Polscy kandydaci na listę UNESCO. O miejsce walczyć będzie m.in. pruska twierdza
Do końca 2025 roku Polska ma czas na złożenie wniosku nominacyjnego do UNESCO. O prestiżowe wyróżnienie walczyć będzie wiele polskich obiektów łączących wartości przyrodnicze i kulturowe. Przybliżamy sylwetki kandydatów i tłumaczymy proces wyboru Listy Światowego Dziedzictwa.
Zanim obiekt trafi na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, musi przejść przez długą procedurę formalną i szereg ocen eksperckich. Proces ten może trwać nawet 18 miesięcy. Eksperci analizują dokumentację przygotowaną przez państwo zgłaszające obiekt, sprawdzając jej zgodność z kryteriami UNESCO. Następnie wysłannicy organizacji odwiedzają dane miejsce, spotykają się z władzami lokalnymi, konserwatorami i przedstawicielami społeczności, a także oceniają stan zachowania zabytków, ich integralność i autentyczność. Na podstawie raportu końcowego najwyższe organy UNESCO podejmują decyzję, czy obiekt zostanie: wpisany na listę – jeśli spełnia wszystkie wymagania, odłożony – gdy konieczne jest uzupełnienie dokumentacji i ponowne rozpatrzenie, odesłany – w przypadku braków formalnych lub niekompletnej dokumentacji, odrzucony – gdy obiekt nie spełnia kryteriów UNESCO. Obecnie grze o miejsce na liście znajduje się kilka polskich obiektów. Wśród nich są i takie, które na wydanie decyzji czekają już od kilku lat. Zespół Staromiejski w Lublinie Zespół Staromiejski w Lublinie znajduje się na liście potencjalnych obiektów UNESCO od 2020 roku. Wówczas Polska zgłosiła to wyjątkowe założenie urbanistyczne do organizacji z siedzibą w Paryżu. W skład kompleksu staromiejskiego wchodzą m.in.: rynek z kamienicami reprezentującymi tzw. „renesans lubelski”, Zamek Lubelski – świadek kluczowych wydarzeń historycznych, takich jak podpisanie Unii Lubelskiej w 1569 roku, a także cały średniowieczny układ urbanistyczny miasta. Twierdza Srebrna Góra Świeżym polskim kandydatem do UNESCO jest pruska twierdza w Srebrnej Górze na Dolnym Śląsku, w Górach Sowich. Zbudowana w latach 1765–1777 na rozkaz króla Prus Fryderyka II Wielkiego, uznawana jest za największą górską twierdzę w Europie. Kompleks zajmuje ponad 60 hektarów, a cały system obronny rozciąga się na powierzchni przekraczającej 100 hektarów. W skład twierdzy wchodzą potężne bastiony, forty, rozległe podziemne korytarze i magazyny amunicji. Co istotne, fortyfikacja okazała się na tyle skuteczna, że nigdy nie została zdobyta. Najpoważniejsza próba miała miejsce w 1807 roku, podczas oblężenia przez wojska napoleońskie, które zakończyło się niepowodzeniem. Dolina Dolnego Sanu Listy UNESCO obejmują zarówno obiekty o wyjątkowym znaczeniu historycznym, jak i te wyróżniające się walorami przyrodniczymi. Dolina Dolnego Sanu łączy w sobie obie te wartości. Na 130-kilometrowym odcinku rzeki — od Jarosławia aż po jej ujście do Wisły — odnaleźć można liczne ślady obecności dawnych społeczności polskiej, ruskiej i żydowskiej. Drewniane cerkwie i kościoły, a także synagogi i macewy, czyli żydowskie płyty nagrobne, przypominają o czasach, gdy te tereny stanowiły prawdziwy tygiel kulturowy. Polskie osiedla modernistyczne Lista światowego dziedzictwa kulturowego nie ogranicza się wyłącznie do wiekowych zabytków. Obok średniowiecznych budowli znaleźć na niej można także modernistyczne kompleksy mieszkaniowe z XX wieku. Najbardziej spektakularne przykłady stanowią osiedla Nikiszowiec i Giszowiec w Katowicach oraz śródmieście Gdyni z lat 20. XX wieku. Te realizacje dowodzą, że dziedzictwo kulturowe nie musi opierać się wyłącznie na odległych w czasie obiektach – kultura, którą warto chronić, powstaje bowiem każdego dnia. Źródło: Noizz Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Europa ma 5 nowych cudów na liście UNESCO. Znasz wszystkie?
Zamek, który zainspirował Disneya, grobowce wróżek i kamienne kolosy starsze niż piramidy – brzmi jak bajka? To rzeczywistość! Te niezwykłe miejsca właśnie trafiły na listę UNESCO i warto je dopisać do wakacyjnych planów.
Spis treści: Bajkowe zamki Bawarii – dziedzictwo Ludwika II Tajemnice z Bretanii i pałace Krety Cud natury w Danii i domy wróżek na Sardynii Polska bez nowego wpisu Każdego roku Lista Światowego Dziedzictwa UNESCO wydłuża się o miejsca uważane za świadectwa dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego. Łączy je to, że zasługują na szczególną ochronę i uwagę. Podczas tegorocznej 47. sesji Komitetu UNESCO w Paryżu na elitarną listę wpisano aż 26 nowych obiektów. 5 z nich znajduje się w Europie. Wśród nich są zarówno romantyczne zamki, jak i starożytne pałace, tajemnicze megality i spektakularne krajobrazy. Oto miejsca, które warto wpisać na swoją listę „do zobaczenia”. Bajkowe zamki Bawarii – dziedzictwo Ludwika II Wśród tegorocznych europejskich wpisów znalazł się zamek Neuschwanstein w Bawarii. To ikona niemieckiego romantyzmu i rzekoma inspiracja dla zamku Śpiącej Królewny w Disneylandzie. Ale to nie jedyny zabytek związany z królem Ludwikiem II, który zyskał uznanie UNESCO. Na listę trafiły również: Pałac Herrenchiemsee, wzorowany na Wersalu, Linderhof, pełen przepychu rokokowy pałac, Myśliwski domek w Schachen, z orientalnym wnętrzem niczym z baśni. Każda z tych rezydencji to dziedzictwo „szalonego króla”, który uciekał w świat fantazji, sztuki i samotności. Co roku odwiedzają je łącznie miliony turystów. Teraz zyskały dodatkowe potwierdzenie swojej wyjątkowości. Tajemnice z Bretanii i pałace Krety Zupełnie inne widoki i atrakcje oferuje francuskie wybrzeże Bretanii. Od tysiącleci znajdują się tam megalityczne głazy ustawione w regularnych rzędach. Liczą ponad 6 tysięcy lat, a więc są starsze niż piramidy w Gizie. Ich przeznaczenie wciąż pozostaje zagadką. Różne teorie mówią o miejscu kultu lub obserwacji astronomicznych. Niezależnie od zastosowania atmosfera tego miejsca porusza wyobraźnię nie tylko badaczy. Miłośników starożytnych kultur zaintrygują z kolei minojskie pałace na Krecie. Zostały wpisane na listę UNESCO jako grupa sześciu stanowisk archeologicznych: Knossos, Fajstos, Malia, Zakros, Kydonia i Zominthos. To tutaj, w II tysiącleciu p.n.e., rozkwitała jedna z pierwszych wielkich cywilizacji Europy. Szczególnie fascynujący jest Knossos – zespół pałacowy. Według mitów to właśnie tu znajdował się słynny labirynt z Minotaurem. Dziś odrestaurowane fragmenty budowli pozwalają lepiej poznać codzienne życie mieszkańców sprzed czterech tysięcy lat. Cud natury w Danii i domy wróżek na Sardynii W Danii uwagę warto skierować na klify Møns Klint. To spektakularne wapienne ściany wyrastające nad Bałtykiem. Ich biały kolor ostro kontrastuje z błękitem morza. Malownicze miejsce upodobali sobie nie tylko fotografowie. Klify mają też ogromną wartość geologiczną i biologiczną. Można tam znaleźć rzadkie gatunki roślin i skamieniałości sprzed milionów lat. Z kolei na Sardynii UNESCO wyróżniło zespół prehistorycznych grobowców zwanych Domus de Janas, czyli „Domami Wróżek”. Te wykute w skałach struktury pochodzą z epoki neolitu i pełniły funkcje grobów zbiorowych. Ich wygląd przywołuje jednak na myśl świat baśni. To unikatowe świadectwo pradawnych rytuałów i wyobrażeń o śmierci, a zarazem fascynujący przykład architektury sprzed tysięcy lat. Polska bez nowego wpisu Tym razem Polska nie powiększyła swojej kolekcji obiektów wpisanych na listę UNESCO. Wnioski o wpisanie Głównego Miasta Gdyni oraz młynów papierniczych w Dusznikach-Zdroju zostały wycofane z uwagi na potrzebę dopracowania dokumentacji. To jednak nie oznacza porażki. Nadal jest szansa na wpis w kolejnych latach. Warto przypomnieć, że Polska ma już na liście 17 obiektów, w tym m.in. Stare Miasto w Krakowie, Zamość, Puszczę Białowieską czy Kopalnię Soli w Wieliczce. Wiele miejsc wciąż czeka na swoje odkrycie i docenienie. Wpis na listę Światowego Dziedzictwa to ogromny zaszczyt, ale i zobowiązanie. Każdy z obiektów musi być odpowiednio chroniony, zarządzany i dostępny w sposób zrównoważony. Dla turystów to gwarancja autentycznego doświadczenia, a dla lokalnych społeczności – impuls do rozwoju infrastruktury i troski o środowisko. Źródło: EuroNews Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Lista UNESCO. Od Machu Picchu po Wielką Rafę Koralową
Lista UNESCO to katalog najcenniejszych miejsc kulturalnych i przyrodniczych na Ziemi. Od Machu Picchu po Wielką Rafę Koralową – sprawdź, co czyni je wyjątkowymi i jak trafiają na prestiżową listę.
Spis treści: Jak miejsce trafia na Listę UNESCO? Lista UNESCO w liczbach – które kraje dominują? Lista UNESCO w Polsce Miejsca, które mogą trafić na Listę UNESCO Najciekawsze miejsca na liście UNESCO Lista Światowego Dziedzictwa UNESCO powstała, aby chronić te miejsca na Ziemi, które mają wyjątkową wartość kulturową i przyrodniczą, a co za tym idzie, zasługują na ochronę dla przyszłych pokoleń. Pierwsza lista została ogłoszona w 1972 roku. Stanowiła część Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Do dziś do zestawienia trafiło ponad 1200 obiektów. Wśród nich m.in. piramidy w Egipcie, tajemnicze ruiny Angkor Wata także dziewicze krajobrazy Galápagos czy Wielka Rafa Koralowa. Kryteria wyboru są jasne. Wyróżnione miejsce powinno mieć odznaczać się wysoką wartością historyczną, artystyczną lub przyrodniczą. Jak miejsce trafia na Listę UNESCO? Proces wpisania miejsca na Listę UNESCO nie jest prosty i może trwać wiele lat. W pierwszym kroku państwo zgłaszające musi stworzyć tzw. listę informacyjną, na której umieszcza potencjalne kandydatury. Następnie przygotowywany jest wniosek zawierający szczegółowe uzasadnienie wartości i unikatowości miejsca oraz plan zarządzania jego ochroną. Wniosek – w zależności od charakteru zgłaszanego miejsca – ocenia Międzynarodowa Rada Ochrony Zabytków i Miejsc Historycznych (ICOMOS) lub Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN). Ostateczną decyzję podejmuje Komitet Światowego Dziedzictwa UNESCO na corocznym posiedzeniu. Wpis na listę to oczywiście prestiż, ale także zobowiązanie do ochrony i zachowania miejsca dla przyszłych pokoleń. Lista UNESCO w liczbach – które kraje dominują? Nie wszystkie kraje mogą pochwalić się jednakową liczbą miejsc na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO. Oto 5 państw z największą liczbą wpisów: Włochy – 60 miejsc (m.in. Koloseum, Wenecja, Dolomity), Chiny – 59 miejsc (m.in. Wielki Mur Chiński, Zakazane Miasto, rezerwat przyrody Jiuzhaigou), Niemcy – 54 miejsc (m.in. Katedra w Kolonii, Park Mużakowski, Wyspa Muzeów w Berlinie), Hiszpania – 50 miejsc (m.in. Alhambra, Sagrada Família, Droga św. Jakuba) Francja – 49 miejsc (Wersal, Mont-Saint-Michel, Dolina Loary) Polska znajduje się na 19. pozycji z 17 miejscami wpisanymi na listę. Ciekawostką jest, że najwięcej wpisów przybyło w 2000 roku. Wówczas aż 61 nowych miejsc zostało wyróżnionych i trafiło na listę UNESCO. – Lista daje państwom poczucie większego znaczenia, dumy, że jest się na niej reprezentowanym – tłumaczy w rozmowie z Agnieszką Michalak. Tomasz Orłowski, były ambasador we Włoszech i Francji, były sekretarz generalny Polskiego Komitetu ds. UNESCO. Całego odcinka podcastu można posłuchać na naszej stronie. Lista UNESCO w Polsce Polska może być dumna ze stosunkowo wielu obiektów wpisanych na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Pierwsze polskie wpisy pojawiły się już w 1978 roku, a wśród nich znalazły się: Kopalnia Soli w Wieliczce i historyczne centrum Krakowa. Obecnie 17 miejsc z naszego kraju znajduje się na liście. Oto pełna lista polskich miejsc na liście UNESCO: Historyczne Centrum Krakowa Królewskie Kopalnie Soli w Wieliczce i Bochni Auschwitz-Birkenau. Niemiecki nazistowski obóz koncentracyjny i zagłady (1940–1945) Puszcza Białowieska Stare Miasto w Warszawie Stare Miasto w Zamościu Średniowieczny zespół miejski Torunia Zamek krzyżacki w Malborku Kalwaria Zebrzydowska: manierystyczny zespół architektoniczny i krajobrazowy oraz park pielgrzymkowy Kościoły Pokoju w Jaworze i Świdnicy Drewniane kościoły południowej Małopolski – Binarowa, Blizne, Dębno, Haczów, Lipnica Murowana, Sękowa Park Mużakowski Hala Stulecia we Wrocławiu Drewniane cerkwie w polskim i ukraińskim regionie Karpat Kopalnia rud ołowiu, srebra i cynku w Tarnowskich Górach oraz system gospodarowania wodami podziemnymi Krzemionkowski region pradziejowego górnictwa krzemienia pasiastego Pradawne i pierwotne lasy bukowe Karpat i innych regionów Europy Co ciekawe, Puszcza Białowieska i Park Mużakowski są jednymi z nielicznych transgranicznych obiektów UNESCO, współdzielonymi odpowiednio z Białorusią i Niemcami. Podobnie jak w innych krajach polskie miejsca wpisane na Listę UNESCO to nie tylko cenne skarby kultury, ale także delikatne ekosystemy. Każde z tych miejsc wymaga szczególnej ochrony zarówno przed działalnością człowieka, jak i przed upływem czasu. Miejsca, które mogą trafić na Listę UNESCO Co roku pojawiają się spekulacje na temat nowych wpisów na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Wiele obiektów jest zgłaszanych do oceny i oczekuje na swoją szansę, aby zostać uznanym za dziedzictwo ludzkości. Wśród miejsc, które mają duże szanse na wpis, często wymienia się historyczne i przyrodnicze „perełki” o wyjątkowym charakterze. Jednym z miejsc często wymienianych w tym kontekście jest Dolina Śmierci w Kalifornii (USA) – krótki opis. W Europie na wyróżnienie czeka średniowieczna starówka w Gandawie (Belgia), której architektura może konkurować z wieloma miastami już obecnymi na liście. Afryka również ma swoich kandydatów, wśród nich park narodowy Delta Okavango (Botswana) z niezwykle cennym ekosystemem delty rzeki pełnej dzikiej fauny i flory. Nie brakuje też kandydatów z Polski. W styczniu 2025 roku Burmistrz Ciechocinka wraz z Marszałkiem Województwa Kujawsko-Pomorskiego podpisali dokumenty zgłaszające zespół zabytkowych obiektów – warzelni soli, tężni oraz fontanny „Grzybek” – do wpisania na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Wpis ten stanowiłby ogromne wyróżnienie dla Ciechocinka, znanego od lat jako uzdrowisko o wyjątkowych walorach kulturowych i przyrodniczych. Najciekawsze miejsca na liście UNESCO Niektóre miejsca UNESCO wciąż tętnią życiem, inne to już opuszczone ruiny. Wśród najciekawszych zamieszkanych miejsc na Liście UNESCO warto wymienić: Wielki Kanał w Chinach – jedna z najstarszych dróg wodnych świata, codziennie pokonywana przez tysiące ludzi. Dżajpur, Indie – różowe miasto o niezwykłej architekturze, gdzie nowoczesność przenika się z historią. Trulli w Alberobello, Włochy – białe domki z kamienia zamieszkane przez lokalną społeczność. Sana, Jemen – jedno z najstarszych miast świata, którego wielopiętrowe domy są świadectwem architektury islamskiej. Góreckie Stare Miasto, Czechy – zabytkowe centrum Pragi z gotyckimi i barokowymi budowlami, pełne turystów i mieszkańców. Cartagena, Kolumbia – kolonialne miasto otoczone murami obronnymi, pełne życia, muzyki i kolorowych fasad. Chefchaouen, Maroko – słynne niebieskie miasto u podnóża gór Rif, które przyciąga podróżników wyjątkowym klimatem. Lamu, Kenia – starożytne miasto suahili, gdzie życie toczy się jak przed wiekami, a transport odbywa się na osłach i łodziach dhow. Wenecja, Włochy – miasto na wodzie, pełne kanałów i mostów, wciąż zamieszkane mimo narastających wyzwań związanych z turystyką i zmianami klimatu. Luang Prabang, Laos – dawna stolica królestwa, gdzie buddyjskie świątynie, kolonialna architektura i codzienne rytuały mnichów tworzą wyjątkową atmosferę. Źródło: National Geographic Polska
Big Ideas: Czego nie wiecie o liście światowego dziedzictwa UNESCO
Czy w dobie światowych kryzysów oraz sztucznej inteligencji lista światowego dziedzictwa UNESCO jest w ogóle potrzebna? Co dziś znaczy i jaką rolę będzie odgrywała w przyszłości? O tym rozmawiamy w najnowszym podcaście NG Big Ideas z Amb. prof. Tomaszem Orłowskim, byłym sekretarzem generalnego Polskiego Komitetu ds. UNESCO.
Spis treści: Jak na przestrzeni wieków zmieniało się podejście do zabytków? UNESCO buduje pokój Polskie obiekty na liście UNESCO Co łączy Wersal, ateński Akropol, Ibizę, sieć XVII-wiecznych kanałów w Amsterdamie, lasy bukowe w Bieszczadzkim Parku Narodowym czy Stare Miasto w Warszawie? Wszystkie te miejsca i obiekty zostały wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Lista została ustanowiona na mocy konwencji UNESCO w 1972 r. w Paryżu. Do dziś ratyfikowało ją i przyjęło 195 państw. UNESCO działa przy Organizacji Narodów Zjednoczonych. Państwem, które ma najwięcej zabytków wpisanych na listę UNESCO są Włochy (59 zabytków). Na drugim miejscu znalazły się Chiny, na trzecim Francja i Niemcy. – Lista daje państwom poczucie większego znaczenia, dumy, że jest się na niej reprezentowanym – tłumaczy Tomasz Orłowski, były ambasador we Włoszech i Francji, były sekretarz generalny Polskiego Komitetu ds. UNESCO. Jak na przestrzeni wieków zmieniało się podejście do zabytków? Przed wiekami zabytki miały świadczyć o wielkości, prestiżu, o czymś, co pozostanie po nas. – Etruskowie, czyli największe i najwspanialsze plemię Italii sprzed czasów rzymskich, w ten sposób widzieli świat, że budynki, w których mieszkali i świątynie, tworzyli z materiałów nietrwałych, czyli gliny i drewna – opowiada Orłowski i dodaje: – Natomiast chcieli, żeby zostały po nich grobowce. Bo to grobowce miały służyć na wieczność. Bo zabytek to jest coś, co ma nas przeżyć, czyli de facto przedłużyć nasze życie. W kolejnych wiekach, dzięki dostępnym materiałom i dobrobytowi, zaczyna się budować obiekty, które mogą przetrwać kolejne pokolenia – gdyby nie konflikty zbrojne. Jednym z przykładów miast, które bardzo ucierpiało na skutek działań wojennych jest Warszawa. – W 1980 r. Stare Miasto w stolicy Polski zostało wpisane na listę UNESCO. I ten wpis kazał zastanowić się nad pojęciem autentyzmu. UNESCO doceniło bowiem odbudowę stolicy, społeczną mobilizację, przywiązanie Polaków do dziedzictwa, i umiejętność odtworzenia na podstawie rozmaitych źródeł, w tym obrazów chociażby Canaletta, Starego Miasta sprzed wojny – tłumaczy Orłowski.„ UNESCO buduje pokój Podstawowym celem Organizacji Narodów Zjednoczonych do spraw Edukacji, Nauki i Kultury (UNESCO) jest wspieranie współpracy międzynarodowej w dziedzinie kultury, sztuki i nauki, a także wzbudzanie szacunku dla praw człowieka, bez względu na kolor skóry, status społeczny i religię. – Po bestialstwach II wojny światowej istniała potrzeba stworzenia organizacji współpracy intelektualnej – opowiada ambasador Orłowski. – Wtedy sądzono, że taka współpraca będzie najlepszą ochroną przed kolejnymi konfliktami zbrojnymi. UNESCO zostało stworzone z myślą o budowie pokoju. Akt założycielski zaczyna się od zdania: Ponieważ wojny zaczynają się w głowach ludzi, to w głowach ludzi trzeba znaleźć obronę przed wojną”. Zatem UNESCO uczy technik budowy pokoju. Jedną z nich jest m.in. współpraca państw sąsiedzkich, chociażby w odniesieniu do własności dzielonej. Dobrym przykładem takiej współpracy jest Park Mużakowski, który rozpościera się po obu stronach rzeki Nysy Łużyckiej w Polsce i w Niemczech. – Wspólnie z naszym zachodnim sąsiadem wpisaliśmy park w 2004 roku na listę UNESCO – mówi amb. Orłowski. Polskie obiekty na liście UNESCO Obecnie w Polsce 17 miejsc jest wpisanych na listę. Są wśród nich m.in. Zamek Krzyżacki w Malborku, Stare Miasto w Krakowie, Królewskie Kopalnie Soli w Wieliczce i Bochni czy Puszcza Białowieska. – By wpisać obiekt na listę, czasem latami zbiera się dokumentację. Dziś dokumenty potrafią liczyć nawet 600 stron – opowiada ambasador Tomasz Orłowski i dodaje: – W tej chwili buduje się nawet trasy wycieczek szlakiem obiektów z listy UNESCO. Co daje wpisanie na listę UNESCO? Jakie obiekty są najciekawsze? I co dalej z listą? O tym posłuchacie w podcaście. Cała rozmowa do wysłuchania w playerze na górze strony. Odcinki naszych wideopodcastów są również dostępne na kanałach National Geographic Polska na YouTube i na Spotify. Źródło: National Geographic Polska Agnieszka Michalak Dziennikarka i redaktorka „National Geographic Traveler" oraz magazynu pokładowego LOT-u „Kaleidoscope". W podróż zawsze zabiera książkę i buty do biegania – bo lubi poznawać nowe miejsca joggingując.
Najlepsze atrakcje Tallinna – co warto zobaczyć w stolicy Estonii?
Tallinn, stolica Estonii, jest miejscem, w którym średniowieczna architektura harmonijnie współistnieje z nowoczesnymi dzielnicami, oferując turystom unikatowe doświadczenia. W tym przewodniku odkryjesz najważniejsze zabytki Starego Miasta, ale także nowoczesne przestrzenie, które pokazują innowacyjną stronę Tallinna.
Spis treści: Stare Miasto w Tallinnie – średniowieczna perła UNESCO Nowoczesna strona Tallinna – dzielnice i atrakcje Natura w okolicach Tallinna Estońskie tradycje i kultura Stare Miasto w Tallinnie – średniowieczna perła UNESCO Stare Miasto w Tallinnie to jeden z najpiękniejszych i najlepiej zachowanych średniowiecznych kompleksów miejskich w Europie, który w 1997 roku trafił na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Główna jego część – Główny Rynek – otoczona jest kolorowymi kamieniczkami krytymi czerwoną dachówką, które niegdyś były domami bogatych kupców z Hanzy​. Gruba Małgorzata – Muzeum Morskie i wieża widokowa Na obrzeżach Starego Miasta znajduje się Gruba Małgorzata, monumentalna wieża obronna będąca częścią Muzeum Morskiego. Jest to nie tylko imponujący zabytek z okresu średniowiecza, ale także punkt widokowy, z którego rozciąga się wspaniały widok na Stare Miasto i Morze Bałtyckie​. Na szczycie wieży znajduje się kawiarnia, gdzie można odpocząć, podziwiając panoramę. Atmosfera tego miejsca przenosi odwiedzających w czasy, gdy Tallinn był ważnym portem handlowym. Apteka Magistracka – najstarsza apteka w Europie W sercu Starego Miasta, tuż przy gotyckim ratuszu, znajduje się Apteka Magistracka (Raeapteek) – najstarsza apteka w Europie, założona w 1422 roku. Apteka działa do dziś, oferując współczesne leki, a jednocześnie pełni funkcję muzeum. Można tam zobaczyć niewielką wystawę poświęconą dawnym metodom leczenia, gdzie nie brakuje ciekawostek, takich jak puder z rogu jednorożca na potencję czy preparaty ze skóry węża​. Nowoczesna strona Tallinna – dzielnice i atrakcje Tallinn nie tylko pielęgnuje swoją bogatą historię, ale również staje się jednym z czołowych ośrodków technologicznych w Europie. Dwie dzielnice, które pokazują nowoczesne oblicze miasta, to Rotermann i Noblessner. Rotermann – rewitalizowana przestrzeń Dzielnica Rotermann to przykład nowoczesnej rewitalizacji. W dawnych zabudowaniach portowych, przy wykorzystaniu starej tkanki miejskiej, powstały eleganckie apartamenty, restauracje i galerie sztuki. To tutaj, w ogródkach kawiarnianych, często usłyszymy delikatną muzykę, która towarzyszy mieszkańcom podczas relaksu​. Rotermann to symbol nowoczesności w Tallinnie, gdzie tradycja łączy się z nowatorskimi projektami architektonicznymi. Noblessner – nadmorska dzielnica artystów i restauracji Noblessner, dawniej główna stocznia imperialnej Rosji, to dziś tętniąca życiem dzielnica nadmorska, która przyciąga zarówno turystów, jak i lokalnych artystów. Znajdują się tu galerie, pracownie artystyczne oraz restauracje oferujące widok na morze​. Noblessner to także miejsce, gdzie nowoczesne technologie stają się codziennością. Roboty dostarczają kawę zamówioną przez aplikację, co dodaje miastu wyjątkowego, futurystycznego charakteru. Natura w okolicach Tallinna Poza nowoczesnym miastem, Tallinn oferuje również dostęp do wspaniałej natury, idealnej na odpoczynek i aktywne spędzanie czasu. Jednym z najciekawszych miejsc w okolicach Tallinna jest Park Narodowy Lahemaa. Park Narodowy Lahemaa – największy park w Estonii Zaledwie 40 minut jazdy od Tallinna znajduje się Park Narodowy Lahemaa, który jest najstarszym i największym parkiem narodowym w Estonii. To miejsce idealne dla miłośników przyrody i trekkingu​. Na szczególną uwagę zasługuje torfowisko Viru Raba, przez które prowadzi drewniana ścieżka o długości 3,5 km. Spacerując nią, można podziwiać malownicze krajobrazy, a także cieszyć się powietrzem – jednym z najczystszych w Europie. Ścieżki trekkingowe i dziewicze wyspy Estonia oferuje również rozległe szlaki trekkingowe. Jednym z najdłuższych jest szlak o długości 370 km, który rozpoczyna się na granicy z Łotwą i ciągnie się aż do północnego wybrzeża​. W okolicach Tallinna znajduje się także wiele dziewiczych wysp, które są idealnym miejscem na pikniki i wypoczynek na łonie natury. Estońskie tradycje i kultura Estońska kultura to mieszanka starodawnych tradycji i nowoczesnego stylu życia. Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów estońskiej kultury są sauny. Sauny – narodowa pasja Estończyków Sauna od wieków jest integralną częścią życia Estończyków. To nie tylko sposób na relaks, ale również forma socjalizacji i rytuał pielęgnowany przez pokolenia. Każda sobota jest w Estonii „dniem sauny” – „laupäev on saunapäev”. Estończycy spotykają się z rodziną i przyjaciółmi, aby wspólnie odpocząć​. W Tallinnie popularnym miejscem na saunowy relaks jest Iglupark, gdzie można wynająć drewniane domki w kształcie igloo i po każdej sesji w saunie zanurzyć się w chłodnym Bałtyku​.
Zachwycająca Europa. Oto top 9 niezwykłych miejsc wybranych przez redakcję National Geographic
Na Starym Kontynencie nie brak miejsc niezwykłych. O tym, jak zachwycająca jest Europa świadczy nasz wybór. Sprawdźcie najlepsze europejskie atrakcje!
W tym artykule: Neuschwanstein – Niemcy/Bawaria Koloseum – Włochy/Rzym Park Güell – Hiszpania/Barcelona Klasztor Hieronimitów – Portugalia/Lizbona Hagia Sophia – Turcja/Stambuł Hallstatt – Austria Wersal – Francja Akropol – Grecja/Ateny Hradczany – Czechy/Praga Mimo stuleci wojen na naszym kontynencie przetrwało mnóstwo zabytków. Niektóre powstały tysiące lat temu, inne w XIX i XX wieku. Oto 9 miejsc, z których Europa może być szczególnie dumna. Powinien je zobaczyć każdy turysta. Neuschwanstein – Niemcy/Bawaria Słynny „zamek Disneya” (uwieczniony w logo firmy), którego strzeliste wieżyczki zna bodaj każde dziecko na świecie. Tak naprawdę jednak zamek króla Bawarii Ludwika II Wittelsbacha. To on zażyczył sobie w XIX w. średniowiecznej warowni rycerskiej (a przynajmniej swojej wizji takiej twierdzy), w której mógłby poczuć się jak bohaterowie dawnych sag i legend. I taką otrzymał od budowniczych. Prace rozpoczęły się w roku 1869 i trwały przez kolejne 17 lat. Wstępny projekt opracował Christian Jank, a rozwinęli go Eduard Riedel i Georg von Dollmann. Imponująca budowla położona jest na terenie gminy Schwangau w dzielnicy Hohenschwangau, niedaleko Füssen w południowej Bawarii, nieopodal granicy z Austrią. Król Ludwik, zwany Szalonym lub Bajkowym, niedługo cieszył się swoją ulubioną zabawką. Pomieszkiwał tam ledwie kilka miesięcy, a zmarł, gdy trwały jeszcze prace wykończeniowe. Architektura i wystrój wnętrz Neuschwanstein są dość typowe dla romantycznego eklektyzmu z XIX w. Sama zaś budowla jest jednym z najważniejszych dzieł historyzmu. Ściany pokryte są freskami odwołującymi się do twórczości Ryszarda Wagnera, a także do innych średniowiecznych i nordyckich motywów oraz legend. Zobaczyć warto zwłaszcza Salę Śpiewaków i Salę Festiwalową, gdzie znajdziemy nawiązania do sagi o Parsifalu i Świętym Graalu. Wyjątkowej urody jest także Sala Tronowa wzorowana na kościołach bizantyjskich. Na ścianach dostrzeżemy m.in.: postaci Jezusa Chrystusa, dwunastu apostołów, wielu świętych czy słynnych władców. W tej chwili Neuschwanstein jest jedną z największych atrakcji turystycznych nie tylko Bawarii, ale też całych Niemiec. Każdego roku odwiedza go ponad 1,3 mln turystów. Na dziedziniec zamku Neuschwanstein może wejść każdy i nie potrzeba do tego biletów. Zwiedzanie apartamentów królewskich możliwe jest zaś podczas 30-minutowej wycieczki z przewodnikiem. Ruszają one co 5 min z głównego dziedzińca. Więcej na: neuschwanstein.de Koloseum – Włochy/Rzym Właściwie amfiteatr Flawiuszów. Ufundowali go – w latach 70. I w. n.e. – dwaj cesarze z tej dynastii: Wespazjan i Tytus. W czasach świetności odbywały się tu walki gladiatorów, naumachie (spektakle przedstawiające bitwy morskie) czy polowania na dzikie zwierzęta. Tu też ginęli pierwsi chrześcijanie. Eliptyczna rzymska arena uważana jest za największy amfiteatr, jaki kiedykolwiek zbudowano. Miała cztery poziomy i mogła pomieścić aż 73 tys. widzów. Co więcej, zdarzało się, że była to arena zadaszona. Specjalną osłonę (velarium) rozpinano w deszczowe lub upalne dni. Nazwę Koloseum nadano budowli w średniowieczu. Pochodziła od stojącego obok monumentalnego posągu Nerona, przedstawianego tam jako Helios. W 2007 r. amfiteatr Flawiuszów ogłoszono jednym z 7 nowych cudów świata. Więcej na: colosseo.it Park Güell – Hiszpania/Barcelona Rozpościera się stąd fantastyczny widok na całą Barcelonę i wybrzeże Morza Śródziemnego. Ale nie tylko dlatego trzeba tu dotrzeć. Przede wszystkim to jedno z najważniejszych dzieł architekta-wizjonera Antoniego Gaudíego. Budowany od 1900 r. park, nazwany na cześć fundatora – bogatego przedsiębiorcy Eusebiego Güella – zachwyca idealną koegzystencją natury z kulturą. Fantazyjne kolumnady czy oklejone kafelkami „meble ogrodowe”, w tym słynna wijąca się ławka uważana za najdłuższą na świecie, a także rzeźby, z bajecznie kolorową bestią El Drac, harmonijnie sąsiadują tu z palmami i drzewami liściastymi. Warto dodać, że Park Güell to pierwszy punkt na trasie śladem Gaudiego. W Barcelonie powinniśmy zobaczyć jeszcze takie obiekty jak Sagrada Família, Casa Batlló, Casa Vicens czy Casa Milà. Więcej na: parkguell.barcelona Klasztor Hieronimitów – Portugalia/Lizbona Dzielnica Belém, w której znajduje się Klasztor Hieronimitów, nieodłącznie kojarzy się z portugalskimi żeglarzami, którzy zwłaszcza w XV i XVI w. zapełniali białe plamy na mapach. Tu mieściły się stocznie i doki, w których na wyprawy czekały ich fregaty. Stąd wypływali w szeroki świat. Dziś przypomina o tym ustawiony na nabrzeżu pomnik Padrão dos Descobrimentos – ku chwale odkrywców. Tu znajdziemy też słynną Torre de Belém – wieżę, która od XVI w. strzeże wejścia do lizbońskiego portu. Kompleks klasztorny zakonu hieronimitów stylowo nawiązuje do tej budowli. Wybudowany w I połowie XVI w. na zlecenie króla Manuela I Szczęśliwego, uważany jest za perłę i kwintesencję stylu manuelińskiego. Jest on hybrydą gotyku i renesansu z elementami marynistycznymi i orientalnymi, a więc czegoś, co jest dumą i wyróżnikiem architektury portugalskiej w świecie. Efektowny klasztor miał być darem dziękczynnym za udaną wyprawę Vasco da Gamy do Indii. Zaprojektował go Diogo de Boitaca, uważany za twórcę stylu manuelińskiego. Dziś do Hieronimitów pielgrzymują miłośnicy historii żeglarstwa i literatury. Poza sarkofagami króla Manuela I i jego żony Marii Aragońskiej oraz króla Jana III i jego żony Katarzyny Habsburg można tu podziwiać nagrobki Vasco da Gamy oraz literatów: Luísa de Camõesa i Fernanda Pessoi. Od 1983 r. budowla jest na liście dziedzictwa UNESCO. Więcej na: visitlisboa.com Hagia Sophia – Turcja/Stambuł Niegdyś świątynia chrześcijańska, potem meczet, muzeum. Dziś, od lipca 2020 r. na skutek decyzji prezydenta Turcji Tayyipa Erdoğana, znów tylko meczet – co wywołuje na całym świecie wielkie emocje. Zdaniem wielu Hagia Sophia to najdoskonalsze dzieło architektury pierwszego tysiąclecia naszej ery, niedościgniony wzór miejsca kultu. Pierwszy kościół, bazylika Mądrości Bożej, zaczął powstawać tu już w 326 r., za czasów cesarza Konstantyna Wielkiego. Ukończono go 34 lata później, już podczas panowania jego syna Konstancjusza II. Ponad 200 lat później, po pożarach i zniszczeniach, świątynię kazał odbudować cesarz Justynian I Wielki. I w takim kształcie przetrwała do dziś. Już we wczesnym średniowieczu była to najważniejsza rangą świątynia w całym Bizancjum. Tu koronowano cesarzy Wschodu i celebrowano obchody najważniejszych świąt. Po zdobyciu Konstantynopola przez Turków (1453 r.) dobudowano do niej minarety i zaczęła służyć wyznawcom islamu. Dziś to obok Błękitnego Meczetu jeden z symboli Stambułu. A także miejsce wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Marmurowe kolumny i posadzki, niezwykłej urody mozaiki, pobudzające wyobraźnię łukowate sklepienia, monumentalne żyrandole i gigantyczne medaliony z imionami Allacha i Mahometa. To wszystko tworzy nastrój jedyny w swoim rodzaju, łączący dwie wielkie tradycje i kultury. Więcej na: muze.gen.tr Hallstatt – Austria Przyklejone do malowniczego górskiego Jeziora Halsztackiego, liczące sobie ledwie tysiąc mieszkańców miasteczko stało się na tyle popularne, że niemal 1:1 skopiowali je u siebie Chińczycy. I teraz można oglądać dwa Hallstatty na dwóch krańcach świata. Ale też trudno Azjatom się dziwić, patrząc na pełen harmonii obrazek, który UNESCO wpisało na listę światowego dziedzictwa pod hasłem: „Krajobraz kulturowy”. Bajkowe alpejskie szczyty, porośnięte nierzadko krzewami, wspaniale współgrają z zielonkawym odcieniem wody. W to wpisują się stylowe góralskie chaty. Poza tym Hallstatt słynie z pamiętającej epokę brązu kopalni soli Salzwelten, a także tzw. kaplicy grzebalnej przy kościele św. Michała. Zgromadzono tu 1,2 tys. czaszek (każda podpisana jest imieniem i nazwiskiem, a czasem także profesją zmarłego) oraz kilka tysięcy kości. Więcej na: salzwelten.at Wersal – Francja Podparyska rezydencja królów Francji istnieje tu od XVII w., choć pierwotnie był to jedynie pałacyk myśliwski Ludwika XIII. Rozbudował ją Ludwik XIV, zwany Królem Słońce. Na 800 ha powstał wtedy szokujący rozmachem kompleks parkowo-ogrodowy. Jego twórcą był André Le Nôtre. <img src="https://media.immediate.co.uk/volatile/sites/63/2024/08/fontanna-apolla-jest-jednym-z-55-obiektow-wodnych-w-palacu-wersalskim-wpisanym-na-liste-swiatowego-dziedzictwa-unesco-photograph-by-berthold-steinhilber-laif-redu-x1322468-f88d348.webp" width="938" height="528" title="fontanna-apolla-jest-jednym-z-55-obiektow-wodnych-w-palacu-wersalskim-wpisanym-na-liste-swiatowego-dziedzictwa-unesco-photograph-by-berthold-steinhilber-laif-redu-x1322468-f88d348" /> Wersal nieraz był też świadkiem wielkiej historii. W 1789 r. tu zwołane zostały Stany Generalne, a w roku 1919 podpisano tu traktat kończący I wojnę światową. Dziś wpisany na listę dziedzictwa UNESCO kompleks uważa się za najwspanialsze dzieło francuskiego baroku. Więcej na: chateauversailles.fr Akropol – Grecja/Ateny Wzgórze Akropolu (156 m n.p.m.) zamieszkane było już 6 tys. lat temu. A od VIII w p.n.e. czciło się tu boginię Atenę. Wtedy powstały tu pierwsze miejsca kultu. Jednak to, co obecnie możemy podziwiać na wapiennej skale górującej nad Atenami, to w większości pozostałości kompleksu świątynnego z V w. p.n.e. Zbudowano wówczas Erechtejon, Apteros, sanktuarium Artemidy Brauronia, Propyleje i przede wszystkim Partenon – uważany za najlepszy przykład stylu doryckiego w architekturze. Za całość odpowiadał słynny rzeźbiarz Fidiasz. W późniejszych wiekach doszedł do tego zestawu m.in. Teatr Dionizosa czy Odeon Heroda Attyka. Więcej na: theacropolismuseum.gr Hradczany – Czechy/Praga Praska dzielnica królów powstała w XIV w. na zachodnim, wysokim brzegu rzeki Wełtawy. W jej skład wchodzi m.in. kompleks zamku królewskiego (z IX w.), katedra św. Wita, bazylika św. Jerzego, ogrody królewskie z Belwederem. A także słynna Złota Uliczka – niegdyś będąca miejscem pracy żydowskich złotników, a ponad sto lat temu, dokładnie w roku 1917, miejscem pracy pisarza Franza Kafki. Hradczański zamek (dziś siedziba prezydenta republiki) uważany jest za największy pod względem powierzchni tego rodzaju obiekt na świecie. Pod takim hasłem wpisany jest nawet do Księgi rekordów Guinnessa. Na Hradczany dotrzeć można XIV-wiecznym mostem Karola, który również jest wielką atrakcją turystyczną miasta i kraju. Więcej na: hrad.cz Źródło: archiwum NG. Nasz ekspert Maciej Wesołowski Redaktor prowadzący „National Geographic Traveler". Reporter. Autor książek, m.in.: „Szpagat w pionie. W drodze przez Indie" i „Cafe Macondo. Reportaże z Kolumbii"
Dolny Śląsk skrywa prawdziwą perłę. Niebawem przyciągnie tłumy z całego świata
Niewykluczone, że już wkrótce kolejny polski obiekt trafi na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. O wpis powalczy jedyny tego typu w kraju, XVI-wieczny młyn papierniczy w Dusznikach-Zdrój.
W tym artykule: Młyn w Dusznikach-Zdrój na liście UNESCO Polskie obiekty na liście UNESCO Dolny Śląsk przez wielu bywa uznawany za najpiękniejszy region w Polsce. I trudno się temu dziwić, bowiem ta część kraju skrywa wiele fascynujących zabytków. Jednym z takich miejsc jest XVI-wieczny młyn w Dusznikach-Zdrój, który właśnie trafił na Listę Informacyjną UNESCO. Jak przekazało Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, to „pierwszy krok do wpisania Europejskich Młynów Papierniczych na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO”. Młyn w Dusznikach-Zdrój na liście UNESCO Starania Polski, Czech, Niemiec, Hiszpanii i Włoch o wpisanie Europejskich Młynów Papierniczych na Listę Informacyjną UNESCO zakończyły się sukcesem. Mowa o najcenniejszych historycznie młynach papierniczych na Starym Kontynencie: w Dusznikach-Zdroju, Velkych Losinach w Czechach, hiszpańskim Capellades, włoskiej Pescii oraz Homburgu i Niederzwönitz za naszą zachodnią granicą. Co ciekawe, inicjatorem całego przedsięwzięcia była polska strona. – Koncepcja wpisu na listę narodziła się w naszym muzeum już kilka lat temu. To ,że zdołaliśmy przekonać do niej wiele tak ważnych osób z kręgów ochrony zabytków z Polski oraz pięciu innych krajów, jest naszym ogromnym sukcesem – czytamy na facebookowym profilu Muzeum Papiernictwa w Dusznikach-Zdroju. View oEmbed on the source website Młyny papiernicze w Europie zaczęły powstawać już w średniowieczu. Do dziś zachowało się ich zaledwie kilkadziesiąt, a jednym z nich jest papiernia w Dusznikach-Zdrój. Pierwsze wzmianki o obiekcie pochodzą z 1562 roku. Początkowo budynek był nie tylko miejscem pracy, ale także siedzibą jego właścicieli, mających szlacheckie korzenie. Po II wojnie światowej na terenie dawnego młyna badacze natrafili na XVII- lub XVIII-wieczny zespół polichromii na drewnie. Malowidła przedstawiały m.in. biblijną scenę kuszenia Józefa przez żonę Putyfara. Od 1968 r. młyn pełni funkcję muzeum. Przypomnijmy, że młyn w Dusznikach-Zdrój, będący częścią Europejskich Młynów Papierniczych, jest piątym obiektem z Polski na Liście Informacyjnej UNESCO. W poprzednich latach podobne wyróżnione otrzymały także: Modernistyczne Centrum Gdyni (2019); Gdańsk – miasto wolności i pamięci (2005); Kanał Augustowski (2006); Pienińska dolina Dunajca (2006). To trzeba zobaczyć. 7 chorwackich obiektów wpisanych na Listę światowego dziedzictwa UNESCO Do listy dołączył właśnie kolejny obiekt – tzw. stećki. Polskie obiekty na liście UNESCO Aktualnie na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO znajdziemy 17 obiektów z Polski. Pierwszy z nich, Stare Miasto w Krakowie, wpisany został w 1978 roku. Z kolei ostatni, czyli lasy bukowe położone na terenie Bieszczadzkiego Parku Narodowego, wyróżniono w 2021 r. Pełen wykaz do sprawdzenia poniżej. Stare Miasto w Krakowie Królewskie Kopalnie Soli w Wieliczce i Bochni Auschwitz-Birkenau – niemiecki nazistowski obóz koncentracyjny i zagłady Puszcza Białowieska Stare Miasto w Warszawie Stare Miasto w Zamościu Średniowieczny zespół miejski Torunia Zamek Krzyżacki w Malborku Kalwaria Zebrzydowska – manierystyczny zespół architektoniczny i krajobrazowy oraz park pielgrzymkowy Kościoły Pokoju w Jaworze i Świdnicy Drewniane kościoły południowej Małopolski – Binarowa, Blizne, Dębno, Haczów, Lipnica Murowana, Sękowa Park Mużakowski Hala Stulecia we Wrocławiu Drewniane cerkwie w polskim i ukraińskim regionie Karpat Kopalnia rud ołowiu, srebra i cynku w Tarnowskich Górach oraz system gospodarowania wodami podziemnymi Krzemionkowski region pradziejowego górnictwa krzemienia pasiastego Lasy bukowe w Bieszczadzkim Parku Narodowym Zaobserwuj National Geographic Traveler Poland na Facebooku i podziel się z nami swoją opinią. Znajdziesz nas także na Instagramie – @natgeopl. Źródła: turystyka.wp.pl; gov.pl. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Sycylia po sezonie. Witajcie w barokowych miastach pełnych słońca i dobrego jedzenia
Sycylia jesienią jest gościnna i spokojna. Można oddać się zwiedzaniu barokowych zabytków i kosztowaniu specjałów sycylijskiej kuchni.
W tym artykule: Sycylia – co zobaczyć w Taorminie Miasto artystów i pisarzy Antyczny teatr i wyspa arystokratki Od ogrodu do trattorii Barokowe odrodzenie Modica – miasto stu kościołów i czekolady W pałacu burmistrza Kościoły, pałace i zdobne balkony Lokalne przysmaki: arancini i ravioli Dojazd Transport Noclegi Już wiem, że w Taorminie najpiękniejsze są wczesne poranki. Ten czas, kiedy wschodzące słońce wdziera się powolutku w miejskie uliczki i ulice, oblewa swym ciepłym światłem pałace, kościoły i place. Czas, kiedy na ulicach niemal pusto, zamiast tłumów turystów spotkać można jedynie mieszkańców, którzy po godzinie 6 rano wyszli na spacer z psem, albo pobiegać. Wschód słońca okazał się najlepszą porą, by Taorminę, jedno z najpiękniejszych sycylijskich miast (choć wielu podróżników uważa je za najpiękniejsze), oglądać w spokoju. Sycylia – co zobaczyć w Taorminie Na Sycylię przyleciałem w nocy. Rankiem zbudziły mnie dzwonki małej katedry św. Mikołaja z Bari, przy której zamieszkałem w eleganckim Palazzo Vecchio Taormina. Otworzyłem okno w hotelowym pokoju i poczułem pierwsze promienie słońca na twarzy. A potem wyruszyłem na krótki poranny spacer. Nie mogłem zamieszkać piękniej, niż w historycznym centrum. Przy głównym deptaku starego miasta – Corso Umberto I, prowadzącym od Porta Catania do Porta Messina, dwóch historycznych bram. I do tego w pałacu, co było moim marzeniem, gdy planowałem długi listopadowy weekend na Sycylii. Tego ranka, zupełnie niespiesznie, idąc od hotelu Palazzo Vecchio w lewą stronę, doszedłem do Piazza IX Aprile. To najważniejszy miejski plac, określany mianem „Salonu Taorminy”. Można stąd podziwiać miasto położone na wzgórzu, rozłożone między niebem a Morzem Jońskim. Siadam na jednej z ławek i cieszę oko kamienną architekturą. Przyglądam się Torre dell’Orologio, wieży zegarowej, która jednocześnie jest bramą prowadzącą do średniowiecznej części Taorminy. I kościółkowi San Giuseppe z XVII wieku, z charakterystycznymi podwójnymi schodami. Patrzę na Etnę, rozmyty błękit morza, tak jak patrzył pewnie na nie wracający tu często Jarosław Iwaszkiewicz. Zresztą nie tylko on. Miasto artystów i pisarzy To ponoć Niemcy w XVIII wieku rozsławili Taorminę jak kurort. Chętnie przyjeżdżali tu wówczas m.in. młodzi arystokraci i intelektualiści w ramach Grand Tour – podróży, w trakcie której mieli poznawać świat i poszerzać swe horyzonty. A kiedy pod koniec XIX wieku powstało połączenie kolejowe z Mesyną, Syrakuzami i Katanią, zaś na początku wieku XX wyrosły kolejne luksusowe hotele, do Taorminy zaczęli tłumnie przybywać władcy, artyści, fotograficy oraz pisarze. W tym Aleksander Dumas, Oscar Wilde, czy Guy de Maupassant, francuski pisarz, który o Taorminie pisał, że „jest jak obraz, ale obraz, na którym widzimy wszystko, co wydaje się istnieć na ziemi, aby przyciągnąć wzrok, ducha i wyobraźnię”. Kiedy deptak Corso Umberto I oraz plac IX Kwietnia zaczęły się zaludniać, po porannym spektaklu światła i cieni, nieco już głodny, wróciłem do Palazzo Vecchio na śniadanie podawane w oranżerii w stylu kolonialnym. – Chcieliśmy aby nasi goście mieli poczucie podróży w czasie. Dlatego wystrój całego hotelu nawiązuje do czasów Grand Tour, tak popularnej formy podróżowania na przełomie XVIII i XIX wieku – podkreśla Stefano Gegnacorsi, właściciel tego miejsca. Zatem, jak na podróżnika przystało, po ostatnim kęsie rogalika z marmoladą z sycylijskich gorzkich pomarańczy i ostatnim łyku mocnego espresso, znów ruszyłem w miasto. Antyczny teatr i wyspa arystokratki Wąskimi uliczkami, przy których odpocząć można w licznych trattoriach, barach i winotekach doszedłem m.in. do Teatro Antico. To ruiny starożytnego amfiteatru, zbudowanego ok. III wieku. p.n.e., najważniejszego zabytku miasta. Latem i jesienią odbywają się tu koncerty muzyki klasycznej. Roztacza się stąd spektakularna panorama na wybrzeże Kalabrii, Wybrzeże Jońskie na Sycylii i stożek Etny. Zresztą widokami podczas tego spaceru zachwycałem się nieraz. Droga zaprowadziła mnie np. do punktu widokowego Belvedere, z którego jak na dłoni widać wysepkę Isola Bella (przy niej znajduje się popularna plaża). To drugi, obok teatru greckiego, symbol Taorminy. Miastu podarował ją w 1806 roku Ferdynand I Burbon, król Sycylii. W 1890 roku została nabyta przez Florence Trevelyan, brytyjską arystokratkę i miłośniczkę przyrody, którą na Sycylię zesłała królowa Wiktoria. Przyczynkiem do tego miał być romans, w jaki Florence wdała się z najstarszym synem królowej i przyszłym królem Edwardem VII. Po przybyciu do Taorminy nie tylko kupiła wyspę, na której wybudowała dom i stworzyła egzotyczny ogród (Isola Bella jest obecnie rezerwatem przyrody). Ułożyła sobie także życie, zostając żoną ówczesnego burmistrza miasta. Od ogrodu do trattorii Późne popołudnie spędzam w Villa Comunale, ogrodach miejskich także związanych z Florence Trevelyan – była ich założycielką. To idealne miejsce na ucieczkę od miejskiego zgiełku, położone na uboczu głównych turystycznych ścieżek. Odpocząć można na ławeczkach, w cieniu wysokich drzew, bujnych krzewów, sukulentów i pachnących kwiatów. Stoją tu także, pobudowane przez Florence, kamienne, nieco pokraczne budowle z wieżyczkami, z których lubiła obserwować ptaki albo popijać popołudniową herbatę. Z Taorminą żegnałem się najpierw o zachodzie słońca, oglądając go z tarasu widokowego na dachu hotelu Palazzo Vecchio i popijając sycylijskie czerwone wino Frappato. A potem, już po zmroku, siedząc przy nakrytym kraciastym obrusem stoliku w knajpce La Trattoria Da Ugo w pobliżu Porta Catania. I zajadając się polpette al limone, sycylijskimi kotlecikami mielonymi z dodatkiem soku z cytryny i podawanymi w jej liściach. To był bardzo pyszny wieczór. Barokowe odrodzenie Następnego dnia znów byłem w drodze. Jechałem na wschód w stronę Modiki i Ragusy, barokowych miast położonych w Dolinie Noto. Miast, które wraz z wieloma innymi miejscowościami w 1693 roku zostały niemal doszczętnie zniszczone podczas katastrofalnego trzęsienia ziemi, związanego z aktywnością Etny, jakie nawiedziło południowo-zachodnią Sycylię. Temu tragicznemu zdarzeniu Sycylia zawdzięcza jednak „barokowe odrodzenie”. Modica, Ragusa, jak i Caltagirone, Militello in Val di Catania, Katania, Noto, Palazzolo Acreide czy Scicli zostały odbudowane (w tym samym bądź przeniesione w inne miejsce). Od 2002 roku znajdują się na liście światowego dziedzictwa UNESCO. To dopiero jest uczta dla oka! Nagromadzenie barokowych budowli w tych miastach jest tak ogromne, że właściwie w każdym powinno się spędzić co najmniej kilka dni i przyglądać się im o różnych porach dnia. Oślepiające ciepłym blaskiem mury, zaskakujące krzywizny, walka światła i cienia na fasadach, bogactwo i przepych zdobień balkonów, w kościołach i palazzach galimatias aniołków, muszli, maszkaronów, sztukaterii, ornamentów... Takie są właśnie odbudowane barkowe miasta na Sycylii. Modica – miasto stu kościołów i czekolady W Modice, nazywanej miastem stu kościołów, zachwycałem się architekturą położonego na górze starego miasta. Można dostać się tu autem, ale też dojść z dolnej jego części, pokonując około 300 schodów. Stoi tu m.in. katedra św. Jerzego (Duomo di San Giorgio) z szerokimi schodami i tarasami, z których jest świetny widok na okolicę. A także Castello dei Conti, zamek z XIV wieku, będący niegdyś siedzibą władz miasta. I wieża z zegarem, który pokazuje godzinę nieprzerwanie od 1725 roku. Jednak zdecydowanie więcej czasu spędziłem w dolnym mieście – Modica Bassa, gdzie toczy się codzienne życie, głównie w kawiarenkach i sklepikach z pamiątkami. Moim celem była tu najstarsza na Sycylii fabryka czekolady. Schowana w małej ślepej uliczce, w pobliżu katedry świętego Piotra, Antica Dolceria Bonajuto powstała w 1880 roku. Słynie z wyjątkowej czekolady przygotowywanej według receptury Azteków, a przywiezionej na Sycylię przez Hiszpanów po podboju Meksyku. Ma tylko trzy składniki – kakao, przyprawy i cukier trzcinowy, którego grudki (dzięki mieszaniu masy czekoladowej na zimno, jej temperatura nie może przekroczyć 40 st. C) są wyraźnie wyczuwane podczas delektowania się specjałem. Nie odmawiam więc sobie tabliczki czekolady z dodatkiem ostrej papryczki chili, także czekolady do picia podawanej na zimno. A nawet cannolo siciliano, sycylijskiej rurki nadziewanej serkiem ricotta i pistacjami, z których Antica Dolceria Bonajuto także jest znana. Wszystko było bardzo smaczne, toteż w moim plecaku znalazło się miejsce na kilka kolejnych tabliczek czekolady. I mogłem wyruszyć w stronę Ragusy, do której dojechałem w niecałe pół godziny. W pałacu burmistrza W historycznych pałacach Sycylii czuć oddech historii, a XIX-wieczne mury Ragusy kryją wiele ciekawych opowieści. Niezwykła jest już sama historia odbudowy miasta po ostatnim wielkim trzęsieniu ziemi. Otóż z jednego miasta powstały wtedy dwa: Ragusa Superiore (Ragusa górna) oraz Ragusa Inferiore (Ragusa dolna). To wynik konfliktu pomiędzy biedniejszymi i bogatszymi mieszkańcami. Ci pierwsi chcieli odbudować miasto w tym samym miejscu, drudzy je przenieść. I tak arystokracja zamieszkała wyżej. Miasto było podzielone aż do 1926 roku. Rok później scalone w jedno stało się stolicą prowincji, zastępując w tym Modikę. Rezerwując nocleg w hotelu Relais Antica Badia w XVIII-wiecznym Palazzo Schininà w Ragusa Superiore, tuż obok katedry św. Jana Chrzciciela, nie zdawałem sobie sprawy, jaka historia kryje się za prowadzącą do niego bramą. Tymczasem to jeden z ważniejszych pałaców w mieście, pod koniec XVIII wieku największy budynek Ragusy. Jego właścicielem był baron Mario Leggio, pierwszy burmistrz górnego miasta. Po II wojnie światowej było tu zaś seminarium. A dziś południowe skrzydło zajmuje hotel, w północnym zaś są biura kurii diecezjalnej i biskupa Ragusy. Pałac odrestaurowano z niezwykłym pietyzmem. XIX-wieczne sale Relais Antica Badia zdobią żyrandole z Murano, barokowe freski i sztukaterie. Niezwykle zdobna jest sala Lucrezia, w której mieszkający w 16 apartamentach goście mogą zjeść śniadanie z widokiem na katedrę. A potem odbyć spacer do dolnego miasta, w którym jest największe nagromadzenie barokowych pereł, ale też knajpek z przepysznym jedzeniem. To krótka przechadzka, która zajmuje nie dłużej niż pół godziny. Kościoły, pałace i zdobne balkony Do Ragusy Inferiore prowadzi kilkaset schodów i schodków (niektóre przewodniki podają, że jest ich dokładnie 333). A po ich pokonaniu wchodzi się do świata baroku i to przez duże B. To tu znajduje się kilka zabytkowych kościołów – m.in. monumentalna katedra San Giorgio wybudowana w 1775 roku. Oprócz barokowych dzieł sztuki można w niej także zobaczyć trzynaście witraży z początku XX wieku, przedstawiających męczeństwo św. Jerzego. Tutaj również zobaczycie pałace z bogato zdobionymi (nie tylko maszkaronami) balkonami. Jak np. Palazzo Rocca czy Palazzo Cosentini, jedną z najpiękniejszych i najstarszych barokowych rezydencji w Ragusie. A jeśli barok was nieco przytłoczy (co przy takim nagromadzeniu zabytków może się zdarzyć), przekroczcie bramę miejskiego ogrodu Giardino Ibleo. Stworzono go w 1858 roku w ramach prac społecznych mieszkańców Ragusy. Sielsko tu i spokojnie, odpocząć można w cieniu palm, przy fontannie, na kamiennych ławeczkach z widokiem na góry i dolinę rzeki Irminio. A potem wrócić autobusem do górnego miasta. Albo zasiąść w jednej z klimatycznych restauracji i zjeść dobrą kolację, tak jak ja to zrobiłem. Lokalne przysmaki: arancini i ravioli Wybrałem niepozorny, mały lokal Iusu – Tavola Calda del Gusto Local, serwujący typowe lokalne przysmaki. Mieści się przy Corso XXV Aprile, gdzie w restauracyjnym ogródku miejsc jest dla sześciu, maksymalnie ośmiu osób. Karta była krótka, za to z daniami, na które miałem ogromną ochotę. Bo czy mogłem odmówić sobie sycylijskich arancini – sycących smażonych panierowanych ryżowych kulek z ragù, zielonym groszkiem i mozzarellą? To jednak była dopiero przystawka. Na danie główne zamówiłem sycylijskie Ravioli Alla Norma, pierożki z bakłażanem w sosie pomidorowym i startym serem ricotta, a do nich kieliszek Frappato. Na deser tym razem nie miałem już miejsca. Nic straconego. Przecież skosztuję go następnym razem. Już wiem, że będę tutaj powracał. Dojazd Na Sycylię leciałem bezpośrednio z Polski linią Ryanair z lotniska Warszawa-Modlin do Katanii. Za bilet w dwie strony zapłaciłem 420 zł. ryanair.com Transport Auto wynająłem w wypożyczalni B-Rent na lotnisku w Katanii. Za toyotę yaris z automatyczną skrzynią biegów i podstawowym ubezpieczeniem zapłaciłem 750 zł za pięć dni. Dopłata za pełne ubezpieczenie auta i zniesienie udziału własnego w przypadku ewentualnej szkody wynosiła 160 euro. Ponieważ się na to nie zdecydowałem, musiałem wpłacić depozyt w wysokości 850 euro. Cała kwota została mi zwrócona na konto po oddaniu samochodu. Noclegi Za pokój dwuosobowy ze śniadaniem w hotelu Palazzo Vecchio Taormina położonym w historycznym centrum, zaledwie kilka kroków od placu katedralnego, zapłaciłem 200 euro. palazzovecchiotaormina.it Za pokój dwuosobowy ze śniadaniem w hotelu Relais Antica Badia w górnej Ragusie zapłaciłem 160 euro. Oprócz zachwycających pałacowych wnętrz, jest tutaj także taras widokowy. relaisanticabadia.com Spałem także na sycylijskiej wsi, w pobliżu miasta Modica, w posiadłości Torre Don Virgilio. Za duży dwuosobowy pokój, ze wspólnym salonem, prywatnym tarasem, garderobą, dodatkowym pokojem wypoczynkowym i śniadaniem, zapłaciłem 120 euro (tańsze pokoje były od 70 euro). Do dyspozycji gości był basen w ogrodzie. torredonvirgilio.it Nasz ekspert Michał Cessanis Wicenaczelny „National Geographic Traveler", autor podróżniczej serii telewizyjnej „Do zobaczenia” w Dzień Dobry TVN oraz książek „Opowieści z pięciu stron świata” i „Made in China”.
Obiekty UNESCO w Polsce. 17 miejsc, które docenił świat
Ile jest i jakie są obiekty UNESCO w Polsce? Do tej pory na Listę Światowego Dziedzictwa wpisanych zostało ponad 1000 zabytków z całego globu. Na terenie naszego kraju znajduje się ich 17. Poniżej prezentujemy aktualny wykaz i krótki opis każdego z nich.
W tym artykule: Dziedzictwo UNESCO w Polsce Obiekty UNESCO w Polsce – lista Stare Miasto w Krakowie Królewskie Kopalnie Soli w Wieliczce i Bochni Auschwitz-Birkenau Puszcza Białowieska Stare Miasto w Warszawie Stare Miasto w Zamościu Średniowieczny zespół miejski Torunia Zamek krzyżacki w Malborku Kalwaria Zebrzydowska Kościoły Pokoju w Jaworze i Świdnicy Drewniane kościoły południowej Małopolski Park Mużakowski Hala Stulecia we Wrocławiu Drewniane cerkwie w polskim i ukraińskim regionie Karpat Tarnowskie Góry Krzemionki Lasy bukowe w Bieszczadzkim Parku Narodowym Dziedzictwo UNESCO w Polsce Lista Światowego Dziedzictwa UNESCO została ustanowiona na mocy Konwencji w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturowego i naturalnego, przyjętej przez wyspecjalizowaną organizację ONZ do spraw Edukacji, Nauki i Kultury w listopadzie 1972 roku. Dokument wszedł w życie trzy lata później. Łączna liczba sygnatariuszy wynosi obecnie 194 państw. Jednym z pierwszych państw, które ratyfikowało Konwencję była Polska (6 maja 1976 r.). Dziedzictwo UNESCO obejmuje miejsca i budowle o niezwykłej „wartości kulturowej lub przyrodniczej” dla ludzkości. Aktualnie na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO znajdują się 1154 obiekty, rozlokowane w 167 państwach na całym świecie. Najwięcej, bo aż 58, zlokalizowanych jest we Włoszech, o dwa mniej w Chinach, natomiast podium zamykają nasi zachodni sąsiedzi (51). Ile obiektów UNESCO jest w Polsce? Nasz kraj może się poszczycić 17 miejscami wyróżnionymi przez Organizację Narodów Zjednoczonych do spraw Oświaty, Nauki i Kultury. Niewykluczone, że liczba ta w niedalekiej przyszłości się zwiększy, bowiem na polskiej liście informacyjnej UNESCO, czyli liście obiektów oczkujących na wpisanie, czeka pięć kolejnych zabytków. Poniżej prezentujemy pełny wykaz obiektów z Polski, które znajdziemy na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO. Jakie są obiekty UNESCO w Polsce? Obiekty UNESCO w Polsce – lista Stare Miasto w Krakowie Królewskie Kopalnie Soli w Wieliczce i Bochni Auschwitz-Birkenau – niemiecki nazistowski obóz koncentracyjny i zagłady Puszcza Białowieska Stare Miasto w Warszawie Stare Miasto w Zamościu Średniowieczny zespół miejski Torunia Zamek Krzyżacki w Malborku Kalwaria Zebrzydowska – manierystyczny zespół architektoniczny i krajobrazowy oraz park pielgrzymkowy Kościoły Pokoju w Jaworze i Świdnicy Drewniane kościoły południowej Małopolski – Binarowa, Blizne, Dębno, Haczów, Lipnica Murowana, Sękowa Park Mużakowski Hala Stulecia we Wrocławiu Drewniane cerkwie w polskim i ukraińskim regionie Karpat Kopalnia rud ołowiu, srebra i cynku w Tarnowskich Górach oraz system gospodarowania wodami podziemnymi Krzemionkowski region pradziejowego górnictwa krzemienia pasiastego Lasy bukowe w Bieszczadzkim Parku Narodowym Niedoceniane miejsca w Europie, które koniecznie trzeba zobaczyć. Poznaj 21 propozycji ze Starego Kontynentu – jest też polski akcent Gdzie pojechać na weekend czy dłuższy urlop? Poniżej przedstawiamy najbardziej niedoceniane miejsca w Europie, które warto odwiedzić chociaż raz w życiu. Na liście znalazła się jedna pro... Stare Miasto w Krakowie Pierwszy polski obiekt trafił na słynną listę w 1978 roku, a chodzi mianowicie o Stare Miasto w Krakowie, czyli najstarsza część miasta. Co ciekawe, był to zarazem jeden z pierwszych dwunastu zabytków uhonorowanych przez UNESCO. Krakowskie Stare Miasto, obejmujące obszar Wawelu, Kazimierza i Stradomia, uznano za „wybitny przykład typu budowli, zespołu architektonicznego, zespołu obiektów techniki lub krajobrazu, który ilustruje znaczące etapy w historii ludzkości”. Królewskie Kopalnie Soli w Wieliczce i Bochni W tym samym roku, co Stare Miasto w Krakowie, na Listę Światowego Dziedzictwa wpisano Kopalnię Soli w Wieliczce. 35 lat później, w 2013 r., wpis rozszerzono o Kopalnię Soli w Bochni i Zamek Żupny w Wieliczce. Od tego momentu Królewskie Kopalnie Soli w Wieliczce i Bochni są wpisem seryjnym. Auschwitz-Birkenau Nazistowski obóz koncentracyjny Auschwitz-Birkenau został wpisany na Listę UNESCO w 1979 roku na podstawie kryterium VI, którego treść brzmi: „jako powiązane w sposób bezpośredni lub materialny z wydarzeniami lub żywymi tradycjami, ideami, wierzeniami, dziełami artystycznymi lub literackimi o wyjątkowym uniwersalnym znaczeniu”. Obóz w Oświęcimiu reprezentuje wszystkie obozy koncentracyjne i obozy zagłady na świecie. Puszcza Białowieska Puszcza Białowieska to do niedawna jedyny obiekt przyrodniczy światowego dziedzictwa UNESCO w Polsce. Na listę została wpisana w 1979 roku jako część Białowieskiego Parku Narodowego na podstawie kryterium IX: „stanowi wyjątkowy przykład reprezentatywny dla trwających procesów ekologicznych i biologicznych istotnych w ewolucji i rozwoju ekosystemów oraz zespołów zwierzęcych i roślinnych lądowych, słodkowodnych, nadbrzeżnych i morskich” oraz X: „obejmuje siedliska naturalne najbardziej reprezentatywne i najważniejsze dla ochrony in situ różnorodności biologicznej, włączając te, w których występują zagrożone gatunki o wyjątkowej uniwersalnej wartości z punktu widzenia nauki lub ochrony przyrody”. W 1992 r. wpis został rozszerzony o bardzo obszerną białoruską część Puszczy Białowieskiej. Od 2008 trwały wspólne starania o powiększenie uznawanego przez UNESCO obszaru. Udało się niespełna dziesięć lat temu – od 2014 roku Światowym Dziedzictwem jest niemal cała polska Puszcza Białowieska oraz większa część białoruskiej. Stare Miasto w Warszawie Warszawskie Stare Miasto, które w niemal całości zostało zniszczone w czasie II wojny światowej, wpisano na na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 1980 roku na podstawie kryterium II: „ukazuje znaczącą wymianę wartości, zachodzącą w danym okresie czasu lub na danym obszarze kulturowym świata w dziedzinie rozwoju architektury lub techniki, sztuk monumentalnych, urbanistyki lub projektowania krajobrazu” oraz IV: „powiązane w sposób bezpośredni lub materialny z wydarzeniami lub żywymi tradycjami, ideami, wierzeniami, dziełami artystycznymi lub literackimi o wyjątkowym uniwersalnym znaczeniu”. Ciekawostki o Warszawie. Tego mogłeś nie wiedzieć o polskiej stolicy Poniżej prezentujemy wybrane ciekawostki o Warszawie, dzięki którym jeszcze bardziej zapragniesz poznać historię stolicy i największego miasta Polski. Stare Miasto w Zamościu Stare Miasto w Zamościu, podobnie jak krakowskie Stare Miasto, zostało wyróżnione przez UNESCO na podstawie kryterium IV. Wpisu dokonano w 1992 roku. Jak czytamy na oficjalnej stronie UNESCO, Zamość jest przykładem „idealnego renesansowego miasta” z końca XVI wieku. Średniowieczny zespół miejski Torunia Średniowieczny zespół miejski Torunia, czyli rodzinnego miasta Mikołaja Kopernika, trafił na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 1997 roku na podstawie kryteriów II i IV. Zespół staromiejski Torunia to najstarsza część miasta, obejmująca Stare Miasto, Nowe Miasto i gotycki zamek krzyżacki z XIII wieku. Zamek krzyżacki w Malborku Zamek w Malborku wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 1997 roku w oparciu o kryteria II, III i IV. Wzniesiona przez zakon krzyżacki budowla uznawana jest za jedną z najwspanialszych twierdz średniowiecznej Europy. Zamek uległ poważnemu zniszczeniu w czasie II wojny światowej i został zrekonstruowany po jej zakończeniu. Kalwaria Zebrzydowska Kalwaria Zebrzydowska nazywana jest „polską Jerozolimą” i uznawana za duchową stolicę Małopolski. W 1999 roku miejscowe sanktuarium pasyjno-maryjne oo. bernardynów, jako jedyna kalwaria na świecie, zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO (kryterium II i IV). Kościoły Pokoju w Jaworze i Świdnicy Kościoły Pokoju w Jaworze i Świdnicy powstały w połowie XVII w. i są największymi drewnianymi budowlami sakralnymi o konstrukcji szkieletowej na Starym Kontynencie. Świątynie trafiły na listę UNESCO w 2001 roku na podstawie kryteriów III, IV i VI. Drewniane kościoły południowej Małopolski Binarowa, Blizne, Dębno, Haczów, Lipnica Murowana, Sękowa, czyli drewniane kościoły południowej Małopolski, pojawiły się na liście dziedzictwa UNESCO w 2003 roku. Między innymi w oparciu o kryterium III, którego treść brzmi: „przedstawiać unikatowe albo przynajmniej wyjątkowe świadectwo tradycji kulturowej lub istniejącej albo minionej cywilizacji”. Najstarsze i najpiękniejsze kościoły w Polsce Najstarsze kościoły w Polsce skrywają piękne wnętrza i wiele ciekawych historii. Mimo że archeolodzy wciąż spierają się, które świątynie rzeczywiście powstały najwcześniej, na podst... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/dfa6f34c220d7b58839f3193e1cc4cb2b0a557f2-e31fdd4.jpeg" width="938" height="502" alt="Najstarsze kościoły w Polsce. Fotografia przedstawia sklepienie katedry w Gnieźnie (fot. Wikimedia/Diego Delso/CC BY-SA 4.0)" title="Najstarsze kościoły w Polsce. Fotografia przedstawia sklepienie katedry w Gnieźnie (fot. Wikimedia/Diego Delso/CC BY-SA 4.0)" /> Park Mużakowski Park Mużakowski to jeden z najpiękniejszych parków w Europie i jedyny z Polski na liście dziedzictwa UNESCO. Przez wielu uważany za raj dla rowerzystów, spacerowiczów i... zakochanych. Zauważony i wyróżniony przez Organizację Narodów Zjednoczonych do spraw Oświaty, Nauki i Kultury w 2004 roku (kryterium I, IV). Hala Stulecia we Wrocławiu Wrocławska Hala Stulecia została wpisana na listę UNESCO w 2006 r. i uznana za „wybitne dzieło twórczego geniuszu człowieka”, jak głosi kryterium I. Jeden z symboli stolicy Dolnego Śląska wzniesiono w latach 1911–1913, a autorem projektu był Max Berg. Drewniane cerkwie w polskim i ukraińskim regionie Karpat Wpis z 2013 roku odnośnie drewnianych cerkwi w regionie Karpat obejmuje 16 świątyń, z których osiem znajduje się na terytorium Polski i osiem na Ukrainie. Są to: Cerkiew św. Paraskiewy w Radrużu Cerkiew Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy w Chotyńcu Cerkiew św. Michała Archanioła w Smolniku Cerkiew św. Michała Archanioła w Turzańsku Cerkiew św. Jakuba Młodszego Apostoła w Powroźniku Cerkiew Opieki Bogurodzicy w Owczarach Cerkiew św. Paraskiewy w Kwiatoniu Cerkiew św. Michała Archanioła w Brunarach Wyżnych Cerkiew Zesłania Ducha Świętego w Potyliczu Cerkiew św. Dymitra w Matkowie Cerkiew Świętej Trójcy w Żółkwi Cerkiew św. Jerzego w Drohobyczu Cerkiew Św. Ducha w Rohatyniu Cerkiew Narodzenia Theotokos w Werbiążu Niżnym Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego w Jasinie Cerkiew św. Michała w Użoku Tarnowskie Góry Kopalnia rud ołowiu, srebra i cynku w Tarnowskich Górach oraz system gospodarowania wodami podziemnymi znajdują się na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO od 2017 roku. Co ciekawe, wpisu na listę dokonano 9 lipca podczas 41. sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa odbywającej się wówczas w Krakowie. Krzemionki Krzemionkowski region pradziejowego górnictwa krzemienia pasiastego wpisano na listę UNESCO w 2019 roku. Tutejsze kopalnie krzemienne zostały odkryte przez Jana Samsonowicza na początku lat 20. minionego wieku. – Stanowi źródło wiedzy o tym, jak żyli i pracowali ludzie w prehistorycznych społecznościach osiadłych i jest świadectwem zaginionej tradycji kulturowej – czytamy na stronie Polskiego Komitetu ds. UNESCO. Lasy bukowe w Bieszczadzkim Parku Narodowym Najmłodszym polskim obiektem na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO są lasy bukowe położone na terenie Bieszczadzkiego Parku Narodowego, trzeciego co do wielkości parku narodowego w naszym kraju. Wpisu dokonano w 2021 roku. – Dziękujemy wszystkim zaangażowanym w pracę nad wnioskiem i wspierającym wpis drugiego w Polsce obiektu przyrodniczego na listę Światowego Dziedzictwa Przyrodniczego UNESCO – oświadczyli przedstawiciele Bieszczadzkiego Parku Narodowego tuż po ogłoszeniu decyzji Centrum Światowego Dziedzictwa. Źródło: unesco.pl Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Jak powstał Wielki Sfinks? Egipt słynie z tej rzeźby, ale jej historia jest niejasna i burzliwa
Ogromny lew z głową faraona. A może Izydy albo Anubisa? Nie jest do końca jasne, kogo przedstawia Wielki Sfinks. Egipt i jego historia kryją jeszcze wiele tajemnic.
W tym artykule: Jak wygląda Sfinks w Egipcie? Egipski Sfinks był zasypany piaskiem Jaką głowę miał pierwotnie Sfinks? Labirynt pod Sfinksem? Wielki Sfinks znajdujący się w Gizie to jeden z najbardziej znanych zabytków Egiptu. Ma aż 72 m długości i 20 m wysokości, co czyni go jednym z największych starożytnych posągów. Powstał prawdopodobnie około 2550 r. p.n.e. Od 1979 roku figuruje na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Jak wygląda Sfinks w Egipcie? Jest to wykuty w ostańcu skalnym ogromny lew – przedstawienie boga Harmachisa („Horusa na horyzoncie”). Ma głowę faraona – najprawdopodobniej Chefrena. Jednak twarz Sfinksa jest okaleczona, pozbawiona nosa i brody. Według popularnego mitu to żołnierze Napoleona mieli z niej uczynić tarczę strzelniczą. Jednak zachowane rysunki pokazują, że posąg utracił nos dużo wcześniej. Egipski historyk al-Makrizi (żyjący na przełomie XIV i XV w.) podaje, że za ten akt wandalizmu odpowiedzialny był islamski fanatyk Muhammad Sa’im al-Dahr. Wpadł we wściekłość, gdy w 1378 r. dowiedział się, że miejscowi chłopi składają Sfinksowi ofiary, prosząc go o obfite plony. Lecz te ubytki urody rzeźby stały się pożywką dla dziwnych interpretacji. Francuski rysownik Dominique Vivant Denon (XVIII–XIX w.) opisał twarz sfinksa jako negroidalną. To podchwycili już współcześnie zwolennicy teorii „czarnej” genezy cywilizacji (np. Cheikh Anta Diop). Odnaleziono 2 olbrzymie sfinksy w starożytnej egipskiej świątyni "milionów lat" Archeolodzy znaleźli dwa wapienne posągi z wizerunkiem faraona Amenhotepa III. Figury przypominają sfinksy i mają ok. 8 metrów długości. Natomiast Johannes Helferich w XVI w. przedstawił Sfinksa jako kobietę z wydatnym biustem. Uznał monument za wizerunek bogini Izydy – choć nie mógł widzieć dolnej części posągu zasypanej przez stulecia piaskiem. Egipski Sfinks był zasypany piaskiem Wielki Sfinks w Gizie był wielokrotnie w swej historii zasypywany przez pustynne piaski. Po raz pierwszy odkopał go na przełomie XV i XIV w. p.n.e. (czyli ponad tysiąc lat po wzniesieniu!) przyszły faraon Totmes IV. Nie zrobił tego jednak z miłości do zabytków. Miał sen, że jeśli odkopie Sfinksa z piasku, ten pomoże mu zdobyć tron, na którym teoretycznie miał zasiąść starszy brat Totmesa. I rzeczywiście – jak relacjonuje stela z epoki, umieszczona między łapami monumentu – stało się zgodnie z proroczym snem. Wielki Sfinks został odkopany, następca tronu przedwcześnie zmarł, a zamiast niego Totmes został królem Egiptu. Egipcjanie uważali marzenia senne za zjawisko nadprzyrodzone. Widzieli w nich zarówno odbicie swoich przeżyć, jak i zapowiedź tego, co ich spotka (do dziś popularne są tzw. senniki egipskie). Niezależnie od tego, czy Totmes IV faktycznie miał proroczy sen, czy tylko go sobie wymyślił post factum, w czasach rzymskich bardzo jeszcze dbano o Sfinksa w Gizie. Potem, przez kilkanaście stuleci, znów pokrywały go piaski pustyni. Doszło do tego, że sterczała z nich tylko głowa monumentu. Wreszcie w 1816 r. odkopał Wielkiego Sfinksa włoski awanturnik i pionier archeologii kapitan Giovanni Caviglia. Faraonem nie został, ale zdobył wielką sławę. Odkrył m.in. fragment brody Sfinksa i eksplorował piramidę Cheopsa. Jaką głowę miał pierwotnie Sfinks? Po odkopaniu całego Sfinksa na początku XX wieku uwagę różnych autorów zwrócił fakt, że głowa jest nieproporcjonalnie mała w stosunku do reszty ciała. Otworzyło to pole do kolejnych spekulacji, że obecny jej kształt nie jest oryginalny. Amerykański autor Robert Temple zasugerował, że pierwotnie posąg miał głowę szakala i przedstawiał boga Anubisa. Egiptolodzy odnoszą się do tego sceptycznie – wykucie długiego psiego pyska w wapieniu jest technicznie trudne. Grobowiec Tutanchamona. Gdzie jest, jak go odkryto, jakie krył tajemnice? Czy istniała klątwa Tutenchamona? To zaledwie jeden z kilku niesplądrowanych grobowców faraonów egipskich. Zawierał nietkniętą mumię i liczne skarby. Poznajcie historię i tajemnice otaczające grobowiec Tutanchamona, okreś... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/grobowiec-tutanchamona-gdzie-jest-jak-go-odkryto-jakie-kryl-tajemnice-czy-istniala-klatwa-tutenchamona-fot-editorfrommars-wikimedia-commons-cc-by-sa-4-0-8f1806e.jpeg" width="933" height="700" alt="Grobowiec Tutanchamona. Gdzie jest, jak go odkryto, jakie krył tajemnice? Czy istniała klątwa Tutenchamona? (fot. Editorfrommars, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0)" title="Grobowiec Tutanchamona. Gdzie jest, jak go odkryto, jakie krył tajemnice? Czy istniała klątwa Tutenchamona? (fot. Editorfrommars, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0)" /> Mimo to Graham Hancock i Robert Bauval posunęli się jeszcze dalej. Uważali nie tylko, że Sfinks pierwotnie miał głowę lwa, ale i był dużo starszy niż się powszechnie sądzi. Ich zdaniem miał zostać wykuty około 10,5 tys. lat p.n.e.! Propozycja postarzenia Sfinksa nie jest nowa, ponieważ już średniowieczni autorzy arabscy sądzili, że monument powstał przed potopem. Hancock i Bauval uzyskali jednak – jak się wydawało – naukowe potwierdzenie swojej hipotezy. W 1991 r. geolog Robert M. Schoch stwierdził bowiem, że Sfinks erodował od intensywnego deszczu, a okres ostatnich wielkich opadów w Egipcie przypadał na VI–IV tysiąclecie p.n.e. Jednak egiptolodzy podkreślają, że nie da się „wyciąć” Sfinksa z całego kontekstu archeologicznego, którego jest częścią, datowanego jednoznacznie na IV dynastię (między 2650 a 2450 r. p.n.e.). Do dyskusji włączyli się także inni geolodzy. Wskazali, że erozję mogła spowodować zawarta w piasku sól – jej krystalizacja rozsadza skałę, tworząc charakterystyczne ślady, które można odnaleźć na całym płaskowyżu Giza. Klimatolodzy zasugerowali zaś, że zmiany klimatyczne mogły nastąpić później, niż dotąd sądzono i że jeszcze w okresie Starego Państwa (2675–2170 r. p.n.e.) pogoda mogła być bardziej wilgotna i deszczowa. Nawet więc przyjęcie, że za część śladów erozji odpowiadała woda, nie oznacza, że Sfinks jest starszy niż sądziliśmy i podręczniki historii trzeba pisać od nowa. Labirynt pod Sfinksem? Ze Sfinksem wiąże się też zagadka starożytnego egipskiego labiryntu. „Leży nieco powyżej Jeziora Mojrisa [Moeris] – opisywał grecki historyk Herodot w V w. p.n.e. – Były wprawdzie i piramidy wyższe ponad wszelki opis (…), ale oczywiście labirynt nawet piramidy prześcignął”. Ta enigmatyczna budowla miała znajdować się w oazie Fajum i zawierać aż trzy tysiące pomieszczeń. Tajemnice ukryte w piramidzie Cheopsa Pozostaje w cieniu Wielkiej Piramidy. A przecież piramida Chefrena, syna Cheopsa, wydaje się wyższa! W ślad za Herodotem także inni autorzy greccy i rzymscy aż do I w. n.e. włącznie podawali podobne opisy owego labiryntu – nie wiedząc zresztą, czym dokładnie jest: świątynią, skarbcem czy kompleksem grobowym władców? A może cmentarzyskiem świętych krokodyli? Wszak pobliskie Krokodilopolis było centrum hodowli i kultu właśnie tych zwierząt. Zaginionego wielkiego labiryntu szukano m.in. pod Sfinksem. Okazało się, że faktycznie coś się pod nim znajduje: naturalne jaskinie. Jak twierdzą egipscy naukowcy, nic ciekawego jednak w nich nie znaleziono. Źródło: archiwum NG.
Najpopularniejsze obiekty UNESCO na Instagramie. Dominują Włochy
Obiekty UNESCO to obowiązkowe punkty w planach zwiedzania miłośników historii i kultury. Ze statystyk wynika, że użytkownicy Instagrama również mają słabość do wyróżnionych obiektów dziedzictwa kulturowego i naturalnego.
W 1978 r. organizacja UNESCO ogłosiła pierwsze 12 obiektów światowego dziedzictwa, co dziś uważa się za największe wyróżnienie dla zabytku. Obecnie na liście znajduje się łącznie 1154 obiektów, z czego większość dotyczy kultury. Które z nich są najpopularniejsze? Analitycy kreatywnych zasobów z firmy Design Bundles zbadali to na podstawie oznaczeń na Instagramie w 2021 r. TOP 3 instagramowe obiekty UNESCO Niekwestionowanym liderem zestawienia jest Rzym. Wcale nas to nie dziwi. Wystarczy podejść pod słynną Fontannę Di Trevi, żeby zobaczyć ogromne tłumy turystów z aparatami i telefonami w rękach. Każdemu zależy na tym, żeby nie uchwycić w kadrze innych osób, co graniczy z cudem. Setki zwiedzających są tu zarówno rano, jak i wieczorem. A to oczywiście jedno z wielu chętnie fotografowanych miejsce w Rzymie. W kategorii „obiekty UNESCO" wygrywa historyczne centrum miasta z Forum Romanum, mauzoleum Augusta, kolumnami Trajana i Marka Aureliusza czy Panteonem. W 2021 r. na Instagramie opublikowano ponad 61 milionów zdjęć właśnie z tych miejsc. Drugie miejsce zajęło Rio De Janeiro z 45 milionami otagowań. Wielu turystom metropolia ta kojarzy się przede wszystkim ze statuą Chrystusa Zbawiciela. Słusznie, ale w tym przypadku nie ma to znaczenia, bo świętujący w 2021 r. 90-lecie pomnik nie jest na liście UNESCO. Organizacja i internauci docenili Rio za miejski krajobraz carioca rozciągający się pomiędzy górami a morzem oraz stanowisko archeologiczne nabrzeża Cais do Valongo. Podium zamyka laguna w Wenecji ze „skromnym” wynikiem 25,8 miliona oznaczeń. Wyróżnienie może być gorzko-słodkie dla władz miasta, które od lat walczą z tłumami podróżnych. Od przyszłego roku wprowadzona ma zostać opłata za wstęp dla turystów między innymi na Plac Świętego Marka. Miejsca docenione przez UNESCO na Instagramie Na dalszych miejscach w pierwszej dziesiątce znalazły się kolejno: Kijów, Florencja, Praga, Budapeszt, Brasilia, Petersburg i Quito. Liczby wskazują na to, że turyści i internauci najchętniej fotografowali miejsca wpisane na listę obiektów dziedzictwa kulturowego. Najpopularniejszym miejscem z listy dziedzictwa naturalnego jest Park Narodowy Yosemite (15. miejsce). To też najchętniej tagowane na Instagramie miejsce w USA wyróżnione przez UNESCO. 16. i 25. miejsce zajęły odpowiednio Wielki Kanion i Yellowstone. Poniżej lista pierwszych trzydziestu miejsc z rankingu: Rzym: 61 244 436 (oznaczeń) Rio de Janeiro: 45 039 569 Laguna Wenecji: 25 755 922 Kijów: 21 914 502 Florencja: 21 516 815 Praga: 17 731 077 Budapeszt: 14 665 910 Brasilia: 13 277 931 Petersburg: 11 987 336 Quito: 9 854 551 Edynburg: 9 779 579 Lyon: 9 400 931 Werona: 5 661 681 Rabat: 4 629 743 Park Narodowy Yosemite: 4 611 905 Park Narodowy Wielkiego Kanionu: 4021 300 Stara Hawana i jej system fortyfikacji: 4 017 138 Krajobraz kulturowy Bali: 3 985 530 Katedra Notre-Dame: 3 787 550 Dzieła Antoniego Gaudiego: 3.451.098 Luksemburg: 3 450 869 Salzburg: 3 195 863 Park Narodowy Göreme: 3 009 297 Kanadyjskie Parki Gór Skalistych: 2 996 880 Park Narodowy Yellowstone: 2 832 668 Antigua Gwatemala: 2 765 980 Stare Miasto w Dubrowniku: 2 637 398 Dorset i wschodnie wybrzeże Devon: 2 629 228 Dolomity: 2 532 349 Alpy Szwajcarskie Jungfrau-Aletsch: 2 261 394 Według statystyk UNESCO, krajem z największą liczbą wyznaczonych miejsc są Włochy z 58, następnie Chiny z 56, Niemcy z 51 oraz Francja i Hiszpania z 49. Źródło: Forbes
Czechy: Mały kraj pełen wielkich skarbów
W kraju cztery razy mniejszym od Polski jest aż 12 zabytków UNESCO, czyli tylko o jeden mniej niż u nas. W Czechach dwa najdalsze są oddalone od siebie raptem o kilka godzin jazdy samochodem, więc w jeden weekend można zobaczyć to, co u sąsiadów najcenniejsze.
Pierwszy cel: Kutná Hora, ok. 70 km na wschód od Pragi. Obecnie miasto jest niewielkie, jednak w średniowieczu ważnością niemal dorównywało stolicy. Powstało na bogatych złożach srebra, które umożliwiło szybki rozwój kraju. Na liście UNESCO znajdują się dwie świątynie: kościół św. Barbary oraz katedra Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. Gotycki kościół powstał z inicjatywy górników, dlatego został poświęcony ich patronce. Jego dach bywa nazywany grzbietem brontozaura, ale mnie przypomina raczej trzy cyrkowe namioty. Świątynia jest monumentalna, zbudowana na planie prostokąta o wymiarach 40 x 70 m, z przybudówkami zajmuje więc tyle miejsca, co boisko piłkarskie. Obok kościoła znajduje się kolegium jezuickie, wzdłuż którego biegnie uliczka. Strzegą jej stojący na murku święci – widać miejscowi pozazdrościli prażanom mostu Karola. Katedrę wzniesiono kawałek za miastem, w dzielnicy Sedlec. To imponująca budowla i niemal ażurowa, a to za sprawą licznych gotyckich okien – tylko na jednej ścianie nawy głównej jest ich aż 10. Ale to nie katedra robi na mnie największe wrażenie. Bardziej zaskakuje mnie niewielka Kaplica Wszystkich Świętych, również w Sedlcu. Przypomina naszą słynną Kaplicę Czaszek z Czermnej. Ossuarium na ziemi kłodzkiej jest wprawdzie prawie o 70 lat starsze, ale zdobi je „tylko” trzy tysiące czaszek. Na wystrój kaplicy w Kutnej Horze składa się ponad 40 tys. kości ofiar epidemii dżumy, wojen husyckich oraz wojny trzydziestoletniej. Wykonano z nich całe wyposażenie, m.in. ołtarz, kielichy i żyrandol. I tutaj ciekawostka: żyrandol zawiera wszystkie kości i kosteczki, jakie składają się na ludzki szkielet. Na środku stoją także piramidy ułożone z elementów, których Franciszek Rint, twórca, nie wykorzystał w swoim dziele. Wieczorne zwiedzanie kończę w Piwnicy Dačicky w Kutnej Horze. Restauracja nosi imię Mikuláša Dačickego – słynnego kobieciarza i hulaki doby renesansu. Można tutaj dostać aż sześć gatunków czopowanego piwa. Do tego akordeonista gratis (muzyka na lepsze trawienie dość ciężkiej tutejszej kuchni). Kolejną perełką czeskiej korony jest Litomyšl, miasto z tysiącletnią historią i pięknym rynkiem otoczonym podcieniowymi kamienicami. Ma on pół kilometra długości, teraz jest zastawiony straganami, bo akurat trwa jakiś jarmark. Zaczynam zwiedzanie od rundki po straganach. Zaopatrzona w lokalne pierniki mijam pomnik pochodzącego stąd kompozytora Bedřicha Smetany i kieruję się do kolejnego cudu UNESCO. Renesansowy zamek z XVI w. wyróżnia sgraffitowa dekoracja licząca osiem tysięcy wzorów. Są tam motywy roślinne i wizerunki siedzących lub stojących ludzi. Ponoć żaden się nie powtarza, ale na moje oko wyglądają identycznie. Tuż za murami zamku wznosi się dawny klasztor pijarów. Przylegający doń ogród jest pełen współczesnych rzeźb – są chude, nagie panie nad basenem, baletnica z folii i wiolonczela wykonana z badyli. Na koniec kręcę się jeszcze po historycznych uliczkach wybiegających z rynku. Między zabytkową zabudową pojawia się nowoczesna architektura, harmonia została jednak zachowana. Nie przypadkiem Litomyšl wyróżniono w 2000 r. nagrodą Historical Town Of The Year. Jedziemy dalej, tym razem na południowy wschód. Zielone płaskie przestrzenie stają się coraz bardziej pagórkowate. Zaczynają się Morawy. Zamek w Bouzovie nie jest co prawda zabytkiem UNESCO, ale żal go nie odwiedzić. Wzniesiony w średniowieczu, sto lat temu został przebudowany. Teraz wygląda jak z rysunku pierwszoklasisty – wzorcowy zamek z dziecięcej wyobraźni. Ponieważ wygląda jak z innej bajki, często zaglądają do niego ekipy kręcące filmy fantazy. Tutaj na przykład zrealizowano jedną z części włoskiej baśni o królewnie Fantaghiro. Nad zamkowym kompleksem góruje wysoka wieża z czerwonym dachem, która przypomina rakietę. Roztacza się z niej piękny widok na zalesiony krajobraz. Zamek często zmieniał właścicieli; od końca XVII w. aż do II wojny światowej znajdował się we władaniu zakonu krzyżackiego. Przy okazji przewodniczka przedstawia nam historię Krzyżaków. Gdy mówi, że w 1410 r. zakon przegrał wielką bitwę z… Hiszpanami, głośno protestujemy. Niech wie, kto się bił pod Grunwaldem! W Ołomuńcu na fiszplacu... – tak zaczyna się słynna piosenka z czasów Cesarsko-Królewskiej Monar- chii. Tam odbywały się musztry wojsk Franciszka Józefa I. Jadę do Ołomuńca z myślą o owym targu rybnym, jednak już na miejscu podoba mi się zupełnie co innego. To stutysięczne miasto, położone ok. 35 km od Bouzova, było kiedyś stolicą Moraw, dlatego dziś jest drugim po Pradze największym zespołem zabytków w Czechach. Ku memu zaskoczeniu podczas spaceru po starówce towarzyszy mi niespotykana w Pradze cisza. Na trójkątnym rynku znajduje się bogato zdobiona kolumna Świętej Trójcy, którą wzniesiono dla uczczenia ofiar epidemii. Teraz jest obiektem UNESCO. Kilkadziesiąt kroków dalej stoi ratusz z zegarem astronomicznym na północnej fasadzie. Lokalne podania mówią, że powstał w XIV w., ale w rzeczywistości jest sto lat młodszy. Jego obecny, socrealistyczny wygląd nie przypomina tego z czasów świetności uwiecznionych na starych fotografiach. Oczyma wyobraźni oglądam ruchome figurki poruszające się w rytm muzyki. Podnoszę powieki i widzę mozaikę przedstawiającą ludzi pracy w uroczystym pochodzie i podczas codziennych zajęć. Do tego kilka tarcz zegarowych i to wszystko. Kolejne oszołomienie przeżywam w katedrze św. Wacława, która słynie z najwyższej (dokładnie 100,65 m) neogotyckiej wieży w Czechach. Wnętrze przywodzi na myśl katedrę św. Wita na praskich Hradčanach i (dosłownie) rzuca na kolana. W świetle ulicznych latarni miasto jest jeszcze bardziej urokliwe. Zwłaszcza kiedy się już wychodzi z tradycyjnej morawskiej restauracji. Wieczór upływa mi właśnie w takiej knajpce przy muzyce wygrywanej na cymbałach, skrzypcach i kontrabasie. Moja polska grupa, hojnie częstowana śliwowicą, szybko zaprzyjaźnia się z zespołem. Ku uciesze wszystkich gości dajemy zaaranżowany na szybko koncert, mając w repertuarze takie szlagiery jak Szła dzieweczka oraz Za górami, za lasami, za dolinami. Po kilku zwrotkach cała sala śpiewa z nami. Pragę zostawiłam sobie na deser. To właściwie jeden wielki zabytek UNESCO. Znak jakości otrzymała za swoje historyczne centrum. Najpierw oglądam miejscowe must see – Hradčany, katedrę św. Wita (warto odstać swoje w kolejce do wejścia). Potem zamek i spacer po moście Karola (obowiązkowy przystanek przy figurze św. Jana Nepomucena) i Starym Mieście. W co drugim sklepie sprzedają czeskie kryształy i drewniane kukiełki, a w co trzeciej budce podają smaženy syr. Jeszcze tylko ratusz, kościół Matki Bożej pod Tynem, plac Wacława i „oficjalne” zwiedzanie mogę uznać za zakończone. Teraz pora na smaczki, takie jak Tańczący Dom w dzielnicy Nové Město, który przypomina parę szalejącą na parkiecie. „Danserów” z oszklonego budynku prażanie nazwali Ginger i Fred. W całym mieście można natknąć się na niecodzienne rzeźby Davida Černego, m.in. w centrum kulturalnym Lucerna. Chodzi o „prawie” wierną kopię pomnika Wacława stojącego przed Muzeum Narodowym. Od pierwowzoru różni się kilkoma szczegółami: koń jest martwy, ma wywieszony jęzor i wisi pod sufitem przyczepiony za nogi. Wdrapuję się także na wzgórze Petřín po lewej stronie Wełtawy, na którym stoi minikopia wieży Ei3 a. Złośliwi przewodnicy mówią turystom z Francji, że jest wyższa od pierwowzoru (nie wspominają, że mierzona łącznie ze wzgórzem). Na platformie widokowej cieszę się panoramą miasta, a w podziemiu oglądam wystawę o Járze Cimrmanie – fikcyjnej postaci geniusza wszech czasów. Wieczorem przypadkowo wchodzę do knajpki wypełnionej telewizorami i kibicami, bo akurat trwa ważny mecz. Może to nie UNESCO, ale też mi się podoba.
Robert A. Dul jest etnologiem, antropologiem kultury, ekspertem UNESCO i Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego ds. ochrony niematerialnego dziedzictwa kultury, członkiem zarządu Fundacji na rzecz Niematerialnego Dziedzictwa Kultury w Polsce.
Spacerując wieczorem w tłumie na placu dżamaa al-Fna w Marrakeszu, staję się częścią...? ...dziedzictwa niematerialnego ludzkości. Idea uporządkowania i ochrony wartości niematerialnych zrodziła się niejako w chaosie tego placu. Dżamaa al-Fna to miejsce, w którym przez kilkaset lat spotykały się tradycje Afryki, Arabii i Europy. To symbol styku światów: sakralnego i codziennego, sztuki i rzemiosła, tradycji i historii, ale i nowoczesności płynącej z nowymi ludźmi. Czym jest dziedzictwo niematerialne? Określa to konwencja UNESCO przyjęta w 2003 r. A zatem są to: tradycje i przekazy ustne, w tym język jako narzędzie przekazu kulturowego, tradycyjne spektakle i widowiska, zwyczaje i obyczaje świąteczne, wiedza o wszechświecie i przyrodzie oraz związane z nimi praktyki, a także umiejętności związane z tradycyjnym rzemiosłem. Dziedzictwa niematerialnego nie można ująć w ramy – to coś, co trwa, zmienia się, ale jest żywe. I prawnie chronione – na placu w Marrakeszu nie wolno nic radykalnie zmieniać ani odgórnie „cywilizować”. Należy zostawić go jako żywe miejsce tradycji, gdzie ludzie sami decydują, co tam będzie. Ile takich miejsc trafiło na listę UNESCO? Od pierwszych wpisów używano pojęcia „przestrzeni kulturowej”. Mówimy o obszarze fizycznym, a zarazem intelektualnym, artystycznym. Przykładem może tu być przestrzeń Maroons w Moore na Jamajce – mieście założonym przez byłych zbiegłych niewolników. Mieszkańcy tej enklawy zachowali własny język, system wspólnego użytkowania ziemi, muzykę, ryty i tradycje. Dziedzictwem niematerialnym jest też przestrzeń kulturowa beduinów z jordańskiej Petry. Żadne z tych miejsc nie oprze się nowoczesności. Są jednak chronione przed zbyt nachalną komercjalizacją. Dziś lista reprezentatywnych zjawisk kultury niematerialnej ma 213 pozycji, zagrożonych 16. Jaka jest procedura wpisywania zjawiska na listę UNESCO? Musi się na niej znaleźć za aprobatą i przy współpracy „właścicieli”. Ludzi, dla których jest ważne, tak jak np. tradycja karnawałowa, taniec czy przestrzeń kulturowa danego ludu. Kandydatury są oceniane przez specjalną komisję i dopiero po zatwierdzeniu przez nią trafiają na ostateczną listę, która jest głosowana rokrocznie na forum sesji międzyrządowych państw – stron konwencji. Nie wszystkie kraje mają równe szanse. Bogactwo kulturowe, a także materialne Chin, Japonii czy Korei Południowej trudno porównać np. z ubogimi krajami afrykańskimi. Podczas Sesji Międzyrządowej UNESCO w Abu Zabi w 2009 r. stwierdzono, że nie można pozwolić, żeby jedne kraje zgłaszały na listę ponad 20 propozycji, a inne, biedniejsze, ledwie jedną, bo nie mają pieniędzy i specjalistów. W Abu Zabi było widać, że ponad połowę propozycji zgłasza bogata w tradycje, ale i w pieniądze Azja. Dwanaście wpisów z Japonii to z jednej strony efekt najbardziej zaawansowanych metod wypracowanych przez ten kraj, ale i świadomej polityki rządu, która chroni dziedzictwo kulturowe. Teraz każdy kraj może zgłosić tylko dwa wnioski indywidualne i dwa wielonarodowe. To otwiera furtkę pomocową w pierwszej kolejności dla zjawisk zagrożonych. Każde z państw, które wpisało je na listę UNESCO, może się zwracać o bezzwrotny grant w wysokości do 25 tys. dolarów, a w szczególnych przypadkach i więcej, na rejestrację, zachowanie i promocję owego zjawiska. Konwencja ma własny budżet, bo każde z państw wpłaca składkę. Dlaczego właśnie Japonia ma tak dobre wyniki? Kraj ten już w latach 30. powołał instytut badań nad sztukami tradycyjnymi, które miały być chronione i przekazywane kolejnym pokoleniom. Jednak już w II połowie XIX w. przy dworze cesarskim powołano departament muzyki dworskiej, który miał chronić jej najbardziej archaiczne formy jako element tożsamości kulturowej, ale i ciągłości państwa. Ten problem nabrał szczególnego znaczenia po traumie II wojny światowej. Amerykańska administracja militarna narzuciła Japonii ograniczenia w ciągłości kultury. Zakazano przedstawień teatralnych, które wiązały się z kultem cesarstwa i gloryfikowały stary porządek. Dopiero w latach 50. XX w. Japończycy mogli stworzyć prawo, które chroniło niematerialne dziedzictwo kultury w ramach polityki państwowej. W myśl hasła: będziemy nowocześni, ale pozostaniemy Japończykami. I dziś dzielą się swym doświadczeniem z innymi. Chyba nie można liczyć na to, że wszystkie zjawiska przetrwają? Jest jednak szansa, że umrą powoli, a przynajmniej opisane i udokumentowane. To jest głównie problem dotyczący małych narodów, czasem plemion czy grup prowadzących koczowniczy tryb życia. Takich jak mongolscy pasterze wędrujący, których taniec na klęcząco, biyelgee, wykonywany przez mężczyzn, jest wpisany na listę dziedzictwa niematerialnego. Oni tańczą w miejscu, gdzie przestrzeń była ograniczona. Ta umiejętność, przekazywana na synów, dziś zamiera wraz z życiem w jurtach. Jeżeli ginie tradycyjny styl życia, to znikają też drogi transmisji tej kultury. Żyją ludzie, którzy pamiętają, ale nie mają kogo uczyć. Kolejna konferencja odbędzie się w listopadzie. Co zgłosi Polska? Niestety nic. Polska ratyfikowała konwencję dopiero pod koniec 2010 r. Nie mamy jeszcze funduszy, a nie wiadomo, jakie będą koszty przygotowania tzw. inwentarza krajowego zjawisk w kulturze żywej i zagrożonych. Musi powstać instytut, który się tym zajmie. A gdy polski inwentarz powstanie, co się w nim znajdzie? Nie ma na razie oficjalnych propozycji, ale pracuje się m.in. nad gwarami. Zjawiskiem zasługującym na wpisanie na listę krajową (i międzynarodową) są np. ryty Bractwa Kurkowego, wspólne dla kultury miasta Krakowa razem z hejnałem mariackim i lajkonikiem. No i szopka krakowska! Unikalna, jeśli chodzi o warsztat pracy, kultywowana od pokoleń w ramach rodziny albo dzielnic. Misterium z Kalwarii Zebrzydowskiej czy Turki Wielkanocne na Rzeszowszczyźnie, gdzie mężczyźni w orientalnych strojach wzorowanych na wojskach tureckich strzegą Grobu Pańskiego, tradycja lokalna, ale żywa. Możemy zgłosić przestrzeń kulturową Kurpiów w Puszczy Zielonej i wszystkie związane z nimi tradycje, czyli bartnictwo, zanikające bursztyniarstwo leśne, rzemiosło i sztukę lokalną – wycinanki, koronki. Wiele zjawisk zniknęło, tak jak kuchnia dworska, o której dziś możemy jedynie poczytać w Panu Tadeuszu. Z kulturowej mapy znika na przykład lamentowanie przy zwłokach – zjawisko niezwykle ważne dla życia społeczności. Dawniej była to nie tylko okoliczność do żalu i smutku, ale i coś, co pozwalało jednoczyć się rodzinie i sąsiadom. Z lamentowaniem wiązał się system obrzędów i odrębne pieśni. Zanika obrzęd, a z nim muzyka, pieśni, techniki wokalne – cały kompleks kulturowy. Na listę zjawisk zagrożonych można też wpisać tradycje weselne. Czy jest szansa, by zjawisko odrodziło się lub zyskało większą żywotność dzięki wpisaniu na listę? Tak stało się w przypadku języka gwizdów z wyspy Gomera w Hiszpanii. Podniesiony do rangi zjawiska kultury światowej został wprowadzony do szkół jako przedmiot nauczania. Administracyjnie dano mu szansę na przetrwanie i uszanowanie tej unikalnej tradycji. My moglibyśmy wprowadzić do szkół np. gwarę kurpiowską. Słowo „gwara” w powszechnym odbiorze ma raczej negatywne konotacje… Długo śmiano się z ludzi mówiących gwarą, np. mazurzących. Trzeba odkłamać pewne rzeczy i przywrócić skrzywdzonym mniejszościom i grupom właściwe miejsce w ramach kultury państwa. Nie zdajemy sobie sprawy, ile lat straciliśmy po wojnie, które można było wykorzystać na uporządkowanie naszego dziedzictwa kulturowego. Zamiast tego było świadomie niszczone. Termin „niematerialne” może czasami nabrać znaczenia „nieuchwytne”, „ulotne”. Jeśli nie chwycimy czegoś, nie utrwalimy, nie nadamy mu ważności, to ono nam uleci, a z nim nasza ciągłość kulturowa, tradycja, tożsamość. Te elementy kultury zasługują na szacunek, trzeba przywrócić godność i ważność zjawiskom do tej pory marginalizowanym, nieopisanym i wciąż jeszcze zatracanym. Nie pójdziemy do przodu, bazując tylko na historycznych rocznicach.
Po porze deszczowej ściany świątyni są znacznie cieńsze. Tu i ówdzie woda zdążyła wydrążyć solidną wyrwę, a nawet do cna zmyć wieżyczkę. Opady to największy wróg Wielkiego Meczetu w Dżenne, w południowym Mali.
Raz w roku, na początku pory suchej, mieszkańcy spotykają się, by razem naprawić szkody. A przy okazji posłuchać muzyki, potańczyć i zjeść wielbłądzie kotlety. Czyli cieszyć się życiem! Glina szykowana jest kilka dni wcześniej. Potrzeba jej naprawdę dużo. I to nawet nie ze względu na sam remont, ale ogromne zainteresowanie wiernych. Wyrobienie gleby na gładką masę jest zadaniem chłopców. Całymi godzinami taplają się w niej, turlają, skaczą. Dziewczynki dostarczają wodę. W dniu święta, o piątej rano wszyscy gromadzą się pod meczetem. Starcy zasiadają w odpowiedniej odległości, na pobliskim targowisku, tak aby wszystko dobrze widzieć. To oni dają sygnał do wyścigu, w którym biorą udział tysiące młodych mężczyzn. Ten, który szybciej wdrapie się po palmowych balach i naniesie glinianą gładź na ściany świątyni, znajdzie uznanie w oczach Najwyższego. A także dziewczyn, które dźwigają wiadra i częstują smakołykami. – Tak jak reszta kobiet, przez kilka lat przynosiłam pod meczet wodę –mówi nam Christien Jaspars, holenderska fotografka, która długo mieszkała we wsi koło Dżenne. Mieszkańcy miasta znali ją dobrze, więc gdy zapytała, czy może profesjonalnie fotografować naprawę meczetu, starszyzna od razu się zgodziła. – A ja obiecałam, że każdy uczestnik dostanie swój portret– dodaje. Z roku na rok zdjęć przybywało, w efekcie powstał ten fotoreportaż. Wielki Meczet ma 5625 m2 powierzchni – mniej więcej tyle, ile zajmuje średnie boisko piłkarskie. Może pomieścić jednocześnie 2 tys. wiernych. Świątynia powstała w latach 1180–1330, czyli niedługo po tym, jak tutejszy władca Koi Kunboro oficjalnie przyjął islam. W średniowieczu działała obok niej medresa, szkoła koraniczna. Dżenne był wówczas jednym z najważniejszych ośrodków islamu w Afryce. W latach 30. XIX w. meczet został niemal doszczętnie zniszczony przez Seku Amadu, władcę księstwa Fulan z doliny Nigru, który uznał, że świątynia jest zbyt luksusowa. Przetrwała tylko część z grobami władców. Meczet odbudowano w 1907 r. Od tamtej pory gliniana konstrukcja po większych ulewach jest regularnie naprawiana. Grubość ścian wynosi od 41 do 61 cm, pęknięciom zapobiegają bale wmontowane w mury. Meczet ma trzy minarety, na szczyt których prowadzą kręte schody. Mieszkańcy Dżenne sprzeciwiają się modernizacji swojej świątyni – nawet umieszczeniu w niej urządzeń sanitarnych czy sztucznego oświetlenia. Wielki Meczet został wyposażony jedynie w system głośników, z których pięć razy dziennie muezzin nawołuje do modlitwy. Do środka świątyni mogą wejść tylko muzułmanie. Ponoć zakaz ten jest przestrzegany wyjątkowo surowo po tym, jak wewnątrz odbyła się fotograficzna sesja modelek jednego z włoskich domów mody.