Kruki i wilki w Yellowstone – naukowcy odkryli zaskakującą strategię ptaków. „Na początku byliśmy zdziwieni”
Kruki są niesamowicie inteligentnymi i zaradnymi ptakami. Do tej pory uważano, że śledzą watahy wilków, by pozyskać pożywienie. Tymczasem te ptaki to mistrzowie nawigacji. Wykorzystują „mapy” w swoich głowach, by dotrzeć do miejsc, gdzie natkną się na smakowitą padlinę. Co ustalili naukowcy?
Początek badań na terenie Parku Narodowego Yellowstone w USA nie był łatwy. Naukowcy musieli najpierw schwytać kruki, by zainstalować na ich odnóżach mikroskopijne nadajniki. A te ptaki nie są łatwym celem. Badacze zaczaili się na nie w pobliżu kempingów. Jako przynęty używano śmieci i jedzenia typu fast food, by oszukać ich czujność. Nadajniki GPS założono ostatecznie na 69 krukach. Jeśli chodzi o wilki to spora część populacji już posiadała specjalne obroże telemetryczne, więc nie trzeba było się już tym zajmować. Teraz przyszedł czas na włączenie laptopów i przyglądanie się zachowaniu zwierząt. Testowanie kruków Głównym celem badań było zweryfikowanie wieloletniego przekonania, że kruki znajdują pożywienie głównie poprzez bezpośrednie śledzenie watah wilków. Choć powszechnie uważano, że ptaki te po prostu „trzymają się blisko” drapieżników, hipoteza ta nigdy wcześniej nie została poddana rzetelnym testom. Pamięć przestrzenna ptaków Nowe badanie, w którym przez dwa i pół roku śledzono kruki i wilki w Parku Narodowym Yellowstone, pokazuje, że padlinożercy stosują znacznie bardziej wyrafinowaną strategię. Kruki potrafią zapamiętać, gdzie wilki najprawdopodobniej upolują ofiarę i wracają na te tereny z daleka. – Potrafią lecieć sześć godzin bez przerwy, prosto do miejsca upolowania ofiary – mówi pierwszy autor badania dr Matthias Loretto z Uniwersytetu Medycyny Weterynaryjnej w Wiedniu. Odkrycia opublikowane w prestiżowym czasopiśmie „Science” sugerują, że kruki wykorzystują pamięć przestrzenną i nawigację do znajdowania pożywienia rozrzuconego po terenie. – Kruki potrafią pokonywać duże odległości, latając, i wydają się mieć dobrą pamięć, więc nie muszą stale podążać za wilkami, aby czerpać korzyści z obecności drapieżników – mówi dr Loretto. Ptasie strategie bardziej wysublimowane – Wszyscy zakładaliśmy, że ptaki mają bardzo prostą zasadę: po prostu trzymać się blisko wilków. Nie wiedzieliśmy, do czego zdolne są kruki, ponieważ nikt nigdy nie stawiał ich w centrum uwagi. Nikt nie przyjął punktu widzenia padlinożercy – mówi dr Daniel L. Stahler z Parku Narodowego Yellowstone, który był zaangażowany w badania. Naukowcy widzieli, że kruki potrafią zapamiętywać stałe źródła pożywienia, takie jak wysypiska śmieci. Zaskoczeniem było to, że kodują w mózgach również ulubione lokalizacje miejsc wilczych łowów. W ciągu ponad dwóch i pół roku tropienia badacze znaleźli tylko jeden wyraźny przypadek kruka podążającego za wilkiem na odległość ponad kilometra lub przez ponad godzinę. – Na początku byliśmy zdziwieni – mówi dr Loretto. – Kiedy zdaliśmy sobie sprawę, że kruki nie podążają za wilkami na duże odległości, nie potrafiliśmy wyjaśnić, dlaczego ptaki wciąż tak szybko przybywają na miejsca, w których polują wilki – wspomina naukowiec. Kruki niedocenione Po szczegółowej analizie danych dotyczących przemieszczania się ptaków, schemat stał się jasny. Zamiast śledzić drapieżniki bezpośrednio na duże odległości, kruki wielokrotnie powracały do ​​określonych obszarów, gdzie polowania wilków były częste. I to okazało się kluczem do ich sukcesu. Niektóre osobniki pokonywały nawet 155 kilometrów w ciągu jednego dnia, w kierunku miejsc, w których prawdopodobnie pojawi się padlina – mimo że dokładny moment zabicia ofiary przez wilki jest nieprzewidywalny. – Nasze badanie wyraźnie pokazuje, że kruki są elastyczne w wyborze miejsca żerowania. Nie są przywiązane do konkretnego stada wilków. Dzięki wyostrzonym zmysłom i pamięci o poprzednich miejscach mogą wybierać spośród wielu możliwości żerowania na rozległych obszarach. To zmienia nasze myślenie o tym, jak padlinożercy znajdują pożywienie – i sugeruje, że mogliśmy przez długi czas nie doceniać niektórych gatunków – podsumowuje współautor badań prof. John M. Marzluff z Uniwersytetu Waszyngtońskiego. Źródło: Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Co się dzieje pod Yellowstone? W jednym miejscu zrobiło się szczególnie gorąco
Naukowcy pracujący w Parku Narodowym Yellowstone ustalili, że najważniejsze rezerwuary magmy uformowały się pod północno-wschodnią częścią kaldery. Przyszła aktywność superwulkanu może koncentrować się właśnie w tym miejscu, podejrzewają badacze w artykule opublikowanym w czasopiśmie „Nature”.
Spis treści: Kiedy wybuchnie następny superwulkan? Czy da się przewidzieć wybuch wulkanu? Co się dzieje pod Kalderą Yellowstone? Ludzkość miała ostatnio sporo szczęścia. Od kilkunastu tysięcy lat – czyli przez cały okres po rewolucji agrarnej i powstaniu pierwszych miast – nigdy nie doświadczyliśmy kataklizmu na skalę globalną. Mogliśmy rozwijać naszą cywilizację w stosunkowo spokojnych i stabilnych warunkach klimatycznych. A to są na Ziemi nadzwyczajne okoliczności. Nasza planeta ma bowiem pod swoją powierzchnią kilkadziesiąt drzemiących olbrzymów. Mowa o superwulkanach, których na razie znamy około 20. Wybuchają co 50–100 tys. lat, a każdy taki wybuch jest potężnym wstrząsem dla całego globu. Na razie nie doświadczyliśmy żadnego z nich. A przynajmniej nie stało się to w okresie, kiedy ludzkość wynalazła pismo. Ostatni wybuch superwulkanu nastąpił około 25 700 lat temu na terenie dzisiejszej Nowej Zelandii. Była to tak zwana erupcja Oruanui, w czasie której eksplodował superwulkan Taupō (zlokalizowany pod istniejącym dzisiaj Jeziorem Taupō). Erupcja osiągnęła ósmy, najwyższy stopień w skali VEI (ang. Volcanic Explosivity Index, pol. Indeks eksplozywności wulkanicznej). Po niej Taupō ożywiał się jeszcze wielokrotnie, jednak za każdym razem wybuchy nie były już tak silne. Kiedy wybuchnie następny superwulkan? Superwulkany wybuchają więc regularnie, a ich aktywność pozostawia na ziemskiej skorupie wyraźne ślady. Przybierają one postać ogromnych rozmiarów wgłębień, zwanych kalderami. Kaldera powstaje, gdy komora magmowa – podziemny zbiornik na płynne skały – zapada się po erupcji. Kaldery mają kształt okrągłych kociołków, pod którymi cały czas coś wrze. Najsłynniejsza kaldera znajduje się w Stanach Zjednoczonych, w Wyoming. Na jej terenie zlokalizowany jest Park Narodowy Yellowstone. Pod nim zaś znajduje się bodajże najsłynniejszy ziemski superwulkan. Kaldera Yellowstone ma imponujące wymiary 55 na 80 km. Uformowała się w wyniku trzech erupcji, do których doszło 2,1 mln, 1,3 mln oraz 640 tys. lat temu. Naukowcy szacują, że wszystkie miały 8. stopień w skali VEI. Czy Yellowstone może ponownie wybuchnąć? Zważywszy że ten superwulkan jest aktywny, to bardziej pytanie „kiedy” niż „czy”. I choć odległości między erupcjami mierzy się w skali geologicznej, naukowcy bardzo by chcieli mieć narzędzia pozwalające określić choćby w przybliżeniu ich potencjalne daty. Czy da się przewidzieć wybuch wulkanu? Wybuch wulkanu przewidzieć jest bardzo trudno, choć są oznaki wskazujące, że to wydarzenie może wkrótce nastąpić. Równie trudno jest przewidzieć wybuch superwulkanu. Dlatego naukowcy opracowują coraz bardziej precyzyjne metody pozwalające badać, co dokładnie dzieje się pod kalderami. Zajmuje się tym m.in. zespół Ninfy Bennington z US Geological Survey. Naukowcy ci przeprowadzili badania magnetotellurystyczne w Parku Narodowym Yellowstone. Pozwoliły one stworzyć model obrazujący rezerwuary magmy znajdujące się pod kalderą. Badaczy szczególnie interesowały podziemne zbiorniki z magmą ryolitową, które stanowiły źródła wcześniejszych erupcji superwulkanu. Ryolit to kwaśna skała pochodzenia wulkanicznego, bardzo bogata w krzemień. Co się dzieje pod Kalderą Yellowstone? Badania, których wyniki opublikowano w czasopiśmie naukowym „Nature”, wskazują, że w skorupie pod kalderą znajduje się przynajmniej siedem regionów z dużą zawartością magmy. Niektóre połączone są ze sobą i nawzajem się zasilają. Zlokalizowane są od 4 do 47 km pod powierzchnią. To oznacza, że najgłębsze sięgają aż granicy między skorupą a płaszczem Ziemi. Najciekawsze z punktu widzenia naukowego miejsce zlokalizowano na północnym wschodzie kaldery. Tam, w dolnej skorupie, wykryto ogromne rezerwuary magmy bazaltowej. Ogrzewają one komory z magmą ryolitową, położone z kolei w górnej skorupie. Te zbiorniki magmy ryolitowej zawierają aż od 388 do 489 kilometrów sześciennych materiału. To ogromna ilość, podobna do tej, jaka zgromadziła się w komorach przy poprzednich największych erupcjach, po których uformowała się kaldera. Wniosek? „Na podstawie naszej analizy przypuszczamy, że miejsce przyszłego wulkanizmu ryolitowego przesunęło się na północno-wschodnią część kaldery Yellowstone” – napisali autorzy pracy. To jednak jeszcze nie pozwala im przewidzieć, jak dokładnie będzie wyglądała aktywność wulkaniczna Yellowstone ani kiedy dojdzie do wybuchu. Źródła: Nature, ScienceAlert Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Eksplozja w Parku Yellowstone. Turyści uciekali przed słupem gorących gazów, wody i skalnego gruzu
Wczoraj po godzinie 10 czasu lokalnego, na terenie położonego na szczycie superwulkanu Parku Yellowstone doszło do widowiskowej eksplozji hydrotermalnej. Wybuch miał miejsce tuż przy ścieżce, którą przemieszczają się turyści. Na amatorskim filmie widać ludzi uciekających przed pióropuszem gazów o temperaturze ponad 200 stopni Celsjusza i wyrzuconych wraz z nimi odłamków skalnych.
W tym artykule: Pióropusz z gazu, błota i skał Najstarszy park narodowy na świecie Superwulkan Yellowstone Superwulkany na Ziemi Parking i promenada w Biscuit Basin w Parku Narodowym Yellowstone tymczasowo zamknięte z powodu eksplozji hydrotermalnej – poinformowały służby amerykańskiego parku położonego na superwulkanie. We wtorek, 23 lipca, około godziny 10:19 doszło tam do lokalnego wybuchu hydrotermalnego. Stało się to w pobliżu tzw. Sapphire Pool w Biscuit Basin, położonego na północ od Old Faithful. Wyniku eksplozji została zniszczona część promenady spacerowej. Ale całkowity zakres zniszczeń jest wciąż oceniany. Na szczęście nikt ze znajdujących się na promenadzie turystów nie ucierpiał. Ale w związku ze zniszczeniami i faktem, że wczorajsze wydarzenie może się powtórzyć, obszar jest wyłączony z ruchu turystycznego. Pióropusz z gazu, błota i skał Pracownicy parku i naukowcy z amerykańskich służb geologicznych (USGS) będą monitorować warunki i ponownie otworzą wspomniany obszar, gdy tylko zyskają pewność, że nic nie zagraża turystom. Na całe szczęście opisywana erupcja nie miała charakteru wulkanicznego, ale hydrotermalny, związany z podgrzewaniem wody w podziemnych zbiornikach. – Eksplozje hydrotermalne występują, gdy podziemna woda nagle zmienia się w parę. Tego typu zdarzenia są stosunkowo powszechne na obszarze Yellowstone – napisali w specjalnym oświadczeniu naukowcy z USGS oraz Parku Narodowego Yellowstone. – Na przykład gejzer Porkchop w Norris Geyser Basin doświadczył eksplozji w 1989 roku. Małe zdarzenie w Norris Geyser Basin zostało zarejestrowane przez sprzęt monitorujący 15 kwietnia 2024 roku. Eksplozja podobna do dzisiejszej miała miejsce 17 maja 2009 roku w Biscuit Basin – wyliczają badacze. Pod ziemią, w warunkach podwyższonego ciśnienia, woda może zostać podgrzana znacznie powyżej temperatury wrzenia, która wynosi 100 stopni Celsjusza na poziomie morza. W temperaturach sięgających 250 stopni Celsjusza woda może dość szybko zamienić się w parę, gwałtownie zwiększając swą objętość. Najstarszy park narodowy na świecie Przypomnijmy, że Park Narodowy Yellowstone znajduje się w zachodnich Stanach Zjednoczonych, głównie na północnym zachodzie stanu Wyoming, sięgając do Montany i Idaho. Jest pierwszym parkiem narodowym w Stanach Zjednoczonych i jest również powszechnie uznawany za pierwszy park narodowy na świecie. Słynie z dzikiej przyrody i licznych zjawisk geotermalnych. W tym słynnego gejzeru Old Faithful, który jest jedną z najpopularniejszych atrakcji. Park jest usytuowany na rozległym wulkanicznym płaskowyżu, pod którym na głębokości od 7 do 17 km znajduje się ogromna komora magmowa. Komora ma długość około 72 km, szerokość 30 km i głębokość dochodzącą do 660 km. W przeszłości dochodziło do niszczycielskich eksplozji superwulkanu – ponad 2 mln lat, 1,3 mln lat i 640 tys. lat temu. Superwulkan Yellowstone Kaldera Yellowstone to największy system wulkaniczny w Ameryce Północnej. Na świecie porównywalna jest jedynie z kalderą jeziora Toba na Sumatrze. Obecna kaldera powstała w wyniku katastrofalnej erupcji, która miała miejsce około 640 tys. lat temu i uwolniła do atmosfery ponad 1000 kilometrów sześciennych popiołu, skał i materiałów piroklastycznych. Erupcja ta była ponad 1000 razy większa niż erupcja Mount St. Helens w 1980 roku. Największa znana erupcja, do której doszło 2,1 miliona lat temu, wyrzuciła 2450 kilometrów sześciennych materiału wulkanicznego. Utworzyła wówczas formację Huckleberry Ridge Tuff i Island Park Caldera. Mniejsza erupcja 1,3 miliona lat temu wyrzuciła 280 kilometrów sześciennych materiału, tworząc kalderę Henry’s Fork i osadzając tuf Mesa Falls. Każda z trzech największych erupcji uwolniła ogromne ilości popiołu, który pokrył znaczną część środkowej Ameryki Północnej, spadając na wiele setek kilometrów dalej. Ilość popiołu i gazów uwolnionych do atmosfery prawdopodobnie miała znaczący wpływ na globalne wzorce pogodowe. Doprowadziło to do wyginięcia niektórych gatunków, głównie w Ameryce Północnej. Superwulkany na Ziemi Gdyby do tego typu erupcji doszło w tej chwili, jej skutki mogłyby zabić setki tysięcy ludzi, doprowadzić do zniszczenia rolnictwa i paraliżu większości obszaru USA. Superwulkan pod Yellowstone nie jest jedynym tego typu miejscem na Ziemi. Istnieje kilkanaście superwulkanów, choć dokładna liczba może się różnić w zależności od definicji używanej przez naukowców. Oto kilka najbardziej znanych: Yellowstone (USA), Toba (Indonezja), Taupo (Nowa Zelandia), Aira (Japonia), Campi Flegrei (Włochy), Long Valley (USA), La Garita (USA), Valles Caldera (USA), Lake Ilopango (Salwador). Superwulkany są wyjątkowo rzadkie. Charakteryzują się zdolnością do wywołania erupcji, które wyrzucają co najmniej 1000 kilometrów sześciennych materiału wulkanicznego. Wybuchy te mają potencjał do wywołania globalnych zmian klimatycznych i katastrofalnych skutków na dużą skalę. Źródło: ScienceAlert. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Superwulkan Yellowstone skrywa dużo więcej płynnej magmy, niż sądzono. Czy grozi nam potężna erupcja?
Najnowsze badania wykazały, że pod kalderą Yellowstone, znajduje się znacznie więcej magmy. Naukowcy twierdzą jednak, że nie oznacza to jeszcze, że wkrótce czeka nas wybuch jednego z największych wulkanów świata.
W tym artykule: Pod powierzchnią Yellowstone znajduje się dużo więcej płynnej magmy, niż wcześniej przewidywano Czy grozi nam wybuch potężnego wulkanu? Co by się stało, gdyby doszło do erupcji superwulkanu Yellowstone? Superwulkan Yellowstone znajduje się w Stanach Zjednoczonych w stanie Wyoming. Dziś jest zaledwie wspomnieniem swojej siły sprzed tysięcy lat. Do ostatniej potężnej erupcji doszło ok. 640 tys. lat temu, a ostatni wypływ lawy nastąpił, gdy Ameryki Północnej nie zamieszkiwali jeszcze ludzie. Wulkan ten jest jednak wciąż aktywny, a do kolejnego wybuchu może dojść tak naprawdę w każdej chwili. Pod powierzchnią Yellowstone znajduje się dużo więcej płynnej magmy, niż wcześniej przewidywano Nowe badania międzynarodowego zespołu naukowców wykazały, że pod kalderą Yellowstone znajduje się znacznie więcej płynnej magmy, niż dotychczas podejrzewano. Naukowcy, którymi kierował geolog Ross Maguire z Uniwersytetu Illinois w Urbanie i Champaign (UIUC) chcieli sprawdzić, jaki procent masy pochodzącej z głębi Ziemi jest w postaci stopionej. Przewidywanie wybuchów wulkanów opiera się w znacznej mierze na odczytywaniu znaków. Jednym z nich jest właśnie aktywność magmy i zmiana w emisji gazów, które ona zawiera. Właśnie dlatego badacze postanowili zidentyfikować w szczególności płynną magmę, która pomaga określić, jak blisko erupcji znajduje się wulkan. Park Narodowy Yellowstone kończy 150 lat. „Wytrąciliśmy ekosystem z równowagi” Nie wszyscy wiedzą, że Park Narodowy Yellowstone boryka się z problemami ekologicznymi. Zarząd szuka pomocy u rdzennych Amerykanów. – Wyniki naszych badań wskazują, że komora magmowa w Yellowstone zawiera dużą ilość płynnej magmy, która w przeszłości były odpowiedzialne za wybuchy. Z drugiej strony nie oznacza to, że grozi nam wkrótce erupcja – twierdzi prof. Maguire. Wcześniejsze badania falami sejsmicznymi wykazały, że w Yellowstone znajdują się dwie komory magmowe. Jedna na głębokości ok. 5–10 km pod ziemią, a druga ok. 20–50 km. Czy grozi nam wybuch potężnego wulkanu? Naukowcy dokonali analizy nagrań fal sejsmicznych z lat 2000–2018 i zbadali wulkan techniką obrazowania tomograficznego. Badacze odkryli, że w komorach magmowych znajduje się ok. 16–20% stopionej magmy. Poprzednie modele zakładały, że jest jej 10% lub mniej. Ponadto nowe badania wykazały, że najwięcej stopionej magmy jest na głębokości od 3 do 8 kilometrów. Uczeni przy okazji zaznaczają, że, największe ryzyko erupcji jest wtedy, gdy co najmniej 35–50% magmy jest w postaci płynnej. Zwracają jednak uwagę, że jest to tylko jeden ze wskaźników, które wskazują na potencjalny wybuch. Dlatego jest on tak trudny do przewidzenia. Prof. Maguire zwraca również uwagę, że chociaż ich metoda badawcza jest oparta na najnowszych rozwiązaniach, nie jest niezawodna. Zespół mógł przeoczyć obszary, w których znajduje się więcej płynnej magmy. Naukowcy twierdzą również, że ich badania wcale nie muszą oznaczać, że od ostatnich 20 lat przybyło płynnej magmy pod kalderą Yellowstone. – Wyniki tych badań nie oznaczają, że mamy do czynienia z większym zagrożeniem. Pokazują raczej postęp naukowy i nasze zdolności w zrozumieniu tego, co znajduje się głęboko pod ziemią w Parku Narodowym Yellowstone – mówi w rozmowie z New Scientist Kari Cooper, geolog z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Davis, który nie brał udziału w badaniach. Co by się stało, gdyby doszło do erupcji superwulkanu Yellowstone? Kaldera Yellowstone jest pozostałością po kilku gigantycznych erupcjach superwulkanu. Największe miały miejsce 2,1 mln, 1,3 mln oraz 640 tys. lat temu. Wulkanolodzy twierdzą, że były to erupcje o najwyższym stopniu w 8-stopniowej skali VEI (Indeks Eksplozywności Wulkanicznej). Yellowstone to jeden z największych aktywnych wulkanów na świecie. Badania z 2014 roku wykazały, że gdyby dziś doszło do eksplozji superwulkanu, konsekwencje byłyby globalne. Eksperci z United States Geological Survey stworzyli model, który pokazał, że niemalże cała powierzchnia Stanów Zjednoczonych zostałaby przykryta popiołami wulkanicznymi. Wybuch spowodowałby również ochłodzenie klimatu przez uwolnienie bardzo dużych ilości tlenków siarki do atmosfery, które przez wiele lat odbijałby światło słoneczne. Naukowcy przewidują, że to miałoby katastrofalny wpływ m.in. na rolnictwo. Źródło: Science. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Oto najpiękniejsze jeziora świata. Ich widok zapiera dech w piersiach
Najpiękniejsze jeziora świata to prawdziwe cuda natury, które nie tylko zachwycą oko, ale dostarczą też niezwykłych wrażeń. Wulkaniczne, polodowcowe, solne, a nawet wypełnione wrzącą siarką.
W tym artykule: Najpiękniejsze jeziora świata: Australia, Europa, Ameryka Północna Najpiękniejsze jeziora świata: Azja, Ameryka Południowa, Nowa Zelandia Najpiękniejsze jeziora świata mogą być inspiracją do zaplanowania kolejnych podróży. Sprawdź, które z nich warto zobaczyć na żywo. Te jeziora wyróżniają się nie tyle swoimi rozmiarami, co kolorami. Różowy czy zielony? Światowe jeziora uważane za najpiękniejsze, przedstawiają całą paletę barw. Najpiękniejsze jeziora świata: Australia, Europa, Ameryka Północna Pink Lake – Australia W zachodniej Australii, w regionie Golden Outbacki, 3 km od miasta Esperance, znajduje się solne jezioro, które w odpowiednich warunkach pogodowych zmienia odcień wód w delikatnie różowy i fioletowy. Swój niezwykły kolor zawdzięcza wysokiemu stężeniu glonów i bakteriom, które, aby zapewnić sobie przetrwanie, produkują odpowiedni barwnik (beta-karoten). Wyjątkowa kolorystyka wód nie jest jedynym wyróżnikiem jeziora. Pink Lake to również miejsce będące skupiskiem ogromnej ilości mało znanego Europejczykom ptactwa, np. sieweczek czarnogłowych i szydłodziobów. Warto również dodać, że aż 99 proc. soli znajdującej się w jeziorze jest wykorzystywana do produkcji soli spożywczej. Jeziora Plitwickie – góry Mała Kapela (Chorwacja) 16 jezior krasowych tworzy najstarszy Park Narodowy w Chorwacji. Połączone są ze sobą licznymi wodospadami, położonymi na różnych wysokościach (od 503 m n.p.m. do 636 m n.p.m.). Woda w zbiornikach mieni się wieloma kolorami: od przezroczystości po intensywny turkus, którego zasługą jest znajdujący się na dnie węglan wapnia. Odcienie szarości, żółci i zieleni zawdzięczamy promieniom słonecznym, minerałom i pływającym w głębinach stworzeniom. Okolice jezior porośnięte są lasem bukowym, w którym rośnie blisko 1100 gatunków roślin. To prawdziwy cud chorwackiej natury. Park wpisany został na listę Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Przyrodniczego UNESCO. Morning Glory Pool – Yellowstone (USA) To słynne gorące źródła znajdujące się na terenie Parku Narodowego Yellowstone. Ich temperatura sięga nawet do 70 stopni Celsjusza. Niebieskawy kolor wody jest wynikiem obecnych na dnie sinic. Pozostałe, czerwone, pomarańczowe i żółte barwy powstały wskutek działań człowieka. Turyści, wrzucając monety i śmieci do basenu, zablokowali otwory wentylacyjne. To doprowadziło do rozwoju kolejnych bakterii, które na powierzchni wody pozostawiają kolorowe pierścienie. Najpiękniejsze jeziora świata: Azja, Ameryka Południowa, Nowa Zelandia Magiczne wody na wyspie kwiatów – Flores (Indonezja) Na indonezyjskiej wyspie Flores znajduje się wulkan Kelimutu, a w jego kraterze leżą trzy jeziora, które w zależności od pory roku zmieniają swoje barwy. Jezioro „Starych ludzi” pozostaje najczęściej błękitne, natomiast „Młodych mężczyzn i dziewcząt” oraz „Zaczarowane” zmieniają swoje kolory na zielony, pomarańczowy, brązowy, a nawet czerwony. Naukowcy zjawisko tłumaczą działaniami gazów wulkanicznych, które na dnie zbiornika wytwarzają reakcje chemiczne. Mieszkańcy wyspy jednak mają na ten temat inną teorię. Według okolicznych legend, miejsce to lepiej omijać z daleka, gdyż w wodnych głębinach znajdują się dusze zmarłych. Perito Moreno – Santa Cruz (Argentyna) Jezioro polodowcowe Perito Moreno to jedna z największych atrakcji turystycznych południowej Patagonii. Jego rozmiary są imponujące – ma prawie 5 km szerokości, 30 km długości, a jego wysokość miejscami sięga aż 70 m n.p.m. Niezwykły kolory wody – przezroczyste, jasnobłękitne i białe zawdzięczamy masom lodu i słońca odbijającym się na powierzchni jeziora. Warto dodać, że miejsce to jest trzecią, pod względem wielkości, rezerwą wody pitnej na świecie. Jeśli komuś nie wystarczy tylko podziwianie, może wybrać się na zorganizowany trekking po lodowcu. Diabelskie Jezioro – Wai-O-Tapu (Nowa Zelandia) Blisko miasta Rotorua, w północnej części wyspy, zlokalizowana jest jedna z największych atrakcji geotermalnych Nowej Zelandii. Znajdujące się na terenie rezerwatu, jezioro Devil’s Bath zostało naturalnie stworzone przez trwającą kilkaset lat aktywność geotermalną i wulkaniczną. Swoją barwę zawdzięcza unoszącym się na powierzchni osadom siarki i aktywnym minerałom. Jezioro paruje, wrze, wybucha i wypuszcza bąbelki. Jest niezwykle gorące (na głębokości temperatura może sięgnąć nawet 200 stopni Celsjusza) i nie pachnie najlepiej. Kąpiel w nim jest zabroniona! Warto również dodać, że obiekt znalazł się na liście „200 najbardziej surrealistycznych miejsc na świecie”. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Park Narodowy Yellowstone został zamknięty po fali powodzi. Nie tak miały wyglądać jego 150. urodziny
Park Narodowy Yellowstone to najstarszy i najbardziej znany obszar chroniony w USA. W ostatnich dniach pogoda okazała się bezlitosna dla dziewiczych terenów.
W tym artykule: Ewakuacja turystów z Yellowstone Powodzie w Parku Narodowym Yellowstone Park Narodowy Yellowstone – duma Amerykanów Od kilku dni Stany Zjednoczone doświadczają ekstremalnych zjawisk pogodowych. W drugim tygodniu czerwca przez wschodnią część kraju przeszła fala upałów. W Roswell w stanie Nowy Meksyk termometry wskazały rekordowe 43,8 st. Celsjusza. Jeszcze goręcej było w Dolinie Śmierci, gdzie odnotowano 50 stopni. W jednym z najgorętszych miejsc na świecie takie wartości nie są jednak czymś rzadkim. Ewakuacja turystów z Yellowstone Upały w Ameryce doprowadziły do gwałtownego topnienia śniegu, co w połączeniu z obfitymi opadami deszczu wywołało powodzie. Zniszczeniom uległ między innymi Park Narodowy Yellowstone, który znajduje się w północno-zachodnim Wyoming, południowo-zachodniej Montanie i południowo-wschodnim Idaho. Według US Geological Survey poziom wody w rzece Yellowstone wzrósł ze 182 cm do ponad 4,5 metra. Blisko 2-metowy wzrost odnotowano w ciągu zaledwie 24 godzin – to miejscowy rekord. W poniedziałek 13 czerwca dyrekcja ogłosiła, że Park Narodowy Yellowstone zostanie zamknięty przynajmniej do środy. Wcześniej załamanie pogody zmusiło władze parku do ewakuacji turystów. Dodatkowo część mieszkańców regionu została odcięta od wody pitnej. Miejscowy wodociąg uległ zniszczeniu, a część studni znalazła się pod wodą. – Naszym priorytetem była ewakuacja północnej części parku, gdzie mamy wiele awarii dróg i mostów, lawiny błotne i inne problemy – przekazał w poniedziałkowym oświadczeniu nadinspektor Yellowstone, Cam Sholly. Turyści nie schodzą tu z głównych szlaków. Krwawa diorama Yellowstone Od czasu powstania Yellowstone poglądy na to, czym jest dzika natura, stopniowo się zmieniały. Straż parku nie stara się już pokazywać dzikich zwierząt w formie oswojonego spektaklu. Jednak... Powodzie w Parku Narodowym Yellowstone Jest jeszcze za wcześnie, żeby oszacować zniszczenia w parku narodowym. Częściowy wgląd w sytuację daje nagranie z helikoptera. View oEmbed on the source website W 2022 r. przypada 150. rocznica utworzenia Parku Narodowego Yellowstone. Ostatnie powodzie prawdopodobnie utrudnią realizację planów tegorocznych obchodów. Przy wejściu północnym, gdzie żywioł był poza kontrolą ludzi, znajdują się siedziba dyrekcji parku, muzeum, archiwum oraz Łuka Roosevelta. Przy tym ostatnim Rdzenni Amerykanie pod koniec sierpnia planowali postawić wioskę tipi. W powodziach ucierpiał nie tylko Park Narodowy Yellowstone, ale też kilka miast w hrabstwie Park w stanie Montana, w tym Gardiner i Cooke City. Droga łącząca oba miasta prawdopodobnie pozostanie zamknięta do końca sezonu. Dzięki nim cieszymy się dziką przyrodą. 5 najstarszych parków narodowych świata Najstarsze parki narodowe powstały, by chronić naturalne obszary przyrodnicze. Obecnie zakładane są również z innych powodów, choć zabezpieczanie środowiska jest wciąż najważniejsze. Do... Park Narodowy Yellowstone – duma Amerykanów Park Narodowy Yellowstone to nie tylko jeden z najbardziej znanych na świecie amerykańskich obszarów chronionych, ale też najstarszy. Powstał dokładnie 1 marca 1872 r. na mocy ustawy podpisanej przez ówczesnego prezydenta USA – Ulyssesa S. Granta. W ostatnich latach liczba odwiedzających Yellowstone nie spada poniżej 4 milionów rocznie. Wyjątkiem był pandemiczny rok 2020, w którym gości było „tylko” 3 806 306. Park Narodowy Yellowstone zajmuje prawie 900 000 hektarów. W jego granicach znajdują się jedne z najbardziej zjawiskowych obszarów hydrotermalnych na świecie oraz malownicze wodospady. Największą atrakcją parku i jego nieoficjalnym symbolem jest kaldera wulkaniczna, nazywana też superwulkanem Yellowstone. Najstarszy park narodowy w USA zawdzięcza swoją sławę nie tylko gejzerom, ale też dzikim zwierzętom. W Yellowstone można spotkać prawie 300 gatunków ptaków, 16 gatunków ryb, pięć gatunków płazów, sześć gatunków gadów i 67 gatunków ssaków – w tym siedem rodzimych gatunków kopytnych i dwa gatunki niedźwiedzi. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Największy wulkan na świecie - gdzie się znajduje i czy stanowi zagrożenie?
Niektóre wulkany charakteryzują się większą wysokością względną niż Mount Everest. Inne kryją pod sobą ogniska magmowe o objętości, której nie jesteśmy w stanie sobie wyobrazić. Jaki jest największy wulkan na świecie? Przekonajmy się.
W tym artykule: Jaki jest największy wulkan na świecie? Mauna Loa Mauna Kea Masyw Tamu Kaldera Yellowstone Ojos del Salado Llullaillaco Czy największe wulkany stanowią zagrożenie? Wulkany kształtowały ziemski krajobraz przez wszystkie ery i okresy. Mimo że czasy współczesne należy określić jako spokojne w kontekście aktywności wulkanicznej, to nie ulega wątpliwości, że olbrzymie jednostki prędzej czy później obudzą się do życia, manifestując swoją aktywność przerażającymi zjawiskami. Największą fascynację, a jednocześnie - największą grozę budzą wielkie wulkany i superwulkany. Nic dziwnego. Jaki jest największy wulkan na świecie? Wskazanie największego wulkanu jest trudniejsze, niż mogłoby się wydawać. Takie jednostki można bowiem klasyfikować na różne sposoby - w kontekście wysokości względnej i bezwzględnej, zajmowanej powierzchni, powierzchni kaldery czy objętości ogniska magmowego. Należy także uwzględnić typ wulkanu i ich podział pod względem aktywności. Mając to wszystko na uwadze, poniżej zestawiamy największe wulkany świata. Wulkany w Polsce – gdzie się znajdują i co kryje w sobie Kraina Wygasłych Wulkanów? Czy w Polsce są wulkany? Te pradawne, buchające dymem i lawą góry powstałe w wyniku zazębiania się płyt tektonicznych od zawsze fascynowały ludzi. Dla starożytnych stały się nawet źró... Mauna Loa Zestawienie otwiera Mauna Loa - największy wulkan tarczowy świata. Gigant położony na wyspie Hawai'i (archipelag Hawajów) osiąga wysokość 4170 m n.p.m. Należy jednak podkreślić, że pod lustrem wody znajduje się 4975 m góry, więc jej wysokość względna to aż 9145 m. W czasach historycznych i współczesnych, wulkan Mauna Loa wybuchał łącznie 40 razy. Ostatnia erupcja miała miejsce w 1995 roku. Hawajskie wulkany pokryte śniegiem. Rzadkie zjawisko uchwycono na zdjęciach satelitarnych Zdjęcia satelitarne z 2021 r. ukazują nieczęsto spotykany widok. Szczyty dwóch wulkanów na Hawajach pokryły się śniegiem. Po intensywnych opadach na ich zboczach pozostały niemal rekordowe... Mauna Kea Wymieniając największe wulkany tarczowe, nie można nie uwzględnić uśpionego giganta z Hawajów. Mauna Kea to największa tego typu uśpiona jednostka. Jej szczyt wznosi się na wysokość 4205 m n.p.m., jednak jeżeli policzymy tę wartość od podstawy góry, która znajduje się na dnie Oceanu Spokojnego, otrzymamy wynik 10203 m, co stanowi największą wysokość względną na Ziemi. Ostatnia erupcja wulkanu Mauna Kea miała miejsce 4500 lat temu. Obecnie ten gigant nie przejawia aktywności. Masyw Tamu Poznaliśmy dwa największe wulkany tarczowe, których majestat możemy podziwiać bez żadnego specjalnego sprzętu. Czas na olbrzyma, którego wierzchołek nie wystaje ponad poziom wody. Masyw Tamu, stanowiący część Wyniesienia Szackiego, to największy wygasły podmorski wulkan tarczowy i jednocześnie - największy rozpoznany wulkan na świecie. Kolos położony pod powierzchnią Oceanu Spokojnego, w odległości ok. 1600 km od Japonii, legitymuje się rozmiarami 450x650 km. Jego przybliżona powierzchnia to 300 tys. km kw. Jego szczyt znajduje się w odległości ok. 4 tys. m od dna oceanicznego. Kaldera Yellowstone Najsłynniejszy superwulkan nie jest największy pod względem powierzchni kaldery. Istnieje jednak przypuszczenie, że wulkan Yellowstone kryje pod sobą największy zbiornik magmowy. W 2015 roku grupa sejsmologów z Uniwersytetu w Utah dokonała zaskakującego odkrycia. Okazało się, że pod głównym ogniskiem magmy, zlokalizowane jest jeszcze jedno, prawdopodobnie czterokrotnie większe od głównego! Park Narodowy Yellowstone kończy 150 lat. „Wytrąciliśmy ekosystem z równowagi” Nie wszyscy wiedzą, że Park Narodowy Yellowstone boryka się z problemami ekologicznymi. Zarząd szuka pomocy u rdzennych Amerykanów. Objętość zbiornika jest tak duża, że znajdujący się w nim roztopiony materiał skalny mógłby wypełnić Wielki Kanion aż 11 razy! Co więcej, oba ogniska, wyższe i niższe, są ze sobą połączone, więc w praktyce tworzą jeden zbiornik magmowy. Ojos del Salado W gronie największych wulkanów nie może zabraknąć tych, które są klasyfikowane jako najwyższe. W tej kategorii palmę pierwszeństwa dzierży Ojos del Salado. To drzemiący stratowulkan, położony na pograniczu Argentyny i Chile. Osiąga imponującą wysokość 6893 m n.p.m. Llullaillaco Zestawienie zamyka najwyższy wulkan świata, który wciąż pozostaje aktywny. Llullaillaco, położony w Andach Środkowych, osiąga wysokość 6723 m n.p.m., czyli niewiele mniejszą niż jego opisany powyżej sąsiad. Ogromny stratowulkan ma też najwyżej położoną, bo znajdującą się na wysokości 6000 m n.p.m., granicę wiecznego śniegu. Czy największe wulkany stanowią zagrożenie? Erupcja wulkanu tworzy najbardziej przerażające widowisko, jakie jesteśmy w stanie sobie wyobrazić. Gdy dochodzi do wybuchu, w powietrze wzbija się kolumna erupcyjna, która po jakimś czasie zapada się i przez to - przekształca w spływ piroklastyczny. Spływająca lawa niszczy wszystko, co napotka na swojej drodze, a gdy dostanie się do wody, może wywołać niszczycielskie tsunami. Opadający pył wulkaniczny zawala dachy domów i niszczy uprawy rolne. Brzmi jak opis sceny jednego z filmów katastroficznych? Niestety, ten spektakl kreuje natura, nie scenarzyści. TEGO nie przebije żadna ludzka broń! 11 największych erupcji wulkanów Wybuchy wulkanów zawsze poruszały naszą wyobraźnię. Starożytni uważali, że to znak gniewu bogów, którzy chcą ukarać nieposłusznych ludzi. Samo słowo określające ogniste góry pochod... O tym, jak groźna może być erupcja dużego wulkanu, ludzkość przekonała się w 1815 roku, gdy do życia obudził się stratowulkan Tambora. W ciągu kilku chwil, życie straciło kilkanaście tysięcy osób. Kolejne kilkadziesiąt tysięcy umarło w ciągu kilku tygodni, w następstwie głodu i chorób. Skutki wielkiej erupcji miały zasięg globalny, więc ofiary można liczyć w setkach tysięcy. W tym miejscu wypada zaznaczyć, że Tambora nie jest najpotężniejszym czynnym wulkanem. Na Ziemi jest wiele potężniejszych jednostek, a do tego należy doliczyć także superwulkany, których erupcja może być nawet 1000-krotnie silniejsza od przeciętnej. Niektórzy naukowcy twierdzą, że eksplozja Yellowstone może zakończyć erę panowania człowieka. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Park Narodowy Yellowstone kończy 150 lat. „Wytrąciliśmy ekosystem z równowagi”
Nie wszyscy wiedzą, że Park Narodowy Yellowstone boryka się z problemami ekologicznymi. Zarząd szuka pomocy u rdzennych Amerykanów.
W tym artykule: Smutna prawda o Yellowstone Park Narodowy Yellowstone wraca do korzeni Park Narodowy Yellowstone to nie tylko jeden z najbardziej znanych na świecie amerykańskich obszarów chronionych, ale też najstarszy. Powstał dokładnie 1 marca 1872 r. na mocy ustawy podpisanej przez ówczesnego prezydenta USA – Ulyssesa S. Granta. Super-wulkan pod Yellowstone jest wciąż aktywny i pełen magmy Około 10.000 obiektów geotermalnych w Yellowstone wskazuje na tajemniczy, bardzo gorący punkt pod skorupą ziemską. Smutna prawda o Yellowstone W 2022 r. pierwszy park narodowy utworzony na terenie Stanów Zjednoczonych świętuje swoje 150-leceie. Z tej okazji zarząd obiektu chce przypomnieć, że choć Yellowstone jest kojarzone głównie za sprawą oszałamiającej przyrody, to kluczową rolę w tym miejscu odgrywają rdzenne plemiona Ameryki Północnej. Sam Sholly – nadzorca parku – zapowiedział, że chce podjąć z nimi pełniejszą współpracę w zakresie ochrony ekosystemów i nie tylko. W komunikacie prasowym Sholly zwrócił uwagę na to, że ochrona Yellowstone nie zawsze przebiegała z poszanowaniem przyrody. W latach 70. XIX wieku pracownicy parku mieli oczyścić teren z drapieżników, w tym wilków i niedźwiedzi. Wszystko po to, żeby park narodowy był bardziej przyjazny dla odwiedzających. – Całkowicie wytrąciliśmy ekosystem z równowagi – podkreśla Sholly. Jak dodaje, zależy mu na tym, żeby opowiadać historię regionu w pełny, właściwy sposób. Na przestrzeni lat urzędnicy wymazali fakty związane z rdzennymi Amerykanami, którzy przez prawie 11 tys. lat polowali i zbierali pożywienie na terenach dzisiejszego parku narodowego. Doug MacDonald – autor książki „Before Yellowstone: Native American Archeology in the National Park” – przypominał w wywiadzie dla Smithsonian Magazine w 2021 r., że rdzenne plemiona były regularnie przepędzane z Yellowstone. Opinii publicznej tłumaczono natomiast, że nigdy tam nie mieszkały, bo bano się gejzerów. Turyści nie schodzą tu z głównych szlaków. Krwawa diorama Yellowstone Od czasu powstania Yellowstone poglądy na to, czym jest dzika natura, stopniowo się zmieniały. Straż parku nie stara się już pokazywać dzikich zwierząt w formie oswojonego spektaklu. Jednak... Park Narodowy Yellowstone wraca do korzeni Aby naprawić błędy z przeszłości i jak najlepiej zrozumieć relacje między ludźmi a zwierzętami jeszcze sprzed utworzenia parku narodowego, pracownicy obiektu prowadzą rozmowy z rdzennymi Amerykanami. Pytają ich o to, jak dbać o przyrodę, co robią dobrze, a co źle. Pierwszym owocem współpracy ma być utworzenie Centrum Dziedzictwa Plemiennego w pobliżu słynnego gejzeru Old Faithfull. Dodatkowo w sierpniu 2022 r. przy Łuku Roosevelta zostanie otwarta edukacyjna wioska. Po tym, jak urzędnicy przywrócą ekosystemy i przypomną historię regionu, to turyści będą musieli kontynuować ich dzieło. Mimo pandemii liczba odwiedzających Park Narodowy Yellowstone cały czas rośnie. W 2021 r. od stycznia do października obiekt odwiedziło 5 milionów osób. Goście na łonie natury powinni zachowywać się jak goście, czyli nie zbaczać z wytyczonych szlaków i uszanować obowiązujące regulaminy. Władze parku wierzą, że Centrum Dziedzictwa Plemiennego uczuli wszystkich odwiedzających na wyjątkowość tego miejsca. W wydarzeniach towarzyszących obchodom 150. urodzin Parku Narodowego Yellowstone będzie można wziąć udział online. Kalendarz jest dostępny na oficjalnej stronie internetowej. Źródło: Travel and Leisure
Superwulkan pod Yellowstone jest wciąż aktywny i pełen magmy
Około 10.000 obiektów geotermalnych w Yellowstone wskazuje na tajemniczy, bardzo gorący punkt pod skorupą ziemską.
W tym artykule: Dane naukowe to wszystko co mamy 46 tysięcy kilometrów sześciennych lawy Może być też tak, że Yellowstone...wygasa! Dane naukowe to wszystko co mamy Wraz ze zmianą kierunku wiatru smród zgniłych jaj prawie uniemożliwia oddychanie, a gorąca mgła zasłania widok. Trzeba wstrzymać oddech i zamknąć w nadziei że wiatr się zmieni i znów będzie można oddychać. Tak można podsumować większość wizyt w okolicach źródeł w Parku narodowego Yellowstone w amerykańskim stanie Wyoming. To niebieskie kręgi pełne gorącej wody otoczone pierścieniami zieleni, żółci i ciemnej czerwieni. Baseny o których mowa, są jedynie małą próbką 10.000 geotermalnych tworów, które występują w kalderze Yellowstone i wskazują na istnienie tajemniczego gorącego miejsce pod jej skorupą. Ale dlaczego naukowcy wierzą, że pod ziemią w Yellowstone ukryty jest super-wulkan? Henry Heasler, geolog parku Yellowstone, ma na to dość enigmatyczną odpowiedź: „Dobra nauka to nic więcej niż raport o postępach. To jest po prostu to, co możemy wyczytać w określonym czasie z danych, które mamy". 46 tysięcy kilometrów sześciennych lawy Naukowcy przedstawili jedno z najbardziej imponujących sprawozdań z postępu prac: Zerknęli głęboko pod powierzchnię Ziemi i stworzyli pierwszy trójwymiarowy obraz pionu wodnego superwulkanu. Mimo że wcześniej udało się zobrazować pióropusz, który przenosi stopioną skałę z głębi płaszcza Ziemi do obszaru około 60 kilometrów pod jej powierzchnią, oraz komorę magmową znajdującą się około 10 kilometrów pod powierzchnią, nowe badania pozwoliły znaleźć brakujące ogniwo pomiędzy nimi. Druga komora magmowa o niewyobrażalnej pojemności 46 tysięcy kilometrów sześciennych łączy pióropusz lawy z płytszą komorą magmową. Jest ona 4,5 raza większa niż jej płytka towarzyszka i zawiera wystarczającą ilość gorącej skały, by wypełnić Wielki Kanion Kolorado prawie 14 razy! Hsin-Hua Huang, sejsmolog z Uniwersytetu Stanowego Utah i jego zespół wykorzystał dane o trzęsieniach ziemi, aby uchwycić ten zadziwiający obraz. „To jest podobne do ultradźwięków”, mówi Heasler. „Mamy do czynienia jedynie z powierzchnią, ale chcemy zobaczyć, co jest w środku". Kiedy trzęsienia ziemi przemieszczają się przez gęste, gorące miejsca w ziemskiej skorupie, zwalniają. Więc jeśli fala sejsmiczna dociera do czujnika później niż można by oczekiwać, naukowcy wiedzą wtedy, że w głębi Ziemi ukryty jest region o większej gęstości i temperaturze, który spowalnił jej rozprzestrzenianie się. „Gdybyśmy używali tylko jednej ścieżki - jednego trzęsienia ziemi i jednego sejsmometru - nie bylibyśmy w stanie określić, gdzie na tej ścieżce znajduje się ciało o wysokiej gęstości". Twierdzi inny naukowiec z Uniwersytetu w Utah, Jamie Farrell. To właśnie tutaj do gry wchodzi wiele trzęsień ziemi i czujników. Zespół Huanga wykorzystał 4 849 trzęsień ziemi, pochodzących ze wszystkich regionów Ziemi, oraz 80 sejsmografów w Yellowstone i poza nim, aby stworzyć jak najbardziej wierny, trójwymiarowy obraz. Ich badania były również pierwszymi, które łączyły zarówno trzęsienia ziemi o zasięgu światowym, jak i lokalnym. Odległe trzęsienia ziemi pozwalają naukowcom na zobrazowanie głębokich struktur (każde trzęsienie ziemi powstałe pod Indiami lub Chinami będzie najpierw podróżować przez jądro Ziemi zanim dotrze do USA). Lokalne z kolei, na zobrazowanie płytkich. Połączenie tych dwóch metod pozwoliło zespołowi po raz pierwszy zobrazować głęboką komorę magmową. Biorąc jednak pod uwagę, że naturalne trzęsienia ziemi są stosunkowo rzadkim zjawiskiem - nawet w jednym z najbardziej aktywnych obszarów na świecie - musieli oni zebrać dane z aż 30 lat. Metoda ta, czyli tomografia sejsmiczna nie jest jednak jedynym sposobem na zajrzenie głęboko pod ziemię. Satelity GPS mogą przeszukiwać teren w poszukiwaniu wszelkich ruchów ziemi; satelity grawitacyjne mogą szukać wszelkich zmian w gęstości pod ziemią; a instrumenty naziemne mogą badać ciepło i gazy unoszące się z elementów geotermalnych. Może być też tak, że Yellowstone...wygasa! „Myślę, że naszym następnym krokiem - miejmy nadzieję - będzie możliwość przyjrzenia się niektórym cechom w mniejszej skali, tak byśmy ocenić jak to wszystko jest ze sobą połączone" - powiedział Farrell. Jeśli naukowcy będą w stanie określić, jak duże komory magmowe oddziałują na siebie nawzajem, lepiej zrozumieją, jak płyny i ciepło przemieszczają masy skał i magmy wewnątrz Ziemi. „Wtedy będziemy mogli zacząć się przyglądać, ile czasu potrzeba, aby wystarczająco dużo materiału przedostało się z głębokich do płytkich zbiorników i być może gdzie jesteśmy w cyklu erupcji wulkanicznych. Moglibyśmy wtedy pokusić się o przewidywanie kiedy one nastąpią., co w wypadku iście gigantycznego tworu jakim jest Yellowstone byłoby nieocenione. Ale jeszcze nie do końca udało nam się to osiągnąć". Chociaż powierzchnia Ziemi od Oregonu do Wyoming jest upstrzona śladami wcześniejszych erupcji, trudno jest wywnioskować cokolwiek na temat przyszłej erupcji. A Farrell nie jest przekonany, że kolejna super-erupcja w ogóle nastąpi. "Może być i tak, że system wulkaniczny Yellowstone być może jest w fazie wygasania" - mówi. „Najgorętszy punkt Yellowstone przesuwa się w kierunku grubszej, zimniejszej skorupy kontynentalnej. I potrzeba o wiele więcej energii, aby wypalić korytarz przez tę skorupę, niż to miało miejsce w przypadku cieńszej skorupy, przez którą masy magmy wędrowały wypalając ją od środka, przez ostatnie 17 milionów lat." Każdy, kto obserwuje jak powierzchnia Yellowstone dosłownie wrze na jego oczach, trudno jest uwierzyć, że system wulkaniczny głęboko pod stopami może pewnego dnia po prostu zaniknąć. A kiedy jeden z gejzerów wybucha, wystrzeliwując parę i wodę dziesiątki metrów w powietrze to wrażenie jedynie narasta. W końcu, nawet sam Farrell, stawiający hipotezę o wygaśnięciu wulkanu przyznaje: „To się zdarzało w przeszłości, może się zdarzyć również w przyszłości. Nie wiemy do końca co czeka Yellowstone, dlatego nie mogę się doczekać, aż zbadamy to miejsce jeszcze dokładniej!".
Turyści nie schodzą tu z głównych szlaków. Krwawa diorama Yellowstone
Od czasu powstania Yellowstone poglądy na to, czym jest dzika natura, stopniowo się zmieniały. Straż parku nie stara się już pokazywać dzikich zwierząt w formie oswojonego spektaklu. Jednak dziś, podobnie jak w roku 1972, większość odwiedzających nigdy nie oddala się od głównych szlaków.
Krwawa diorama 7 sierpnia 2015 r. w Parku Narodowym Yellowstone, w pobliżu szlaku turystycznego niedaleko jednego z największych hoteli na tym terenie, strażnik znalazł nadjedzone zwłoki mężczyzny. Zmarłym okazał się 63-letni Lance Crosby z Billings w stanie Montana. W sezonie pracował on jako pielęgniarz w przychodni na terenie parku. Śledztwo wykazało, że poprzedniego dnia Lance wybrał się na samotną wycieczkę bez spreju przeciw niedźwiedziom i natknął się na niedźwiedzicę z dwójką młodych. Po zabiciu i częściowym zjedzeniu mężczyzny (niekoniecznie w tej kolejności) samica zachęciła do posiłku także swoje dzieci, a następnie schowała niezjedzone resztki pod pryzmą ziemi i ściółki. Grizzly często tak robią, jeśli zamierzają wrócić po dokładkę. Gdy samicę złapano i powiązano ze śmiercią turysty (dzięki badaniu DNA), została uśpiona. Przyczyną tego kroku było przekonanie, że dorosły grizzly, który raz posmakuje ludzkiego mięsa i schowa resztę na potem, staje się zbyt niebezpieczny, żeby zachować go przy życiu, nawet jeśli całe zdarzenie nie było jego winą. „Bardzo zasmuciła nas ta tragedia. Łączymy się w bólu z rodziną i przyjaciółmi ofiary” – powiedział nadzorca Parku Dan Wenk, rozsądny mężczyzna, któremu powierzono trudne zadanie utrzymania Yellowstone jako miejsca bezpiecznego zarówno dla zwierząt, jak i odwiedzających je ludzi. Śmierć Lance’a Crosby’ego była zaledwie siódmym zgonem w wyniku spotkania z niedźwiedziem w ciągu stu lat. Do poprzedniego doszło latem 2011 r., gdy dwójka turystów zginęła niezależnie od siebie, ale prawdopodobnie zabita przez tę samą niedźwiedzicę. Po śmierci pierwszej ofiary – Briana Matayoshiego – Wenk, namówiony przez opiekunów zwierząt, oszczędził niedźwiedzia. Samica miała jedynie bronić swoich młodych i tylko tym był podyktowany atak na mężczyznę. Niedźwiedzicę ochrzczono po tym zdarzeniu samicą Wapiti, gdyż do ataku na człowieka doszło na szlaku Wapiti Lake. W tym samym sezonie, 13 km od tego miejsca, odkryto ciało kolejnego turysty, Johna Wallace’a. Najprawdopodobniej został zaatakowany bez powodu, a jego ciało (podobnie jak zwłoki Lance’a Crosby’ego) zostało częściowo zjedzone i schowane „na potem”. Twarde dowody nie potwierdziły, że ataku dokonała samica Wapiti, ale wskazywały, że przynajmniej ujadła trochę, więc ją uśpiono. Smutne wypadki z 2011 r. i konsekwencje oszczędzenia tamtej niedźwiedzicy po śmierci Matayoshiego pomagają zrozumieć decyzję o uśpieniu w 2015 r. kolejnej samicy już po pierwszym zdarzeniu tego rodzaju. Niedźwiedzie grizzly to z całą pewnością niebezpieczne zwierzęta, jednak zagrożenie z ich strony należy widzieć we właściwej perspektywie. W ciągu 144 lat istnienia parku Yellowstone na jego terenie więcej osób zmarło w wyniku utonięcia, poparzenia w gorących źródłach albo targnięcia się na własne życie, niż zostało zabitych przez te ssaki. Podobna liczba zginęła od uderzenia pioruna. Dwie osoby zabił bizon. Prawdziwą lekcją, jaką trzeba wyciągnąć ze śmierci Lance’a Crosby’ego i równie smutnej śmierci niedźwiedzicy, która go uśmierciła, jest pamiętanie o tym, o czym łatwo zapomnieć: Yellowstone to dziki obszar ograniczony przez człowieka w sposób mocno niedoskonały. To dzicz, którą ogarnęliśmy, otoczyliśmy, pocięliśmy drogami, nastawialiśmy tam hoteli i sklepów z pamiątkami, a mimo wszystko nie podporządkowaliśmy jej sobie, nie podbiliśmy.To miejsce, które cenimy za to, ze wciąż reprezentuje sobą dzikość. Miejsce pełne cudów natury – dzikich zwierząt, głębokich kanionów, gorących gejzerów – które dobrze jest podziwiać, ale bezpośredni kontakt z nim wciąż napawa niepokojem. Większość gości odwiedzających Yellowstone ogląda park niczym przez szybę. Siedząc w samochodzie, podziwia niedźwiedzia przy drodze, przystaje w punkcie widokowym na rzekę, przechadza się specjalnymi chodnikami miedzy gejzerami. Postrzega park jako dioramę, pozostając bezpiecznie niejako „obok”. Tyle ze nasza szyba nie istnieje, a diorama jest rzeczywistością. Jest malowana krwią. Krwią wielu stworzeń ginących tragicznie, lecz zgodnie z naturalnym cyklem życia, w wyniku interakcji drapieżników i ich ofiar, ale czasami także krwią ludzi. Już schodząc ze szlaku 200 m w leśny wąwóz albo na porośnięta bylica równinę, lepiej mieć ze sobą sprej na niedźwiedzie. Parkowy bilet wstępu raczej nas nie ochroni. Można zostać zabitym i zjedzonym. Jeśli jednak tak się stanie, choć to my sami dokonaliśmy świadomego wyboru, nieunikniona kara czeka… zwierze. To własnie paradoks Yellowstone i większości innych parków narodowych utworzonych od tamtego czasu: dzikość ma być kontrolowana, natura ujarzmiona, dzikie zwierzęta maja przestrzegać zasad ustanowionych przez człowieka. Paradoks hodowlanej dziczy. W Afryce gdy wjeżdżasz do parku narodowego – czy to będzie Serengeti w Tanzanii, Masai Mara w Kenii, czy Kruger w Republice Południowej Afryki – nie doświadczasz takiej schizofrenii. Oglądasz groźne zwierzęta – słonie i lwy, lamparty i bawoły – z bezpiecznego wnętrza land rovera albo busa. Piesze spacery po rezerwatach są rzadkością. Ale w Ameryce wybraliśmy inny model działania, a Yellowstone, pierwszy park narodowy, miejsce znane na całym świecie, odwiedzane co roku przez miliony turystów, jest tez miejscem, w którym ten paradoks widać najwyraźniej. Yellowstone to tez symbol największego i najbogatszego w zwierzynę obszaru w większości naturalnych krajobrazów i dzikiej fauny we wszystkich 48 stanach USA (poza Alaska). Greater Yellowstone Ecosystem to kompleks obejmujący dwa parki narodowe (drugim jest Grand Teton), a prócz tego krajowe lasy, rezerwaty przyrody i inne – prywatne i publiczne – tereny. Jest to obszar dziesięciokrotnie większy od samego Yellowstone, liczący jakieś 9,2 mln hektarów. Otacza go cienka strefa buforowa, gdzie łatwiej znaleźć krowę niż wapiti, zobaczyć silos zbożowy niż niedźwiedzia grizzly i usłyszeć szczekanie czarnego labradora niż wycie szarego wilka. Poza ta strefa rozpościera się Ameryka XXI w.: autostrady, miasta, parkingi, markety, rozpełzające się w nieskończoność przedmieścia, pola golfowe. Pytanie: Czy w środku nowoczesnej Ameryki możemy mieć nadzieje na zachowanie jakichkolwiek śladów pierwotnego krajobrazu naszego kontynentu? Choćby próbki prawdziwej dziczy? Miejsca niegościnnego w swym splendorze, pełnego drapieżników i ich ofiar? Miejsca, w którym natura nadal zachowuje kły i pazury, które spływają krwią? Czy takie miejsce można pogodzić z oczekiwaniami współczesnych ludzi i z ich wygoda? To pokaże tylko czas i nasze wybory. Odpowiedz tkwi jednak własnie w Yellowstone. Miś, który podjada kwiaty Park Yellowstone najlepiej podziwiać z wysokości ponad 90 m nad ziemią. Mając tego świadomość, pewnego letniego poranka spotkałem się więc z Rogerem Stradleyem na lotnisku niedaleko Bozeman w stanie Montana. Chciałem oblecieć park jego żółtym cudem o nazwie Piper (P-18) Super Cub z 1956 r. Wydał mi skafander pilota i hełm, a potem pokazał, jak wcisnąć się na tylne siedzenie; w ciasną przestrzeń bezpośrednio za pilotem. Widziałem już kajaki, w których było więcej miejsca na nogi. – Do Super Cub nie wsiadasz – powiedział – Ty go na siebie zakładasz. Niewielki i lekki samolocik wciąż jest ulubieńcem doświadczonych pilotów takich jak Stradley, latających w trudno dostępnym terenie, bo może lądować i startować z bardzo krótkich pasów, a kominy powietrzne wykorzystuje niczym kondor. Latanie nisko i powoli przydaje się zwłaszcza do podglądania zwierzyny, a Stradley to wśród potrzebujących tego do pracy biologów z Yellowstone prawdziwa legenda. Krzepki, wesoły 76-latek lata nad górami od 62 lat; w powietrzu spędził jakieś 70 tys. godzin. Wznieśliśmy się nad Bozeman, przelecieliśmy nad pasmem Gallatin i polecieliśmy na wschód, wzdłuż łagodnie nachylonych północnych zboczy Mount Everts, góry nazwanej tak po Trumanie Evertsie. Ów nieszczęśnik zaginął w trakcie jednej z pierwszych ekspedycji do Yellowstone zorganizowanych pod koniec XIX w. i zanim go odnaleziono, przeżył miesiąc o głodzie, chłodzie i w samotności. Następnie przelecieliśmy przez Blacktail Deer Plateau, kawał wzniesionego terenu, nad którym Stradley krzyknął do mnie przez mikrofon, że w dole jest wilcza jama. Świadczyła o niej obecność gołej ziemi i ślady kopania pod nagimi korzeniami daglezji zielonej. Ja nie dostrzegłem tego co on: samotnego czarnego wilka odpoczywającego w cieniu. Zwierzę było częścią stada Ósmej Mili, które od tamtego czasu rozdzieliło się, jak to robią wilcze watahy, gdy zbyt się rozrosną. Polecieliśmy w górę rzeki Yellowstone, aż za wodospad Tower, gdzie podziwialiśmy tęczę przez mgiełkę rozpylonej wody, a potem przecięliśmy strumień Antylopy ku górze Washburn, przelatując nad wyżynami upstrzonymi fragmentami czarnych, martwych drzew spalonych w niedawnym pożarze. – Dobre miejsce dla niedźwiedzi – rzucił pilot. – Dużo wapiti, a do tego smardze, grzyby wyrastające z pogorzeliska. Tyle że nie chciałbyś tam pójść na grzybobranie, bo grizzly to nierówna konkurencja. Zawróciliśmy w kierunku doliny Lamar na północno-wschodnim krańcu parku, szerokiej, porośniętej trawą przestrzeni między pokrytymi szałwią stokami wzgórz, z rozrzuconymi gdzieniegdzie głazami – nieregularnymi bryłami kamienia przyniesionymi tu skądinąd przez plejstoceński lodowiec. Zatoczyliśmy koło nad Rose Creek, jednym z miejsc aklimatyzacji, z których kanadyjskie wilki wypuszczono na teren parku w 1995 r., po niemal 70 latach nieobecności poprzedzonej systematyczną eksterminacją na początku ubiegłego stulecia. Na szumiących trawą i szałwią łąkach widzieliśmy mnóstwo żółtych kwiatów: od głębokiej żółci słonecznikowatych (Balsamorhiza), po jaśniejszą selerowatych (Lomatium), sygnalizującą występowanie bulw zjadanych przez niedźwiedzie. Dolina Lamar nie ma gejzerów ani wielkiego kanionu, nie ściągają do niej tłumy, ale dla wielu oczu jest to najpiękniejszy zakątek Yellowstone. Wzdłuż wschodniego brzegu jeziora o tej samej nazwie polecieliśmy w obszar zupełnie pozbawiony lądowych dróg, ograniczony z jednej strony wodą, a z drugiej granią górskiego łańcucha Absaroka. Niedaleko południowego krańca południowo-wschodniej odnogi do jeziora wpada deltą górna Yellowstone. To rozległa nizina porośnięta wierzbami, trawą i krzewami w pięciu odcieniach zieleni. Tego dnia górny odcinek rzeki miał brązowooliwkowy kolor odzwierciedlający szybki lipcowy spływ wody po roztopach. Zauważyłem jednak, że w jednym ze starorzeczy woda miała głęboką błękitną barwę. Lecieliśmy dalej powoli, tak nisko, że wydawało się, jakbyśmy byli podwieszeni pod latawcem. Przekroczyliśmy niewidzialną linię – granicę parku i polecieliśmy na wschód, wzdłuż Thorofare Creek, dopływu Yellowstone, najdłuższej nieprzeciętej tamą rzeki Stanów Zjednoczonych (poza Alaską), ku jej kamienistym źródłom. Obszar ten, nazywany po prostu Thorofare, to najbardziej dzika część w 48 „kontynentalnych” stanach. Prawdziwy środek niczego, jak powiedział Stradley. Po trzech godzinach lotu skierowaliśmy się z powrotem ku lotnisku, ale po drodze na krótko zajrzeliśmy nad Norris Geyser Basin. Widok na wszystkie niewielkie gorące źródła i stawy kraszące teren odcieniami akwamaryny, pomarańczu, żółci i zieleni. Potem przed nami zamajaczył grzbiet Gallatin Range, nie tak wyniosły i poszarpany jak Absaroka, ale mimo wszystko wystarczająco wysoki, by zachować na grani płaty śniegu nawet o tej porze roku. Na jednej z tych białych plam dostrzegliśmy grupkę ciemnych kształtów. Schodząc niżej, rozpoznaliśmy w nich siedem wilków i niedźwiedzia grizzly dzielących ze sobą spłachetek śniegu na wysokości 2800 m, zbyt mały dla komfortu każdej ze stron. Stradley wyciągnął aparat, by zrobić im zdjęcie przy kolejnym okrążeniu. Pilotował samolot kolanami. – Nie wiem, dlaczego zwierzaki znalazły się tak wysoko – zdziwił się – Co je tam ściągnęło? Zanim zdążyłem się zorientować, byliśmy już dwie góry dalej i patrzyliśmy na kolejnego niedźwiedzia. Ten był ogromny. Buszował sobie na równinie nad Fan Creek, pogryzając z apetytem słoneczniki i inne roślinki. Zatoczyliśmy kolejny krąg. Stradley wydawał się bardzo zdziwiony. Te rośliny nie są zazwyczaj wymieniane jako składnik niedźwiedziego menu, choć zgodnie z niedawną publikacją naukową w Yellowstone dieta tych ssaków jest zadziwiająco różnorodna. Obejmuje 266 gatunków roślin, grzybów i zwierząt, od bizona do smardza, od moczarki do łosia i od nieświszczuków po trawę, w 25 odmianach. Czy nasz niedźwiedź żuł trawę? Nie wyglądał na takiego. Może wygrzebywał bulwy? Nie. – Mógł jeść kwiaty – mówi pilot. To możliwe: Kerry Gunther, naczelny parkowy biolog ds. niedźwiedzi, powiedział mi później, że kwiaty tutejszych słonecznikowatych znajdowano w niedźwiedziej kupie. I to właśnie zapadło mi w pamięć. Ostatnie barwne wrażenie z naszej podniebnej wycieczki: wielgachny grizzly wcinający kwiatki, sam na wzgórzu, gdzieś nad rzeką Gallatin. (Geo)prace w toku Park leży nad czymś, co geolodzy nazywają Yellowstone Plateau, na wysokości mniej więcej 2400 m n.p.m. Ten płaskowyż pokrywają gęsto stanowiska sosny wydmowej, łąki wysokich traw i szałwii oraz mniejsze wyniosłości, takie jak Blacktail Deer Plateau i sieć łagodnie wijących się dróg. Wszystko to na powierzchni, która wydaje się zimna i twarda. Nie daj się jednak zwieść. Wysokość Yellowstone Plateau ma swoją geologiczną przyczynę. Tuż pod nią znajduje się ogromny ośrodek wulkanicznej aktywności, gigantyczny kanał w płaszczu i skorupie Ziemi, którym magma wznosi się, uwalniając ciepło, które z kolei topi skały, tworząc istny pióropusz lawy. Ten termalny strumień zawiera dwie leżące na sobie komory częściowo stopionych skał i unosi powierzchnię gruntu jak gigantyczny czyrak. Wokół niego, niczym słabo zaplanowane mury obronne, wznoszą się starsze i wyższe góry: Teton, Absaroka, Gallatin. Na samym płaskowyżu geolodzy odnaleźli ślady trzech ogromnych kalder – blizn po przebytych w ciągu ostatnich 2,1 mln lat eksplozjach o niewiarygodnej sile. Wybuchy i leżące u ich źródła wulkaniczne siły sprawiły, że ten gorący fragment Yellowstone dostał etykietkę „superwulkanu”. Zwyczajne wulkany zdarzają się na ogół na krawędziach płyt tektonicznych; superwulkany wybuchają dokładnie w środku takich płyt, niczym palnik wypalający bąble w przesuwającej się nad nim stalowej płycie. Palnik Yellowstone jest zresztą najpewniej największym tego typu zjawiskiem na ziemi. – Wszystko zaczyna się od ciepła – tłumaczy Robert B. Smith z University of Utah, geolog, który od ponad 50 lat bada Yellowstone. Podczas gdy płyta północnoamerykańska przez ostatnie 16 mln lat dryfuje na pióropuszu płaszcza na południowy zachód, bąbel Yellowstone zostawiał swój długi na 800 km ślad na północno-zachodnim szeregu wulkanicznych ośrodków, od miejsca, które dziś nazywamy południowo-wschodnim Oregonem, przez Idaho, aż do swojej obecnej lokalizacji. Najnowsze z trzech wielkich wypiętrzeń Yellowstone miało miejsce jakieś 640 tys. lat temu, wyrzucając do atmosfery 1000 km3 wulkanicznych popiołów i pozostawiając po sobie krater, w którym obecnie mieści się Old Faithful, Hayden Valley i połowa jeziora Yellowstone. Jest znany jako kaldera Yellowstone. Od tego czasu doszło jeszcze do szeregu mniejszych erupcji. Skutki tych dramatycznych geologicznych zdarzeń odczuwamy do dziś. Choć popiół opadł, a grunt ostygł, płaskowyż pozostał miejscem niezwykłej aktywności wulkanicznej, a jego stosunkowo cienka skorupa unosi się nad górną komorą magmy, która podgrzewa wody podziemne tak, że przebijają się na powierzchnię w postaci gejzerów, fumaroli, błotnych kałuż i barwnych gorących źródeł, dymiąc niczym piszczałki w wielkich parowych organach. Stopniowo znów wyrosły tu lasy i powróciły zwierzęta. W międzyczasie jednak współdziałanie sił drążących i rozdzielających (lodu, płynącej wody i erozji skał) utworzyło pęknięcie, wzdłuż którego rzeka Yellowstone wyżłobiła swój własny Wielki Kanion (ogromny i robiący wrażenie, choć nie tak przepastny, jak ten w Arizonie), opadając w dwóch miejscach spektakularnymi wodospadami. Pojawili się ludzie. Dalecy przodkowie plemion Tukudeka, Wron (Absaroka), Banoków, a potem inni autochtoni, których tradycja wciąż wiąże z tym miejscem. Przychodzili i odchodzili zgodnie ze swym wędrownym trybem życia, w poszukiwaniu żywności, futer i dogodnych warunków egzystencji. Sama nazwa tego miejsca – Yellowstone – zdaniem historyka Aubrey’a L. Hainesa może być tłumaczeniem z dialektu Hidatsa, gdzie Mitse a-da-zi oznacza żółtawe klify piaskowca wzdłuż dolnego biegu rzeki. Ten teren nie był obiektem pożądania, przedmiotem walk ani miejscem, gdzie chętnie się osiedlano w początkach inwazji na kontynent Europejczyków. Przynajmniej po części ze względu na niezwykle surowe zimy wynikające ze znacznej wysokości płaskowyżu. Zaglądali tu tylko górale i traperzy, tacy jak John Colter i Jim Bridger, którzy snuli opowieści o tutejszej przyrodzie. Dopiero znacznie później, w latach 1869–1871, przybyły tu trzy odrębne ekspedycje białych mieszczuchów, którzy w asyście wojska zwiedzili teren i byli pod wrażeniem, szczególnie gejzerów i kanionu. Jednym z tych turystów był Nathaniel Langford, którego Haines opisał jako chorowitego urzędnika bankowego z St. Paul. Langford w porę zwiał z Minnesoty i ruszył na zachód, po tym jak jego rodzinny bank… zbankrutował. Był zresztą opłacanym przez Northern Pacific Railroad rzecznikiem i specem od reklamy, a przy tym odegrał istotną rolę w ekspedycji z 1870 r. Inny członek tej wyprawy, Walter Trumbull, odnotował potem w artykule, że płaskowyż wydaje się obiecujący jako pastwiska dla owiec, ale przewidział, że gdy dzięki kolei Northern Pacific wodospady Yellowstone i niecki z gejzerami staną się łatwo dostępne dla ludzi, zapewne żaden region w Ameryce nie będzie równie popularny jako miejsce letniego wypoczynku i kąpieli. Langford i jego kumple dostrzegli, że taka popularność oznacza pieniądze, tak dla Northern Pacific, jak i dla wszystkich innych, którzy uszczkną swój kawałek tortu, sprzedając bilety i budując hotele. Prowadzona przez Ferdinanda V. Haydena, szefa United States Geological Survey, wyprawa 1871 r. miała bardziej oficjalny charakter. Była wspierana przez Kongres, który wyłożył na nią środki; miała własnego fotografa, Williama Henry’ego Jacksona, oraz malarza Thomasa Morana, których obrazy i zdjęcia pozwoliły ludziom na wschodzie (chodziło przede wszystkim o kongresmenów) zobaczyć Yellowstone i choć trochę je sobie wyobrazić. Moran stworzył w 1872 r. jeden szczególnie imponujący obraz o wymiarach 2 na 3,5 m, przedstawiający Wielki Kanion Yellowstone. Agent Northern Pacific zasugerował wtedy, by prawnicy dali ochronę obszarowi Wielkiej Niecki Gejzerów, tworząc tam park publiczny. Hayden, Langford i inni przedstawiciele kolei podchwycili pomysł i lobbowali, by ustawa o parku obejmowała nie tylko niecki z gejzerami, ale też Wielki Kanion Yellowstone, gorące źródła Mammoth, jezioro Yellowstone, dolinę Lamar i inne tereny zajmujące czworokąt o powierzchni w sumie niemal miliona hektarów. Jako precedens posłużyła kalifornijska Yosemite Valley, którą wcześniej wzięto pod ochronę, nadając jej status parku stanowego. Za negatywny przykład posłużyły z kolei wodospady Niagara w stanie Nowy Jork. Niagara to wyrzut sumienia każdego, komu leżał na sercu los amerykańskich pomników natury. Prywatni przedsiębiorcy wykupili tereny, z których można było podziwiać wodospady, i zasłonili widok, zmieniając majestatyczny spektakl natury w komercyjny peep-show. Postanowiono, że Yellowstone, jako ogromna publiczna atrakcja, która miała przyciągać na zachód turystów i pieniądze, będzie zarządzany inaczej. Kongres przyklasnął propozycji przedstawionej przez Ferdinanda Haydena z Northern Pacific i 1 marca 1872 r. prezydent Ulisses S. Grant, sam niespecjalnie przekonany do idei ochrony krajobrazu, podpisał ustawę powołującą do życia pierwszy park narodowy na świecie. Ustawa, jak wiele jej współczesnych, zupełnie ignorowała prawa autochtonów do tej ziemi. Ustanawiała publiczny park lub miejsce rekreacji dla korzyści i rozrywki ludzi, co oznaczało (choć nie wprost) wyłącznie nie-Indian. W ramach parku zabronione było nierozsądne niszczenie ryb i zwierzyny (cokolwiek kryło się pod określeniem „nierozsądne”) oraz komercyjne wykorzystywanie tychże. Granice chronionego obszaru biegły po prostych, choć ekosystemy takich nie przestrzegają. I tak oto paradoks zyskał swe ramy. "Ta niewiarygodna rzeź" Na początku park był tylko nieprzemyślanym pomysłem, bez wyraźnego celu, ludzi i pieniędzy. Kongres stracił nim zainteresowanie, jeszcze zanim wysechł atrament z podpisu prezydenta. Yellowstone stał się strefą chaosu, opuszczoną i wykorzystywaną przez ponad dekadę. Jego pierwszym nadzorcą został Nathaniel Langford, niespełniony urzędnik i kolejowy publicysta, z zerową pensją. Fakt, że i tak ledwie na nią zasłużył, bo w ciągu pięciu lat pojawił się w miejscu pracy może dwa lub trzy razy. Na terenach parku prawem kaduka rezydowali myśliwi, zabijając w przemysłowej skali bizony, jelenie, kanadyjskie muflony i inne kopytne. Są rejestry, zgodnie z którymi para zwana braćmi Bottler zastrzeliła na początku 1875 r. niedaleko gorących źródeł Mammoth jakieś 2 tys. jeleni, zabierając tylko skóry i języki i pozostawiając truchła. Rejestr nie wspomina, ile grizzly zabili – dla rozrywki lub dla zysku – bracia Bottler, czatując przy jelenich trupach, ale z pewnością takie ilości mięsa były dla niedźwiedzi niebezpieczną przynętą, zwabiając je wprost pod lufy. Jelenia skóra była warta 6–8 dol., co było sumą nie do pogardzenia, a człowiek mógł zabić 25, a nawet 50 jeleni dziennie. To była istna rzeź, którą kontynuowano od 1871 do co najmniej do 1881 r., pisze Lee Whittlesey, obecny historyk Yellowstone. Poroża dosłownie zaścielały zbocza wzgórz. Turyści w swoich wozach przyjeżdżali i wyjeżdżali bez żadnej kontroli i choć nie było ich wielu, zostawiali po sobie pobojowisko. Niektórzy niszczyli stożki gejzerów, ryjąc swoje imiona, zabijali łabędzie trąbiące (bliskich kuzynów naszego łabędzia krzykliwego) i inną zwierzynę po prostu dla rozrywki. Populacja kopytnych jednak spadała, więc i myśliwych przybywało coraz mniej; rzezie powoli wygasały, aż do przybycia armii w 1886 r. – wyjaśniał mi Whittlesey. W akcie desperacji, przy braku rządowych funduszy na zarządzanie parkiem, nie mówiąc już o kwalifikowanych kadrach czy choćby strażnikach egzekwujących przestrzeganie przepisów, sekretarz zasobów wewnętrznych USA w 1886 r. poprosił o pomoc wojsko. I tu na scenę wkracza niespodziewany bohater tej historii: generał Philip H. Sheridan. Człowiek ten najlepiej znany jest chyba jako bezlitosny dowódca kawalerii w wojsku Unii podczas wojny secesyjnej, a później jako dowodzący potwornymi kampaniami przeciwko Indianom z Wielkich Równin. Postulował zresztą wybicie wszystkich bizonów jako sposób wyniszczenia tutejszych plemion. Jednak po wizycie w Yellowstone w 1882 r. zaczęła się ujawniać inna, o wiele bardziej pozytywna strona charakteru generała. W tak odmiennych warunkach zaczął piętnować wyrzynanie naszej szlachetnej zwierzyny, najwidoczniej nawet bizonów, i zaoferował pomoc swoich oddziałów, żeby zapobiec takim działaniom. Był też zbulwersowany faktem, że monopol na usługi dla turystów przyznano komercyjnej Yellowstone Park Improvement Company – świeżo powołanej firmie ściśle powiązanej z koleją Northern Pacific. Z rosnącym smutkiem dowiaduję się, pisał do Waszyngtonu, że narodowy park wydzierżawiono prywatnym podmiotom. Wnikliwie zaobserwował też, że Kongres uczynił park zbyt małym. Po powrocie do stolicy Sheridan rozpoczął kampanię informacyjną, wspieraną przez sportowców i sympatyzujących z ideą prawników, by powiększyć Yellowstone o 64 km wzdłuż wschodniej i o 16 km wzdłuż południowej granicy. Takie rozwiązanie dałoby parkowi dodatkowe 850 tys. ha, czyli niemal podwoiło jego wcześniejszy obszar. Istotniejsze jednak, że w ten sposób włączono by do niego niziny, na których jelenie i inne kopytne spędzały zimy. Propozycja Sheridana, przedstawiona w Kongresie przez senatora George’a G. Vesta z Missouri, przepadła. Granice utrzymały dotychczasowy przebieg. Skorygowano je nieco w latach 20. i 30. XX w., żeby lepiej zgadzały się ze zlewniami rzek, a nie tylko stanowiły abstrakcyjne linie na mapie, ale problem bezpiecznych zimowisk dla dużych roślinożerców – szczególnie bizonów i jeleni – pozostał nierozwiązany do dziś. Nieposkromione Dzisiejsze Yellowstone to prawdziwe sanktuarium dla dzikich zwierząt. Wróciły tu wilki. Populacja niedźwiedzi grizzly odbudowała się po głębokim dołku z lat 70. i dziś wypełnia nisze ekosystemów takich jak Grand Teton, w których tych ssaków nie widziano od dziesięcioleci. Zahamowano wreszcie długotrwały spadek liczby bobrów. Bizony rozmnażają się aż za dobrze i wędrują poza granice parku. Kontynuowane są wysiłki na rzecz ochrony kluczowych korytarzy migracyjnych antylopy widłorogiej. Dużo jest też jeleni, choć nie tak dużo jak w czasach, gdy żyły tu nieniepokojone przez wilcze stada. Radzą sobie i bieliki amerykańskie. Biorąc to wszystko pod uwagę, Yellowstone można by uznać za niezwykle skuteczny rezerwat. Ale nie zawsze tak było. Pod koniec XIX i na początku XX w. drapieżniki prześladowano tu bezlitośnie, zarówno przez zaniedbanie (podczas gdy kłusownictwo kwitło), jak i w wyniku złej polityki. Sama idea, że park powinien chronić zwierzynę tak samo jak gejzery i kaniony, odnosiła się początkowo tylko do „dobrych” zwierząt – zwierzyny łownej pożądanej przez myśliwych, pstrągów, które łowili wędkarze i łagodnych roślinożerców, które turyści mogli bez obawy podziwiać, takich jak jelenie wapiti, owce gruborogie, łosie, bizony i antylopy widłorogie. Choć Armia Stanów Zjednoczonych przejęła opiekę nad parkiem, dopiero uchwalenie w 1894 r. ustawy Laceya (o ochronie ptaków i zwierząt Parku Narodowego Yellowstone oraz o karaniu przestępstw na terenie tegoż parku) dało strażnikom możliwość ścigania i aresztowania kłusowników. Ustawa pomogła wojsku, a później straży parku (ustanowionej w 1916 r.) chronić faunę Yellowstone, choć dla bizonów był to już niemal ostatni dzwonek. Do roku 1901 w całej Ameryce pozostało ledwie kilkaset osobników tego gatunku, z których jakieś dwa tuziny schroniło się w Pelican Valley, zapomnianej dolinie na północny wschód od jeziora Yellowstone. Parkowym urzędnikom jakimś cudem udało się je zachować, potem zaczęto je rozmnażać, dobierając do puli udomowione bizony sprowadzane nawet z odległych farm. W końcu powstała hodowla w dolinie Lamar, w której zwierzęta pasły się wolno przez całe lato, a na zimę zaganiano je do korrali i dokarmiano sianem. Kolejny przykład hodowanej dzikości. Z punktu widzenia ekologii istnienie takiej hodowli można kwestionować, ale patrząc na te działania w kontekście strachu przed całkowitą zagładą tych zwierząt, nietrudno je zrozumieć. Horace Albright, nadzorca Yellowstone w latach 1919–1929, bał się, że w wyniku rzezi poza granicami parku oraz ostrych zim na płaskowyżu los podobny do bizonów może spotkać też amerykańskie wapiti. Albrighta do dziś wspominają z czułością, choć jego dziedzictwo, podobnie jak Sheridana, nie jest jednoznaczne. Duże, imponujące stada wapiti były atrakcją dla tłumów, więc Albright chciał ich wiele, nawet kosztem innych zwierząt zamieszkujących Yellowstone. Wprowadził program zimowego dokarmiania tych kopytnych sianem w nadziei, że odwiedzie je to od migracji poza bezpieczne granice parku, wprost pod lufy myśliwych. Zachęcał też strażników do zabijania drapieżników. Innym magnesem przyciągającym turystów było wędkarstwo, zabrano się więc do pelikanów – tych niepoprawnych zjadaczy pstrągów – niszcząc ich jaja i zabijając młode w koloniach. Prześladowania „złych” zwierząt nie zaczęły się jednak w Yellowstone dopiero za Albrighta. Do drapieżców strzelano, chwytano je w sidła i truto już od lat 70. XIX w. Jeden z szefów zachęcał nawet zawodowych myśliwych, by setkami zabijali bobry, żeby te gryzonie nie budowały tam i nie zalewały „jego” parku. Feralną etykietę przypięto też wydrom, a przez jakiś czas wytoczono świętą wojnę skunksom. W czasach panowania tu armii nieuprawnieni oficerowie i cywilni zwiadowcy byli „autoryzowani do zabijania pum, kojotów i szarych wilków”. Wszystko z rozkazu sekretarza terytoriów. Rzeź wilków skończyła się dopiero, gdy wszystkie wytępiono; nie tylko w Yellowstone (ok. 1930 r.), ale na całym Dzikim Zachodzie. Strzelanie do kojotów i ich trucie trwało mniej więcej do 1935 r. Z niedźwiedziami było jednak inaczej. Misie są wszystkożerne i, dla wielu osób, słodkie. Są też sprytne i oportunistyczne. Już w 1883 r. przystosowały się do żerowania na resztkach ze śmietników w pobliżu parkowych hoteli i to zachowanie sprawiło, że turyści mogli je łatwo obserwować. Stały się więc turystyczną atrakcją. Nauczyły się także przyjmować przysmaki od przechodzących ludzi. Ta tendencja zaczęła się jeszcze w erze dyliżansów i trwała w najlepsze, gdy na te tereny (począwszy od 1915 r.) wpuszczono prywatne samochody. Sam Albright zachęcał do karmienia niedźwiedzi, przez co turyści zaczęli myśleć, że misie – nawet grizzly – to całkiem łagodne, trochę gamoniowate przytulanki. Śmietniki obok hoteli w Old Faithful, przy jeziorze i w pobliżu Wielkiego Kanionu stały się rodzajem osobliwych teatrów, w których w letnie wieczory turyści przyglądali się „misiowemu przedstawieniu”. Przez 80 lat grizzly z Yellowstone obżerały się resztkami z ludzkich stołów i uzależniły się od tego źródła pożywienia, przy przyzwoleniu parkowych władz i ku zadowoleniu odwiedzających. Jedną z powinności służb Parku Narodowego – odnotował Albright po tym, jak w 1929 r. zastąpił Mathera na stanowisku głównego nadzorcy – jest przedstawiać dziką naturę jako „spektakl”. To zaś można uczynić jedynie tam, gdzie zwierzyny jest dostatek i jest ona oswojona. Tyle że grizzly z Yellowstone nigdy nie były oswojone...
Dzięki nim cieszymy się dziką przyrodą. 5 najstarszych parków narodowych świata
Najstarsze parki narodowe powstały, by chronić naturalne obszary przyrodnicze. Obecnie zakładane są również z innych powodów, choć zabezpieczanie środowiska jest wciąż najważniejsze. Dodatkowymi funkcjami są m.in. aspekt kulturowy czy turystyczny. Prezentujemy najstarsze parki narodowe. Pierwsze takie miejsca powstały jeszcze w XIX w. Sprawdź, od jak dawna funkcjonują i gdzie można je podziwiać.
Najstarsze parki narodowe świata: Yellowstone Najstarszy park narodowy świata to mieszczący się w USA Yellowstone. Znajduje się on na terytoriach należących do trzech stanów: Idaho, Wyoming i Montana. Nie trudno się zatem domyślić, że jego powierzchnia jest duża. Obszerność tej enklawy przyrody szacowana jest na 8980 km². Yellowstone został założony 01.03.1982 r. Nazwa pochodzi od koloru (żółtego) skał, które w dużej części zajmują ten obszar. Leży on bowiem w górach skalistych. To, co wyróżnia ten naturalny park, to fakt, że został on utworzony na podłożu wulkanicznym. Specjaliści dowiedli, że pod jego powierzchnią znajdują się potężne komory magmowe. Prowadzone badania pozwalają przypuszczać, że gdyby wulkan stał się aktywny i doszłoby do jego wybuchu, siła eksplozji i pokłady znajdującej się magmy mogłyby doprowadzić do całkowitego zniszczenia Stanów Zjednoczonych. Na szczęście stale prowadzony monitoring nie wskazuje, że jest to scenariusz, który miałby się spełnić. Ostatnia erupcja najprawdopodobniej miała miejsce 640 tys. lat temu. Yellowstone przyciąga turystów różnorodnymi atrakcjami. Znajdują się tu piękne kaniony, w tym ten najbardziej znany na świecie – Wielki Kanion, jeziora, rzeki, czy gorące gejzery zachwycające rozmaitymi barwami. Wystrzeliwana z nich ciepła woda zasila okoliczne rzeki, co sprawia, że nie zamarzają one nawet w trakcie zimy, a w wielu miejscach można się w nich kąpać. Temperatura wyrzucanych wód sięga nawet wartości 95 st. C. Ciekawostką jest fakt, że w wielu miejscach parku wysokość sprawia, że wrze ona już w 93 st. C. Najbardziej znanym gejzerem jest Old Faithful. Swoją sławę zdobył aktywnością. Wybucha on średnio 17 razy na dobę. To także teren, na którym znajduje się blisko 290 wodospadów. Największy z nich mierzy 94 metry wysokości. Oczywiście można tam podziwiać olbrzymie bogactwo roślinności. Na terenie parku schronienie znajdują m.in. niedźwiedzie brunatne i grizzly, bizony, wilki czy jelenie wapiti. Trzęsienia ziemi to stałe zjawisko występujące na tym obszarze. W ciągu roku występuje ich między 1-3 tys. Najstarsze parki narodowe świata: Royal National Drugi najstarszy park narodowy to australijski Royal National. Jest on niewiele młodszy od swojego amerykańskiego brata, bo zaledwie o siedem lat. Ta piękna enklawa przyrody powstała w roku 1879. Jego powierzchnia szacowana jest na ok. 150,91 km². Nazwa, pod którą park funkcjonuje dzisiaj, została nadana dopiero w 1955 r. przez królową Elżbietę, która była zafascynowana pięknem tego terenu. To, co wyróżnia to miejsce, to niezliczona ilość zabytków będących pamiątkami po działalności rdzennej ludności – Aborygenów. Park ten jest siedliskiem rozmaitych ptaków. Najbardziej popularnym gatunkiem zamieszkującym ten obszar jest kakadu. Głównym wyróżnikiem Royal National są wybrzeża, na których znajdują się przepiękne, wysokie klify. Skaliste krajobrazy można tu podziwiać niemal na każdym kroku. Największą popularność zdobył kompleks określany jako Wedding Cake Rock. Nazwa pochodzi od wyglądu. Ten naturalny klif jest kwadratowy i ma biały kolor, co ma go upodabniać do owego weselnego tortu. Jibbon Point mieści się na południu parku i można z niego oglądać piękną panoramę Półwyspu. Kolejnym ważnym elementem tego obszaru jest Eagle Rock, wokół którego roztaczają się liczne i wysokie wodospady mierzące nawet 100 metrów. Jest to charakterystyczny zespół skalny, który przypomina głowę sokoła pilnującego złożonych jaj. Turyści z chęcią odwiedzają także Figure Eight Pools, czyli dwa jeziora złączone ze sobą. Na terenie Royal National znajduje się także słynna plaża surferów Garie Beach, na którą zjeżdżają amatorzy tego sportu z całego świata. Najstarsze parki narodowe świata: Banff Wspominając najstarsze parki narodowe świata, na trzecim miejscu należy uplasować kanadyjski Banff. Został on założony w 1885 r. Jest mniejszy od amerykańskiego Yellowstone. Jego powierzchnia wynosi ok. 6641 km². Podobnie jak jego odpowiednik z USA powstał na terenie gór skalistych i również można natknąć się w nim na gejzery. Turyści doceniają piękno licznych jezior, które wytworzyły się tam w wyniku topnienia lodowców, ale są także sztuczne akweny. Największym z nich jest Minnewanka. Kolejnym jeziorem, które cieszy się popularnością, jest Moraine. Znajduje się ono w cudownej wręcz lokalizacji - w Dolinie Dziesięciu Szczytów, z których każdy mierzy ponad 3000 metrów. Nie wolno także zapomnieć o trzech bagiennych jeziorach Vermillion Lakes. Wskazywanym przez turystów za najpiękniejsze jest jednak Loiuse Lake, które zachwyca szmaragdową wodą. Atrakcyjnym miejscem w parku Banff jest Johnston Kanion. Został w nim wytyczony szlak długości 2,4 km. Jest nim wąski wapienny wąwóz, który prowadzi wzdłuż wysokich klifów. Ta kanadyjska enklawa przyrody stwarza idealne warunki do uprawiania sportów. Ludzie zjeżdżają tu, by popływać kajakami, wspinać się po skałach, a zimą szusować na nartach. Najstarsze parki narodowe świata: Nahuel Huapi Czwarty najstarszy park narodowy świata to argentyński Nahuel Huapi. Jest to pierwszy tego typu obszar założony w XX w. Powstał on w 1903 r., a swoją nazwę zawdzięcza od największego jeziora występującego w nim. Powierzchnię parku szacuje się na 3190 km². Na obszarze znajdują się góry Andy. Wspomniane już jezioro leży u ich podnóża i ma powierzchnię 557 km². Nie jest ono jedyne. Teren ten słynie z wielu różnorodnych akwenów. Jednak to, co najbardziej wyróżnia ten park spośród innych, to olbrzymia ilość gatunków roślinnych oraz zamieszkujących go zwierząt. Chronią się w nim m.in. pumy, kondory, flamingi, huemale, gęsi i wiele innych. W parku znajduje się wiele profesjonalnie przygotowanych tras wspinaczkowych. Dlatego miłośnicy tej aktywności chętnie go odwiedzają. Turyści mogą liczyć również na przejażdżki konne. Najstarsze parki narodowe świata: Sarek Piątkę najstarszych parków narodowych świata zamyka szwedzki Sarek. To pierwszy tego typu obszar na Starym Kontynencie. Rozpoczął on swoje funkcjonowanie w roku 1909. Celem przyświecającym założycielom była chęć stworzenia specjalnych warunków pozwalających na ochronę alpejskiej przyrody i krajobrazów Gór Skandynawskich. Jego powierzchnia wynosi 1970 km². To miejsce jest idealnym kierunkiem wycieczki dla osób, które uwielbiają górskie szlaki. Można w nim bowiem podziwiać więcej niż 200 szczytów mierzących powyżej 1800 m n. p. m. Prawie połowa z nich to lodowce. Najwyższą górą jest Sarektjåhkkå, która ma 2089 m n. p. m. Park narodowy zachwyca swoim spokojem. Jest on odludny i mówi się o nim, że jest ostatnim dzikim obszarem w Europie. Osoby, które liczą zatem na dostępność turystycznych atrakcji, będą zawiedzione. Jednak ci, którzy uwielbiają niezakłócony kontakt z przyrodą i naturalne krajobrazy niezmącone ludzką działalnością, poczują się jak w raju. W porównaniu do poprzednio wymienionych parków ten szwedzki obszar uchodzi za najmniej roślinny. Jednak to, co wyróżnia to miejsce na tle Europy, to wyjątkowe wysokości, jakie w tym parku osiągają te same gatunki roślin, które rosną w pozostałych częściach kontynentu, ale są znacznie mniejsze. Panuje tu specyficzny mikroklimat, a ilość opadów jest duża, co sprawia, że niektóre drzewa czy krzewy mogą być nawet kilkukrotnie większe niż ich odpowiedniki rosnące w innych strefach Europy. Największą ostoją flory w tym miejscu jest Dolina Rapadale, która wyróżnia się gęsto porośniętą brzeziną i różnorodnymi ziołami. Zarośla są na tyle obfite, że teren w całości nie nadaje się do przebycia. Przepływa przez nią rzeka Ráhpaädno słynąca z zielonego koloru wody. Kraina ta słynie z olbrzymiej ilości żółtych kwiatów, które pojawiają się niemal w każdym miejscu. Wśród nich należy wymienić m.in. fiołki dwukwiatowe czy pięciorniki zwyczajne. W nieco mniejszej ilości, ale również obficie występują fioletowe gatunki jak alpejskie bartsje czy traganki. Park zamieszkują takie zwierzęta jak lemingi, renifery, lisy, w tym również polarne, łosie, niedźwiedzie, rosomaki i wiele innych. Najlepszym okresem na odwiedziny tego obszaru jest lipiec i sierpień. Pozostałe "ciepłe" miesiące są jeszcze bardzo mokre od topniejącego śniegu, co nierzadko uniemożliwia wręcz wędrówki. W sierpniu pojawiają się już przymrozki. Sarek nie jest miejscem na wycieczkę przeznaczonym dla amatorów. Warunki są ciężkie i mogą im podołać jedynie doświadczeni turyści dysponujący specjalistycznym sprzętem górskim. Jednak nawet i oni mogą mieć trudności w pokonywaniu szlaków, dlatego specjaliści zalecają wykupienie ubezpieczenia przed wyruszeniem w trasę. W razie kłopotów można wezwać pomoc, która przybędzie helikopterem. Telefon alarmowy znajduje się w centrum parku. Brak wykupionego świadczenia będzie wiązał się z koniecznością poniesienia w takiej sytuacji olbrzymich kosztów.
To miejsce chciałby odwiedzić każdy podróżnik. Fascynująca przyroda Yellowstone [GALERIA]
Gdy do Europy dotarły pierwsze opisy amerykańskiego parku narodowego Yellowstone, uznano je za bajki. Bo jak uwierzyć w kolorowe jeziora, żółte góry, gejzery wybuchające z dokładnością szwajcarskiego zegarka?!
Zdjęcia pochodzą ze strony amerykańskiej redakcji National Geographic, a wykonali je zarejestrowani użytkownicy yourshot.nationalgeographic.com.
Tego widoku nie da się zapomnieć. Zobacz Yellowstone na doskonałych ujęciach 4k
Ten film naprawdę zapiera dech. To ponad 20-minutowa podróż do jednego z najsłynniejszych skarbów amerykańskiej przyrody.
Najstarszy park narodowy na świecie położony jest na terenie stanów Montana, Wyoming oraz Idaho. To prawie 9 tysięcy kilometrów kwadratowych lasów, gór, formacji wulkanicznych, gejzerów i innych geologicznych skarbów. Co więcej, to jedyne miejsce, gdzie przetrwała dziko żyjąca populacja amerykańskich bizonów. Twórcy filmów z Amazing Places on Our Planet nakręcili serię ujęć parku w wyjątkowej jakości 4K, a potem połączyli w jeden film. 28-minutowa podróż pozwoli wam zobaczyć najsłynniejsze widoki tego miejsca w doskonałej rozdzielczości. Co prawda nic nie przebije przekonania się o pięknie Yellowstone na własnej skórze, ale wyprawa do USA to wciąż kosztowny i czasochłonny projekt. Dlatego tych, którzy marzą o takiej podróży, a dopiero spokojnie odkładają na przyszłość zapraszamy na wyprawę dronem. Te widoki są niesamowite! View oEmbed on the source website Źródło: Amazing Places on Our Planet
Półtora miliona godzin badań akustycznych było potrzebnych do stworzenia mapy hałasu w Stanach Zjednoczonych.
Objęto nimi miejsca zarówno tak odludne jak Dinosaur National Monument w Utah, jak i zaludnione jak Nowy Jork – donosi "Science". Wyniki reprezentują poziom hałasu w typowy letni dzień, a przy ich prezentacji uwzględniono zmienne – ruch uliczny czy wiatr. Zaznaczone kolorem ciemnoniebieskim obszary takie jak Park Narodowy Yellowstone w Wyoming czy Great Sand Dunes w Kolorado mają hałas na poziomie poniżej 20 decybeli. To cisza tak głęboka jak ta, która panowała w Ameryce przed europejską kolonizacją. W miastach z kolei poziom hałasu sięga 50-60 decybeli. National Park Service – amerykańska agencja zarządzająca m.in. rezerwatami przyrody chce wykorzystać wspomnianą mapę do określenia miejsc, w których natężenie hałasu może szkodzić zwierzętom, np. nietoperzom czy sowom. Ich aparaty słuchowe są czulsze niż u człowieka.
Nie jedną, a cztery podejrzanie duże istoty widać na filmie z Parku Narodowego Yellowstone, który pojawił się w internecie.
Opublikowała go YouTube. Temat szybko podchwycili miłośnicy Bigfoota, którzy w tle pasących się bizonów zauważyli wspomniane hominidy. Istnienie Wielkiej Stopy może być fikcją, nie zmienia to jednak faktu jego obecności w popkulturze. Wzbudza nawet pewną ciekawość u naukowców. W 2014 grupa badaczy pod kierownictwem genetyka Bryana Sykesa przeprowadziła analizę kilku włosów, które – według doniesień – mogły należeć do owej nieuchwytnej istoty. Badania DNA wykazały, że właścicielami włosów były niedźwiedzie i inne znane nam ssaki. "National Geographic" zwróciło się z prośbą o analizę wspomnianego filmu do jednego z autorów tych badań, Michaela Sartoriego, zoologa z Muzeum Zoologii w Lozannie. Co Pan sądzi o nowym filmie? Michael Sartori: Zerknąłem na niego ze dwa razy, i choć nie jestem specjalistą w kwestiach filmowania, to jest dla mnie jasne, że to fałszywka. Na początku widzimy cztery istoty, ale z niewiadomych względów chwilę później trzy znikają za małą jodłą. A ten, który się porusza, chodzi jak jakiś robot. To czyni ten film co najmniej podejrzanym. Jak w ogóle podejść do tematu Bigfoota w sposób naukowy, skoro obrósł on tyloma legendami? To nie takie trudne. Naukowe podejście do tak ulotnej kwestii wymaga dwóch rzeczy: uczciwości i zastosowania odpowiednich narzędzi. Dzięki temu potwierdzamy lub odrzucamy hipotezę. Jak Pana grupa badała tę hipotezę? Poprzez analizę genetyczną włosów dostarczonych nam przez ludzi. Zrobiliśmy to, po czym porównaliśmy wyniki z istniejącymi danymi. Rezultatem był brak dowodu na istnienie nieznanego hominida, którego kod genetyczny byłby różny od tych znanych. Nie sądzę więc, by wspomniany film w jakikolwiek sposób wpłynął na Pana wiarę w ten wynik? Nasze badania nie dały dowodów na istnienie Bigfoota w Ameryce Północnej. Dały za to wielbicielom Wielkiej Stopy narzędzie do analizy kolejnych próbek. To ich zadaniem jest teraz dostarczenie dowodów i ich naukowa ocena. Dlaczego tak wiele osób upiera się przy istnieniu istot takich jak Bigfoot, skoro badania naukowe sugerują, że to mit? Odpowiedź na to pytanie nie jest prosta. Zapewne trzeba sięgnąć do psychologii. Jak agent Mulder z serialu "Z archiwum X", niektórzy po prostu chcą wierzyć. Każdy może zresztą wierzyć w co chce. Nauka analizuje dowody. Na razie takowych nie ma. Ale kto wie, może się znajdą? Stefan Sirucek / National Geographic News Zobacz wspomniany film:
30 najwspanialszych parków narodowych świata
Naturalnie najpiękniejsze parki narodowe ze wszystkich kontynentów.
Oto lista najciekawszych parków narodowych świata. Przez kolejny czas poznacie je na naszym serwisie z bliska. Dziś zapowiedź tego, czego możecie się spodziewać. Afryka - Park Narodowy Jezioro Nakuru - Parki narodowe Etosha, Chobe, Kruger Ameryka Północna - Park Narodowy Yellowstone - Parki narodowe Denali, Everglades, Cacahuamilpa Ameryka Południowa - Park Narodowy Torres del Paine - Parki narodowe Manú, Canaima, Iguaçu, Galapagos Azja - Park Narodowy Sipadan - Parki narodowe Fudżi, Sagarmatha, Göreme, Guilin Australia i Oceania - Park Narodowy Uluru-Kata Tjuta (Góra Uluru) - Parki narodowe Fiordland, Tasman, Kakadu, Mungo Europa - Park Narodowy Jeziora Plitwickie - Parki narodowe Piatra Craiului, Pireneje, Wezuwiusz, Vatnajökull
Kwietniowy numer Travelera dziś pojawił się w kioskach. A w nim między innymi przeczytacie o największych Parkach Narodowych. Na łamach serwisu przedstawiamy park Yellowstone, od którego warto rozpocząć przygodę
Gdy pierwszy Europejczyk opisał cuda parku Yellowstone, zarzucono mu, że zmyśla. Bo jak tu uwierzyć w żółte góry, kolorowe jeziora i gejzery wybuchające z dokładnością szwajcarskiego zegarka. Pamiętam swój chrzest bojowy: nagle widzę trzymetrową bestię. Niedźwiedź w pełnej krasie, jakieś sto kroków ode mnie. Na przestronnej polanie w dolinie Hayden wygrzewa się na słońcu. Jest olbrzymi: 600 kilo żywego mięsa plus ostre pazury. Boję się. Mam w plecaku kupiony w sklepiku turystycznym sprej ochronny. W razie ataku muszę psiknąć zwierzęciu między oczy. Ale czuję, że nie jestem w tej chwili gotowy na walkę z najpotężniejszym niedźwiedziem świata. Chcę się wycofać, uciec do sosnowego lasu, wdrapać na drzewo. Po chwili opanowuję nerwy. Potężny zwierz dostojnie krąży po polanie. Staje na dwóch łapach, rozgląda się na cztery strony świata. Po kilkunastu minutach znika wśród gęstych krzewów, kompletnie nie zwracając na mnie uwagi. Dopiero po chwili zaczynam rozumieć, że przytrafiło mi się wielkie szczęście: na własne oczy zobaczyłem niedźwiedzia grizli, legendę Gór Skalistych! W równie legendarnym Yellowstone. Na żywo. Nie w telewizorze. Bez komentarza Krystyny Czubówny. Czuję się, jakbym właśnie przeszedł pasowanie na prawdziwego amerykańskiego trapera. Tego dnia widziałem jeszcze łosie przy wodopoju, bieliki na niebie oraz czarne kruki jedzące padlinę. Ale to niedźwiedź zrobił na mnie największe wrażenie. Średnia wysokość, na jakiej położony jest Yellowstone, wynosi 2,4 tys. m n.p.m. Mniej więcej tyle co najwyższy szczyt Polski. Duża część parku jest prawie płaska i to właśnie te słoneczne doliny niedźwiedzie lubią najbardziej. Na początku XIX w. inny traper John Colter opisał cuda krainy Yellowstone. Był pierwszym Europejczykiem, który tam dotarł. Czytelnicy uznali, że zmyśla, a przynajmniej koloryzuje. Nie wierzyli w żółte góry, wodospady w kanionach, kolorowe jeziora, bulgoczące błota. Przekonały ich dopiero szkice i obrazy wykonane kilkadziesiąt lat później przez członków ekspedycji finansowanej przez amerykański rząd. W 1872 r. postanowiono objąć teren ochroną państwową. Zakazano osiedlania się, myślistwa, zbieractwa i połowu. Powstał tu pierwszy na świecie narodowy park przyrody. Yellowstone National Park rozciąga się na terenie 9 tys. km². Prawie 50 razy większym niż Tatrzański Park Narodowy. Położony jest w stanie Wyoming, najmniej zaludnionej części USA, zahacza również o stany Idaho i Montanę. To kraina jak z westernu: na obszarze niewiele mniejszym od Polski żyje zaledwie pół miliona ludzi. Otwarte przestrzenie, skaliste góry, stada pasących się wolno koni. Najbliższe duże miasto, mormońskie Salt Lake City, znajduje się setki kilometrów autostradą na południe. Dlaczego jest tu tak pusto? Bo w XIX w. nie odkryto tutaj cennych kopalin. Gorączka złota zagnała wszystkich do Kalifornii, bo tam były pieniądz i zysk. Dziś za prawdziwy skarb Ameryki uważa się jednak nie złoto, lecz Yellowstone. Większość z 3 mln Amerykanów, którzy rocznie odwiedzają to miejsce, praktycznie nie wychodzi z samochodu. W parku znajduje się bowiem kilkupasmowa droga zakręcająca w pomysłowe ósemki. Wszystkie główne atrakcje, takie jak jezioro Yellowstone, gejzer Old Faithful, gorące źródła Mammoth oraz Wielki Kanion, można objechać autem lub specjalnym żółtym autobusem. W dodatku przy najlepszych punktach widokowych pobudowano olbrzymie parkingi. Widać z nich kaniony, wodospady, przełęcze i doliny, a także wodopoje i pastwiska, gdzie o określonych porach zbierają się dzikie zwierzęta. Większość turystów siada więc na masce samochodu i obserwuje Yellowstone przez lornetkę. „Ale to nie są prawdziwi traperzy!” – myślałem o nich z wyższością. Bo ja przemierzałem szlaki pieszo. Miałem ze sobą niebieski plecak ze stelażem, prawdziwy vintage. Mój ojciec chodził z nim po Tatrach jeszcze w czasach, gdy Polską rządził towarzysz Gomułka. Nosiłem też ze sobą namiot. W Polsce jego rozbijanie na terenie Tatrzańskiego Parku Narodowego jest karalne. W Yellowstone – mile widziane. Trzeba tylko wcześniej powiadomić rangersów, słynnych parkowych stróży, dokąd ma się zamiar pójść. Amerykańskie parki narodowe słynną bowiem z wolności: nocować można wszędzie tam, gdzie się ma ochotę. W ciepłe wieczory lubiliśmy z przyjaciółmi biwakować. Noce w Górach Skalistych pośród niedźwiedzi i wilków, kilometry od cywilizacji, na terenach zamieszkanych dawniej przez Szoszonów, przypominały mi, że nie jestem zwykłym turystą. Tym bardziej że niestety traperem mogłem być tylko po pracy. Jako student zatrudniłem się bowiem na trzy miesiące w biurze turystycznym w wiosce Canyon Village, w samym sercu parku. Wprawdzie mój uniform: koszula w kratę i spodnie khaki, sprawiał przyzwoite wrażenie, ale terenem moich wypraw były głównie recepcja i restauracja. Do moich obowiązków należało nalewanie gościom wody i przecieranie stolików mokrą szmatką. Pewnego dnia mój amerykański boss rzucił na biurko strój Misia Yogi. Zapowiedział, że od tego momentu raz w tygodniu każdy z nas, pracowników, będzie zabawiać gości przebrany za tę postać z kreskówki. Wyznaczył dyżury. Jak wiadomo, Yogi zamieszkuje bajkowy park Jellystone (podobieństwo nazw nieprzypadkowe). W każdym odcinku chodzi po lesie i podkrada piknikowe koszyki beztroskim turystom. Czułem się upokorzony, że muszę nim być. Dopiero z czasem go polubiłem. Strój misia miał bowiem duże kieszenie na duże napiwki od rodziców dzieci, które robiły sobie ze mną zdjęcia. W całym parku przy obsłudze turystów pracowało ponad dwa tysiące osób, głównie studentów. Rozlokowani byliśmy w pięciu wioskach, odwiedzaliśmy się, razem imprezowaliśmy. Nie wszystkim się przyznawałem, że na co dzień chodzę przebrany za misia. Żeby pomarzyć, każdego dnia chodziłem nad Wielki Kanion Yellowstone. Ściany skalne, w zależności od pory dnia, przybierają fascynujące kolory: żółte, złote, różowe i czarne. To właśnie od żółtych kamieni (yellow stones) park bierze swoją nazwę. W dole, jakieś 300 m pod nogami, rwie zielono-niebieska rzeka. Można ją oglądać z dużych tarasów przez uruchamiane za dolary lornety. Ale są również setki dzikich miejscówek, z dala od turystów, w których można rozbić namiot lub zaszyć się na cały dzień z książką. Kanion jest długi na ponad 30 km. Huczą w nim dwa wodospady: Górny (33 m) i Dolny (92 m). Gdy rano wychodziłem z domu, widziałem jelenie, sarny i wapiti oraz stada znudzonych bizonów. Te ostatnie stały się dla mnie powszechne, jak na polskiej prowincji krowy. Tyle że od polskiego byka są dwa razy większe, mają włochate futro i rogi. Wyobrażam sobie, że bizon jest podobny do prehistorycznego mamuta. Zwierzęta te są jedną z głównych atrakcji Yellowstone, żyje ich tu ponad 20 tys. Nie boją się ludzi. Blokują ruch na drogach, zaglądają do samochodów, leniwie przeżuwają pokarm. Kierowcy muszą uważać, bo zranienie bizona jest surowo karane. Czasem trzeba pokryć koszty leczenia zwierzęcia lub nawet „wypłacać mu” dożywotnią rentę. Jednak był czas, gdy ludzie nie mieli dla tych zwierząt żadnej litości. Groziło im całkowite wyginięcie. Strzelanie do nich było ulubioną rozrywką białych mężczyzn. W XIX w. wybito kilkumilionową populację tego gatunku, w konsekwencji pod koniec XX w. w Ameryce Północnej pogłowie spadło do kilkudziesięciu tysięcy. Polowano nawet z okien pociągu. Do zagłady przyczynili się również Indianie. Szoszoni uważali bowiem, że bizony rozmawiają między sobą. W trakcie polowań starali się więc zabić jak najwięcej osobników, by wieść o masakrze nie rozniosła się wśród stada. Niezwyczajne piękno Yellowstone potrafi też przerażać – zapachem siarki, dymem znad jezior, bulgoczącym błotem i wypłowiałym kolorem roślin, które nie są zielone, lecz żółte, pomarańczowe, pastelowe, mało nasycone, melancholijnie rozmyte. Ale głównie hektarami spopielonych drzew. Ten księżycowy krajobraz to rezultat wielkiego pożaru w 1988 r., kiedy spłonęła jedna trzecia parku. Efekt jest przerażający: spalone drzewa, które nieustannie przewraca wiatr. Ale nikt po tamtej katastrofie nie posprzątał. Opiekujący się Yellowstone naukowcy uważają, że nie wolno ingerować w ekosystem. Pożary są naturalnym procesem przyrody. Na zgliszczach wyrastają silniejsze gatunki. Park leży na zapadlisku po erupcji gigantycznego wulkanu. Superwulkan Yellowstone (kaldera Yellowstone), który wybuchł 600 tys. lat temu, nadal jest czynny. Jeśli wybuchnie, Stany Zjednoczone przestaną istnieć, a fragmenty skał dolecą do Meksyku. Pył wulkaniczny przesłoni słońce, na planecie zapanuje noc, wymrze wiele roślin i zwierząt. Amerykański rząd powołał do życia Obserwatorium Wulkanu Yellowstone. Naukowcy monitorują go za pomocą odbiorników GPS, radarów oraz satelitów. Pesymiści twierdzą, że wybuch może być kwestią bliskiej przyszłości, ponieważ dotychczasowe erupcje były stosunkowo regularne – przydarzały się mniej więcej co 600 tys. lat. Myślę o tym, patrząc na gejzer Old Faithful (Stary Niezawodny), jeden z 250 znajdujących się na terenie parku. Ten nie jest ani największy, ani najpiękniejszy, jest jednak niezwykle punktualny. Wybucha według planu: co 70 min, 17 razy na dzień. Grafik wybuchów wywieszony jest na każdej kasie biletowej. Old Faithful, jak dobry, zgrany aktor, powtarza codziennie tę samą sztuczkę. Wybucha gorącą wodą na wysokość 30 razy większą od człowieka. Razem z tysiącem turystów czekam na erupcję. Nagle jest! Czterdziestometrowy słup wrzątku i pary wodnej. Wszyscy klaszczą, gwiżdżą, krzyczą, cieszą się. Trwa zadziwiający spektakl: popis potęgi, która drzemie w ziemi. Wspaniałe show, które daje sama Natura. – Dwie minuty i trzydzieści sześć sekund. Słabo! – mówi stojący koło mnie Amerykanin ze stoperem w dłoni. – Wczoraj widziałem erupcję pięciominutową. To dopiero było coś!
Pokolenia bitników, harleyowców, kowbojów i hippisów ruszały z jednego wybrzeża północnej Ameryki na drugie. Szukali natchnienia, przygody, ucieczki lub lepszego życia. Ja pojechałem znad Atlantyku nad Pacyfik poszukać najpiękniejszych gór.
A najtrudniej …to było na samym początku. Bo początek tej podróży był końcem innej. Tak dobrej, że żal było ją kończyć i trudno się było pożegnać. Trwała rok, kiedy mieszkaliśmy całą rodziną w Cambridge. Dla mnie to była cudowna podróż w czasie – powrót na studia i bieg przez półki z książkami akademickimi. Ale również emocjonująca przygoda ze wspinaniem – co weekend bowiem z ekipą studenckich przyjaciół jeździliśmy na północ, od Bostonu – w Góry Białe. Właśnie podczas jednej ze wspinaczkowych wycieczek jeden z przyjaciół zaczął wymieniać nazwy gór, skał i ścian Ameryki, które zawsze chciałem odwiedzić. Squamish, Smith Rock, Boulder Canyon, Rifle – te nazwy nie istnieją w przewodnikach turystycznych. Nie dotrze do nich nikt, kto puści się w podróż przereklamowaną transamerykańską Drogą 66. Popłakaliśmy więc na pożegnanie i ruszyliśmy spod Bostonu, kierując się na zachód, by wszystkie te wymarzone miejsca zobaczyć. A najłatwiej ...to było kupić samochód. Od razu skreśliliśmy z listy wszystkie szpanerskie coupé, odłożyliśmy zakup kabrioleta na późną starość w Kalifornii, a z najlepszego serwisu ogłoszeniowego Ameryki – Craigslist.com, wybraliśmy „szewcia” G20 – wielkiego zielonego nastoletniego vana ze stajni Chevroleta. Miał pod budą ogromne łóżko, a pod maską sześciolitrowy, ośmiocylindrowy silnik, który palił tyle, że przy dodaniu gazu w baku tworzył się chyba wir! No, ale za to kosztował zaledwie 1,5 tys. dol.! „Szewcio” był naszą kuchnią, sypialnią, łazienką i środkiem transportu jednocześnie. Przejechał z nami rok, zrobił 20 tys. mil i nigdy się nie zepsuł. A najbardziej nudno ...to było na preriach Kanady. Kiedy ruszyliśmy z naszego niemal już rodzinnego Cambridge, przejechaliśmy przez monumentalne wodospady Niagara (nad którymi właśnie kręcona była bollywoodzka superprodukcja, o tym że ona go kocha, ale on kocha inną – a może odwrotnie), przetrwaliśmy najbardziej drobiazgową na świecie kontrolę graniczną na wjeździe do Kanady i zanurzyliśmy się w Krainę Wielkich Jezior. Z kilometra na kilometr robiło się bardziej dziko i odludnie. W przydrożnej knajpce napis: „Tu podajemy na PRAWDZIWYCH tale-rzach”. – Stąd aż do gór nie ma nic ciekawego. Tylko pszenica, pszenica, pszenica – ostrzegł nas spotkany tam myśliwy. Wykrakał! Gdy tylko wyjechaliśmy na prerię, dopadła nas potworna nuda krajobrazu. Jeden wielki płaski naleśnik porośnięty zbożem. Trzy dni! Jedyne urozmaicenie to pojawiające się na horyzoncie elewatory, które przewodnik z nieudaną wzniosłością nazywał „katedrami prerii”. Potraktowaliśmy to jako abstrakcyjny żart. Atmosferę surrealizmu uzupełniła operacja zdjęcia gipsu, jaką przeprowadziłem własnoręcznie. Mój synek złamał (całkiem niegroźnie) rękę jeszcze w Cambridge i wskutek zawiłości systemu ubezpieczeń zdrowotnych za prosty zabieg usunięcia gipsu musielibyśmy teraz zapłacić... kilka tysięcy dolarów! Wybrałem więc opcję (własno)ręczną z sekatorem ze sklepu Wal-Martu. Cena: 4,78 dol. I to kanadyjskiego! A najzimniej ...to było w kanadyjskich Górach Skalistych. Choć kiedy dojechaliśmy do bram Parku Narodowego Gór Skalistych, zrobiło się gorąco. Krajobraz stanął dęba, a szczyty skalistych gór były tak wysokie, że od zadzierania głowy bolały szyje. – Bilet na trzy dni poproszę – powiedziałem, a strażnik parkowy odparł: – Tu jest tak ładnie, że i tak pan dłużej zostanie. Miał rację! Cały park (tak jak wszystkie parki narodowe Ameryki) jest świetnie przygotowany dla turystów samochodowych. Wdrapaliśmy się więc autem nad Lake Louise, gdzie znajduje się najpiękniejsze alpejskie jezioro Kanady (a nad nim gigantyczny hotel górski) i najwyżej położona miejscowość kraju (1661 m n.p.m.). Jak podaje lokalna stacja meteorolo-giczna, panuje tu klimat subarktyczny, a średnie opady śniegu przekraczają 3 m rocznie. I to właśnie tam było najzimniej – spałem w polarze. Rozgrzał nas dopiero szybki marsz w wysokie góry ponad jeziorem nazwanym imieniem brytyjskiej księżniczki i kolejne widoki wielkich alpejskich ścian. A najbardziej lało ...w Vancouver. Dotarliśmy tam z Gór Skalistych, jadąc chyba najbardziej krętą drogą świata i najwęższą szosą zaznaczoną na mapie jako autostrada. Po drodze zatrzymaliśmy się nad Lake Pavilion, gdzie astronauci NASA nurkują podwodnymi miniłodziami w poszukiwaniu słodkowodnych raf koralowych, i w Whistler, gdzie po deptaku chodzą najlepiej ubrani snowboardziści świata. Planowaliśmy zabawić tam dłużej i powspinać się w niedalekim Squamish, ale spadł deszcz. Padało na zmianę: trochę mżyło, trochę lało. Kiedy przez tydzień zza chmur nie wychynęła największa ściana w oko-licy, zwana „Szefem”, skapitulowaliśmy i ruszyliśmy właśnie do Vancouver, docie-rając po raz pierwszy w tej podróży znad Atlantyku nad Pacyfik! Ale i tam lało. Jak się okazało, miasto jest znane z opadów. David Duchovny, kręcący tam Z archiwum X, zażądał przeniesienia planu zdjęciowego do Los Angeles, mówiąc, że w Vancouver pada 10 m deszczu dziennie! Resztki nadziei na błękitne niebo odebrała nam rzeźba stojąca na deptaku. Przedstawiała spadającą kroplę deszczu. Ruszyliśmy więc śladem Duchovnego – na południe. A najbardziej dziko ...to było koło Seattle. Do samego miasta narodzin grunge’u- postanowiliśmy nie wjeżdżać, mając na horyzoncie jedną z najwybitniejszych gór na świecie (Mount Rainier) i perspektywę obcowania z okalającą ją dziką przyrodą. Choć szczyt znajduje się na wysokości „tylko” 4392 m n.p.m., to wulkan wyrasta z nadmorskiej niziny. W efekcie jego ściany wznoszą się nad okolice na wysokość 4 km. A to więcej niż K2! Z moim osiadłym pod Seattle przyjacielem i wspinaczem Jarkiem „Mrówą” Brasiem przez tydzień jeździliśmy po otaczających Mount Rainier Górach Kaskadowych, wspinając się po rozsianych po lasach granitowych skałach. Skały skałami, były super: lite, gładkie, przewieszone. Ale te lasy!!! Znienawidzone przez Duchovnego podmuchy wilgoci muszą docierać z Vancouver nierzadko i tu, bo roślinność, choć w bardzo umiarkowanej strefie klimatycznej, przypominała do złudzenia tropikalny las deszczowy! Ogromne paprocie, obrastające potężne sekwoje mchy i wiszące niczym na bagnach Luizjany porosty zagradzające drogę piechurom niczym scenografia Władcy Pierścieni. Zatęskniliśmy już jednak za słońcem i w jego poszukiwaniu przeskoczyliśmy przez Góry Kaskadowe. Wykąpaliśmy się w najczystszym jeziorze Ameryki – Lake Wentachee, i ustawiliśmy na GPS-ie azymut „na południe”. A najciszej ...to było w Smith Rock. W tym mikroskopijnym parku stanowym w Oregonie narodziła się amerykańska wspinaczka skałkowa. I tu Amerykanie nauczyli się, że tylko pot i łzy wylane na treningu dadzą szansę na przechodzenie najtrudniejszych ścian. Naturze wystarczyły trzy zakręty wątłej rzeki, by w piaskowcach wyrzeźbić formacje, od których trudno oderwać wzrok i których fantazyjne kształty prowokują do nadawania takich nazw jak „Twarz Małpy”. W Smith Rock planowaliśmy być trzy dni. Zostaliśmy dwa tygodnie. A najwięcej ludzi ...to było w Yellowstone, do którego jechaliśmy dwa dni przez ziemniaczane pola Idaho. Przyjazd do parku narodowego, znanego z ukochanej kreskówki mojego syna Kajtka o Misiu Yogi, był obowiązkowym punktem trasy po Ameryce. Spodziewaliśmy się tłumów, ale nie aż takich! Park jednak wart jest odwiedzenia za cenę migreny! Leży na wielkim podziemnym zbiorniku z magmą, który co chwila wysyła na powierzchnię sygnały, że żyje. Cały teren gotuje się, bulgocze, wrze i dymi. Do tego bizony wałęsające się niedbale po drogach i tropiące w nadziei na żer wilki i kojoty. Kajtek był jednak rozczarowany. Mimo trzydniowych poszukiwań nie pokazał się żaden niedźwiedź. – Wszystkie są na wakacjach w Banff – powiedziała Marzenka (jego ma-ma) i dopiero wtedy dziecko zgodziło się na wyjazd. Przez ośnieżone góry parku Grand Tetons ruszyliśmy dalej na południe. A największe zaskoczenie ...to było w Boulder w Kolorado, do którego dotarliśmy dwa dni później. Nie tylko dlatego, że nasi bostońscy przyjaciele Ann, Paul i Dominik wsiedli do samolotu i przylecieli wspinać się z nami. Również z powodu odkrycia, że Boulder jest najszczuplejszym miastem najszczuplejszego stanu Ameryki. Na ulicach zero amerykańskich grubasów. Wszyscy biegają, jeżdżą na rowerach, pływają albo się wspinają. Wyjście na miasto z hamburgerem w ręku jest nie do pomyślenia! Miasto leży na krawędzi Gór Skalistych i prerii. Trzymaliś-my się części górskiej, bo ściany do wspinania były bardzo przyjemne. Żeby się pod nie dostać, trzeba przejść na rozciągniętej linie nad rwącą rzeką w kanionie Boulder Canyon. Siedmioletni Kajtek zażądał najmodniejszego dziecięcego kasku do wspinania i oświadczył, że przejdzie bez pomocy. I jak powiedział, tak zrobił. Oczywiście odpowiednio zaasekurowany, w razie gdyby rączki odmówiły współpracy. A największe odkrycie ...to czekało nas w Rifle, do którego pojechaliśmy prosto z Boulder w poszukiwaniu jeszcze trudniejszych dróg do wspinania. Zaledwie dwukilometrowej długości kanion znałem z serii kultowych filmów wspinaczkowych Masters of Stone. Jego ściany okazały się tak trudne, że nieraz ciężko było nam się oderwać od ziemi! Drugim zaskoczeniem był Darek Król – mój kumpel z Krakowa, którego nie widziałem z 15 lat. A tam w kanionie na końcu świata nagle wpadliśmy na siebie! Szukając swojego miejsca na świecie, trafił do Boulder, zobaczył Rifle i dziś spędza czas, kursując między nimi. – Nigdzie nie było mi lepiej – deklaruje. – Nie dziwię ci się – pomyślałem, siedząc wieczorem przed samochodem przy ognisku, na środku wielkiej, pustej górskiej łąki, gdzie nocowaliśmy pod gwiazdami. I najgoręcej ...było w Parku Narodowym Łuków Skalnych – Arches National Park. Słońce operowało bezlitośnie na rozległej równinie pełnej niewysokich czerwonych, rudych, pomarańczowych i jasnobrązowych skał. Miały kształty tak fantazyjne, że trudno było uwierzyć, że są dziełami natury, a nie jakiegoś szalonego architekta o zamiłowaniach estetycznych Gaudiego. Erozja tutejszych piaskowców otwiera w ścianach ogromne okna, tworzą się skalne mosty, kładki i łuki. Pod jednym z nich spędziliśmy noc. Gwiazdy powoli przesuwały się po niebie i znikały za skałami. O świcie wszystko było skąpane w ciepłym złotym świetle. Jeszcze kilka dni w Arches, kilka kolejnych znów w Rifle i ruszyliśmy do Denver, skąd przez Boston lecimy już do Polski. Temperatura powietrza wzrosła, a emocje sięgnęły zenitu, bo nasz samochód okazał się mieć jedną jedyną, ale za to sporą wadę: bardzo trudno było go sprzedać! Dość powiedzieć, że klient znalazł się dopiero na cztery godziny przed odlotem samolotu! Wtedy to było naprawdę gorąco!
Dwudziestego dziewiątego sierpnia 1870 r. 30-letni porucznik Gustavus Doane, uczestnik ekspedycji badawczej do regionu Yellowstone na terytorium Wyoming, mozolnie wspinał się na szczyt góry Washburn, dominującej nad rzeką Yellowstone.
Gdy spoglądał na południe, odnosił wrażenie, że Górom Skalistym brakuje tu... gór. Na przestrzeni wielu kilometrów jedyne wzniesienia widniały hen, w oddali. Stanowiły jakby ramę otaczającą rozległą, zalesioną nieckę. Doane’owi nasuwało się tylko jedno wyjaśnienie: był to kiedyś wielki krater obecnie wygasłego wulkanu. Porucznik miał rację. Yellowstone jest wulkanem. I to nie byle jakim. Najstarszy i najsłynniejszy park narodowy Stanów Zjednoczonych leży wprost na wierzchołku jednego z największych wulkanów na ziemi. Doane pomylił się tylko w jednym. Wulkan w Yellowstone nie wygasł. Jest niepokojąco aktywny. Są wulkany i superwulkany. Co do tych ostatnich nie uzgodniono definicji. Termin został spopularyzowany w 2000 r. przez dokumentalny serial przyrodniczy BBC. Niektórzy specjaliści stosują go, opisując erupcje o niespotykanej gwałtowności i objętości. Służba Geologiczna USA używa go do definiowania każdej erupcji wyrzucającej jednorazowo co najmniej 1 000 km3 lawy, pumeksu i popiołów, czyli ponad 50 razy więcej niż erupcja indonezyjskiego Krakatau w 1883 r., która zabiła ponad 36 tys. osób. Wulkany budują góry, superwulkany wymazują je z powierzchni ziemi. Wulkany niszczą florę i faunę w promieniu kilku kilometrów, superwulkany zmieniają klimat globu, zagrażając wyginięciem całym gatunkom. W dziejach ludzkości nie odnotowano jeszcze erupcji superwulkanu, ale geolodzy opracowali jej przypuszczalne stadia i obraz. Najpierw z wnętrza planety unosi się pióropusz gorąca, które stapia skały tuż pod ziemską skorupą. Powstaje ogromna komora wypełniona magmą, półpłynnymi skałami oraz parą wodną zmieszaną z dwutlenkiem węgla i innymi gazami. Ta mieszanina znajduje się pod znacznym ciśnieniem. Przez tysiące lat w komorze przybywa magmy, a powierzchnia ziemi nad nią wybrzusza się. W stropie komory pojawiają się pęknięcia. Znajdujące się pod ciśnieniem gazy w pewnym momencie wydostają się przez te szczeliny potężną erupcją. – Tak jak po otwarciu wcześniej potrząsanej butelki z coca-colą – wyjaśnia obrazowo Bob Christiansen, naukowiec ze Służby Geologicznej USA, który w latach 60. XX w. zainicjował pionierskie badania wulkanu Yellowstone. Strop opróżnionej komory magmowej się zawala. Cały dotychczas wypiętrzony fragment powierzchni ziemi zapada się, jakby planeta pożerała samą siebie. Powstaje gigantyczne zagłębienie zwane kalderą. Plama gorąca (ang. hot spot) odpowiedzialna za powstanie kaldery Yellowstone wybuchała wielokrotnie w ciągu minionych 18 mln lat. Ponieważ sięga ona bardzo głęboko, a płyta litosferyczna nad nią przesuwa się na południowy zachód, kaldery z poprzednich erupcji upodobniły się do gigantycznych paciorków nanizanych na niewidoczną nić. Od dzisiejszego południowego Idaho, ku Oregonowi i Nevadzie, kolejne wypływy lawy utworzyły osobliwy, księżycowy pejzaż równiny rzeki Snake. Trzy ostatnie supererupcje zdarzyły się w samym Yellowstone. Najpóźniejsza, ok. 640 tys. lat temu, była tysiąckrotnie większa niż wybuch St. Helens w 1980 r., podczas którego zginęło 57 mieszkańców stanu Waszyngton. Liczby jednak nie dają pełnego obrazu chaosu. Uczeni szacują, że słup popiołów wyrzucony przez erupcję Yellowstone sięgnął 30 tys. m, a materiał wulkaniczny pokrył Zachód aż po Zatokę Meksykańską. Potoki piroklastyczne – rozgrzane do temperatury 800°C gęste, śmiercionośne tumany złożone z popiołów, skał i gazów – wypełniały całe doliny chmurą szarej materii tak gorącą i ciężką, że samoczynnie zespalała się niczym asfalt, całkowicie pokrywając zielone dotąd obszary. Ale nawet ta erupcja nie była tak gwałtowna, jak dwukrotnie potężniejszy wybuch sprzed 2,1 mln lat. Pozostała po nim dziura w ziemi wielkości 4 000 km2. Natomiast około 1,3 mln lat temu doszło do jeszcze jednej erupcji, słabszej, choć także katastrofalnej. Za każdym razem skutki wybuchu były odczuwalne na całym globie. Gazy wyrzucone do stratosfery mieszały się z parą wodną, tworząc rzadką mgiełkę aerozoli siarczanowych przyćmiewających promieniowanie słoneczne. Mogło to zakończyć się dla Ziemi trwającą lata „zimą wulkaniczną”. Niektórzy uczeni są zdania, że o takim incydencie sprzed około 74 tys. lat może zaświadczyć nasze własne DNA. Wówczas w dzisiejszej Indonezji wybuchł superwulkan zwany Toba. Wywołane tym wydarzeniem ochłodzenie w skali globu mogło zredukować całą ludzką populację do zaledwie kilku tysięcy osobników. Oznaczałoby to, że człowiek jako gatunek był bardzo bliski unicestwienia. Mimo takiej gwałtowności po superwulkanach pozostało niewiele. Kaldera Yellowstone ulegała erozji, zalały ją potoki lawy i zasypały popioły późniejszych erupcji (ostatnia ok. 70 tys. lat temu), wreszcie jej powierzchnię wyrównały lodowce. Dziś knieja porasta stare szramy. Trudno je dostrzec, chyba że ma się dobre oko, jak Doane, albo jest się geologiem. – Widać dwie trzecie kaldery. Jest tak ogromna, że ludzie jej nie ogarniają – mówi Bob Smith, geofizyk z Uniwersytetu Utah, znawca superwulkanu w Yellowstone. Stoimy nad jeziorem Butte, mając przed sobą panoramę wschodniego krańca jeziora Yellowstone. To jedno z najlepszych miejsc, by zobaczyć kalderę. A jednak jej nie dostrzegam. Widzę jezioro rozciągające się poniżej kilometrami, a na północy kilka niewielkich wzniesień – starych tarcz lawowych. Nie potrafię natomiast odnaleźć krawędzi kaldery. Większą jej część kryje jezioro, a zresztą jest zbyt wielka – ma ok. 72 km średnicy. Podobnie jak ongiś Doane na szczycie Washburn, widzę tylko odległe góry, a między nimi, „bezgórze” – pustkę powstałą w miejscu gdzie w ciągu kilku dni Ziemia pożarła samą siebie. A mimo to skutki minionych erupcji wyraźnie dają o sobie znać. Sosna wydmowa (Pinus contorta), która zdominowała parkowy drzewostan, zaadaptowała się do gleby ubogiej w składniki odżywcze, takiej jak w kalderze Yellowstone. Podobnie przystosowała się sosna jasnokora (Pinus albicaulis), której szyszkami żywią się grizzly i baribale. I, oczywiście, ziemia do dziś dosłownie tutaj kipi. Nie kotłowałoby się w rzekach od pstrągów, gdyby nie wpływ cieplic bijących na dnie zimnego jeziora Yellowstone. W parku jest mnóstwo gejzerów, fumaroli, błotnych wulkanów i innych form aktywności hydrotermalnej. Połowa ziemskich gejzerów znajduje się w Yellowstone. Warunki hydrotermiczne nieustannie się zmieniają, zarówno ciepłota, jak i formy, które pojawiają się w lasach, wyrzucając chmury pary wodnej widoczne z samolotu i emitując do atmosfery wyziewy, o których wiadomo, że na miejscu powalały bizona. Mimo widocznych „najgwałtowniejszych gazowych kipieli”, jak zanotował jeden z wczesnych odkrywców, wulkan pod Yellowstone długo traktowano jako wygasły (tak sądził Doane) albo jako wygasający. Po badaniach przeprowadzonych pod koniec XIX w. na zlecenie władz federalnych wulkanizm Yellowstone na dziesięciolecia niemal przestał być przedmiotem zainteresowań naukowych. I dopiero pod koniec lat 50. XX w. Francisa „Joego” Boyda, świeżo upieczonego absolwenta Har-vardu, zaintrygowała obecność spieczonego tufu – grubej warstwy podgrzanego i sprasowanego popiołu, które uznał za manifestację potoków piroklastycznych towarzyszących ostatniej erupcji. W 1965 r. Bob Christiansen znalazł kolejne stanowisko takiego tufu, a w następnym – jeszcze jedno. Dzięki datowaniu metodą potasowo-argonową stwierdzono, że trzy warstwy tufów powstały w wyniku trzech różnych erupcji. Każda utworzyła gigantyczną kalderę. Ostatnia w znacznym stopniu pogrzebała ślady po obu wcześniejszych. W 1973 r. Bob Smith ze współpracownikiem wykonywali badania na wyspie Peale, w południowej odnodze jeziora Yellowstone. Pewnego dnia odnotował ze zdziwieniem, że niektóre drzewa wzdłuż brzegu stały w wodzie i usychały. W 1956 r. badał tę samą okolicę i obecnie chciał skorzystać z tego samego pomostu co wówczas. Ale ten także był zalany. Co się stało? Zaintrygowany, postanowił odnaleźć repery geodezyjne stawiane od 1923 r. przez ekipy budujące drogi. Pomiary pokazały, że Dolina Haydena, leżąca w kalderze na północ od jeziora, przez kilkadziesiąt lat została wydźwignięta o ok. 75 cm. Natomiast południowa okolica jeziora ani drgnęła. W wyniku podniesienia obszarów na północy woda spłynęła w południową część. Teren się wybrzuszał. Wulkan żył. Smith opublikował wyniki swoich badań w 1979 r. W wywiadach nazywał Yellowstone „żyjącą, oddychającą kalderą”. Kilka lat później, po serii jednoczesnych, przeważnie niewielkich wstrząsów sejsmicznych, teren powtórnie się obniżył. Od tamtej pory Smith wraz ze współpracownikami wszelkimi możliwymi sposobami stara się „zaglądać” pod park. Z jego badań stopniowo zaczęły się wyłaniać zasięg i potencjał parkowego wulkanizmu. Poziom najpłytszy to przesączanie się wody nawet na kilka kilometrów w głąb skorupy ziemskiej. Tam się ogrzewa i kipiąca wraca do góry, zasilając gejzery i fumarole. Na głębokości 8–10 km leży strop komory magmowej – około 50-kilometrowej szerokości zbiornika częściowo upłynnionych skał. Magma bazaltowa uwięziona w nim jest przez gęstszą magmę ryolitową, pływającą po ciekłym bazalcie niczym śmietanka na mleku. Studiując przechodzenie fal sejsmicznych przez warstwy skalne o różnej gęstości, uczeni odkryli, że komora magmowa jest zasilana gigantycznym pióropuszem gorących skał wyrastającym z górnej części ziemskiego płaszcza. Pióropusz sięga w głąb na 650 km i jest nachylony pod kątem 60° ku północnemu zachodowi. Jeśli do komory napływa od dołu więcej ciepła, powierzchnia ziemi nad nią się wybrzusza. Niewielkie trzęsienia ziemi uwalniają nadmiar rozgrzanych płynów, ciśnienie w komorze spada i teren ponownie się obniża. Po wspomnianej serii wstrząsów w 1985 r. w ciągu następnych 10 lat Yellowstone zapadło się 20 cm. Potem zaczęło się ponownie wypiętrzać, tym razem w szybszym tempie. Od 2004 r. fragmenty kaldery unoszą się z prędkością blisko 8 cm na rok, szybciej niż kiedykolwiek, odkąd zaczęła być monitorowana w latach 70. XX w. Wypiętrzanie trwa mimo 11-dniowej serii wstrząsów sejsmicznych, które wystąpiły pod koniec 2008 r., wywołując apokaliptyczne zapowiedzi w internecie. – Mówimy o niestabilności kaldery. W ciągu wielu takich cykli nagromadzi się objętość magmy wystarczająca do erupcji. A my nie znamy ich charakteru – twierdzi Smith. Czy będzie następny wybuch? Jakaś erupcja – być może umiarkowana, jak wybuch Pinatubo na Filipinach, który w 1991 r. pochłonął 800 istnień ludzkich – jest wysoce prawdopodobna. Pytanie, jaka jest możliwość erupcji, w której wyniku powstanie kaldera – kataklizmu, który może zabić tysiące ludzi i pogrążyć ziemię w „wulkanicznej zimie”? Katastrofa może zdarzyć się za naszego życia albo i za 100 tys. lub więcej lat. Albo wcale. Bob Christiansen – dziś na emeryturze – podejrzewa, że superwulkan może się z czasem uspokoić. Przez większość dziejów plama gorąca w Yellowstone tworzyła kaldery w cienkiej ziemskiej skorupie prawie całej Nevady, części wschodniej Kalifornii, zachodniego Utah i południowo-wschodniego Idaho. Teraz plama gorąca leży pod znacznie grubszą warstwą skorupy, zwieńczoną masywem Gór Skalistych. – Sądzę, że prędzej czy później wszystko samoczynnie dojdzie do równowagi – twierdzi Christiansen. Po czym szybko dodaje: – Ale tej opinii nie należy traktować jako wiążącej.