedoceniane zabytki świata. Niektóre są starsze niż piramidy
Koloseum, piramidy w Gizie i Machu Picchu od lat przyciągają tłumy. Tymczasem w ich cieniu kryją się zapomniane zabytki świata, które zachwycają rozmachem, historią i atmosferą. Niektóre leżą tuż obok turystycznych hitów, inne wymagają wielodniowej wyprawy. Oto dziesięć miejsc, które zdaniem redaktorów National Geographic zasługują na znacznie większą uwagę.
W naszym zestawieniu prezentujemy 10 niezwykłych zabytków – od miejsca dziesiątego aż po zwycięzcę rankingu. To subiektywny wybór dziennikarzy i redaktorów National Geographic Polska, oparty na historycznym znaczeniu, wyjątkowości, atmosferze i potencjale podróżniczym tych miejsc. Nie jest to więc naukowy ani bezwzględny ranking, lecz redakcyjna lista obiektów, które naszym zdaniem zasługują na znacznie większą uwagę. 10. Circus Maximus we Włoszech. Tu emocje sięgały zenitu Większość osób przybywających do Rzymu kieruje się najpierw do Koloseum – amfiteatru z I wieku n.e., który mógł pomieścić około 50 tys. widzów. Zaledwie kilkaset metrów dalej rozciąga się jednak zielona dolina będąca pozostałością po obiekcie jeszcze potężniejszym. To Circus Maximus, najstarszy i największy tor wyścigowy antycznego Rzymu. Jego historia sięga czasów monarchii rzymskiej, a w okresie cesarstwa trybuny mogły według różnych szacunków pomieścić od około 150 do ponad 200 tys. osób. To tutaj odbywały się wyścigi rydwanów, uroczyste procesje i widowiska publiczne, które należały do najważniejszych wydarzeń w życiu mieszkańców imperium. Dzisiaj po monumentalnej konstrukcji pozostały przede wszystkim zarys areny i fragmenty zabudowań, dlatego trudno od razu wyobrazić sobie jej dawny rozmach. 9. Herkulanum we Włoszech. Miasto zachowane pod warstwą materiału wulkanicznego Erupcja Wezuwiusza w 79 roku n.e. kojarzy się przede wszystkim z zagładą Pompejów. Ten sam kataklizm zniszczył jednak także położone nieopodal Herkulanum. Los obu miast nie był identyczny. Pompeje zostały w dużej mierze przysypane popiołem i pumeksem, natomiast Herkulanum przykryły gorące spływy piroklastyczne oraz materiał wulkaniczny, który z czasem stwardniał. Dzięki temu zachowały się tam piętra budynków, drewniane elementy konstrukcyjne, meble, żywność, a nawet zwęglone zwoje. Stanowisko jest mniejsze od Pompejów, dlatego łatwiej objąć je wzrokiem i wyobrazić sobie układ starożytnego miasta. Wizyta w Herkulanum pozwala zobaczyć szczegóły rzymskiej codzienności, które w wielu innych miejscach bezpowrotnie zniknęły. 8. Wielkie Zimbabwe. Kamienne miasto, od którego nazwę wzięło państwo W południowej Afryce, z dala od najbardziej uczęszczanych szlaków, znajdują się ruiny jednego z najważniejszych miast w historii kontynentu. Wielkie Zimbabwe było od XI do XV wieku ośrodkiem rozległego państwa utrzymującego kontakty handlowe między innymi z wybrzeżem Oceanu Indyjskiego. Najbardziej charakterystyczną częścią kompleksu jest Wielki Mur otaczający tak zwane Wielkie Ogrodzenie. Konstrukcję wzniesiono z dopasowanych do siebie granitowych bloków, bez użycia zaprawy. W najwyższych miejscach mur osiąga około 11 metrów wysokości. Nazwa ruin pochodzi prawdopodobnie od określenia oznaczającego „domy z kamienia”. To właśnie od Wielkiego Zimbabwe nazwę przyjęło współczesne państwo. Przez lata europejscy kolonizatorzy nie chcieli przyjąć do wiadomości, że monumentalny kompleks został zbudowany przez miejscową ludność afrykańską. 7. Dżarasz w Jordanii. Rzymska metropolia w cieniu Petry Większość podróżnych odwiedzających Jordanię myśli przede wszystkim o Petrze. Na północy kraju leży jednak Dżarasz, starożytna Geraza – jedno z najlepiej zachowanych miast rzymskich na Bliskim Wschodzie. Metropolia przeżywała okres największego rozkwitu w II wieku n.e. Do dziś można oglądać pozostałości monumentalnych bram, świątyń, teatrów, hipodromu oraz charakterystycznego Owalnego Forum otoczonego kolumnadą. W przeciwieństwie do wielu stanowisk archeologicznych Dżarasz pozwala przejść dawnymi ulicami i stosunkowo łatwo odtworzyć układ miasta. Przed podróżą należy jednak zawsze sprawdzić aktualne komunikaty dotyczące sytuacji bezpieczeństwa w Jordanii i całym regionie. 6. Anuradhapura na Sri Lance. Święte stupy i drzewo związane z Buddą Anuradhapura była przez wiele stuleci politycznym i religijnym centrum Sri Lanki. Na rozległym terenie dawnej stolicy znajdują się ruiny pałaców, klasztorów, zbiorników wodnych i gigantycznych stup buddyjskich. Jedną z najbardziej imponujących budowli jest Ruwanwelisaya, wielka biała stupa wzniesiona w II wieku p.n.e. Nieopodal stoi Jetavanaramaya, która pierwotnie osiągała około 122 metrów i należała do najwyższych budowli starożytnego świata. Szczególne znaczenie religijne ma Jaya Sri Maha Bodhi. Według tradycji wyrosło ono ze szczepu drzewa Bodhi, pod którym Budda osiągnął oświecenie. Jest uznawane za najstarsze nadal rosnące drzewo posadzone przez człowieka, którego historia została udokumentowana. 5. Mnajdra i Ħaġar Qim na Malcie. Świątynie starsze od Stonehenge Na Malcie i Gozo zachowały się jedne z najstarszych wolnostojących kamiennych budowli na świecie. Kompleksy Mnajdra i Ħaġar Qim powstały między IV a III tysiącleciem p.n.e., a więc wcześniej niż egipskie piramidy w Gizie i kamienny krąg w Stonehenge. Budowniczowie transportowali i ustawiali potężne bloki wapienia, tworząc pomieszczenia o zaokrąglonych ścianach, monumentalne wejścia i kamienne ołtarze. Układ świątyń wskazuje, że ich twórcy uważnie obserwowali ruch Słońca. W czasie równonocy i przesileń promienie wpadają do wybranych części kompleksu Mnajdra. Ze światem maltańskich budowniczych wiąże się także podziemne Hypogeum Ħal Saflieni. To właśnie tam znaleziono niewielką figurkę nazywaną Śpiącą Damą. 4. Dahszur w Egipcie. Tutaj narodziła się idealna piramida Piramidy w Gizie są symbolem starożytnego Egiptu, ale historia ich powstania zaczęła się wcześniej. Jednym z najważniejszych etapów rozwoju królewskich grobowców była nekropolia w Dahszur, położona na południe od Kairu. Faraon Snofru polecił wznieść tam dwie monumentalne konstrukcje. Pierwsza to Piramida Łamana, której ściany w górnej części mają mniejszy kąt nachylenia. Zmiana była prawdopodobnie odpowiedzią na problemy konstrukcyjne i pęknięcia pojawiające się podczas budowy. Druga, Piramida Czerwona, uchodzi za pierwszą w pełni udaną wielką piramidę gładkościenną. Zdobyte podczas jej budowy doświadczenia pozwoliły później stworzyć monumentalne grobowce w Gizie. 3. Nan Madol w Mikronezji. Kamienna Wenecja Pacyfiku U wybrzeży wyspy Pohnpei znajduje się jedno z najbardziej niezwykłych stanowisk archeologicznych Oceanii. Nan Madol tworzy około stu sztucznych wysepek i platform, rozdzielonych siecią kanałów. Z tego powodu ruiny bywają nazywane Wenecją Pacyfiku. Mury, grobowce i budynki wzniesiono z bazaltowych słupów oraz koralowca. Łącznie budowniczowie musieli przemieścić setki tysięcy ton materiału. Najważniejsze części miasta powstawały od około XII wieku i były związane z dynastią Saudeleurów. Gdy Europejczycy zaczęli dokładniej opisywać Pohnpei, Nan Madol było już opuszczone. Ruiny otaczały lokalne opowieści o duchach, czarownikach i nadnaturalnych budowniczych. 2. El Mirador w Gwatemali. Potężne miasto Majów ukryte w lesie Chichén Itzá i Tikal należą do najbardziej rozpoznawalnych miast Majów. Znacznie trudniej dotrzeć do El Mirador, położonego w gwatemalskim departamencie Petén, niedaleko granicy z Meksykiem. Miasto rozwijało się już w okresie preklasycznym, wiele stuleci przed największym rozkwitem licznych ośrodków Majów. Jego mieszkańcy budowali monumentalne piramidy, place i drogi przecinające podmokły teren. Nad koronami drzew wznosi się kompleks La Danta. Ze względu na olbrzymią podstawę bywa on wymieniany wśród największych piramid świata pod względem objętości całej konstrukcji. Do El Mirador nie prowadzi zwykła droga dla turystów. Dotarcie do ruin najczęściej wymaga kilkudniowego trekkingu lub lotu śmigłowcem. To właśnie trudna dostępność sprawia, że miejsce zachowało atmosferę prawdziwego miasta ukrytego w dżungli. 1. Choquequirao w Peru. Mniej znana siostra Machu Picchu Machu Picchu stało się jednym z najczęściej odwiedzanych zabytków Ameryki Południowej. Znacznie mniej osób dociera do położonego w Andach Choquequirao, nazywanego niekiedy jego siostrą. Kompleks leży na wysokości ponad 3000 metrów n.p.m. i obejmuje tarasy, place, świątynie, budynki mieszkalne oraz systemy gospodarki wodnej. Choquequirao było ważnym ośrodkiem Inków i prawdopodobnie odgrywało rolę także po rozpoczęciu hiszpańskiego podboju. Do ruin nie prowadzi linia kolejowa ani droga dostępna dla autobusów turystycznych. Klasyczna wyprawa wymaga co najmniej kilku dni marszu, podczas którego trzeba pokonać głęboką dolinę rzeki Apurímac. Duża część kompleksu pozostaje nieodsłonięta, a liczba odwiedzających jest nieporównywalnie mniejsza niż w Machu Picchu. Choquequirao daje więc szansę zobaczenia monumentalnego inkaskiego miasta bez tłumu ustawiającego się do każdego punktu widokowego. Źródła: UNESCO World Heritage Centre Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Jedno z najbogatszych miast Włoch wciąż pozostaje w cieniu. Co zobaczyć w ojczyźnie Ferrari i tortellini?
Modena to jedno z tych włoskich miast, które trudno zamknąć w jednej definicji. Z jednej strony wyrasta z antycznej Mutiny, rzymskiej kolonii o strategicznym znaczeniu. Z drugiej jest nowoczesnym centrum przemysłu, gdzie powstają jedne z najbardziej pożądanych samochodów świata. Pomiędzy tymi warstwami rozciąga się bogata historia średniowiecza, epoka rodu Este oraz współczesna tożsamość regionu Emilia-Romania.
Spis treści: Krótka historia miasta Zabytki i atrakcje turystyczne Gospodarka i motoryzacja Kuchnia i kultura codzienna Modena dziś Modena znajduje się w północnych Włoszech, w regionie Emilia-Romania, w obrębie rozległej doliny Padu, pomiędzy dwiema rzekami – Secchią i Panaro – które od wieków kształtują lokalny krajobraz i warunki osadnicze. Zaledwie kilkanaście kilometrów na południe zaczynają się pierwsze wzniesienia Apeninów Toskańsko-Emiliańskich. Taka lokalizacja od wieków sprzyjała rozwojowi rolnictwa, handlu oraz komunikacji. Miasto ma dziś ponad 180 tysięcy mieszkańców i pełni funkcję ważnego ośrodka administracyjnego oraz gospodarczego regionu. Jednocześnie zachowuje kameralny charakter – historyczne centrum jest zwarte, a życie miejskie koncentruje się wokół eleganckich placów, arkad i wąskich uliczek. Krótka historia miasta Historia Modeny sięga czasów przedrzymskich. Tereny te były zamieszkane przez różne ludy, w tym Etrusków i Galów, a pierwotna osada znana była jako Mutina. W 183 r. p.n.e. Rzymianie przekształcili ją w kolonię, nadając jej istotną rolę militarną i administracyjną w regionie północnej Italii. W okresie wojen domowych miasto było dwukrotnie oblegane, co podkreślało jego znaczenie strategiczne. Po upadku Cesarstwa Rzymskiego Modena podupadła, wielokrotnie zmieniając swoją funkcję i znaczenie – od osady biskupiej, po ośrodek średniowiecznej władzy kościelnej i miejskiej. W XII wieku uzyskała autonomię, a później znalazła się pod rządami rodu Este, który ukształtował jej nowożytny charakter. W 1598 roku, po utracie Ferrary, Modena stała się stolicą księstwa Este. Ten okres przyniósł intensywny rozwój urbanistyczny, powstanie rezydencji książęcych oraz wzmocnienie pozycji miasta jako regionalnego centrum politycznego. W XIX wieku Modena została włączona do zjednoczonych Włoch. Zabytki i atrakcje turystyczne Atrakcje w Modenie obejmują zarówno monumentalne budowle, jak i miejsca związane z kulturą codzienną. Miasto wyróżnia się strukturą, w której średniowieczne centrum płynnie przechodzi w późniejsze zabudowania nowożytne. Wśród najważniejszych punktów warto wymienić ratusz miejski z charakterystyczną wieżą zegarową oraz Piazza Grande, która od wieków pełni funkcję przestrzeni publicznej i handlowej. Wnętrza ratusza skrywają elementy związane z historią miasta, w tym symboliczne artefakty przypominające o średniowiecznych zwycięstwach Modeny. Istotnym elementem krajobrazu sakralnego są również liczne kościoły, takie jak San Francesco czy Sant’Agostino, które zachowały elementy gotyckie i barokowe. Każdy z nich odzwierciedla inne etapy rozwoju architektury religijnej w regionie. Warto również wspomnieć o Muzeum Enzo Ferrariego, które ukazuje związek miasta z motoryzacją. Modena jest bowiem jednym z najważniejszych ośrodków przemysłu samochodowego we Włoszech. Dziedzictwo UNESCO W centrum miasta znajduje się zespół zabytków wpisanych na listę światowego dziedzictwa UNESCO: katedra, wieża Ghirlandina oraz Piazza Grande. To jeden z najlepiej zachowanych przykładów architektury romańskiej w północnych Włoszech. Katedra w Modenie zachwyca monumentalną formą i bogactwem detalu rzeźbiarskiego. Jej budowa rozpoczęła się pod koniec XI wieku i była jednym z najważniejszych przedsięwzięć sakralnych średniowiecznej Italii. Wieża Ghirlandina, pełniąca funkcję dzwonnicy, stanowi dziś jeden z najbardziej rozpoznawalnych symboli miasta i dominuje nad jego panoramą. Gospodarka i motoryzacja Modena jest jednym z kluczowych ośrodków gospodarczych Emilii-Romanii. Region ten należy do najbogatszych we Włoszech, a jego siłą napędową są małe i średnie przedsiębiorstwa oraz wysoko wyspecjalizowany przemysł. Najbardziej rozpoznawalnym sektorem jest wspomniana wcześniej motoryzacja. W okolicach miasta narodziły się lub rozwinęły takie marki jak Ferrari, Maserati, Pagani czy Lamborghini. Choć część fabryk znajduje się w sąsiednich miejscowościach, to właśnie Modena stanowi symboliczny centrum tej Motor Valley. Oprócz przemysłu samochodowego rozwija się tu również sektor spożywczy, ceramiczny oraz tekstylny. Szczególnie ważną rolę odgrywa produkcja żywności wysokiej jakości, w tym wędlin i serów, które trafiają na rynki międzynarodowe. Kuchnia i kultura codzienna Modena to także jedno z najważniejszych miejsc dla włoskiej tradycji kulinarnej. Region słynie z produkcji octu balsamicznego, który dojrzewa w drewnianych beczkach przez wiele lat, nabierając głębokiego, złożonego smaku. Równie charakterystyczne są lokalne makarony, takie jak tortellini, oraz potrawy oparte na wieprzowinie, w tym cotechino i zampone. Kultura kulinarna Modeny jest ważnym elementem turystycznym, ale też niemniej istotną częścią codziennej tożsamości mieszkańców. Współistnieje ona z silnym zapleczem przemysłowym i akademickim, co czyni miasto miejscem wyjątkowo zrównoważonym pod względem tradycji i nowoczesności. Modena dziś Współczesna Modena jest miastem o wysokim poziomie życia i silnej gospodarce. Oprócz przemysłu motoryzacyjnego rozwinięte są tu sektory spożywczy, tekstylny i usługowy. Ważną rolę odgrywa także Uniwersytet w Modenie i Reggio Emilia, jeden z najstarszych ośrodków akademickich we Włoszech. Miasto zachowuje przy tym kameralny charakter. Historyczne centrum jest stosunkowo zwarte, co sprzyja zwiedzaniu pieszo i pozwala na bezpośredni kontakt z zabytkami. Modena jest przykładem miasta, w którym historia nie funkcjonuje jako zamknięty rozdział, lecz jako żywa część codziennej przestrzeni. Od rzymskiej Mutiny, przez średniowieczne konflikty, po współczesne centrum przemysłu i kultury – każdy etap pozostawił tu trwały ślad. To właśnie ta wielowarstwowość sprawia, że Modena pozostaje jednym z najbardziej interesujących miast północnych Włoch. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Galeria Borghese zachwyca przepychem, ale za kolekcją stoją intrygi i grabieże
Galeria Borghese, wspaniała barokowa willa w Rzymie, to nie tylko jedno z najświetniejszych muzeów we Włoszech, ale także jedno z najbardziej kontrowersyjnych. Jako repozytorium dzieł sztuki stanowi „teatr geniuszu”, na scenie którego rzeźba i malarstwo przenikają się z architekturą i naturą, tworząc kompletne doświadczenie estetyczne. Nie można jednak nie wspomnieć, że wiele z tamtejszych zbiorów zostało zagarniętych drogą jawnego naginania lub wręcz łamania prawa.
Spis treści: Historia i ewolucja willi Borghese Pinciana Kardynał i kolekcjoner, ale także uzurpator sztuki Dziedzictwo Borghese w Luwrze Arcydzieła rzeźby Sześć twarzy geniuszu i realizmu Dzieła renesansu Dawna rezydencja rodu Borghese jest miejscem absolutnie unikatowym, gdzie dzieła sztuki nie są tylko wyizolowanymi z kontekstu eksponatami. Tamtejsza ekspozycja tworzy spójną i przejmującą narrację, idealnie komponując się przy tym z architekturą. Mimo upływu czterech stuleci, willa kardynała Scipione nadal realizuje jego pierwotny cel – zachowuje, prowokuje i ukazuje potęgę ludzkiego geniuszu. Historia i ewolucja willi Borghese Pinciana Na początku XVII wieku kardynał Scipione Borghese, siostrzeniec papieża Pawła V, postanowił przekształcić rodową winnicę na wzgórzu Pincio w luksusową willę podmiejską. Budowa rozpoczęła się w 1607 roku, a jej głównym celem od samego początku było stworzenie przestrzeni godnej eksponowania rosnącej w zawrotnym tempie kolekcji antyków i dzieł współczesnych. Za wizję budynku odpowiedzialny był Flaminio Ponzio, który opracował projekt oparty na szkicach samego kardynała. Jako główny architekt tej ambitnej inwestycji, dążył do stworzenia struktury, która harmonijnie łączyłaby funkcję mieszkalną z galeryjną, wykorzystując obszerne sale i obfitość naturalnego światła. To właśnie ten czynnik miał kluczowe znaczenie dla optymalnej prezentacji rzeźb. Po śmierci Ponziego w 1613 roku, prace kontynuował jego asystent, Giovanni Vasanzio, który nadał fasadzie jej ostateczny bogato zdobiony kształt, integrując w jej strukturze liczne nisze, popiersia i płaskorzeźby. Przestrzeń dla duchowego odpoczynku Willa nie była pomyślana jako pałac miejski do stałego zamieszkania, a jako miejsce intelektualnej rekreacji. Każda z sal ekspozycyjnych została zaprojektowana jako odrębna scena, gdzie dekoracje sufitowe, inkrustacje podłogowe i obramowania okienne korespondują tematycznie z umieszczonymi w nich dziełami. Pod koniec XVIII wieku książę Marcantonio IV Borghese zainicjował szeroko zakrojoną renowację pod kierunkiem Antonia Asprucciego, która nadała wnętrzom ich obecny neoklasycystyczny blask, nie naruszając jednak barokowego fundamentu ideowego. To właśnie wtedy w strukturę budynku włączono cenne antyczne mozaiki podłogowe, które do dziś stanowią jeden z najbardziej unikatowych elementów dekoracyjnych galerii. Upublicznienie kolekcji Borghese W 1902 roku państwo włoskie zakupiło willę wraz z parkiem i znaczną częścią kolekcji, kładąc kres prywatnemu władaniu rodu Borghese nad tym terenem i udostępniając te skarby szerokiej publiczności. Ostatnia wielka renowacja, zakończona w 1997 roku, przywróciła pierwotną kolorystykę tynków i zabezpieczyła bezcenne freski, pozwalając na odbiór architektury w formie niemal identycznej z tą, jaką podziwiali goście kardynała Scipione. Kardynał i kolekcjoner, ale także uzurpator sztuki Jako krewny papieża, Scipione Borghese dysponował niemal nieograniczoną władzą polityczną i finansową, którą z pasją i bezwzględnością wykorzystywał do gromadzenia piękna. Jego mecenat nie opierał się wyłącznie na wspieraniu artystów. Nierzadko był to proces balansujący na granicy prawa lub otwarcie je łamiący. Jednym z najbardziej spektakularnych przykładów metod kardynała była konfiskata kolekcji Giuseppe Cesariego, znanego jako Cavalier d’Arpino. W 1607 roku, pod pretekstem niezapłaconych podatków i nielegalnego posiadania broni przez malarza, papież Paweł V nakazał przejęcie 107 obrazów z jego pracowni i natychmiastowe przekazanie ich swojemu siostrzeńcowi. W ten sposób do kolekcji Borghese trafiły wczesne arcydzieła Caravaggia, takie jak „Chory Bachus” czy „Chłopiec z koszem owoców”. Jeszcze bardziej kontrowersyjna była historia obrazu „Złożenie do grobu” pędzla Rafaela. Dzieło to, zamówione przez Atalantę Baglioni dla kościoła w Perugii, było dla mieszkańców miasta obiektem niemal świętym. W 1608 roku, na zlecenie Scipiona, obraz został nocą wykradziony z ołtarza i wywieziony do Rzymu. Kiedy oburzony lud Perugii zagroził buntem, papież wydał dekret sankcjonujący kradzież, uznając obraz za „dar” dla kardynała, a miastu, w ramach rekompensaty, wysłano jedynie kopię dzieła. Patron geniusza Nie można jednak nie wspomnieć, że Scipione był również wizjonerem, który jako jeden z pierwszych dostrzegł geniusz młodego Gian Lorenzo Berniniego. Kardynał zapewniał artyście środki i prestiżowe zamówienia, a ten dostarczał rzeźb, które definiowały nową epokę. To dzięki tej współpracy powstały słynne grupy rzeźbiarskie, które do dziś stanowią serce galerii i są eksponowane w miejscach, dla których zostały pierwotnie zaprojektowane. Dziedzictwo Borghese w Luwrze Kolekcja, która przez dwa stulecia uchodziła za nienaruszalną, w epoce napoleońskiej przeżyła prawdziwy wstrząs. Książę Camillo Borghese, poślubiwszy siostrę Napoleona, Paulinę, znalazł się w trudnej sytuacji politycznej i finansowej. W 1807 roku Napoleon Bonaparte, pragnąc wzbogacić zbiory Luwru, zmusił swojego szwagra do sprzedaży znacznej części antycznej kolekcji rzeźb po cenie znacznie niższej od rynkowej. W następstwie tej transakcji do Paryża wywieziono kilkaset obiektów – posągów, popiersi i płaskorzeźb. Wśród utraconych skarbów znalazł się słynny „Szermierz Borghese”, uznawany od XVII wieku za ideał męskiej anatomii w rzeźbie. Do Luwru trafiły także dzieła takie jak „Waza Borghese” i „Hermafrodyta Borghese”. Chociaż po kongresie wiedeńskim część dzieł zwrócono Włochom, większość rzymskich zabytków z tej sprzedaży do dziś stanowi trzon działu starożytności w paryskim muzeum. Camillo Borghese, pragnąc zrekompensować straty i wypełnić puste miejsca w willi, zainicjował nowe wykopaliska archeologiczne w rodzinnych posiadłościach, co doprowadziło m.in. do odkrycia słynnych mozaik gladiatorów. Dzięki tym działaniom, mimo ogromnej straty na rzecz Francji, galeria pod koniec XIX wieku wciąż uchodziła za jedną z najbogatszych i najlepiej zbalansowanych kolekcji prywatnych na świecie. Arcydzieła rzeźby Rzeźba w Galerii Borghese nadaje ton całej narracji muzeum. Dzieła zgromadzone w tym miejscu reprezentują ewolucję formy, od dynamicznego i emocjonalnego baroku, po chłodną i idealistyczną estetykę neoklasycyzmu. Gian Lorenzo Bernini W swoich wczesnych pracach dla kardynała Scipione, Bernini zdawał się zacierać granicę między kamieniem a żywą materią. Każda z jego wielkich grup rzeźbiarskich w galerii jest studium ruchu i psychologii. Największe dzieła włoskiego artysty, które są eksponowane w Galerii Borghese, to: „Apollo i Dafne”, „Pluton i Prozerpina”, „Dawid”, „Eneasz, Anchizes i Askaniusz”, „Prawda odsłonięta przez czas”. Antonio Canova W 1805 roku Antonio Canova, jeden z czołowych rzeźbiarzy neoklasycyzmu, otrzymał zamówienie na portret Pauliny Bonaparte Borghese. Rezultat, „Paulina Borghese jako Venus Victrix”, do dziś budzi emocje. Przedstawienie siostry cesarza jako nagiej bogini zwyciężczyni, spoczywającej na marmurowym szezlongu, było w ówczesnym Rzymie aktem odwagi obyczajowej. Canova wykazał się niezwykłym kunsztem w oddaniu miękkości materaca i poduszek, które wykonane z marmuru z Carrary, wydają się uginać pod ciężarem ciała modelki. Nic dziwnego, że ta wyjątkowa rzeźba stała się ikoną galerii. Sześć twarzy geniuszu i realizmu Galleria Borghese posiada unikatowy zbiór sześciu obrazów Caravaggia. Dzieła te pozwalają na prześledzenie dramatycznej ewolucji jego stylu – od świetlistych, manierystycznych początków, po mroczny, głęboko psychologiczny tenebryzm: „Chory Bachus” – blada skóra i sine usta boga wina są świadectwem realizmu Caravaggia; „Chłopiec z koszem owoców” – stanowi wczesną manifestację zainteresowania artysty ulotnością piękna i życia; „Święty Hieronim piszący” – jest klasycznym przykładem barokowego memento mori; „Madonna z Dzieciątkiem i św. Anną” – to monumentalne dzieło, pierwotnie przeznaczone dla bazyliki św. Piotra, zostało odrzucone przez zleceniodawców z powodu zbyt „ludzkiego” przedstawienia świętej rodziny. Realistyczne postaci Marii i małego Jezusa depczących węża i obecność św. Anny o twarzy prostej kobiety były dla ówczesnego Kościoła zbyt radykalne; „Jan Chrzciciel” – Caravaggio przedstawia Jana Chrzciciela nie jako ascetycznego świętego, a jako melancholijnego młodzieńca, co nadaje tradycyjnemu tematowi religijnemu niemal świecki wymiar; „Dawid z głową Goliata” – to jedno z najbardziej przejmujących dzieł w historii sztuki. Dawid nie patrzy na swoje zwycięstwo z triumfem, a ze smutkiem i litością. Najbardziej poruszający jest fakt, że odcięta głowa Goliata nosi rysy twarzy samego Caravaggia. Obraz ten, namalowany pod koniec życia artysty, gdy był ścigany za morderstwo, uznaje się za jego wizualną prośbę o łaskę i przejmujący wyraz wewnętrznej męki. Dzieła renesansu Mimo barokowej dominacji, Galleria Borghese przechowuje dzieła renesansu, które stanowią o jej światowej randze: Rafael Santi i „Dama z jednorożcem”, Tycjan i „Miłość niebiańska i miłość ziemska”, Correggio i „Danae”. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
To idealny czas na wizytę w Atenach. Wreszcie udało się odrestaurować Partenon
Zbudowany w V wieku p.n.e. ku czci bogini Ateny, Partenon od dwóch i pół tysiąca lat dumnie góruje nad stolicą Grecji. Choć przez ostatnie dziesięciolecia ateński Akropol był niemal nieustannie spowity mgłą rusztowań, w połowie czerwca 2026 roku ukazał się tam widok, którego nie uświadczono od ponad dwóch stuleci. Odsłonięto wreszcie pieczołowicie odrestaurowaną, zachodnią fasadę świątyni. Planujecie podróż do Grecji? To idealny moment.
Trójkątny fronton Partenonu, w architekturze nazywany tympanonem, stanowił niegdyś architektoniczną ramę dla 50 majestatycznych rzeźb. Podczas gdy wschodnia fasada przedstawiała mitologiczne narodziny Ateny, zachodnia ukazywała brutalny spór między Ateną a Posejdonem o patronat nad miastem. Z biegiem tysiącleci trzęsienia ziemi, konflikty zbrojne, erozja od zanieczyszczeń powietrza oraz niefortunne, historyczne próby napraw systematycznie degradowały zabytek. Zuchwała brytyjska kradzież Jednak największa architektoniczna wyrwa powstała około 220 lat temu. Na początku XIX wieku brytyjski arystokrata, lord Elgin, usunął wiele rzeźb i marmurowych paneli z przyczółków Partenonu, a następnie przetransportował je do Anglii, by ostatecznie odsprzedać brytyjskiemu rządowi. Słynne „marmury Elgina” do dziś znajdują się w British Museum, wciąż będąc przedmiotem niezwykle delikatnych negocjacji dyplomatycznych dotyczących ich powrotu do ojczyzny. Z powodu tych strat, zachodnia fasada przez wieki straszyła nienaturalną pustką. Logistyczny i architektoniczny majstersztyk W 2017 roku Grecka Służba Odbudowy Akropolu rozpoczęła ambitny projekt wypełnienia architektonicznych luk. Jak podkreśla Lina Mendoni, grecka ministra kultury, głównym celem tego trudnego przedsięwzięcia było fizyczne wzmocnienie osłabionej struktury oraz przywrócenie geometrycznej perfekcji i unikatowych proporcji, z których słynęli starożytni budowniczowie. Bez tego Partenon straciłby swojego ducha. Inżynierowie, rzeźbiarze i kamieniarze stanęli przed gigantycznym wyzwaniem. W pierwszej kolejności musieli pozyskać odpowiedni materiał. Wydobyto go z kamieniołomu Dionyssos, oddalonego od Aten o około 30 kilometrów. Nowe, wielotonowe bloki były ręcznie rzeźbione zgodnie z antyczną sztuką kamieniarską, a następnie wynoszone na odpowiednią wysokość. Jak poinformowali przedstawiciele projektu, ze względu na potężne gabaryty i wagę elementów, prace wymagały chirurgicznej precyzji. Zastosowano dwa różne podejścia konserwatorskie: jeden z zamontowanych bloków został wyrzeźbiony w całości z nowo pozyskanego materiału, natomiast drugi powstał z połączenia dwóch oryginalnych, starożytnych fragmentów spajanych nowym marmurem. Dziedzictwo, które wymaga naszej nieustannej opieki Same bloki umiejscowiono w strukturze Partenonu już na początku marca, jednak kierownictwo projektu celowo wstrzymało się z oficjalnym ogłoszeniem sukcesu do połowy czerwca, kiedy to ostatecznie zdemontowano rusztowania i odsłonięto nienaruszony, spektakularny widok zachodniej fasady. To tylko fragment szerzej zakrojonej, nowoczesnej misji konserwatorskiej, która rozpoczęła się w 1975 roku, niedługo po upadku dyktatury wojskowej i powrocie Grecji na drogę demokracji. Obecnie specjaliści pracują na terenie Akropolu również nad zabezpieczeniem i odrestaurowaniem centralnej komory świątyni, czyli tak zwanej celli. Choć widok rusztowań i pracujących dźwigów to stały element ateńskiego krajobrazu, kompleks Akropolu – wpisany na listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 1987 roku – to jeden z najważniejszych zabytków Europy. Obok Partenonu, wciąż można podziwiać Świątynię Ateny Nike (zbudowaną w latach 426–421 p.n.e.) czy słynny, asymetryczny Erechtejon (koniec V w. p.n.e.), które wspólnie stanowią symbol fundamentów zachodniej cywilizacji. Spacer w ich otoczeniu i zmrożona caffe freddo w malowniczej dzielnicy Plaka to moim zdaniem obowiązek każdego Europejczyka. Źródło: YSMA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czy twórcy polskich megalitów żyli w zgodzie z naturą? Nowe badania zmieniają wizje archeologów
Ponad 5500 lat temu w dzisiejszej Wielkopolsce ludzie zbudowali monumentalne kamienno-ziemne grobowce. Do tej pory archeolodzy sądzili, że społeczność ta żyła w pełnej harmonii z pierwotną puszczą. Już wiemy, że było kompletnie inaczej.
W Polsce nie mamy co prawda starożytnych piramid (są nowożytne grobowce o takim kształcie), ale wznoszono olbrzymie grobowce w formie kurhanów na planie wydłużonego trapezu. I to tysiąc lat przed powstaniem słynnej piramidy Cheopsa. Na potrzeby popularyzacji tych monumentalnych grobowców ukuto nazwę „polskie piramidy”, ale naukowcy z reguły określają je mianem grobowców kujawskich, bo w tym regionie Polski jest ich całkiem sporo. Kilka lat temu archeolodzy namierzyli te monumentalne grobowce w centralnej Wielkopolsce, co było sporym zaskoczeniem. Teraz postanowili sprawdzić, jak wyglądał pradziejowy krajobraz i przyroda w tamtych czasach. Wyniki opublikowano na łamach czasopisma „Journal of Archaeological Science”, a badania sfinansowało Narodowe Centrum Nauki. Grobowce, których miało nie być W 2018 roku archeolodzy przeczesujący podpoznańską miejscowość Sobota za pomocą lotniczego skanowania laserowego (LiDAR) dokonali niezwykłego odkrycia. Ich oczom ukazał się nietypowy układ pięciu podłużnych, ziemnych kurhanów o długości dochodzącej do 145 metrów, które ulokowano przy brzegu dawnego jeziora. Już w czasie pierwszej wizji lokalnej, wykonanej przez dr Danutę Żurkiewicz z Wydziału Archeologii UAM w Poznaniu, udało się w terenie dojrzeć nasypy ziemne dochodzące do wysokości 1,5 m. Przy nich były nieduże fragmenty skał. Potem wykonano jeszcze badania geofizyczne i niewielkie wykopaliska – badacze uzyskali pewność, że są to faktycznie „polskie piramidy”. Te monumentalne obiekty wznieśli w IV tysiącleciu p.n.e. przedstawiciele kultury pucharów lejkowatych. Archeolodzy postanowili jednak nie skupiać się tylko i wyłącznie na samych grobowcach, ale chcieli dowiedzieć się więcej o krajobrazie i przyrodzie wśród którego żyli budowniczowie megalitów. Dlatego do współpracy zaproszono badaczy innych specjalności – z Wydziału Nauk Geograficznych i Geologicznych UAM w Poznaniu. Dziewicza pradziejowa przyroda? Dotychczas w nauce dominował pogląd, że neolityczne społeczności na niżu Europy Środkowej prowadziły zrównoważoną gospodarkę, która nie naruszała stabilności potężnych lasów. Aby to zweryfikować, interdyscyplinarny zespół badaczy z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu przeprowadził analizy paleoekologiczne osadów z pobliskiego torfowiska, które kiedyś było jeziorem. – Wyniki okazały się zaskakujące. Choć neolityczni mieszkańcy Wielkopolski starali się żyć w równowadze z puszczą, ich codzienna aktywność odcisnęła głębokie piętno na środowisku wodnym – opowiada National Geographic Polska dr Danuta Żurkiewicz, pierwsza autorka artykułu na ten temat. Jak uprawiano ziemię przed tysiącami lat? Dzięki drobiazgowej analizie pyłku roślinnego oraz makroskopowych węgli drzewnych naukowcom udało się zrekonstruować to, jak zmieniał się krajobraz z dokładnością do zaledwie kilkudziesięciu lat. – Co ciekawe, rolnicy i hodowcy pojawili się w rejonie Soboty na długo przed wzniesieniem pierwszych monumentalnych grobowców. Ślady uprawy zbóż i wypasu zwierząt w tamtejszych lasach są starsze o ponad 100 lat od momentu usypania grobowców, które datuje się na ok. 3660 rok p.n.e. – mówi badaczka. Wiadomo też, że tam, gdzie obecnie znajdują się relikty po grobowcach, wcześniej uprawiano rolę. Rolnicy wcale nie usuwali drzew na masową skalę za pomocą ognia. Ogień był używany rzadko, głównie do oczyszczania terenów otwartych i prawdopodobnie w celach rytualnych podczas budowy samych kurhanów Społeczność kultury pucharów lejkowatych preferowała wycinanie łatwiejszych do ścięcia krzewów i młodych drzew. Jak tłumaczy dr Żurkiewicz, taki zabieg pomógł potężnym, wiekowym dębom i sosnom. Dostęp do światła sprawił, że stare drzewa zaczęły produkować rekordowe, dotąd niespotykane w rejestrach kopalnych ilości pyłku. Naukowcy podejrzewają, że stosowano tu wyszukany system rotacyjny – po latach użytkowania polany i leśne pastwiska porzucano i pozwalano im się regenerować. Jak człowiek neolitu „wyłączył” jezioro Dziś działalność człowieka często przyczynia się do opadania lustra wody w zbiornikach wodnych. Ale do tego samego zjawiska przyczynili się budowniczowie wielkopolskich megalitów. I to tysiące lat temu! – Przerzedzenie koron drzew i uprawa roli wokół akwenu nasiliły erozję gleby. Deszcze i spływająca woda zaczęły masowo wymywać piaski oraz minerały prosto do jeziora. Efekt? (…) Ludzka działalność drastycznie przyspieszyła naturalne wypłycanie się zbiornika. Piękne neolityczne jeziorko w ciągu stuleci zamieniło się w bagniste torfowisko, które w niemal niezmienionej formie przetrwało w wielkopolskim krajobrazie aż do dziś – podsumowuje dr Żurkiewicz. Źródła: National Geographic Polska, Journal of Archaeological Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Zabytki Turcji dostępne nocą. Wśród nich miejsca znane na całym świecie
Podziemne miasta Kapadocji i monumentalne teatry rzymskie dostępne w nocy, pod gwiazdami. Turcja zaprasza do wzięcia udziału w nietypowej „nocy muzeów”, która potrwa aż do jesieni. To świetna okazja, by pozwiedzać spektakularne zabytki w kameralnej atmosferze.
Turcja słynie nie tylko z pięknych plaż, ale również z przebogatego dziedzictwa historycznego i archeologicznego. To tutaj rozkwitały różne starożytne cywilizacje, w tym hellenistyczna czy hetycka. To one pozostawiły po sobie niezliczone zabytki, które po dziś dzień można zwiedzać. Do tej pory możliwe to było jednak z reguły jedynie w ciągu dnia. Teraz się to zmieniło. Noce w muzeach Turcja w ubiegłym roku udostępniała wybrane muzea i stanowiska wieczorową porą. Wówczas inicjatywa ta przyciągnęła ponad milion zwiedzających. Dlatego zdecydowano się na kontynuację tego przedsięwzięcia. Od 1 czerwca do 1 października można wieczorami odwiedzić 20 muzeów i stanowisk archeologicznych w całym kraju. Od góry Nemrut i Efezu, po Zeugmę i Wieżę Galata – obiekty będą otwarte od godziny 19:00 do wyznaczonej pory zamknięcia w późnych godzinach wieczornych. W ten sposób Turcja chce zrównoważyć zarządzanie ruchem turystycznym. „Dzięki wydłużonym godzinom otwarcia, liczba zwiedzających rozkłada się bardziej równomiernie w ciągu dnia, co pomaga ograniczyć tłok w najpopularniejszych obiektach. Inicjatywa zachęca także odwiedzających do dłuższych pobytów i pozwala im lepiej poznać bogate dziedzictwo kulturowe kraju” – czytamy w komunikacie. Stambuł wieczorową porą Do projektu dołączyły też słynne placówki muzealne w Stambule, który uznawany jest za kulturalną stolicę Turcji. Odwiedzić będzie można Muzea Archeologiczne w Stambule – kompleks muzeów, gromadzący wyjątkowe dzieła różnych cywilizacji, w tym m.in. najstarszy zachowany traktat pokojowy na świecie oraz jeden z najdawniejszych poematów miłosnych. Mnie typowym „muzeum” jest Wieża Galata, z której można podziwiać panoramę rozświetlonego miasta i Złotego Rogu. Z kolei turyści zafascynowani historią nowożytną Turcji powinni zwiedzić Muzeum Sztuki Tureckiej i Islamskiej, mieszczące się w dawnym Pałacu Ibrahima Paszy. Archeologia bliższa i dalsza Mniej znanym muzeum, a ze spektakularną kolekcją jest Muzeum w Şanlıurfie, prezentujące zabytki z Göbeklitepe i Karahantepe. Są to jedne z najstarszych na świecie konstrukcji megalitycznych, być może mające funkcje kultowe. W muzeum można zobaczyć m.in. pełnowymiarową rzeźbę dzika czy ludzi niosących na plecach dzikie zwierzęta. W innym oddziale tego muzeum w Şanlıurfie znajdują się spektakularne mozaiki z czasów grecko-rzymskich. Warto też odwiedzić w ramach „nocy muzeów” Efez. Położony w samym sercu regionu Morza Egejskiego w prowincji Izmir, należy do najlepiej zachowanych miast rzymskich na świecie. Są też inne starożytne miejsca nad Morzem Egejskim, gdzie nocą historia ożywa. To między innymi klejnot regionu Denizli – Hierapolis – oraz świątynia Apolla w Didymie w prowincji Aydın. Co, gdzie i kiedy? Pełny spis obiektów Poniżej prezentujemy listę muzeów i stanowisk archeologicznych biorących udział w „Nocach Muzeów” wraz z informacją, do której godziny są czynne: Stanowisko archeologiczne w Nemrut: czynne w godzinach 04:00–09:00; Muzeum Cywilizacji Anatolijskich – czynne do 21:00; Stanowisko archeologiczne w Aspendos – czynne do 22:00; Muzeum w Alanyi – czynne do 22:00; Stanowisko archeologiczne w Patarze – czynne do 22:00; Muzeum Cywilizacji Licyjskich –czynne do 21:00; Stanowisko archeologiczne w Side – czynne do 22:00; Świątynia Apollina – czynne do 21:00; Grobowce Seldżuckie w Ahlat – czynne do 21:00; Stanowisko archeologiczne w Hierapolis –czynne do 23:00; Muzeum Mozaiki Zeugma w Gaziantep – czynne do 21:00; Muzea Archeologiczne w Stambule – czynne do 22:00; Wieża Galata – czynna do 23:00; Muzeum Sztuki Tureckiej i Islamskiej w Stambule – czynne do 22:00; Stanowisko archeologiczne w Efezie –czynne do 23:00 (w dniach: środa, czwartek, piątek, sobota); Muzeum Archeologii Podwodnej w Bodrum – czynne do 22:00; Muzeum w Marmaris – czynne do 22:00; Podziemne miasto Derinkuyu – czynne do 21:00; Muzeum w Şanlıurfie – czynne do 21:00; Muzeum Mozaiki Haleplibahçe – czynne do 21:00. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Stonehenge za darmo i bez wychodzenia z domu. Ruszył niezwykły projekt 3D
Czy można poczuć magię Stonehenge, nie ruszając się z fotela? Dzięki nowemu projektowi naukowców każdy może teraz wejść do świata słynnego kręgu, prześledzić jego historię dzięki technologii 3D i interaktywnym treściom. A wszystko dostępne jest zupełnie za darmo.
W 2022 roku w Muzeum Brytyjskim w Londynie odbyła się wystawa „The World of Stonehenge” („Świat Stonehenge”). To był wielki sukces tej placówki. Odwiedziło ją ponad 190 tysięcy osób. Udało się na niej zgromadzić ponad 400 bezcennych obiektów wypożyczonych z 36 instytucji z całej Europy, tworząc unikatową, jedyną w swoim rodzaju panoramę prehistorycznego świata. Obiekty zgromadzone na wystawie, mimo że pochodziły z różnych zakątków Europy, miały na celu przedstawienie szerszego kontekstu kulturowego, społecznego i religijnego, w którym funkcjonowało Stonehenge. Teraz każdy może zobaczyć tę wystawę bez wychodzenia z domu i to za darmo! Świat Stonehenge widziany z kanapy Naukowcy z University of Reading i Muzeum Brytyjskiego postanowili „unieśmiertelnić” wystawę i umieścić ją w świecie wirtualnym, tak by była dostępna dla każdego. Tak powstał projekt „The Virtual World of Stonehenge” („Wirtualny świat Stonehenge”). Nie jest to jednak standardowa wystawa online, ze zwykłymi zdjęciami ukazującymi sale pełne zabytków. Eksperci wykorzystali skanery laserowe 3D. Surowe dane przekształcono na w pełni interaktywne doświadczenie online, łącznie z warstwą dźwiękową. Stonehenge, jakiego nie znaliście Wirtualna wersja wystawy oferuje znacznie więcej, niż zwykłe przechodzenie między cyfrowymi gablotami. Użytkownicy mogą dosłownie wejść do świata ludzi żyjących w czasach Stonehenge i obserwować, jak monument zmieniał się na przestrzeni wieków. Platforma oferuje immersyjne pejzaże dźwiękowe, animacje i interaktywne treści, które ożywiają prehistorię. View oEmbed on the source website Jednym z najbardziej fascynujących elementów jest możliwość wirtualnej eksploracji neolitycznych kopalni krzemienia w Grimes Graves, co daje rzadką okazję do zajrzenia pod ziemię, skąd pradziejowi mieszkańcy Anglii pozyskiwali cenny surowiec. To taki odpowiednik polskich Krzemionek koło Ostrowca Świętokrzyskiego. Warto przyjrzeć się też wyposażeniu grobu szamanki z Bad Dürrenberg. Uwagę zwraca maska lub nakrycie głowy wykonane z poroża jelenia. Innym znaleziskiem z terenu Niemiec jest Dysk z Nebry, ukazujący ciała niebieskie. Sensacyjne są prezentowane na wystawie relikty po Seahenge – drewnianym kręgu zlokalizowanym niedaleko Norfolk. Te pozostałości pochodzą sprzed 4 tysięcy lat. Skarby w wysokiej rozdzielczości Szczególną uwagę poświęcono historiom mniej znanych, ale niezwykle istotnych obiektów. Internauci mogą z bliska przyjrzeć się artefaktom, które często umykają uwadze podczas tradycyjnego zwiedzania. Wśród nich znajduje się m.in. liść wiązu sprzed 6000 lat, misternie tkana bransoletka z krowiej sierści oraz pozostałości po pradziejowej uczcie. Każdy z tych przedmiotów został wzbogacony o nową zawartość cyfrową, która pozwala zrozumieć jego znaczenie w kontekście życia codziennego i wierzeń dawnych społeczności. Wystawa dostępna jest w kilku językach, w tym angielskim. Polskiego niestety zabrakło. Wirtualna wystawa działa płynnie i załączone są do niej dodatkowe materiały w postaci filmów. Nawet pobieżne „zwiedzanie” zajmie ponad godzinę. Gorąco polecam! Źródło: University of Reading Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Akwizgran – cesarskie miasto Karola Wielkiego i historyczna stolica koronacji
Akwizgran od stuleci odgrywa istotną rolę w historii zachodnich Niemiec. Leży w kraju związkowym Nadrenia Północna-Westfalia, tuż przy granicy z Belgią i Holandią. Początki miasta sięgają czasów rzymskich. Osada funkcjonowała wówczas pod nazwą Aquae Granni i rozwijała się jako uzdrowisko wykorzystujące gorące źródła siarkowe. Wody termalne szybko stały się jednym z największych atutów tego miejsca.
Spis treści: Czy Aachen i Akwizgran to to samo? Stolica Karola Wielkiego i miejsce koronacji królów Najciekawsze zabytki i muzea Akwizgranu Termy i uzdrowiskowy charakter miasta CHIO Aachen – jeden z najważniejszych festiwali jeździeckich świata Akwizgran jako liczący się ośrodek akademicki Pierwsze wzmianki o Akwizgranie pochodzą z drugiej połowy VIII wieku i wiążą się z Pepinem Małym. Władca szczególnie cenił lokalne źródła termalne, jednak prawdziwy rozkwit miasta nastąpił za panowania jego syna, Karola Wielkiego. Czy Aachen i Akwizgran to to samo? Tak, Aachen i Akwizgran to nazwy tego samego miasta. „Aachen” jest nazwą niemiecką, natomiast „Akwizgran” to polski odpowiednik używany od wielu stuleci. W innych językach również funkcjonują własne wersje tej nazwy, między innymi francuskie Aix-la-Chapelle czy niderlandzkie Aken. Źródłem wszystkich tych nazw są rzymskie określenia Aquae Grani lub Aquisgranum odnoszące się do gorących źródeł termalnych oraz celtyckiego bóstwa uzdrowień Granusa. Z biegiem czasu nazwy ewoluowały w różnych językach Europy. Współcześnie w Niemczech oficjalnie używa się nazwy Aachen, jednak w języku polskim nadal powszechnie stosowany jest Akwizgran. Dotyczy to zwłaszcza tekstów historycznych, turystycznych i edukacyjnych związanych z Karolem Wielkim oraz dawnym Świętym Cesarstwem Rzymskim. Stolica Karola Wielkiego i miejsce koronacji królów Karol Wielki uczynił Akwizgran swoją główną siedzibą. Wzniesiony za jego panowania kompleks pałacowy stał się jednym z głównych centrów politycznych średniowiecznej Europy. To właśnie wtedy powstała kaplica pałacowa, która do dziś stanowi najstarszą część miejscowej katedry. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/karol-wielki-to-analfabeta-ale-wlasnie-jemu-europa-zawdziecza-pierwszy-renesans-kim-byl-cesarz-frankow-fot-sascha-schuermann-getty-images-a706383.jpg" width="1024" height="682" alt="Karol Wielki to analfabeta, ale właśnie jemu Europa zawdzięcza pierwszy renesans. Kim był cesarz Franków? (fot. Sascha Schuermann/Getty Images)" title="Karol Wielki to analfabeta, ale właśnie jemu Europa zawdzięcza pierwszy renesans. Kim był cesarz Franków? (fot. Sascha Schuermann/Getty Images)" /> Przez kolejne stulecia Akwizgran pozostawał ważnym miastem Świętego Cesarstwa Rzymskiego. W latach 936–1531 odbyły się tutaj koronacje kilkudziesięciu królów niemieckich, co na trwałe ugruntowało znaczenie miasta w historii Europy. Ważne wydarzenia historyczne związane z Akwizgranem Na przestrzeni wieków w Akwizgranie podpisywano również traktaty i porozumienia polityczne. Miasto wielokrotnie stawało się miejscem spotkań europejskich monarchów i dyplomatów, co podkreślało jego wysoką rangę polityczną jeszcze długo po zakończeniu epoki Karola Wielkiego. Do najważniejszych wydarzeń należą: pokój akwizgrański z 1668 roku kończący wojnę francusko-hiszpańską, pokój akwizgrański z 1748 roku kończący austriacką wojnę sukcesyjną, w ramach którego uznano prawa Marii Teresy do posiadłości Habsburgów, kongres akwizgrański z 1818 roku będący jednym z kongresów Świętego Przymierza, podczas którego zakończono okupację Francji po wojnach napoleońskich. W XIX wieku Akwizgran znalazł się pod panowaniem Prus i rozpoczął okres intensywnego rozwoju przemysłowego oraz komunikacyjnego. Miasto zyskało wtedy znaczenie jako liczący się ośrodek kolejowy i przemysłowy zachodnich Niemiec. Pożary, wojny i zniszczenia miasta Historia Akwizgranu nie była spokojna. Miasto przynajmniej dwukrotnie znalazło się na skraju całkowitego zniszczenia. Pierwszą wielką katastrofą był pożar z 2 maja 1656 roku, który strawił znaczną część zabudowy. Jeszcze większe straty przyniosła II wojna światowa. Podczas bitwy o Akwizgran w październiku 1944 roku zniszczeniu uległo około 65% miasta. Walki miały ogromne znaczenie propagandowe i strategiczne. Niemiecki Aachen był pierwszym dużym miastem III Rzeszy zdobywanym przez aliantów na froncie zachodnim, dlatego wojska niemieckie prowadziły wyjątkowo zaciekłą obronę. Najciekawsze zabytki i muzea Akwizgranu Symbolem miasta pozostaje Katedra w Akwizgranie. Świątynia została wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO już w 1978 roku i była jednym z pierwszych obiektów w Europie objętych tym wyróżnieniem. Wnętrze katedry skrywa grobowiec Karola Wielkiego oraz liczne dzieła sztuki sakralnej. Obecny wygląd świątyni jest efektem ponad tysiąca lat rozbudowy dawnej kaplicy pałacowej. Wśród najbardziej charakterystycznych zabytków znajduje się również Ratusz w Akwizgranie. Powstał w XIII wieku częściowo na fundamentach dawnego pałacu Karola Wielkiego. Tuż obok rozciąga się historyczny rynek Marktplatz, który do dziś ożywa w dni targowe (wtorek i czwartek). Podczas zwiedzania miasta warto odwiedzić także: Ludwig Forum für Internationale Kunst – muzeum sztuki nowoczesnej, Internationales Zeitungsmuseum Aachen – muzeum poświęcone historii prasy, Centre Charlemagne – nowoczesne muzeum prezentujące dzieje miasta, Couven-Museum – ekspozycję mieszczańskich wnętrz z XVIII i XIX wieku. Termy i uzdrowiskowy charakter miasta Tradycje uzdrowiskowe są w Akwizgranie obecne do dziś. Turyści mogą korzystać z kompleksu termalnego Carolus Thermen Bad Aachen oferującego baseny, sauny i kąpieliska. Wody termalne występujące w mieście należą do najgorętszych źródeł w Europie Środkowej i były wykorzystywane już w czasach rzymskich. Popularnym miejscem spacerów pozostaje także Elisenbrunnen – klasycystyczny pawilon uzdrowiskowy, który obecnie pełni funkcję przestrzeni wystawowej i kulturalnej. Przez długi czas był on symbolem uzdrowiskowego charakteru miasta i miejscem spotkań kuracjuszy przybywających do Akwizgranu z różnych części Europy. CHIO Aachen – jeden z najważniejszych festiwali jeździeckich świata Ważnym wydarzeniem organizowanym w mieście jest prestiżowy festiwal jeździecki CHIO Aachen. Zawody bywają określane mianem „Wimbledonu sportów konnych”. Regularnie uczestniczą w nich najlepsi zawodnicy i konie reprezentujące czołowe federacje jeździeckie. Co roku festiwal przyciąga tysiące kibiców obserwujących rywalizację w konkurencjach takich jak skoki przez przeszkody, ujeżdżenie, powożenie, woltyżerka czy WKKW. Pierwsze takie wydarzenie odbyło się w Akwizgranie w 1924 roku. Organizatorzy do dziś dbają o wyjątkową oprawę wydarzenia i jego międzynarodowy prestiż. Oprócz samych zawodów organizowane są ceremonie otwarcia, pokazy i wydarzenia towarzyszące, które przyciągają do miasta tysiące turystów. Dla wielu miłośników jeździectwa udział w CHIO Aachen pozostaje kluczowym wydarzeniem całego sezonu sportowego. Akwizgran jako liczący się ośrodek akademicki Współczesny Akwizgran ma wyraźnie studencki charakter. Dziesiątki tysięcy studentów z Niemiec i zagranicy wpływają na dynamiczną atmosferę Akwizgranu, rozwój zaplecza naukowego oraz bogate życie kulturalne. Największą uczelnią miasta pozostaje założony w 1870 roku RWTH Aachen University – jedna z najbardziej prestiżowych politechnik w Europie. Uczelnia słynie przede wszystkim z kierunków technicznych, inżynieryjnych i informatycznych oraz współpracy z przemysłem i sektorem nowych technologii. W mieście działają również inne szkoły wyższe, między innymi FH Aachen, Katholische Hochschule Nordrhein-Westfalen oraz Hochschule für Polizei und öffentliche Verwaltung Nordrhein-Westfalen. Dzięki temu Akwizgran należy do czołowych centrów naukowych zachodnich Niemiec. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.