Termin operacji ma znaczenie. Sprawdź, kiedy najlepiej ją zaplanować
Piątek czy poniedziałek? To, kiedy znajdziemy się na sali operacyjnej, ma wpływ na wynik zabiegu. A także na pojawienie się komplikacji oraz konieczność powrotu do szpitala w dalszej przyszłości.
W tym artykule: Fenomen „ryzykownego piątku” Dlaczego lepiej być operowanym w poniedziałek Efekt weekendu i inne szpitalne fenomeny Pobyt w szpitalu to najczęściej nic przyjemnego. Jeśli nie możemy go uniknąć, chcemy, by trwał jak najkrócej. A także, by przyniósł jak najlepszy efekt: terapia zadziałała, zabiegi były skuteczne i bezbolesne, nie pojawiały się komplikacje. No i żeby do szpitala nie trzeba było wracać. Naukowcy właśnie odkryli, że na wszystkie te czynniki może wpływać termin zabiegu. Niezależnie od tego, jaką operację mamy przejść, nieco lepiej będzie, jeśli mamy ją zaplanowaną na poniedziałek niż na piątek. Zabiegi przeprowadzane po weekendzie dają lepsze rezultaty niż te wykonane tuż przed nim. Niestety, jeśli trafiasz na salę operacyjną w piątek, masz o 5 proc. wyższe ryzyko zgonu, komplikacji czy konieczności podjęcia ponownego leczenia, niż gdybyś oddał się w ręce chirurgów w poniedziałek. Fenomen „ryzykownego piątku” Taki niepokojący i zarazem zaskakujący wniosek płynie ze statystyk opublikowanych w czasopiśmie „JAMA Network Open”. Ich autorzy zgromadzili informacje aż o 429 tys. zabiegów chirurgicznych przeprowadzonych w Ontario w Kanadzie między 2007 a 2019 rokiem. Dane dotyczyły 25 różnych operacji. Autorzy analizy sprawdzili także, czy pacjenci, którzy przeszli zabiegi, zgłaszali się ponownie do szpitala w ciągu 30 dni, 90 dni oraz roku za operacji. Rezultat okazał się niespodziewany. „Wyniki wskazują, że pacjenci przechodzący operację tuż przed weekendem mają większe ryzyko komplikacji niż ci operowani zaraz po nim” – napisali autorzy pracy. Zwrócili też uwagę, że zaobserwowany efekt „ryzykownego piątku” utrzymywał się przez cały dwunastoletni okres prowadzenia analizy. Dlaczego lepiej być operowanym w poniedziałek Autorzy badań nie podjęli się wyjaśnienia zaobserwowanego zjawiska. Najłatwiej byłoby przyznać, że pod koniec tygodnia lekarze są po prostu bardziej zmęczeni. Badacze zwrócili uwagę na coś innego: okazało się, że lekarze operujący w piątki mieli średnio trzy lata mniej doświadczenia niż ci, którzy udawali się na salę operacyjną w poniedziałek. Co ciekawe, fenomen przestawał obowiązywać, jeśli zabieg przeprowadzano w trybie pilnym. Wówczas rezultaty operacji były podobne niezależnie od tego, kiedy je przeprowadzano. Zdaniem badaczy to dlatego, że tego rodzaju zabiegu nie można przekładać na później. Maleje więc ryzyko, że stan pacjenta się pogorszy. Efekt weekendu i inne szpitalne fenomeny Naukowcy podkreślają, że odkrywanie tego typu zaskakujących wzorców może pomóc poprawić sytuację chorych. „Aby zrozumieć różnice w traktowaniu pacjentów (…) i zapewnić wysokiej jakości opiekę niezależnie od dnia tygodnia, potrzebne są dalsze badania” – napisali. Co ciekawe, „ryzykowny piątek” to nie jedyny fenomen związany z pobytem w szpitalach. Od dawna naukowcy dyskutują o istnieniu – lub nie – „efektu weekendu”. Efekt weekendu ma polegać na tym, że osoby przyjmowane do szpitali w sobotę lub niedzielę są bardziej zagrożone zgonem niż ludzie przyjmowani w pozostałe dni tygodnia. Czy faktycznie tak jest? Temat jest kontrowersyjny, bo wyniki różnych badań dają różne wyniki. Bardziej pewne – i niebezpieczne – jest inne zjawisko. Odkryto je w 2021 roku, również na podstawie danych z Ontario. Informacje aż o 1,3 mln pacjentów pozwoliły wnioskować, że płeć chirurga i pacjenta ma znaczenie dla wyniku operacji. Jeśli chorą była kobieta, chirurgiem zaś mężczyzna, istniało wyższe o 16 proc. ryzyko komplikacji, wyższe o 20 proc. ryzyko wydłużenia pobytu w szpitalu i aż o 32 proc. wyższe niebezpieczeństwo zgonu niż wówczas gdyby operację przeprowadzała kobieta. Z kolei, kiedy lekarka operowała mężczyznę, ryzyko śmierci malało dla niego o 13 proc. niż, gdyby zabiegiem kierował lekarz. Źródło: JAMA Network Open, Science Alert Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”.
Oto najstarsze drzewo na świecie. Ma 9,5 tysiąca lat i rośnie w Szwecji
To naprawdę robi wrażenie. Przy tym okazie nasz Cis Henrykowski (mający około 1400 lat) to młokos. Jak odkryto najstarsze drzewo?
W tym artykule: Najstarsze drzewo na świecie Najstarsze drzewo w Polsce Najstarsze drzewo świata to świerk rosnący w Szwecji, na terenie Parku Narodowego Fulufjället. Nazwano go „Stary Tjikko”– od imienia psa (nota bene syberyjskiego husky) jego odkrywcy, Leifa Kullmana. Świerk ma zaledwie 5 m wysokości. Najstarsze drzewo na świecie Profesor Leif Kullman z Uniwersytetu Umeå określił wiek drzewa na podstawie analizy rozkładu izotopu promieniotwórczego węgla 14C. Z pewnością był zaskoczony odkryciem, gdy okazało się, że drzewo przeżyło 95 wieków. W sąsiedztwie stwierdzono pozostałości genetycznie identycznych pędów znajdujące się w różnym stadium rozkładu. Należały one do tego samego osobnika. Sukcesywnie zamierające pędy nadziemne Starego Tjikko zastępowane są kolejnymi odroślami. Co ciekawe naukowiec, który dokonał odkrycia, tłumaczy, że jak na swoje czasy Stary Tjikko był bardzo małym drzewkiem. Świerk pamięta epokę lodowcową, podczas której poziom Morza Północnego był o około 120 metrów niższy niż obecnie. Większość terenu między Wielką Brytanią a Norwegią pokrywała wówczas gęsta puszcza. Ciekawostki przyrodnicze. TOP 10 miejsc w Polsce, gdzie natura pokazuje swoje prawdziwe oblicze Natura już nie raz udowodniła, że potrafi zaskoczyć. Poznaj fascynujące miejsca i związane z nimi ciekawostki przyrodnicze, które od lat wzbudzają ogromne zainteresowanie w naszym kraju. Wielkie drzewa nie byłyby w stanie tak długo przetrwać. Ukształtowany przez niskie temperatury i wiatr Tjikko był przy ówczesnych gigantach jak drzewko bonsai. Prawdopodobnie to pozwoliło mu przetrwać tak długo. Część naukowców jest przekonana, że zaszczytny tytuł najstarszego drzewa należy jednak do cyprysa patagońskiego rosnącego w Chile od około 5400 lat. Wyjątkowe drzewo jest jednym z największych w Parku Narodowym Alerce Costero. Jego średnica to blisko 4 metry. Choć oficjalnie nie jest jeszcze najstarszym drzewem na świecie, już od dawna towarzyszy mu hiszpański przydomek Gran Abuelo, czyli „pradziadek”. Najstarsze drzewo w Polsce Za najstarsze drzewo w Polsce powszechnie uważa się Dąb Bartek, jeden z polskich pomników przyrody. Jeszcze nie tak dawno temu sądzono, że liczy on sobie 1200 lat. Dziś wiemy, że Bartek jest młodszy o ok. 500 lat. Starszy od niego jest Cis Henrykowski. W 1921 roku jego wiek oszacowano na ponad 1400 lat! 15-metrowy cis rośnie we wsi Henryków Lubański.
Dlaczego Dominikana jest tak popularna? 5 miejsc, które trzeba tam zobaczyć.
Dominikana to jedna z najpopularniejszych wysp na Karaibach. Co warto zobaczyć, będąc w tym (k)raju?
W tym artykule: Atrakcje Dominikany. Punta Cana Dlaczego warto zobaczyć Puerto Plata? Pico Duarte, czyli wypoczynek dla aktywnych Santo Domingo. Zwiedzanie stolicy Dominikany Taneczny urlop w Boca Chica Dominikana zyskała na popularności w pandemii. Do niedawna malownicza wyspa na Morzu Karaibskim wydawała się Polakom zbyt egzotyczna, żeby planować tam wypoczynek. Kiedy większość kierunków była zamknięta, Dominikana zachęciła przyjezdnych minimalnymi obostrzeniami dla przyjezdnych. Dodatkowym atutem jest oczywiście pogoda. Na Dominikanie słońce świeci niemal przez cały rok, przez co wyspa jest odwiedzana nie tylko w wakacje, ale także w pozostałych miesiącach. Coraz więcej par decyduje się na podróż poślubną właśnie na Karaiby. To już drugi rok, kiedy Dominikana utrzymuje się w czołówce najpopularniejszych kierunków nazywanych egzotycznymi. Wyspa nieprędko znudzi się turystom, a to dlatego, że ma do zaoferowania naprawdę wiele, a tygodniowy wypoczynek może nie wystarczyć, aby nacieszyć się nią w pełni. Co zobaczyć na Dominikanie? Oto 5 najciekawszych miejsc. Atrakcje Dominikany. Punta Cana Fot. Getty Images Punta Cana, czyli najdalej na wschód wysunięty przylądek Dominikany słynący z pięknych plaż. Dzięki rafom koralowym, które osłaniają zatoki przed falami Atlantyku, warunki do pływania są tu wręcz idealne. Temperatura wody dochodzi do ok. 25 st. Celsjusza – jeśli będziecie szukać cienia, wystarczy usiąść pod jedną z wielu palm kokosowych. Za najbardziej rajską plażę uchodzi Playa Punta Cana, która ciągnie się przez 2 km (jednak najpiękniej jest na Saona Island). Jeśli już trafisz na tę część wyspy, to odwiedź Park Manati, w którym spotkasz prawie wszystkie zwierzęta z Dominikany: flamingi, manaty, krokodyle i papugi. Kupili wyspę na Karaibach, a teraz każdy może zostać obywatelem ich nowej mikronacji. Jest jeden warunek Chyba każdy przynajmniej raz w życiu pomyślał „chciałbym zamieszkać na wyspie”. Są też tacy, którzy marzyli o tym, żeby mieć kawałek lądu na oceanie na własność. Czy to jest w... Dlaczego warto zobaczyć Puerto Plata? Fot. Getty Images Jeśli znudzi ci się leżenie na piasku, jedź do Puerto Plata, miasta na północy kraju z jedyną na Karaibach kolejką linową. Nazwę tłumaczoną jako Srebrny Port nadał temu miejscu Krzysztof Kolumb. Pojedź do Parku Narodowego Izabela – pierwszej europejskiej osady w Nowym Świecie – miejsca, gdzie zostały złożone prochy Kolumba. W parku jest też muzeum Indian Taino. Potem wybierz się do miejscowości Damajagua słynącej z 27 spektakularnych wodospadów. Wraz z przewodnikiem, po wypożyczeniu kasku i kamizelki ratunkowej, możesz wspiąć się na grzbiet góry, z której... skoczysz do naturalnych basenów. Niezapomniane przeżycie! Pico Duarte, czyli wypoczynek dla aktywnych fot. El Serrano / Flickr Wybierz się na trekking i zdobądź najwyższy szczyt nie tylko Dominikany, ale wszystkich karaibskich wysp. To wznoszący się na 3087 m n.p.m. Pico Duarte w paśmie Kordyliery Środkowej. Na wyprawę najlepiej ruszyć z górskiego kurortu Constanza. Tak wyglądają najlepsze plaże na świecie. W TOP 10 tylko jedna z Europy Piaszczyste z widokiem na turkusowe morze lub ocean. Tak według rankingów i zestawień wyglądają najlepsze plaże na świecie. Gdzie ich szukać? Santo Domingo. Zwiedzanie stolicy Dominikany Fot. Getty Images Stolica kraju została założona przez brata Krzysztofa Kolumba w 1496 r. To najstarsze miasto Nowego Świata. Przespaceruj się najstarszą ulicą – Calle Las Damas, oraz deptakiem Paseo de Los Nichos, podziwiając zabytkową architekturę. Zobacz Wieżę Hołdu – najstarszą budowlę fortyfikacyjną. Punktem obowiązkowym jest Plaza Maria de Toledo, gdzie w każdą niedzielę odbywa się targ. Taneczny urlop w Boca Chica Fot. Getty Images Wystarczy napisać, że jest to najbardziej imprezowe miejsce na wschód od stolicy. Tańczcie! Na Dominikanę najtaniej polecimy z biurem podróży. Ceny różnią się zależności od terminu wyjazdu. Zaoszczędzimy kupując wycieczki z kilkumiesięcznym wyprzedzeniem lub last minute. 10-dniowy wypoczynek na Dominikanie kosztuje średnio 6-7 tys zł. Na tej wyspie piękno nie ma rozmiaru. Figurki Chichi są wzorem dla kobiet z innego powodu Figurki Chichi to niekwestionowany symbol wyspy Curacao. Co symbolizują i dlaczego są tak ważne dla kobiet?
5 słynnych przeszczepów twarzy. Historie pełne blasków i cieni
Operacje przeszczepu twarzy to bardzo trudne przedsięwzięcia, a o ich sukcesie decyduje nie pierwszy dzień po operacji, lecz wiele kolejnych lat życia. Poznajcie 5 historii osób, którym medycyna dała drugą szansę.
1. Andy Sandness Kiedy Andy Sandness zdecydował o zakończeniu swojego życia miał 32 lata. Chciał popełnić samobójstwo strzelając sobie w twarz. Przeżył, ale jego obrażenia były tak rozległe, że nie było szans na odbudowę twarzy. Przez dziesięć lat mężczyzna nie mógł swobodnie oddychać ani jeść, a jego kontakty ze światem zewnętrznym były znacznie utrudnione przez deformację. Przełom nastąpił w 2016 roku, gdy w klinice Mayo w Rochester podjęto próbę operacji przeszczepu twarzy dla mężczyzny. Poprzedzały ją ponad trzy lata ćwiczeń. Szefujący zespołowi chirurgów Samir Mardini oraz Hatem Amer około 50 razy przeprowadzali próbne zabiegi na twarzach nieboszczyków, by nie pomylić się na żywym pacjencie. Dawcą był 21-latek, którego żona zgodziła się na przeszczep. Kobieta i pacjent spotkają się po operacji. - Chciałem Ci pokazać, że twój dar nie zostanie zmarnowany – miał powiedzieć Sandness w rozmowie z Lilly Ross. Mężczyzna odzyskał zdolność normalnego jedzenia, czucia zapachów, oddychania, uczy się swobodnie mówić. - Kiedy tracisz coś, co wydawało by się masz na zawsze, dowiadujesz się jak to jest być tego pozbawionym... - opowiada – A potem, gdy dostajesz drugą szansę, nigdy tego nie zapominasz. 2. Jerome Harmon Jerome Harmon jako pierwszy człowiek w historii przeżył operację przeszczepu twarzy dwukrotnie. Pierwszą operację przeszedł w 2010 roku i niestety, choć zakończyła się sukcesem, przeszczep został odrzucony przez ciało pacjenta. Lekarze nie dali jednak za wygraną. W styczniu 2018 grupa lekarzy ze szpitala Georges Pompidou European Hospital AP-HP pod przewodnictwem Laurenta Lantieri podjęła się kolejnego zabiegu. Udało się, choć przez kolejne 8 miesięcy mężczyzna pozostawał w szpitalu i nie mógł nawet spotkać swojej rodziny. Wszystko po to, by nie doszło do kolejnego odrzucenia. - Mam czterdzieści trzy lata, dawca miał 22, zatem teraz i ja mam 22 – żartował Hamon rozmawiając z mediami po operacji. 3. Grzegorz Galasiński O Grzegorzu Galasińskim głośno było w 2013 roku, gdy lekarze skutecznie przeszczepili mu twarz. Operację przeprowadził zespół 14 chirurgów pod kierownictwem prof. Adama Maciejewskiego z Instytutu Onkologii w Gliwicach. Po 27 godzinach pracy udało się osiągnąć sukces. Twarzy pozbawił go wypadek. Maszyna służąca do pakowania kostki brukowej wciągnęła go i wyrwała twarz. Do kin niedawno trafił film “Twarz” Małgorzaty Szumowskiej inspirowany jego historią (choć jak sam mówi – niebiograficzny). Jednak udana operacja nie zakończyła problemów mężczyzny, który wciąż musi być poddawany rehabilitacji i nie może wrócić do normalnego życia. - Mówiono o mnie jako o sukcesie medycyny, ale teraz ze swoimi dolegliwościami znalazłem się poza systemem. Żyję, ale co to za życie? - pyta w rozmowie z portalem wyborcza.pl. Mimo tego, że rok po operacji przeszedł drugą rekonstruującą szczękę i uzębienie dziś nie może normalnie jeść. Szczęka źle się zrosła i konieczne było jej usunięcie. Mężczyzna ma problem z jedzeniem, oddychaniem, do tego zaczął pogarszać się stan jego oka. Lekarze póki co nie mają pomysłu jak go ratować. Jest to tym trudniejsze, że wciąż musi przyjmować leki przeciwko odrzuceniu przeszczepu, które wpływają na jego system immunologiczny. - Ostatnio miałem kolejny zabieg żuchwy. Usunęli mi kości, które się nie zrosły. Od zeszłego roku cały czas mam komplikacje. Ale nikt mnie nie słucha. Nikogo to nie obchodzi – podsumowuje ze smutkiem w wywiadzie dla Tokfm.pl. Niedawno mężczyzna wziął do siebie owczarka niemieckiego. Stan jego odporności pozwala na opiekę nad zwierzęciem. Ze światem komunikuje się głównie przez Facebooka. Jak podsumowuje swoją historię? - Chyba tylko to, że sam wygląd nie świadczy o człowieku. Piękna twarz to nie wszystko – mówił dziennikarce Annie Dryjańskiej. 4. Carmen Tarleton W 2007 Carmen Blandin Tarleton została zaatakowana przez byłego męża. Mężczyzna podejrzewał, że kobieta spotyka się z kimś innym. Po wtargnięciu do jej mieszkania zaatakował ją kijem baseballowym, a następnie oblał żrącym ługiem. Carmen doznała ciężkich poparzeń około 80% ciała, a jej twarz została stopiona zupełnie. W 2013 przeszła operację przeszczepu twarzy w bostońskim Brigham and Women's Hospital. Na konferencji prasowej dziękowała rodzinie dawczyni, Cheryl Denelli-Righter. Dziewczyna zmarła z powodu wylewu w tym samym roku. - Mogę znów poczuć skórę matki, mogę zobaczyć jej piegi i przez Ciebie, mogę zobaczyć, że ona żyje dalej – mówiła córka dawczyni – To prawdziwe błogosławieństwo. 5. Charla Nash Ta historia rozpoczęła się od tragicznego wypadku ze zwierzęciem domowym. W 2009 roku Charla Nash odwiedzała przyjaciółkę, która trzymała w domu szympansa imieniem Travis jako zwierzę domowe. Travis był znaną gwiazdą reklam, występował w spotach Coca Coli oraz Old Navy, pojawiał się także w programach TV. Urodził się w 1995 roku w ośrodku dla szympansów w Missouri. Jego matka 6 lat później zostanie zastrzelona podczas próby ucieczki. Przez ludzi travis został adoptowany w wieku zaledwie trzech dni. Udało się go nauczyć wielu rzeczy: potrafił włączyć komputer by oglądać obrazki, mył zęby pastą, zmieniał kanały w telewizorze używając pilota, a nawet kilka razy prowadził samochód. W 2009 wieku, podczas spotkania z Charlą Nash, doszło do tragedii. Zdenerwowane zwierzę zaatakowało kobietę zamieniając jej twarz w strzępy mięsa oraz pozbawiając dłoni. Nad rekonstrukcją jej twarzy przez 20 godzin pracował zespół 30 chirurgów. Była trzecią kobietą w historii, która otrzymała przeszczep twarzy. Lekarze przyszyli jej także nowe dłonie, niestety ciało odrzuciło jednak ten przeszczep i trzeba było je usunąć.
Ta kobieta przeżyła 99 lat ze wszystkimi organami po drugiej stronie
Rose Marie Bentley nie wyróżniała się niczym w swojej społeczności małego miasteczka w stanie Oregon. Razem z mężem prowadzili mały sklepik, śpiewała w chórze, uczyła w szkółce niedzielnej i kochała swój ogródek. Dopiero po jej śmierci lekarze odkryli jej wyjątkowość.
Ani rodzina, ani sama kobieta nie zdawała sobie z tego sprawy przez prawie stulecie życia. Bentley zdecydowała o przekazaniu swojego ciała uczelni Oregon Health & Science University, do nauki dla studentów. Dopiero wtedy okazało się, że od urodzenia żyła z przypadłością situs inversus – czyli odwróceniem trzewi połączonym z dekstrokardią – sercem po prawej stronie. Wnętrze kobiety dosłownie było lustrzanym odbiciem układu organów, który pojawia się u większości ludzi. - Wiedziałem, że coś jest na rzeczy, ale zajęło nam trochę by zrozumieć o co chodzi – powiedział Cam Walker, główny nauczyciel anatomii na potrzeby oświadczenia placówki w tej sprawie. Odwrócenie trzewi zdarza się niezwykle rzadko, dotyczy poniżej promila ludności, pojawia się raz na około 22 tysiące porodów. Do tego jeszcze rzadsze są przypadki dożycia przez takich ludzi sędziwego wieku. Walker ocenia, że zaledwie jeden na 50 milionów ludzi ma na to szansę z powodu możliwych defektów serca oraz innych komplikacji. W przypadku Bentley jednak wszystkie organy wykształciły się i działały prawidłowo, jedynie znajdowały się w innych częściach ciała. Poza jej przypadkiem nauka zna zaledwie dwa przypadki osób z situs inversus i dekstrokardią, które dożyły 70-tki i uznawane były za rekordzistów. Przypadek Rose Marie odbiera im ten tytuł. Kobieta cierpiała także na przepuklinę rozworu przełykowego oraz nadmierny rozrost głównej górnej żyły (superior vena cava – SVC). Dodatkowo jej trzy żyły wątrobowe miały anomalie w swojej budowie i przebiegu. Mimo tych wszystkich niecodziennych cech, jak zapewnia rodzina kobiety, jedyne na co cierpiała to artretyzm. W wieku ponad 90 lat nie dziwi to nikogo. Z ciała Rose Marie pobrano trzy organy, w tym wyrostek robaczkowy, który według lekarzy także miał niecodzienną lokację. Dzieci Bentley nie miały pojęcia o nietypowych cechach organizmu matki i przekonują, że ona raczej także nie. - Mama uznałaby, że to fajne – powiedziała jej córka Louise Allee dodając, że kobieta z pewnością bardzo cieszyłaby się z wyjątkowości swojego ciała i tego jaką wzbudza ciekawość – Z pewnością połechtałoby to ją, że mogłaby kogoś czegoś takiego nauczyć. Naukowcy zaprezentowali wyniki badań ciała Bentley podczas spotkania American Association of Anatomists at the Experimental Biology. Źródło: IFLS
"Gdybym słuchała lekarzy, odwiedzałabym córkę na cmentarzu". Ludzie na granicy życia i śmierci [REPORTAŻ]
Teoretycznie powrót zza granicy śmierci nie jest możliwy. Jednak okazuje się ona dość nieostra.
Mając nadzieję, że zaraz przejdzie, Karla Pérez, 22-latka w piątym miesiącu ciąży, matka trzyletniej Genesis, poszła do sypialni mamy, żeby się na chwilę położyć. Ale ból jeszcze się wzmógł. Kiedy doszły wymioty, kazała bratu wezwać pogotowie. Dochodziła północ 8 lutego 2015 r. Pérez została przewieziona z domu w Waterloo w Nebrasce do Methodist Women Hospital w Omaha. Na oddziale ratunkowym zaczęła tracić przytomność; wprowadzono jej do krtani rurkę intubacyjną podającą tlen, aby zapobiec niedotlenieniu płodu. Po tomografii komputerowej głowy wszystko się wyjaśniło: rozległy udar krwotoczny, a w konsekwencji wzmożone ciśnienie wewnątrzczaszkowe. Doznała udaru mózgu, ale dziecku nic się nie stało, jego tętno było wyraźne i miarowe. O drugiej w nocy wykonano kolejną tomografię głowy. Niestety potwierdziły się najgorsze obawy: mózg Karli doznał takiego obrzęku, że jego pień został wypchnięty z czaszki przez otwór potyliczny. – Ten stan oznaczał, że to się nie może dobrze skończyć – relacjonuje Tifany Somer-Shely, lekarka, która prowadziła zarówno poprzednią, jak i tę ciążę Karli. Kobieta wylądowała w tym niedookreślonym pasie ziemi niczyjej między życiem a śmiercią. Jej mózg przestał działać i nie miał szans na odzyskanie sprawności – innymi słowy był martwy. Natomiast funkcje innych części ciała można było podtrzymywać środkami technicznymi. W tym przypadku był do tego jeden ważny powód: utrzymanie przy życiu 22-tygodniowego teraz płodu do czasu, aż będzie zdolny przetrwać poza organizmem matki. Ten nieokreślony obszar pogranicza staje się zatłoczony, bo naukowcy mają coraz więcej danych, by sądzić, że o życiu i śmierci nie decyduje jeden przełącznik – albo światło (życie), albo ciemność (śmierć). To raczej coś w rodzaju suwaka, ściemniacza, całe kontinuum półcieni między jasnością a czernią. W tej szarej strefie śmierć nie jest tak całkiem nieodwracalna, życie jest trudne do zdefiniowania, a niektórym zdarzało się przekroczyć granicę między nimi tam i z powrotem. A są wśród nich tacy, co potrafią szczegółowo opisać, co widzieli po drugiej stronie. Śmierć to proces, nie jednostkowa chwila, pisze Sam Parnia lekarz oddziału intensywnej terapii w książce pt. Erasing Death (Wymazywanie śmierci). Gdy serce przestaje bić, poszczególne narządy nie stają się martwe natychmiast. W rzeczywistości przez jakiś czas są żywe i sprawne, a to oznacza, jak pisze, że: przez znaczny czas po zgonie śmierć jest w rzeczywistości w pełni odwracalna. Jak to? Śmierć, ten synonim ostateczności, ma być odwracalna? A co ze świadomością w czasie przejścia przez szarą strefę? Coraz więcej naukowców zmaga się z takimi kłopotliwymi pytaniami. Mark Roth, biolog z Fred Hutchinson Cancer Research Center w Seattle, prowadzi eksperymenty, w których za pomocą środków chemicznych wprowadza zwierzęta w stan anabiozy, zawieszenia funkcji życiowych. Dobiera chemikalia, które spowalniają pracę serca oraz tempo przemiany materii do poziomu zbliżonego do hibernacji. Jego celem jest uzyskanie preparatu, który umożliwi wprowadzanie chorych po zawale serca w stan „trochę nieśmiertelności”, aby zyskać na czasie podczas zabiegów ratunkowych. W Baltimore i Pittsburghu zespoły traumatologów pod wodzą chirurga Sama Tishermana schładzają w ramach badań klinicznych ofiary postrzałów czy ciosów nożem, aby zahamować krwotoki na czas wystarczający chirurgom do pozaszywania ran. Chłodzenie organizmu ma ten sam cel co stosowanie środków chemicznych przez Rotha – chodzi o tymczasowe „uśmiercenie” pacjentów po to, by im uratować życie. W Arizonie w ośrodku krioniki, czyli techniki głębokiego ochładzania ciał ludzi (lub zwierząt), specjaliści utrzymują w stanie zamrożenia 130 zmarłych osób; mrożenie to jeszcze jeden sposób na odwracalne (być może) zawieszenie funkcji życiowych. Prowadzący ten ośrodek mają nadzieję, że kiedyś, może nawet za kilkaset lat, te osoby da się odmrozić i przywrócić do życia. Założenie jest takie, że medycyna i technika rozwiną się na tyle, że będzie można te osoby wyleczyć ze schorzeń, które doprowadziły do ich zgonu. W Indiach neurobiolog Richard Davidson prowadzi badania mnichów buddyjskich wprowadzonych w stan określany jako tukdam. Polega on na tym, że wszystkie funkcje życiowe są przerwane, wszelkie oznaki życia nieobecne, niemniej jednak ciało sprawia wrażenie świeżego i nietkniętego, nie ulega rozkładowi przez całe tygodnie. Celem Davidsona jest wykrycie u tych mnichów jakichkolwiek śladów aktywności mózgu. Ma nadzieję, że w ten sposób dowie się, co – jeśli cokolwiek – dzieje się w umyśle po ustaniu krążenia krwi. W Nowym Jorku zaś Sam Parnia propaguje „przedłużoną reanimację”. Jego zdaniem resuscytacja krążeniowo-oddechowa jest skuteczniejsza, niż się ludziom wydaje, zwłaszcza w sprzyjających warunkach. Gdy temperatura ciała jest obniżona, uciski klatki piersiowej odbywają się z właściwą siłą i częstotliwością, a ponowne wprowadzenia tlenu jest powolne, aby uchronić przed uszkodzeniem tkanek – niektóre osoby można przywrócić do życia po wielu godzinach od ustania akcji serca. Co więcej – często bez długookresowych skutków negatywnych. Obecnie Parnia bada najbardziej tajemnicze aspekty stanów granicznych. Stara się wykryć, co stoi za opowieściami osób, które przeżyły zatrzymania akcji serca – tymi o poczuciu „opuszczenia ciała” i innych doznaniach związanych z doświadczeniem śmierci klinicznej. Ma nadzieję, że te relacje ujawnią mu coś o strefie zawieszenia życia i o naturze śmierci jako takiej. Paradoksalną rolę na owej linii między życiem a śmiercią odgrywa tlen. – Odkąd odkryto go w latach 70. XVIII w., naukowcy podkreślali jego zasadniczą rolę w życiu organizmów – przypomina Mark Roth. W XVIII w. nie zdawano sobie jednak sprawy, że ta rola jest zaskakująco niejednoznaczna. – Owszem, zwierzę pozbawione potrzebnej ilości tlenu zginie. Ale jeśli dalej zmniejszać jego ilość, zwierzę nie stanie się martwe, lecz jego procesy życiowe ulegną zawieszeniu. Wykazał to w swoich badaniach nad nicieniami glebowymi. Zwierzęta te mogą żyć w atmosferze zawierającej zaledwie 0,5 proc. tlenu, zaś gdy stężenie tego gazu zmniejszyć do 0,1 proc., giną. Ale jeśli szybko zredukować stężenie tlenu do dużo niższego poziomu – 0,001 proc. i jeszcze mniej – nicienie wchodzą w stan zawieszenia, w którym mogą przetrwać przy bardzo niskim zużyciu tlenu. W ten sposób mogą przetrzymywać skrajnie niekorzystne warunki, trochę tak, jak niektóre kręgowce przetrzymują zimę w stanie hibernacji. Takie tlenowo wygłodzone organizmy w stanie zawieszenia pozornie są martwe, nie jest to jednak stan nieodwracalny; tli się w nich ogieniek życia. Roth próbuje uzyskiwać ten stan „ogieńka” w ten sposób, że zwierzętom doświadczalnym podaje środki chemiczne redukujące (reduktory), jak np. jodki, co znacznie zmniejsza ich zapotrzebowanie na tlen. Zamierza też rozpocząć doświadczenia z udziałem ludzi. Celem jest zmniejszenie szkód, jakie powstają w trakcie ratowania ofiar zawałów serca. Założenie jest takie: skoro jodki spowalniają metabolizm tlenowy, to być może pomogą uniknąć zespołu poreperfuzyjnego – czyli niekorzystnych objawów po przywróceniu krążenia w przejściowo niedokrwionej tkance lub narządzie, które zdarzają się w konsekwencji zabiegu angioplastyki. Jeśli doprowadzi się do obniżenia tempa metabolizmu, uszkodzone komórki serca zaczną „sączyć” tlen, który dotrze z krwią przez naprawione naczynie krwionośne, a nie zostaną przez ten tlen zalane (co nosi nazwę stresu oksydacyjnego). Według Rotha życie i śmierć mają związek z tempem, ruchem: im wolniej coś się porusza, tym dłużej żyje. Nasiona i zarodniki mogą żyć setki tysięcy lat – czyli są praktycznie nieśmiertelne. Roth liczy na to, że nadejdzie taki dzień, gdy za pomocą reduktorów takich jak jodki będzie można zapewnić ludziom „chwilową” nieśmiertelność, właśnie wtedy, gdy jej najbardziej potrzebują, bo ich serce znalazło się w poważnych kłopotach. Metoda ma niebawem wejść w początkowy etap badań klinicznych w Australii. Ale nawet tym sposobem nie udałoby się uratować Karli Pérez, bo jej serce nie przestało bić. Nazajutrz po tomografii, która ujawniła rozmiar katastrofy, lekarka prowadząca jej ciążę próbowała wyjaśnić sytuację zrozpaczonym rodzicom Karli – Bercie i Modestowi Jimenezom. Bariera językowa sprawy nie ułatwiała. Jimenezowie są Latynosami i wszystko, co mówił lekarz, trzeba było przetłumaczyć na hiszpański. Ale prawdziwą barierą nie jest wcale język. Najtrudniejsze jest zrozumienie koncepcji „śmierci mózgowej”. Termin pojawił się pod koniec lat 60. XX w. w konsekwencji rozwoju dwóch dziedzin medycyny: metod i aparatury do podtrzymywania życia oraz transplantologii. Ta pierwsza doprowadziła do zamazania granicy między życiem a śmiercią. Druga zaś wymagała jasnego określenia, kiedy potencjalny dawca jest martwy. Już nie można było definiować zgonu w sposób tradycyjny, jako nieodwracalnego ustania oddychania i krążenia krwi, ponieważ respiratory mogą jedno i drugie podtrzymywać w nieskończoność. Czy człowiek podłączony do respiratora jest żywy, czy nie? A jeśli respirator zostanie odłączony, to kiedy pobranie od pacjenta narządów do przeszczepu będzie zgodne z etyką? Skoro przeszczepione serce zaczyna bić w nowej klatce piersiowej, to czy dawca serca był naprawdę martwy? W celu znalezienia odpowiedzi na takie drażliwe pytania w 1968 r. komitet powołany przez szkołę medyczną Uniwersytetu Harvarda określił śmierć na dwa sposoby: tradycyjny, według kryteriów oddechowo-krążeniowych, i nowy, na podstawie kryteriów neurologicznych. Te drugie kryteria, wykorzystywane obecnie do stwierdzenia „śmierci mózgu”, składają się z trzech zasadniczych elementów: wystąpienie śpiączki (bezruch i brak reakcji na bodźce), bezdech i niezdolność do oddychania bez respiratora, brak tzw. odruchów pniowych (z pnia mózgu), takich jak brak ruchu gałek ocznych przy wlewaniu do uszu zimnej wody, brak reakcji mięśni twarzy na bodźce bólowe, brak odruchu wymiotnego lub kaszlowego w odpowiedzi na drażnienie gardła i oskrzeli. Metoda jest prosta, ale sprzeczna z intuicją. Człowiek w stanie śmierci mózgowej nie wygląda na martwego. Jest czymś przeciwnym ludzkiemu doświadczeniu określać pacjenta jako martwego, jeśli wciąż bije jego serce, krąży krew, a narządy wewnętrzne pracują – pisał James Bernat, neurolog z Dartmouth Medical College w New Hampshire w American Journal of Bioethics w 2014 r. Artykuł, którego celem było wyjaśnienie koncepcji śmierci mózgu i obrona tej koncepcji przed krytyką, ukazał się w chwili, gdy na czołówki amerykańskich gazet trafiły dwa kontrowersyjne przypadki. Pierwszym była Jahi McMath, nastolatka z Kalifornii, która doznała udaru w trakcie operacji usunięcia migdałków, a której rodzice zakwestionowali stwierdzenie śmierci mózgu i nie zgodzili się na odłączenie jej od respiratora. Drugim – ciężarna Marlise Muñoz, u której doszło do śmierci mózgu, której przypadek jednak w istotny sposób różnił się od sytuacji Karli Pérez. Krewni Muñoz nie chcieli, by podtrzymywano funkcje jej organizmu, ale lekarze postąpili wbrew ich woli, bo uważali, że prawo stanu Teksas zobowiązuje ich do ratowania płodu (sąd w końcu przychylił się do zdania rodziny). Dwa dni po udarze Karli jej rodzice oraz ojciec nienarodzonego dziecka znaleźli się w zatłoczonym pokoju zebrań szpitala. Czekali na spotkanie z 26 przedstawicielami personelu medycznego, w tym neurologami, specjalistami medycyny paliatywnej, pielęgniarkami, kapelanem, etykami i pracownikami socjalnymi. Rodzice Karli słuchali uważnie, jak tłumacz wyjaśniał im, że badania wykazały, iż mózg ich córki nie wykazuje żadnych oznak działania. Dowiedzieli się, że ekipa szpitala proponuje im „podtrzymanie funkcji somatycznych” zmarłej aż do ukończenia 24. tygodnia ciąży, kiedy szanse utrzymania płodu przy życiu poza organizmem matki wzrosną do 50 proc. Jeśli dopisze im szczęście, przekonywali lekarze, będą mogli utrzymać funkcje ciała dłużej, zwiększając z każdym kolejnym tygodniem szanse dziecka na życie i prawidłowy dalszy rozwój. Modesto Jimenez wspominał być może rozmowę, którą odbył poprzedniego wieczoru z prowadzącą wcześniej ciążę dziewczyny doktor Somer-Shely, jedyną osobą w tym szpitalu, która znała Karlę jako żywą, oddychającą, śmiejącą się, kochającą dziewczynę. Odciągnął ją wtedy na bok i zapytał: ¿Será mi hija nunca despertar?, Czy moja córka się już nigdy nie obudzi? – Nie, pańska córka najpewniej już nigdy się nie obudzi – odparła lekarka. Była to jedna z najsmutniejszych odpowiedzi, jakich musiała w życiu udzielić. – Jako klinicysta wiedziałam, że śmierć mózgowa to po prostu śmierć. Z klinicznego punktu widzenia jest martwa – mówi. Ale patrząc na swoją pacjentkę na oddziale intensywnej opieki medycznej, dr Somer-Shely musiała przyznać, że jest jej w tę śmierć uwierzyć równie trudno jak rodzinie. Karla Perez wyglądała jak zwykła pacjentka po operacji: skórę miała ciepłą, jej pierś unosiła się i opadała rytmicznie, dziecko w macicy poruszało się czasem, bez wątpienia zdrowe. W zatłoczonym pokoju zebrań państwo Jimenezowie ze smutkiem kiwali głowami, potwierdzając medykom, że rozumieją, iż ich córka jest w stanie śmierci mózgu i nigdy się nie obudzi. Ale, dodawali, będą się modlić o un milagro, cud – tak na wszelki wypadek. jeśli za cud uznać przywrócenie do życia kogoś zmarłego, to w medycynie cuda się zdarzają. Państwo Martinowie są przekonani, że jeden z nich nastąpił po tym, jak ich najmłodszy syn, Gardell, utopił się zeszłej zimy w lodowatym potoku. Gardell mieszkał wraz z rodzicami i sześciorgiem starszego rodzeństwa w dużym gospodarstwie rolnym w środkowej Pensylwanii. Dzieciaki uwielbiały zabawy na dworze. Pewnego ciepłego dnia w marcu 2015 r. dwóch starszych braci zabrało ze sobą na spacer Gardella, niespełna dwulatka. Chłopczyk potknął się i wpadł do potoku, który płynie około 100 m od zagrody. Kiedy bracia zauważyli, że malec zniknął, zaczęli go gorączkowo szukać. Gdy Gardell znalazł się pod opieką pogotowia ratunkowego (z wody wyciągnął go sąsiad), jego serce nie biło od co najmniej 35 minut. Ratownicy zaczęli resuscytację, ale nie zdołali przywrócić akcji serca. Nie przerywali jednak działań przez całą drogę do najbliższego, odległego o 16 km szpitala. Tętno było niewyczuwalne, a temperatura ciała spadła do 25°C, ponad 11 stopni poniżej normy. Gardella przygotowano do transportu śmigłowcem do Danvill, do lepiej wyposażonego szpitala Geisinger Medical Center. Serce malca wciąż nie pracowało. – Nie wykazywał absolutnie żadnych oznak życia – wspomina Richard Lambert, szef oddziału pediatrii i członek zespołu ds. nagłych, z którym czekał na przylot śmigłowca. – Wyglądał jak dziecko, które… Był siny… Wargi też miał sine… – Lambertowi na wspomnienie tych strasznych chwil załamuje się głos. Wiedział, że dzieci, które utonęły w lodowatej wodzie, daje się czasem uratować, nie słyszał jednak, by było to po tak długim czasie, jak w przypadku Gardella. Co gorsza, u chłopca gwałtownie obniżyło się pH krwi, co jest oznaką zapowiadającą niewydolność wielonarządową. Lekarz dyżurny oddziału ratunkowego zwrócił się do Lamberta i jego kolegi, Franka Maffei, dyrektora oddziału intensywnej terapii dziecięcego Geisinger’s Janet Weis Children’s Hospital, z propozycją, by zrezygnować z dalszych prób reanimacji. Jednak i Lambert, i Maffei uparli się kontynuować zabiegi, wciąż widząc pewne szanse. Woda była bardzo zimna, dziecko małe, resuscytacja została podjęta szybko i prowadzona nieprzerwanie. – Jeszcze trochę – powiedzieli ekipie. Kontynuowano więc akcję. Jeszcze 10 minut, jeszcze 20, 25. Od czasu, gdy oddychanie i krążenie u Gardella ustały, minęło już ponad półtorej godziny. Był bezwładnym i zimnym ciałem bez żadnych oznak życia. Ale członkowie ekipy ratunkowej cały czas uciskali klatkę piersiową, wdmuchiwali powietrze do płuc, nadzorowali stan. Ratownicy uciskający klatkę piersiową zmieniali się co dwie minuty, to bardzo wyczerpująca praca, jeśli się ją wykonuje prawidłowo, nawet w przypadku tak małej klatki piersiowej; inni wsuwali cewniki do żył, żołądka, pęcherza, wlewając ciepłe płyny, by stopniowo podnosić temperaturę ciała. Wszystko, jak się wydawało, na próżno. Jednak zamiast podjąć decyzję o przerwaniu resuscytacji Lambert i Maffei postanowili przenieść Gardella na oddział chirurgiczny i podłączyć do płucoserca. Jest to najdalej idąca metoda podnoszenia temperatury ciała pacjenta, ostatnia deska ratunku. Gdy myli ręce, przygotowując się do operacji, po raz ostatni sprawdzili tętno. Nie do wiary, ale się pojawiło: z początku lekkie, ale regularne, bez zaburzeń rytmu, jakie występują się niekiedy po dłuższym zatrzymaniu krążenia. Trzy i pół doby później Gardell został wypisany do domu, w objęcia wdzięcznej rodziny. Osłabiony, ale poza tym zdrów i cały. Gardell jest za młody, żeby nam wyjawić, co czuł w trakcie tych 101 minut, gdy był martwy. Ale niektóre z osób odratowanych dzięki długotrwałej resuscytacji wracają z opowieściami, które są dziwnie do siebie podobne. Ci uratowani to ludzie, o których można powiedzieć, że przeszli na drugą stronę, a ich słowa dają nam nieco wiedzy o tym, co się czuje, gdy człowiek umiera. Te historie z szarej strefy są przedmiotem naukowego zainteresowania, a jednym z ostatnich projektów badawczych na ten temat jest program AWARE, którym kieruje Sam Parnia. Począwszy od 2008 r. Parnia (dyrektor badań nad resuscytacją na Stony Brook University) wraz z kolegami przeanalizowali przypadki zatrzymania krążenia z 15 szpitali w USA, Wielkiej Brytanii i Austrii. Z 2060 pacjentów udało się odratować 330. Wywiady na temat doświadczeń z pogranicza śmierci przeprowadzono ze 140 osobami. 55 spośród badanych twierdziło, że w czasie, gdy byli poddawani resuscytacji, do pewnego stopnia utrzymała się u nich świadomość. Większość nie przypominała sobie szczegółów, jednak niektórzy donosili o wrażeniach podobnych do tych, które opisywano w bestsellerowych książkach takich jak Niebo istnieje... Naprawdę!. Są to takie wrażenia, jak: przyspieszenie lub spowolnienie czasu (27 osób), spokój (22), wyjście z ciała (13), radość (9), jasne światło lub złote błyski (7). Niektórzy (nie podano dokładnej liczby) utrzymują, że odczuwali nieprzyjemne wrażenia: lęk, tonięcie, wciąganie w głębinę, a w jednym przypadku jest mowa o widoku „ludzi w trumnach, których grzebano w pozycji pionowej”. Artykuł na podstawie tego badania, który Parnia z kolegami ogłosili w czasopiśmie lekarskim Resuscitation, poszerza wiedzę na temat przeżyć psychicznych, które towarzyszą śmierci klinicznej po zatrzymaniu krążenia. Autorzy piszą, że następny etap badań powinien polegać na stwierdzeniu, na ile te przeżycia, zwane „doświadczeniem śmierci”, kształtują proces dochodzenia do zdrowia osób uratowanych. Czy pozytywnie, czy negatywnie, a także jaki mają wpływ na ewentualne problemy kognitywne i wystąpienie zespołu stresu pourazowego. Naukowcy realizujący program AWARE nie objęli badaniami dość powszechnego efektu doświadczenia śmierci: uzyskania poczucia sensu i celu w życiu danego człowieka. Osoby odratowane często o tym mówią, a niektóre nawet piszą o tym książki. Mary Neal, chirurg z Wyoming, opowiadała o tym przed dużą publicznością na konferencji Rethinking Mortality (Przemyśleć śmiertelność na nowo) w nowojorskiej Akademii Nauk w 2013 r. Neal jest autorką książki Do nieba i z powrotem, w której opisuje swoje przeżycia, gdy utonęła w czasie wyprawy kajakowej w Chile przed 14 laty. Twierdzi, że czuła, jak jej dusza odrywa się od ciała i unosi nad rzeką, jak nogi uginają się w kolanach w przeciwną stronę, łamiąc jej kości. Wspomina, że szła niezwykle piękną drogą ku wielkiej budowli nakrytej kopułą. Wiedziałam, że stamtąd nie ma już powrotu, a mimo to nie mogłam się doczekać, kiedy tam trafię. Opisuje, jak była świadoma, że to całe przeżycie jest niezwykle dziwne, jak zastanawiała się, ile czasu przebywała pod wodą (później dowiedziała się, że co najmniej pół godziny), jak odczuła pociechę, uświadamiając sobie, że jej mąż i dzieci dadzą sobie bez niej radę. Potem poczuła, że wyciągają jej ciało z kajaka, i widziała, jak udzielają jej pierwszej pomocy. Słyszała, jak ratownicy wołają do niej: „Wracaj, wracaj!”, i pamięta, że ją to irytowało. Kevin Nelson, neurolog z University of Kentucky, który słuchał prelekcji Neal, jest raczej sceptyczny. Nie kwestionuje samych wspomnień, które, jak przyznaje, są autentyczne i głębokie. – Ale ich wyjaśnienie to nie są przeżycia „z tamtego świata” – mówił na konferencji, przeciwstawiając się także poglądom Sama Parni na naturę podobnych doświadczeń. – W trakcie takich przeżyć mózg jest absolutnie żywy i bardzo aktywny. Wyjaśnia, że to, czego doświadczała Neal, to przypuszczalnie zjawisko „wtrącenia” fazy REM, czyli pojawienie się aktywności mózgu takiej samej, jak u kogoś, kto śni marzenia senne nie podczas snu, ale w innym momencie, np. w sytuacji nagłego niedotlenienia. Według niego te wszystkie „doświadczenia śmierci” i „opuszczenia ciała” nie są związane z utratą życia, lecz jedynie utratą przytomności wskutek niedotlenienia. Naukowcy poszukują także innych wyjaśnień fizjologicznych „doświadczenia śmierci”. Zespół badaczy z University of Michigan pod kierownictwem neurobiologa Jimo Brjigina analizował przebieg fal mózgowych u szczurów po nagłym zatrzymaniu krążenia. U wszystkich dziewięciu badanych osobników po ustaniu akcji serca wzmacniały się fale gamma o wysokiej częstotliwości (kojarzone z medytacją), stawały się bardziej spójne i uporządkowane niż w trakcie zwykłej czujności zwierzęcia. Być może to, co nazywa się „doświadczeniem śmierci”, jest „stanem podwyższonego świadomego przetwarzania” zachodzącego w tej szarej strefie, zanim śmierć stanie się nieodwracalna. Jeszcze więcej pytań na temat natury tego stanu zawieszenia rodzi się ze zjawiska zwanego tukdam obserwowanego z rzadka, gdy umiera mnich buddyjski, ale jego ciało, jak się wydaje, nie ulega fizycznemu rozkładowi przez tydzień lub dłużej. Richarda Davidsona z University of Wisconsin, który wiele lat badał neurobiologiczne aspekty medytacji, zjawisko to intryguje od dawna. Czy taka osoba jest świadoma, czy nie? Martwa czy żywa? Pytania te nasiliły się u niego, gdy zobaczył mnicha w stanie tukdam w klasztorze Deer Park w Wisconsin latem 2015 r. – Gdybym tak po prostu wszedł do pomieszczenia, pomyślałbym, że to człowiek pogrążony w głębokiej medytacji – opowiada mi Davidson przez telefon, a z brzmienia jego głosu wnioskuję, że wciąż jest poruszony. – Miał skórę świeżą i żywą, bez żadnych oznak rozkładu. To poczucie obecności żywego człowieka, jakiego doznał w bezpośredniej bliskości zmarłego, zainspirowało Davidson do naukowego zbadania stanu tukdam. Zgromadził podstawowy sprzęt, taki jak aparat do EEG i stetoskopy w dwóch stacjach terenowych w Indiach, i wyszkolił ekipę 12 tybetańskich lekarzy, aby badali tych mnichów, najlepiej rozpoczynając badanie, gdy jeszcze żyją, żeby zobaczyć, czy po śmierci trwa jakaś aktywność mózgu. – Jak przypuszczam, wiele z tych praktykujących osób przed śmiercią zagłębia się w stan medytacji, który trwa przez jakiś czas po zgonie – mówi Davidson. – Na razie nie potrafimy tego wytłumaczyć na gruncie konwencjonalnej wiedzy. Jego badania, choć zakorzenione w zachodnich naukach ścisłych, idą dalej i mają na celu poszukiwanie innego rodzaju wiedzy, bardziej subtelnej, która mogłaby wyjaśnić, co się dzieje nie tylko z mnichami w stanie tukdam, lecz także z każdym, kto przekraczał granicę życia i śmierci. Zazwyczaj zaraz po śmierci następuje szybki proces dezintegracji. Gdy ustają funkcje mózgu, rozregulowują się pozostałe układy organizmu. Dlatego też, aby ciało Karli Pérez nadal odżywiało płód bez kierowniczej roli mózgu, ekipa licząca ponad sto osób, złożona z lekarzy, pielęgniarek i innego personelu, musiała nieustannie czuwać nad utrzymaniem równowagi w organizmie. Bez przerwy trzeba było monitorować ciśnienie krwi, aktywność nerek, poziom elektrolitów, wciąż modyfikując to, co płynęło rurkami do ciała Karli. Ale mimo że członkowie ekipy zastępowali kierownicze funkcje nieczynnego mózgu kobiety, wciąż nie potrafili myśleć o niej jak o martwej. Traktowali ją, jakby znajdowała się w śpiączce: zwracali po imieniu, pozdrawiali, wchodząc do sali, i mówili „do widzenia”, gdy wychodzili. Częściowo te gesty wynikały z szacunku do jej rodziców. Chciano ich uchronić przed postrzeganiem córki jako naczynia, w którym rozwija się dziecko. Ale nie do końca. Były też odbiciem tego, co naprawdę czuli. Todd Lovgren, jeden z kierujących zespołem opiekuńczym, zna ból po śmierci dziecka – utracił własną córkę, najstarszą z piątki dzieci; gdyby żyła, dziś miałaby 12 lat. – Uwłaczałoby mi, gdybym nie traktował Karli jak osoby – przyznał. – Widzę młodą kobietę, z pomalowanymi paznokciami, starannie uczesaną przez matkę, z ciepłymi dłońmi i stopami. To, że jej mózg już nie działa, nie pozbawia jej godności człowieka. Mówiąc raczej z pozycji ojca niż lekarza, Lovgren utrzymuje, że jakaś esencja Karli jest wciąż przy niej obecna, choć sam widział obrazy tomograficzne potwierdzające, że jej mózg nie tylko nie działa, ale jego duże fragmenty zostały zniszczone i ulegają dalszej degeneracji (mimo to nie przeprowadził ostatniego z trzech badań potwierdzających kryteria śmierci mózgowej, czyli niezdolności do oddychania bez respiratora, bo nie chciał wyłączać urządzenia nawet na parę minut w obawie, że może to zaszkodzić płodowi). 18 lutego, 10 dni po wylewie, stało się jasne, że u Karli następują zaburzenia krzepnięcia krwi, co wskazuje, że fragmenty martwej tkanki mózgu dostały się do krwiobiegu. Była to jeszcze jedna oznaka, że nie ma szans na poprawę jej stanu. Ponieważ płód osiągnął już 24 tygodnie życia, ciało Pérez przeniesiono na oddział położniczy. Udało się na pewien czas opanować problem z krzepliwością krwi. Ale musieli być gotowi do cesarskiego cięcia w każdej chwili, gdy tylko stanie się jasne, że to ciało, dzięki ich umiejętnościom i aparaturze utrzymywane w stanie, który można wziąć za życie, już dłużej nie będzie działać. Dla sama parni śmierć to coś możliwego do odwrócenia. Podkreśla, że komórki naszych ciał nie umierają od razu, gdy my umrzemy. Niektóre komórki, a nawet całe narządy, są zdolne do życia jeszcze kilka godzin, może nawet dni. Jego zdaniem czas, kiedy należy orzec zgon, to niekiedy kwestia subiektywnego podejścia. Wspomina, że gdy był na studiach, resuscytację przerywało się po pięciu–dziesięciu minutach, zakładając, że dłuższe niedotlenienie oznacza nieodwracalne uszkodzenia mózgu. Dzisiaj jednak specjaliści od reanimacji wiedzą, że można powstrzymać obumieranie mózgu i innych narządów, nawet jeśli serce się zatrzyma. Rozumieją, że pomaga w tym obniżenie temperatury ciała – to, co się w sposób naturalny przydarzyło Gardellowi Martinowi, a co robi się rutynowo na niektórych oddziałach ratunkowych przed przystąpieniem do resuscytacji. Wiedzą, że konieczna jest wytrwałość, zwłaszcza jeśli szpital dysponuje urządzeniami, które regulują nacisk na klatkę piersiową. W przyszłości pomagać będą środki chemiczne, reduktory, np. jodki. Parnia porównuje rozwój resuscytacji do rozwoju lotnictwa. Kiedyś wydawało się, że ludzie nie są zdolni do latania, aż w 1903 r. bracia Wright wzbili się w powietrze. I wystarczyło 66 lat, by od tego 12-sekundowego lotu dojść do lądowania na Księżycu. Uważa, że w przypadku metod resuscytacji postęp jest równie spektakularny. Jeśli idzie o odwracalność śmierci, to zdaniem Parni znajdujemy się na etapie dawnych płatowców. Mimo to lekarze już są w stanie wyrwać życie z objęć śmierci. Coś takiego zdarzyło się w Nebrasce na oddziale położniczym Methodist Women’s Hospital tuż przed południem 4 kwietnia 2015 r., w przeddzień Wielkanocy, gdy przez cesarskie cięcie przyszedł na świat noworodek płci męskiej Angel Pérez. Angel żyje, bo lekarze potrafili przez 54 dni utrzymać w działaniu ciało jego matki, której mózg obumarł. Dzięki temu przyszedł na świat jako normalny noworodek o wadze 1300 g. Coś zwyczajnego, choć równocześnie cud. Wymodlone przez jego dziadków milagro.
Tracimy wiarę. Najnowsza religia nr 1 na świecie to brak wyznania
Świeckość przybiera na sile, a ateiści i agnostycy próbują powiększyć i urozmaicić swoje szeregi.
Choć z reguły nie myślimy o kościołach w kategoriach wypadania z biznesu, to się zdarza. W marcu 2016 brytyjscy menonici, poruszeni śmiercią jednego parafianina i brakiem zainteresowania, odbyli ostatnie wspólne nabożeństwo. Niby łatwo można przewidzieć, że prosto ubierający się anabaptyści, którzy pod względem wiary zbliżeni są do amiszów, w dobie smartfonów staną się nieistotni, ale to tylko część większej tendencji. Na całym świecie ludzie, pytani o osobisty stosunek do wiary, coraz częściej wzruszają ramionami. Z kolei osób nie należących do żadnej religii, tzw. bezwyznaniowców, jest coraz więcej. Są największą grupą religijną w Ameryce Północnej i większości krajów europejskich. W Stanach Zjednoczonych stanowią prawie 25 procent populacji. W ciągu ostatnich dziesięciu lat bezwyznaniowcy w Stanach przewyższyli pod względem liczebności katolików, główny odłam protestantów i wszystkich wyznaniowców religii nie chrześcijańskich. Brak przynależności religijnej ma ogromny wpływ na to, co ludzie myślą o śmierci, jak uczą swoje dzieci, a nawet jak głosują. (Obejrzyj The Story of God z Morganem Freemanem, żeby zobaczyć, jak różne religie widzą Boga i stworzenie świata). Od dłuższego czasu przewidywano, że wraz z postępem technologicznym na świecie religia przestanie odgrywać kluczową rolę. Jednak wszystkie najnowsze analizy pokazują, że dzieje się to w niebywale szybkim tempie. We Francji już wkrótce większość narodu będzie bezwyznaniowa. Podobnie Holandia i Nowa Zelandia. W Wielkiej Brytanii i Australii już niebawem chrześcijanie stracą przewagę. Religia w szybkim tempie staje się mniej istotna niż kiedykolwiek, nawet w krajach, w których do tej pory miała wpływ na wszystko, od władców po granice i architekturę. Bezwyznaniowcy nie przejmują jednak Ziemi już w tym momencie. W wielu częściach świata, zwłaszcza w Afryce Subsaharyjskiej, liczba wierzących rośnie tak szybko, że w skali światowej liczba bezwyznaniowców zmniejszy się za 25 lat. Jak określił to jeden z naukowców, świat zaczyna dzielić się na “laicyzujący się Zachód i szybko powiększającą się resztę”. (Innym mocno świeckim krajem są Chiny, gdzie rewolucja kulturalna tłumiła religię przez dziesiątki lat, podczas gdy w niektórych byłych krajach komunistycznych religia staje się bardziej popularna). I nawet na laicyzującym się Zachodzie lawina projektów ustaw dotyczących wolności religijnej – które w gruncie rzeczy dekryminalizują dyskryminację – to najnowsze działania w amerykańskiej wojnie kulturowej o zabarwieniu religijnym, które na razie nikogo nie przekonują. Wśród bezwyznaniowców istnieją głębokie podziały. Niektórzy to zagorzali ateiści. Inni agnostycy. A wielu innym po prostu nie zależy na wybraniu preferencji. Zorganizowani wokół sceptycyzmu do organizacji i zjednoczeni wspólnym przekonaniem, że nie wierzą, bezwyznaniowcy jako grupa mają tak samo złożoną strukturę wewnętrzną jak wiele religii. I tak jak w przypadku religii, te wewnętrzne sprzeczności mogą odstraszać nowych członków. Milenialsi do Boga: Nie, dzięki Jeśli świat znajduje się nad religijną przepaścią, to trzeba wiedzieć, że powoli zmierzaliśmy w tym kierunku od kilkudziesięciu lat. Pięćdziesiąt lat temu magazyn Time zadał pytanie w słynnym nagłówku: Czy Bóg umarł?”. W artykule zastanawiano się, czy religia ma znaczenie we współczesnym życiu - po zakończeniu ery nuklearnej, kiedy komunizm się rozprzestrzeniał, a naukowcy potrafili wytłumaczyć więcej zjawisk niż kiedykolwiek wcześniej. Dzisiaj nadal zadajemy sobie to samo pytanie. Jednak odpowiedź nie ogranicza się do tak lub nie. Część populacji urodzona po ukazaniu się tego artykułu na prowokujące pytanie może odpowiedzieć: “Jaki Bóg”? W Europie i Ameryce Północnej bezwyznaniowcy z reguły są o kilka lat młodsi od średniej populacyjnej. A 11 procent Amerykanów urodzonych po 1970 roku dorastało w świeckich domach. Postęp nauki nie tylko sprawia, że ludzie zaczynają wątpić w Boga, ale też łączy tych, którzy wątpią. Łatwo znaleźć w sieci grupy dyskusyjne ateistów czy agnostyków, nawet dla kogoś pochodzącego z religijnej społeczności czy rodziny. I każdy kto szuka towarzystwa , którym w przeciwnym wypadku byłby kościół, może się wybrać na niedzielne świeckie spotkanie albo na tysiąc innych spotkań dla humanistów, ateistów, agnostyków czy sceptyków. Grupy z for internetowych i spotkań na żywo robią więcej niż tylko dają dowcipne odpowiedzi dla religijnych krewnych, którzy zmuszają do chodzenia do kościoła. Oni dają im odczuć, że nie są sami. Jednak nie jest łatwo zjednoczyć ludzi wokół idei niewierzenia w coś. - Organizowanie ateistów przypomina zawracanie rzeki kijem – wyjaśnia Stephanie Guttormson, dyrektor operacyjny w Richard Dawkins Foundation, które łączy się z Center for Inquiry. - Jednak czasami może się udać – dodaje. Guttormson mówi, że celem jej grupy jest zorganizowanie ateizmu. Chcą znormalizować ateizm do tego stopnia, żeby ateiści nie musieli już szukać grupy, by usłyszeć, że brak wiary jest w porządku, albo bronić swoich przekonań w obliczu religijnych ustawodawców. Ale jeszcze trzeba na to poczekać. Ateizm i problem z dywersyfikacją Organizacja non-profit Center for Inquiry w Waszyngtonie D.C. regularnie organizuje spotkania happy hour przy alkoholu Drinking Skeptically. Pewnej środy pod koniec marca jakieś 12 osób pojawiło się, by wypić coś w niewierze i oprócz jednej osoby wszyscy mieli biały odcień skóry. - U większości grup, które widziałem przeważał biały kolor skóry, ale nie jestem pewny czemu to przypisać – twierdzi Kevin Douglas, jedyny pijący Afroamerykanin, i wzrusza ramionami na demografię. Pochodzi z religijnej nowojorskiej rodziny i toczył wewnętrzną walkę ze swoim sceptycyzmem dopóki nie skończył college’u. Jedyny moment, kiedy inni mieli problem z zaakceptowaniem jego ateizmu miał miejsce kiedy pracował w Dallas w Teksasie, ale rasa, jak twierdzi, miała z tym niewiele wspólnego. Jednak częściej, jak wyjaśnia Mandisa Thomas, założycielka i dyrektorka Black Nonbelievers Inc. w Atlancie, presja pochodzi z naszej (afroamerykańskiej) społeczności. Ta presja wiąże się z miejscem, jakie religia – zwłaszcza chrześcijaństwo – zajmuje w historii ludności afroamerykańskiej. Zdaniem Thomas w czasach ruchów abolicyjnych kościoły stały się podporą dla czarnoskórych mieszkańców. - Przez wiele lat były podstawą działania czarnoskórych społeczności - twierdzi Thomas i dodaje, że ruch praw obywatelskich został zdominowany, Thomas używa słowa „uprowadzony”, przez liderów religijnych. - Jeśli to odrzucasz lub identyfikujesz jako osoba niewierząca, inni widzą cię jako zdrajcę swojej rasy – dorzuca. Thomas odstaje od innych niewierzących z innego powodu. Jest kobietą. Laicyzujący się Zachód jest pełen białych mężczyzn. Populacja Stanów Zjednoczonych jest w 46% męska i w 66% biała, ale około 68% ateistów to mężczyźni i 78% białej rasy. Atheist Alliance International nierównowagę płci nazwał „ważnym i pilnym problemem”. Przywilej niewiary Jest kilka teorii o tym, dlaczego tylu ludzi zostaje ateistami. Niektórzy demografowie przypisują temu bezpieczeństwo finansowe, co tłumaczyłoby, dlaczego kraje europejskie z rozwiniętym programem społecznym są bardziej świeckie niż Stany Zjednoczone, gdzie bieda jest powszechniejsza, a korzystanie ze służby zdrowia może doprowadzić do ruiny nawet tych ubezpieczonych. Ateizm jest też związany z edukacją, mierzoną przez osiągnięcia akademickie (ateiści w wielu miejscach zwykle mają ukończone studia) albo wiedzę ogólną o wielu różnych wierzeniach na świecie ( stąd teorie, że dostęp do Internetu sprzyja ateizmowi). Istnieją dowody na to, że religie narzucone przez państwo całkowicie zniechęcają ludzi do wiary, co tłumaczyłoby dlaczego Stany Zjednoczone są bardziej religijne niż większość państw zachodnich, które formalnie rzecz biorąc mają religię narodową, nawet jeśli mało osób się do niej stosuje. Stany Zjednoczone są również domem dla wielu krajowych kościołów – np. scjentologia, mormonizm – które mogą przyciągać tych rozczarowanych starszymi religiami. W Stanach Zjednoczonych czynniki społeczne promujące ateizm – czyli bezpieczeństwo finansowe i edukacja – przez długi okres były trudniej dostępne dla kobiet i osób o innym zabarwieniu skóry niż biały. Pew Research Center zauważa, że na świecie kobiety mają większą tendencję do przynależenia do jakiejś religii, modlenia się i traktowania religii jako istotnej części życia. To się zmienia, kiedy kobiety mają więcej możliwości. - Kobiety które są czynne zawodowo są bardziej podobne do mężczyzn w kwestiach religijnych. Kobiety zawodowo bierne z reguły są bardziej religijne – tłumaczy Conrad Hackett z Pew Research Center. - Możliwe, że dzieje się tak częściowo, ponieważ kobiety są częścią grupy religijnej, która wymusza na nich zostawanie w domu - dodaje. W gazecie Washington Post, w artykule o rasowych podziałach wśród ateistów, założyciel Black Skeptics Group Sikivu Hutchinson podkreśla, że „procent czarnoskórej lub latynoskiej młodzieży z dostępem do dobrej jakości edukacji z matematyki i nauk ścisłych jest nadal rozpaczliwie mały”. To oznacza, że mają oni mniej możliwości ekonomicznych i mniej styczności ze światopoglądem , który nie wymaga obecności Boga. W religii jest miejsce dla kobiet, osób o różnym kolorze skóry i biednych. Ze względu na swoją specyfikę, świeckość jest otwarta na wszystkich, ale nie zawsze jest tak przyjazna na początku. Niektóre z najbardziej znanych przedstawicielu humanizmu wcale nie zasłynęli z szacunku do kobiet. Czołowi ateiści Sam Harris i Richard Dawkins cieszą się okropna reputacją mizoginistów, tak samo zresztą jak zmarły Christopher Hitchens. Bill Maher, komik i zdeklarowany ateista, pod tym względem też nie jest (nieistniejącym przecież) aniołkiem. Wszyscy liderzy z Atheist Alliance International, Dawkins Foundation i Center for Inquiry z którymi rozmawiałem, byli bardzo świadomi demograficznych ograniczeń i dlatego pracują nad tym: wszyscy liderzy, z którymi rozmawiałem to kobiety. Nawet biali, wykształceni mężczyźni mogą odczuwać strach przed piętnem niewierzącego. Białoskóry dentysta podczas spotkania CFI Drinking Sceptically nie chciał rozmawiać oficjalnie ze strachu przed pacjentami, którzy nie chcieliby, żeby ateista leczył ich zęby. - Ludziom się wydaje, że jesteśmy agresywni, aroganccy, że dążymy do prowokowania ludzi religijnych – przyznaje Thomas z Black Nonbelievers, Inc. Pracuje nad tym, żeby to zmienić i żeby poprawić widoczność niewierzących o różnych odcieniach skóry. Thompson wierzy, że dane demograficzne dotyczące bezwyznaniowców nie odzwierciedlają prawidłowo ani liczby ani różnorodności tej grupy. Jedynie pokazują, kto czuje się na tyle komfortowo, by głośno wykrzyczeć, że nie wierzy. - Wśród ateistów jest dużo więcej ludzi rasy innej niż biała, jest dużo więcej kobiet - podkreśla. – Jest też wielu ludzi, którzy chodzą do kościoła, ale są ateistami. Powiększanie szeregów To co czasami nazywane jest nowym ateizmem rozpoczęło się w połowie pierwszej dekady XXI wieku. To były lata wojny, kiedy Islam przedstawiano jako zagrożenie, a chrześcijaństwo wpływało na politykę Stanów Zjednoczonych, zarówno krajową jak i zagraniczną, co było szczególnie widoczne w napędzanych wiarą głosowaniach przeciwko małżeństwom tej samej płci. W Stanach Zjednoczonych wielu stanowych legislatorów nadal posługuje się wąską interpretacją zasad chrześcijańskich, by odmówić usług osobom homoseksualnym i odpowiednich toalet transgenderystom. Jednak gwałtowna reakcja obywateli na religijną legislację jest teraz jeszcze szybsza i ostrzejsza niż kiedykolwiek. Europejczycy zdecydowanie chcą poruszać temat islamofobii i działań, które mogłyby stworzyć konflikt z „szybko powiększającą się resztą”. Porównując z poprzednimi kampaniami w amerykańskich wyborach prezydenckich, w tym roku religia usuwa się w cień. Donald Trump na pozór nie jest religijny (a jego zainteresowanie elektoratem ewangelikalnym stawia pod znakiem zapytania trwałość i motyw religijnych praw). Hillary Clinton powiedziała, że „robienie kampanii o wierze nie przychodzi jej naturalnie”. A z kolei Bernie Sanders nie jest „aktywnie związany” z żadną religią. Ich powściągliwość w tej kwestii odzwierciedla preferencje drugiej największej grupy religijnej w kraju, w którym chcą rządzić. Nie licząc Teda Cruza, czołowi kandydaci nie chcą rozmawiać o religii. Liczba Amerykanów opowiadająca się w kabinie do głosowania za boską interwencją zmniejsza się. Przy całej pracy jaką grupy świeckie wykonują, by promować zrozumienie dla bezwyznaniowców, prawdopodobnie najskuteczniejsze będą zniechęcenie i upływ czasu. Podczas gdy świeccy milenialsi dorastają i rodzą dzieci, jedyną niedzielną tradycją poranną, jaką mogą przekazać, i co do tego wszyscy na świecie są zgodni, to: brunch.
Zobaczyć świat. Jak medycyna i nowe technologie dają nadzieję niewidomym
W ostatnich latach ślepotę – przynajmniej częściowo – udało się zwalczyć u niewidomych dzięki postępom w dwóch innych dziedzinach: badaniach nad komórkami macierzystymi i nad bionicznymi implantami. Coraz częściej zastępujemy komórki obumarłe lub uzdrowione zostają uszkodzone komórki siatkówki, co leży u podłoża wielu rodzajów ślepoty. Taki postęp sprawia, że zaczyna się mówić o czymś, co jeszcze 20 lat temu było zupełnie nie do pomyślenia – że już wkrótce raz na zawsze uda się pokonać ślepotę. Czy to marzenie ma choćby nikłe szanse na spełnienie?
Ślepota – jedna z groźniejszych chorób? Do czego przysłużą się badania? Ślepota dotyka mniej więcej co 200. mieszkańca naszego globu – to 39 mln ludzi. Kolejne 246 mln ma wzrok słaby na tyle, że w dużym stopniu utrudnia im to życie. Ślepota to problem nie tylko ich, ale i kolejnych milionów: krewnych i tych, którzy muszą pomagać niewidomym i niedowidzącym. Już samo to uzasadnia poszukiwania nowych terapii. Oczy przyciągają uwagę także z innego powodu – to bezpieczne miejsce, do którego mamy stosunkowo łatwy dostęp i można w nim testować metody, które później potencjalnie da się wykorzystać w innych miejscach organizmu. Badacze mogą łatwo zajrzeć do oka, by ocenić, co jest uszkodzone i czy leczenie działa. Z drugiej strony właściciel oka może (lub nie) patrzeć nim na świat, co jest najszybszym i najlepszym sprawdzianem właściwego funkcjonowania. Reakcje oka można też mierzyć np. zmianami wielkości źrenicy albo aktywnością elektryczną nerwu wzrokowego. Ponadto przy testach eksperymentalnych terapii w jednym oku drugie zwykle może służyć badaczom za kontrolę i za swoistą „rezerwę” na wypadek, gdyby coś poszło nie tak. Oko może też wiele wytrzymać. Wewnątrz kulistego azylu układ odpornościowy „zawiesza działanie”, a to sprawia, że gałki oczne są przestrzenią „immunologicznie uprzywilejowaną”, tolerancyjną dla agresorów, którzy w innych narządach mogliby być przyczyną niekorzystnych stanów zapalnych. To znaczy, że można tu wypróbowywać rozmaite terapie, np. genowe, bezpieczniej niż gdzie indziej. Neurolodzy uwielbiają oko, bo – jak powiedział mi jeden z nich – to „jedyne miejsce, w którym można zobaczyć mózg bez konieczności wiercenia dziury w czaszce”. Siatkówka, którą można oglądać przez źrenicę, to przecież miseczka neuronów związanych z mózgiem przez nerw wzrokowy. Zresztą całe oko jest w zasadzie wypustką mózgu, która na etapie rozwoju płodowego zawędrowała odeń dość daleko. A że mózg, podobnie jak oczy, też jest narządem „immunologicznie uprzywilejowanym”, terapie, które działają w oku, można z powodzeniem stosować także w leczeniu mózgu czy rdzenia kręgowego. Te zalety nabierają szczególnego znaczenia. Rozmaite naukowe eksperymenty prowadzone obecnie na oczach w celu pokonania ślepoty mogą w przyszłości doprowadzić do stworzenia terapii dla reszty ludzkiego organizmu. Terapia genowa to przecież nadzieja na naprawę uszkodzonych genów odpowiedzialnych za rozmaite choroby. Komórki macierzyste mogą kiedyś posłużyć do odtwarzania całych tkanek; bioniczne implanty są zaś obietnicą zastąpienia szwankujących narządów. Sukces zwalczenia wrodzonej ślepoty Od dnia, w którym Christian Guardino przyszedł na świat, matka chłopca wiedziała, że z jego oczami coś jest nie tak. Poruszały się bezładnie i chaotycznie, a czasem źrenice jakby „uciekały” do środka głowy. Pierwszy okulista, do którego matka zgłosiła się z Christianem, z ponurą miną odesłał ich do specjalisty z nowojorskiego szpitala Mount Sinai. Ten wykonał elektroretinogram (ERG). To badanie, w którym mały elektroniczny czujnik umieszczony na oku mierzy odpowiedź siatkówki na błysk światła. Zdrowa siatkówka reaguje na niego, generując sygnał elektryczny, który biegnie nerwem wzrokowym, a na wydruku z maszyny wygląda jak głęboka dolina, po której pojawia się wysoki, stromy szczyt. U Christiana nic z tych rzeczy: na taśmie były tylko pokręcone, dziwaczne zawijasy o niewielkiej amplitudzie. Lekarz powiedział Elizabeth, że jej syn cierpi na schorzenie zwane wrodzoną ślepotą Lebera (LCA). Jego wzrok, już i tak kiepski, z czasem będzie się pogarszać. Nic nie można zrobić. Chłopiec w zasadzie nigdy nie zobaczy otaczającego go świata, a gdy nauczy się chodzić, zawsze będzie to robił z białą laską. Christian rzeczywiście potrzebował laski i matczynej dłoni, gdy w wieku 12 lat po raz pierwszy przekroczył próg przychodni prowadzonej przez Scheie Eye Institute Uniwersytetu Stanu Pensylwania. Za to w styczniu tego roku wkroczył do głównego budynku instytutu bez niczyjej pomocy. Nastolatek prowadził grupę doktorów, lekarzy i techników laboratoryjnych, wśród których byłem i ja, przez przestronny korytarz. Christian Guardino widział. Wszystko, co przedtem było przeszkodą – światło i ciemność, szkło i stal, ruchome i nieruchome – teraz sprawiało mu przyjemność. Świat stał przed nim otworem. – Nie do uwierzenia, prawda? – spytała kilka minut później Elizabeth. Przed nią jej syn spacerował z Jean Bennett. To w jej laboratorium stworzono zawierający gen płyn, dzięki któremu u Christiana zwalczono ślepotę – To stało się tak szybko – powiedziała Elizabeth. Christian zobaczył ją zaledwie trzy dni po tym, jak specyfikiem potraktowano pierwsze oko. To efekt 20 lat ciężkiej pracy dr Jean Bennett i jej współpracowników. To oni zidentyfikowali mutację genetyczną, która niszczyła siatkówki Christiana, a potem wymyślili, jak przemycić do nich prawidłową kopię tego genu. Na początku badań klinicznych Bennett miała po prostu nadzieję, że „można będzie dostrzec jakiś ślad poprawy”. Dziewięć lat później wciąż dziwi się, że efekty okazały się aż tak dobre. Dr Bennett nie próbuje rozdmuchiwać swoich zasług ani nie lekceważy przeszkód na drodze dalszego postępu. Jednak korzyści pacjentów dają jej ostrożną nadzieję na to, że metoda zastępowania uszkodzonego genu prawidłowym może zadziałać także w innych typach ślepoty. Nie tylko ona wierzy, że modyfikacje opracowanej przez nią techniki wkrótce mogą pomóc lekarzom diagnozować i naprawiać podobne defekty genetyczne na tyle wcześnie – być może jeszcze w łonie matki – by zapobiec uszkodzeniom wzroku albo odwrócić zniszczenia. Ślepota wciąż jest wyzwaniem dla lekarzy Sanford Greenberg, biznesmen, który stracił wzrok z powodu jaskry jeszcze w college’u, ufundował nagrodę End Blindness by 20/20. Trzy miliony dolarów przypadną osobie lub osobom, które do tego czasu najbardziej przyczynią się do pokonania ślepoty. National Eye Institute, jeden z amerykańskich narodowych instytutów zdrowia, wydaje ogromne pieniądze na badania z dziedziny okulistyki i na stypendia w ramach Audacious Goals Initiative. Światowa Organizacja Zdrowia i International Agency for the Prevention of Blindness wyszły z inicjatywą „Vision 2020”. Celem jest „wyeliminowanie możliwych do uniknięcia przypadków ślepoty do roku 2020”. Oglądając, słuchając i czytając liczne, pełne emocji doniesienia medialne o sukcesach takich jak te dr Bennett, mogłoby się wydawać, że cel jest tuż za rogiem. Tymczasem badacz komórek macierzystych Henry Klassen z University of California w Irvine studzi te nadzieje. Zgadza się z nim większość naukowców, w tym sama Jean Bennett. Lekarka wie, że terapia genowa, która unicestwiła ślepotę u Christiana jest tak niezwykła, bo stoi w sprzeczności z długim ciągiem porażek. W swej ostatniej pracy bez ogródek wylicza przytłaczające przeszkody stojące na drodze upowszechnienia jej metody nawet na inne genetyczne przyczyny LCA. Chodzi np. o to, że gen o nazwie RPE65, który wprowadziła do oka Christiana, bez kłopotu można umieścić w łagodnym, zmodyfikowanym wirusie użytym jako nośnik. Niestety wiele innych genów wywołujących ślepotę LCA jest na to zbyt dużych. W dodatku większość szkodliwych mutacji w tej chorobie zaczyna swoje dzieło zniszczenia o wiele wcześniej albo w rejonach oka, do których trudniej jest dostarczyć prawidłowy gen, nie można ich zatem skutecznie zastępować przy użyciu obecnie dostępnych wirusów. Barwnikowe zwyrodnienie siatkówki – nowe rozwiązanie dla chorych. Czy będzie przełomem? Wyobraź sobie czarno-biały migający obraz o wysokim kontraście i niskiej rozdzielczości; coś bardziej prymitywnego niż w pierwszych telewizorach z lat 20. W podobny sposób Rhian Lewis postrzega świat swoim bionicznym okiem. 50-latka z walijskiego Cardiff ma barwnikowe zwyrodnienie siatkówki. W tej chorobie genetyczny defekt sprawia, że fotoreceptory umierają, a obraz stopniowo przygasa, od obwodu ku centrum, aż w końcu nawet to ograniczone pole widzenia zanika. Mimo ograniczeń skończyła szkołę i college. Obsługiwała bar, bo dokładnie wiedziała, gdzie stoi każda butelka, szklanka i nalewak do piwa. Później, nawet gdy już zupełnie opanowała ją ślepota na prawe oko, przez 20 lat pracowała w sklepie papierniczym, zapamiętując położenie każdego regału i odróżniając monety po kształcie i wypukłościach. W czerwcu 2015 r. poszła do Oxford Eye Hospital, trafiła na stół operacyjny i po 10 godzinach obudziła się z bionicznym okiem. W trakcie najbardziej skomplikowanej operacji, jaką kiedykolwiek przeprowadzili, chirurg Robert MacLaren i jego oksfordzki zespół wsunęli między delikatne warstwy siatkówki mikroczip wielkości główki od szpilki, mieszczący 1600 maleńkich fotodiod. W badaniu klinicznym zespół MacLarena sprawdza, czy czip nazwany Alfą potrafi zastąpić obumarłe fotoreceptory (powszechnie znane jako czopki) w centralnej części siatkówki Rhian Lewis i zmienić docierające do niego impulsy świetlne w sygnały elektryczne przesyłane istniejącą siecią nerwów dalej do mózgu. – Gdy włączono implant, nie mogłam uwierzyć – powiedziała Rhian – To nie był obraz jako taki – wyjaśnia Lewis. — Raczej świadomość różnicy. Rhian nauczyła się identyfikować określony rodzaj błysków jako ludzkie sylwetki, a inny jako drzewa. Na tydzień przed tym, jak ją odwiedziłem, wybrała się z zespołem MacLarena na przechadzkę po Oksfordzie i odkryła, że po raz pierwszy od lat może wskazać, w których miejscach budynku są okna. Postępy są jednak niewielkie i pani Lewis wciąż niemal wszystko robi, kierując się dotykiem i resztkami wzroku, jakie pozostały jej w lewym oku. Bioniczne oko jest bardzo wymagające w użyciu, dlatego zwykle je wyłącza. Takie ograniczenia nie dziwią Eberharta Zrennera, niemieckiego chirurga i okulistę, który prace nad Alfą zaczął ponad 20 lat temu. – Naszym celem nigdy nie było przywrócenie pełnego widzenia, a danie pacjentom możliwości rozpoznawania przedmiotów i poruszania się w otoczeniu – mówi. Lewis uważa, że jej bioniczne oko jest użyteczne i jest za nie wdzięczna. Nawet jeśli nie będzie lepiej, te często nierozpoznawalne obrazy i tak są – jak mówi – swoistym cudem, bo ciemność zastąpiło światło. MacLaren mówi, że jego projekt pozwala zdobyć cenne doświadczenie. Po pierwsze dowodzi, że fotodiody mogą zastępować organiczne fotoreceptory. Urządzenie pokazuje też, że pacjenci mogą nauczyć się interpretować nowy typ bodźców wzrokowych. Do tego implanty udowadniają, że nawet gdy nie ma już fotoreceptorów, potencjał wzrokowy zostaje, bo reszta szlaków nerwowych jest nietknięta. A to coś, czego nawet nie spodziewałem się wykazać – tłumaczy. Zdaniem MacLarena te doświadczenia już stały się zaczynem postępu w dwóch innych innowacyjnych sektorach nauki: terapii genowej i badaniach nad komórkami macierzystymi. Zwyrodnienie plamki żółtej – jak postępuje? Czy uda się znaleźć sposób na jego wyleczenie? W Kalifornii zespół okulistów prowadzi badania nad komórkami macierzystymi bezpośrednio zainspirowane implantami. Szefuje mu Mark Humayun. Jego pierwszym dużym projektem była współpraca przy tworzeniu Argusa II – pierwszego implantu siatkówkowego, który na początku dekady został dopuszczony do obrotu. Argus wykorzystuje układ elektrod wprowadzonych pod siatkówkę. Zamiast jednak odbierać świetlne impulsy, ten zespół 60 czujników pobiera sygnał z miniaturowej kamery umieszczonej w okularach, przekazującej go przez przetwornik noszony przy pasku albo w torebce. Wraz z kolegą badaczem, biologiem Dennisem Cleggiem z University of California w Santa Barbara, nazywają go po prostu „łatką”. Rusztowanie łatki zrobione jest z tej samej substancji, którą wykorzystuje się do powlekania kabli w rozrusznikach serca i wszczepach neurologicznych. To cieniutka płytka o kształcie zbliżonym do litery d, tyle że dwa razy większa. Na tym maleństwie Clegg umieszcza 120 tys. komórek pochodzących od embrionalnych komórek macierzystych. Humayun i Clegg chcieliby wykorzystać tę łatkę do leczenia AMD – związanego z wiekiem zwyrodnienia plamki żółtej. W tej chorobie ślepota postępuje odwrotnie niż przy barwnikowym zaniku siatkówki. Najpierw mgła zasnuwa centrum pola widzenia, a potem uszkodzenia rozszerzają się i nasilają, aż do praktycznie całkowitej utraty wzroku. To najczęstsza nieuleczalna przyczyna ślepoty, odpowiadająca za 5 proc. wszystkich przypadków. Humayun i Clegg mają nadzieję, że łatka z komórkami RPE uzyskanymi z komórek macierzystych może zastąpić te, które zawiodły. Samych komórek nie można jednak po prostu wstrzyknąć do oka. W badaniach na zwierzętach naukowcy wykazali, że najskuteczniejszą integrację ze skomplikowaną architekturą warstwy fotoreceptorowej obserwuje się, gdy są dostarczone we właściwe miejsce. To właśnie odpowiednie usytuowanie łatki wydaje się najtrudniejszym zadaniem – i dokładnie ta trudność kręci chirurgów takich jak Humayun. Jeśli badanie się uda, łatki można będzie wykorzystywać w leczeniu AMD i innych rodzajów ślepoty. Czy komórki macierzyste pokonają ślepotę? Wciąż niewykorzystany potencjał komórek macierzystych przyciąga i innych poszukiwaczy leku na ślepotę, takich jak Henry Klassen z University of California w Irvine. Klassen przez 30 lat szukał sposobu, jak namówić komórki prekursorów, czyli komórki macierzyste, które zaczęły się już różnicować, do zastąpienia lub uleczenia uszkodzonych fotoreceptorów. Już udało mu się z ich pomocą poprawić wzrok myszy, szczurów, kotów, psów i świń. Teraz testuje podobną terapię u osób z zaawansowanym barwnikowym zwyrodnieniem siatkówki. Podczas zabiegu, który Klassen przez jego prostotę przyrównuje do filozofii zen, chirurg przy pomocy igły szybko wstrzykuje do oka od 0,5 do 3 mln komórek prekursorowych. Ich zadaniem jest naprawa uszkodzonej siatkówki. Niektórzy chorzy ze zwyrodnieniem barwnikowym siatkówki po zabiegu o wiele lepiej rozróżniają cienie i kształty. U Kristin Macdonald, 50-latki z Kalifornii, która z powodu tej choroby niemal całkiem oślepła, jedno oko poddano temu zabiegowi w czerwcu 2015 r. Teraz nie obija się o meble, widzi ciężarówkę nadjeżdżającą ulicą, a na basenie „bladą poświatę”, błękitny poblask wody, która wcześniej była niczym czarno-białe zdjęcie. Zaćma – najczęstsza przyczyna ślepoty. Co jest wciąż jest problemem w walce z zaćmą? Helena Ndume, okulistka z Namibii, lubi wspominać, co robią ludzie, którym po latach przywraca się wzrok. Przez 20 lat, w których Ndume prowadziła własne prace nad pokonaniem ślepoty, zebrała wiele takich historii. Co do jednego nie ma wątpliwości: przez ten czas zoperowała ok. 30 tys. pacjentów i mniej więcej tyle samo odzyskało wzrok. Najwyraźniej leczenie działa. Ale to nie prosty i dokładnie przebadany zabieg usunięcia zaćmy jest tym, co bada. Ona i inni wykonujący podobną pracę chcą sprawdzić, czy jeśli ludzkość ma na coś lekarstwo, potrafi zaoferować je wszystkim potrzebującym. Zaćma, choroba biedy, to przyczyna połowy przypadków ślepoty na świecie. W krajach rozwiniętych jej usunięcie jest zabiegiem rutynowym, wykonywanym, gdy tylko problemem staje się oglądanie telewizji. W krajach biednych osoby z zaćmą po prostu tracą wzrok. Terapia jest tak samo prosta w obu przypadkach. Trzeba sprawić, by pacjent i lekarz znaleźli się w jednym pomieszczeniu, po krótkim przygotowaniu poświęcić ok. 20 minut na usunięcie zmętniałej soczewki i zastąpienie jej syntetyczną, sprawdzenie efektu. Koszt to 15 do 100 dol., ale niewielu potrzebujących na to stać. We współpracy z rządem Namibii i rządami innych krajów Afryki oraz organizacją charytatywną SEE International, Ndume próbuje zmienić tę sytuację, prowadząc w oddalonych od cywilizacji regionach „obozy zaćmy”, czyli szpitale polowe, w których ona i inni okuliści w tydzień operują do 500 osób. W zeszłym roku ONZ uhonorowała jej „działania na rzecz ludzkości” przyznaną po raz pierwszy Nagrodą Nelsona Rolihlahli Mandeli. Spośród historii Heleny moją ulubioną jest ta o kobiecie, którą zoperowała w pierwszym roku prowadzenia okulistycznych klinik polowych w Rundu na północy kraju. Na zabieg zapisało się ponad 200 pacjentów, ale przyszło tylko 82. Wielu przestraszyło się tego, że ktoś będzie rozcinać im oko. Kobieta należała do odważnych. Gdy w kolejnym roku dr Ndume wróciła do Rundu, kobieta zjawiła się tam, promieniejąc szczęściem. Chciała pokazać lekarce swoją farmę, którą ostatnio bardzo powiększyła. Najpierw jednak wyciągnęła ją przed budynek. Na zewnątrz czekał tłumek chętnych na operację przekonany efektami, jakich był świadkiem. – Oni uważają, że to cud – mówiła zoperowana wcześniej kobieta. Jednak na świecie wciąż jakieś 20 mln ludzi jest niewidomych z powodu zaćmy. Gdyby ich wyleczyć, zlikwidowalibyśmy połowę światowej ślepoty. Ale żeby tego dokonać, potrzeba czegoś więcej niż polowe kliniki działające tylko przez chwilę. Potrzeba trwałej infrastruktury, żeby zabieg stał się czymś zwyczajnym, rutynowym. Między innymi dlatego była gwiazda NBA Dikembe Mutombo ufundowała szpital w swoim rodzinnym mieście – Kinszasie, stolicy Demokratycznej Republiki Konga. Gdy dr Ndume odwiedziła tę placówkę, można było w pełni docenić jej wartość dla lokalnej społeczności, ale i to, że nie zaspokaja jej potrzeb w pełni. Okulistka miała być tam pięć dni, została siedem. Mimo że wykonała ponad 100 zabiegów, lista oczekujących nadal liczyła kilkaset osób. Gdy wspomniałem dr Ndume o innych przyczynach ślepoty, odparła po prostu: – Wszystkie te inne choroby, zwyrodnienie plamki, barwnikowe zwyrodnienie siatkówki itd. w porównaniu z zaćmą są niczym. I nie chodziło jej o to, że nie są powodem cierpienia ani że nie powinno się szukać sposobów na ich pokonanie. Chciała podkreślić, że w walce ze ślepotą największym wyzwaniem dla medycyny nie jest samo wynalezienie metod leczenia, ale sposobów na dotarcie z nimi do potrzebujących. Tego dnia rano dr Ndume przeprowadziła dziewięć zabiegów usunięcia zaćmy. Byłem przy jednym z nich i widziałem, jak skalpel rozcina gałkę oczną. Ten widok bardzo mnie poruszył. Później zdałem sobie sprawę, że po części stało się tak, bo nic nie symbolizuje świadomości tak, jak szeroko otwarte oczy.
Medycyna precyzyjna – terapia rodem z science-fiction. Czy badania DNA doprowadzą do przełomu w leczeniu?
Medycyna precyzyjna to podejście, oparte na postępie w badaniach genetycznych i analizie danych. Niesie przełomowe możliwości w leczeniu chorób i może obalić tradycyjne metody praktykowania medycyny.
Zamiast grupować pacjentów w szerokie kategorie chorób, medycyna precyzyjna (in. personalizowana) stawia sobie za cel dostosowywanie profilaktyki, diagnozy i leczenia do unikalnej konstrukcji biochemicznej konkretnej osoby. Medycyna precyzyjna wciąż jest wyzwaniem dla lekarzy Medycyna precyzyjna burzy tę konwencjonalną metodę leczenia, która oferuje zestaw ogólnych zaleceń i przepisuje kuracje, która może nie sprawdzić się w twoim przypadku. To podejście uznaje, że każdy z nas ma wyraźną charakterystykę molekularną mającą ogromny wpływ na zdrowie. Na całym świecie badacze tworzą precyzyjne narzędzia, niewyobrażalne zaledwie 10 lat temu: badania genetyczne, inżynierię tkankową, programowanie komórek, edytowanie genów i wiele innych. Dzięki nauce i technice wkrótce będzie można przewidywać ryzyko raka, chorób serca i niezliczonych innych dolegliwości na wiele lat przed ich wystąpieniem. Ta praca stwarza też perspektywy – kuszące lub wytrącające z równowagi, zależnie od punktu widzenia – przerabiania genów w embrionach i eliminowania chorób dziedzicznych. W sposób bardziej bezpośredni te badania umożliwiają opracowywanie indywidualnych metod leczenia najbardziej uporczywych nowotworów. Ostatniej wiosny naukowcy donieśli o spektakularnym powrocie do zdrowia kobiety z przerzutowym rakiem piersi. Judy Perkins wyzdrowiała po terapii spersonalizowanej wykorzystującej jej własne komórki odpornościowe do atakowania guzów. Zespół pod kierunkiem Stevena Rosenberga, pioniera immunoterapii, zsekwencjonował DNA guza, analizując mutacje. Pobrano także próbki komórek odpornościowych zwanych limfocytami naciekającymi guz i sprawdzono, które z nich rozpoznają wady genetyczne nowotworu. Naukowcy rozmnożyli zwycięskie limfocyty, tworząc ich całe miliardy, i wprowadzili je do organizmu Perkins wraz z inhibitorem punktów kontrolnych o nazwie pembrolizumab. Ponad dwa lata po tej kuracji Perkins, emerytowana inżynier z Florydy, nie wykazuje żadnych oznak raka. Oczywiście jedna historia zakończona sukcesem nie oznacza rewolucji w niekonwencjonalnej medycynie. Dwójka innych pacjentów z badania Rosenberga zmarła. – Jestem małym światełkiem w tunelu – powiedziała Perkins. – A potrzebujemy znacznie więcej takich światełek, żeby zebrać dane pozwalające okiełznać układ odpornościowy. Przełomem może nie być ta kuracja, tylko to, co mówi nam ona o potędze medycyny precyzyjnej. Charakterystyczne mutacje napędzające raka danej osoby mogą być jego zgubą. 30 lat temu uważano, że złamanie naszego kodu genetycznego i zsekwencjonowanie 3,2 mld par związków w DNA będzie niemożliwe. – To brzmiało jak bajka – stwierdziła Kurzrock. – Obiegowe sądy głosiły, że nigdy do tego nie dojdzie. Nigdy! A potem, w 2003 r., “nigdy” odeszło do lamusa. Badania genetyczne, aby poznać ludzki genom potrzebowały 13 lat, ok. 1 mld dol. i naukowców z sześciu krajów do zsekwencjonowania jednego zespołu genów. Dziś taka operacja kosztuje około tysiąca dolarów. Najnowsze maszyny potrafią podać wyniki w ciągu doby. Ta technologia, w połączeniu z wyrafinowaną analizą cząsteczkową, rzuca światło na zdumiewające różnice biochemiczne, dzięki którym organizm każdego człowieka jest wyjątkowy. Im więcej naukowcy dowiadują się na temat tych różnic, tym bardziej prymitywna wydaje się konwencjonalna medycyna. Weźmy uniwersalne pigułki. Większość osób zażywających popularne leki, takie jak statyny albo kortykosteroidy, odczuwa dobroczynne skutki. Ale genomika ujawnia, że często tak nie jest. Agencja Żywności i Leków rozpoznała około stu powszechnie przepisywanych specyfików, które mogą nie działać u osób z określonymi wariantami genów. Problem może być zabójczy. Klopidogrel na przykład jest lekiem rutynowo podawanym pacjentom po zawałach serca w celu zapobiegania zakrzepom. Ale mniej więcej jedna czwarta populacji ma wariant genu wytwarzający wadliwą formę enzymu potrzebnego do aktywowania tego leku. Alan Shuldiner, profesor medycyny i genetyk z Uniwersytetu Maryland, stwierdził, że jeśli tym osobom przepisuje się klopidogrel, prawdopodobieństwo doznania drugiego zawału albo śmierci w ciągu roku od pierwszego, wzrasta dwukrotnie. Wielu ekspertów twierdzi, że za jakieś lat profil DNA będzie częścią dokumentacji medycznej każdego człowieka. Podobnie jak rozwój układów scalonych, który uwolnił nas od biurek i przywiązał do smartfonów, włączenie inżynierii genetycznej do medycyny, opartej na danych zburzy porządek na wiele nieprzewidywalnych – i może przygnębiających – sposobów. Będziemy mieć wkrótce na wyciągnięcie ręki informacje o chorobach, które mogą się u nas rozwinąć za naszego życia. Czy medycyna precyzyjna okaże się przyszłością w leczeniu? Innowacyjne metody leczenia Aby zyskać pojęcie o tym, jak może wyglądać przyszłość w leczeniu, poznajcie genetyka Michaela Snydera, który kieruje Centrum Genomiki i Personalizowanej Medycyny na Uniwersytecie Stanforda. Przez ostatnie dziewięć lat śledził markery molekularne i fizjologiczne w swoim organizmie. Analizując ciągły strumień danych, zespół laboratoryjny uwzględnia sekwencje DNA Snydera. Ten strumień obejmuje informacje czerpane z próbek krwi, moczu i stolca, regularnie dostarczanych przez badacza, a także odczyty bioczujników, które nosi on na obu nadgarstkach, palcu serdecznym i prawym ramieniu. Zespół śledzi ekspresje jego genów, białka i metabolity, a także wskaźniki fizjologiczne, takie jak aktywność fizyczną, tętno, temperaturę skóry i poziom tlenu we krwi. Snyder przechodzi rezonanse magnetyczne, echokardiografie i inne badania mające wykrywać zmiany w jego narządach, mięśniach i gęstości kości. Snyder nie jest hipochondrykiem. Ma 63 lata i szczupła sylwetkę. Opracował metody wykonywania analiz genetycznych i molekularnych, założył kilkanaście firm biotechnologicznych. W Stanford próbuje wykorzystywać te dokonania do wykrywania chorób w najwcześniejszych stadiach, zanim zaczną stwarzać problemy. Stał się własnym królikiem doświadczalnym, bo nie sądził, żeby ktokolwiek inny wytrzymał te wszystkie badania i monitorowanie. – Któż mógł przewidzieć, że okażę się taki interesujący! – powiedział. Cztery lata temu jego czujniki, dzięki zmianom tętna i poziomu tlenu we krwi, wykryły infekcję, zanim zachorował. Kiedy dostał gorączki, podejrzewał, że to borelioza. Zanim standardowe badania potwierdziły jego przypuszczenie, przyjął już serię antybiotyków. Obserwował też, jak rozwija się u niego cukrzyca typu 2. DNA wskazywało, że ma do niej predyspozycje, ale zlekceważył to, ponieważ był szczupły, a w jego rodzinie nikt na to nie chorował. Po paskudnej infekcji wirusowej jego poziom glukozy wystrzelił w górę i pozostał wysoki, więc badacz pomyślał, że może mieć cukrzycę. Jego lekarz początkowo odrzucił tę możliwość, podobnie jak on sam, ale badania genetyczne potwierdziły chorobę. Snyder zrezygnował ze słodyczy i zaczął dwa razy więcej jeździć na rowerze oraz biegać po kilka kilometrów cztery razy w tygodniu. Sprawdził, które pokarmy zwiększają jego poziom glukozy, i odpowiednio skorygował dietę. W ciągu dziewięciu miesięcy poziom glukozy powrócił do normy. W międzyczasie Snyder zwerbował ponad stu ochotników do podobnego profilowania. Zapisałam się i pojechałam na szereg badań genetycznych, łącznie z sekwencjonowaniem DNA. Orit Dagan-Rosenfeld, doradczyni genetyczna i badaczka z laboratorium Snydera, wprowadziła mnie do małego biura i omówiła formularze zgody. „Czy zdaję sobie sprawę, że sekwencjonowanie DNA może przynieść „zaskarżalne” wyniki, np. dowodzące mutacji BRCA, genu raka piersi i jajników, słynnego problemu, który skłonił Angelinę Jolie do profilaktycznego poddania się obustronnej mastektomii? Czy rozumiem, że badanie może też ujawnić problemy, z którymi nic nie będę mogła zrobić? Czy chcę poznać wszystkie wyniki, tylko te zaskarżalne, czy żadnych, ofiarowując po prostu wyniki do badań?” Sprawdziłam każdy punkt, żeby poznać całą prawdę. Zauważyłam z zaskoczeniem, że mój żołądek kurczy się w proteście. Pielęgniarki zrobiły wymazy z wnętrza mojego nosa i policzków i pobrały 16 fiolek krwi. Kiedy czekałam na wyniki badań genetycznych, przypominało mi się czasem, jak mój ojciec przez 10 lat popadał w demencję. Jaka jest moja genetyczna spuścizna? Aby przerwać te rozmyślania, kierowałam uwagę na matkę. Mając 94 lata, mieszka sama w Nowym Jorku, tańczy i gra w madżonga w klubach seniora. Badania genomu obiecują ludziom większą kontrolę nad ich zdrowiem. Ale ja po raz pierwszy zaczęłam myśleć o swoim jako o dziedzictwie, być może szczęśliwym, być może nie, ale dziwnie wymykającym się mojej kontroli. Test DNA nie wykazał niczego złego, powiedziała mi z miejsca Dagan-Rosenfeld, kiedy przeglądałyśmy wyniki na wideo. Dziękowałam Bogu. Ale nie poczułam takiej ulgi, jak się spodziewałam. Do tego czasu zdążyłam już dowiedzieć się, jak długa droga czeka jeszcze naukę, zanim zrozumie, co DNA może nam powiedzieć. Dowiedziałam się, że słabo metabolizuję pewne leki, w tym clopidogrel, więc powinnam poprosić o zamiennik, jeśli jakiś lekarz mi je zaleci. Snyder doszedł do ważnych genetycznych wniosków u mniej więcej 17 proc. swoich ochotników. Jeden od lat zażywał lek na cukrzycę typu 2 – niepotrzebnie, jak się okazało, bo cierpiał na rzadką dziedziczną postać tej choroby. Przez pięć lat Snyderowi udawało się trzymać swoją cukrzycę pod kontrolą. Potem poziom jego cukru wzrósł. Choć badacz próbował różnych diet i podnoszenia ciężarów, cukier rósł nadal. Snyder zaczął zażywać leki. Po kilku miesiącach wyglądało na to, że one też nie działają. Jego zdaniem zmiany stylu życia, które wprowadził, uprzedziły problem. Ale jego historia zawiera przestrogę. Nawet najnowsze, precyzyjne technologie medyczne – i niemal religijne poświęcenie dla zachowania zdrowia – mogą nie przezwyciężyć podatności zakorzenionych w DNA. Badania genetyczne podstawą leczenia? Czy są nam potrzebne spersonalizowane terapie? Od strony genomicznej jesteśmy w ponad 99 proc. jednakowi, ale oddzieleni, średnio rzecz biorąc, milionami genetycznych wariantów. Przy ostatnim liczeniu naukowcy skatalogowali ich 665 mln, od potężnych zmian do różnic w jednym z nukleotydów tworzących DNA. Które z tych wariantów są nieszkodliwymi dziwactwami, a które stanowią zagrożenia? Naukowcy dopiero zaczynają to oceniać. A jakie jest to wyzwanie, pokazuje eksperyment przeprowadzony na Uniwersytecie Vanderbilt. Naukowcy przebadali 2022 osoby i rozpoznali 122 rzadkie warianty dwóch genów powiązanych z nieprawidłowościami rytmu serca. Poprosili trzy laboratoria o określenie, które warianty powodują te nieregularności. Jedno laboratorium wybrało 16, drugie 24, a trzecie 17. Tylko w czterech wypadkach laboratoria były zgodne. Potem eksperymentatorzy porównali laboratoryjne oceny z dokumentacją medyczną badanych i stwierdzili, że prawie żadna z osób posiadających potencjalnie niepokojące warianty nie miała nieprawidłowego rytmu serca. Zrozumienie, co mówi kod DNA, wymaga ogromnych badań prowadzonych przez wiele lat, ponieważ ryzykowne mutacje są rzadkie, a związane z nimi choroby mogą rozwijać się długo. W ramach swych działań na rzecz medycyny precyzyjnej Narodowe Instytuty Zdrowia zapoczątkowały ostatnio program All of Us (My Wszyscy) mający zebrać DNA i inne informacje zdrowotne od miliona osób. Urząd do spraw Zdrowia z Dubaju zamierza stworzyć genomiczną bazę danych 3 mln mieszkańców emiratu. Wielka Brytania, ze swoim UK Biobankiem, przoduje w takich mega-badaniach. Ten biobank, położony w niepozornej dzielnicy przemysłowej angielskiego Stockport, skrywa medyczne sekrety 500 tys. brytyjskich ochotników w wieku od 40 do 69 lat. Chłodnia o szerokości dwupasmowej drogi i wysokości prawie dwóch pięter przechowuje próbki genetyczne krwi, moczu i śliny – 10 mln maleńkich fiolek ustawionych w tackach oznaczonych kodami paskowymi dla ochrony anonimowości. Komputery biobanku łączą się z dokumentacją zdrowotną uczestników, bo wskazówki w DNA ujawniają się tylko wtedy, kiedy badacze mogą powiązać warianty genów z cechami i dolegliwościami ludzi. – Na dłuższą metę każdy dostarczy jakichś informacji – powiedział Rory Collins, dyrektor naczelny biobanku kierujący badaniami. – Ale tylko niewielka część osób dostarczy informacji na temat określonej choroby. Biobank zgenotypował tkanki każdego dawcy. Ten proces, powszechnie wykorzystywany przez komercyjne firmy badające DNA, przegląda genom pod kątem określonych wariantów. Obecnie biobank współpracuje z konsorcjum farmaceutycznym nad zsekwencjonowaniem egzomu wszystkich dawców. Egzom to część genomu kodująca białka. Genotypowanie może wykryć osobliwości i wady, które badacze znają i wiedzą, że należy ich szukać; sekwencjonowanie może ujawnić nowe. Ponad 4 tys. naukowców z całego świata wykorzystuje skarbnicę danych biobanku do badań genetycznych takich chorób jak rak, osteoporoza i schizofrenia oraz nałogów. Jednak te badania mają ograniczone zastosowanie w zróżnicowanych populacjach, bo w znacznym stopniu obejmują tylko grupę białą. Inne duże bazy danych genetycznych mają ten sam minus. W 2009 r. analiza badań śledzących związki między genami i chorobami wykazała, że 96 proc. ich uczestników miało europejskie korzenie. Siedem lat później naukowcy z Uniwersytetu Waszyngtońskiego donieśli o pewnej poprawie, głównie dlatego, że więcej badań prowadzono w Azji. Uczeni ze Stanford ostrzegali, że jeśli nie będzie się badać genetycznie ludzkości, w całym jej zróżnicowaniu, genomiczny postęp przyniesie korzyści tylko „uprzywilejowanej garstce”. Pomimo to naukowcy poszerzają granice personalizowanej medycyny, wykorzystując te dane. Badacze z Instytutu Broad w Cambridge, stan Massachusetts, ujawnili ostatnio coś w rodzaju zapisu punktacji – algorytmy obliczające prawdopodobieństwo rozwoju pięciu poważnych i częstych dolegliwości: chorób serca, raka piersi, cukrzycy typu 2, choroby zapalnej jelit i migotania przedsionków. Ten zapis opiera się na niepokojącym odkryciu: „Wiele osób posiada liczne mutacje, z których każda stwarza nieistotne zagrożenie, ale w połączeniu stanowią problem. Przykładowo, w raku piersi te drobne mutacje są w sumie równie niebezpieczne jak mutacja BRCA1, ale znacznie częstsze, jak stwierdził Sekar Kathiresan, który kierował tym badaniem. Wiele osób ma te pakiety wad i o tym nie wie” Zdaniem Kathiresana w niezbyt dalekiej przyszłości lekarze będą korzystać z podobnych systemów do oceny zagrożeń ludzi, być może już przy narodzinach. Badania genetyczne i medycyna precyzyjna umożliwią skuteczniejsze leczenie raka? Dwanaście lat po tym, jak Teresa McKeown przeszła chemoterapię, obustronną mastektomię i pokonała raka piersi 3. stopnia, choroba powróciła, agresywniejsza niż wcześniej. Tym razem chemoterapia zawiodła. Schudła do 44 kg, bo nowotwór w jelitach prawie uniemożliwiał jej jedzenie. Przed operacją mającą usunąć te guzy zdarzyło się jej przyznać do cierpienia. Wspomina, że powiedziała swojej starszej córce: – Tak bardzo się modlę, żebym po prostu szybko odeszła, jeśli sprawy nie pójdą dobrze albo wystąpią jakieś komplikacje po zabiegu. Nie wiem, ile bólu zdołam jeszcze znieść. Zrozpaczona i zdeterminowana kobieta zapytała swego chirurga Jasona Sicklicka, czy zna jakieś eksperymentalne terapie, które mogłyby dać jej więcej czasu. Tak się składa, że Sicklick jest jednym z prowadzących badanie w nowatorskiej dziedzinie nazywanej medycyną precyzyjną albo personalizowaną. McKeown przystąpiła do I-PREDICT – precyzyjnego badania genetycznego nowotworów prowadzonego przez Centrum Raka Moores, stowarzyszonego z Uniwersytetem Kalifornijskim w San Diego. Tamtejsi badacze nie polegają na żadnej określonej terapii, tylko analizują DNA w komórkach rakowych pacjenta. Potem komputer, wykorzystując specjalne algorytmy szuka terapii spersonalizowanej, najlepiej wycelowanej w nieprawidłowości guza. To może być nowa immunoterapia, staromodna chemoterapia, terapie hormonalne albo leki, które nie są zatwierdzone jako przeciwrakowe. – To bardzo prosta zasada – powiedziała Razelle Kurzrock, onkolożka i dyrektorka programu Personalizowanej Terapii Raka w Moores. – Dobierasz odpowiednie leki dla każdego pacjenta w oparciu o profil guza, a nie o część ciała albo typ nowotworu, który ma 100 innych osób. Tu chodzi o pacjenta, który siedzi przede mną. Guzy McKeown były pełne różnych mutacji. – To ten rodzaj pacjentów, nad którymi zwieszamy głowę i jest nam ich żal – stwierdziła Kurzrock. Ale właśnie ta grupa należy do najlepszych kandydatów do nowej klasy badań genetycznych i immunoterapii, zwanej inhibitorami punktów kontrolnych. Te leki nie pozwalają wytwarzanym przez guz białkom łączyć się z komórkami odpornościowymi i wyłączać je, co przywraca pacjentowi zdolność do walki z rakiem. Więcej mutacji oznacza, że reaktywowane komórki odpornościowe mają więcej celów do zaatakowania i zlikwidowania. Program I-PREDICT przypisał McKeown Nivolumab inhibitor punktów kontrolnych zaaprobowany do leczenia zaawansowanego czerniaka, raka nerek i pewnych nowotworów płuc, ale nie raka piersi. Po dwóch infuzjach markery nowotworowe w jej krwi spadły o ponad 75 proc. Cztery miesiące później, po dodatkowych infuzjach, badania nie wykazały żadnych śladów raka. Pewnego gorącego letniego dnia, półtora roku po przystąpieniu do programu, McKeown, lat 57, oprowadziła mnie po swoim ogrodzie w kalifornijskim Valley Center. – Jestem taka wdzięczna – powiedziała. – Zachwyca mnie ta cała idea precyzyjnej medycyny. Zachwyca mnie, że oni potrafią odkryć, co doprowadza do tej mutacji i jak ją wziąć za cel, zamiast stosować chemię, tak bardzo szkodliwą dla całego organizmu. Czy moglibyśmy wprowadzać to szybciej? Terapia spersonalizowana: leki dopasowane do pacjentów Pewnego popołudnia zasiadłam przed monitorem w Cedars-Sinai Board of Governors Regenerative Medicine Institute, by zobaczyć powiększony widok komórek pod mikroskopem. Kilka miesięcy temu te plamki były komórkami krwi pobranymi od dawcy. Naukowcy przekształcili je w prymitywne komórki macierzyste. A potem zespół Clive’a Svendsena, neurochemika i dyrektora tego instytutu, zrobił z nich pierwotną wersję kręgosłupa – tkankę nerwową z genetyczną sygnaturą dawcy. – To wygląda jak science fiction, prawda? – powiedział Svendsen. – Do niedawna to było science fiction. Sensem tej zmiany kształtu komórek jest tworzenie modeli do badania choroby. Nie jakiegoś uogólnionego systemu, ale działającego modelu określonej choroby konkretnego pacjenta. Dlatego badacz raka jajników z laboratorium Svendsena chce zsyntetyzować mini-wersje jajowodów z krwi pacjentki cierpiącej na raka jajników. Zespół zajmujący się jelitami będzie tworzył tkankę jelit z krwi lub skóry dzieci z chorobą Leśniowskiego-Crohna. Svendsen bada parkinsona i inne choroby neurodegeneracyjne, więc jego ekipa wytwarza tkankę mózgową i rdzeniową. Naukowcy mogą zacząć od niemal dowolnej dorosłej tkanki. Przeprogramowują ją za pomocą białek zaangażowanych w ekspresję genów, cofając zegar i przekształcając dojrzałe komórki w takie, które przypominają stadium embrionalne. Przeprogramowane komórki, nazywane indukowanymi pluripotencjalnymi komórkami macierzystymi, są następnie umieszczane w mieszaninie czynników wzrostu i innych białek. Ich skład jest dobrany dokładnie tak, by wyprodukować dowolną działającą tkankę. Po jej stworzeniu naukowcy oddzielają tkankę i układają ją na chipie – przezroczystej płytce wielkości karty pamięci. Takie chipy, produkowane przez bostońską firmę Emulate, mają kanaliki transportujące krew i składniki pokarmowe, które pomagają komórkom dojrzewać. Svendsen powiedział, że ten model będzie cenny w badaniu nowych leków i przewidywaniu, jak pacjent zareaguje na daną kurację. Wyjaśnił, że proces stwierdzania, które leki sprawdzają się najlepiej, jest często przygnębiający. Jako przykład podał padaczkę. – Narażamy dzieciaki na trzy miesiące piekła, wypróbowując kolejne środki. A dysponując chipem, możesz po prostu każdego dnia stosować inny lek, dopóki nie znajdziesz takiego, który powstrzymuje ataki. Część krytyków uważa, że przeprogramowane komórki na chipie zapewniają jedynie ograniczony wgląd w to, co się dzieje w organizmie. Zapytałam Svendsena, skąd wie, czy na przykład lek na padaczkę nie jest toksyczny dla wątroby lub serca. Odpowiedział, że to proste. Jego laboratorium użyje komórek macierzystych do stworzenia mini-wersji tych narządów, aby sprawdzić na nich dany medykament. Czy medycyna precyzyjna zastąpi tradycyjną? Jak daleko technologie komórkowe i genowe mogą przesunąć granice medycyny? Laboratorium Shoukhrata Mitalipova na Uniwersytecie Health & Science w Portland sugeruje, w którą stronę możemy zmierzać. Pochodzący z Kazachstanu, Mitalipov użył narzędzia o nazwie Crispr-Cas9, edytującego geny, do zmiany DNA ludzkich embrionów. Wraz ze swoim zespołem wyciął fragment ojcowskiego genu, by usunąć mutację potencjalnie kojarzoną ze śmiertelną chorobą serca zwaną kardiomiopatią przerostową. Naukowcy dokonali tego, zapładniając komórki jajowe zdrowych dawczyń spermą mężczyzny cierpiącego na tę chorobę. Gdyby te embriony mogły się rozwinąć, też by na nią cierpiały, albo przekazały wadę genetyczną potomstwu. Mitalipov, dyrektor uniwersyteckiego Centrum Komórki Embrionalnej i Terapii Genowej, nie miał zamiaru doprowadzać eksperymentu do tego stadium. Badacze hodowali zarodki przez mniej więcej trzy dni, po czym usunęli komórki do dalszej analizy. Majstrowanie przy embrionalnych genomach było przez długi czas uważane za tabu, ale w 2015 r. naukowcy z Chin donieśli o użyciu metody Crispr na niezdolnych do przeżycia ludzkich embrionach w celu modyfikacji genu beta-talasemii, potencjalnie zabójczego zaburzenia krwi. Wycięcie genu wywołało więcej szkód niż pożytków. Mitalipov nie zauważył takiego problemu. Jego technika naprawcza nie sprawdzała się w każdym przypadku, ale badacz uważa, że po udoskonaleniu będzie mogła służyć do wyeliminowania każdej z 10 tys. chorób kojarzonych z pojedynczymi mutacjami. Bez względu na to, czy ta metoda leczenia sprawdzi się, czy nie, społeczność naukowa zaczyna akceptować nieuchronność modyfikacji embrionów. Kiedy Mitalipov oprowadzał mnie po małym pomieszczeniu, w którym jego zespół eksperymentuje na genach zarodków, zapytałam czy nie obawia się, że jego praca może doprowadzić do edytowania embrionów z myślą o cechach pożądanych przez rodziców. Żachnął się. – Ja nie edytuję genów, nie manipuluję nimi – powiedział. – Dokonuję korekt. Czy to coś złego? W roku 1978 pierwsze „dziecko z probówki”, Louise Brown, też wywołało niepokoje związane z projektowaniem dzieci. Od tamtej pory ponad 8 mln małych istot przyszło na świat dzięki zapłodnieniu in vitro i innym metodom leczenia bezpłodności. Pierwsza transplantacja serca, w 1967 r., zrodziła obawy, że lekarze będą przedwcześnie kończyć życie pacjentów w stanie śpiączki, by pobrać ich narządy. Dziś każdego roku transplantacje serca wykonuje się tysiącom beznadziejnie chorych osób na całym świecie. Z czasem, gdy nowe metody leczenia spowszedniały, a związane z nimi obawy nikły. Tak samo może być z sekwencjonowaniem DNA, edytowaniem genów i innymi niewyobrażalnymi niegdyś technologiami. Ale rewolucja, którą niesie medycyna precyzyjna, nie przypomina żadnego z dotychczasowych przełomów. Pozwala nam poznawać to, co w naszych ciałach zawsze było niepoznawalne, i spoglądać w naszą medyczną przyszłość. Przenosi naukę w nową dziedzinę biologicznej manipulacji – i naprawy.
CRISPR, czyli zmiana kodu DNA. "Mamy władzę nad wszelkimi gatunkami, o jakiej nam się nigdy nie śniło"
Naukowcy wykorzystują CRISPR do naprawiania poważnych wad dziedzicznych, z którymi od lat ludzkość podejmuje bezskuteczną walkę. Metoda szybkiego zmieniania szyfru życia może nam dać wyjątkową władzę nad światem natury. Pytanie brzmi: czy wolno nam po nią sięgnąć?
Każdy, kto rzuci okiem na jego gabinet, bez trudu zgadnie, czym Anthony James się zajmuje. Pełno tam bowiem rysunków, zdjęć i książek o komarach. Nad biurkiem wisi plakat z portretem Aedes aegypti (komar egipski) w kolejnych stadiach rozwojowych: jajo, larwa, poczwarka, owad dorosły (imago). Rysunki są tak wielkie, że na ich widok zblednie nawet miłośnik potworów z Parku jurajskiego. Samochód Jamesa ma spersonalizowaną tablicę rejestracyjną, na której widnieje tylko jedno słowo: AEDES. – Obsesję na punkcie komarów mam od 30 lat – przyznaje James. Jest genetykiem molekularnym, pracuje na Uniwersytecie Kalifornijskim w Irvine. Nauka zna mniej więcej 3,5 tys. gatunków komarów, ale James skupił się zaledwie na kilku. Z tym że każdy z tych gatunków należy do najbardziej śmiercionośnych istot na Ziemi. Taki na przykład Anopheles gambiae przenosi pasożyta wywołującego malarię (zimnicę), chorobę, która uśmierca co roku setki tysięcy ludzi. Najwięcej uwagi poświęcił jednak James rodzajowi Aedes. Historycy sądzą, że te właśnie komary dotarły do Nowego Świata w XVII w. pod pokładami statków niewolniczych i przyniosły ze sobą żółtą febrę, która zgładziła miliony ludzi. Ten gatunek roznosi też wirusa dengi – choroby, na którą zapada ok. 400 mln ludzi rocznie – a także stanowiące coraz większe zagrożenie epidemiologiczne wirusy czikungunia, Zachodniego Nilu i zika. W Brazylii w ubiegłym roku wybuchła epidemia zakażeń wirusem zika. Powoduje on rozmaite zaburzenia neurologiczne, w tym rzadką wadę rozwojową zwaną małogłowiem, w wyniku której rodzą się dzieci z nienaturalnie małą czaszką i niedorozwiniętym mózgiem. Celem pracy Jamesa i jego zespołu jest opracowanie sposobu manipulacji genami komara, tak aby owad nie mógł przenosić patogenów. Do niedawna taka możliwość wydawała się raczej teoretyczna, a w każdym razie niezwykle odległa. Okazało się jednak, że dzięki połączeniu nowoczesnego narzędzia inżynierii genetycznej o nazwie CRISPR-Cas9 z pewnym naturalnym mechanizmem zwanym „napędem genowym” teoria szybko staje się rzeczywistością. CRISPR to narzędzie, które daje nam zupełnie nowe możliwości. Dzięki niemu naukowcy mogą „redagować” DNA, czyli modyfikować, wycinać i przestawiać odcinki DNA niemal dowolnego żywego organizmu – w tym także człowieka. Przez ostatnie trzy lata narzędzie to zrewolucjonizowało inżynierię genetyczną. Prowadząc badania na transgenicznych zwierzętach laboratoryjnych, tzw. modelach zwierzęcych, naukowcy wykorzystują CRISPR do naprawiania poważnych wad dziedzicznych, jak np. mutacji odpowiedzialnych za dystrofię mięśniową i mukowiscydozę. Ostatnio kilka zespołów posłużyło się metodą CRISPR do wyeliminowania wirusa HIV z DNA komórek ludzkich. Wyniki były tylko częściowo zadowalające, ale wielu naukowców żywi przekonanie, że to narzędzie pozwoli na opracowanie leku, który raz na zawsze zwalczy AIDS. W ramach doświadczeń badacze używali też CRISPR do usuwania wirusów świń, które uniemożliwiają przeszczepianie ich narządów ludziom. Ekolodzy z kolei wiążą z tym narzędziem nadzieję na ratowanie gatunków zagrożonych wyginięciem. A biolodzy zajmujący się roślinami uprawnymi próbują tą metodą zlikwidować geny odpowiedzialne za przyciąganie szkodników. Jeśli im się powiedzie, będzie można ograniczyć zużycie chemicznych pestycydów. Nie było chyba w ostatnim stuleciu odkrycia, które niosłoby więcej obietnic – ale też trudnych problemów etycznych. Załóżmy prowokacyjnie, że CRISPR zostałoby wykorzystane do redagowania DNA w komórkach linii germinalnej zarodka ludzkiego (te, których materiał genetyczny jest przekazywany do następnych pokoleń; komórki prekursorowe komórek rozrodczych) w celu skorygowania jakiejś wady genetycznej lub też po to, aby wzmocnić jakąś cechę pożądaną. Taka zmiana byłaby przekazywana dzieciom, wnukom itd. Wszystkie konsekwencje tak głębokiej ingerencji są trudne do przewidzenia. – To jest niezwykłe narzędzie, ma bardzo wiele wspaniałych zastosowań. Ale gdybyśmy mieli je użyć do modyfikacji komórek linii germinalnej, musielibyśmy mieć do tego naprawdę bardzo ważny powód – zauważa Eric Lander, były szef projektu poznania ludzkiego genomu (Human Genome Project) i dyrektor Instytutu im. Broadów (ufundowany przez małżeństwo Eli i Edythe Broadów międzyuczelniany instytut badawczy, którego partnerami są Uniwersytet Harvarda i Massachusetts Institute of Technology, zajmujący się badaniami biomedycznymi i genetycznymi). Musiałoby też istnieć przyzwolenie społeczne na takie działania, bo bez powszechnej zgody nie jest to możliwe. To nie w gestii naukowców leży odpowiedź na to pytanie. Zresztą prawdę mówiąc, nie bardzo wiem, w czyjej. Narzędzie CRISPR-Cas9 ma dwa składniki. Pierwszy to enzym Cas9, który działa jak komórkowy skalpel do przecinania DNA (w warunkach naturalnych używają go bakterie do wycinania i unieszkodliwiania materiału genetycznego wirusów, które je atakują). Drugi składnik to specjalne „przewodnikowe” RNA, gRNA (guide RNA), coś w rodzaju pilota, który prowadzi ten skalpel do konkretnych nukleotydów (liter DNA), które mają być przecięte. Precyzja tego przewodnika jest niesamowita. Naukowcy mogą wysłać zsyntetyzowany fragment DNA w dowolne miejsce genomu i trafić w nieidealnie, choć genom składa się przecież z miliardów nukleotydów. Po dotarciu do celu enzym Cas9 wycina niepożądaną sekwencję DNA. Potem dziura po wycięciu jest łatana łańcuchem nukleotydów, którą dostarczył pakiet CRISPR. Amerykańska służba epidemiologiczno-profilaktyczna Centers for Disease Control and Prevention ocenia na podstawie rozprzestrzeniania się dotychczasowych epidemii chorób przenoszonych przez komary, że na Portoryko, nim wygaśnie epidemia zakażeń wirusem zika, zarażona będzie co najmniej jedna czwarta z 3,5-milionowej ludności wyspy. A to oznacza, że wśród zakażonych będą tysiące kobiet w ciąży. Gdyby chcieć dotychczasowymi metodami zwalczyć wirusa zika, trzeba by całą wyspę zalać środkami owadobójczymi. James i jego koledzy są zdania, że znacznie lepszy sposób polegałby na tym, by poddać modyfikacji geny komarów za pomocą CRISPR, a następnie, wykorzystując mechanizm napędu genetycznego, sprawić, by zmiany te rozpowszechniły się w populacji. Napęd genetyczny pozwala przezwyciężyć tradycyjne reguły dziedziczenia. U każdego rozmnażającego się płciowo zwierzęcia potomstwo otrzymuje po jednej kopii genu od matki i od ojca. Niektóre geny są jednak „samolubne”: ewolucja obdarzyła je większą niż 50 proc. szansą na to, że znajdą się u potomstwa. Teoretycznie jest możliwe połączenie narzędzia CRISPR z napędem genowym w celu modyfikacji kodu genetycznego jakiegoś zwierzęcia w ten sposób, że połączy się pożądaną sekwencję DNA z takim faworyzowanym genem, a następnie wypuści takie zmodyfikowane zwierzę na swobodę, by w sposób naturalny rozmnażało się płciowo z dzikimi, występującymi w naturze partnerami. Współdziałanie obu narzędzi może wprowadzić niemal każdą cechę dziedziczną do populacji niejako na siłę. W 2015 r. James ogłosił drukiem w czasopiśmie naukowym Proceedings of the National Academy of Sciences wyniki swojego badania nad wykorzystaniem CRISPR do modyfikacji materiału genetycznego komarów z rodzaju Anopheles w taki sposób, by stały się niezdolne do przenoszenia zarazków zimnicy. – Dodaliśmy niewielki pakiet genów, który sprawia, że komary działają zupełnie tak jak zwykle. Z jedną małą zmianą – wyjaśnia James. Ta zmiana uniemożliwia przenoszenie śmiercionośnego pasożyta – Przez dziesiątki lat mozoliłem się w cieniu zainteresowania. Ale to się zmieniło, teraz mój telefon się urywa – cieszy się, pokazując mi stos karteczek z zapisanymi kontaktami. Walka z komarem egipskim, który przenosi wiele różnych patogenów, będzie wymagała nieco innego podejścia. – W tym przypadku trzeba będzie dokonać modyfikacji, która sprawi, że owad stanie się bezpłodny – tłumaczy. – No bo jaki sens miałoby tworzenie komara, który wprawdzie nie przenosi wirusa zika, ale nadal może zarażać dengą i innymi chorobami? W celu zwalczenia dengi James z zespołem opracowali taki pakiet CRISPR, który po prostu wycina naturalny gen i zastępuje go wersją, która u potomstwa wywoła bezpłodność. Jeśli wypuści się na swobodę wystarczającą ilość takich zmanipulowanych komarów, aby krzyżowały się z dzikimi, to w ciągu paru pokoleń (a jedno pokolenie trwa zaledwie dwa, trzy tygodnie) zmieniony gen rozprzestrzeni się na cały gatunek. James dobrze zdaje sobie sprawę z tego, że wypuszczenie na swobodę organizmów z mutacjami, które mają zdolność szybkiego szerzenia się w naturalnych populacjach, może mieć nieprzewidziane i nieodwracalne skutki. – Z pewnością istnieje ryzyko związane z wypuszczaniem owadów poddanych inżynierii genetycznej – przyznaje – Ale jestem przekonany, że skutki zaniechania są znacznie groźniejsze. Z górą 40 lat minęło od czasu, gdy naukowcy po raz pierwszy odkryli metodę wycinania łańcuchów nukleotydów z materiału genetycznego jednego gatunku organizmów i wprowadzania go do genomu innego gatunku w celu przeniesienia pożądanych cech. Biolodzy molekularni byli pod wrażeniem możliwości badawczych i praktycznych, jakie dawała ta procedura zwana rekombinacją genetyczną. Od początku jednak zdawali sobie sprawę, że jeśli potrafią przenieść DNA z jednego gatunku do drugiego, to mogą również, nieumyślnie, przenieść wirusy i inne czynniki zakaźne. To mogło wywołać jakieś nieprzewidziane choroby, na które nie byłoby naturalnej odporności, nie byłoby także leków. W 1975 r. w centrum konferencyjnym Asilomar w Kalifornii zgromadzili się biolodzy molekularni z całego świata, aby dyskutować o problemach, jakie wiążą się z inżynierią genetyczną. Na spotkaniu wyłoniono grupę, która uzgodniła zestaw środków ostrożności stosowanych w tego rodzaju badaniach; wprowadzono też trzy klasy zabezpieczeń laboratoriów, zależne od tego, jakiego rodzaju eksperymenty są prowadzone. Przyjęte wtedy środki ostrożności okazały się skuteczne, zaś korzyści z badań – ogromne. Inżynieria genetyczna wpłynęła na poprawę życia milionów ludzi. I tak na przykład cukrzyków leczy się insuliną produkowaną metodami inżynierii genetycznej – ludzki gen odpowiedzialny za wytwarzanie insuliny wprowadzono do organizmów bakterii i te transgeniczne bakterie hoduje się na masową skalę, aby wytwarzały hormon. Modyfikowane genetycznie rośliny uprawne, które dają wyższe plony i są odporne na szkodniki, zajmują coraz więcej miejsca w rolnictwie światowym. Ale choć leki uzyskane za pomocą inżynierii genetycznej zyskały powszechną akceptację, to żywność otrzymywana podobnymi metodami – nie. I to pomimo setek badań, które wykazały ponad wszelką wątpliwość, że jest równie bezpieczna jak każda inna. CRISPR może się okazać sposobem na wyjście z tego naukowo-społecznego impasu. Od początków inżynierii genetycznej takie określenia jak „transgeniczny” czy „GMO” dotyczyły praktyki łączenia w laboratorium DNA pochodzącego od gatunków zwierząt lub roślin, które nie miały możliwości krzyżowania się w naturze. Naukowcy mają nadzieję, że wykorzystanie CRISPR do wprowadzania zmian w DNA nie wywoła takiego sprzeciwu. Metoda ta pozwala zmieniać konkretne geny bez konieczności wprowadzania DNA pochodzącego od innych gatunków. I tak na przykład „złoty ryż”, odmiana ryżu siewnego uzyskana metodami inżynierii genetycznej, zawiera geny umożliwiające syntezę prowitaminy A, do czego niezdolny jest ryż naturalny. Rok w rok pół miliona dzieci w krajach Trzeciego Świata ślepnie z powodu braku witaminy A. „Złoty ryż” uchroniłby je przed takim losem, ale przeciwnicy GMO uniemożliwili dokończenie badań i wprowadzenie tego ryżu do uprawy. Korzystając z CRISPR, naukowcy niemal na pewno mogliby osiągnąć ten sam efekt, zmieniając po prostu istniejące geny ryżu. Naukowcy japońscy wykorzystali CRISPR do przedłużania życia pomidorów poprzez wyłączenie genów sterujących dojrzewaniem. Chińczycy – Caixia Gao i jej zespół z Akademii Nauk w Pekinie – uzyskali odmianę pszenicy odporną na mączniaka prawdziwego zbóż. Dokonali tego, wycinając trzy kopie jednego z genów pszenicy. Rolnicy zmieniali pod swoim kątem geny poszczególnych gatunków roślin uprawnych lub zwierząt hodowlanych od tysiącleci, stosując do tego metodę doboru i krzyżowania. CRISPR to po prostu precyzyjniejsza metoda tego samego. W niektórych państwach, np. w Niemczech, Szwecji i Argentynie, instytucje odpowiedzialne za kontrolę żywności rozróżniają GMO i organizmy z genomem redagowanym takimi narzędziami jak CRISPR. Możliwości, jakie CRISPR otwiera przed medycyną, są trudne do przecenienia. Już dziś nowa metoda przekształciła badania nad nowotworami – dzięki niej łatwiej jest uzyskiwać komórki nowotworowe w laboratorium i testować na nich różne leki, sprawdzając, czy hamują ich rozmnażanie się. Niedługo być może lekarze będą mogli korzystać z CRISPR bezpośrednio do leczenia niektórych chorób. Materiał genetyczny komórek macierzystych pobranych od osób cierpiących np. na hemofilię będzie można poza organizmem redagować w celu skorygowania wady genetycznej, będącej przyczyną choroby, a następnie takie naprawione komórki wszczepić pacjentowi, by rozmnożyły się w jego krwiobiegu. W ciągu najbliższych dwóch lat będziemy prawdopodobnie świadkami jeszcze radykalniejszego postępu w medycynie. Od lat naukowcy szukają sposobów, które pozwolą użyć do przeszczepu narządów zwierzęcych. Najlepszym kandydatem na dawcę jest świnia domowa, głównie dlatego, że narządy tego ssaka są mniej więcej tej samej wielkości co nasze. Ale genom świni roi się od tzw. wirusów endogennych (PERV). Nie dość, że są podobne do wirusa wywołującego AIDS, to jeszcze zdolne są do zakażania komórek ludzkich. Nikt nie wyda zezwolenia na transplantację narządu zakażonego wirusami. I jak dotąd nikt nie wiedział, jak pozbyć się ze świni świńskich retrowirusów. Dziś, dzięki metodzie CRISPR użytej do redagowania genomu świńskich narządów, naukowcy są na najlepszej drodze do rozwiązania problemu. Zespół pod kierunkiem prof. George’a Churcha z wydziału medycyny przy Uniwersytetu Harvarda i MIT zdołał usunąć wszystkie wystąpienia genów PERV (w sumie 62) z komórki świńskiej nerki. W ramach eksperymentu naukowcy pomieszali redagowane świńskie komórki z ludzkimi. Ani jedna komórka ludzka nie uległa zakażeniu. Ten sam zespół w innym zestawie komórek świńskich zmodyfikował 20 genów, o których wiadomo było, że wywołują u człowieka odpowiedź immunologiczną, odrzucenie przeszczepu. To sprawa zasadniczej wagi, jeśli transplantowane narządy mają się przyjmować. Church sklonował te komórki i hoduje je w zarodkach świńskich. Spodziewa się, że najwyżej za dwa lata będzie mógł zacząć testy na małpach jako biorcach. Jeśli narządy będą działały prawidłowo i nie zostaną odrzucone przez układ odpornościowy biorcy, następnym etapem będą badania kliniczne na ludziach. – Gdybyśmy mieli pod dostatkiem narządów, można by je dawać każdemu, kto tego potrzebuje – podkreśla naukowiec. Tchórz czarnołapy należy do najbardziej zagrożonych wyginięciem ssaków Ameryki Północnej. Kiedyś był pospolity na Wielkich Równinach. Wszystkie żyjące dziś osobniki tego gatunku są potomstwem w kolejnych pokoleniach siedmiu zwierząt odkrytych w 1981 r. na farmie hodowlanej w pobliżu Meeteetse w stanie Wyoming. I z tego właśnie powodu współczesnym tchórzom brak różnorodności genetycznej, a to znacznie zmniejsza szansę na przetrwanie gatunku. – Tchórz czarnołapy to klasyczny przykład gatunku, który może zostać ocalony za pomocą metod genomowych – tłumaczy Ryan Phelan z organizacji Revive & Restore, która zajmuje się koordynowaniem działań na rzecz ochrony tchórzy. Phelan wraz z Oliverem Ryderem z San Diego Frozen Zoo (instytut utrzymujący bazę zamrożonych komórek i zarodków różnych narażonych na wyginięcie gatunków zwierząt) podjęli próbę zwiększenia różnorodności genetycznej populacji tchórza, wprowadzając do ich genomów warianty DNA pobrane od bezpotomnych osobników, których komórki zamrożono 30 lat temu. Praca Phelana ma rozwiązać dwa powiązane ze sobą zagrożenia dla gatunku. Pierwszym jest brak pokarmu: głównym pożywieniem tchórzy są bowiem pieski preriowe (nieświszczuki czarnoogonowe), których populacje zostały zdziesiątkowane przez zarazę wywołaną pałeczką dżumy, tą samą, która powodowała wielkie epidemie u człowieka. Śmiertelnemu zakażeniu ulegają też tchórze, jeśli zjadają padłe od choroby nieświszczuki. Dla ludzi szczepionka przeciw dżumie została opracowana w latach 90. XX w.; zaszczepione nią tchórze uzyskują trwałą odporność na zakażenie. Kevin Esvelt, który pracował z Churchem nad metodami CRISP i napędu genowego, zaproponował jednak coś bardziej wyrafinowanego. – Jeśli chce się nadać odporność na jakąś chorobę – wyjaśnia – trzeba tylko zakodować przeciwciała, które wytwarzają się po szczepieniu, i wpisać je w materiał genetyczny tchórzy. Esvelt jest przekonany, że dzięki tego rodzaju działaniom nie tylko uda się nadać tchórzom odporność na zarazę, lecz także wykorzenić boreliozę, chorobę wywoływaną przez bakterie przenoszone przez kleszcze, które zazwyczaj pasożytują na myszakach (Peromyscus leucopus). Gdyby udało się za pomocą CRISP zmodyfikować myszakom DNA tak, aby uzyskały odporność na boreliozę, i rozpowszechnić tę cechę w naturalnej populacji, można by tę chorobę wyeliminować lub znacznie ograniczyć, nie uciekając się do metod o negatywnych skutkach ekologicznych. Esvelt i Church mają jednak świadomość, że takich eksperymentów nie wolno podejmować bez szerokich konsultacji społecznych i uzyskania poparcia opinii publicznej, a także bez uprzedniego opracowania metod ewentualnego odwrócenia skutków tych działań, czyli bez opracowania jakiegoś antidotum. Gdyby się okazało, że zredagowane DNA wywołuje nieprzewidziane skutki, można by zastosować to antidotum i wyeliminować modyfikacje z populacji. Tchórz czarnołapy to nie jedyny gatunek, który można uratować za pomocą CRISPR i napędu genowego. Awifauna Hawajów wymiera w zastraszającym tempie, głównie wskutek ptasiej zimnicy. Zanim w XIX w. wielorybnicy na swoich statkach zawlekli na Hawaje komary, ptaki archipelagu nie stykały się z przenoszonymi przez te owady chorobami, a więc nie były na nie odporne. Do dziś ocalały zaledwie 42 spośród ponad setki endemicznych dla tych wysp gatunków ptaków, a trzy czwarte z nich jest już na liście zagrożonych wyginięciem. Ptasia zimnica nie jest jedynym niebezpieczeństwem czyhającym na rodzime ptaki Hawajów, ale jeśli się tej choroby nie powstrzyma – a metoda redagowania genów wydaje się najlepszą drogą do osiągnięcia tego celu – to prawdopodobnie wszystkie wyginą. Jack Newman był szefem do spraw naukowych firmy farmaceutycznej Amyris, która opracowała syntetyczną artemizynę – jedyny naprawdę skuteczny lek przeciwmalaryczny dla ludzi. Dziś Newman skoncentrował się na walce z chorobami ptaków przenoszonymi przez komary. Obecnie jedyną metodą ochrony ptaków przed malarią jest tępienie komarów za pomocą wielkoobszarowych oprysków silnymi insektycydami. A wiele owadów żyje i rozmnaża się w dziuplach drzew czy szparach skalnych. Gdyby chcieć do nich dotrzeć z chemikaliami, trzeba by wytruć większość naturalnej fauny wilgotnych lasów równikowych na Hawajach. Gdyby natomiast posłużyć się manipulacją genetyczną, dzięki której komary stałyby się bezpłodne, można by pomóc ptakom bez niszczenia ich środowiska. – Używając do ratowania tych gatunków inżynierii genetycznej, możemy problemy środowiskowe rozwiązywać z niezwykłą precyzją – podkreśla Newman. – Ptasia malaria rujnuje przyrodę Hawajów, a my rozporządzamy metodą pozwalającą powstrzymać tę klęskę. Mamy siedzieć z założonymi rękami? Niemniej jednak głupotą byłoby nie dostrzegać, że istnieje możliwość wyrządzenia za pomocą tych nowych narzędzi szkód (w tym przede wszystkim szkód mimowolnych, które ujawnią się po jakimś czasie). Naukowcy odpowiedzialni za rozwój takich metod jak CRISPR są zgodni, że gdy zacznie się majstrować przy dziedzictwie genetycznym jakiegoś gatunku, zwłaszcza człowieka, to jeśli coś pójdzie nie tak, niełatwo będzie cofnąć skutki takiego majstrowania, a może nawet okaże się to niemożliwe. – Jakie mogą być niezamierzone konsekwencje manipulacji genetycznych? – zastanawia się Jennifer Doudna, z którą rozmawiam na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley, gdzie wykłada chemię i biologię molekularną. W 2012 r. profesor Doudna i jej koleżanka z Francji, Emmanuelle Charpentier, jako pierwsze wykazały, że da się wykorzystać CRISPR do manipulacji na oczyszczonym DNA in vitro. – Nie wiem, czy mamy dość wiedzy o genomie człowieka, czy jakimkolwiek innym genomie, żeby odpowiedzieć na to pytanie. Ale ludzie będą korzystać z tych metod niezależnie od tego, czy wiemy wystarczająco dużo, czy nie. Im szybciej nauka idzie naprzód, tym więcej budzi niepokojów. Tak było zawsze. Genetyczne „majsterkowanie” jest już rzeczywistością; wkrótce prawie na pewno możliwe staną się eksperymenty z zestawami CRISPR w warunkach niemal domowych. Perspektywa amatorów mających dostęp do narzędzi, które mogą zmienić podstawowe cechy dziedziczne roślin i zwierząt, może budzić obawy. Ale korzyści, jakie te narzędzia dają, są ogromne. I nie wolno udawać, że tych narzędzi nie ma. Komary przenoszące malarię wywołują rok w rok ogrom cierpień, wykorzenienie tej i innych chorób przez nie przenoszonych wpisałoby się do księgi największych osiągnięć medycyny. Wprawdzie jest jeszcze stanowczo za wcześnie, żeby myśleć o korzystaniu z CRISPR do manipulacji w ludzkich zdolnych do przeżycia zarodkach, są jednak mniej kontrowersyjne metody ingerowania w ludzkie geny w taki sposób, by leczyć choroby dziedziczne bez zmieniania genetycznego dziedzictwa naszego gatunku. Dzieci dotknięte chorobą Taya-Sachsa cierpią na uwarunkowany genetycznie niedobór ważnego enzymu, niezbędnego do metabolizowania odpadowych substancji tłuszczowych występujących w mózgu. Choroba jest rzadka i ujawnia się tylko wtedy, gdy dziecko odziedziczy wadliwe wersje genu od obojga rodziców. Za pomocą CRISPR bardzo łatwo można dokonać manipulacji w komórkach rozrodczych jednego z rodziców (powiedzmy w plemnikach ojca), czego skutkiem byłoby to, że dziecko nie otrzyma dwóch kopii wadliwego genu. Nie ma wątpliwości, że taka interwencja byłaby ratunkiem dla dziecka, a równocześnie zmniejszałaby szanse nawracania choroby w następnych pokoleniach. Podobny efekt można osiągnąć już dzisiaj dzięki zapłodnieniu pozaustrojowemu: implantacja zarodka wolnego od wadliwych genów zapewnia, że dziecko nie przekaże schorzeń dziedzicznych następnym pokoleniom. Gdy stajemy w obliczu ryzyka, którego prawdopodobieństwo trudno ocenić, mamy silną skłonność do rezygnacji z działania. Ale musimy pamiętać, że stawką są miliony istnień ludzkich – w takiej sytuacji zaniechania nie wolno nam uznać za jedyny możliwy wybór. Naukowcy z całego świata spotykają się na konferencjach, żeby dyskutować o etycznych aspektach takich wyborów, ale odpowiedzi nigdy nie będą łatwe. Jedno jest pewne: bez uchwalenia jasnych przepisów – a w chwili obecnej nie ma żadnych regulacji dotyczących redagowania DNA metodą CRISPR i podobnymi – ogromne możliwości, jakie może przynieść rewolucja, będą przesłaniane przez obawy. – Napęd genowy i CRISPR dają nam teraz taką władzę nad wszelkimi gatunkami, o jakiej nam się nigdy nie śniło – mówi Hank Greely, dyrektor stanfordzkiego ośrodka zajmującego się aspektami prawnymi nauk biologicznych. – Dzięki temu możemy wyświadczyć światu niewiarygodnie dużo dobrego. Ale powinniśmy też zdawać sobie sprawę z tego, że mamy do czynienia z możliwościami zupełnie nowymi, różnymi od tego, co znaliśmy. Musimy zatem wymyślić jakiś sposób, żeby korzystać z tych możliwości mądrze, wyłącznie mądrze. Dziś jeszcze tego sposobu nie znamy, a czas nas goni.
W Budapeszcie jest jedna z najstarszych w Europie linii metra, jedna z największych w świecie Bazylika św. Stefana, niezliczona liczba balkonów na secesyjnych kamienicach, bary i restauracje. Jednak dla mnie Budapeszt to przede wszystkim stolica kąpielisk.
W Budapeszcie jest jedna z najstarszych w Europie linii metra, jedna z największych w świecie Bazylika św. Stefana, jeden z największych gmachów parlamentów na świecie, druga, największa na wszystkich kontynentach synagoga. Można by również wymienić niezliczoną liczbę balkonów i logi na secesyjnych kamienicach, bary i restauracje. Dla mnie Budapeszt to jednak przede wszystkim stolica kąpielisk, term i odnowy biologicznej. Pamiętam Budapeszt z dzieciństwa. Byłem tam lata temu, dwa, może trzy razy z rodzicami. Noclegi na campingach, jakiś drobny handel i termy. Może to dziwne, ale jak zacząłem wspominać, to doszedłem do tego, że tam niewiele się zmieniło. Taki trochę PRL. Piszę to z sentymentem. Panie w kasach i „łazienni” wyglądają tak, jakby pracowali tam od czasów, które pamiętam jeszcze z rodzinnych wypraw, czyli lat 80. Choć trzeba przyznać, że nastąpił krok ku nowoczesności: panie szatniarki już nie piszą kredą numerków na drzwiach przebieralni (tak było do niedawna) lecz mają elektroniczne czytniki. Wciąż jednak trudno się z nimi dogadać po angielsku, ale na migi zawsze się uda. Termy w Budapeszcie to rzecz, której na taką skalę nie znajdziecie nigdzie indziej. Woda o różnych temperaturach, nie chlorowana, nie ozonowana, wprost ze źródeł termalnych, które są pozostałością po byłych wulkanach. Na terenie Budapesztu codziennie na powierzchnię ziemi pod wysokim ciśnieniem wydostaje się blisko 70 milionów litrów wody. Ma ona różny skład chemiczny (od siarkowego do radoczynnego) i właściwości lecznicze. Różna jest też temperatura wody – od 24 do 77 st. Wiele kąpielisk mieści się w ogromnych stylowych gmachach. Np. uważane za najelegantsze w Budapeszcie kąpielisko Gellerta. Jest w pięknym, secesyjnym gmachu hotelu. Główny basen jest otoczony dwupiętrową kolumnadą i kryty szklanym dwukolorowym dachem. To kąpielisko jest najczęściej pokazywane w rozmaitych folderach i przewodnikach. Dużą atrakcją jest kąpiel w basenach ze sztucznymi falami, z których najstarszy działa od 1927r. Są też łaźnie parowe, pomieszczenia do kąpieli błotnych, tarasy do opalania. Ja jednak wolę kąpielisko Széchenyi, reklamowane (zgodnie z prawdą) jako najpiękniejsze nie tylko w Budapeszcie, ale i na Węgrzech. Mieści się na obrzeżach Parku Miejskiego, dowozi do niego najstarsza w Europie linia metra. Széchenyi korzysta z najcieplejszych źródeł wypływających w stolicy. Z basenów na otwartym powietrzu można więc korzystać nawet zimą. Jest to ulubione miejsce nie tylko dla turystów, ale przede wszystkim dla budapesztańczyków. Pełen relaks. Ludzie całymi godzinami moczą się w wodzie, czytają, grają w szachy, popijają piwo (mimo tablic z zakazami spożywania alkoholu). Nie zauważyłem, by ktoś kogoś obserwował, pokpiwał z czyjegoś brzucha czy braku mięśni. Nie ma też paradowania po tarasach i prężenia ciała, w oczekiwaniu na podziw. Nic z tych rzeczy. Nie będę odkrywczy, polecając termy budapesztańskie. Jednak powtórzę za chórem innych: Budapeszt warto odwiedzić choćby tylko z powodu term. A jeśli już wybierzecie się tutaj na weekend to polecam dawny Grand Hotel Royal, a dziś Corinthia Hotel. To miejsce z niezwykle ciekawą historią zaczynającą się w 1896 roku, kiedy to Węgrzy obchodzili jubileusz tysiąclecia państwa. W tamtym czasie Budapeszt rozbudowano, stał się nowoczesną metropolią – z linią metra, parkiem miejskim, szerokimi ulicami, reprezentacyjną Andrássy Avenue przyrównywaną do paryskich Pól Elizejskich, teatrem komediowym i Mostem Wolności. W Grandzie spotykali się pisarze, dziennikarze, odbywały się wystawne bale, a bracia Lumière przyjechali tu na pierwszy poza Paryżem pokaz swojego filmu i zawojowali Budapeszt. Do tego stopnia, że hotelową salę balową zamieniono po kilku latach w kino, które pomieścić mogło tysiąc widzów. Do Grand Royal Hotel przyjeżdżali też goście spragnieni relaksu i odnowy w ciepłych wodach (do dziś działa tu basen kąpielowy z 1886 roku). Na początku lat 90. hotel zamknięto, bo nie było pieniędzy na renowację obiektu, a 15 lat temu otwarto na nowo. Dziś to znów jeden z najbardziej eleganckich hoteli w stolicy. Wracając do kąpielisk, to warto zapoznać się z cennikami na stronach internetowych i w przewodnikach. Wiele miejsc oferuje różne zniżki. Są zniżki dla osób, które wyjdą przed upływem trzech godzin, taniej jest w tygodniu, drożej w weekend. Mimo że kąpiel działa niesłychanie relaksująco, trzeba uważać, by nie przesadzić. Dotyczy to szczególnie osób z chorobami układu krążenia. Na skutek przesadnie długiego moczenia w źródlanej wodzie, w najlepszym przypadku może wystąpić u nich stany rozdrażnienia. W przewodnikach piszą, że to przemija… Tekst i zdjęcia: Michał Cessanis
Medytacja, praktyka Tai Chi... Poznaj najpopularniejsze miejsca do uprawiania "turystyki duchowej"
Turystyka duchowa to ogromny biznes generujący niemal 20 miliardów dolarów rocznie. Ludzie Zachodu uciekają od wielkomiejskiego zgiełku i stresu poszukując alternatywnych form wypoczynku, źródeł spokoju lub przemiany duchowej. Niektórzy odnajdują je w sobie lub w Bogu, a jeszcze inni udają się na poszukiwania w odległe, nierzadko egzotyczne, miejsca. Poniżej przedstawiamy kilka najpopularniejszych miejsc do uprawiania „duchowej turystyki”.
Odkryj buddyzm w Kopan Klasztor Kopan położony jest nieopodal Katmandu w Nepalu, na północ od Boudhanath. Jest schronieniem dla 360 mnichów, głównie z Nepalu i Tybetu, oraz celem podróży dla setek ludzi z całego świata pragnących zaznać odosobnienia i cieszyć się przestrzenią do medytacji. Od początku swojego istnienia Kopan pełnił funkcję centrum studiów i medytacji dla Sanghi Himalajów i zagranicznych studentów. Kilka razy w roku w klasztorze organizowane są dziesięciodniowe kursy zaznajamiające z buddyzmem, a przez cały rok można dołączyć do rozmaitych programów, np. miesięcznego kursu medytacji. Ćwicz jogę w Prana Vashya Yoga Shala Jogini wierzą, że ciało i dusza wzajemnie na siebie oddziałują, a kontrolując oddech, panujemy nad przepływem siły życiowej (prany) w organizmie. Także na oddechu koncentruje się w swojej nauce Vinay Kumar wierząc, że odpowiedni oddech jest w istocie jedną z najlepszych dróg do osiągnięcia perfekcji w życiu. Do rozpoczęcia praktyki w założonej przez Kumara szkole jogi Prana Vashya Yoga Shala zachęca Michael Booth w swojej książce „Jedz, módl się, jedz”. Booth twierdzi, że prowadzony przez jogina intensywny kurs, zmusił go do stawienia czoła wszystkim swoim słabościom, w tym pijaństwu, obżarstwu i życiowemu zniechęceniu. Prana Vashya Yoga Shala mieści się w Mysore, w stanie Karnataka w Indiach. W szkole prowadzone są kursy jogi dla początkujących, zajęcia wzmacniające plecy, terapie za pomocą jogi, kurs pranajamy oraz zajęcia jogi dla zaawansowanych. Praktykuj Tai Chi nad rzeką Yulong Yangshuo Mountain Retreat to jeden z najpiękniej położonych hoteli w Chinach. Z okien roztacza się oszałamiający widok na góry oraz rzekę Yulong. Hotel znajduje się o godzinę drogi od Guilin w Regionie Autonomicznym Kuangsi (Guangxi) w Chinach. Ośrodek funkcjonuje zgodnie z ideami poszanowania środowiska, wspierania społeczności lokalnej i ochrony kultury. 5% zysków z funkcjonowania hotelu jest przekazywanych na inicjatywy ekologiczne. Na odwiedzających Yangshuo Mountain Retreat turystów czeka wiele atrakcji, w tym zajęcia Tai Chi, zwiedzanie małego, liczącego 2000 lat miasteczka Yangshuo, wycieczki po jaskiniach, wspinaczki po skałach, campingi, spływy rzeką Li i inne formy rozrywki, które ukoją niejedną duszę. Medytuj z benedyktynami w Lubiniu Nie trzeba wyjeżdżać zagranicę, by zaznać duchowej odnowy. Do poszukiwania spokoju w ramach chrześcijańskiej wspólnoty zachęcają benedyktyni z Opactwa w Lubiniu, gdzie funkcjonuje Ośrodek Medytacji Chrześcijańskiej. Ośrodek powstał z inicjatywy o. Jana Berezy OSB w roku 1988 i do niedawna był jedynym miejscem w Polsce, gdzie uczono i praktykowano medytację według starochrześcijańskiej tradycji modlitwy monologicznej. Klasztor Benedyktynów jest także jednym z nielicznych miejsc spotkań i dialogu międzyreligijnego, a zatem cyklicznie organizowane są tu spotkania z mnichami i duchowymi przywódcami innych religii. Otwarte, trzydniowe sesje medytacyjne są organizowane, w zależności od miesiąca, raz lub dwa razy na miesiąc.
Czy zabójczy dla ludzi jad może leczyć? "Szukamy nowych związków chemicznych, które łagodzą cierpienia chorych" [REPORTAŻ]
Naukowcy odkrywają dobroczynne działanie naturalnych toksyn.
Michael postanowił popływać. Był w Meksyku na wakacjach, z nieba lał się żar. Chwycił spodenki kąpielowe z poręczy fotela, wciągnął je na siebie i wskoczył do basenu. Zamiast fali chłodnego orzeźwienia poczuł jednak przeszywające pieczenie z tyłu uda. Zdarł kąpielówki i goły wyskoczył z basenu. Noga paliła żywym ogniem. W wodzie przebierało odnóżami jakieś żółte stworzonko. Gospodarz domu zawiózł go na pogotowie. Tam lekarze natychmiast rozpoznali przywiezionego w plastikowym pojemniku sprawcę bólu: skorpion Centruroides sculpturatu to jedno z najsilniej jadowitych zwierząt Ameryki Północnej. Ostry ból po ukłuciu przechodzi zazwyczaj w konwulsje, odczuwane jak elektrowstrząsy. Zdarzają się ofiary śmiertelne. Michael miał szczęście – placówka dysponowała antytoksyną. Zrobiono mu zastrzyk i po kilkugodzinnej obserwacji wypuszczono do domu. Mniej więcej po 30 godzinach bóle ustały. Ale to, co stało się potem, było zupełnie nieprzewidziane. Michael od ośmiu lat cierpiał na zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa – przewlekłą, postępującą chorobę autoimmunologiczną. – Codziennie rano bolał mnie krzyż, a w okresach zaostrzenia choroby było tak źle, że nie mogłem chodzić – wspomina. Tymczasem po kilku dniach od ukąszenia skorpiona bóle pleców przeszły jak ręką odjął. Dzisiaj, po dwóch latach, Michael nie ma dolegliwości bólowych i mógł odstawić leki. Bardzo ostrożnie wypowiada się o roli ukąszenia skorpiona w cofnięciu się choroby, bo sam jest lekarzem (z tego powodu też prosił nas o anonimowość). Ale, jak przyznaje, gdyby bóle kręgosłupa wróciły, pozwoliłby się skorpionowi użądlić jeszcze raz. Jad – ciecz, która spływa z kłów, żądeł i kolców różnych żywych istot kryjących się na leśnych ścieżkach, w piwnicach czy pod sągami drewna – to najskuteczniejsze toksyny w przyrodzie. Jad jest trucizną doprowadzoną do perfekcji, jej zadaniem jest natychmiastowe obezwładnienie wroga (lub zdobyczy). To wieloskładnikowa zupa, w której kłębią się toksyczne białka i peptydy (krótsze od białek łańcuchy aminokwasów). Związki chemiczne zawarte w jadzie mogą mieć różne cele, mechanizmy i skutki działania, ale współdziałają ze sobą na zasadzie synergii, wspomagając się nawzajem tak, by razem wywrzeć możliwie najsilniejszy efekt. Część z tych związków atakuje układ nerwowy i wywołuje porażenie mięśni wskutek zablokowania ich połączeń z nerwami. Inne niszczą ważne dla organizmu cząsteczki chemiczne, co powoduje obumieranie komórek i tkanek. Niektóre jady uśmiercają przez spowodowanie zakrzepu krwi i zatrzymanie akcji serca. Inne przeciwnie – przez zahamowanie krzepliwości i wywołanie śmiertelnego krwotoku. Każdy jad ma wiele różnych właściwości i wywiera rozmaite skutki. Dostarczany jest do organizmu ofiary za pomocą wstrzyknięcia – pod skórę lub wprost do krwiobiegu – lub też kontaktowo, przez skórę i błony śluzowe (i tym różni się od innych trucizn, połykanych z pokarmem). W jednym ukąszeniu czy użądleniu ofierze aplikowane są dziesiątki, czasem setki różnych toksyn. Paradoksalnie te właściwości, które czynią z jadu śmiertelną truciznę, są niezwykle cenne dla medycyny. Wiele toksyn zawartych w jadach uderza w te same związki chemiczne, na które należy wpływać, jeśli chce się leczyć pewne choroby. Jad działa szybko i w sposób dopasowany do sytuacji. Cząsteczki substancji aktywnych jadów – tych białek i peptydów będących toksynami i enzymami – „celują” w konkretne cząsteczki chemiczne, są do nich dopasowane jak klucz do zamka. Leki działają w analogiczny sposób – dopasowują się do innych cząsteczek, łączą z nimi i w efekcie osłabiają bądź likwidują ich szkodliwy wpływ na organizm. Znalezienie toksyny, która niszczy tylko jeden, ściśle określony cel molekularny, nie jest łatwe, ale już są na rynku otrzymane z jadów bardzo skuteczne leki o działaniu przeciwmiażdżycowym i przeciwcukrzycowym. Przypuszczalnie do końca bieżącego dziesięciolecia zostaną zarejestrowane leki przeciwrakowe, przeciwbólowe i przeznaczone do leczenia chorób o podłożu autoimmunologicznym, wszystkie otrzymane z jadów. – Chodzi tu nie o kilka pojedynczych preparatów, lecz o całą nową klasę leków – entuzjazmuje się Zoltan Takacs, toksykolog i herpetolog, badacz National Geographic. Jak dotąd przebadano pod kątem zastosowań medycznych niespełna tysiąc toksyn zwierzęcych, a na rynek trafiło kilkanaście ważnych leków. – Do przebadania jest przypuszczalnie do 20 mln toksyn jadowych – mówi Takacs. – To ogromne zadanie. Przed farmakologią jady otwierają zupełnie nowe perspektywy. Toksyny pochodzące z jadów i innych trucizn dają naukowcom wgląd w mechanizmy, za pomocą których różne białka kierują rozmaitymi funkcjami życiowymi na poziomie komórkowym. – Szukamy nowych związków chemicznych, które łagodzą cierpienia chorych – mówi mi Angel Yanagihara z Uniwersytetu Hawajskiego – ale niewykluczone, że przy okazji odkryjemy coś, czego się zupełnie nie spodziewaliśmy. Kierowana po części chęcią odwetu za poparzenie przez jadowitą kostkomeduzę (osę morską), które przeżyła 15 lat temu, badaczka wyodrębniła z parzydełek tej meduzy substancję o działaniu gojącym rany. – Substancja ta nie ma nic wspólnego z samym jadem. Ale prowadząc dokładne badania tego stworzenia, uzyskałam dane, które wykraczały poza to, czego oczekiwałam – wyjaśnia. Istnieje ponad 100 tys. gatunków zwierząt jadowitych: węże, skorpiony, pająki, nieliczne jaszczurki, pszczoły, ośmiornice, wiele gatunków ryb morskich oraz morskie ślimaki należące do rodziny stożków. Samce dziobaków mają na łapach ostrogi wydzielające jad, co czyni z dziobaka jeden z niewielu gatunków jadowitych ssaków. Jadowitość jest cechą, która w ewolucji pojawiała się wielokrotnie i niezależnie od siebie u różnych grup zwierzęcych. Skład jadu u osobników jednego gatunku węża, ale z różnych stanowisk geograficznych, może być różny; inny jest u osobników młodych, inny u dorosłych. Wprawdzie ewolucja doskonaliła jady przez setki milionów lat, lecz ich molekularna budowa jest jeszcze starsza. Ewolucja wykorzystuje do nowych celów najważniejsze związki chemiczne, substancje, tkanki, narządy i układy, którymi już dysponuje. – Natura korzysta z rusztowań, które już ma, to logiczne podejście – mówi Takacs. – Jeśli chce się uzyskać toksynę, która zrujnuje układ nerwowy, najskuteczniej jest wziąć jako matrycę, coś, co w układzie nerwowym działa, dokonać jakichś drobnych zmian, i ma się gotowe rozwiązanie: toksynę. Nie wszystkie jady są zabójcze. Najczęściej jednak mają zabić, a przynajmniej obezwładnić zdobycz. Ludzie są zwykle ofiarami z przypadku. Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że co roku dochodzi do 5 mln ukąszeń (lub użądleń) przez jadowite zwierzęta, co przynosi około 100 tys. ofiar śmiertelnych. Zoltan Takacs, Węgier z pochodzenia, zrezygnował niedawno z pracy na Uniwersytecie Chicagowskim, by stać się przedsiębiorcą w branży toksykologicznej. Można go zobaczyć, jak łapie żmije sykliwe w Sudanie Południowym, w Wietnamie pobiera próbki tkanek niemrawców (jadowite węże z rodziny zdradnicowatych), lub „doi” z jadu żmije gabońskie w Kongu. Chce stworzyć bank zawierający próbki jadów i sekwencji DNA wszystkich jadowitych gatunków na świecie. W ramach poszukiwań wyprawia się też na morze. Porośnięta na brzegu drzewami wysepka Mabualau w archipelagu Fidżi z daleka wydaje się podzwrotnikowym rajem. Z bliska widać, że opanowały ją tysiące skrzeczących głuptaków, fregat i mew. Ich odchody zamieniły płytką wodę wokół wysepki w cuchnącą zupę; smród aż drapie w gardle. Nie czekając na zacumowanie, Takacs wyskakuje za burtę i brodzi do brzegu. Po piaszczystym dnie wiją się tu wiosłogony żmijowate – węże o gładkiej łusce, srebrnobłękitne w czarne paski. Te ziemno-wodne gady oddychają tlenem atmosferycznym. Wyłażą na koralowe brzegi wyspy, zwijają się pod muszlami lub liśćmi, by spokojnie przetrawić pokarm albo – co kilka miesięcy – zrzucić skórę. Wiosłogony polują prawie wyłącznie na węgorzokształtne kongery i mureny – duże ryby drapieżne o ostrych zębach, które trudno wyciągnąć z ich nor. – Wąż potrzebuje silnej i szybko działającej trucizny, która obezwładni ofiarę i umożliwi zdobycie pożywienia przy niewielkim ryzyku odniesienia obrażeń – tłumaczy Takacs. Węże ze swym jadem i ryby z mechanizmami obronnymi prowadzą od wieków swoisty wyścig zbrojeń. Na rafach koralowych żyją też inne jadowite zwierzęta: ukwiały, ośmiornice z rodzaju Hapalochlaena, liczne ryby oraz ślimaki stożki. Każdy ślimak któregoś z 600 gatunków rodzaju Conus jest piękny jak klejnot, ale też każdy wytwarza miksturę zdolną czasem uśmiercić człowieka w ciągu kilku sekund. Po krótkim poszukiwaniu Takacs brodzi wzdłuż brzegu. W jednej ręce trzyma wijącego się wiosłogona, w drugiej ślimaka stożka wielkości pięści. – Najlepsze, co morze ma do zaoferowania – śmieje się. Takacs na łodzi rozkłada polowe laboratorium. Żmijowce są łagodne, więc ryzyko ukąszenia jest bliskie zeru. Takacs używa jednak rękawic. Ma uczulenie na jad – ukąszenie grozi mu nie tylko „normalnym” paraliżem, lecz także wstrząsem anafilaktycznym, który może skończyć się śmiercią. Ma alergię także na antytoksynę, którą wytwarza się z surowicy końskiej. Na cud więc zakrawa, że przeżył sześć ukąszeń jadowitych węży. Pomagam mu, przytrzymując gada za ogon, brzuchem do góry. Takacs chwyta za głowę, rozciąga węża na całą długość i przesuwa palec wzdłuż ciała, chcąc wyczuć serce. Gdy je znajduje po tętnie, mniej więcej na jednej trzeciej długości, licząc od głowy, wbija igłę i pobiera nieco krwi. Nożyczkami anatomicznymi wycina fragment tkanki z ogona, robi kilka zdjęć i wypuszcza węża do wody. Odprowadzamy go wzrokiem. Takacs stale wzbogaca swój bank toksyn. W laboratorium analizuje skład jadów, ich zróżnicowanie międzygatunkowe i wewnątrzpopulacyjne. Bada też mechanizmy sprawiające, że zwierzęta są odporne na własny jad. Ta wiedza umożliwia opracowywanie lepszych leków. Byłam zdziwiona, że Takacs nie pobierał jadu od schwytanych wiosłogonów. Wyjaśnił mi, że w swoich badaniach opiera się głównie na DNA. Sam jad też może dostarczyć ważnych informacji, ale dopiero próbki tkanek, zdaniem Takacsa, można zabrać do laboratorium i wydobyć z nich „projekt” całego zwierzęcia, w tym także wytwarzanych przez nie toksyn. Takacs, gdy jeszcze pracował na Uniwersytecie Chicagowskim, wraz z kolegami wymyślił system (nazwany Designer Toxins), który umożliwia badaczom tworzenie modyfikacji jadów poprzez rekombinację toksyn oraz porównywanie ich właściwości terapeutycznych. System Designer Toxins pozwala wykorzystać miliony lat ewolucji ucieleśnione w jadach. Sprawia, że można stworzyć ogromną liczbę wariantów tych jadów (dotychczas powstało ich ponad milion), co znacznie zwiększa efektywność prac nad nowymi lekami. – Korzystamy z molekularnej różnorodności przyrody – mówi Takacs. Leki z substancji jadowych to nie jest pomysł nowy. I tak na przykład jest o nich mowa w zabytkach piśmiennictwa sanskryckiego z II w. n.e. Wiadomo też, że około roku 67 p.n.e. król Pontu Mitrydates VI Eupator, który wojował z Rzymem, a poza tym interesował się toksykologią, został dwukrotnie uratowany na polu bitwy przez swoich lekarzy, którzy aplikowali mu na rany jad żmii łąkowej. Jad kobry, stosowany od wieków w ludowych chińskich i indyjskich metodach leczenia, wprowadzono na Zachodzie w latach 30. XIX w. jako homeopatyczny preparat przeciwbólowy. Naukowe podejście do przekształcania jadów w lekarstwa zaczęło się w latach 60. XX w., gdy angielski klinicysta Hugh Alistair Reid zaproponował stosowanie jadu węża mokasyna gładkiego w przypadkach zakrzepicy żył głębokich. Odkrył on, że jedna z toksyn zawartych w jadzie tego węża, enzym, któremu nadano nazwę ancrod, ma działanie przeciwzakrzepowe. Zawierający to białko lek (o nazwie arvin) dopuszczono do stosowania w roku 1968. Dzisiaj preparat ten został zastąpiony przez inne środki przeciwzakrzepowe, ale również na bazie jadów węży. Jad brazylijskiej żmii żararaki pospolitej stał się punktem wyjścia całej grupy leków otrzymanych w latach 70., nazwanych inhibitorami konwertazy angiotensyny (I-ACE). Są one dziś powszechnie stosowane w leczeniu nadciśnienia tętniczego. Zaczęło się od obserwacji, że u ukąszonych przez tę żmiję robotników na brazylijskich plantacjach bananów dochodzi do utraty przytomności z powodu gwałtownego spadku ciśnienia krwi. Naukowcom udało się wyizolować z jadu substancję odpowiedzialną za ten spadek. Należało zatem substancję czynną jadu poddać modyfikacjom na poziomie cząsteczkowym, aby była w stanie przetrwać warunki panujące w przewodzie pokarmowym i zostać przyswojona. Udało się taką substancję zsyntetyzować. I ta syntetyczna wersja przeszła badania kliniczne, a w 1975 r., pod nazwą kaptopryl, została zatwierdzona jako lek na nadciśnienie. Inhibitory konwertazy angiotensyny, z których kaptopryl był pierwszy, przyjmują dziś dziesiątki milionów ludzi na całym świecie. Molekularne dary od jadowitych stworzeń dają nadzieję na zwycięstwo w walce z wieloma ciężkimi chorobami. Chorzy na serce powinni być wdzięczni mambie pospolitej, śmiertelnie groźnemu afrykańskiemu wężowi, którego jad zakłóca działanie nerwów i powoduje zaburzenia krążenia. Naukowcy z Mayo Clinic zdołali połączyć peptyd z jadu mamby z peptydem z komórek wyściółki naczyń krwionośnych człowieka i uzyskali preparat (nazwany „centeritide”), który znajduje się obecnie w fazie badań klinicznych. Nie tylko obniża ciśnienie tętnicze, lecz także zmniejsza zwłóknienie zastawek (przerost tkanki łącznej) w niewydolnym sercu, a ponadto osłania nerki przed przeciążeniem nadmiarem soli. W jadzie spokrewnionej z mambą pospolitą czarnej mamby (kształt jej pyska porównuje się do trumny, a ukąszenie może do trumny posłać) odkryto substancję, która ma szansę stać się prekursorem silnego środka przeciwbólowego. Helederma arizońska, jaszczurka występująca na pustyniach południowo-zachodnich obszarów USA, jada posiłki zaledwie trzy razy do roku (w ogonie gromadzi zapasy tłuszczu na miesiące postu), a mimo to poziom cukru w jej krwi utrzymuje się na zadziwiająco stałym poziomie. W 1992 r. endokrynolog John Eng z nowojorskiej lecznicy dla weteranów Bronx/James J. Peters VA Medical Center wyodrębnił z jadu zawartego w ślinie helodermy związek chemiczny regulujący poziom cukru we krwi, a także osłabiający apetyt. Eksenatyd, preparat będący analogiem owego związku, działa jak naturalny hormon: pobudza komórki do radzenia sobie z nadmiernym stężeniem cukru, a pozostaje nieaktywny wtedy, gdy poziom cukru jest w normie. Pomaga osobom chorym na cukrzycę (typu 2.) w wytwarzaniu insuliny i utrzymywaniu prawidłowej masy ciała. Jadowite ssaki, choć bardzo rzadkie, też się tu liczą. Obecnie stosowane leki dla ofiar udaru niedokrwiennego mózgu są skuteczne tylko wtedy, gdy się je poda w ciągu pierwszych trzech godzin po udarze. Będący w fazie badań klinicznych lek wzorowany na przeciwzakrzepowej toksynie zawartej w ślinie nietoperza z gatunku wampir zwyczajny pozwoli na przedłużenie tego czasu do dziewięciu godzin. Nawet stawonogi biorą udział w akcji „od jadu do lekarstwa”. Wspomnijmy przykrą przygodę Michaela w Meksyku. W ramach Designer Toxins Takacs prowadzi prace nad nową toksyną, otrzymaną z połączenia jadów trzech gatunków skorpionów, która ma zdolność wybiórczego blokowania limfocytów T, komórek układu odpornościowego mających swój udział w powstawaniu wielu chorób o podłożu autoimmunologicznym. Opracowanie nowego leku może się okazać przełomowym osiągnięciem. Kilka innych firm farmaceutycznych też prowadzi prace w tym kierunku. Inny przykład. Okazało się, że neurotoksyna, tzw. chlorotoksyna, zawarta w jadzie skorpiona Leiurus quinquestriatus, ma zdolność wiązania się z komórkami raka mózgu. Guzy nowotworowe odnawiają się po leczeniu operacyjnym głównie z tego powodu, że lekarz nie jest w stanie odróżnić komórek „dobrych” od „złych” na obwodzie zmiany nowotworowej. Obrazowanie metodą rezonansu magnetycznego, najlepsze obecnie dostępne narzędzie diagnostyczne, nie pozwala wykryć skupień mniejszych niż miliard komórek nowotworowych. A to oznacza – jak podkreśla James Olson z Ośrodka Badań nad Rakiem im. Freda Hutchinsona w Seattle – że chirurg musi wyznaczyć granicę między guzem nowotworowym a zdrową tkanką otaczającą przede wszystkim na zasadzie różnic w wyglądzie i teksturze. – To niedoskonała metoda. Komórki glejakowe przeplatają się ze zdrową tkanką i niekiedy część z nich pozostaje nieusunięta. Onkolodzy zajmujący się glejakami, najczęstszymi nowotworami mózgu, stworzyli coś, co można nazwać „molekularną latarką”. Polega to na znakowaniu chlorotoksyny barwnikiem widocznym w podczerwieni. Już przy pierwszej próbie ta „farba nowotworowa”, jak Olson nazywa uzyskany z jadu skorpiona marker, „rozświetliła” nowotwór: – Dosłownie skakaliśmy do góry, bo pojmowaliśmy, jakie to otwiera możliwości. Ta „farba” ujawnia grupy komórek nowotworowych liczącezaledwie 200 sztuk. Można naprawdę obejrzeć nowotwór komórka po komórce – mówi Olson. – A to pozwoli chirurgom dokładniej usunąć raka. Próby kliniczne tej barwiącej toksyny rozpoczną się w tym roku, a jeśli wyniki okażą się pomyślne, będzie można tej metody barwienia używać do innych nowotworów. Na razie jeszcze nie dopuszczono na rynek ani jednego leku opartego na jadzie skorpionów, ale wiadomo już, że zawarte w nich toksyny to bardzo wszechstronny arsenał chemiczny. Podobnie jest ze ślimakami z rodziny stożków i ukwiałami. Jak powtarza Zoltan Takacs, możliwości lecznicze jadów są „szalone”. Niestety istnieje groźba, że źródła tych możliwości znikną, zanim nauczymy się je wykorzystywać. Węże giną tak jak wiele innych zwierząt. Nawet oceany są pod silną presją człowieka; zmieniający się skład wód morskich może pozbawić nas wytwórców jadów, od ślimaków stożków po ośmiornice. – Chroniąc bogactwo gatunkowe, powinniśmy w większym stopniu brać pod uwagę molekularną różnorodność biologiczną – mówi Takacs. To znaczy, że najgroźniejsze trucizny przyrody powinny znaleźć się wysoko na liście priorytetów przy podejmowaniu decyzji dotyczących ochrony środowiska. To może być nasz ratunek. Jennifer S. Holland
Medytacja może wywołać lęk i smutek. Badacze odkryli ciemną stronę praktyk
Relaks, spokój, wyciszenie – to wrażenia, które najczęściej wiążemy z medytacją. Badania pokazują, że na tą listę należy także wpisać lęk i smutek.
W powszechnym mniemaniu (a przede wszystkim dzięki reklamom) medytacja zarówno w grupie jak i indywidualna kojarzy się jak najlepiej. Psycholodzy często doradzają ją swoim pacjentom by ukoić ich nerwy. Wiele kultów religijnych wykorzystuje ją do zbudowania więzi między wiernym a jego własną duchowością. Naukowcy przepytali 1 232 osób regularnie medytujących. Spośród nich 315, czyli 25,6% stwierdziło, że nieobce są im negatywne doświadczenia. Autorzy badania, które opublikował PLOS One dodają, że nie chodzi im wcale o zniechęcanie kogokolwiek czy tworzenie czarnego PR'u. - Nasze ustalenia wskazują na wagę poszerzenia świadomości publicznej i naukowej na temat medytacji, nie tylko jako technikę prozdrowotną – mówi Marco Schlosser z University College London, który przewodził zespołowi – Niewiele wiadomo o tym kiedy i dlaczego pojawiają się trudności przy medytacji. Potrzeba kolejnych badań by zrozumieć ich naturę: kiedy negatywne doświadczenia stają istotnym elementem medytacji, kiedy negatywnych efektów da się uniknąć? Wszyscy badani przez naukowców mieli za sobą przynajmniej dwa miesiące doświadczenia w uprawianiu medytacji. Zadano im pytanie czy kiedykolwiek doświadczyli nieprzyjemnych uczuć w trakcie praktykowania. Wśród kobiet oraz osób religijnych było znacznie mniej opowieści o takich przypadkach. Więcej takich doświadczeń miały osoby praktykujące takie odmiany jak na przykład Vipassanā oraz Kōan (koncentrujący się na wybijaniu umysłu z utartych kolein pojęć). Autorzy badania określają je mianem „dekonstrukcyjnych”. Badacze dodają, że większość badań koncentruje się na pozytywnych aspektach medytacji, zapominając zupełnie o przypadkach, gdy głębokie wnikanie we wnętrze swojego umysłu może zaprowadzić daną osobę do bardzo nieprzyjemnego psychicznie miejsca. Niestety badanie nie oferuje nam dokładnych i szczegółowych relacji poszczególnych osób, nie wzięło pod uwagę także potencjalnych psychicznych problemów uczestników. Wprowadza jednak dość ciekawe i nowe pojęcie, które może otworzyć drzwi dalszym i wydajniejszym badaniom. - Przyszłe analizy będą mogły być podstawą wytycznych dla nauczycieli medytacji oraz podręczników „mindfulness” (ang.: uważność – przyp. red.) - podsumowuje Schlosser.
Walka z nim trwała ponad rok, połączyła USA i Chiny. Jak pokonano narkotyk flakka
Flakka - tak nazywa się narkotyk, który niedawno zdobywał coraz większą popularność w USA. Był tani, łatwy do zdobycia i miał gwarantowane skutki - straszliwe. Służby USA walczyły przez około rok z jego handlem, w kwietniu 2016 ogłoszono zwycięstwo.
Źródło: CBS News / YouTube / ChinaDaily.Com.CN
Dlaczego piersi kobiet są takie duże? Jest kilka teorii na ten temat
Występują we wszystkich rozmiarach i kształtach, jedno jednak mają wspólne: występują tylko u ludzi. Na Ziemi ponad istnieje ponad 5 tysięcy gatunków ssaków, a tylko jeden ma taką ich budowę na stałe. To błąd ewolucji?
Wszystkie gatunki ssaków wykształcają czasowo piersi w czasie owulacji czy opieki nad młodymi. Służą one do produkcji i podawania młodym mleka, zatem gdy młodych nie ma – nie ma piersi. Proste. Dlaczego więc u ludzi jest inaczej? U kobiet piersi formują się w czasie dojrzewania, a nie podczas ciąży. W pewnym momencie ewolucja zabrnęła zupełnie nową drogą, której wcześniej i później nie wybierała. Dlaczego? W 1987 roku Tim Caro opisał siedem teorii próbujących to wytłumaczyć. Jedna z nich mówiła, że pozwala to na podtrzymywanie dzieci biodrem podczas karmienia i umożliwia wielozadaniowość. Nie tłumaczy o jednak tego dlaczego po odchowaniu dzieci nie zanikają. W końcu z punktu widzenia funkcjonalności powinny po prostu schować się z powrotem. Jedną z najpopularniejszych teorii sformułował Karol Darwin, a następnie rozwinął ją Desmond Morris w książce „Naga Małpa” z 1967 roku. Morris sugeruje, że piersi pojawiły się jako stymulant i symbol seksualny, deklasując przy tym pupę, na którą zwracają uwagę inne naczelne podczas owulacji. Gdy nasi przodkowie zaczęli poruszać się na dwóch nogach organy płciowe kobiet nie były już tak oczywistym miejscem na linii wzroku. Dlatego właśnie piersi formują się w trakcie dojrzewania płciowego, by mężczyzna miał od natury jasny komunikat, że ma do czynienia z seksualnie dojrzałą osobą. Ta teoria także nie wyjaśnia tego czemu piersi nie zanikają podczas menopauzy. Kształt piersi jest bardzo istotny. Także Desmond Morris pisze o tym, że krągłości w naturze sprawdzają się doskonale jako wabik samców, a skoro ludzkie oko zmieniło punkt skupienia wraz ze zmianą postawy - w wyniku ewolucji pierś dopasowała swój kształt. U innych naczelnych krągłe są pośladki, u ludzi piersi - ten kształt sprawdza się w naturze jako afrodyzjak. Przyjrzyjmy się dokładniej piersiom. Sa inaczej zbudowane niż te, które obserwujemy u innych ssaków. Tkanka tłuszczowa wypełnia większość piersi, nadając jej kształt. Trochę jak mleko, ale na stałe. Ludzkie piersi mogą urosnąć do takich rozmiarów, że powodują ból pleców lub klatki piersiowej właścicielek. Dlatego część kobiet decyduje się na operacyjne ich zmniejszenie. Tylko w USA w 2016 roku wykonano 61 tysięcy takich operacji. Nie tylko komfort jest jednak ważny. Piersi potrafią być śmiertelnie niebezpieczne dla właścicielek. Rak piersi jest na całym świecie najczęstszym nowotworem powodującym śmierć kobiet. Każdego roku walczy z nim około 1,5 miliona kobiet w USA, a w 2015 z jego powodu zmarło 570 tysięcy kobiet. Tak jest, ponad pół miliona! Ryzyko raka piersi rośnie wraz z wiekiem, a większość naczelnych nie żyje na tyle długo by wejść w wiek znamionujący ryzyko nowotworu. Rak piersi u ludzi może mieć też związek z samą budową tej części ciała. Pojawia się najczęściej tam, gdzie dość szybko dochodzi do dzielenia się tkanek. Za każdym razem gdy rodzi się komórka istnieje prawdopodobieństwo, że jej cykl rozwojowy „zejdzie na złą drogę” i może stać się komórką nowotworową. Tkanka w piersiach dzieli się wyjątkowo szybko. Może to tłumaczyć dlaczego podwójna mastektomia u kobiet zmniejsza ryzyko raka piersi o 95%. Nie znamy odpowiedzi na wszystkie pytania dotyczące piersi, jedno co jest pewne to fakt, że należy o nie dbać, regularnie badać i szanować. To unikalny dar na skalę ewolucji wszystkich gatunków, niezależnie od gigantycznej roli, jaką nadała im ludzkość w kulturze, szczególnie popularnej. Źródło: IFLS
Będziemy mogli widzieć w ciemności? Naukowcy: wystarczy zastrzyk do oka
Zawsze zazdrościliśmy tego niektórym zwierzętom. Nowe badanie roztacza obiecującą wizję, wedle której już niedługo możemy wszczepić sobie taką umiejętność.
Pierwsze badanie wykonane na myszach przyniosło świetny efekt: tak, można z pomocą nanotechnologii wszczepić siatkówce komórki umożliwiające widzenie kolorów bliskich podczerwieni. Skoro udało się na nich, to czemu nie na ludziach? Oczywiście na tych, którzy nie będą bali się zastrzyku w oko. Budowa naszego oka odrobinę przypomina mechanizm camera obscura: gdy na siatkówkę pada całe spektrum odbitego światła jej komórki uruchamiają reakcje chemiczne, które skutkują naszym postrzeganiem kolorów i ich nasycenia. Pręciki odbierają jasność światła, silnie reagują na fale świetlne długości około 500 nanometrów, ale przy 640 nm jest im już znacznie trudniej. Do tego mamy w oczach trzy rodzaje czopków, które odpowiadają za rozpoznawanie konkretnej części spektrum światła. Te jednak nie radzą sobie ze światłem o długości fali dłuższej niż 700 nanometrów, poza czerwonym nie jesteśmy w stanie zobaczyć kolejnych. Istnieje kilka gatunków zwierząt, których budowa oka pozwala na widzenie w warunkach bardzo słabego oświetlenia, co ułatwia polowanie w nocy. To między innymi żaby i węże. Ludzie nie mieli tyle szczęścia, a myszy na przykład mają jeszcze gorzej od nas, mając tylko dwa rodzaje czopków. Siły specjalne i wojsko pomagają sobie w sytuacjach operacyjnych goglami noktowizyjnymi, ale każdy, kto miał z nimi styczność przyznaje, że są duże i niewygodne. Urządzenie to potrafi wychwycić promieniowanie i wzmocnić je do fal, które zobaczą nasze oczy. Nie może być jednak używane przy świetle dziennym, za każdym razem należy je zdjąć. To, jak sprawdza się w działaniu można prześledzić choćby w finałowej scenie thrillera „Milczenie owiec”. Nie, nie zdradzimy zakończenia. Wróćmy do widzenia w ciemności zatem. Za pomocą specjalnych białek naukowcy zbudowali nanocząsteczki, które umożliwiają fotoreceptorom w oczach myszy do reagowania na fale większej długości. Można powiedzieć, że czopki i pręciki nauczyły się je „tłumaczyć na swoje”. Te malutkie białkowe urządzenia działają jak antenki, które wciągają niewidzialne promieniowanie podczerwone i zamieniają je na kolor, który aktywuje pręciki i czopki – sprawiając, że widzimy je jako kolor zielony w różnych odcieniach – zupełnie jak przez noktowizyjne gogle. Fot. Pixabay Efekt na mysz był zaskakująco dobry. Nanoantenka sprawdziła, że siatkówka reagowała na fale długości 980 nanometrów, emitowane ze słabiutkiej lampy LED. Wraz z tym obserwowano reakcje w mózgach zwierząt odpowiadające widzeniu. Przy kolejnej, bardziej praktycznej próbie, myszy rozpoznawały kształty wyświetlane przez lampę LED w różnych warunkach. Jednocześnie nie zmieniła się zdolność laboratoryjnych zwierząt do widzenia w dzień. Po prostu zyskały nową umiejętność, a na dodatek nie zaobserwowano skutków ubocznych, jedynie wizualne „zamglenie” - zmianę zabarwienia. Można się spodziewać, że zaraz po badaniach laboratoryjnych pojawią się grupy chętnych do testowania tego na własnych ciałach biohackerów. Kilka lat temu miał miejsce ciekawy precedens, gdzie niejaki Gabriel Licina pozwolił sobie wprowadzić do oczu za pomocą kropli Chlorin e6 (Ce6), który znacznie poprawił jego zdolność widzenia w ciemności i na dłuższe dystanse. Źródło: Science Alert
Po co nam owłosienie i o czym mówią wszy?
W historii człowieka bieganie na golasa było normą, pot lał się strumieniami i niebagatelną rolę odegrały wszy. Brzmi niesmacznie?
Autor: Izabela Filc-Redlińska Z takimi problemami borykali się nasi przodkowie, tracąc gęste owłosienie. Jak będzie dalej? Skoro dzisiaj tak chętnie się depilujemy, to czy w przyszłości nasz gatunek stanie się bezwłosy? Nieważne, co robisz – śpisz, pracujesz czy jesz – pod skórą twojej głowy nieustannie postępuje potężna produkcja keratyny, białka, z którego zbudowane są włosy. Produkcja tak wydajna, że tylko w ciągu jednego miesiąca przyrastają one łącznie na długość kilometra! W sumie na całym twoim ciele znajduje się 4–5 mln mieszków włosowych. Choć z większości nie wyrastają twory dłuższe niż kilkanaście milimetrów. Rozwój i utrzymanie włosów wymaga od organizmu nie lada wysiłku. Natura nie lubi marnotrawstwa, stąd wniosek, że muszą być człowiekowi do czegoś potrzebne. Tym bardziej że wbrew pozorom mamy ich tyle samo co nasi najbliżsi genetyczni krewniacy – szympansy. Tak, to nie pomyłka. W głośnej książce Naga małpa pisze o tym Desmond Morris. W procesie ewolucji nie tyle straciliśmy owłosienie, co po prostu wyrosły nam włosy drobne – tłumaczy brytyjski zoolog. Pod tym względem stanowimy ewenement wśród ok. 200 gatunków naczelnych, których ciało pokrywa gęsta sierść. – Dzięki jej brakowi Homo sapiens może się pochwalić wyjątkowym systemem schładzania organizmu. Chodzi o pocenie się, pod względem obfitości którego nie dorównuje nam żadne stworzenie na ziemi – mówi prof. Michał Caputa, kierownik Zakładu Fizjologii Zwierząt UMK w Toruniu. W ciągu godziny jesteśmy w stanie wylać z siebie do 2 litrów potu! To, co upalnym latem w zatłoczonym tramwaju bywa źródłem przykrości, w rozwoju gatunku okazało się zaletą. – Uzyskanie zdolności pozbywania się nadmiaru ciepła za pomocą gruczołów potowych pozwoliło na istotne powiększenie rozmiarów narządu najbardziej wrażliwego na wysoką temperaturę, mózgu – twierdzi prof. Nina G. Jablonski, kierownik Wydziału Antropologii na Uniwersytecie Stanowym Pensylwanii. Innymi słowy, pojawienie się drobno owłosionej skóry odegrało kluczową rolę w ewolucji innych, typowo ludzkich cech. Zdaniem prof. Jablonski nie tylko dużego mózgu, ale nawet mowy. Skoro tak, to warto wiedzieć, jak doszło do tego – cytując Morrisa – wielkiego striptizu. I dlaczego nasze ciało nie zostało jednak całkowicie pozbawione włosów. Futro do lamusa Ta historia na pewno rozpoczęła się na kontynencie afrykańskim, z którego wywodzi się człowiek. Stało się to dawno, dawno temu, choć naukowcy nie są zgodni, kiedy dokładnie. Próżno przecież szukać zachowanych śladów po tak nietrwałej tkance, jaką jest skóra. Uczeni zaczęli więc rozglądać się za dowodami pośrednimi. Za taki posłużył gen MC1R, który odpowiada za pigmentację skóry. W 2004 r. dr Alan R. Rogers z Uniwersytetu Utah opublikował badania, w których udowodnił, że specyficzna wersja tego fragmentu DNA, obecna niezmiennie u czarnoskórych mieszkańców Afryki, pojawiła się ok. 1,2 mln lat temu. Na tej podstawie wyciągnął wniosek, że co najmniej od tamtego czasu nasi przodkowie żyli już pozbawieni gęstego owłosienia. – Jest to prawdopodobne o tyle, że w parze ze zrzucaniem futra musiało iść ciemnienie skóry – przyznaje prof. Bogusław Pawłowski, szef Katedry Biologii Człowieka na Uniwersytecie Wrocławskim. Wzrost w niej ilości barwnika, melaniny, zapewniał ochronę przed ostrym afrykańskim słońcem, której funkcję do tej pory pełniła sierść. A pod nią, podobnie jak u szympansów, także i u hominidów skrywała się prawdopodobnie jasna, różowawa skóra. Z tego wynika, że pierwszym niemal bezwłosym przodkiem człowieka był Homo erectus. Ale dlaczego wyliniał? W tej sprawie naukowcy są jeszcze bardziej podzieleni. Elaine Morgan, brytyjska popularyzatorka nauki, w książce Blizny po ewolucji wymienia aż siedem hipotez. Do braku owłosienia mogła przyczynić się potrzeba wyplenienia pasożytów, które przenoszą choroby i łatwiej zadomawiają w gęstej sierści. Według anachronicznej już dziś teorii Karola Darwina zadecydował o tym... seks. Nagość skóry musiała stać się synonimem atrakcyjności seksualnej dla płci przeciwnej. Zdaniem ewolucjonisty trudno inaczej wytłumaczyć rozwój tak niedogodnej cechy; przecież futro miało chronić przed urazami czy nocnym chłodem. Jedna z najbardziej kontrowersyjnych hipotez, promowana przez samą Morgan, zakłada, że nasi przodkowie przeszli przez etap rozwoju w wodzie – wydaje się bowiem, że to jedyne środowisko, w którym nagość jest zaletą. Tak też po zejściu z drzew zaczęli brodzić nad zbiornikami w poszukiwaniu jedzenia. Wreszcie, zgodnie z jedną z najczęstszych interpretacji, chodziło o to, by zapobiec przegrzewaniu się ciała podczas polowania na gorącej sawannie. Ale podobnie jak każda z hipotez, ta również ma swoje manowce. Po pierwsze, skoro polowały samce, to one powinny być bardziej bezwłose, a tak się przecież nie stało. Po drugie, czy ktoś widział łysego lwa lub geparda? Dlaczego tylko człowiek? – Przyczyn mogło być wiele. Tak już w biologii jest, że na rozwój jednej cechy wpływa kilka czynników, choć ja największą rolę przypisywałbym termoregulacji – tłumaczy prof. Caputa. Zgadza się z nim prof. Jablonski. Jej zdaniem celem zrzucenia futra było poprawienie systemu chłodzenia organizmu. Dowód? Słabo owłosiona ludzka skóra jest lepsza pod względem pozbywania się nadmiaru ciepła niż skóra całkowicie zarośnięta. Znajduje się w niej więcej, 2–5 mln tzw. gruczołów ekrynowych. W przeciwieństwie do gruczołów apokrynowych, które dominują u reszty ssaków, te „ludzkie” położone są blisko powierzchni i nie przylegają do mieszków włosowych. Dlatego wydobywający się z ich porów pot jest wodnisty i łatwo paruje z rozgrzanej skóry, szybko odprowadzając nadmiar ciepła. Tymczasem gruczoły zwierząt nie dość, że produkują oleistą wydzielinę, to jeszcze czym więcej wydzielają potu, tym sierść jest bardziej posklejana, co zmniejsza efektywność parowania. Mało tego, w przeciwieństwie do zwierząt pocimy się nie tylko podczas wysiłku, ale też w spoczynku. To wszystko sprawia, że według wyliczeń naukowców człowiek biegnący w maratonie w środku upalnego dnia jest w stanie pokonać konia! Tak świetnie działający system chłodzenia mógł uwolnić od funkcji termoregulacyjnej układ oddechowy – uważa prof. Dean Falk z Uniwersytetu Stanowego Florydy. Chodzi o zianie, a więc pozbywanie się ciepła za pomocą szybkich, płytkich oddechów, tak jak robią to psy i drobne małpy. Wprawdzie jest ono efektywne, ale uniemożliwiałoby posługiwanie się mową, której istotą jest arytmia oddechowa. Kiedy nasi przodkowie zaczęli się pocić w spoczynku, mechanizm oddawania nadmiaru ciepła przez oddech stał się bezużyteczny, a to mogło otworzyć drogę do powstania mowy. O istnieniu związku między nagością skóry a posługiwaniem się językiem jest też przekonana prof. Jablonski, choć tłumaczy to inaczej. Po zrzuceniu futra, które służyło także komunikowaniu się (najeżone sygnalizuje atak, umaszczenie wskazuje przynależność do stada itd.), jego funkcje przejęło ozdabianie ciała, rozbudowana mimika twarzy, wreszcie zależność od porozumiewania się w sposób werbalny. Nieprzypadkowo zgubienie przez naszych przodków owłosienia zbiegło się też z okresem burzliwego rozwoju mózgu. Kwestie te jako pierwsza powiązała prof. Dean Falk z Uniwersytetu Stanowego Florydy. Zainspirowała ją wizyta w warsztacie samochodowym, w którym usłyszała, że wstawienie do auta większego silnika jest możliwe jedynie pod warunkiem wymiany chłodnicy na wydajniejszą. Zasada ta musiała także rządzić ewolucją ludzkiego mózgu, narządu podatnego na przegrzewanie. Dlatego prof. Jablonski stwierdza wręcz, że nagość skóry uczyniła nas ludźmi. O czym mówią wszy Świat nie zna próżni. Zniknęło futro, pojawiły się ubrania. Ale to drugie wydarzyło się „zaledwie” ok. 170 tys. lat temu. To wniosek z prac dr. Davida Reeda z Uniwersytetu Florydy, któremu w ustaleniu tej daty pomogły badania genetyczne wszy. A dokładnie informacja o tym, kiedy wśród pasożytów doszło do wyodrębnienia się podgatunków wszy głowowej i odzieżowej. Skoro nasi przodkowie zaczęli regularnie nosić ubrania sporo później (około miliona lat po tym, jak utracili gęste owłosienie!), czy to znaczy, że przez tak długi czas biegali całkiem nago? – Prawdopodobnie okrywali się skórami zwierząt i fragmentami materiałów roślinnych – przypuszcza prof. Pawłowski. – Ich noszenie mogło przyspieszyć utratę resztek obfitego owłosienia – dodaje prof. Caputa. A jak twierdzi prof. Mark Stoneking z Instytutu Antropologii Ewolucyjnej Maxa Plancka, dopóki żyliśmy w Afryce, klimat był na tyle ciepły, że nie potrzebowaliśmy dodatkowej ochrony dla nagiego ciała. Trudno jednak w to uwierzyć, biorąc pod uwagę fakt, jak zimne noce panują na gorącej w dzień sawannie. Pozbawiony gęstego owłosienia przodek człowieka musiał znaleźć sposób, by sobie z tym chłodem radzić. Z pewnością nie ogrzewał się przy ogniu – umiejętność jego rozpalania rozpowszechniła się dopiero ok. 500 tys. lat temu. W edług prof. Pawłowskiego to właśnie zimne noce przyczyniły się do rozwoju pod skórą warstwy tłuszczu chroniącej przed wychłodzeniem zwłaszcza niemowlęta, czym nie mogą pochwalić się szympansy. Ewolucja nie uczyniła z nas całkowicie nagiej małpy. W pewnych miejscach włosy zostały, i to gęste, np. na głowie. Po co? Aby chronić przed urazami i promieniowaniem ultrafioletowym, które uszkadza DNA komórek. – W strefie podzwrotnikowej, gdzie słońce świeci w zenicie, u istoty dwunożnej najbardziej narażone są na nie właśnie głowa i kark – tłumaczy prof. Caputa. Lepszą tarczą ochronną przed promieniami UV są włosy kręcone niż proste – dowiódł dr Bhanu Iyengar z Indian Council of Medical Research w New Delhi. Stąd nasi przodkowie, tak jak współcześni rdzenni Afrykanie, byli kędzierzawymi brunetami (z powodu dużej ilości melaniny, pigmentu skóry, nie mogło być mowy o innym kolorze). Zaczęło się to różnicować, dopiero kiedy Homo sapiens opuścił Czarny Ląd około 100 tys. lat temu. Łysi dominatorzy Skoro włosy na głowie pełnią tak ważną funkcję, to dlaczego w procesie ewolucji nie wyginęli łysi? Jak trzy lata temu dowiedli prof. Michael Cunningham i prof. Frank Muscarella, zadecydowały o tym preferencje kobiet. Dojrzali mężczyźni (bo łysina narasta wraz z wiekiem) mieli zapewne lepszy status społeczny i stanowili lepszy materiał na partnera i ojca niż ich młodsi koledzy. Brak włosów na głowie był więc czymś na wzór siwego grzbietu u samca dominującego wśród goryli. W rezultacie potomstwo łysych zdominowało populację. Głowy gołe jak kolano widać najczęściej w obrębie tzw. rasy kaukaskiej, czyli białych mieszkańców globu. Ale badacze twierdzą, że łysina musiała już zaistnieć u męskich przodków człowieka, nim ten opuścił Afrykę. – Być może miała służyć zwiększeniu powierzchni chłodzenia mózgu samców, które przegrzewały się w czasie intensywnych polowań – twierdzi prof. Pawłowski. To prawdopodobne o tyle, że nieowłosiona skóra głowy jest bogata w gruczoły potowe. Ale istnieje też inna zależność. – Im większa łysina, tym większy zarost, w obrębie którego skóra się nie poci, nawet jeśli mężczyzna się goli – mówi prof. Caputa. Stąd wniosek, że posiadanie wyższego czoła mogło rekompensować zmniejszenie powierzchni chłodzenia przez zarost. No tak, ale po co z kolei mężczyznom te twarde włosy wyrastające z podbródka? Pewności nie ma. Istnieje hipoteza, że miały ułatwiać „wewnątrzpłciowe współzawodnictwo” poprzez maskowanie ekspresji emocjonalnej męskiego oblicza. Tarcie i feromony Prościej sprawa wygląda z resztą owłosienia, które nosimy na twarzy. Brwi pozostały, by chronić oczy przed spływającym z czoła potem, a rzęsy przed drobinkami kurzu. Włosy w nosie i w uszach działają niczym filtry zabezpieczające przed wnikaniem ciał obcych. Zgoda panuje także w kwestii sensu istnienia włosów pod pachami i łonowych. Po pierwsze, zmniejszają one tarcie skóry o skórę, co usprawnia ruchy. Po drugie, chyba ważniejsze, sprzyjają roznoszeniu się feromonów. Nosa nie oszukają żadne perfumy ani dezodorant. Dowód? Jak trzy lata temu ustalili uczeni z Uniwersytetu Stanowego Florydy, zapach kobiecej bielizny wydaje się mężczyznom najprzyjemniejszy wtedy, kiedy jej właścicielka ma dni płodne. Do rozważenia pozostaje jeszcze jedna kwestia: dlaczego mamy włosy na reszcie ciała, np. na nogach i rękach. Rozwikłaniem tej zagadki zajęli się uczeni z Uniwersytetu Sheffield. I znowu okazało się, że chodzi o pasożyty. Obecność włosków na ciele sprawia, że pluskwa potrzebuje co najmniej kilku sekund więcej, by wkłuć się w skórę. Z drugiej strony – właściciel zarośniętego ciała o kilka sekund szybciej wyczuje, że coś po nim chodzi – tłumaczyli na łamach Biology Letters. – Niektóre z zakończeń nerwów w skórze owinięte są wokół korzeni włosów. Kiedy więc pod wpływem ciężaru pasożyta zmienia się kąt ich nachylenia, receptory szybko odbierają ten bodziec – tłumaczy prof. Caputa. Nadmiar włosów też jest niepożądany. I ponoć dlatego kobiety są mniej owłosione od mężczyzn. – Cecha ta mogła być promowana przez dobór płciowy – tłumaczy prof. Pawłowski. Naga samica była zapewne uważana za zdrowszą, bo mniej narażoną na ukąszenia gnieżdżących się w sierści pasożytów. A członkowie społeczeństw łowieckich musieli być skazani na ich towarzystwo. Nie tyle nawet mężczyźni, którzy polując, wciąż się przemieszczali, ile właśnie kobiety, spędzające większość czasu w stałych siedzibach. Ich legowiska były zapewne „poligonem rozpłodowym” dla kleszczy, pluskiew czy pcheł. Depilacja kontra ewolucja W posagu od natury nie dostaliśmy włosów na wnętrzach dłoni, podeszwach stóp i wargach. Nieprzypadkowo miejsca te są wyjątkowo unerwione. Ale odsłaniamy też pozostałe partie ciała, usuwając z nich owłosienie, znak naszej zwierzęcej natury. Czyżbyśmy wierzyli, że staniemy się przez to bardziej ludzcy? Współczesna kobieta w ciągu życia wydaje na depilację ok. 10 tys. dolarów – wyliczyli Amerykanie. Zabiegi laserowego usuwania włosów u panów za oceanem są już równie częste jak odsysanie tłuszczu u pań (dane z 2010 r.). Czy to znaczy, że w przyszłości Homo sapiens stanie się bezwłosy? – Depilacja nic tu nie zmienia. Nie dziedziczymy cech nabytych – odpowiada prof. Mark Stoneking. – Owłosieni mogliby zostać wyrugowani z populacji, gdyby z jakichś powodów mieli mniej potomstwa niż osoby ze słabszym włoskami na ciele. Prof. Bogusław Pawłowski prowokuje: – Jeśli kobiety sowicie obdarzone przez naturę owłosieniem będą się go skutecznie pozbywać, co z kolei spodoba się mężczyznom i będą częściej z nimi płodzić potomstwo, to może wydarzyć się coś dokładnie odwrotnego. Gęste owłosienie stanie się cechą dominującą. Na ewentualne zrealizowanie tego scenariusza ewolucja potrzebuje jednak tysięcy lat. Z włosa wyczytane ■ Z pomocą włosa udało się w 2008 r. zidentyfikować szczątki Mikołaja Kopernika. Okazało się, że kosmyki znalezione w księdze używanej latami przez słynnego astronoma były pod względem kodu DNA zgodne z kośćmi czaszki, które spoczywały w katedrze we Fromborku. ■ Badanie włosów Napoleona Bonapartego wykonane pięć lat temu wykluczyło, by cesarz został otruty. Tym samym obalono hipotezę, jakoby strażnicy pilnujący wodza na Wyspie św. Heleny dosypywali mu arszeniku (tlenku arsenu). Z badań włoskich uczonych wynikło, że ilość trującego związku nie była we włosach Napoleona wyższa niż w próbkach należących do innych osób żyjących w jego czasach. ■ Pierwsze na świecie próby analizy włosów odbywały się właśnie pod kątem określenia stężenia arsenu, „trucizny wszech czasów”. W 1835 r. dokonał ich hiszpański toksykolog, M.J.B. Orfil. Włosy są dobrym materiałem dowodowym, bo wchłaniają i magazynują metale ciężkie oraz inne szkodliwe substancje. Pierwiastki i związki w nich obecne są odbiciem składu chemicznego organizmu z okresu ich wzrostu.
Implant antykoncepcyjny trafił do płuc. To nie jedyny przypadek "wędrującej" wkładki
Implant antykoncepcyjny „zgubił się” w ciele trzydziestojednoletniej pacjentki w Portugalii. BMJ Case Reports właśnie opublikowało sprawozdanie z tej sprawy.
Niewielki przedmiot, plastikowy pręcik o wymiarach 4 cm x 2 mm ma dozować organizmowi hormony, które hamują możliwość zajścia w ciążę. Czas jego działania ocenia się na około 5 lat, a następnie powinno się go wymienić. Podobnie jak w wielu innych takich samych procedurach został zaszyty pod pachą kobiety. Wcześniej pacjentka korzystała z podobnego rozwiązania bez żadnych kłopotów. Zabezpieczanie w ten sposób rozpoczęła w 2010 roku, a wymianę na nowe miała w 2013 roku. Najnowszy implant jednak zaczął wywoływać niestandardowe krwawienia w obszarze waginy. Dlatego w 2017 roku lekarze zdecydowali się na operacyjne usunięcie przedmiotu. Problem w tym, że gdy kobieta trafiła na stół operacyjny chirurdzy nie mogli odnaleźć we wskazanym miejscu plastikowego pręcika. Dopiero prześwietlenie promieniami Roentgena pozwoliło go zobaczyć. Przedmiot został odnaleziony w lewym płucu pacjentki. Portugalska pacjentka z 2017 na szczęście przeszła operację bez kłopotów i szybko wróciła do zdrowia. Wkładki hormonalne, wedle badań mają bardzo wysoką skuteczność, jednak przy ich wszczepianiu konieczna jest wyjątkowa precyzja. Zbyt głębokie umieszczenie pod skórą może zwiększyć ryzyko przemieszczenia. Autorzy omówienia w BMJ Case Reports piszą, że takie przypadki są niezmiernie rzadkie, choć zdarzały się wcześniej. W 2017 roku czasopismo Obstetrics & Gynecology Science opisało koreański przypadek trzydziestosiedmiolatki, u której implant antykoncepcyjny także trafił z ramienia do płuc. W 2015 roku w brytyjskim Birmingham Queen Elizabeth Hospital operowano kobietę, u której wkładka trafiła do krwiobiegu, przepłynęła przez serce i trafiła do tętnicy płucnej, gdzie utknęła. Interwencja lekarzy uratowała kobiecie życie, wcześniej jednak, jak sama opisywała, doświadczyła „bólu nie do zniesienia”. W Chinach, w 2017 roku, zanotowano przypadek kobiety, której wkładka domaciczna „przewędrowała” do pęcherza moczowego.
Ten wyjątkowy gatunek miodu pomaga na opryszczkę. Czy wyprze inne leki?
Jeżeli przy każdej poważnej zmianie pogody twoja skóra gotuje ci taki nieprzyjemny prezent, to może być dla ciebie dobra wiadomość.
Występująca na terenie Nowej Zelandii roślina Kunzea ericoides, zwana po maorysku kānuka daje miód, który ma zbawcze działanie dla borykających się z opryszczką. Przeprowadzone i opisane niedawno przez Medical Research Institute of New Zealand (MRINZ) badanie kliniczne dało obiecujące wyniki. W niedalekiej przyszłości miód z kānuka może stać się alternatywą dla kremów przeciwwirusowych. Wirus opryszczki HSV należy do jednego z najczęstszych, szacuje się, że jego nosicielami jest 80% ludzkości. U większości nie występują objawy chorobowe, jednak u niektórych pojawiają się nawracające kłopoty ze skórą i błonami śluzowymi. Pośród poważniejszych powikłań, które wirus może wywołać warto wymienić zapalenie spojówki i rogówki, skóry oraz opryszczkowe zapalenie mózgu. Istnieje prawdopodobny związek opryszczki z występowaniem raka szyjki macicy. Wirus atakuje błony śluzowe człowieka (stąd często kojarzony jest z wypryskami na ustach oraz narządach płciowych), człowiek jest jego naturalnym środowiskiem występowania. Właściwości zdrowotne miodu są znane od lat. Wykorzystywano go w tradycyjnym ziołolecznictwie, do dziś bywa składnikiem leków i suplementów diety. Ostatnio, wraz z rozwojem „medycznej kontrkultury” (medycyna alternatywna i naturalna) twórcy leków sięgają ponownie po ten sprawdzony składnik. Wśród korzystnych właściwości miodu wymienia się: poprawa samopoczucia, skuteczność w zapobieganiu infekcji, poprawa jakości snu, „detoks” wątroby. Próbki, które badane są przez naukowców nie pochodzą oczywiście z pierwszej lepszej pasieki lub słoika. Te docierające do laboratoriów są sterylne i bogatsze w substancje antybakteryjny. Z Australii i Nowej Zelandii pochodzi także miód uzyskiwany z innego gatunku roślin – mānuka (Leptospermum scoparium), który można dostać w Polsce. Ma on działanie kojące w przypadku ran, ułatwia ich oczyszczanie. Kānuka jest, można powiedzieć, kuzynem tego rodzaju, występuje w pobliżu nowozelandzkich lasów i na wzgórzach. Naukowcy połączyli próbki miodu kānuka z gliceryną i porównali to z mieszanką kremu z 5% akyklowiru. To organiczny związek chemiczny o działaniu antywirusowym. Znajduje się w szeregu leków przeciw opryszczce. Badacze z MRINZ następnie przydzielili po jednej z terapii każdemu z 952 ochotników i ochotniczek. Mieli oni aplikować sobie krem lub miód z gliceryną w ciągu 72 godzin od wystąpienia opryszczki, a potem 5 razy dziennie do momentu zniknięcia problemu skórnego. Po zebraniu informacji o wynikach okazało się, że używający akyklowiru borykali się z symptomami 8-9 dni i mieli otwarte bąble przez 2 dni. Użytkownicy miodu mieli znacznie lepsze wyniki. Warto jednak zaznaczyć, że badanie to nie było tak zwaną podwójną ślepą próbą uznawaną w medycynie za „złoty standard”. Badacze z MRINZ opublikowali swoje wyniki w naukowym BMJ Open co pozwala mieć nadzieję, że takie badania będą jeszcze przeprowadzone.
Oczyszczanie waginy parą wodną doprowadziło tę kobietę do obrażeń
Zdobywająca popularność metoda „oczyszczania waginy parą wodną” okazuje się być bardzo ryzykowna. Do szpitala w Kanadzie trafiła pacjentka z poparzeniami drugiego stopnia.
Ofiarą modnego zabiegu higienicznego jest sześćdziesięcioletnia kobieta, u której wcześniej zdiagnozowano obniżenie ścian pochwy. Jego powodem jest zwiotczenie mięśni dna miednicy. Dotyczy przede wszystkim kobiet, które kilkukrotnie rodziły. W 2015 roku „saunę dla wagin” promowała znana aktorka Gwyneth Paltrow. Przekonywała, że za pomocą pary wodnej można wzmocnić mięśnie miednicy i doprowadzić do cofnięcia się efektów takich przypadłości jak choćby obniżenie ścian pochwy. Zabieg można przeprowadzić poprzez kucanie nad miską parującej, wrzącej wody, zawierającej mieszankę ziół. Opisana w ScienceDirect kobieta uwierzyła w te zapewnienia. Wedle raportu efektem zabiegu były poparzenia szyjki macicy i błon waginalnych. Warto tu dodać, że od początku reklamowania takiej metody oczyszczania okolic intymnych ginekolodzy bardzo szybko wyrazili swoje stanowisko i nie jest ono po myśli sprzedających ziołowe mieszanki. - Wagina oczyszcza się sama – mówił już w 2015 ginekolog dr. Draion Burch w rozmowie z Live Science. Dodał, że tkanka we wnętrzu pochwy jest bardzo wrażliwa i para wodna może ją poważnie uszkodzić. Dodatkowym problemem może być zaburzenie naturalnego zbalansowania środowiska flory bakteryjnej. - Wagina ma w sobie dobre bakterie, które ją chronią - podkreślała w rozmowie z BBC rzeczniczka Royal College of Obstetricians and Gynaecologists w Wielkiej Brytanii. Pacjentkę za Kanady udało się przywrócić do dobrego stanu za pomocą terapii antybiotykowej i specjalnych opatrunków. Ze względu na obrażenia konieczne było przesunięcie operacji korygującej obniżenie ścian pochwy. „Placówki opieki zdrowotnej powinny być świadome istnienia alternatywnych terapii by pomagać kobietom dokonywać świadomych wyborów i unikać potencjalnego zagrożenia” - czytamy we wnioskach końcowych raportu podpisanego przez dr Magali Robert z Uniwersytetu w Calgary. Czytaj więcej: Jajka waginalne Gwyneth Paltrow miały uzdrawiać kobiety. Będzie grzywna za „pseudonaukę” ----->
Nowy rodzaj "szczepionki" na raka. Ma nauczyć organizm, jak niszczyć nowotwory
Opublikowane właśnie w Nature Medicine wyniki przełomowych badań dają wiele nadziei. Nowy typ immunoterapii polega na wstrzykiwaniu do guza rakowego kilku stymulantów. Dzięki temu organizm sam niszczy komórki nowotworowe.
Pierwsze obiecujące wyniki zaobserwowano w terapii zaawansowanych form chłoniaków nie-Hodgkina, z którymi nie dają sobie rady konwencjonalne metody. Według naukowców z Mount Sinai w Nowym Jorku rakowe guzy podane takim działaniom przekształcają się w „fabryki szczepionek na raka”. Udaje się to dzięki pobudzeniu limfocytów T do ataku na guz. W teorii brzmi to bardzo łatwo: wystarczy pokazać takim komórkom próbkę przeciwnika, nauczą się go rozpoznawać i staną się bronią w walce z nim. Potem wystarczy je wpuścić do układu z chorobą i czekać na efekty. Jednak w praktyce sprawa wcale nie jest prosta. Po pierwsze nowotwory potrafią przed nimi bardzo skutecznie maskować. Robią to za pomocą mechanizmów, które można porównać do oszukiwania punktów kontrolnych na drodze. Błony komórek rakowych mają cechy, które upodabniają je do zdrowych komórek, dzięki czemu nie rozpoznaje ich układ odpornościowy. Terapia punktowa sprawia, że limfocyty potrafią te kamuflaże przejrzeć na wylot, ale niestety nie zawsze to działa, w szczególności w przypadku złośliwych chłoniaków nie-Hodgkina. W walce z nimi pomogły specjalne stymulanty, których użyli naukowcy z Mount Sinai. Pierwszy z nich przyzywa komórki dendrytyczne. Zajmują się one tak zwaną prezentacją antygenu, czyli wskazują limfocytom komu trzeba przetrzepać skórę. Kolejny sprawia, że oznaczają one guz jako ciało niebezpieczne, które należy zniszczyć. Można to porównać do wywieszenia w małym miasteczku na dzikim zachodzie plakatów „Poszukiwany żywy lub martwy! Nagroda!” Sygnałów od komórek dendrytycznych limfocyty T już nie przegapią i przystąpią do akcji. Próba kliniczna została przeprowadzona na 11 osobach z zaawansowanymi chłoniakami nie-Hodgkina. Zaobserwowano zarówno obronną reakcję limfocytów T oraz przypadki remisji i to z dala od miejsca „szczepienia”. Według zapewnień naukowców w teorii metoda ta zadziałać może także w walce z innymi typami nowotworów. Jeszcze lepsze wyniki dały testy połączonych terapii: punktowej z wprowadzaniem stymulantów. Podczas testów na myszach remisja podniosła się z 40% do 80%. Na razie nie sprawdzano jej na ludziach. Do wprowadzenia nowego narzędzia do powszechnego arsenału antyrakowego jeszcze dość daleko, jednak odkrycie daje solidne podstawy do wiary w to, że w niedalekiej przyszłości uda się pokonywać nawet złośliwe nowotwory. Źródło: Science Alert
Wraca szkorbut. Otyli mieszkańcy zamożnych krajów ze skrajnym niedoborem wit. C
Choroba, o której mogliście czytać w powieściach przygodowych z XIX wieku znów się pojawiła i atakuje w bogatych rozwiniętych krajach.
Trudno sobie wyobrazić by schorzenie wynikające z niedoboru witaminy C mogło pojawić się w wysoko rozwiniętych społecznościach, gdzie przecież nietrudno kupić jest owoce albo choćby multiwitaminę w pastylkach, a jednak. Nie dość, że wraca, to jeszcze pojawia się w kraju, który co roku marnuje około jedną czwartą swojej żywności. Szkorbut kojarzy się najczęściej z epoką wielkich odkryć geograficznych, kiedy przemierzający ocean marynarze chorowali z braku odpowiedniego pożywienia na pokładzie. Jak to możliwe, że w XXI wieku w USA ludzie zaczęli wykazywać jego objawy? Na to pytanie próbuje odpowiedzieć Derek Muller w filmie dokumentalnym „Vitamania”. Oznaki szkorbutu to między innymi: krwawiące dziąsła, wypadające włosy, ekstremalne zmęczenie, gnijące zęby. Takie właśnie symptomy sprowadziły Sonny'ego Lopeza do gabinetu Erica Churchilla, amerykańskiego lekarza z miasteczka Springfiled w stanie Massachusetts. - Pierwszy przypadek zdiagnozowaliśmy około sześciu lat temu – mówi lekarz w rozmowie z Science Alert – Trafił do szpitala w dramatycznym stanie. Miał także problem psychiczny polegający na tym, że jadł tylko chleb i ser. Od tego czasu zdiagnozowaliśmy około 20-30 przypadków szkorbutu. Churchill wraz z zespołem lekarzy z Baystate High Street Health Centre szuka odpowiedzi w dietach swoich pacjentów i prowadzi projekt badający zasięg i korzenie choroby w nowoczesnym miejskim środowisku. Sonny Lopez mieszka w warunkach skrajnego ubóstwa, przez lata jadał jeden posiłek dziennie. Lekarz przepisał mu zjadanie jednej pomarańczy dzienie by uzupełnić niedobór witaminy C. Niestety jego życiowa sytuacja nie ułatwiała wprowadzenie na stałe zdrowej diety. - Wielu ludzi nie stać na dobre jedzenie, odżywiają się wysokotłuszczowym, kalorycznym i bardzo zapełniającym – wyjaśnia Churchill – Mając ograniczony budżet jesz to, co cię zapcha na dłużej i nasyci mocniej niż owoce i warzywa. Przypadek Lopeza i inne badane przez lekarza pokazują, że nie wystarczy się po prostu najeść by zapewnić organizmowi odpowiednią dawkę witamin. Co ciekawe, wielu pacjentów ze szkorbutem miało nadwagę lub nawet symptomy otyłości. USA to nie jedyny relatywnie bogaty kraj, gdzie szkorbut podnosi głowę. W 2016 roku donoszono o podobnych incydentach w Australii. - Gdy zapytałem ich o dietę, tylko jedna osoba jadła trochę świeżych warzyw i owoców, reszta jadła ich całkiem sporo – opowiada Jenny Gunton, lekarka i badaczka z Westmead Institute for Medical Research – ale wszyscy je przegotowywali, co niszczy witaminę C. Badanie Gunton nie wskazało na konkretną zagrożoną grupę, jednak według Churchilla powrót szkorbutu to konsekwencja nierówności społecznych i ubóstwa. - Zdiagnozowani mieli do dyspozycji bardzo niewiele sposobów na poradzenie sobie z problemami, wreszcie nie radzili sobie nawet z własną dietą – mówi. Ofiary marginalizacji karmiące się jakościowo bezużytecznym, choć tanim, śmieciowym jedzeniem skazane są na niedobór witamin i tym samym stają się łatwym celem szkorbutu. Dotyczy to nie tylko miejskiej biedoty, problem jest także choćby w obozach dla uchodźców w rozwijających się krajach. - Szkorbut wydaje się dziś tak prostą do uniknięcia chorobą, a jednak ludzie na niego zapadają, co nie powinno mieć miejsca w rozwiniętym kraju – podsumowuje Churchill. Źródło: Science Alert
Tatuaż z podróży. Kto się odważy na taką pamiątkę?
W Tajlandii chętnych na "magiczny wzór" nie brakuje. Decydują się na tę trwałą pamiątkę pomimo bólu.
Pod cienką igłą nakłuwającą skórę rodzi się wzór pełen detali. Punkt po punkcie. Tatuowany mężczyzna milczy, zmrużywszy oczy i starając się nie poruszyć. Krople potu na jego czole zdradzają, że ze wszystkich sił próbuje walczyć z bólem. Wiem już, że w jego ślady raczej pójść się nie zdecyduję. Skupiony na swoim zadaniu artysta powtarza ruchy, które w tej części Azji wykonywane były już ponad 2 tys. lat temu. Sztuka tatuażu – jantra lub sak yant – przywędrowała do Tajlandii z Kambodży. Wzór wykonywany był za pomocą zaostrzonego bambusowego patyczka. Używa się ich do dziś, mocując jednak na zakończeniu jednorazową igłę. Tak wykonany tatuaż, pobłogosławiony przez odpowiednią osobę, zyskiwał moc amuletu. Ilość stosowanych wzorów jest w zasadzie nieskończona, te najbardziej klasyczne to diagramy, powtarzające się układy geometryczne, religijne sentencje oraz sylwetki zwierząt. Sporą popularnością cieszy się Hah Taew Yant, czyli pięć pionowych linii z tekstem buddyjskich modlitw. Rozsławiła go Angelina Jolie, przyozdabiając nim swoje plecy. Zrobienie tradycyjnego tajskiego tatuażu zajmuje sporo czasu. Igła prowadzona ręką jest jednak mniej inwazyjna niż maszynka, więc skóra goi się szybciej. A po dopełnieniu rytuału i modlitw znak ma szansę stać się czymś więcej niż tylko zwykłym wzorem na ciele. Ceny rysunków w Tajlandii zależą od ich wielkości. Przykładowo ten o wymiarach 10 x 10 cm to wydatek od ok. 450 zł. (mg)
Byliśmy u fryzjera na Sri Lance. Zobaczcie efekty!
Wizyta u lokalnego fryzjera w Kolombo to niezłe przeżycie.
W Kolombo - dawnej stolicy Sri Lanki - Michał Cessanis wybrał się do fryzjera. - Świetnie mnie obciął! – zapewnia Michał. Oprócz ścięcia włosów nasz dziennikarz dał się namówić na masaż głowy. Fryzjer użył do tego olejków eterycznych i urządzenia, które przesuwał po całej głowie i uszach. A wyglądało to mniej więcej tak >>> - Od tego urządzenia wciąż wiruje mi w głowie – relacjonuje. Kompleksowa usługa! W każdym razie fryzjer rewelacyjny. A Michał Cessanis znalazł dobry powód, by częściej zaglądać na Sri Lankę. Odważylibyście się na coś podobnego?