„Już myślałem, że to koniec” – rozmowa z Peterem „Peru” Chrzanowskim o paralotni, narciarstwie i filmach
Jako jeden z pierwszych zjeżdżał na nartach z lodowców, latał paralotnią w Ameryce Południowej i stworzył serię filmów o ekstremalnych wyczynach. Peter „Peru” Chrzanowski opowiada, kiedy sport jest spełnianiem marzeń, a kiedy zaczyna być szaleństwem.
W tym artykule: Peter „Peru” Chrzanowski na trzech kontynentach Pionier polskiego narciarstwa wysokogórskiego Jak filmować przygody ekstremalne? Książka odskocznią dla psychiki Peter „Peru” Chrzanowski to narciarz ekstremalny i paralotniarz polskiego pochodzenia. Od dziecka mieszka w Kanadzie. W latach 70. i 80. dokonał pierwszych zjazdów na nartach ze szczytów i lodowców na Alasce, w Kanadzie, Meksyku, Peru i Nepalu. Zajmuje się również realizacją filmów o narciarstwie ekstremalnym i paralotniarstwie. Jako operator brał udział m.in. w wyprawie dookoła świata samolotem z czasów II wojny światowej. Kilka jego produkcji zostało nagrodzonych na festiwalach filmowych. Obecnie z pasją organizuje i popularyzuje w krajach latynoskich nową dyscyplinę, Aerothlon, składającą się z trzech konkurencji: biegu, jazdy na rowerze górskim i z lotu na paralotni. W 2022 roku ukazała się jego książka pt. „Szusss, czyli jak przeżyłem samego siebie” wydana przez Wydawnictwo Annapurna. W swojej książce piszesz o znajomym, który powiedział: „Nie sądziłem, że spotkam cię jeszcze żywego". Co mu odpowiedziałeś? – Na początku roześmiałem się. Byłem wtedy z koleżanką na nartach. Powiedziałem, że byłby to dobry tytuł na moją książkę. Jednak wydając książkę, wybraliśmy nieco krótszy – „Szusss, czyli jak przeżyłem samego siebie”. Przeżyłem wiele wypadków na nartach i paralotni, a prawie wszystkie były wynikiem mojego błędu. Na przykład nie sprawdziłem pogody lub założyłem nieodpowiedni sprzęt. Stąd też nieco przewrotny tytuł książki. Peter „Peru” Chrzanowski na trzech kontynentach Wróćmy do początku. Jak trafiłeś do Kanady? W latach 70. XX wieku mój ojciec, z zawodu geodeta, wyjechał na stypendium naukowe do Kanady. My dołączyliśmy z mamą nieco później. Babcia musiała wtedy przekupić odpowiednie osoby, by załatwić nam z mamą wspólny paszport. Do Kanady płynęliśmy transatlantykiem „Stefan Batory” i tak dotarliśmy do Quebecu. Miałem wtedy 8 lat. Od zawsze pociągała się eksploracja świata? Już we wczesnym dzieciństwie często uciekałem rodzicom do lasu, a tam latem biegałem lub zimą jeździłem na nartach. Na szczęście rodzice dawali mi się wyżyć, nie ograniczali moich zapędów. Sami też poszukiwali nowych wrażeń i przygód. Wiele zawdzięczam również naszej podróży do Ameryki Południowej, którą odbyliśmy kamperem. Wyprawa trwała 14 miesięcy. Musiałem wtedy odpowiednio przygotować się do drogi – czytałem przewodniki i książki podróżnicze. Już będąc w trasie, często namawiałem rodziców do zjeżdżania z wyznaczonych tras, by odwiedzać ciekawe miejsca, o których czytałem w przewodniku. Robot Atlas robi fikołki. Jak firma Boston Dynamics tworzy mechanicznego człowieka i co chce osiągnąć? Firma budująca zaawansowane maszyny pokazała nowy film, na którym robot Atlas sprawnie przemieszcza się w przestrzeni, przenosi przedmioty i skacze. Kiedy powstanie mechaniczny człowiek? <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/robot-atlas-robi-fikolki-jak-firma-boston-dynamics-tworzy-mechanicznego-czlowieka-i-co-chce-osiagnac-fot-boston-dynamics-68089d6.jpg" width="938" height="491" alt="Robot Atlas robi fikołki. Jak firma Boston Dynamics tworzy mechanicznego człowieka i co chce osiągnąć? (fot. Boston Dynamics)" title="Robot Atlas robi fikołki. Jak firma Boston Dynamics tworzy mechanicznego człowieka i co chce osiągnąć? (fot. Boston Dynamics)" /> Cztery miesiące spędziliśmy w Brazylii, gdzie chodziłem do szkoły. Z pewnością ten rok spędzony w podróży dał mi wiele pewności siebie. Ukształtował mnie i moje dalsze wybory. Później zamieszkałeś na dłużej w Peru... Miałem 17 lat, kiedy mój ojciec załatwił mi pracę w peruwiańskich Andach na stanowisku asystenta przy pracach geodezyjnych. Pamiętam, że w trakcie wolnych dni dokonywałem pierwszych zjazdów z pobliskich lodowców. To były moje pierwsze zjazdy zupełnie na dziko. Bardzo to polubiłem. Potem jeszcze kilka razy brałem udział w podobnych wyjazdach geodezyjnych, które łączyłem z realizowaniem swoich narciarskich pasji. Mieszkałeś też w innych krajach? Później rodzice wysłali mnie do Francji. Widzieli, że po powrocie z Peru bardzo się nudziłem i szukałem nowych wrażeń. We Francji miałem nauczyć się języka, ale trafiłem do szkoły w Grenoble, gdzie uczęszczały dzieci dyplomatów, które mówiły wyłącznie w języku angielskim. Wiedziałem, że w ten sposób nie nauczę się francuskiego, dlatego zacząłem pracować w restauracji. Natomiast weekendy spędzałem na stoku, jako instruktor narciarstwa. Pionier polskiego narciarstwa wysokogórskiego Wcześnie zacząłeś zjeżdżać ze szczytów gór i lodowców. Należysz do pierwszych ludzi, którzy propagowali narciarstwo w wersji extreme i free ride. Po raz pierwszy o zjeździe z wysokich gór dowiedziałem się z książki Yūichirō Miury – japońskiego narciarza, podróżnika i poety, który w 1970 roku próbował zjechać ze stoków Mount Everestu. Sporo też czytałem o Sylvainie Saudanie, który był znany ze zjazdów z dużych i stromych gór, także w Himalajach. Podczas pobytu w Peru pod koniec lat 70. po raz pierwszy próbowałem zjazdów z lodowców. Najpoważniejsza ekspedycja dotyczyła próby zjazdu z najwyższego szczytu w tym kraju – Huascarán (6 768 m. n.p.m.), którego finalnie nie udało mi się zdobyć. Brakowało nam doświadczenia, wzięliśmy choćby rakiety śnieżne, a wystarczyłyby raki. Z tej wyprawy mamy nagranie, które można obejrzeć na YouTube. View oEmbed on the source website Podczas tej wyprawy poznałem wspaniałego narciarza, Jean-Marca Boivina, pierwszego człowieka, który potem dokonał zlotu na paralotni z Everestu w 1988 roku. To niesamowite, że zjeżdżaliście na nartach z takich wysokości w latach 70. i 80. Masz na swoim koncie zjazdy z lodowców i gór m.in. w Peru, Kanadzie, Nepalu i na Alasce. Tymczasem w Polsce prawie nikt o tym nie wiedział. Myślę, że w naszym kraju wiele osób o narciarstwie wysokogórskim dowiedziało się dopiero dzięki Andrzejowi Bargielowi. Mam ogromny szacunek do Andrzeja, który ma naprawdę świetną kondycję i szybko aklimatyzuje się na dużych wysokościach. Po pierwszej nieudanej próbie w końcu zjechał na nartach z K2 jako pierwszy człowiek na świecie. Warto wiedzieć, że przy próbach takiego zjazdu zginęło wcześniej wiele osób, nie mówiąc o jeszcze większej liczbie pechowców, którzy nie przeżyli wejścia na ten trudny technicznie szczyt. Jędrek miał K2, a ty miałeś zjazd z Mount Robson w Kanadzie (3954 m. n.p.m.). Także musiałeś podjąć wcześniej kilka prób zjazdu. Mount Robson to piękna góra. W 1980 roku rozpoczął się mój nieco toksyczny związek z tą górą. Miłość przeplatała się z nienawiścią, a trwała kilka lat. Ta góra to taka skalna twierdza, u podnóża ma lodowce. Już samo zdobycie szczytu jest poważnym przedsięwzięciem, bo jest to trudna skalno-lodowa wspinaczka w bardzo niskich temperaturach. Do pierwszego zjazdu namówił mnie pewien Amerykanin, który był przewodnikiem. Wtedy wybraliśmy stronę, z której nie dało się zjechać. Z tej próby zjazdu jest nawet krótki film, który powstał we współpracy z firmą The North Face. View oEmbed on the source website Myśl o dokonaniu zjazdu wciąż nie dawała mi spokoju. Podjąłem szereg prób, z których kilka też skończyło się pechowo. Jednak w końcu udało się mi się samotnie zdobyć górę. Była to dla mnie wyjątkowa wyprawa, również bardzo niebezpieczna. Już podczas zjazdu niepotrzebnie śpieszyłem się do dziewczyny, która czekała na mnie na dole w bazie. Wybrałem zły wariant zjazdu, który kończył się urwiskiem, o czym oczywiście wcześniej nie wiedziałem. Mateusz Waligóra zdobył biegun południowy! Jak wyglądała wyprawa? „Przeżyłem wtedy piekło” W piątek 13 stycznia tuż po północy czasu chilijskiego Mateusz Waligóra został czwartym Polakiem, który samotnie dotarł na biegun południowy. Wyprawa trwała 58 dni. W tamtych czasach nie było dronów ani dokładnych fotografii satelitarnych. Gdy cudem zatrzymałem się nad urwiskiem, musiałem z powrotem wycofywać się do góry. Przed oczami stanął mi obraz wcześniejszego wypadku na Ranrapalce, gdy narty straciły oparcie na stromym stoku i zacząłem się bezładnie staczać w dół. Myślałem, że to już koniec i zupełnie się zrelaksowałem. Sądziłem, że cudów nie ma, nie przeżyje się upadku z 900 metrów. A jednak po pewnym czasie obudziłem się w szczelinie. Tym razem, na Robsonie musiałem niezwykle ostrożnie, krok po kroku podejść, by znaleźć się znowu w bezpiecznym terenie. Nie dawałem sobie większych szans, a jednak się udało. To dla mnie był przykład, jak reaguję w sytuacjach naprawdę kryzysowych. Zamiast wpadać w panikę, zaczynam działać bardzo racjonalnie. Z wyprawy tej wróciłem bardzo wyczerpany, straciłem 5 kilogramów. Po przejeździe do domu potrzebowałem tygodnia na pełną regenerację. Mimo wielu niebezpiecznych wypadków ciągle wracałeś do nart i śniegu. To było dla mnie naturalne. Nie odczuwałem strachu. Nigdy nie myślałem, by przestać zjeżdżać czy latać na paralotni, choć zdaję sobie sprawę, że straciłem wielu przyjaciół, którzy byli świetnymi narciarzami i paralotniarzami. Każda kolejna śmierć skłaniała mnie do refleksji, dlaczego to nie ja stałem się ofiarą. Nie ulega wątpliwości, że wiele razy ryzykowałem życiem. Wcześniej interesowałem się zachowaniem człowieka w obliczu skrajnego ryzyka. Dotarłem wtedy do książki Franka Farleya, który podzielił ryzykantów na dwie kategorie: tych przez duże „R” i przez małe „r”. W pierwszej kategorii umieścił ryzykantów świadomych: podróżników, odkrywców czy przedsiębiorców. Opisuje ich jako osoby, które nie lubią rutyny, kochają zaś nowe wyzwania i nie zniechęcają ich przeciwności. Myślę, że według Farleya byłbym ryzykantem przez duże „R”. Jak filmować przygody ekstremalne? Oprócz narciarstwa i latania na paralotni zrealizowałeś kilkanaście produkcji filmowych. To filmy o górach, przygodzie i pasji do sportu. Moje filmy najczęściej były pokazywane na festiwalach, z wyjątkiem nagrań, które realizowałem z partnerem komercyjnym – te dostępne są na YouTube. Moje trzy pasje to właśnie film, paralotnia i narty. W tamtych czasach (lata 80. i 90.) realizacja filmów była o niebo trudniejsza. Filmy kręciło się na taśmach filmowych, a montaż robiło się z pociętych fragmentów nakręconych ujęć. Dobrze jest to pokazane w wyświetlanym obecnie filmie Stevena Spielberga „Fabelmanowie". Zarówno montaż, jak i koszty produkcji były zdecydowanie bardziej czasochłonne i kosztowne. Teraz można wyprodukować piękny film, dysponując nawet skromnym budżetem, tak naprawdę wystarczy jedynie prosta kamerka i program do montażu. Wcześniej trzeba było najpierw wywołać taśmę filmową, by dopiero potem przystąpić do montażu. Cały ten proces ciągnął się miesiącami, a nawet latami. Stąd też brały się bardzo wysokie koszty takich produkcji, a my z naszą paczką nie mieliśmy odpowiednich funduszy. Dlatego też musieliśmy kombinować, na przykład pracując w studiu montażowym nocami. Zdawałem sobie sprawę, że istniały inne możliwości realizacji filmów, jak pozyskanie grantów i finansowania przez duże firmy, ja jednak nie miałem cierpliwości do związanej z tym biurokracji. Tak więc, dysponując znacznie mniejszym budżetem, musiałem być bardziej kreatywny i szukać innego źródła finansowania, często nawiązując współpracę z zagranicznymi telewizjami, na przykład włoską czy francuską. Polka pierwszą kobietą na świecie, która przeszła góry Europy podczas jednej wyprawy Anna Liszewska pokonała w sumie 6300 km. Od marca do grudnia 2022 roku przeszła przez 16 krajów. Wyczerpująca trasa prowadziła między innymi przez Alpy i Pireneje. Współorganizujesz Aerothlon, czyli zawody składające się z trzech konkurencji: biegu, jazdy na rowerze górskim i lotu na paralotni. Dodam, że moje zauroczenie paralotniarstwem zaczęło się w latach 80. Zafascynowały mnie filmy francuskiego wspinacza Christophe’a Profita, który po wejściu na szczyty zlatywał z nich na spadochronie w dolinę. Według mnie było to genialne ułatwienie, bo w górach zejście nierzadko bywa trudniejsze od wejścia. W ten sposób wielogodzinne schodzenie można zastąpić kilkuminutowym lotem. Moja paralotniowa obsesja trwa do dziś i wciąż daje mi wiele radości. Zacząłem zabierać paralotnie na większość wyjazdów, na narciarskie zimowe zjazdy i alpejskie wspinaczki. Zdobywanie doświadczenia paralotniarskiego to stosunkowo długi proces. Potem przyszła kolej na współorganizowanie zawodów z użyciem paralotni, które składają się nie tylko z samego lotu, ale jeszcze z dwóch innych konkurencji, czyli biegu i jazdy na rowerze górskim. Zorganizowałem kilka edycji Aerothlonu w Kanadzie, pomagałem też przy organizacji podobnych zawodów w Meksyku i Kolumbii. W tym ostatnim kraju poznałem wielu Polaków, między innymi Dominikę Kasieczko i Michała Gierlacha, którzy zawodowo uprawiają paralotniarstwo i brali udział m.in. w znanym Red Bull X-Alps. W roku 2023 chciałbym zorganizować takie zawody w Szczyrku. Podczas ostatniego pobytu w Polsce zrozumiałem, jak ważny jest dla mnie ten kraj, w którym się urodziłem i wychowałem. Dlatego też chciałbym jeszcze zrobić tu coś ciekawego. Mamy już spore zainteresowanie zawodami, otrzymaliśmy m.in. wsparcie od prezydenta Bielska-Białej. W tych wszystkich działaniach pomaga mi Paweł Faron, który jest m.in. mistrzem Polski w paralotniarstwie i instruktorem. Książka odskocznią dla psychiki Ostatnie 2 miesiące byłeś w Polsce. Przyjazd był związany z wydaniem książki. Jak doszło do jej powstania? Książkę zacząłem pisać w grudniu 2018 roku, gdy kurowałem się po poważnym wypadku paralotniarskim. Miała to być dla mnie swoista terapia, pewna odskocznia dla mojej psychiki. Niestety, początki nie były łatwe, bo w wyniku awarii komputera straciłem sporo napisanego już materiału. Zezłościłem się na dobre i na pewien czas zarzuciłem ten projekt. Potem jednak wróciłem do niego i w pewnym momencie udało mi się zakończyć opisywanie całej mojej drogi narciarsko-paralotniarskiej, oczywiście w języku angielskim. Podczas covidu nie było jednak łatwo znaleźć wydawcę angielskiego, dlatego też skontaktowałem się z Romanem Gołędowskim (z wydawnictwa Annapurna), którego poznałem na Festiwalu Górskim w Lądku Zdroju prawie 17 lat temu. Ustaliliśmy, że tekst zostanie przetłumaczony na język polski, a potem dalej nad nim popracujemy. Tak też się stało i po roku przeróżnych zabiegów edytorskich, jak skreślenia i uzupełnienia, powstała ostateczna wersja, znacząco różniąca się od angielskiego oryginału. A potem miałem bardzo ciekawą trasę promocyjną po Polsce, jak to się mówi od Morza do Tatr, w trakcie której odwiedziłem kilkanaście miast, byłem m.in. na imprezach górskich w Warszawie i Krakowie. Jakie masz dalsze plany? Niedługo wylatuję do Meksyku, gdzie trochę polatam z kolegą z Norwegii, a potem skieruję się do Kolumbii, gdzie w lutym odbędzie się kolejna edycja Aerothlonu. Wracam do Kanady na początku marca, by pojeździć trochę na nartach. Do Polski chciałbym przylecieć na początku maja i przygotować się do organizacji Aerothlonu w Szczyrku. Wstępnie chcielibyśmy go zorganizować w weekend pod koniec maja. Bardzo intensywny początek roku. Na koniec mam bardziej ogólne pytanie: jaką radę dałbyś 20-, 30-latkom? Żeby podążać za swoją pasją i nieco zwolnić tempo. Zwolnijcie! Bo młodość to najwspanialszy czas w życiu człowieka. Nasz ekspert Magdalena Bryś Entuzjastka biegania ultra, szlaków długodystansowych i fotografii sportowej. Lubi pisać i rozmawiać z osobami, które podejmują różne wyzwania m.in. sportowe i te dosyć ekstremalne, by poznać ich motywacje i działanie.
Smaki Dolomitów, czyli co zjeść w Trentino
Na tradycje kulinarne włoskiego regionu Trentino wpływają góry i lasy. O tym, co zjeść w Trentino, rozmawiamy z Alessandro Gilmozzim, szefem kuchni restauracji El Molin w Cavalese.
Szukając najsmaczniejszych miejsc w nowo odwiedzanych regionach i miastach, warto wcześniej zaczerpnąć języka u lokalsów. Unika się w ten sposób miejsc, które powstały wyłącznie z myślą o turystach i ich kieszeniach. Oszczędza się też czas spędzany na kłopotliwych poszukiwaniach. W cyklu „Smaki świata” jako dziennikarze National-Geographic.pl rekomendujemy tylko te lokale, które sami odwiedziliśmy. I te, które zrobiły na nas wrażenie podawanymi daniami i atmosferą miejsca. Alessandro Gilmozzi to jeden z najbardziej uznanych włoskich kucharzy młodego pokolenia. W rozmowie z National-Geographic.pl opowiada, co zjeść w Trentino, a także o tradycjach kulinarnych tego regionu w północnych Włoszech. Więcej o najbardziej zielonym regionie Włoch przeczytasz również tutaj. Czym się wyróżnia Trentino na kulinarnej mapie Włoch? Na kuchnię naszego regionu z jednej strony przez wieki wpływała kultura i cywilizacja krajów niemieckojęzycznych, przede wszystkim Austro-Węgier. Z drugiej strony od zawsze odbijały się tutaj tradycje znad wybrzeża adriatyckiego. Kluczem do zrozumienia naszej kuchni są jednak Dolomity. Trentino to przede wszystkim górski region, gdzie w małych wioskach i miasteczkach pielęgnuje się wielowiekowe tradycje polowania na zwierzęta i zbierania darów ziemi. Dawniej transport nie był tak prosty jak dzisiaj, więc większość dań opierała się na świeżych i lokalnych produktach. Co ciekawe, wiele znanych dziś powszechnie przepisów miało swoje odpowiedniki z naszego regionu. Choćby słynne francuskie ciasteczka makaroniki przygotowywano również w Trentino. Nazywano je „pocałunkami z Trydentu” i przyrządzano z białek jaj i mąki migdałowej. Ciasteczka były jednym z przysmaków, które podawano biskupom podczas Synodu Trydenckiego w XVI wieku. Hygge na talerzu, czyli gdzie zjeść w Kopenhadze Stolica Danii już od kilku lat uchodzi za europejską mekkę kulinarną. To tutaj narodziła się nowoczesna kuchnia nordycka, garściami czerpiąca z tradycji kuchni skandynawskich umiejętnie ł... Przykładów jest więcej. Kawa Anterivo jest przygotowywana z rosnących w okolicy łubinów. W restauracjach w Trentino warto pytać także o domowy speck (hausschinken) i Apfelstrüdel przyrządzany z naszych jabłek. Znakomite knedle początkowo robiono z kulek czerstwego chleba ugniecionych w kostki razem z mlekiem lub wodą i jajkami. Wszystko to zgodnie z najlepszą tradycją ponownego wykorzystywania resztek. Jak natura wpływa na tradycje kulinarne Trentino? Lasy i góry od zawsze oddziaływały na kuchnię regionalną w Trentino. Dziczyzna, zioła i jagody były dawniej jedynym źródłem pożywienia obok mięsa, mleka i produktów mlecznych pochodzących od bydła i owiec. Kilka tygodni temu w Cavalese obchodziliśmy stare święto desmontegada. To dzień, kiedy pasterze schodzą z pastwisk przed pierwszymi mrozami. Natura, pory roku, klimat są niezbędne w tradycji każdej kuchni regionalnej. Nasz region – z powodu wysokiego położenia i naturalnej izolacji od sąsiadów – bardziej zakonserwował dawne przepisy niż choćby wybrzeże Morza Śródziemnego, gdzie łatwiej było o kontakty i wymianę kulturalną między różnymi cywilizacjami. Taka głęboka świadomość własnej historii kulinarnej, tradycji i tożsamości jest dla mnie bardzo ważna. Kilka miesięcy temu zostałem wybrany prezesem Ambasciatori del Gusto, organizacji non-profit, która jest gwarantem doskonałości włoskiego jedzenia we wszystkich jej aspektach i formach Jakiej specjalności szczególnie należy spróbować podczas pobytu w Trentino? Poza daniami, o których wspominałem wcześniej, nie można zapominać o wyśmienitej paście, którą robi się tutaj w Trentino. Makaron z naszego regionu powstaje w fabrykach, które przestrzegają zasad zrównoważonego rozwoju i są zasilane czystą energią. Do przygotowania takiej pasty używamy wyłącznie górskiej wody źródlanej. Czy przepisy i produkty używane przez twoją mamę i babcię odzwierciedlają się w twojej kuchni? Z pewnością, kiedy gotuję dania kuchni włoskiej, czuję dziedzictwo mojej matki. Nie należy jednak zapominać, że Trentino jest we Włoszech od nieco ponad stu lat, po wiekach panowania Tyrolu. To dlatego nasza kuchnia stanowi pomost między tradycjami włoskimi i austriackimi. Moja mama pochodziła z regionu Emilia Romagna i jej smaki odnajduję w swoim sosie pomidorowym. Inne produkty, takie jak zioła, grzyby i jagody, wynikają z długich spacerów, które jako dziecko odbyłem z moim ojcem i ciotką. Oboje pochodzili z Trentino, znali i mówili mi dużo o właściwościach leczniczych roślin. Nauczyli mnie też rozpoznawać każdy gatunek rosnący w naszych lasach i łąkach. Jak powstała restauracja El Molin? Choć pochodzę z rodziny, w której tradycje restauracyjne są długie, sam początkowo nie widziałem siebie w kuchni. Jako młody chłopak wyjechałem z Trentino. Dopiero w wieku 25 lat, kiedy wróciłem do domu, zainteresował mnie stary budynek w centrum Cavalese. Dawniej był tu młyn zbudowany cztery wieki wcześniej. Jedyny z 48 młynów w korycie rzeki Avisio, który zachował się w nienaruszonym stanie do dzisiaj. Tu właśnie, w nawiązaniu do rodzinnych tradycji, ostatecznie otworzyłem restaurację, którą nazwałem El Molin, co w naszym lokalnym dialekcie znaczy po prostu „młyn”. Nie tylko sałatka grecka. Podpowiadamy, co zjeść w Atenach [SMAKI ŚWIATA] Kuchnia grecka uchodzi za jedną z najsmaczniejszych i najzdrowszych. Spacerując po Atenach dosłownie na każdym rogu natrafiamy na kolejną tawernę pełną ludzi. Nic dziwnego – chyba nigdzie... Kto lub co inspiruje cię w pracy? Inspiracją są dla mnie składniki, na które trafiam. Jeden z ostatnich przepisów narodził się w dniu, w którym udałem się do Maso Vinal – gospodarstwa, które dostarcza mi zioła. Tam znalazłem świeży rabarbar. Potem zatrzymałam się w sadzie, skąd pochodzą moje warzywa. Tego dnia było już jednak późno i niewiele zostało. Jedyne, co mogłam dostać, to trochę groszku i strąki rumianku. Po powrocie do El Molin pomyślałem, dlaczego nie połączyć słodyczy groszku z kwasowością rabarbaru i kwiatową śmiałością rumianku, podkreślając ziołowe nuty obu roślin? W rezultacie powstał deser o nazwie Rabarbaro e Camomilla, w którym oszałamiająca równowaga między słodyczą a kwasowością produktów Dolomitów opowiada historię delikatności i harmonii. Słyszałem, że również speck przygotowujesz samodzielnie? To prawda. W naszym regionie większość rodzin tradycyjnie sama zajmowała się produkcją wędlin. Speck podajemy również na pizzy casareccia w pizzerii Excelsior, która znajduje się tuż obok El Molin. Obok pane di sussistenza, czyli chleba żytniego gotowanego na parze z pudrem sosnowym, speck to również jedna z przystawek, którymi witam gości w mojej restauracji. <a id="Podczas+specjalnych+kolacji+tematycznych+w+El+Molin+mo%C5%BCna+spr%C3%B3bowa%C4%87+da%C5%84+inspirowanych+przyrod%C4%85+Trentino.+Co+dok%C5%82adnie+podajesz+podczas+kolacji+%E2%80%9EZapach+lasu%E2%80%9D%3F" name="Podczas+specjalnych+kolacji+tematycznych+w+El+Molin+mo%C5%BCna+spr%C3%B3bowa%C4%87+da%C5%84+inspirowanych+przyrod%C4%85+Trentino.+Co+dok%C5%82adnie+podajesz+podczas+kolacji+%E2%80%9EZapach+lasu%E2%80%9D%3F">Podczas specjalnych kolacji tematycznych w El Molin można spróbować dań inspirowanych przyrodą Trentino. Co dokładnie podajesz podczas kolacji „Zapach lasu”? Stworzyłem to menu, aby moi goście mogli poczuć zapach i konsystencję darów naszej natury. Przez cały rok, przynajmniej dwa razy w tygodniu, zbieram w okolicznych lasach i na łąkach zioła, grzyby, szyszki sosny circolo i żywicę. Wszystkie te smaki i aromaty próbuję wykorzystywać później w kuchni. Pewnego dnia szukałem odpowiedzi na pytanie, jak smakuje ziemia? Kiedy szukałem kuchennego odpowiednika darni, użyłem miękiszu foccaci jako idealnej konsystencji oraz ekstraktu szałwii i czarnej kapusty z octem z porostów, brzozą i proszkiem z borowików. Tak udało mi się w kuchni przygotować odpowiednik ziemi. Danie L'olio e la montagna (Olej i góra) to z kolei kulinarna podróż znad Jeziora Garda, gdzie powstaje oliwa, na łąki Cavalese. To danie to sałatka z 18 różnymi ziołami i kwiatami o różnej konsystencji. Do tego sardynki z jeziora i lody crescione. Sałatkę podaje się w szklance. Gość używa łyżki i zaczynając od dołu zbiera wszystkie składniki, doświadczając innego doznania z każdą kolejną łyżką, która trafia do jego ust. Podczas kolacji „Zapach lasu" można spróbować w El Molin tych i wielu innych dań inspirowanych naturą Trentino. Restauracja El Molin znajduje się w Val di Fiemme. Cavalese, Via Muratori 2 Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska". Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów w technologiach. Miłośnik tenisa i europejskich stolic.
Nie tylko bułki ze śledziem, czyli co zjeść w Hamburgu
O nowoczesnej kuchni północnych Niemiec, ale także o zmieniających się trendach kulinarnych u naszych zachodnich sąsiadów rozmawiamy z Thomasem Samplem, jednym z najpopularniejszych szefów kuchni w Niemczech.
W tym artykule: Nowoczesny koncept gastronomiczny Na tropie zapomnianych warzyw i owoców Co zjeść w Hamburgu? Thomas Sampl pochodzi z Nadrenii. Swoje kulinarne umiejętności kształtował jednak na północny Niemiec. W Hamburgu wraz z dwojgiem przyjaciół opracował koncepcję nowoczesnej kuchni portowej (Hobenköök w dialekcie języka dolnoniemieckiego). Utalentowane trio to restauratorzy z sercem i duszą przepełnionymi pasją do swojego pomysłu. Ten z kolei polega na połączeniu w jednym miejscu restauracji i hali targowej ze świeżymi owocami i warzywami. Wszystko po to, by ograniczyć marnowanie jedzenia. Produkty, które się nie sprzedadzą, są przez kucharzy na bieżąco wykorzystywane w kuchni. Nowoczesny koncept gastronomiczny Restauracja i hala Hobenköök znajdują się w dawnym budynku dworca w nowoczesnej i tętniącej życiem dzielnicy portowej Hafencity w centrum Hamburga. [Więcej o tym, jak Hamburg zmienia się w najbardziej zielone miasto Niemiec, przeczytasz tutaj]. Z Thomasem Samplem spotykam się na miejscu. Obiecał opowiedzieć więcej, co zjeść w Hamburgu i jak zmiany klimatyczne na świecie wpływają na zmiany trendów kulinarnych. Hobenköök nie jest typową restauracją. Na czym dokładnie polegał wasz pomysł? Przede wszystkim jesteśmy halą targową, w której od poniedziałku do soboty przez cały dzień można dostać świeże warzywa i owoce. Co szczególnie ważne, wszystkie oferowane tu produkty pochodzą bezpośrednio o lokalnych rolników i producentów. Unikamy pośredników. Pod tym samym dachem znajduje się też restauracja. Nasi goście siedzą i jedzą właściwie tuż obok półek i koszy pełnych świeżych produktów. Skąd pochodzi nazwa tego konceptu? Hobenköök to słowo w dialekcie północoniemieckim, którego używa się w Hamburgu. Czasami może bardziej przypominać język duński lub niderlandzki. Zależało nam, aby już w samej nazwie podkreślić, że odnosimy się do lokalnych korzeni. Samo słowo „Hobenköök" oznacza „kuchnię portową", co również nawiązuje do tradycji Hamburga. Jak odkrywać świat poprzez kuchnie? Rozmowa z Karolem Okrasą W kolejnym odcinku podcastu „National Geographic Traveler: Zjawiskowo” wybieramy się w podróż po świecie pełnym smaków, zapachów i aromatów. Na tropie zapomnianych warzyw i owoców Sam jednak nie pochodzisz z tych regionów? Urodziłem się w środkowych Niemczech. Do Hamburga przyjechałem już jako szef kuchni w poszukiwaniu nowych smaków. I właśnie tu – w północnych Niemczech – odkryłem prawdziwą tradycyjną kuchnię. Co ciekawe, moja fascynacja kulinariami tego regionu zaczęła się od przypadkowego znaleziska. Zaraz po przyjeździe wpadła mi w ręce stara XIX-wieczna książka kucharska pisana w lokalnym dialekcie. W środku znalazłem wiele przepisów na zapomniane już dania, do przyrządzenia których potrzebne były owoce i warzywa, o których nigdy nie słyszałem. Zacząłem wypytywać tutejszych rolników, czy uprawiają któreś z produktów, które znalazłem w starej książce kucharskiej. Pomogli mi zidentyfikować kilka z nich, m.in. złotą rzodkiew, i opowiedzieli, że to typowe wiosenne warzywo z tych okolic. I tak zaczęła się moja podróż po kulinarnych tradycjach Hamburga. W wyniku tych poszukiwań i odkryć powstał Hobenköök. W naszej kuchni używa się wyłącznie lokalnych i świeżych produktów, dostarczanych przez ponad 200 rolników, piwowarów czy wytwórców serów. Sądzisz, że jest dzisiaj potrzeba takich miejsc jak Hobenköök? Jestem o tym przekonany. Jeszcze 15 lat temu, kiedy przyjechałem do Hamburga, trudno było tu znaleźć ziemniaki, które by smakowały jak ziemniaki. A warto pamiętać, że to warzywo jest podstawą tutejszej kuchni. Z czasem coraz więcej rolników zaczęło zwracać uwagę na jakość swoich upraw. Więcej ludzi też pyta o produkty z okolic i szuka takich potraw, które są przygotowywane w zrównoważony sposób z wykorzystaniem świeżych produktów. Co ciekawe, kiedy pytałem rolnika o złotą rzodkiew, ten zauważył, że jestem pierwszym od przynajmniej 40 lat kucharzem, który interesuje się pochodzeniem warzyw i owoców. Teraz takie relacje z farmerami to właściwie część naszej pracy. I nie jest to tylko tymczasowa moda? O tym, że nie jest, najlepiej świadczy liczba tego typu restauracji w Hamburgu. Kilka lat temu można je było policzyć na palcach jednej ręki. W tym roku miejsc, w których dba się o świeże i lokalne jedzenie, jest w mieście ponad 20. Hamburg pod tym względem wyróżnia się na tle całych Niemiec. To tutaj Michelin odznaczył największą w naszym kraju liczbę restauracji swoimi „zielonymi gwiazdkami". Próbowałeś odtworzyć wszystkie dania z tej starej książki kucharskiej? Początkowo tak, ale z czasem zacząłem z niej korzystać jak z inspiracji. Te dania sprzed ponad stu lat pozwoliły mi lepiej zrozumieć zarówno typowe jedzenie z Hamburga, jak i z okolic. Najdroższy burger na świecie kosztuje 23 tys. złotych. Co jest w środku? Umieszczenie tego typu dania w menu z pewnością przekłada się popularność restauracji, choć rekordowo drogiego burgera zamawia niewielu. Co zjeść w Hamburgu? Czym na kulinarnej mapie Niemiec wyróżnia się Hamburg? Typowym daniem kojarzonym z naszym miastem jest labskas. To pożywne mięsne danie z wołowiną, ziemniakami, burakami, cebulą i śledziem. Labskas najczęściej podaje się z ogórkami kiszonymi, rolmopsem i jajkiem sadzonym. To stare danie portowe. Było i jest serwowane marynarzom na statkach. Za sukces labskasa odpowiada prosty sposób przyrządzenia go na statku. Innym przysmakiem jest prosta bułka ze śledziem (Fischbrötchen) oraz – na deser – mleczny przysmak z leśnymi owocami (rote grütze). Podobno miałeś zostać matematykiem? To prawda. Cała moja rodzina tradycyjnie zajmowała się przetwórstwem mięsa. Ja bardzo nie chciałem tego robić. Dość szybko jednak zacząłem pracę jako szef kuchni i tak już zostało. A w kuchni jesteś bardziej artystą czy matematykiem trzymającym się precyzyjnie przepisów? Jestem trochę artystą i trochę matematykiem. W kuchni staram się pozwalać sobie na więcej szaleństwa i kreatywności. Liczby i matematyka przydają mi się bardziej w biznesie, czym tak naprawdę jest prowadzenie restauracji. Restauracji Hobenköök szukajcie w dzielnicy portowej Hafencity w Hamburgu przy Stockmeyerstraße 43. Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska". Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów w technologiach. Miłośnik tenisa i europejskich stolic.
Diabeł tkwi w szczegółach, czyli jak przygotować się do wyjazdu w góry latem
Na pytanie, kiedy najlepiej jechać w góry, bez wahania odpowiada: latem. Z Anną Szczepaniak, licencjonowaną trenerką CrossFitu i organizatorką górskich obozów, rozmawiamy między innymi o tym, dlaczego tak naprawdę to głowa, a nie dobór sprzętu, odgrywa kluczową rolę w czasie wyprawy.
W tym artykule: Jakie mięśnie pracują podczas chodzenia po górach? Jak poprawić swoją kondycję przed wyjazdem w góry? Wyjazd w góry – samotnie czy w grupie? Jakie góry będą najlepsze dla początkujących? Wyjście w góry – o czym warto pamiętać? Choć większości z nas góry kojarzą się z sezonem zimowym, grono entuzjastów letnich wypraw z roku na rok stale rośnie. Z pewnością należy do nich nasza rozmówczyni, Anna Szczepaniak, która jak sama przyznaje, swoje podróżnicze doświadczenie, liczny kontakt z ludźmi i zamiłowanie do ruchu połączyła w organizowanie najciekawszych wyjazdów z aktywnością fizyczną w roli głównej. Przez wiele lat podziwiała świat z lotu ptaka jako stewardesa. Później postanowiła zarazić innych swoją miłością do sportu, stając się licencjonowaną trenerką CrossFitu. Anię na co dzień spotkamy w crossfitowym boxie na warszawskim Mokotowie lub... na górskim szlaku w towarzystwie swoich podopiecznych. W rozmowie z National-Geographic.pl przekonuje, dlaczego góry latem to znakomity pomysł, a także podpowiada, o czym warto pamiętać przy przygotowaniach do tego rodzaju wyjazdu. Jakie mięśnie pracują podczas chodzenia po górach? Nie jest tajemnicą, że pierwszoplanową rolę w przygotowaniach do górskich wypraw odgrywa forma fizyczna. Kiedy zacząć ją szlifować? – Jak najwcześniej – podkreśla Anna Szczepaniak i dodaje, że odwlekanie w czasie niczemu nie zasłuży, a każdy dzień przybliża nas do celu. – Przygotowanie zarówno fizyczne, jak i strategiczne są kluczem do tego, żeby osiągnąć sukces w górach i zminimalizować ryzyko wypadku – zaznacza nasza rozmówczyni. Wiele osób bagatelizuje ten fakt, ale niezależnie od stopnia zaawansowania, każdy powinien być przygotowany na kryzysowe momenty, których w czasie górskich wypraw nie brakuje. Wpływ na to może mieć kilka czynników, np. gwałtowana zmiana pogody lub nieoczekiwane zmęczenie wynikające z gorszej predyspozycji dnia. Podczas podchodzenia potrzebujemy świetnej wytrzymałości mięśniowej nóg. Warto jednak pamiętać, że górach pracuje całe ciało, nie tylko nogi. Ważna, a może najważniejsza, jest kondycja tlenowa, bowiem w tej fazie nasz oddech przyspiesza, a z każdym krokiem robi się coraz cieplej. Dlatego podczas przygotowań nie można zapominać o sercu, które także należy trenować. Z kolei przy schodzeniu bardzo wrażliwym punktem są kolana. Trzeba szczególnie mocno o nie zadbać przed wyjazdem, bo przeciążenia w stawie kolanowym może doprowadzić do niechcianych konsekwencji. – Umiejętne chodzenie po górach niweluje te problemy – podkreśla Szczepaniak. Na tym jednak nie koniec. Jak się okazuje, siódme poty wylane na siłownii to jedno, głowa to drugie. – Najbardziej ze wszystkiego postawiłabym na mięsień głowy, który po angielsku ma lotną nazwę – mental muscle. To tam się wszystko zaczyna, jeszcze przed startem. Trenowanie go to podstawa, która pozwoli nam bezpiecznie wyjść w góry i wrócić w jednym kawałku, ocenić sytuację i zapanować nad zmęczeniem. Zdrowy rozsądek i umiejętność oszacowania swoich sił są absolutnym minimum. Jak poprawić swoją kondycję przed wyjazdem w góry? Przy typowym treningu ukierunkowanym pod wyjazd w góry trenerzy stawiają na wzmocnienie całego ciała przy pomocy ćwiczeń łączących elementy siłowe i cardio. Bazą będą ćwiczenia, które znajdują odzwierciedlenie w górach. Zatem kombinacja wejść na skrzynię, planków, pompek, przysiadów, skoków oraz biegu na przemian z odpoczynkiem będzie idealnym rozwiązaniem. – Taki trening powinien być nieco dłuższy – mówi Anna Szczepaniak, która w każdy wtorek i sobotę organizuje zajęcia Metcon (metabolic conditioning), czyli treningi metaboliczno – kondycyjne, mające na celu wprowadzenie naszego organizmu na jak najwyższe obroty. Przykładowy trening (10 rund do wykonania): 400 m biegu; 30 (15 na stronę) wejść na skrzynię (ćwiczenie można wykonać z dodatkowym obciążeniem na plecach); 10–20 burpees, czyli „padnij – powstań”; 2 min przerwy po każdej rundzie. Nie wolno jednak zapominać o kolejnej, bardzo ważnej kwestii jaką jest regeneracja. – Praktykowanie odpoczynku dla organizmu, zarówno w trakcie przygotowań, jak i w trakcie wyprawy, jest bardzo ważne. Każdy trener powtarza, że regeneracja to część treningu. Pamiętajmy zatem o rozciąganiu, rolowaniu, praktykowaniu jogi, basenie oraz regularnym nawadnianiu i dobrym śnie – przypomina Szczepaniak. Co zabrać ze sobą na wyjazd w góry? Poradnik dla małych i dużych Góry to popularny kierunek wyjazdów na ferie zimowe. Niezależnie od tego, czy planujesz spędzać wolny czas na jeździe na nartach, snowboardzie czy po prostu pieszych wędrówkach, powinniści... Wyjazd w góry – samotnie czy w grupie? – Na pierwszy raz zdecydowanie polecam wybrać wyjazd zorganizowany. W małej lub większej grupie, ale z osobą, która na swoim koncie ma już kilka trekkingowych wypraw i będzie w stanie przeprowadzić nas bezpiecznie przez pierwsze szlaki, a także opowie, na jakie elementy warto zwrócić szczególną uwagę – podkreśla nasza rozmówczyni, która od lat łączy miłość do gór ze sportem. Efekt? Obozy sportowe w samym sercu polskich gór, podczas których Ania przekazuje swoją wiedzę kolejnym adeptom górskich eskapad. Jak wygląda dzień na górskim obozie sportowym? – Swoje obozy dzielę na dni górskie, kiedy bladym świtem ruszamy w trasę. Rano pogoda jest w miarę pewna, dlatego już o 5.00 zbieram moich zawodników i zabieram ich na szlak. Warunki atmosferyczne to jedno, drugie to niezapomniane widoki. Wschód słońca w górach rekompensuje cały wysiłek i wczesną pobudkę. W dni, kiedy nie chodzimy po górach, przeznaczamy na składający się z trzech jednostek trening uzupełniający. Jak sama nazwa wskazuje ma być uzupełnieniem tego, co się już wydarzyło i co się jeszcze wydarzy na szlaku. Naszą bazą przeważnie są ośrodki olimpijskie, gdzie trenują najlepsi z najlepszych – zdradza Szczepaniak. Po więcej szczegółów odsyłamy was na oficjalny profil AS Camps na Instagramie. Jakie góry będą najlepsze dla początkujących? Przygodę z wyprawami trekkingowymi warto rozpocząć od nieco krótszych tras o niskim poziomie trudności, podczas których zapoznamy się z panującymi w górach warunkami, a także naszymi możliwościami. – Na początek proponowałbym Nosal, Sarnię lub szczyt Grześ. Dopiero potem można wydłużać trasy w Czerwone Wierchy i próbować agresywniejszych podejść na Kozi Wierch oraz Świnicę – zaleca Anna Szczepaniak. I dodaje: – Z gór może korzystać każdy. Tylko mądrze i z odpowiednim przygotowaniem, ponieważ godzinny trening na sali to nie to samo co 10-godzinne wyjście w góry. Stąd stopniowe dozowanie poziomu trudności tras powinno nas przyzwyczaić do warunków panujących na szlakach. 15 najpiękniejszych tras pieszych w Polsce Dla aktywnych przygotowaliśmy przegląd najpiękniejszych szlaków pieszych na terenie Polski - tych jedno i kilkunastodniowych. Pakuj plecak i ruszaj! Wyjście w góry – o czym warto pamiętać? Niezależnie od stopnia trudności danej trasy, ważnym elementem każdej wyprawy jest (oprócz przygotowania fizycznego) ekwipunek i dobra organizacja. W plecaku nie może zabraknąć oczywiście wody (Czytaj także: Dlaczego warto pić wodę? Oto 10 powodów) oraz odżywczych przekąsek o dużej kaloryczności, które nie obciążą naszego układu pokarmowego, a jednocześnie dostarczą kolejną porcję energii. – Wszelkie orzechy, suszone owoce, banany, batony energetyczne, czekolada, a nawet żelki. Termos z herbatą również byłby świetną opcją nawet latem – zaznacza nasza rozmówczyni. O czym jeszcze warto pamiętać przed wyruszeniem w góry latem (i nie tylko)? Opanowanie trasy wędrówki, przestudiowanie mapy i zabezpieczenie się w wersję papierową; Sprawdzenie pogody i warunków na szlaku; Dopasowanie sprzętu do szlaku i pory roku. Obuwie (z amortyzacją, stabilne w kostce, na podwyższeniu i takie które sprawdzi się w zmiennych warunkach pogodowych) i wszelkie warstwy „na cebulkę” to klucz. Unikamy materiałów bawełnianych, które długo schną i oddaja zimno; Cisza i spokój w górach to magia. Pamiętajmy o tym na szlaku z myślą o sobie i innych turystach; Korzystaj z uroków gór, ale nie pozostawiaj po sobie nic.
Nie muszę już zdobywać 8-tysięczników – Reinhold Messner w rozmowie z Travelerem
O tym, dlaczego samotna wyprawa na Mount Everest to niekończąca się agonia, o znajomości z Jerzym Kukuczką i o projekcie muzeum górskiego w Południowym Tyrolu opowiada Reinhold Messner, legenda światowego alpinizmu.
W tym artykule: Reinhold Messner: O Messner Mountain Museum Reinhold Messner: O sobie Reinhold Messner: O Historii Mallory'ego Reinhold Messner: O alpinizmie Reinhold Messner: O trudnościach i o błędach Reinhold Messner: O Jerzym Kukuczce Kim jest Reinhold Messner? Alpinista, pisarz i fotograf Reinhold Messner był wielokrotnie pierwszy. Jako pierwszy zdobył Mount Everest bez butli tlenowej. Był też pierwszym człowiekiem, który zdobył „Koronę Himalajów", czyli wszystkich 14 ośmiotysięczników. Urodził się w 1944 roku w Południowym Tyrolu. Dorastał w dolinie Villnoß w Dolomitach. Pierwszy dokonał trawersowania (przejścia wzdłuż – od jednego brzegu do drugiego) Antarktydy, mijając po drodze biegun południowy. Przemierzył Grenlandię, Tybet oraz pustynie Gobi i Takla Makan. Napisał ponad 50 książek, które zostały przetłumaczone na kilkanaście języków. Jest założycielem fundacji MMF Messner Mountain Foundation wspierającej ludzi gór oraz honorowym członkiem Royal Geographical Society i The Explorers Club w Nowym Jorku. Mieszka w zamku Juval w Południowym Tyrolu, gdzie stworzył samowystarczalną farmę ekologiczną i otworzył mają restaurację wyspecjalizowaną w potrawach w mięsa jaka tybetańskiego. Przypominamy wywiad z Reinholdem Messnerem. Rozmowa Małgorzaty Brączyk z wybitnym alpinistą została po raz pierwszy opublikowana w 2009 roku. Reinhold Messner: O Messner Mountain Museum Małgorzata Brączyk: Król Gór na szóstym etapie życia zmienił się w muzealnika. W Południowym Tyrolu powstało Messner Mountain Museum. Czy mógłby Pan opowiedzieć o tym projekcie? Reinhold Messner: O muzeum zacząłem myśleć jakieś 15 lat temu. Chciałem zebrać własną spuściznę. Nie chodziło o zgromadzenie eksponatów, lecz doświadczeń związanych z górami. Początkowo otworzyłem niewielkie muzeum poświęcone historii alpinizmu. Potem powoli dojrzewał projekt, który w tej chwili kończę realizować. Będzie to ogromne muzeum gór, coś w rodzaju mozaiki. Centrum jest tutaj, gdzie się teraz znajdujemy, w Bolzano, w zamku Firmiano. Tu odbywają się przedstawienia, różnego rodzaju manifestacje, przyjeżdżają teatry. Pozostałe cztery filie projektu to: Muzeum Skalne w Dolomitach, w regionie Belluno, podziemne muzeum w Solda oraz muzeum poświęcone świętym górom w moim zamku Juval, gdzie raz odwiedził mnie Jerzy Kukuczka. Ostatnie będzie się mieścić w Brunico, w dolinie Val Pusteria. Chciałbym poświęcić je narodom żyjącym w wysokich górach, jak chociażby Szerpom. M.B.: Zwiedzając ekspozycję, zastanawiałam się, co właściwie chciał Pan przez nią wyrazić? R.M.: To nie jest muzeum sztuki czy natury. Moją ideą było pokazanie tego, jak kontakt z górami wpływa na człowieka. Chciałem, by przychodzili tu ludzie pragnący zrozumieć znaczenie gór. Zawsze powtarzałem, że alpinizm to nie wyłącznie sport czy przygoda, że ma on także bazę kulturową. Istnieją miliony książek o górach; wielu artystów poświęciło całą swą twórczość problematyce górskiej. Mnie interesuje głównie sztuka dotycząca gór. Przedmioty związane stricte z alpinizmem są dla mnie sprawą drugorzędną. Jeśli jednak pokazuję już na ekspozycji jakiś element wyposażenia alpinisty, z pewnością należał on do kogoś ze światowej czołówki, jak chociażby namiot, którego Anderl Heckmair używał podczas wejścia na północną ścianę Eigeru. Miałem okazję zgromadzić wiele ciekawych eksponatów. Reinhold Messner: O sobie M.B.: W swoich książkach podkreśla Pan, że zaczął się wspinać nie tyle, żeby poznać góry, ile siebie... R.M.: Tak robią wszyscy, nawet jeśli o tym nie wiedzą. Idziemy w góry, żeby poznać siebie samych, ponieważ dzika natura jest najlepszym arbitrem. Natychmiast po opuszczeniu cywilizacji i wejściu w świat gór stajemy się anarchistami. Prawo przestaje istnieć. Nikt nam nie mówi, że mamy skręcić w prawo albo w lewo. W górach sami decydujemy, którą drogą pójdziemy, ale tylko my ponosimy odpowiedzialność za nasz wybór. Dlatego w sytuacjach ekstremalnych, w wysokich górach, poznajemy nasze możliwości, lęki, słabości. Nie jestem pierwszym człowiekiem, który powiedział, że życie na krawędzi prowadzi do samopoznania. Wszyscy wielcy filozofowie doszli do takich konkluzji. Może je przeczytać każdy, kto zwiedza mój zamek – są częścią ekspozycji. M.B.: Opisując swoją samotną wyprawę na Everest bez tlenu, nazwał ją Pan „niekończącą się agonią”. Podczas jednej z ekspedycji zginął Pański brat. Wiele razy otarł się Pan o śmierć, stracił wzrok, odmroził palce stóp. W takich momentach, niewyobrażalnych dla zwykłego człowieka, nie pomyślał Pan – Boże, co ja tu robię, dlaczego tu jestem, co mnie do tego zmusza? R.M.: Nie raz zadawałem sobie to pytanie. Starałem się na nie odpowiedzieć w moich książkach. Oczywiście, ta odpowiedź ewoluowała wraz ze zdobywaniem nowych doświadczeń. Z wiekiem zmieniło się również moje podejście do życia. W książkach pisałem o doświadczeniu śmierci i o tym, że wracając z wielkiej wyprawy, często czułem się jak nowo narodzony. Dzisiaj powtarzam, że w rzeczywistości nie wspinamy się na najwyższe szczyty, żeby je zdobyć, wspinamy się, żeby z nich zejść. To rodzaj schizofrenii. O tym właśnie można się dowiedzieć w moim muzeum – to w zasadzie inna konwencja przedstawienia gór. Z tej prezentacji powinna się wyłonić odpowiedź na pytanie – dlaczego? Aby była ona najpełniejsza, zgromadziłem doświadczenia nie tylko własne, ale i innych alpinistów – tych z mojego okresu i wcześniejszych. Moi ulubieńcy to ci, którzy nie tylko zdobywali góry, ale byli zdolni do myślenia i do wyrażania swoich przeżyć. Ci, którzy wyłącznie zaliczali szczyty, są dla mnie zbyt nudni. Reinhold Messner: O Historii Mallory'ego M.B.: Znana jest Pańska fascynacja historią Mallory’ego, jego tajemniczym zaginięciem. Dziś wiemy, że zginął na Evereście... R.M.: Nie ma wątpliwości. Czas odsłania prawie wszystkie tajemnice. Po odnalezieniu ciała [podczas specjalnej ekspedycji w 1999 r. – przyp. red.] można niemal ze szczegółami opowiedzieć, co zdarzyło się owego 8 czerwca 1924 r. Tego dnia rano George Mallory i Andrew Irvine opuścili obóz, by podjąć próbę zdobycia Everestu z Przełęczy Północnej. Wczesnym popołudniem byli obserwowani prawdopodobnie przy Drugim Uskoku, trudnym technicznie miejscu w pobliżu szczytu. Później nadeszła śnieżyca. Do dziś nie wiadomo, czy udało się im osiągnąć wierzchołek. M.B. Powiedział Pan, że być może lepiej, że tak się stało, bo nie poradziłby sobie ze swoją legendą. Teraz Pan też jest legendą, jak sobie Pan z tym radzi? R.M. Ja nie mam szans stać się legendą. Powód jest prosty – przeżyłem ponad 60 lat. Kto chce przejść do legendy, musi umrzeć młodo, nie później niż w wieku 33 lat – tyle miał Chrystus w chwili śmierci. Udało się to naprawdę niewielu alpinistom, którzy przekroczyli ten wiek, np. Mallory’emu, bo miał 38 lat. Kukuczce też, choć dożył około czterdziestu. Ja jeszcze żyję i chcę żyć. Zrobiło na mnie duże wrażenie zdanie amerykańskiego alpinisty, który kiedyś zapytał: jak mogę bronić ideału alpinizmu, skoro zginęło tylu ludzi, którzy go uprawiali? Miał rację. Nie można bronić idei alpinizmu, wiedząc, jak wiele pochłonął ofiar. Chciałbym zaapelować do młodych: Nie idźcie za mną, to zbyt ryzykowne, żyjcie własnym życiem, nie naśladujcie mojego! M.B. Niewielu jest ludzi, którzy nigdy o Panu nie słyszeli. Jedni Pana ubóstwiają, drudzy nienawidzą, dla wielu jest Pan szarlatanem. Wielu naukowców chciało Pana przebadać. Każdy zadaje sobie pytanie: jak to możliwe, że ten człowiek to wszystko przeżył? Nie podpisał Pan przypadkiem jakiegoś cyrografu? R.M. Cha, cha! Z diabłem? Nie! Kilka razy byłem bliski śmierci. Tak to jest – jeden ma szczęście i przeżyje, a drugi nie. Nie odważyłbym się powiedzieć, że przeżyłem, bo byłem lepszy od innych. Wiele razy naprawdę miałem cholerne szczęście. Poza tym zawsze bardzo uważałem, drobiazgowo przygotowywałem się do każdej wyprawy. Nigdy nie ryzykowałem, myśląc – najwyżej zginę. Kiedy się wspinałem, starałem się osiągnąć maksimum. Dziś wspinaczka lodowa bardzo się rozwinęła – o jakieś trzy, cztery stopnie [chodzi o skalę WI – water ice – przyp. red.] w porównaniu z moimi czasami. Natomiast we wspinaczce wysokościowej zmieniło się niewiele. Wielcy z lat 80. – Kukuczka, Loretan – nie zostali pokonani. Przeciwnie, dziś wszyscy wyruszają na Mount Everest utartymi szlakami. Cała masa ludzi przygotowuje trasy – można łatwo zrobić sobie zdjęcie na szczycie Everestu. W innych dziedzinach technika również poszła do przodu. Na przykład w eksploracji Antarktydy w ciągu 20 ostatnich lat zmieniło się wszystko. Opracowano niezwykle lekkie materiały, dzięki którym lżejszy jest namiot czy maszynka do gotowania. Takiego wyposażenia nie było w latach 80. Same butle ważyły 7 kilo, czyli trzy razy więcej niż obecnie! Szczerze mówiąc, sprawy techniczne mnie nie interesują. Bardziej fascynuje mnie wymiar mentalny wspinaczki. #TatrzańskieOpowieści. Czy Morskie Oko przestanie zamarzać? Mateusz Waligóra od kilkunastu dni wędruje przez Tatry. W planach ma przejście każdego centymetra znakowanych szlaków w najwyższych polskich górach. Projekt #TatrzańskieOpowieści, tak jak ... Reinhold Messner: O alpinizmie M.B. Co Pana irytuje w dzisiejszym alpinizmie? R.M. Dziś wszystko jest rozrywką. Przeczytałem wypowiedź młodego alpinisty, który po wejściu na północną ścianę Eigeru stwierdził, że była to wielka rozrywka. Nie wierzę. Uważam, że to ogromne kłamstwo. To trudne wejście, ryzykuje się życiem. Dla kogoś, kto wymaga od siebie maksimum, prawdziwe wyzwanie zaczyna się tam, gdzie kończy się rozrywka. Tak jest w wielu dziedzinach. Nie uwierzę w słowa tych młodych ludzi i jestem przekonany, że mam rację. Jestem też pewien, że kiedyś sami mi ją przyznają. M.B. Swoją postawą narobił Pan sobie wrogów w środowisku alpinistów... R.M. Jeśli ktoś czuje dyskomfort, widząc moje dokonania, to nic na to nie poradzę. Niektórzy używali mojego nazwiska, żeby sprzedać więcej książek. Dzisiaj ludzie pragną być widoczni – to stało się nawet ważniejsze od pieniędzy. Oczywiście, gdy jest się znaną osobą, nazwisko i wizerunek mogą być źle użyte. To logiczne. Wielokrotnie tego doświadczyłem. M.B. Regiony górskie, w tym Alpy, borykają się z wieloma problemami. Jako poseł Parlamentu Europejskiego wielokrotnie apelował Pan o zmianę polityki górskiej, jest Pan również autorem książki Ratujcie Alpy. Co Pana zdaniem powinna zrobić w tym względzie Unia Europejska? R.M. Unia Europejska wiele nie zrobi. Podchodzę sceptycznie do tego, że politycy z Berlina, Madrytu czy Warszawy decydują o losie gór. O tym, co jest zgodne z prawem, a co nie. To ogromny błąd. Właściwie górale od dziesiątków lat nie mogą decydować o własnym losie. Inni mówią im, gdzie ustanowić park narodowy. W dziedzinie ochrony środowiska powiedziałem już wszystko, teraz przyszedł czas działania. Kupiłem dwa zrujnowane gospodarstwa górskie. Postawiłem je na nogi i dałem w użytkowanie ludziom, którzy teraz pracują tam i żyją według mojej filozofii. Produkty sprzedajemy na miejscu, nic nie trafia na rynek zewnętrzny. Moja filozofia jest prosta – należy połączyć rolnictwo z lokalną kulturą i turystyką. Nie jestem przeciwny turystyce. Wręcz odwrotnie – uważam, że Alpy powinny utrzymywać się z turystyki, ale tylko pod warunkiem, że będzie to robione z głową. To samo dotyczy Karpat. Turystyka miewa niepokojące oblicze. Żyjemy w czasach, w których liczy się przede wszystkim etykietka, nawet śnieg musi być markowy. Ostatnio natknęłam się na bar sushi w Tarvisio. Myślę, że w zglobalizowanym świecie należy podkreślać lokalną kulturę, jej wyjątkowość i odmienność. Sushi mogę zjeść w Tokio. Być może w wielkich miastach taka różnorodność oferty turystycznej ma swoje uzasadnienie – na świecie jest w końcu wielu Japończyków. Jednak w górach, w niewielkich, niepowtarzalnych miejscowościach należy oferować turyście lokalną kuchnię i kulturę. Jeśli turystyka stanie się monokulturą, długo się nie utrzyma. M.B. We wszystkim jest Pan pierwszy. R.M. To część mojego charakteru. Jeśli coś robię, to albo dobrze, albo w ogóle się za to nie zabieram. Nikt nie wpadł na pomysł z muzeum. Ja to wymyśliłem i był to strzał w dziesiątkę. Wcześniej największym powodzeniem cieszyło się muzeum gór w szwajcarskim Bernie. Rocznie odwiedza je 25–26 tys. osób. Do mojego przychodzi już ponad 100 tys. Gdybym założył jakieś marne muzeum, zwyczajnie bym zbankrutował. Potrzebuję aż 100 tysięcy ludzi, którzy tu przyjdą. Inaczej jak bym znalazł pieniądze chociażby na pensje dla pracowników? Muzeum musi być samowystarczalne. Nie biorę ani grosza subwencji! Gdybym całe życie musiał łatać dziury, przestałoby mnie to interesować. Chcę być wolny i niezależny, żeby zajmować się coraz to nowymi pomysłami. Nigdy nie szukałem pieniędzy publicznych, wszystkie moje wyprawy finansowałem sam. W myśl tej zasady działam obecnie. Reinhold Messner: O trudnościach i o błędach M.B. Od wielu lat słyszę, że chce Pan napisać traktat o szczęściu. Czy to prawda? R.M. Nigdy o tym nie myślałem. Wszyscy, którzy nieustannie mówią o szczęściu, według mnie sami nie są szczęśliwi. Ja nie mówię o szczęściu, bo czuję się szczęśliwy. Niczego mi nie brakuje. Mam pomysły, które realizuję. Jestem zadowolony, gdy mi się nie przeszkadza. Jeśli napotykam trudności, walczę z nimi. I wtedy mogę stać się naprawdę nieobliczalny… M.B. Żadnych wyrzutów sumienia? R.M. W niczym nie pomagają. Jeśli w pewnym momencie życia odwracamy się, by stwierdzić – mogłem dokonać innego wyboru – niczego to nie zmieni. Moja biografia zależy ode mnie, tak jak pani biografia zależy od pani. Zawsze ponosiłem odpowiedzialność za własne czyny. Przeszłości nie da się zmienić, tak jak przyszłości nie da się zobaczyć we wstecznym lusterku samochodu. Przyszłość to życie, które mam jeszcze przed sobą. I to jest właśnie magia – ona sprawia, że mam ochotę żyć, cieszę się, że mogę jeszcze coś ciekawego robić, zrealizować pomysły. Nie muszę ciągle wspinać się na ośmiotysięczniki. To była tylko pewna faza mojego życia. Nawet nie ta najważniejsza. Oczywiście, przeżyłem ją z ogromnym entuzjazmem. Miałem też to szczęście, że zrozumiałem, że nie mogę iść dalej, bo wtedy nie dało się pójść dalej. Kukuczka popełnił błąd – uległ presji dziennikarzy. Nie powinien był podchodzić do ostatniej próby. Elbrus szczyt Europy czy Azji? Kontrowersje wokół najwyższej góry Kaukazu i ciekawostki na jej temat Czy to najwyższa góra w Europie, czy jeden z azjatyckich szczytów? Spory nie milkną, a kolejni alpiniści wybierają się do Rosji. Oto Elbrus, szczyt tyleż malowniczy, co kontrowersyjny. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/475a00ed91db16ce559912129af0c3885747bbbf-cf5452c.jpeg" width="938" height="625" alt="Elbrus szczyt Europy czy Azji? Kontrowersje wokół najwyższej góry Kaukazu i ciekawostki na jej temat (fot. Getty Images)" title="Elbrus szczyt Europy czy Azji? Kontrowersje wokół najwyższej góry Kaukazu i ciekawostki na jej temat (fot. Getty Images)" /> Reinhold Messner: O Jerzym Kukuczce M.B. Znał go Pan dobrze? R.M. Dość dobrze. Wielka szkoda, że zginął. On też zaczął marzyć o wyprawie na biegun południowy, co ja później zrobiłem. Kukuczka rzeczywiście dokonał niezwykłych czynów. W latach 80. Polacy byli po prostu najlepsi na świecie. M.B. Kiedy Kukuczka zdobył Koronę Himalajów, wysłał mu Pan kartkę ze słowami: „Nie jesteś drugi, jesteś wielki”. R.M. Rzeczywiście, tak napisałem, bo tak uważałem. Wywiad został po raz pierwszy opublikowany w 2009 roku. TOP 5 schroniska w polskich górach. Gdzie jest najbardziej klimatycznie? Które schroniska w polskich górach warto odwiedzić? Najlepiej wszystkie, ale te z naszego zestawienia cieszą się wyjątkową sympatią turystów. Kim jest Reinhold Messner? Jeden z najwybitniejszych wspinaczy wszech czasów. Urodził się we włoskim Tyrolu 17 września 1944 r. Wspina się od piątego roku życia. Sławę przyniosły mu dokonania w Himalajach i Karakorum. Początek kariery wiąże się z dramatem – w 1970 r. podczas zejścia z Nanga Parbat stracił brata. „Wyżej niż na Everest nie wejdę, a bardziej samotnie niż w pojedynkę – nie można. Trzeba się rozejrzeć za nowym wyzwaniem” – powiedział po zdobyciu Korony Ziemi. Jako pierwszy człowiek zdobył w 1986 r. Koronę Himalajów. Wprowadził w najwyższe góry styl szybki i niebezpieczny – wchodzenie bez butli tlenowych i tragarzy, bez zakładania obozów pośrednich i lin poręczowych. W 1990 r. z Arvedem Fuchsem zdobył pieszo biegun południowy. Pięć lat później z bratem Hubertem próbował przejść z Syberii do Kanady przez Arktykę – wyprawa została przerwana po 24 godzinach po ataku niedźwiedzia polarnego. Za osiągnięcia w alpinizmie na igrzyskach w Calgary wraz z Kukuczką został nagrodzony srebrnym medalem olimpijskim. Odmówił jednak jego przyjęcia. Po wycofaniu się z czynnego alpinizmu poświęcił się działalności społecznej i politycznej. Jako pisarz i propagator gór ma opinię człowieka kontrowersyjnego, który do perfekcji opanował sztukę autokreacji własnego wizerunku.
Jak brzmi Islandia? Oto „Nie-Przewodnik” – najnowszy podcast National Geographic Traveler
Mateusz Łysiak zaprasza na pierwszy odcinek podcastu „Nie-Przewodnik”. Gdzie i jak słuchać Islandii? O tym i nie tylko o tym opowiedzą Kaśka Paluch i Magdalena Łukasiak.
W tym artykule: Pierwszy „Nie-Przewodnik”. Jak brzmią lodowce na Islandii? Niektóre marzenia udaje nam się spełnić, jeszcze zanim je wymarzymy. Taki jest właśnie „Nie-Przewodnik”. To spełnienie marzeń nie tylko moich, ale też wszystkich ludzi uzależnionych od podróży, którzy chcą odkrywać świat po swojemu, poza utartym szlakiem. W każdym odcinku rozmawiam z moimi gośćmi o miejscach nietypowych, do których mało kto się zapuszcza lub o takich, które, choć są znane, wciąż można poznawać w nieoczywisty sposób. Pierwszy „Nie-Przewodnik”. Jak brzmią lodowce na Islandii? W pierwszą podróż zabieram Cię na Islandię. To właśnie przykład miejsca, o którym słyszymy i oglądamy dość często. Gejzery, wodospady i zorza polarna co roku przyciągają miliony turystów. Wcale się im nie dziwę. Sam czekam aż wreszcie zobaczę spektakle świateł na nocnym niebie na własne oczy. Moje przewodniczki po krainie ognia i lodu – Kaśka Paluch i Magdalena Łukasiak – udowodniły mi jednak, że Islandię nie tylko się ogląda, ale też, a może i przede wszystkim, słucha. Jak brzmi Islandia i gdzie jej posłuchać bez wychodzenia z domu? Ja już wiem, a Ty dowiesz się tego, słuchając pierwszego odcinka podcastu „Nie-Przewodnik”. Co jeszcze w rozmowie? Jaki smak dominuje w islandzkiej kuchni? Co ma wspólnego z żelkami? Gdzie na Islandii żyją elfy? Kto mieszka w słynnym najbardziej samotnym domu na świecie? Tym razem nie musisz się pakować. Wystarczy coś do picia i słuchawki lub głośnik. Ruszamy na Islandię! Posłuchaj dźwiękowej mapy Islandii TUTAJ.
Kwazary pozwalają naukowcom zmierzyć Wszechświat. Wywiad z prof. Bożeną Czerny
Mówi, że astronomia jest jednocześnie geografią i historią, bo aby badać nasze gwiezdne otoczenie, trzeba zajrzeć daleko w przestrzeń i głęboko w czas. Profesor Bożena Czerny z Centrum Fizyki Teoretycznej PAN, w uznaniu za wkład w badania okolic czarnych dziur, jąder galaktyk i modeli kosmologicznych, została nagrodzona przez Europejskie Towarzystwo Astronomiczne Nagrodą im. Lodewijka Woltjera.
W tym artykule: Nasza Galaktyka już była kwazarem. I znów może się nim stać w przyszłości Kwazary, które dziś obserwujemy, w większości już nie istnieją Badania kwazarów mogą pomóc w opanowaniu energii termojądrowej Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka: Bada Pani kwazary – odległe galaktyki przypominające gwiazdy. Prof. Bożena Czerny: Każda galaktyka ma potencjał bycia kwazarem, bo zawiera w sobie supermasywną czarną dziurę. Aby określić ją mianem kwazara, musi wpływać do niej bardzo dużo materii, co powoduje m.in. bardzo wydajne świecenie obiektu, często tysiąckrotnie silniejsze niż to emitowane przez wszystkie gwiazdy w galaktyce macierzystej kwazara, w której centrum się on znajduje. Nasza Galaktyka już była kwazarem. I znów może się nim stać w przyszłości W centrum Drogi Mlecznej też znajduje się supermasywna czarna dziura. Czy nasza galaktyka ma potencjał zmienienia się w kwazara? Nie, wpływa do niej za mało materii, milion razy mniej niż obserwujemy na przykładzie kwazarów. Ale około 400 lat temu aktywność w centrum naszej galaktyki była większa, a echo świetlne sugeruje nam, że parę milionów lat temu ta aktywność była naprawdę silna. Dostrzegamy to na podstawie pozostałości wyrzutów materii z tamtego okresu. Odkryto najdalsze źródło sygnału radiowego we wszechświecie Pochodzi z kwazara tak odległego, że światło potrzebowało 13 mld lat by dotrzeć na Ziemi Czyli Droga Mleczna już była kwazarem? W przypadku galaktyk kwazar jest formą, którą, gdyby porównać to do życia człowieka, należałoby nazwać okresem dojrzewania. Nie jest to już zupełnie świeża, dopiero ukształtowana galaktyka, ale wciąż pole ścierania się potężnych sił. Droga Mleczna jest już dojrzałą, ukształtowaną galaktyką, czarna dziura w jej centrum ma masę około czterech milionów mas Słońca. A chociaż wydaje się to dużo, to czarne dziury kwazarów mają kilka miliardów mas Słońca, czyli tysiąc razy więcej. W naszej galaktyce nie ma też wystarczająco dużo materii. Ale to może ulec zmianie za około cztery miliardy lat, gdy zderzymy się z Galaktyką Andromedy, a w wyniku tego zderzenia dojdzie do kolejnego przetasowania kosmicznego oraz pojawi się dużo luźnej materii. Wówczas nowopowstała galaktyka może ponownie stać się kwazarem. Kwazary, które dziś obserwujemy, w większości już nie istnieją Najodleglejsze zaobserwowane kwazary są w odległości około 13 miliardów lat świetlnych, czyli na samym skraju obserwowalnego Wszechświata. Ale te najbliższe nam, jak Markarian 231, również dzieli od nas przynajmniej 600 milionów lat świetlnych. Nie ma niczego bliżej? Nie ma, a konkretnie to już nie ma. Kwazary, które obserwujemy, w większości też już nie istnieją, ale dopiero teraz dociera do nas ich światło. Astronomia to historia i geografia jednocześnie, ponieważ obserwujemy coś, co przeszło już do historii, mimo to pozwala nam tworzyć mapy Wszechświata. Bo między innymi dzięki obserwacji kwazarów możemy zinwentaryzować wszystko, co znajduje się w kosmosie. Znamy metodę, reszta to już problem techniczny. Okryta właśnie struktura galaktyk nazwana „Łukiem Olbrzyma" może zmienić nasze pojęcie o kosmosie Rozległy łuk galaktyk zdaje się podważać dotychczasową wiedzę o kosmosie A jak badanie kwazarów ma pomóc w pomiarach ekspansji Wszechświata? Po pierwsze, mamy pewność, że ekspansja Wszechświata przyspiesza. Potwierdzają to choćby obserwacje supernowych. Przez długi czas to przyspieszenie było zgodne z tzw. stałą kosmologiczną, wprowadzoną przez Einsteina. Ale coś zaczęło się zmieniać ostatnio w naszej wiedzy. Pomiary, głównie te oparte o gwiazdy supernowe, wskazują na jakiś problem. Badając kwazary mogę uzyskać niezależny pomiar. Rozkładam ich światło na widmo, z którego muszę wyodrębnić długości fal, w których jest najwięcej promieniowania. Wówczas jestem w stanie określić, na ile to promieniowanie spóźnia się wobec tego wyświecanego w sąsiednich długościach fali. Ten pomiar zawiera informację o strukturze kwazara, a w szczególności o jego prawdziwej jasności. I właśnie to przesunięcie przyczynia się do pomiarów prędkości ekspansji Wszechświata. Badania kwazarów mogą pomóc w opanowaniu energii termojądrowej Ponoć badanie odległych kwazarów może mieć też bezpośredni wpływ na bardzo przyziemne sprawy, jak choćby uzyskanie dostępu do czystej energii pochodzącej z kontrolowanej fuzji jądrowej? Ja badam tzw. kwazary radiowo ciche, które stanowią około 90 procent wszystkich znanych obiektów tego typu. Ale poza nimi są też kwazary radiowo aktywne, które wysyłają w przestrzeń dżety tworzone przez silne pole magnetyczne. Taki dżet jest bardzo długo stabilny. Widać, jak przemieszcza się od czarnej dziury aż poza galaktykę macierzystą. Tego typu dżet to po prostu plazma w silnym polu magnetycznym. Na Ziemi próbujemy odtworzyć fuzję termojądrową. Dzieje się tak na przykład w ramach ogromnego eksperymentu ITER. Jednak problemem jest utrzymanie stabilności plazmy. Jeśli zrozumiemy, jak to się dzieje, że kwazary są w stanie wysyłać stabilne dżety, będziemy mogli to wykorzystać do budowy elektrowni termojądrowych i zrozumienia korony słonecznej. Kosmiczna spaghettifikacja! Zaobserwowano, jak czarna dziura „pożera” gwiazdę Choć może brzmieć komicznie, spaghettifikacja to tzw. efekt makaronu – zjawisko występujące w astrofizyce. Bardzo rzadkie, a przez to wyjątkowe. Astronomowie z obserwatorium w Chile zaobser... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/gdy-gwiazda-zblizyla-sie-do-czarnej-dziury-zostala-przez-nia-pozarta-fot-eso-m-kornmesser-0b598ab.jpeg" width="938" height="528" alt="Gdy gwiazda zbliżyła się do czarnej dziury, została przez nią "pożarta" (fot. ESO/M. Kornmesser)" title="Gdy gwiazda zbliżyła się do czarnej dziury, została przez nią "pożarta" (fot. ESO/M. Kornmesser)" /> Badanie kwazarów łączy się nierozerwalnie z badaniem czarnych dziur, które przynajmniej od 50 lat budzą zainteresowanie nie tylko naukowców, ale i laików. W Pani przypadku również zaczęło się od czarnych dziur? Zaczęło się od książki „Pan Tompkins i kraina czarów” oraz od zamiłowania do ogólnej teorii względności Einsteina. Studiowałam fizykę i nie myślałam zbytnio o kosmosie, ale kiedyś jeden z moich wykładowców, profesor Bohdan Paczyński, powiedział, że jeśli chcę pracować z ogólną teorią względności, badać miejsca, w których załamują się znane prawa fizyki, to powinnam zająć się kosmosem. I tak rozpoczęła się moja trwająca do dziś przygoda z astrofizyką. Teraz od 10 lat prowadzę szczegółowe obserwacje trzech kwazarów, prowadzę własny duży grant, jestem jednym z czterech koordynatorów wielkiego europejskiego projektu Synergy Grant, którego celem jest mierzenie odległości w kosmosie poprzez różne metody. I czekam na zakończenie budowy naszego nowego, przypisanego do tych badań 2,5-metrowego teleskopu w Chile. To wszystko działania żmudne i powolne, ale zajmując się nauką trzeba umieć wykazać się cierpliwością. rozmawiała Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Prof. Bożena Czerny – fizyczka, absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego. Przez wiele lat związana z Centrum Astronomicznym im. Mikołaja Kopernika PAN, obecnie pracuje w Centrum Fizyki Teoretycznej PAN. Jest współzałożycielką grupy badaczy jąder aktywnych galaktyk i członkinią pierwszej kadencji Rady Narodowego Centrum Nauki. W kadencji 2011–2013 była prezesem Polskiego Towarzystwa Astronomicznego. Jej badania dotyczą struktury i ewolucji jąder aktywnych galaktyk, czarnych dziury, rozbłysków gamma etc. Kierowała również zespołem, który analizował metody wyznaczania mas czarnych dziur. Jest pierwszą Polką wyróżnioną nagrodą im. Lodewijka Woltjera, przyznawaną przez Europejskie Towarzystwo Astronomiczne.
Łukasz Supergan o zimowym przejściu gór Polski. „To jest wyzwanie dla ciała”
Łukasz Supergan udowadnia, że w górach nie zawsze chodzi o to, żeby być jak najwyżej. Czasem ważniejsze jest, aby po prostu iść dalej, a najlepiej jak najdalej. Podróżnik dwukrotnie przeszedł samotnie Łuk Karpat, pokonał długodystansowe trasy na Islandii, w Izraelu czy Himalajach, a zimą 2021 roku najprawdopodobniej jako pierwszy człowiek przeszedł 1100 km w polskich górach.
Za nami kolejna, 26. już edycja Festiwalu Górskiego im. Andrzeja Zawady w Lądku-Zdroju. Przez ponad tydzień ludzie gór mogli brać udział w licznych prelekcjach, wykładach, seansach filmowych i warsztatach. W wydarzeniu wzięli udział najbardziej znani i utytułowani polscy wspinaczce. Łukasz Supergan – specjalista od pokonywania pieszo długich dystansów – opowiadał m.in. o zimowym przejściu gór Polski (1110 km). Jak przygotować się do takiej wyprawy? Czy w lutym noce pod chmurką mogą być ciepłe? O wszystko spytaliśmy eksperta. Mateusz Łysiak: Lubimy wyjeżdżać za granicę i chwalić się zdobywaniem najwyższych gór lub pokonywaniem najbardziej wymagających szlaków. Czy w Polsce też jest miejsce na robienie rzeczy spektakularnych? Łukasz Supergan: Oczywiście. Choćby moje zimowe przejście gór Polski – najprawdopodobniej pierwsze takie w historii. Wolę być jednak ostrożny, bo być może ktoś mnie uprzedził i o tym nie wiem. To też pokazuje, że możesz wejść na ten sam szlak i zrobić na nim coś nowego. Już po wydaniu mojej książki („Szlaki Polski. 30 najpiękniejszych tras długodystansowych” – przyp. red.) dowiedziałem się na przykład, że ktoś próbuje pobić rekord czasowy na mniej znanej nizinnej trasie. Można zatem robić ciekawe, nowe rzeczy nie tylko w górach. Każdy z nas może znaleźć nowy sposób na opisanie znanych szlaków. Wytyczając nowe trasy, zachęcamy też innych do podążania naszymi śladami. To chyba działanie z korzyścią dla wszystkich? Tak, i tu przydają się media społecznościowe, choć wiadomo, że mają dwie strony medalu. Kiedy robiłem zimowe przejście gór Polski, relacjonowałem to w social mediach. Wtedy dużo osób pisało do mnie, że ich inspiruję, a dla mnie to była po prostu próba odpowiedzi na pytanie: „czy potrafię?”. Podejrzewam, że cała masa ludzi też je sobie zadaje. Mam nadzieję, że któraś z moich wędrówek rzeczywiście zmotywuje kogoś do konfrontacji z wątpliwościami, bo to jest moment, kiedy zazwyczaj zaczynamy działać. Dlaczego zdecydowałeś się przejść polskie góry właśnie zimą? Chciałeś być pierwszy? Na początku wcale o tym nie myślałem. Tak naprawdę pomysł zrodził się już w 2016 r. i najpierw planowałem, że przejdę cały szlak latem. Zabrakło mi jednak czasu, ale na komputerze zostały mapy i schematy, a w głowie niedosyt. Kiedy przez pandemię nie wypaliły moje zagraniczne wyjazdy zimowe, wróciłem do tego projektu. Nie zastanawiałem się wtedy, czy ktoś już to zrobił, tylko czy ja dam radę. Wcześniej przechodziłem trudniejsze trasy, przykładowo na Islandii, ale tym razem miałem iść 50-60 dni z małą liczbą odpoczynków. Do tego atrakcje w postaci śniegu i mrozu. To jest wyzwanie dla ciała. Dałem radę – to dla mnie ogromny osobisty sukces i cenne doświadczenie. Zastałeś w górach tzw. prawdziwą zimę? W obliczu zmian klimatycznych niestety coraz trudniej zdefiniować pory roku, ale rzeczywiście była taka zima, jakiej nie było od kilku lat. Kiedy wszedłem w Karkonosze, byłem jednak świadomy tego, że śniegu powinno być jeszcze więcej. Półmetrowe warstwy leżały w miejscach, gdzie puchu powinno być 4 razy tyle. Na pierwszy rzut oka zima wydawała się mocna, ale tak naprawdę była normalna. I krótka. Pierwszy większy opad przypadł na początek mojej trasy, a jakieś 2-3 dni po zejściu z gór nastała odwilż. Często spałeś pod chmurką, ale zapewniasz, że nie było Ci zimno. Jak to możliwe? Myślę, że to nie kwestia przyzwyczajenia do niskich temperatur, a doświadczenie. Z czasem nauczyłem się, jak dobierać właściwy sprzęt i chodzić w taki sposób, żeby nie zmarznąć – rzecz banalna, ale bardzo ważna zimą w górach. Często myślimy, że jak jest zimno, to trzeba się grubo ubrać, a przecież ogrzewamy się też, jedząc i pijąc. Kluczowe jest również wypracowanie najlepszego dla nas systemu biwakowania. Oczywiście najważniejsze to się nie zmoczyć. Taką strategię przygotowuje się na podstawie poprzednich doświadczeń. Niekiedy przydaje się też po prostu szczęście. Na taką wyprawę łatwiej przygotować się fizycznie czy psychicznie? Trudno powiedzieć. Jeśli chodzi o przygotowanie w górach, to było pięć miesięcy regularnych treningów z elementami biegania i chodzenia. Miałem też na sobie różne obciążenia. Ważne, żeby takie treningi były ułożone rosnąco. Moje nastawienie psychiczne było bardzo dobre. Nie bałem się tej wyprawy. Spytałem o przygotowanie psychiczne, bo wiem, że na trasie mijałeś dom. Nie bałeś się, że będzie Cię kusiło, aby przerwać wyprawę i w nim zostać? Dom rzeczywiście kusił, ale nie aż tak bardzo, jak się tego obawiałem. Kiedy startowałem w Świeradowie, myślałem, że po przejściu 800 km zalegnę we własnym łóżku i nie będę chciał iść dalej, ale tak się nie stało. Okazało się jednak, że miałem zapas sił, który sprawił, że podszedłem do tego zadaniowo. Wysłałem sobie jedzenie na kilka dni wprzód, zrobiłem pranie, wyczyściłem sprzęt i sprawdziłem, czy niczego mi nie brakuje. Po 1,5 dnia ruszyłem dalej. Jak wspominasz Babią Górę? Wielu turystów trochę lekceważy ten masyw, a przecież potrafi zmęczyć. Wejście na Babią Górę rzeczywiście było trudne przez śnieg na tzw. Małej Babiej. Potem szło się już przyjemniej po wydeptanym szlaku, ale na szczycie znowu przywitał mnie śnieg i wiatr. Po zejściu był natomiast jedyny moment na trasie, kiedy musiałem zmodyfikować szlak. Po prostu zaczęło padać, a deszcz przy temperaturze powyżej zera nie tylko moczy, ale też wyziębia. Żeby ratować siebie i bagaż, musiałem się ewakuować. W tym przypadku zostawiłem Główny Szlak Beskidzki i zszedłem na stronę Orawy. Na Babiej Górze byłem w sumie już z 10 razy i zawsze podchodzę do niej ostrożnie. Wtedy znowu pokazała, że jest nieprzewidywalna. Zaskoczyła nie śnieżycą, a odwilżą, co zimą w górach może być bardziej niebezpieczne. Pamiętam relacje mediów z Twojej wyprawy. Mówiło się wtedy, że idziesz przez góry samotnie… To była wyprawa samodzielnie przygotowana, ale nie przeprowadzona samodzielnie. Gdybym zaczął liczyć wszystkich ludzi, których spotkałem na trasie i którzy mi pomogli, to pewnie byłoby ich kilkadziesiąt. Musiałbym policzyć gospodarzy schronisk – część z nich mnie przenocowała, u niektórych miałem depozyty jedzenia i gazu. Mam też wielu znajomych w polskich górach, zwłaszcza w Kotlinie Kłodzkiej, więc na tym etapie wyprawy spałem u nich. W Beskidach również udawało mi się znaleźć nocleg pod dachem. Ważne było dla mnie też wsparcie osób, które towarzyszyły mi na trasie nawet przez jeden dzień. Do tego wszyscy, którzy okazywali wsparcie w mediach społecznościowych. I oczywiście trójka fotografów z operatorem – dzięki nim udało mi się udokumentować to przejście. Twoja wyprawa trwała kilka tygodni. Ile zajmuje powrót do siebie, do codzienności? U mnie to jest już łatwiejsze. Po przejściu Łuku Karpat wracałem do ludzi przez kilka tygodni. Po mojej najdłuższej wyprawie, która trwała 2 lata, prawie miesiąc spędziłem w lesie, pracując nad zdjęciami – wtedy też na nowo przyzwyczajałem się do Polski. Teraz trasy są trochę krótsze, ale też przyzwyczaiłem się do powrotów. Scenariusz zawsze wygląda mniej więcej tak samo: wracam do domu, zrzucam z siebie rzeczy, robię pranie, segreguję filmy i zdjęcia. Zazwyczaj po dwóch dniach wracam do rytmu życia domowego, ale to nigdy nie jest na długo. W weekendy często znowu wyskakuję w góry. Można się przyzwyczaić.
Czy da się połączyć dwa doskonałe składniki w jeden? O kawach macerowanych w beczkach po alkoholu rozmawiamy z Pawłem Świderskim, kawowym sensorykiem i trenerem baristów [TYLKO O KAWIE]
Naszego rozmówcę postanowiliśmy zapytać nie tylko o historię kawy macerowanej w beczkach, ale też ulubione metody parzenia, a także jego przewidywania na rozwój kawowej sceny na świecie.
Pomysł wrzucenia kawy do beczki po piwie brzmi jak koncepcja z cyklu „zróbmy to i zobaczymy, co się stanie”. Czy wiesz, skąd po raz pierwszy pojawiła się idea? Pomysł na tego typu eksperymenty rozwijał się już w latach 90. w Stanach Zjednoczonych. Tam zaczęto od piwa, które leżakowało w beczkach po dobrych, wysokoprocentowych alkoholach. Natomiast jeśli chodzi o kawę typu barrel aged, już kilka lat temu miałem przyjemność próbować takich nowości. Kawa speciality przeżywa obecnie swój złoty czas, a grupa zapaleńców robi wszystko, by uczynić ją jeszcze lepszą i ciekawszą. Dlatego w cenie są rozwiązania, które dodadzą ziarnom jeszcze intensywniejszej głębi smakowej. Przykładem takich obróbek jest właśnie barrel aged czy tzw. fake fermentation, czyli dokładanie, najczęściej owoców, do fermentujących wiśni kawowca. Jak dokładnie wygląda proces takiej obróbki? Założenie barrel aged jest samo w sobie proste – odpowiednio wypalone ziarno, najlepiej w rzemieślniczej palarni, gdzie zostanie poddane odpowiedniej obróbce, wkłada się do pojemników – najczęściej są to właśnie beczki po wysokoprocentowych trunkach. Przez kilka do kilkunastu dni kawa w leżakuje w opróżnionych wcześniej beczkach – czas zależy od wilgotności drewna i ziarna. Pestka kawy jest bardzo higroskopijnym materiałem, dlatego chłonie aromaty z zewnątrz. W przypadku kawy, którą w Coffeedesk stworzyliśmy wspólnie z palarnią HAYB i browarem Maltgarden, były to aromaty dębowej beczki po bourbonie Heaven Hill, w którym wcześniej leżakowało też piwo browaru Maltgarden z serii Gate. Mówiąc w skrócie – ziarno kawy chłonęło aromaty jednych z najlepszych alkoholi dostępnych na rynku. Jak można określić smak kawy po obróbce barrel aged? Zależy to między innymi od tego, w jakim alkoholu leżały ziarna. Natomiast zawsze jest to kawa, która zachwyca wyrazistością, rześkością i kompleksowością. Najczęściej można w niej spotkać nuty sensoryczne czerwonych owoców pestkowych, czekolady i, co charakterystyczne dla dębiny, wanilię i lekką taniczność. Czy da się określić, które kawy mają większe predyspozycje do zyskania na takim procesie obróbki? W bardzo dużym skrócie – każde ziarno zyska dodatkowe walory, które w większości wypadków będą korzystne dla efektu końcowego, czyli zaparzonej kawy. Osobiście kieruję się zasadą, że jeśli robić takie eksperymenty, to tylko i wyłącznie z najlepszych komponentów. Dlatego w przypadku naszej kooperacji, pojawia się kawa z Kolumbii El Obraje – czyli jednej z najbardziej cenionych farm kawowych. To jedna z moich ulubionych kaw. Dodajmy do tego wspomniane wcześniej beczki po jednych z najlepszych alkoholi, jakie teraz są dostępne na rynku. To wszystko tworzy spójną kompozycję, która będzie nas zachwycać z każdym kolejnym łykiem i z pewnością zachęcać do następnego. A jak to wygląda od strony piwa. Do macerowania kawy można użyć beczki po każdym rodzaju napoju? Rozwój w świecie kawy jest obecnie na takim poziomie, że warto eksperymentować. Moim zdaniem warto próbować nowości i robić tego typu eksperymenty, zachowując przy tym najważniejszą moim zdaniem zasadę, jeśli chodzi o produkty spożywcze – wszystko musi być jak najwyższej jakości, aby tworzyć produkt, który po prostu będzie smaczny. Na rynku właśnie pojawiła się kawa wyprodukowana przy współpracy Coffeedesku, palarni HAYB i browaru Maltgarden. Jak Twoim zdaniem należy przygotować to ziarno, by wydobyć z niego wszystko, co najlepsze? Tutaj wyobraźnia też jest nieograniczona – ilu baristów, tyle przepisów. Warto pamiętać, że ta kawa jest dedykowana pod metody przelewowe, czyli takie, w których używamy papierowego filtra. Często śmieję się w duchu, że historia zatacza koło. Kiedyś w każdym domu stał ekspres przelewowy, w którym nasi rodzice robili litry kawy. Dziś mamy ten komfort, że wsypujemy do niego ziarna wysokiej jakości i możemy cieszyć się naprawdę przyjemnym soczystym naparem. Do kawy Barrel Aged Kolumbia El Obraje, właśnie takiego ekspresu bym użył - warto wypróbować ją choćby w uwielbianym Moccamasterze. Natomiast jeśli chcemy zaparzyć ją inną metodą, ja wybrałbym dripa Hario V60, dzięki któremu możemy uzyskać bardzo delikatny w konsystencji, ale jednocześnie bardzo wyraźny w smaku napar. W świecie piwa od dawna mówi się o rzemieślniczej rewolucji. Czy Twoim zdaniem rynek kawowy też czeka zmiana myślenia o produkcie na szeroką skalę? W kawie dzieje się bardzo dużo dobrych rzeczy. Na bieżąco to wszystko obserwuję i mam to szczęście, że również na bieżąco próbuję. W ciągu kilku lat powstało multum sposobów na obróbkę ziarna kawowca, które całkowicie zmieniają spektrum smakowe naszych naparów. Do tego niezliczona ilość urządzeń, w których możemy zaparzyć kawę. Najważniejsze jest jednak to, że w branży kawowej coraz szybciej wzrasta poziom wiedzy w kwestii obróbki, wypalania, przechowywania czy też przygotowywania kawy. Wszystko to pędzi jak nigdy, a co najważniejsze, pędzi w dobrym kierunku. Branża kawowa podejmuje coraz odważniejsze eksperymenty dotyczące obróbki czy rodzajów palenia kawy. Spróbujmy powróżyć z fusów – co Twoim zdaniem będzie kolejnym krokiem na drodze eksperymentów z kawą specialty? Myślę, że możemy mówić o eksperymentach i nowych pomysłach na trzech poziomach - skupieniu na nowych formach kawy speciality, dążeniu do bardziej ekologicznych rozwiązań w branży oraz wszelkim działaniom, które poprawiają sytuację u źródła, czyli na plantacjach kawy. Jeśli chodzi o eksperymenty związane z formą, osobiście czekam na rozwój produkcji kawy wysokojakościowej w wersji instant na szeroką skalę. Wiem, że już kilka palarni na świecie podjęło się tego zadania i nawet nieźle im idzie. W kwestii ekologii jako branża czerpiąca z natury powinniśmy wykazywać się równie dużą innowacyjnością, by nie generować jeszcze większej ilości odpadków. Producenci, palarnie i kawiarnie prześcigają się w pomysłach na biodegradowalne opakowania, co mnie bardzo cieszy. Szczególnie widać to w segmencie kaw kapsułkowych – coraz więcej kapsułek speciality jest wykonanych z komponentów przyjaznych środowisku. Kolejnym i najważniejszym wyzwaniem jest zwiększenie podmiotowości osób, które w tej maszynie są najważniejsze, czyli farmerów. To oni stoją na straży tego żebyśmy my, konsumenci mogli cieszyć się naparami najwyższej jakości. Bardzo doceniam coraz liczniejsze inicjatywy importerów, palarni, baristów związane ze współpracą z plantatorami. To również kierunek, w którym my, jako Coffeedesk chcemy się rozwijać. Chcemy budować świadomość konsumentów, którzy powinni wiedzieć, kto stoi za kawą w ich filiżance. Dzięki takim ruchom właściciele plantacji kawowych mogą pozwolić sobie na rozwój i na eksperymenty, które zaowocują przepyszną kawą.
Czy wystarczy wyjechać na gorącą wyspę, by czuć się jak na wiecznych wakacjach? Opowiada Polka, która od lat żyje na Sardynii
Wiele lat temu wywróciła swoje życie do góry nogami i wyjechała z Polski na Sardynię. Urzekły ją szmaragdowe morze, dzikość krajobrazu, barwna kultura i pewien... Sardyńczyk. Monika Anna Szredel opowiada o życiu na wyspie.
Michał Cessanis: Jak zaczęła się twoja miłość do Sardynii? Monika Anna Szredel: Od miłości do Sardyńczyka. Jeszcze będąc w liceum, zimą 2001 roku poznałam Stefano. I zaczęłam podróżować na Sardynię. Po kilku takich wizytach zapragnęłam poznać wyspę jeszcze bardziej i trzy lata później wyjechałam tam na stałe. Ukończyłam kilka kursów turystycznych, pracowałam m.in. w hotelach i na lotnisku. Skończyłam też z wyróżnieniem studia na uniwersytecie w Sassari na kierunku ekonomia i zarządzanie turystyką. W pewnym momencie wydawało mi się, że moja kariera pójdzie jednak zupełnie w innym kierunku. W Porto Cervo zaczęłam pracować dla słynnego stylisty mody Brunello Cucinelli, poznałam kulisy świata wielkiej mody, bywałam na wielkich wydarzeniach, jak fashion week w Mediolanie. Jednak moja turystyczna pasja i chęć pokazywania piękna Sardynii zwyciężyły. Choć muszę przyznać, że tego czego nauczyłam się w świecie wielkiej mody, przydaje się w świecie wielkiej turystyki, ponieważ zajmuję się gośćmi z listy Forbes. Czym ujęła Cię Sardynia, gdy przyleciałaś po raz pierwszy? Byłam młodą Polką i zauroczyło mnie to wszystko co i dziś zachwyca każdego, kto przybywa tu po raz pierwszy - cudowne szmaragdowe morze, dzikość krajobrazu, barwna kultura, wciąż żywe, wielowiekowe tradycje, ogromna gościnność mieszkańców. Wielką rolę w decyzji związania całego mojego życia z Sardynią odegrała otwartość Sardyńczyków. Zawsze czułam, że mogę tutaj stworzyć "moje miejsce", że mogę wnieść coś wartościowego w otoczenie i że jestem przyjmowana z szacunkiem. Wciąż poznaję wyspę. Muszę przyznać, że po tych wszystkich latach ciągle odkrywam kolejne zachwycające miejsca. Ostatnio, po latach wróciłam do małego, sennego miasteczka Lollove, w którym kiedyś mieszkała moja koleżanka ze studiów, odwiedziłam jej ponad 100-letnią babcię Gabrielę. Lollove to jedno z tzw. Ghost Towns czyli miasteczek duchów na Sardynii. Żyją w nich ostatni nieliczni i bardzo wiekowi mieszkańcy. Od dziesiątków lat żyją tak samo, wizyta u nich to podróż w czasie. Takich miejsc na wyspie można znaleźć mnóstwo! Bo Sardynia to nie tylko cudne morze i plaże. Ma wiele niesamowitych twarzy. Czujesz się jak na wiecznych wakacjach? Myślę, że czasami tak jest. Kocham tę wyspę, codziennie zachwycam się faktem, że mogę tu żyć. Jeśli znudzi mi się rejon Olbii, gdzie mieszkam, w godzinę drogi jestem w zupełnie innym świecie - w wysokich majestatycznych górach lub na bajkowych dzikich wydmach. Mieszkając tutaj zawsze czułam ogromny, niewykorzystany potencjał Sardynii, to, jak mało znana jest w Polsce. Dlatego otworzyłam biuro podróży. Oczywiście nie jestem jedyną Polka zakochaną w Sardynii. Poznałam także innych rodaków z "podobnymi objawami", np Alicję Stolarczyk - blogerkę, nieuleczalnie zadurzoną w Sardynii od wielu lat. Alicja to mistrzyni w wyszukiwaniu magicznych, nieznanych miejsc na wyspie, tworzymy zgrany team - ja na miejscu, ona wracająca tutaj, kiedy to tylko możliwe, ze świeżym spojrzeniem na wyspę. Jestem ciekaw, jak współpracuje ci się z Sardyńczykami, dla których, jak sam się przekonałem, punktualność ma drugorzędne znaczenie. Sardyńczycy mają swój specyficzny rytm życia, podejście w stylu "soft and slow", bezstresowe podejście do pracy. Jednak współpracując z nimi przez kilka lat, mam sprawdzonych partnerów biznesowych, dotarliśmy się. Poza tym Sardyńczycy są bardzo gościnni, często zaskakują mnie jakimiś niespodziankami. Na przykład wczoraj, podczas wycieczki do miasteczka Oliena, sardyński gospodarz Pasquale nieoczekiwanie zaprosił mnie do znajomej, która ma w miasteczku piekarnię. Mogłam zobaczyć tradycyjny wypiek pieczywa carasau w piecu drzewnym i porozmawiać z sardyńskimi gospodyniami. Takie sytuacje sprawiają, że nie tylko ja ale i moi goście są zachwyceni Sardynią. Co warto zobaczyć na Sardynii? Takich miejsc są dziesiątki, a może i setki. Na Sardynii trzeba odwiedzić Barbagię - dziką krainę w górach, niesamowity kanion Su Gorroppu, ukryte w głębi wyspy miasteczka np Olienę u stóp góry Monte Corrasi, czy San Pantaleo - miasteczko artystów i wspomniane już miasteczka duchów" Warto wybrać się do którejś z winnic i docenić smak doskonałych sardyńskich win - jednej z tajemnic długowieczności Sardyńczyków. Jeśli kochacie zapierające dech w piersiach krajobrazy, przejedźcie autem albo motorem jedną z kilku panoramicznych tras, np drogę Alghero-Bosa. Zatrzymajcie się choć na chwilę w jednym z kilku tysięcy miejsc na wyspie związanych z tajemniczą prehistorią Sardynii - pod kamienną wieżą nuragą, przy grobie gigantów, domu wróżek czy przy świętej studni. Jeśli kochacie plaże, Sardynia zaskoczy was ich różnorodnością, kilka najpiękniejszych i najoryginalniejszych to kwarcowa Is Arutas, Is Piscinas z najwyższymi wydmami w Europie, Cala Goloritze' ukryta pod wysokimi klifami. Najbardziej szmaragdowe morze i rajskie wysepki zobaczycie na Archipelagu La Maddalena. Dla mnie najpiękniejsze plaże są w rejonie Costa Smeralda, jest tam moja ulubiona Liscia Ruja…. Costa Smeralda, czyli szmaragdowe wybrzeże faktycznie jest przepiękne. Kiedy je zobaczyłem, zrozumiałem dlaczego już lata temu zakochał się w nim włoski światek artystów, ale też politycy, celebryci i najbogatsi ludzie z całego świata. Czy w tym miejscu da się wypocząć bez milionów euro na koncie? Costa Smeralda to szczególne miejsce na mapie światowej turystyki. Faktycznie sporo jest tutaj willi i apartamentów kupowanych czy też wynajmowanych przez turystów z dużymi pieniędzmi. Jednak piękno tego miejsca można podziwiać wcale tutaj nie mieszkając. Można zarezerwować o wiele tańsze apartamentu np. w Porto Rotondo, Baja Sardinia, Golfo Aranci i i po kilkunastu minutach jazdy autem wypoczywać na najmodniejszych plażach Europy. Oczywiście poza sezonem ceny zdecydowanie spadają, można wydać nawet kilkanaście razy mniej pieniędzy niż latem. A co z aktywnym wypoczynkiem? Sardynia to raj dla wszystkich kochających sporty wodne - świetne warunki do surfowania, żeglowania, cudowny podmorski świat do snorkelingu i divingu. Jeśli kochacie trekking, wspinaczkę, rowery, motory, czy kajaki t przyjeżdżajcie najlepiej od września do czerwca. Sardynia jest jednym z takich miejsc, gdzie rodzinne ucztowanie jest na pierwszym miejscu. Jakich potraw warto spróbować? Uwielbiam ręcznie robione ravioli z serem i sosem mięsno-pomidorowym, sardyński chleb carasau z bio-oliwą z oliwek, fregulę (sardyński makaron w kształcie małych kuleczek) z owocami morza, insalata di mare czyli sałatkę z ośmiorniczek. Miłośnicy mięsiwa muszą spróbować pieczonego prosiaka z rusztu z mirto. Osobny temat to sardyńskie sery - najczęściej owcze pecorino, kozie caprese i rzadziej z mleka krowiego, podawane z konfiturami i często pikantnymi marmoladkami. Pasjonaci słodkości zachwycą się seadas - wielkim pierogiem z kruchego ciasta z rozpływającym się serem, polane miodem, pieczone w głębokim oleju. Innym pysznym deserem jest świeża ricotta polana sardyńskim miodem. Oczywiście do tego sardyńskie wino - najlepiej czerwone cannonau oraz białe vermentino - cenione w świecie winiarskim szczepy. Sardyńska kuchnia to super bio-produkty - oliwa z oliwek, miody, sery podpuszczkowe, warzywa i owoce z małych ekologicznych upraw. I jak nie pokochać takiej wyspy?
„Latanie wiąże się z ryzykiem, ale uzależnia”. Paweł Młodkowski fotografuje Polskę z paralotni [STORYTELLERS]
– Mam za sobą doświadczenie dwóch poważnych wypadków. Pierwszy skończył się zniszczeniem sprzętu, w drugim dodatkowo złamałem kręgosłup (...) Jak do tego doszło? W moje myślenie wkradła się rutyna i zbytnia pewność siebie – opowiada Paweł Młodkowski, bohater cyklu Fotograf Miesiąca National Geographic Polska. Z latającym fotografem rozmawiamy o miłości do latania, fotografii i o tym, czy natura poradzi sobie z nami i bez nas.
Latający fotograf, podniebny fotograf, szybujący fotograf – to określenia, jakie najczęściej pojawiają się przy Twoim nazwisku. W końcu wybrałeś dość nietypową drogę fotografa lotniczego, ale zaczynałeś na lądzie. Grand Prix Wielkiego Konkursu Fotograficznego NG zdobyłeś za fotoreportaż „Słoń, niewolnik własnej potęgi”. Fotografujesz jeszcze czasem „na dole”? W trudnym momencie życia podjąłem decyzję, że z wieloletniej pasji fotograficznej uczynię zawód. Ponieważ byłem już pilotem paralotniowym uznałem, że mało popularna fotografia lotnicza (mówimy o roku 2005) jest ciekawą przestrzenią do zagospodarowania. Po kilkunastu latach spędzonych na podniebnych wycieczkach fotograficznych, rzeczywiście zapracowałem sobie na „łatkę” latającego fotografa. Oczywiście fotografuję też chodząc po ziemi. Coraz częściej jednak, chcąc skoncentrować się na przeżywaniu chwili, zamiast na jej uwiecznianiu, posługuję się telefonem lub niezobowiązującym aparatem kompaktowym. Skąd wzięła się Twoja miłość do latania? Myślę, że większość z nas zna uczucie zazdrości towarzyszące obserwacji ptaków swobodnie przemieszczających się w przestworzach. Moim pierwszym, dłuższym niż skok z drzewa, doświadczeniem lotniczym był swobodny (bez silnika) lot na paralotni. Ku własnemu zaskoczeniu uniosłem się już podczas pierwszej próby. Kontakt z ziemią po kilkudziesięciu sekundach lotu na szczęście nie przysporzył mi poważnych obrażeń ciała, a hormony szczęścia poszybowały w górę. Zakochałem się w lataniu. Teraz fotografia lotnicza często kojarzy się z fotografowaniem z drona. Fotograf pozostaje na ziemi, a unosi się sam sprzęt. Opcja zapewne bezpieczniejsza i wygodniejsza. Próbowałeś kiedyś fotografować z drona? Co myślisz o tego typu fotografii? Z czysto technicznego punktu widzenia dron jest doskonalszym narzędziem do fotografowania i filmowania z powietrza niż paralotnia. Właściwie jego przewaga jest oczywista. Są jednak dwa dosyć istotne aspekty przemawiające za paralotnią. Pierwszy to zasięg. Podczas jednego lotu mogę spędzić w powietrzu około 3-4 godzin i pokonać dystans około 100-150 km. W tym czasie jestem w stanie zobaczyć całkiem spory kawałek ziemi. Drugą ważną cechą paralotni jest to, że zabiera mnie w górę. Daje możliwość zbliżenia się do świata ptaków, bezpośredniego doświadczenia przestrzeni. Nasuwa mi się porównanie fotografii z malarstwem, lub druku 3D z rzeźbiarstwem. Mimo że fotografia i druk 3D dają szybsze i doskonalsze efekty, malarstwo i rzeźbiarstwo mają się całkiem nieźle. Jakie emocje towarzyszą Ci, kiedy jesteś w górze? Powiedziałbyś, że dominują te pozytywne, czy to jednak mieszanka różnych wrażeń? Latanie wiąże się z ryzykiem, jego świadomość jest mniej lub bardziej stresująca. W powietrzu bywa turbulentnie. Wtedy napięcie rośnie. Jednak widoki i możliwość swobodnego poruszania się w trzech wymiarach rekompensują wiele. Latanie uzależnia. „Dla takich krajobrazowych niespodzianek latam”. TOP 5 ujęć Pawła Młodkowskiego [STORYTELLERS] - National Geographic Paweł Młodkowski, Fotograf Miesiąca National Geographic Polska, przedstawia najważniejsze fotografie w swojej karierze. W górze sam sobie jesteś sterem i żeglarzem, ale jesteś też w pewnym sensie bezbronny. Czy masz na swoim koncie jakąś niebezpieczną przygodę, po której pomyślałeś, że warto zrobić przerwę od latania? Mam za sobą doświadczenie dwóch poważnych wypadków. Pierwszy skończył się zniszczeniem sprzętu, w drugim dodatkowo złamałem kręgosłup. W obu sytuacjach zbagatelizowałem sygnały, które jasno wskazywały, że lepiej pozostać na ziemi. Jak do tego doszło? W moje myślenie wkradła się rutyna i zbytnia pewność siebie. Jednak po wypadkach możliwie szybko wracałem w powietrze. To chyba jedyna możliwość, żeby nie utrwalić w sobie paraliżującego strachu. Jako mąż i ojciec mam świadomość, że stres związany z lataniem towarzyszy też mojej rodzinie i to jest mocno obciążające. Wielokrotnie rozważałem możliwość rezygnacji z latania. Kilka dni temu wykonałem pierwszy lot po ponad rocznej przerwie. Właściwie myślałem, że już nie będę latał… Mówi się, że z góry widać lepiej, a Ty obserwujesz świat z góry od kilkunastu lat. Powiedz – czy rzeczywiście taka perspektywa pozwala zobaczyć coś więcej, czego z poziomu lądu nie jesteśmy w stanie dostrzec? Więcej, ale też mniej. Na pewno inaczej. Każdy, kto choć trochę poważniej podchodzi do fotografowania wie, że czasami wystarczy przemieścić się o krok lub dwa, przykucnąć lub podnieść aparat nieco nad głowę żeby diametralnie zmienić to, co finalnie zobaczymy na zdjęciu. Perspektywa ma znaczenie. Konkretne obiekty: droga, pole, rzeka, budynek, widziane z powietrza stają się elementami abstrakcyjnej układanki. Kiedy na nie patrzę, koncentruję się na kompozycji obrazu, relacjach między poszczególnymi obiektami, harmonii i rytmie. Wartość dokumentalna schodzi na drugi plan. Często odkrywasz w pozornie znanych krajobrazach niewidoczne wcześniej wzory czy obrazy. Ale czy na przestrzeni lat dostrzegasz też, jak zmienia się nasze naturalne środowisko? Świat się zmienia. Zmiany są mniej lub bardziej dynamiczne, trwałe lub czasowe. Zdarza się, że wracam w to samo miejsce po kilku latach i widzę, że wygląda inaczej. Jednak sensowne wnioski dotyczące przyczyn, dynamiki i kierunku zmian w naszym środowisku można wyciągnąć w oparciu o metodyczne badania. Ja takich nie prowadzę. Z tematem zmian klimatu i ochrony przyrody związana jest też po części Twoja nowa książka „Woda”. W końcu coraz więcej mówi się o tym, że woda pitna staje się towarem deficytowym na świecie. Czy w momencie, kiedy powstawały fotografie do tej książki, myślałeś że zostanie tak odebrana? Fotografie, które prezentuję w książce „WODA” powstawały na przestrzeni kilkunastu lat. Woda - nośnik życia - powszechnie występuje na ziemi. Ma wpływ na procesy erozyjne, szatę roślinną, jest ważną częścią krajobrazu. Jej dostępność uważamy za coś oczywistego. Wystarczy przekręcić kurek i jest. Korzystamy z niej często bezrefleksyjnie. Przykład: na początku pandemii pojawiły się w mediach filmy, na których celebryci i politycy zachęcają do mycia rąk. Odkręcamy kurek z wodą, nawilżamy ręce, aplikujemy mydło, woda cały czas płynie z kranu, następnie 30 sekund dokładnie wcieramy mydło, woda płynie, płuczemy ręce, zakręcamy kurek. Zależy mi, abyśmy byli wrażliwi na świat, który nas otacza. Chcę pokazywać różnorodność i piękno ziemi żeby wzbudzić refleksję na temat środowiska, w którym żyjemy. Gdyby dobre nawyki rozprzestrzeniały się tak szybko, jak koronawirus, świat byłby zupełnie inny. Jak długo trwały prace nad książką? Kiedy powstały pierwsze fotografie i narodził się sam pomysł? Pomysł narodził się w redakcji NG w roku 2015. Zaproponowano mi wydanie albumu we współpracy z Hydropolis - wrocławskim muzeum wody - którego odwiedzenie serdecznie polecam. Temat jednak umarł śmiercią naturalną. Niespełna rok później znajomi założyli Fundację Wspierania Sztuki DIFA i zaproponowali mi wydanie autorskiego albumu. Od razu pomyślałem o WODZIE. Pracowaliśmy wspólnie przez kilka miesięcy angażując wiele czasu i emocji. Zbyt wiele emocji. Praktycznie gotowy projekt trafił na półkę na kolejne 4 lata. W 2020 roku, w tym samym gronie, postanowiliśmy raz jeszcze wejść do tej rzeki. Tym razem z sukcesem, który zawdzięczam wielu wrażliwym i mądrym ludziom. Z perspektywy czasu cieszę się, że w 2016 roku nie wyszło. To była dla mnie bardzo trudna i ważna lekcja. Twoje prace pokazują, że fotografia krajobrazowa może być swoistym narzędziem ochrony środowiska. W końcu pokazujesz ludziom, co mogą stracić, jeśli nie zmienią swoich nawyków i nie zawalczą o naturę. Myślisz, że taka zmiana jest możliwa, że jeszcze możemy ten negatywny trend odwrócić albo zatrzymać? Bardzo bym chciał, żeby kolejne pokolenia odziedziczyły po nas czystą ziemię, bez głodu, wojen i chorób. Jest w nas jednak głęboko zakorzeniona potrzeba podporządkowywania sobie świata i konsumpcji. Ta potrzeba sprawiła, że żyje się nam wygodnie. Ceną, którą płacimy, jest zanieczyszczone powietrze i woda, masowe wymieranie gatunków, przyspieszenie zmian klimatycznych, choroby cywilizacyjne. Przyroda od milionów lat pięknie się reguluje. Poradzi sobie również z nami. Wydaje mi się, że powszechna zmiana myślenia z „mieć” na „być” będzie możliwa jedynie na skutek czegoś znacznie mocniejszego niż obecna pandemia. Od dawna uważam, że nie trzeba lecieć na drugi koniec świata, żeby się zachwycić, zrelaksować i wypocząć. Kilka godzin spędzonych lesie, wśród śpiewu ptaków, czyni cuda. Paweł Młodkowski jest fotografem polskiej edycji National Geographic, a także laureatem wielu prestiżowych nagród. Jego prace były nagradzane i wyróżniane między innymi w konkursach: National Geographic, Sony World Photography Awards, International Photography Awards, Pilsner Urquell International Photography Awards, Pix de la Photographie, Moscow International Photography Awards. Paweł Młodkowski - fotograf miesiąca National Geographic Polska. / Fot.: Małgorzata Telega Więcej: https://www.instagram.com/pawel_mlodkowski/ http://pawelmlodkowski.pl https://www.facebook.com/locolot
Werner Herzog: „Świat objawia się tym, którzy podróżują pieszo” [WYWIAD DLA NATIONAL GEOGRAPHIC]
O magii chodzenia, nieistotności list „do zrobienia” i nowym dokumencie o Chatwinie. Niemiecki reżyser, producent i scenarzysta Werner Herzog opowiada w wywiadzie z redaktorem National Geographic – Peterem Gwinem.
W 1989 roku zniszczony egzemplarz „Newsweeka” trafił do małej wioski na skraju pustyni Kalahari i wpadł w ręce tęskniącego za domem nauczyciela angielskiego. Zawierał nekrolog pisarza Bruce'a Chatwina, który podobno po latach dalekich podróży zmarł w wieku 48 lat na rzadką chorobę, którą złapał podczas jednej ze swoich przygód. Artykuł przytaczał legendarną historię o tym, jak Chatwin rzucił pracę w Londynie, wysyłając swojemu szefowi telegram, który brzmiał po prostu: „Poszedłem do Patagonii”, co dało mu szansę na wybitną karierę pisarza podróżniczego i powieściopisarza. Kilka miesięcy później nauczyciel angielskiego odbywał długą podróż autobusem, kiedy siedzący obok młody francuski podróżnik opowiedział mu o niemieckim reżyserze imieniem Werner Herzog, który zażądał od swojej załogi wciągnięcia na górę w Amazonii parowca, do sceny w filmie Fitzcarraldo. Herzog grał wtedy w filmie dokumentalnym o powstawaniu tego filmu. Tym nauczycielem angielskiego byłem ja i takie było moje wprowadzenie do historii dwóch najbardziej oryginalnych gawędziarzy XX wieku. Od tego czasu książki Chatwina i filmy Herzoga zostały wchłonięte przez głębokie fałdy mojej wyobraźni, inspirując moje własne podróże i wspierając moje własne pisanie. Do dnia dzisiejszego kopia „The Songlines” Chatwina [w Polsce wydana jako „Pieśni stworzenia” – przyp. red.] (jego eksploracja świętych aborygeńskich opowieści) nigdy nie znajduje się daleko od mojego biurka. Samo wspomnienie o niedźwiedziach brunatnych wywołuje skojarzenie z „Grizzly Manem” Herzoga (dokument o śmiertelnej obsesji człowieka na punkcie niedźwiedzi). Nawet gdy ponownie czytam początkowe akapity tego artykułu, czuję się nieco zażenowany, gdy zauważam echa historii Chatwina lub scenariuszu Herzoga. Ale to jest siła wielkich gawędziarzy – ich charakterystyczny głos osadza się w widowni. Źródłem wciągających opowieści Chatwina i Herzoga były oczywiście ich podróże. Każdy z nich miał skłonność do znikania, często na tygodnie, a czasem miesiące, podążając za swoją bezdenną ciekawością w najodleglejsze zakątki planety – piaszczyste morza Sahary, górskie warownie Hindukuszu, niekończące się stepy Eurazji, wypalone słońcem pustkowia. W rzeczywistości to właśnie w Australii ich drogi skrzyżowały się po raz pierwszy w 1983 roku. Pozostali w kontakcie aż do śmierci Chatwina, która później okazała się być spowodowana HIV/AIDS. Z okazji 30. rocznicy śmierci pisarza, BBC poprosiło Herzoga, obecnie 77-latka, o nakręcenie filmu dokumentalnego o jego starym przyjacielu. „Nomad: In the Footsteps of Bruce Chatwin” można oglądać od 26 sierpnia. Niedawno „spotkałem się” z Herzogiem przez Zoom, z jego domu w Los Angeles opowiadał o swojej wyjątkowej przyjaźni z Chatwinem i pięknie podróżowania pieszo. Jak poznałeś Bruce'a Chatwina? Spotkaliśmy się w Melbourne w Australii. Byłem w ostatnich tygodniach przedprodukcji do filmu fabularnego „Where the Green Ants Dream” w 1983. On był w Australii promując jedną ze swoich książek. Skontaktowałem się z jego wydawnictwem i powiedzieli: „Jest gdzieś na odludziu”. Odpowiedziałem: „Jeśli przypadkiem znowu się z tobą skontaktuje, powiedz mu, że go szukam”. Nie wiedziałem, że Chatwin znał moje filmy, ale wtedy w swoim plecaku niósł moją książkę „Of Walking in Ice”, o tym, jak wędrowałem pieszo z Monachium do Paryża na początku zimy. Zadzwonił do mnie kilka dni później i zgodził się spotkać ze mną w Melbourne. Powiedziałem: „Jak cię poznam?” A on powiedział: „Jestem wysoki i blond. Wyglądam jak uczeń i noszę skórzany plecak”. Nie witaliśmy się zbyt wylewnie. Zaczęliśmy sobie opowiadać historie. Po prostu. To był 48-godzinny maraton opowiadania historii. Jakie historie sobie opowiadaliście? O podróżowaniu pieszo. Od razu zrozumieliśmy, że jako podróżnicy szliśmy pieszo, jak nikt inny. Oczywiście byli turyści z plecakami, ale oni na plecach nieśli cały swój dom: namiot, przybory kuchenne, karimatę, śpiwór. Co tylko przyjdzie ci do głowy. My tego nie robiliśmy. Mieliśmy tylko najpotrzebniejsze rzeczy. To zmuszało nas do połączenia się ze światem. Kiedy jechałem z Monachium do Paryża, moja manierka była pusta już o 10 rano. To był bardzo gorący, suchy dzień. Nigdzie nie było strumienia, rzeki ani kranu. Nic. O 17:00, kiedy byłem już bardzo spragniony, musiałem zapukać do drzwi wiejskiego domu. Kiedy żona gospodarza otworzyła drzwi, zapytałem po prostu, czy może napełnić moją manierkę. Ale ludzie natychmiast rozpoznają coś wyjątkowego w tych, którzy podróżują pieszo. Zapraszali mnie do domów i opowiadali historie ze swojego życia, których nikomu nie zdradzali. Więc to był rodzaj podróży, który obaj praktykowaliśmy. Nie mógłbyś mieć takich doświadczeń bez chodzenia? Dlaczego chodzenie jest dla ciebie tak ważne jako sposób podróżowania? W ten sposób zostaliśmy stworzeni jako homo sapiens. Jesteśmy zaprogramowani biologicznie, aby pokonywać odległości pieszo. To właśnie robiliśmy przez dziesiątki tysięcy lat, zanim zaczęliśmy używać koni, oczywiście, aż do wieku mechanicznego. I nie nazwałbym tego „chodzeniem”, ponieważ nie jest to wyjście na spacer, „spacer siłowy” czy spacerowanie po mieście. To „podróżowanie pieszo” (ang. travelling on foot). Czytasz świat, uczysz się istoty świata. Chatwin zawsze lubił moje powiedzenie: „Świat objawia się tym, którzy podróżują pieszo”. Wydaje się, że Chatwin nie wybierał interesujących miejsc do odwiedzania, raczej gonił za pomysłami, które doprowadzały go do interesujących miejsc. Czy takie podejście było dla ciebie czymś, co rezonowało z twoim? To postawa ciekawości. To twoje poczucie esencji. To twoje poczucie absurdu. Czasami jest to pogląd, który kształtuje światopogląd. Miał to w sobie. Rozpoznaliśmy się, bo w pewnym sensie ja mam to w sobie. Spójrz na przykład na „Conquest of the Useless”. To jest książka, którą powinieneś przeczytać. Książka o twoich doświadczeniach przy tworzeniu „Fitzcarraldo” w Amazonii. To nie jest książka o tworzeniu filmu. Chodzi o gorączkowe sny w dżungli. Codziennie przeżywaliśmy katastrofy. A kiedy mówię o katastrofach, mam na myśli te prawdziwe. Mieliśmy dwie katastrofy lotnicze. Dotarliśmy do wojny granicznej między Peru a Ekwadorem. I kolejny incydent, mój obóz dla 1100 osób został zaatakowany i doszczętnie spalony. I w kółko, dzień po dniu, gdy przenosiłem statek w góry. Duża część twojej pracy koncentruje się na postaciach, zarówno prawdziwych, jak i fikcyjnych, które mają obsesję na punkcie tematu lub celu. Czy Bruce jest jedną z tych postaci? Mam na myśli kogoś, kto był po prostu przytłoczony tym, co robił? Nie, myślę, że obsesja nie jest właściwym słowem, ale miał głęboką, egzystencjalną ciekawość świata. Podążał za nicią i nic nie mogło go powstrzymać przed ściganiem jej i rozgryzieniem. Jak wpłynęła na ciebie jego śmierć? Czy wpłynęło to na twoje podejście do pracy? Kiedy był na łożu śmierci, wezwał mnie do siebie. Chciał zobaczyć mój nowy film o koczowniczych plemionach Wodaabe na południowej Saharze, który właśnie skończyłem. Przyniosłem film, ale to był szok, bo był bardzo zajęty umieraniem. Przez większość czasu był nieprzytomny, ale miewał chwile przytomności i mówił: pokaż mi film, pokaż mi film. Miałem mały projektor. Pokazałem mu 10 minut filmu, a potem znowu zapadał w śpiączkę. Przerażające było patrzeć, jak umiera człowiek taki jak on. Mówił o swoich nogach: „Mój lewy chłopiec boli. Czy możesz przełożyć moje nogi?” To były tylko kości, tylko wrzeciona. Był szkieletem, a jego twarzy już nie było. W czaszce były tylko świecące oczy. Krzyczał w chwilach półprzytomności. „Muszę znowu być w drodze. Muszę znowu być w drodze. Mój plecak jest za ciężki”. Powiedziałem mu więc: „Bruce, mogę go nieść. Jestem silny. To ja będę nosił twój plecak". To go uspokoiło. A potem oglądał kolejne 10 minut. Ostatecznie obejrzał cały film. Był zawstydzony, że umiera na moich oczach – ponieważ dzieliło go tylko 48 godzin od prawdziwej śmierci, kiedy poprosił mnie, żebym wyszedł. Powiedział mi: musisz mieć mój plecak. Jesteś tym, który powinien go nosić. Jego żona przesłała mi go później. To nie jest talizman ani symboliczny prezent. Używam go nawet teraz. W Patagonii, kiedy kręciłem „Cere Torre”, uderzyła mnie zamieć na grani i nikt nie mógł nam pomóc. Byliśmy trzema mężczyznami i musieliśmy okopać się w małej lodowej jaskini niewiele większej niż duża beczka. Siedziałem na jego plecaku, który miałem wtedy przy sobie. Nie mieliśmy śpiwora, namiotu, liny, sprzętu do wspinaczki górskiej, nic. Przez 55 godzin byliśmy uwięzieni przez zamieć, a ja przez 55 godzin siedziałem na jego plecaku. To było dobre, bo na lodzie straciłbym trochę więcej ciepłoty ciała. To dla mnie praktyczna rzecz. Jest w małej szafce obok mojej moskitiery i manierki. Tylko podstawowe rzeczy, których mógłbym potrzebować. Kiedy podróżujesz, co nosisz w tym plecaku? W plecaku Chatwina noszę drugą parę bielizny, skarpetki, szczoteczkę do zębów, tylko to, co niezbędne. Manierkę. Zawsze noszę lornetkę. Noszę zeszyt i długopis. Malutkie notesy. Pasują do kieszeni koszuli, dzięki czemu mam do nich natychmiastowy dostęp. Piszę w miniaturze. A czasami piszę idąc. To krzywe pismo odręczne, ale nadal mogę je rozszyfrować. Jak myślisz, co by zrobił Bruce w tym momencie, w którym podróże zostały prawie całkowicie ograniczone? Nie wiem. Prawdopodobnie przyjąłby to z zadowoleniem, ponieważ był przeciwnikiem turystyki, a turystyka niszczy tak wiele kultur. Mam powiedzenie: „Turystyka to grzech, a podróżowanie pieszo cnota”. Lubił je. A teraz turystyka jest poważnie ograniczona. Co sądzisz o tych wszystkich „listach życzeń”? [ang. bucket list – przyp. red.] Nie mam listy życzeń, ponieważ nigdy niczego nie planowałem. Jak Chatwin poradziłby sobie z „fake newsami” i debatą na temat tego, kto kontroluje narrację danego miejsca? Przeciwstawiając się jeszcze lepszymi historiami. Jak to było ponownie odwiedzić niektóre z tych miejsc, tak długo po tym, jak on tam był? Zwłaszcza Patagonię i Australię? To było przygnębiające. Zawsze, gdy ponownie odwiedzam lokalizacje z moich filmów, jest to całkowicie przygnębiające. Nie wiem, dlaczego tak jest, ale cała magia miejsca znika, ponieważ wyartykułowałeś je w postaci obrazów, które są w jakiś sposób oddzielną jednostką, odzwierciedlającą ciemny blask piękna nałożony na obraz lub prozę. Staram się unikać ponownego odwiedzania lokalizacji moich filmów. Uderzyła mnie scena z początku „Nomad”, gdzie turyści w Patagonii robią sobie zdjęcie z posągiem gigantycznego leniwca w jaskini, którą rozsławił Chatwin. Jak myślisz, co by pomyślał wiedząc, że to miejsce stało się rodzajem przydrożnej atrakcji? Trudno orzekać. Opisał jaskinię i pokazał ją światu. Nie sądzę, żeby to było w jego wyobraźni, żeby jego książka [„In Patagonia”] miała tego rodzaju reperkusje i przyciągała takie rzesze turystów. Oczywiście obaj zawsze byliśmy przeciwni turystyce masowej. Czy mimo wszystkich blokad związanych z podróżami nadal prowadzisz projekty w odległych miejscach? Jest projekt, który muszę zrobić na filipińskiej wyspie, film fabularny. Ale w tej chwili nie mogę podróżować. Nie mogę wyjść z aparatem. Moje dzieci nigdy by mi nie wybaczyły, gdybym nie zapytała o twoją ostatnią rolę jako „Klient” w „The Mandalorian”. Czy jest jakaś szansa, że pojawisz się w kolejnych filmach o Gwiezdnych Wojnach? Myślałem, że jesteś idealnym złoczyńcą. Jestem jeszcze bardziej zły w „Jacku Reacherze” [śmiech]. Abym zaangażował się jako aktor w filmie, musi być spełnione kilka kryteriów. Scenariusz musi mieć sens. Kaliber filmowców musi być wysoki. I muszę wiedzieć, że byłbym dobry do tej roli. Jako czarny charakter zawsze się sprawdzam. Nigdy nie znajdziesz mnie w komedii romantycznej. Źródło: NationalGeographic.com: Werner Herzog: ‘The world reveals itself to those who travel on foot’
Jak powstają najlepsze zdjęcia? TOP 4 ujęć Marka Arcimowicza [WIDEO]
Marek Arcimowicz - Fotograf Miesiąca National Geographic - opowiada o kulisach powstania czterech wybranych fotografii. Jak uchwycić na zdjęciu dynamikę i ruch, jak wydobyć emocje, co zrobić, żeby nasze ujęcia stały się niepowtarzalne? Posłuchajcie!
Co siedzi w głowie himalaisty i dlaczego warto nauczyć się być "wielkim przegranym"? Wywiad z Simone Moro
„Żeby być dobrym wspinaczem, trzeba mieć niezłomną polską mentalność”- mówi Simone Moro, jeden z najbardziej znanych i doświadczonych himalaistów na świecie, w rozmowie z dyrektor artystyczną National Geographic Polska - Iwoną El Tanbouli-Jabłońską.
Simone Moro to obecnie jeden z najbardziej znanych i doświadczonych himalaistów na świecie. To także bardzo rozmowny i towarzyski Włoch, w którego żyłach płynie wschodnioeuropejska krew. Spotkałam się z Simone podczas VIII Festiwalu Górskiego Wondół Challenge w Szczyrku, by dowiedzieć się dokąd zmierza himalaizm zimowy w momencie, kiedy do zdobycia został jeden szczyt. Legendarne K2. Iwona El Tanbouli-Jabłońska: Po ostatniej wyprawie Polaków na K2 pojawia się wiele pytań o zdobywanie gór wysokich zimą. Kiedy uznaje się zimowe wejście? Simone Moro: Na ten moment wszystkie zimowe ekspedycje to te, które przestrzegają astronomicznego kalendarza. Więc jeśli Polacy zdobyliby K2 przed 20 marca, cieszyłbym się razem z nimi. (Zima na półkuli północnej trwa od 21 grudnia do 20 marca [przyp. red.]). Myślałeś, żeby zdobyć K2 zimą? Oczywiście. Kiedy wchodziłem zimą na Broad Peak, kupiłem również pozwolenie na wejście na K2. Tak było taniej. Jeśli pogoda by pozwoliła, zaatakowałbym również K2. Pogoda była jednak niesprzyjająca. Oprócz tego moja żona miała sen, w którym ginę właśnie na K2. Sam nie wiem, czy powinienem sprawdzić, czy sen był proroczy? Jeśli tak, to będzie moje ostatnie wejście w życiu. Myślę jednak, że K2 zimą należy do Polaków. Oni rozpoczęli rozdział zimowego himalaizmu i oni powinni go zakończyć. Przyjaźnisz się z Denisem Urubko i masz z nim dobre relacje. Co myślisz o jego decyzji? W mojej opinii decyzja Urubki była niesłuszna. Trzeba jednak dodać, że zasady można zmieniać i jeśli wszyscy wspinacze na świecie ustanowiliby nowe reguły, co do zimowego wejścia na ostatni ośmiotysięcznik, oczywiście bym je respektował. To nie znaczy, że Urubko postąpił źle, a wszyscy inni mają rację. Powtórzę, powinniśmy przestrzegać zasad. Czyich zasad? Denisa Urubki czy uczestników wyprawy, w której brał udział? Rozmawiamy o całej tej sytuacji, o decyzjach, o relacjach, nie będąc świadkami tamtejszych wydarzeń. Decyzje podejmowane na górze są bardzo trudne. Tam jest naprawdę niebezpiecznie, a media niestety wywierają presję. Wielu wspinaczy zginęło podczas zimowych wypraw. Właśnie przed 28 lutym. Czy to znaczy, że ich śmierć była niepotrzebna? Denis to silny gość o pancernej psychice. Wspinam się z nim od 15 lat. Szanuję jego i Krzysztofa Wielickiego. Powiem tak: jeśli bierzesz udział w wyprawie, to powinieneś przestrzegać zasad panujących na wyprawie, nawet jeśli są inne niż twoje. Zasady można jednak zmienić, ale na samym początku, nie w trakcie gry. Co siedzi w głowie himalaisty, który musi czekać tygodniami na poprawę pogody? Widziałem wielu wspinaczy, którzy uciekli z base campu, bo eksplodowała im psychika. Nie umieli znaleźć motywacji, żeby zostać dłużej. Czekanie jest bardzo trudną sprawą. Zaczynasz robić rzeczy, których nie powinieneś. Na przykład jakie? Na przykład wspinanie kiedy warunki są złe, a widoczność słaba. Kiedy serce podejmuje decyzję bez porozumienia z głową, nic dobrego z tego nie wynika. Nawet jeśli te decyzje są podejmowane w imię miłości do gór, a nie są racjonalne - zginiesz. Kochać, to coś wspaniałego, więc po co umierać z tego powodu? Dlatego zawsze masz plan B? Dobrze nauczyć się być wielkim przegranym, po to żeby stać się wielkim zwycięzcą. Kiedy robisz naprawdę coś trudnego i niebezpiecznego, musisz być przygotowany na niepowodzenie czy rezygnację ze swoich planów i czekanie nie tygodniami, ale nawet latami. Nanga Parbat jest dobrym przykładem. Szczyt był atakowany zimą trzydzieści jeden razy w przeciągu trzynastu lat. K2 atakowano zimą tylko trzy razy. Kto wie, może K2 nie puści w ciągu kolejnych kilkunastu lat? Anatolij Bukriejew (kazachski himalaista, zginął w 1997 r. na Annapurnie [przyp.red.] był dla Ciebie mentorem i wzorem do naśladowania. Czy Twoja relacja z Tamarą Lunger jest podobna? Anatolija nie da się zastąpić. Anatolij był dla mnie nauczycielem, a ja byłem jego uczniem. Kiedy szukałem innego wspinacza natknąłem się na młodego chłopaka z Kazachstanu imieniem Denis. Uciekał z Rosji. Pomogłem mu zorganizować paszport. Znajomość z Tamarą zaczęła się podobnie. Też na początku jej pomagałem i uczyłem, a ona szybko stała się bardzo silna. Tak silna jak Denis i Anatolij razem wzięci. Nie próbujcie nawet z nią konkurować. Z przyjemnością patrzyłem jak ze świetnej narciarki staje się wybitnym wspinaczem. Gdy zobaczyłem wyczyny Tamary podczas wspinaczki na K2 (2014 r.) nie miałem wątpliwości, że to z nią chciałbym się wspinać. A do tego jest bardzo wrażliwą dziewczyną. Potrafi płakać, gdy coś ją wzruszy. Anatolij też czasem płakał, Denis nie płakał nigdy. To dwa różne charaktery, ale to Tamara jest teraz moim oficjalnym partnerem. Twoja natura jest bardziej rosyjska niż włoska. Czy nie powinieneś urodzić się Rosjaninem? Kinga Baranowska też stwierdziła, że mam wschodni temperament. Zawsze fascynowali mnie silni ludzie z Europy Wschodniej. Warunki w latach 80-tych były u was trudniejsze niż w pozostałej części kontynentu, a mimo to mieliście takich himalaistów jak Kukuczka, Zawada, Berbeka, Czok… I często pytam samego siebie, czy jestem tak samo silny jak oni? Dlatego staram się zbliżyć do ich historii. Trudne zimowe wspinanie, to prawdziwy test. Często powtarzam alpinistom: żeby być dobrym wspinaczem, trzeba mieć niezłomną polską mentalność. Czy uważasz, że jesteśmy świadkami zmiany w sposobie zdobywania gór wysokich? Czy to koniec dużych ekspedycji w stylu oblężniczym? Wszystko możliwe. I moim zdaniem, pierwszą osobą, która zmieni zdanie będzie Krzysztof Wielicki. Jest bardzo doświadczony, dużo widział i dużo się nauczył. Nadchodzą czasy zimowego wspinania w górach wysokich w stylu alpejskim. Zdałem sobie sprawę, że brałem udział w takiej wspinaczce właśnie z Denisem Urubko. Wchodziliśmy na Makalu (2009 r.). Było nas dwóch, mieliśmy jedną kuchenkę i zrobiliśmy to w stylu alpejskim. Jedno wyjście, a następnie atak szczytowy. Można powiedzieć, że mieliśmy szczęście, bo pogoda nam sprzyjała, a może dlatego, że byliśmy szybcy, bo było nas tylko dwóch i nie zakładaliśmy obozów? Biorąc udział w dużych ekspedycjach zdałem sobie sprawę, że to nie jest styl, który mi odpowiada. Wolę być w małej grupie, co nie znaczy, że duże wyprawy są złe. Przypuśćmy, że K2 zostanie zdobyte. Co dalej? Odpowiem metaforycznie. Alpinizm jest jak książka. W momencie, kiedy człowiek zdobędzie K2 zimą nie oznacza, że zamykamy książkę. Przekładamy tylko kolejną stronę. Zamyka się pewien rozdział. Rozdział pierwszych zimowych wejść. Możliwe, że otwieramy następny rozdział. Zdobywanie ośmiotysięczników w stylu alpejskim lub wyznaczania zimą nowych dróg. Są jeszcze niezdobyte siedmiotysięczniki. Przygoda eksplorowania gór wysokich nigdy nie zostanie zakończona. A jaki jest kolejny rozdział Simone Moro? Jako profesjonalista staram się trzymać najwyższy poziom, mimo że mam już 50 lat. Na obecną chwilę młodsi wspinacze nie są w stanie mnie wyprzedzić. Jestem z tego dumny. Ale to nie przychodzi samo. Trenuję codziennie. Chciałbym wrócić do wspinania technicznego i mam, co do tego pewne plany. Cały czas myślę o trawersie Everest-Lhotse bez tlenu. Nikomu to się jeszcze nie udało. Może to znak, że to ja będę tym pierwszym? W skrócie, moje plany na przyszłość wiążą się z eksperymentowaniem na wysokościach. (Simone Moro próbował trawersu 3 razy: w 1997 r. z Anatolijem Bukriejewem, w 2000 r. z Denisem Urubko i w 2001 r. [przyp. red.]). Czym jest dla Ciebie wysokość? Wysokość to dla mnie przede wszystkim cisza, spokój i ucieczka od tego, co widzimy na co dzień. Gdy jestem na szczycie, zaczynam rozumieć, że w życiu nic nie jest oczywiste. Śmiech znajomych, ciepło domowego kominka czy po prostu szklanka wody stają się wtedy dla mnie czymś bardzo wyjątkowym. Nabierają dodatkowego znaczenia. Właśnie tak się poczułem, kiedy byłem na Syberii. W kompletnej ciszy na środku ogromnego pustkowia. Gdy jestem na wysokości czuję, że mam wybór - że mogę uciec od tych wszystkich przyziemnych rzeczy. I to właśnie ten wybór pozwala mi zrozumieć, ile te rzeczy dla mnie znaczą. Bycie na wysokości nauczyło mnie prawdziwie doceniać wszystko to, co dla ludzi zazwyczaj wydaje się oczywiste. Rozmawiała: Iwona El Tanbouli-Jabłońska, dyrektor artystyczna National Geographic Polska.
Mateusz Waligóra: „Pomyślałem, że najbardziej chciałbym zasnąć i obudzić się dokładnie za rok” [WYWIAD]
"Lubię wszystko, co się przydarza w samotności. To jest dla mnie odtrutka na to codzienne przebodźcowanie: ilość informacji i spraw do załatwienia". O konieczności odłożenia marzeń na później z powodu koronawirusa, o dobrodziejstwach wędrowania i odkryciach wokół własnego domu opowiada Mateusz Waligóra - podróżnik, specjalista od wypraw wyczynowych, "gość od pustyń".
Hanna Gadomska: Miałeś być teraz w Australii. (Celem wyprawy WALK ACROSS AUSTRALIA miało być pierwsze polskie przejście kontynentu przez jego pustynny interior). Mateusz Waligóra: Tak to sobie zaplanowałem. Wyprawa do Australii była już w 80 % przygotowana. Miałem ruszać w maju, ale rozpoczęła się pandemia koronawirusa. Nawet paczki z jedzeniem były już wysłane. Tak, rozesłałem paczki z żywnością liofilizowaną, które miałem odbierać po drodze (niestety do Australii nie mogę wwieźć jedzenia z Polski). Na szczęście udało mi się odzyskać większość z nich, oprócz jednej, która pojechała do najbardziej odizolowanego miejsca, ale są szanse, że i ona wróci. Tak więc zdecydowana większość przygotowań była już na bardzo zaawansowanym etapie. Pogodziłeś się z myślą, że na razie trzeba odłożyć spełnianie marzenia? Sytuacja była trudna i przechodziłem przez nią fazami. Na początku myślałem, że wszystko się uspokoi. Aż w końcu zdałem sobie sprawę, że nigdzie w tym roku jednak nie pojadę. Pamiętam taki dzień. Mamy w domu poddasze, które służy jako magazyn mojego sprzętu. Wszedłem na nie, spojrzałem na cały ekwipunek i pomyślałem, że jedyną rzeczą, na którą mam teraz ochotę jest zaśnięcie i obudzenie się dokładnie za rok. To było dość przykre uczucie. Dotarło do mnie, że prawie wszystko, co robiłem w ostatnich miesiącach, a nawet latach, było podporządkowane czemuś, czego nie mogę teraz zrealizować. Zrozumiałem, że to się w tym roku nie uda, a tak naprawdę nie wiadomo, czy uda się kiedykolwiek, bo Australia jest nadal zamknięta. Ta niepewność w całej tej sytuacji doskwiera mi najbardziej. Krążą pogłoski, że będzie zamknięta przynajmniej do końca roku. Jest jeszcze inna kwestia, moja droga przez Australię miała prowadzić przez środek kontynentu, terenami należącymi do Aborygenów, na które osoby z zewnątrz nie mają obecnie wstępu ze względu na COVID-19. Więc nawet jeśli Australia się otworzy, to nadal nie będę miał pewności, ze moja wyprawa rozpocznie się bez przeszkód. Oficjalnie przełożyłem ją na maj 2021 roku. Twoja trasa będzie częściowo pokrywała się z trasą Robyn Davidson – kobiety, która w 1977 r. pokonała Australię Środkową jedynie w towarzystwie psa i 4 wielbłądów. O całej historii powstał film „Ścieżki” (Tracks) z 2013 roku, który zresztą poleciłeś mi kiedyś obejrzeć. Czy Davidson była dla Ciebie inspiracją? I tak, i nie. Na pewno cała otoczka wokół wyprawy i postawa samej Robyn były dla mnie bardzo inspirujące, szczególnie w kontekście tego, jak jej wyprawa była odbierana przez innych. Zawsze miałem wiele rozterek związanych z tym, że moje wyprawy na pustynie są bardzo egoistyczne, że tak naprawdę to wszystko nie ma dla kogokolwiek najmniejszego sensu, bo nie zmieniam świata, nie ratuję w ten sposób życia innych ludzi. A Davidson umiała powiedzieć, że nie zawsze musisz ratować świat, możesz zrobić coś tylko dla siebie, tylko dla ciebie to może mieć sens, i to jest w porządku. Dziś już nie szukam dodatkowych usprawiedliwień dla swojej potrzeby przeżywania przygód. W filmie nie do końca pozytywnie pokazana jest współpraca z mediami. Robyn otrzymała wsparcie National Geographic, ale obecność fotografa przeszkadzała jej w realizacji samotnego przedsięwzięcia. Ten wątek jest ci bliski? Nigdy nie można tego rozpatrywać w sposób zerojedynkowy. Sama Davidson bardzo negatywnie odbierała zainteresowanie mediów i obecność Ricka Smolana – fotografa National Geographic, ale z drugiej strony to ona wyszła z inicjatywą patronatu magazynu, bo potrzebowała pieniędzy na tę wyprawę. Poszła zatem na pewien kompromis, który dał jej możliwość zrealizowania tej wyprawy, kosztem pewnej niezależności. W moim przypadku jest podobnie. Ruszam na pustynię po to, by w dużej mierze pobyć w samotności, przemyśleć sobie różne rzeczy, ale dopuszczam też udział osób, które są zaangażowane w relacjonowanie tej wyprawy na bieżąco. Bardzo ważne jest jednak to, że to ja decyduję o tym, ile tych materiałów na temat wyprawy zostanie wypuszczonych do mediów. Z dużą dozą prawdopodobieństwa w Australii na krótki moment dołączy do mnie fotograf i operator, by zrealizować film z wyprawy. Dla wielu osób izolacja w związku z pandemią koronawirusa, mogła być pierwszym takim prawdziwym doświadczeniem samotności. Tutaj musielibyśmy zastanowić się, co tak naprawdę oznacza samotność. Bo ja w trakcie pandemii czuję się wręcz przytłoczony obecnością innych ludzi, szczególnie w tej pierwszej fazie, gdy wszyscy zostawaliśmy w domach, a ja 24 godziny na dobę spędzałem ze swoimi dzieciakami, będąc skazanym na ich dobre i złe humory, a oni na moje. Czyli pandemia to dla ciebie głównie czas z dziećmi. Ja zazwyczaj spędzam z nimi dużo czasu. To nie jest tak, że jestem typem podróżnika, który cały czas jest w drodze, zostawiając w domu pogrążoną w tęsknocie rodzinę. U nas to jest w ten sposób zorganizowane, że żona pracuje na etacie, wykonuje swój zawód, który lubi, i w którym się spełnia a to ja jestem kurą domową, która czasem gdzieś wyjeżdża. Siedzę z synami, odprowadzam ich do przedszkola, piorę, sprzątam, czasem coś ugotuję. Nuda. A raczej prosta codzienność. Mówi się, że liczba wniosków rozwodowych znacznie wzrośnie po pandemii (śmiech). Wcale by mnie to nie zdziwiło, bo w normalnych warunkach z partnerem widujemy się wyłącznie w wybranych godzinach. W naszym przypadku było trochę łatwiej, bo my z Agnieszką znamy się dosyć dobrze i wielokrotnie byliśmy zdani na swoją stałą obecność. Spędziliśmy półtora roku w podróży rowerowej przez Amerykę Południową i pamiętam, że najdłuższy okres na jaki się wtedy rozstaliśmy w czasie tego wyjazdu to było 6 godzin. W czasie pandemii jedynym momentem, kiedy mogłem złapać oddech, były późne wieczory i noce, kiedy Agnieszka pozwała mi wyjść i ochłonąć przez chwilę w samotności. Wędrowałeś wtedy? Znalazłem rzekę w okolicy i wydeptałem wzdłuż niej jakieś 1000 km. Myślę, że ten okres zamknięcia we własnym środowisku, udało mi się przetrwać właśnie dzięki chodzeniu. Powtarzalne marsze w tym samym miejscu sprawiły, że zacząłem patrzeć na przemieszczanie się zupełnie inaczej. Np. zwróciłem większą uwagę na zapach. Kiedy zaczynałem wędrować była późna zima, obserwowałem, jak rzeka zmienia się wiosną - również pod względem zapachów. Były momenty, że chodziłem z zamkniętymi oczami, próbując rozpoznać miejsca za pomocą węchu. Dla mnie to było odkrycie. Brzmi jak forma medytacji. Bo marsz to jest medytacja. Na każdej wyprawie odkrywam, że chodzi o to samo – o rytm. To jest słowo klucz. Przez pierwsze dwa tygodnie przyzwyczajam się do nowego trybu, do tego, że muszę być skupiony. Ciało przyzwyczaja się do wysiłku fizycznego. Później przychodzi ten dzień, kiedy łapię rytm, wiem, co mam robić, wszystkie czynności wyglądają dokładnie tak samo, mają swój porządek i powtarzalność. To moja ulubiona faza, bo wówczas czuję, że jestem w miejscu, w którym chciałem być. A ta powtarzalność - nie dopada Cię czasem brak silnej woli, by znowu złożyć namiot i ciągnąć wózek? Pierwszy okres, ten przed złapaniem rytmu, jest trudny. Patrzysz na mapę, widzisz dystans, który może przytłaczać. Dlatego ja nigdy nie myślę o głównym celu, np. o tym, że chcę przejść Gobi. Myślę o konkretnym miejscu, np. wiosce odległej o kilkadziesiąt kilometrów, w której znajdę kolejną studnię. Jest mi wówczas dużo łatwiej. W czasie kryzysu po prostu skupiam się na najbliższych godzinach, minutach, na tym co mam zrobić. Czasem przychodzi zmęczenie i organizm opada z sił. Na Gobi straciłem 24 kg masy ciała. To wtedy z oczu zniknął mi też sens tego, co robię. Czułem się już nasycony pustynią. Uznałem, że przejście każdego kolejnego kilometra niczego nie zmienni, niczego nowego już się o sobie nie dowiem. A jednak poszedłeś dalej. Jesteś pierwszym człowiekiem na świecie, który sam przeszedł tę pustynię pieszo. Pomógł mi cytat, który znalazłem w jednym z audiobooków. To słowa słoweńskiego wspinacza Nejca Zaplotnika: „Ten, kto jedynie dąży do celu, poczuje pustkę, dotarłszy do kresu. Lecz ten, kto znalazł własną drogę, zawsze będzie nosił cel w sobie”. Uznałem, że choć może teraz tego sensu nie widzę, bo jestem wykończony fizycznie, to z perspektywy czasu będę oceniał to inaczej. Ten cytat pomógł mi się na Gobi pozbierać i przejść ostatnie 600 km, pomimo wszystkich trudności, które mnie wtedy spotykały. Kilka miesięcy po powrocie domu, już wiedziałem, że przerwanie tej wyprawy byłoby błędem. W czerwcowym numerze Travelera można było przeczytać Twoje wspomnienia z podróży rowerowej z żoną po Ameryce Południowej. Napisałeś, że nigdy nie przeżyliście tylu przygód, co wtedy. Pomyślałam sobie, że to całkowite przeciwieństwo samotnego wędrowania przez pustynię. Ja nigdy się ze sobą nie nudziłem, więc dla mnie przybywanie w samotności na pustyni nie stanowi problemu, wręcz przeciwnie – ja to lubię. Lubię wszystko, co się przydarza w samotności. To jest dla mnie odtrutka na to codzienne przebodźcowanie – ilość informacji i codziennych spraw do załatwienia. Na pustyni wszystko zredukowane jest do podstaw: spania, jedzenia i marszu. Początkowo to może uwierać, bo brakuje nam pewnych rzeczy do których byliśmy przyzwyczajeni, ale potem zaczynamy rozumieć, że nie potrzebujemy w życiu niczego więcej oprócz tych podstaw, aby być szczęśliwymi. A jednak wiele osób przed samotnością ucieka. Myślę, że osoby które czują się samotne wśród innych ludzi, niekoniecznie czułyby się samotne na pustyni. Korzenie mojego wędrowania sięgają czasów liceum, gdy czułem się osamotniony. To jest chyba taki czas w życiu młodego człowieka, kiedy się zastanawia nad tym, co chciałby robić, w czym może się realizować. Wtedy pojąłem, że odkrywanie świata dla siebie stanowi dla mnie wielką frajdę. Ciekawi mnie. Niestety nie znalazłem wśród moich bliskich i otoczenia aprobaty dla tych śmiałych pomysłów. Zacząłem więc uciekać nad pobliskie jezioro. Tu przyznam się, że czasem wagarowałem. To wtedy odkryłem, że dobrze mi jest w tym miejscu pośród natury. Że to miejsce rozumie mnie, a ja rozumiem je. Potem na kursie przewodników górskich poznałem Agnieszkę, założyliśmy rodzinę i dobrze mi z tym. Gdy zastawiam się, jak wyglądałoby moje życie, gdybym nie miał rodziny, to czuję pustkę. Oczywiście to nie wyklucza tego, że czasem jestem zmęczony. I tak jak kiedyś uciekałem nad jezioro, tak teraz ruszam na pustynię. Ale teraz nie nazwałbym już tego ucieczką. Więc pomimo tego że lubię swoją rodzinę, realizuję się w niej, potrzebuję też pobyć w ciszy i samotności. Chyba wielu z nas brakuje takiego pobycia ze sobą przez dłuższy czas. Wtedy możemy się o sobie dużo dowiedzieć, zaakaceptować siebie, choć to czasem trudne. Pustynie dają czas na analizę, a chodzenie to doskonały katalizator myślenia. Wędrowców można podzielić na dwa typy: "Niektórzy wszędzie czują się jak w domu, inni nie czują się tak nigdzie” (Robyn Davidson). Z którym utożsamiasz się bardziej? Z tym drugim. I może to być kłopotliwe. Bo będąc w domu tęsknię za pustynią, a na pustyni za domem. I być może dotąd ma mnie doprowadzić moja droga - do poczucia, że będąc w danym miejscu i czasie jestem dokładnie tam, gdzie chciałem być.
„W podróży ważny jest uśmiech". Rozmawiamy z Elżbietą Dzikowską
Elżbieta Dzikowska to ikona polskiego podróżowania. Travelerka, historyczka sztuki, sinolożka, autorka książek, przewodników, programów telewizyjnych i audycji radiowych. Z mężem Tonym Halikiem zrealizowali ponad 300 filmów podróżniczych, odkryli dawną stolicę Inków Vilcabambę.
W tym artykule: Podróże to niebezpieczny wirus Podróżniczka z obiektywem Ludzie w drodze Natura podróżniczki Materiał archiwalny. Wywiad ukazał się w magazynie National Geographic Traveler w 2009 roku. Trochę jest Pani zajęta. Tak, ale ja sobie innego życia nie wyobrażam. (Dzwoni telefon). „Ach, witaj, jak miło cię słyszeć! Jak dojechałeś?...”. Przepraszam bardzo, ale to znajomy, musiałam mu poświęcić parę chwil, razem byliśmy w Peru. Co Elżbieta Dzikowska tam robiła? Tym razem grupa moich znajomych poprosiła mnie, żebym im pokazała kawałek tego kraju. To są ludzie, którzy zaangażowali się w budowę pomnika Ernesta Malinowskiego. Z tego pomnika jestem bardzo dumna, bo byłam inicjatorką jego powstania, ale jeszcze większym powodem do dumy jest to, że to polski inżynier wybudował najwyżej na świecie położoną kolej, dopiero ostatnio prześcignęli go Chińczycy. Zauważyliśmy, że pomnik wtopił się w miejscowe życie. Dzieci z pobliskiej szkoły się nim opiekują, a premier Donald Tusk zawiózł im komputery. Poza tym pokazałam znajomym mniej uczęszczane przez turystów szlaki, ale w Machu Picchu też oczywiście byliśmy. Chociaż jest zadeptane przez turystów i za kilkadziesiąt lat w ogóle go nie będzie, tak wiele szkód się tam wyrządza, to jednak wciąż jest cudem świata. Byliśmy też na północy, gdzie powstają piękne dzieła złotnicze. O, a tutaj mam kilka czapeczek z wyspy Taquile na jeziorze Titicaca. Tę najbardziej kolorową noszą starcy, ludzie, którzy są najmądrzejsi, zdobyli największą wiedzę. U nas takie czapeczki kupuje się dzieciom. No właśnie, nam wydają się dziecinne. A tę niemal zdarłam z głowy pewnej Indiance. Proszę spojrzeć, to już nie jest pamiątka turystyczna – tu jest kawałek jakiegoś kocyka, tutaj ręcznie tkane tasiemki. I dlaczego jej to Pani zabrała? Bo ja z każdej podróży staram się przywieźć coś oryginalnego dla Muzeum Podróżników w Toruniu, które powstało, żeby pomieścić pamiątki po Tonym. Przekazałam tam jego zbiory i zdjęcia. Przecież on dokumentował życie plemion, po których dziś nawet ślad nie pozostał. Ale ja nie kolekcjonuję tak jak Tony. Kilka masek to jedyne moje pamiątki z podróży, nie licząc kości z czaszki krokodyla, tego kokosa z Seszeli, którego nazywają sexy coco, bo bardzo przypomina pewną część ciała kobiety. Co ja jeszcze mam? Garść ziemi z Mongolii, liść palmowy z Kapsztadu, który bardzo mi się spodobał, a ten naszyjnik z muszli założę dziś na przyjęcie, do lnianej sukni. A potem podaruję go muzeum w Toruniu. Ze wszystkim tak robię – trochę ponoszę sama, a potem niech cieszy innych. To jest ogromna przyjemność – dawać. Mniejszą jest dostawać, a większą dawać. Tak… na pewno tak jest. Naukowcy odtworzyli wygląd nastolatka sprzed 8 tys. lat. To jeden z najstarszych norweskich szkieletów Twórca rekonstrukcji szczątek przypuszcza, że chłopiec czekał na rodzinę i przyjaciół. Zmarł samotnie w jaskini, opierając się o ścianę. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/naukowcy-odtworzyli-wyglad-nastolatka-sprzed-8-tys-lat-to-jeden-z-najstarszych-norweskich-szkieletow-d585d9c.jpg" width="938" height="528" alt="Naukowcy odtworzyli wygląd nastolatka sprzed 8 tys. lat. To jeden z najstarszych norweskich szkieletów" title="Naukowcy odtworzyli wygląd nastolatka sprzed 8 tys. lat. To jeden z najstarszych norweskich szkieletów" /> Nie żal Pani oddawać takich trofeów? Muszę się przyznać, że najciężej było mi się rozstać z moją kolekcją kluczy. Ja z każdego hotelu, w którym mieszkam, zabieram klucz do mojego pokoju. Kradnie je Pani…? Czasem muszę ukraść, ale najczęściej proszę o nie i dostaję, czasem każą mi odkupić. A w muzeum w Toruniu wymyślili, że zrobią mapę świata z kluczami do pokojów, w których mieszkaliśmy. No i cała kolekcja wisi teraz na mapie. Podróże to niebezpieczny wirus I tych kluczy ciągle przybywa. Po co tyle podróżować? Czuję, że podróże wciąż mnie rozwijają, przynoszą nowe wrażenia. To jest uniwersytet, na którym można studiować wszystkie kierunki jednocześnie. Moją ukochaną historię sztuki, ale też historię, geografię, socjologię, nauki społeczne, politykę, antropologię, geologię. I jest to najlepszy, najprzyjemniejszy sposób studiowania. Ale trzeba pamiętać, że podróże to niebezpieczny wirus. Kiedy się Pani nim zaraziła? 50 lat temu. Wyszłam za mąż za Andrzeja Dzikowskiego, wówczas studenta polonistyki, potem dziennikarza, i po skończeniu czwartego roku sinologii leciałam na kilkumiesięczne stypendium do Chin. To był koszmar. TU-104 i nocleg w Nowosybirsku. To Pani boi się latać? Potwornie się boję. Gdy żył Tony, zawsze wczepiałam się w jego ramię i tak mocno ściskałam, że potem miał siniaki na rękach. Chyba najbardziej boję się turbulencji. Tony jako pilot starał się wytłumaczyć mi, na czym polegają, że to nic strasznego, ale i tak każdą podróż bardzo przeżywam do dziś. Nie boję się jedynie lotów balonem. No, ale latam z mistrzem Polski w lotach wzwyż nad Biebrzą i fotografuję do albumu Biebrza. Cztery pory roku. Tyle że od czterech lat nie ma zimy, więc chyba będę musiała zmienić koncepcję. Ale same loty to jest coś cudownego. Ta ogromna, wszechogarniająca cisza, w dole biegną łosie, orły z ciekawością nam się przyglądają. Muszę przyznać, że fotografuję z wielką pasją. No właśnie, kolejne albumy, wystawy… Jestem bardzo wziętą młodą artystką. Moje wystawy jeżdżą po całej Polsce, już nawet nie mogę bywać na wszystkich wernisażach. Otwieram kilka wystaw rocznie. Fotografuję Świat z bliska, czyli w skali makro. Okazuje się, że nie ma takiej abstrakcji, której nie wymyśliłaby wcześniej natura. Abstrakcja istniała, zanim stworzyli ją artyści. Udajemy tylko, że jest czymś dziwnym. Pewnie gdyby nie mój kontakt ze sztuką, nie robiłabym takich zdjęć. Piasek, woda, kora drzew tworzą niesamowite, niezwykle malarskie obrazy. Tony Halik – reporter, który idzie wszędzie tam, gdzie dzieje się coś burzliwego [SYLWETKA] Od śmierci Tony’ego Halika, podróżnika, pisarza, dziennikarza, korespondenta stacji NBC, operatora filmowego, fotografa, autora programów podróżniczych minęło 21 lat. Ryszard Kapuścińsk... Była też Pani kuratorem wystaw. Z Wiesławą Wierzchowską zrobiłyśmy ogromną wystawę sztuki emigracyjnej w Zachęcie, a w Muzeum Narodowym Ars erotica, która dziś pewnie wydawałaby się naiwna, ale wtedy, a był to 1994 rok, ukradziono z tej wystawy obraz, żeby stworzyć pretekst do jej zamknięcia. Świat się zmienia, ale pod pewnymi względami ciągle jest taki sam. Podróżniczka z obiektywem Aparat fotograficzny jest uważany za narzędzie, które zatrzymuje czas. Dlatego ja robię zdjęcia również czysto dokumentalne. Chcę utrwalić świat, który oglądam. Być może moje fotografie z Kociewia czy z Podlasia za jakiś czas nabiorą takiego znaczenia jak fotografie Tony’ego znad Amazonii, staną się dokumentacją świata, którego już nie będzie. Poza tym lubię się dzielić, dlatego chcę podzielić się również moimi podróżami. Dlatego fotografuję, robię wystawy, piszę. A co mają z tego ludzie, których spotyka Pani w drodze? Czasem to jest kilka groszy, które zostawię tu i tam. Czasem, tak myślę, oni z tych spotkań korzystają w taki sam sposób jak ja. Ja widzę ich świat, a oni kawałek mojego. Każda wymiana wzbogaca. Choćby miała to być jedynie drobna korzyść finansowa. Te spotkania w efekcie prowadzą do zmian. Boleję nad tym, że świat tak szybko się zmienia, ale przecież nie możemy się zamknąć w skansenie, odmówić ludziom dostępu do elektryczności czy Internetu. Czasem jednak kontakty prowadzą do demoralizacji. Bo my nie akceptujemy inności, uważamy, że mamy wyższe zasady moralne. I próbujemy narzucić własne, niszcząc te zastane. Weźmy tragiczny początek kontaktów Europejczyków z Indianami. Misjonarze przywieźli grypę, na którą Indianie umierali. Kazali im się ubierać, co sprowadziło na nich kolejne choroby. Przedtem chodzili nadzy, kąpali się w rzekach, a gdy założyli ubrania, przestali. Nie wiedzieli też, że można je prać. W brudnych ubraniach zalęgło się robactwo. Misjonarzy gorszyła nagość Indian, więc przekonali ich, że jest zła. Wielu Indian w kontaktach z Europejczykami czuje się ludźmi drugiej kategorii. Niezwykłe odkrycie w starożytnym mieście Majów. Odnaleziono tam mieszkania władców Jakiś czas temu światowe media informowały o odkryciu nowego, nieznanego wcześniej obszaru w słynnym mieście Majów Chichén Itzá. Badacze stwierdzili wówczas, że to kompleks mieszkalny, ... Bo są od nas o wiele biedniejsi… Denerwują mnie ludzie, którzy o każdy grosz się targują z biednymi Indianami czy Afrykańczykami i szczycą się tym, że udało im się oszczędzić dolara. On dla nich nic nie znaczy, a dla miejscowych bardzo wiele. Mój wuj, który mieszka w Stanach, wstydził się za takich Polaków i kiedy byliśmy w Peru, po przejściu polskiej grupy przez targ podchodził do sprzedających tam Indian i dopłacał im z własnej kieszeni. Uważam, że biura turystyczne powinny prowadzić kursy przygotowujące do wycieczek. Czego miałyby takie kursy nauczyć? Na przykład szacunku i empatii, tego, żeby mówić „Dzień dobry”, „Przepraszam” i „Proszę”. Żeby nie wchodzić do wioski, jak do własnego domu, żeby zawsze zapytać wójta o pozwolenie, a zanim zrobi się zdjęcie, poprosić o zgodę. Podróżując, nieraz widzi Pani biedę, upodlającą nędzę. Jak Pani sobie z tym radzi? Jestem wrażliwa, ale i rozsądna. Chociaż cierpię, wiem, że nie zmienię losu tych ludzi. Nie jestem działaczem społecznym tylko historykiem sztuki. Są dziennikarze, którzy zajmują się tymi problemami, tak jak Ryszard Kapuściński, mój duchowy guru. Ale ja nie. Uważam, że każdy powinien skoncentrować się na tym, co potrafi robić najlepiej. Niektórzy zarzucają mi, że widzę świat przez różowe okulary naiwności, że pokazuję tylko piękno, „uśmiech świata”, a nie pokazuję łez. Ale wierzę, że piękno, radość życia, którą fotografuję, dają ludziom dobrą energię. Elżbieta Dzikowska przemierzyła cały świat. Fot. Archiwum Ale w niektórych miejscach na świecie trudno ją odnaleźć. Świat nie jest dobry albo zły. Weźmy Zimbabwe, gdzie rządzi okrutny tyran Mugabe. Ludzie są tam bardzo mili, gościnni, uśmiechnięci. Jest bieda, a na podwórkach mają niebywały porządek, ład. Istnieje jakaś staranność, dbałość w ich życiu. Sąsiednia Botswana leży na diamentach i złocie. I tam nie podróżuje się dobrze, bo ludzie są wrogo nastawieni do obcych, a na podwórkach mają śmietnik. Uwielbiam RPA, ale nie znoszę Johannesburga. Staram się omijać wszystkie wielkie afrykańskie miasta. Teraz Afryka zastąpiła mi trochę Amerykę Południową, do której jeździłam wcześniej. W Afryce jak nigdzie indziej odczuwa się przestrzeń. I te pustynie… Na przykład Namib, która raz jest czerwona, raz złota, czarna, różowa. A gdyby mnie pani spytała o najpiękniejsze miejsce... Już pytam. To bym odpowiedziała, że to skały Matabo, czyli Wielkie Głowy w Zimbabwe. Ich kształty są nieprawdopodobne, a kolory zmieniają się co godzinę. Ludzie w drodze A najważniejsi ludzie, spotkania w drodze? Na pewno Tony. Widziałam go wcześniej w telewizji. „Jaki śmieszny człowiek” – pomyślałam i wyłączyłam telewizor. Spotkałam go w Meksyku, a pracowałam wówczas w Kontynentach i po świecie podróżowałam statkami handlowymi w specjalnych kajutach pasażerskich. Kiedyś płynęłam trzy tygodnie z mączką rybną. To chyba była moja najcięższa podróż. Ale wracając do Tony’ego. Poznałam go i wkrótce potem wyjechałam do Peru. Za dwa dni budzi mnie telefon. Okazuje się, że Tony czeka na mnie w recepcji mojego hotelu. A wiedział tylko tyle, że z Meksyku jadę do Peru. Od tego momentu moje życie stało się… jak by to powiedzieć, żeby nie urazić mojego pierwszego męża, Dzikowskiego? O, mam! Moje życie przynosiło mi więcej różnorakich przeżyć. Z Tonym mieliśmy tę samą pasję. Od razu wyruszyliśmy razem na pustynię. On wiele mnie nauczył. Powtarzał, że jak się coś robi, to trzeba to robić najlepiej, jak można i do końca, że jak się ma cel, to nie wolno zbaczać z drogi. A jak się pracuje, to zjeść można dopiero po pracy. Oj, bardzo często bywaliśmy głodni… Przez 20 lat żeglowaliśmy. Ten dom tak wygląda przez nasz wielki sentyment do wysp greckich (dom Elżbiety Dzikowskiej jest biało-niebieski), podróżowaliśmy, odkryliśmy ostatnią stolicę Inków Vilcabambę. A chce pani zobaczyć piwnicę? Stamtąd przez 20 lat nadawaliśmy Pieprz i wanilię. Widzę stół, gra Pani w ping-ponga? Chętnie, gdy mam z kim. Ale rzadko mam… A podróżuje Pani samotnie? O nie, lubię dzielić z kimś wspomnienia. Jeżdżę z przyjaciółmi. Jest nas czworo, siedmioro. Kiedyś moja koleżanka sprzedała mieszkanie, żeby jechać ze mną do Meksyku. Zresztą jak się później okazało, dobrze zrobiła, bo życie świetnie jej się potem ułożyło. Zaryzykowała i wygrała. Czy to wieczne podróżowanie, bo spędziła Pani w drodze kilkadziesiąt lat, coś Pani z życia zabrało? Nie umiem sobie wyobrazić siebie w bezruchu. Na przykład na plaży na wczasach, siedzącej w fotelu. O, muszę panią przeprosić, bo kot mnie wzywa. (Zjawia się ogromny szary perski kot). Chce, żebym dała mu jego krakersy. Zaraz wracam... No tak, żałuję, że nie miałam zbyt wiele czasu dla przyjaciół, żałuję, że nie zawsze byłam w Polsce na wiosnę, że maj spędzałam gdzieś daleko, chociaż zawsze staram się być wtedy w kraju. No, ale pewnie taką mam naturę. Natura podróżniczki Jaka to natura? Mam wielką ciekawość świata, a do tego duży optymizm. A podróże wyrabiają też pokorę, szacunek dla innych, tolerancję. To trzeba mieć w sobie, kiedy się podróżuje. Kapuściński mówił, że najlepszą bronią jest uśmiech. Pani ciągle się uśmiecha, nawet przez telefon. Kapuściński nauczył mnie też, że nieodzowną cechą jest empatia. Z nią przychodzi zrozumienie. Dzięki temu Inny staje się bardziej nasz, lepiej go rozumiemy. I wtedy bardziej szanujemy. Dążyć należy do tego, by tych Innych nie było w ogóle. Bo wszyscy jesteśmy Inni. I dlatego ludzką naturą powinna być tolerancja. Wkurza mnie strasznie, kiedy ludzi się dzieli, zamiast łączyć. Także w Polsce. Co Pani jeszcze przeszkadza w Polsce? Boleję nad tym, że my jesteśmy tacy ponurzy i smutni. Nie mamy powodów do smutku. Nasz kraj jest piękny, bogaty, interesujący. Chciałabym, żeby Polacy go docenili. Ja teraz odrabiam zaległości wobec Polski i piszę te moje subiektywne przewodniki. To, że zobaczyłam taki kawał świata, pozwala mi innymi oczyma spojrzeć na Polskę i jeszcze bardziej się nią cieszyć. Na przykład Bieszczady. Tam są prawie afrykańskie przestrzenie, ja kocham Bieszczady i Namibię. Dlaczego Polacy nie zwiedzają Polski? Kiedyś były wycieczki pracownicze i szkolne. A dziś? Dlaczego sami nie zadbamy o to, żeby coś zobaczyć, taki Szlak Piastowski na przykład… Gdzie jest nasza ciekawość? Chyba leży na wczasach. Bardzo Pani dziękuję za rozmowę. Podaruję pani na pamiątkę naszego spotkania ptaszka, dzieło mojego ulubionego rzeźbiarza ludowego, Putry. Lubię sztukę ludową, nie tylko tych dalekich ludów.
Tysiące kamer i setki satelitów śledzą każdy nasz ruch. To inwigilacja społeczeństwa czy próba ochrony?
Inwigilacja następuje poprzez kamerę o wysokiej rozdzielczości, która obserwuje wszystko na kuli ziemskiej. Rozwój techniki i coraz większa potrzeba bezpieczeństwa sprawiły, że wszyscy znaleźliśmy się pod nadzorem. Czy prywatność powoli staje się już tylko wspomnieniem?
Ile już trwa inwigilacja społeczeństwa? Co oznacza permanentna inwigilacja? Ile już trwa inwigilacja obywateli? W 1949 r., gdy nad Europą wisiało widmo autorytaryzmów, brytyjski powieściopisarz George Orwell wydał swoją mistrzowską antyutopię w roku 1984, z której pochodzi ponure napomnienie: Wielki Brat patrzy. Może i wówczas było to niepokojące, ale kontrola społeczeństwa w tamtych czasach była przedsięwzięciem staroświecko ograniczonym. W tym samym roku 1949 amerykańska spółka wypuściła na rynek pierwszy system telewizji przemysłowej. Dwa lata później, w 1951 r., Kodak przedstawił zdumionej publiczności pierwszą przenośną kamerę fotograficzną. Dzisiaj do internetu trafia rocznie ponad 2,5 bln zdjęć, nie mówiąc o kolejnych, których ludzie nie udostępniają, tylko zachowują dla siebie. Jak się ocenia, rocznie sprzedawanych jest 106 mln urządzeń do inwigilacji (m. in. kamer). Ponad 3 mln bankomatów na całym globie wpatruje się w klientów kamerami. Nad drogami i ulicami wiszą dziesiątki tysięcy kamer z systemem automatycznego rozpoznawania tablic rejestracyjnych (ARTR) – albo też – jak w Wielkiej Brytanii – kontrolowane są ruchy podejrzanych o przestępstwa. Nie wiadomo, ile osób nosi umocowane na stałe na ich ubraniu kamery, ale liczba ta stale rośnie. Ze sprzętem do inwigilacji chodzą już nie tylko policjanci, ale także pracownicy szpitali i inne osoby nienależące do organów ochrony porządku publicznego. Rozpowszechniają się też prywatne, osobiste urządzenia monitorujące: kamery samochodowe, kamery na kaskach rowerzystów, dzwonki do drzwi z kamerą mające łapać złodziei przesyłek. Niepokojem napawają miliardy zdjęć niczego niepodejrzewających obywateli uchwyconych przez systemy obserwujące i przechowywane w bazach danych, nad którymi praktycznie nie ma kontroli. A to są tylko sprzęty do inwigilacji, które możemy zobaczyć. Na niebie roi się dziś od dronów – w 2016 r. Amerykanie kupili ich 2,5 mln, zarówno w celach hobbystycznych, jak i biznesowych. W liczbie tej nie są ujęte bezzałogowe urządzenia latające wykorzystywane przez rząd Stanów Zjednoczonych nie tylko do zrzucania bomb na terrorystów w Jemenie, ale także obserwacji terenów zalanych po huraganie w Teksasie. Nieuwzględnione są też tysiące latających urządzeń szpiegowskich używanych przez inne państwa, m.in. Rosję, Chiny, Iran czy Koreę Północną. Nasz glob jest inwigilowany przez ponad 1700 satelitów. Niektóre z nich z wysokości 500 km potrafią wypatrzyć stadko bawołów czy początkowe stadium pożaru lasu. Szczegółowym zdjęciem z kamery w kosmosie ulicy, przy której pracujemy, może dysponować ktoś, kogo w ogóle nie znamy. A równocześnie na tej samej ulicy możemy być fotografowani czy filmowani kilkanaście razy dziennie przez ukryte kamery inwigilujące. Smartfony, wyszukiwarki internetowe, profile w mediach społecznościowych zdradzają nasze tajemnice. Gus Hosein, dyrektor organizacji Privacy International, która zajmuje się zagadnieniami prywatności, tłumaczy, że współczesnej policji wystarczy nasz telefon lub komputer, aby wiedzieć o czym myślimy. Niewielką pociechą jest fakt, że zdajemy sobie sprawę z tego, co się dzieje. Jak ujął to profesor informatyki Alessandro Acquisti z Carnegie Mellon University: – W ochronie prywatności odbywa się zabawa w kotka i myszkę, w której jesteśmy tą słabszą stroną. Świadomość, że tak czy owak musimy brać udział w tej zabawie, może zniechęcać. Ale jeszcze bardziej przygnębiające okazują się próby aktywnej ochrony własnej prywatności. Prof. Randolph Lewis z University of Texas w swojej nowej książce Pod obserwacją: będąc inwigilowanym w dzisiejszej Ameryce napisał, że ludzie czujący siłę obserwacji są przytłoczeni jej wszechobecnością. Pragnienie prywatności – według Acquistiego – jest potrzebą ludzką. Niepokojące jest to, że każdy z nas cierpi na utratę prywatności, a społeczeństwo docenia ją wtedy, kiedy zaczyna tracić swoją prywatność. Czy wiszący nad nami stan permanentnej inwigilacji z Orwellowskiej wizji to już fakt? Może da się na to zjawisko spojrzeć bardziej optymistycznie, może świat pod obserwacją jest lepszy? Weźmy np. pod uwagę 463 fotopułapki na podczerwień zainstalowane przez World Wildlife Fund w Chinach do obserwacji zagrożonych wyginięciem pand. Albo np. „strażników leśnych” na Sri Lance, czyli kamery mające chronić przed nielegalnym wyrębem kurczące się lasy tej wyspy. „Jeśli chcesz wiedzieć, jaka będzie przyszłość – ostrzegał ponuro Orwell – wyobraź sobie but depczący ludzką twarz, wiecznie”. Ta autorytarna wizja nie bierze pod uwagę możliwości, że rządy wykorzystują szerzącą się inwigilację do zapewnienia bezpieczeństwa na ulicach. Wspomnijmy filmy z kamer monitoringu, które pozwoliły schwytać sprawców zamachów bombowych w londyńskim metrze w 2005 r. i na maratonie bostońskim w 2013 r. Niezliczone są mniej znane przypadki tego typu wykorzystania nagrań z monitoringu. W bostońskim porcie testowana jest metoda sprawdzania ładunków wymyślona przez fizyków z Massachusetts Institute of Technology. Urządzenie do prześwietlania ładunków pozwala bez otwierania kontenera poznać dokładny skład pierwiastkowy jego zawartości. Czy ktoś może wątpić, że gdyby świat był równie skrupulatnie kontrolnie inwigilowany przez ostatnie 150 lat, byłby światem bezpieczniejszym, niż jest dziś? Można by było zidentyfikować Kubę Rozpruwacza, dowiedzieć się czy Lee Harvey Oswald działał w pojedynkę, czy z kimś, i czy O.J. Simpson popełnił to, o co go oskarżano. Oczywiście bezpieczeństwo publiczne bywało pretekstem do społecznej inwigilacji obywateli przed Orwellem, a także po nim. Ale dziś monitoring postrzegany jest jako coś, co ratuje ludzkie istnienia w szerszym rozumieniu tego pojęcia. Dzięki zdjęciom satelitarnym organizacje niosące pomoc ofiarom klęsk zlokalizowały na pustyni obozowiska uchodźców koło Mosulu w Iraku. A dzięki sondom kosmicznym naukowcy mają twarde dowody na gwałtownie zachodzącą zmianę klimatu. Czy to możliwe, że Wielki Brat ratuje, a nie zniewala ludzkość? A może oba scenariusze realizują się równocześnie? Inwigilacja przez kamery – jak działa monitoring w miastach? – Apetyt na inwigilację w Wielkiej Brytanii jest większy niż gdziekolwiek indziej – uważa Tony Porter, jedyny chyba na świecie rządowy komisarz ds. monitoringu telewizyjnego, z którym siedzimy w kafejce w jego londyńskim urzędzie, pod okiem zerkających z czterech kątów kamer. Porter jest byłym oficerem policji, antyterrorystą, a ministerstwo spraw wewnętrznych zatrudniło go cztery lata temu, by próbował stworzyć pozory, że panuje nad mnożącymi się w kraju kamerami oraz monitoringiem. Porter i jego trzech pracowników od rana do wieczora uporczywie domagają się od różnych operatorów systemów monitoringu, by podporządkowali się przepisom i kodeksom etycznym. Ale prawdę mówiąc, poza możliwością donoszenia do parlamentu na tych, którzy nie chcą tego zrobić, możliwości wywierania nacisku urząd Portera ma żadne. Stołeczna sieć kamer inwigilujących została uruchomiona w początku lat 90. XX w., po dwóch zamachach bombowych Irlandzkiej Armii Republikańskiej w londyńskim City. Potem nowe systemy monitoringowe wyrastały jak grzyby po deszczu. Prof. William Webster, ekspert od monitoringu, wspomina: "Hasłem tamtych czasów było: Jeśli nie masz nic do ukrycia, nie masz się czego obawiać. Mimo że źródeł tego hasła można się doszukać w hitlerowskich Niemczech, często używano go, żeby zwalczać sprzeciwy wobec instalowania elektrycznej inwigilacji". Najwcześniejszy londyński system bezpieczeństwa rozszerzono później i ulepszono dzięki wprowadzeniu technologii ARTR na głównych drogach dojazdowych. Obecnie na terenie całego kraju zamontowanych jest 9 tys. takich kamer, które robią (i przechowują) 30-40 mln zdjęć tablic rejestracyjnych dziennie. Wszystkich, nie tylko aut łamiących ograniczenia prędkości albo należących do kryminalistów. Były koordynator służb antyterrorystycznych Szkocji Allan Burnett zauważył, że przejechanie przez kraj, bez zostania sfotografowanym przez kamerę ARTR, byłoby niemożliwe. Nick Clegg, były wiceminister, sądzi, że Londyn ma najwięcej kamer inwigilujących niż inne państwa na świecie. Częściowo z tego powodu, że w londyńskich dziejach nie było faszyzmu czy innych autorytarnych reżimów, które w innych krajach nauczyły obywateli podejrzliwości wobec aparatu państwowego. Wydaje się zatem, że społeczeństwu nic nie grozi. Ale jak wiemy z historii, gdy ludziom przestaje się wydawać, zwykle jest już za późno. Za powszechnością kontrolnej inwigilacji obywateli w Wielkiej Brytanii stoi połączenie strachu i romantyzmu. W końcu ten kraj uratowali szpiedzy. W muzeum upamiętniającym legendarnych łamaczy szyfrów z II wojny światowej, które mieści się w Bletchley Park, 70 km od Londynu, zwiedzających nigdy nie brakuje. Jeśli idzie o ochronę własnej ludności, rząd brytyjski jest postrzegany w jak najlepszym świetle, lepszym chyba niż w innych społeczeństwach Zachodu. Nawet rewelacje Edwarda Snowdena ujawniające, że wywiady brytyjski i amerykański zbierają masowo dane o obywatelach własnych krajów, w Anglii nie wywołały większego sprzeciwu opinii publicznej, gdy parlament sankcjonował wzrost prerogatyw służb bezpieczeństwa. – Jako społeczeństwo postrzegamy nasz rząd jako skuteczny i działający dla naszego dobra. Przecież to rząd zajmuje się służbą zdrowia, oświatą publiczną i opieką społeczną. I dzięki Bogu nie mamy za sobą doświadczenia agentów w skórzanych płaszczach dobijających się człowiekowi do drzwi o czwartej nad ranem. Dlatego gdy mówimy o rządowych służbach bezpieczeństwa, odzew społeczny jest odmienny niż gdzie indziej – tłumaczył mi David Omand, były dyrektor Rządowej Centrali Łączności, jednej z brytyjskich agencji wywiadu, które jak wykazał Snowden, zbierają masowo dane o obywatelach. Ale to nie znaczy, że w państwach takich jak Stany Zjednoczone, gdzie obywatele z większym sceptycyzmem patrzą na poczynania rządu, nie dochodzi do stałego powiększania zakresu metod inwigilacji. Większość komisariatów policji wyposażyła funkcjonariuszy w kamery umocowane na ciele albo ma zamiar takie kamery wprowadzić. Spotyka się to z poparciem organizacji działających na rzecz praw człowieka, bo postrzegane jest jako sposób na zapobieżenie nadużyciom ze strony policjantów. Kamery rozpoznające tablice rejestracyjne są instalowane w wielu dużych miastach Stanów jako sposób na zapewnienie przestrzegania przepisów ruchu drogowego. Po zamachach z 11 września Nowy Jork rozbudował sieć inwigilującego monitoringu i dziś na samym Manhattanie zainstalowanych jest około 20 tys. oficjalnych kamer. Władze Chicago przeznaczyły duże środki na zbudowanie sieci 32 tys. kamer, aby walczyć z falą zabójstw w podupadłych dzielnicach. Inne miasta amerykańskie, niemające w historii ataków terrorystycznych czy wysokiej przestępczości też chętnie wprowadzają metody inwigilacyjne. Przyjrzałem się sieci kamer, która bez rozgłosu rozprzestrzeniła się po centrum Houston w Teksasie. Jeszcze w 2005 r. nie było w tym mieście ani jednej kamery monitoringu. Ale potem Dennis Storemski, odpowiadający w biurze burmistrza za bezpieczeństwo publiczne, odwiedził kilka innych miast. – To, co zobaczyłem w Londynie, wzbudziło moje zainteresowanie monitoringiem – wspomina. Dziś dzięki dofinansowaniu federalnemu Houston ma 900 kamer własnych i dostęp do 400 kolejnych, należących do innych instytucji. Tak jak w Londynie, funkcjonariusze nie patrzą w każdą kamerę przez cały czas. – To nie jest inwigilacja jako taka. Chcemy rozwiać obawy, że ludzie są obserwowani nieustannie – zapewnia Storemski. Może właśnie z tego powodu system monitoringu w Houston rozbuduje się wkrótce poza centrum i – chociaż stan Teksas znany jest z nieufności do rządu federalnego, nie wzbudza to żadnych protestów. Przyzwolenie Brytyjczyków na rozprzestrzenianie kamer też jest uderzające. Kamery obserwujące CCTV i ARTR – a także znaki mówiące o ich obecności – wtapiają się w infrastrukturę miasta jak jej bezbarwne elementy. Podczas trzech tygodni spędzonych w Londynie spacerowałem po cichych dzielnicach, w których mieszkali kiedyś Orwell i Huxley. Dom Orwella stoi w zasięgu kilku kamer CCTV i ARTR, o cztery minuty piechotą od lokalnej dyspozytorni. Z kolei dawna rezydencja Huxleya jest pod ciągłą strażą innej dyspozytorni. W hrabstwie South Yorkshire odwiedziłem szpital Barnsley, w którym część pracowników ochrony jest wyposażona w inwigilujące minikamery mające zniechęcać pacjentów i gości do niezdyscyplinowanych zachowań. Zważywszy, że już teraz około 150 tys. brytyjskich funkcjonariuszy policji jest wyposażonych w takie urządzenia, być może następnym naturalnym krokiem jest przydzielenie ich innym przedstawicielom władzy, takim jak wychowawcy i pielęgniarki. Natrafiłem na most Westminsterski nad Tamizą i znalazłem się wśród turystów, którzy wyciągali w górę smartfony, próbując sobie zrobić najbardziej londyńskie selfie. Schylałem się, skręcałem i przepraszałem, dopóki nie uświadomiłem sobie, że to daremne. Czy wszystkie moje ruchy były beztrosko dokumentowane w ten sposób? Czy fakt, że Wielki Brat patrzy, ma jakieś znaczenie, skoro każdy używa metod inwigilacji wobec każdego? O narastającej społecznej manii fotografowania wszystkiego rozmawiałem z dwoma bystrymi obserwatorkami. Pierwszą była Chloe Combi, której debiutancka książka Pokolenie Z – ich głosy, ich żywoty jest owocem setek godzin wywiadów, które przeprowadziła z brytyjskimi nastolatkami. Demonstrowali w nich znaczną nonszalancję, jeśli chodzi o bycie fotografowanym i filmowanym nieomal we wszelkich wyobrażalnych sytuacjach. – Możesz zobaczyć film dokumentalny o całym życiu jakiegoś człowieka w jego telefonie – powiedziała mi Combi. – Żyjemy w świecie, w którym w coraz większym stopniu nic nie pozostaje sekretem. A jedną z oznak bogactwa i władzy może w końcu stać się to, że prywatność będzie towarem tylko dla ludzi z poważnymi pieniędzmi, mogącymi ją sobie kupić. Dla wszystkich innych świat rzeczywiście będzie teatrem, w którym wszyscy ludzie nieśmiało grają swoje role. Futurystyczny spektakl wyczarowany przez Combi – w którym każdy jest jednocześnie obserwatorem i ekshibicjonistą, całodobowo, siedem dni w tygodniu. Czy już znaleźliśmy się w miejscu, które socjolog William Staples nazwał w roku 2000 „stanem permanentnej widzialności”? Tyle tylko, że za własnym przyzwoleniem, nie zaś z rządowego nakazu. Nasza wizualna konstelacja jest pełna rozkosznych niemowląt, kociątek i słoni – ale także egzekucji wykonywanych przez ISIS, gwiazd w intymnych sytuacjach, dwulicowych polityków. Jednocześnie jesteśmy pod inwigilacją nie tylko z daleka ale z bliska, przez aparaturę bezpieczeństwa na lotniskach, „inteligentne” billboardy, które dostosowują do nas reklamy, gdy się pojawiamy, i każdego, kto zna kogokolwiek, kto nas sfotografował akurat wtedy, gdy moglibyśmy przysiąc, że jesteśmy sami. Zapytałem o przemyślenia Susan Greenfield, neurobiolożkę i znaną krytyczkę natręctwa mediów społecznościowych, członkinię brytyjskiego parlamentu. Jej ocena była nie mniej surowa od tej, którą przedstawiła Combi. – Pojęcie prywatności, odosobnienia, łączy się z odrzuceniem czegoś – powiedziała. – Musimy się odciąć. Wszyscy wydają się myśleć, że to wspaniale być przez cały czas podłączonym i odsłoniętym. Ale do czego dochodzi, gdy wszystko jest dosłowne i wizualne? Jak wyjaśnić takie pojęcia jak honor, jeśli nie można ich znaleźć w grafikach Google’a? Świat abstrakcji jest niewytłumaczalny. Niuanse znikają z życia. Kiedy zatem rozmawiałem z Tonym Porterem w ogromnej, ściśle inwigilowanej kantynie ministerstwa spraw wewnętrznych, zauważyłem, że powtarzam coś, co kilka miesięcy wcześniej już mu powiedziałem: Czy cały ten lęk przed Wielkim Bratem nie wydaje się dziś trochę staroświecki? – Używam teraz tego terminu w swych wystąpieniach – odparł komisarz od kamer z uśmiechem. Potem spoważniał. Odwiedził ostatnio Zjednoczone Emiraty Arabskie, gdzie tłumi się przejawy sprzeciwu i bardzo interesuje technikami inwigilacji. Uznał to za złowieszcze. – Wiem, o co ci chodzi – powiedział. – Ale inwigilacja przez państwo ma skłonność do rozrastania się. Jest potężna, ma zdolność konsolidacji w stopniu przerastającym ludzkie wyobrażenia. To coś zupełnie innego niż, powiedzmy, selfie. Według Portera prawdziwym zagrożeniem jest zintegrowana inwigilacja. Inwigilacja elektroniczna – dokąd doprowadzi nas postęp technologiczny? Niektórzy zwolennicy swobód obywatelskich, obserwując postępy technologii do inwigilacji zachodzące na pozór z minuty na minutę, mogą mieć wrażenie, że to ekspres, który wymknął się spod kontroli. – Musimy myśleć na 20 lat do przodu. Wtedy będziecie mieli rzeczywistość rozszerzoną, okulary Oculus Rift 2.0 z co najmniej 3 tys. pikseli na centymetr. Siedząc na końcu sali wykładowej, będziesz mógł odczytać tekst z telefonu wykładowcy. A jednocześnie któraś ze stu kamer w tej sali zdoła dostrzec hasło, które wstukasz w swój telefon – ostrzega Ross Anderson, prof. Inżynierii zabezpieczeń na Uniwersytecie Cambridge. Do czego nas to doprowadzi? Z jednej strony skłania do łatwowierności każącej sobie wyobrażać dobrowolne zakazywanie takich narzędzi. Jak twierdzi David Anderson, londyński adwokat, który przez sześć lat był niezależnym recenzentem ustawodawstwa antyterrorystycznego. – Albo uważasz, że technologia ofiarowała nam potężne moce, które rząd powinien wykorzystywać z równie silnymi zabezpieczeniami, albo uznajesz ją za tak przerażającą, że powinniśmy udawać, że jej nie ma. Co do mnie, zdecydowanie należę do pierwszej kategorii. Nie dlatego, że jestem zwolennikiem ufania rządowi, tylko sądzę, że w dojrzałej demokracji, takiej jak nasza, potrafimy konstruować na tyle dobre zabezpieczenia, żeby korzyści były większe niż niedogodności. Z drugiej strony pozwolenie na to, żeby taki postęp technologiczny znalazł sobie drogę na rynek w znacznym stopniu nieuregulowany, również wydaje się nieroztropne. Jameel Jaffer, założyciel i dyrektor Instytutu Knight First Amendment na Uniwersytecie Columbia, sądzi, że zaczynamy prowadzić życie pod coraz większą inwigilacją. Społeczeństwo dopiero teraz zaczyna zmagać się z konsekwencjami tego faktu. Dyrektor uważa, że powinniśmy się zastanowić nad długotrwałymi skutkami zanim w społeczeństwie zakorzenią się nowe metody do inwigilacji obywateli. Jak dokonywać takich ocen? Ich próby są szczególnie irytujące, gdy dochodzi do przełomu, który rozsadza nasze poglądy na sposób pojmowania świata. Prawdę mówiąc, taki punkt zwrotny już się pojawił. Technologia, o której mowa, umożliwia inwigilację wszystkich lądów Ziemi każdego dnia. To pomysł działającej w San Francisco firmy o nazwie Planet, którą założyli dwaj idealiści, dawni naukowcy NASA, Will Marshall i Robbie Schingler. Ich centrala mieści się w Dolinie Krzemowej. Z boku mieści się kilka sal konferencyjnych. Usiadłem w jednej z nich, wychodzącej na stołówkę dla pracowników. Dołączyli do mnie Marshall i Schingler. W NASA urzekła ich idea robienia zdjęć z kosmosu, zwłaszcza zdjęć Ziemi. Eksperymentowali, umieszczając na orbicie zwyczajne smartfony, aby potwierdzić, że stosunkowo niedrogi aparat może działać w kosmosie. Idea polegała na zaprojektowaniu względnie taniego niewielkiego satelity, a następnie, jak powiedział mi Marshall, „wystrzeleniu największej plejady satelitów w historii ludzkości”. Rozmieszczając wiele takich urządzeń, firma mogłaby w pełni poddawać inwigilacji codzienne zmiany na powierzchni Ziemi. W 2013 r. wystrzelili swoje pierwsze satelity i otrzymali pierwsze fotografie, które zapewniły znacznie bardziej dynamiczny obraz życia na świecie niż wcześniejsze obrazowanie globalne. Dziś firma Planet ma na orbicie ponad 200 satelitów, w tym około 150 typu Dove, które przy właściwych warunkach są w stanie obrazować każdy skrawek lądu każdego dnia. Posiada też stacje naziemne aż na Islandii i Antarktydzie. Jej klienci są równie zróżnicowani. Firma współpracuje z Amazon Conservation Association przy obserwacji wylesiania w Peru. Organizacji Amnesty International dostarczyła zdjęcia dokumentujące ataki sił birmańskich na grupę Rohingja. A kiedy w kwietniu ub. roku redakcje prasowe chciały mieć zdjęcia satelitarne bazy lotniczej Shayrat przed i po jej zbombardowaniu przez siły USA, wiedziały, do kogo zadzwonić. To są klienci pro bono. Do płatnych klientów należy Orbital Insight, firma z Doliny Krzemowej zajmująca się analizą geoprzestrzenną na podstawie zdjęć satelitarnych. Dzięki takim obrazom Orbital Insight potrafi poddać obserwacji budowę dróg i budynków w Ameryce Południowej, ekspansję nielegalnych plantacji palm oleistych w Afryce i plony upraw w Azji. W firmowej sali konferencyjnej James Crawford, dyrektor naczelny, otworzył laptopa i pokazał mi zdjęcia chińskich magazynów ropy. Pływające pokrywy wskazywały, że zbiorniki są wypełnione w trzech czwartych. – Fundusze hedgingowe, banki i firmy naftowe wiedzą, ile same mają w swoich zbiornikach – powiedział z chytrym uśmiechem – ale nie wiedzą, ile mają inni. Dlatego rozkład czasowy tych zdjęć jest wyjątkowo ważny. Tymczasem zespół marketingowy firmy Planet całymi dniami wpatruje się w zdjęcia, próbując sobie wyobrazić, kogo mogłyby zainteresować. Może firmę ubezpieczeniową pragnącą monitorować zniszczenia powodziowe w USA. Albo badacza z Norwegii szukającego dowodów na erozję lodowców. Ale co zrobić z… dyktatorem, który chciałby wytropić dysyden? Tu w grę wkraczają firmowe zasady etyczne. Planet może odmówić współpracy z kimś, kto ma podejrzane motywy. Inne znaczące ograniczenie ma charakter techniczny. Prowadzona przez Planet obserwacja świata z rozdzielczością wynoszącą 3 m wystarcza do rozpoznania ziarnistego zarysu pojedynczej ciężarówki, ale już nie człowieka. Jeżeli chodzi o rozdzielczość, to najwyższą obecnie – 30-centymetrową – zapewnia inna firma zajmująca się obrazowaniem satelitarnym, DigitalGlobe. Lecz na razie tylko Planet może dostarczać codziennych zdjęć wszystkich lądów Ziemi. Mimo to Planet przetarła szlak. Któregoś dnia inni pójdą za nią. Ale jakie cele będą im przyświecać? Czy spróbują doskonalić fotografię satelitarną, zwiększając jej rozdzielczość, a tym samym inwazyjność? Marshall nie widzi takiej możliwości. – Aby rozpoznać człowieka z odległości 500 km, potrzebowałbyś aparatu wielkości autobusu – powiedział mi. Co to jest inwigilacja z perspektywy zwykłych obywateli? W rześki jesienny wieczór w San Francisco powróciłem do Planet. Było tam kilkunastu klientów chwalących się, w jaki sposób wykorzystują obrazy satelitarne. Krążyłem między grupkami informatyków stojących w skupieniu wokół sprzętów do monitoringu. Wszędzie, gdzie spojrzałem, pojawiał się świat. Zobaczyłem, jak w brazylijskim stanie Pará ciemnozielone połacie amazońskiej puszczy migają na czerwono. To system wysyłał automatyczne mejle do właścicieli terenu. Ujrzałem całą sieć nowych dróg w zniszczonym przez wojnę Aleppo w Syrii – i nową przeszkodę na jednej z tych dróg, być może lej po bombie. Gospodarze z firmy Planet przerwali tę prezentację, aby powiedzieć kilka słów. Andy Wild, szef ds. dochodów, mówił o nowych granicach. Jak to ujął, „uzyskanie codziennego napływu zdjęć ziemskich lądów” to jedno, ale teraz strażnicy tej technologii muszą „zamienić ją w wyniki”. Młoda kobieta pokazała mi, co ma na laptopie. Nazywała się Annie Neligh i kierowała w Planet „inżynierią rozwiązań dla klientów”. Jednym z nich była teksaska firma ubezpieczeniowa, która podejrzewała, że odnawia polisy właścicielom domów, którzy nie ujawnili, że zainstalowali sobie przy domach baseny. Dla ubezpieczyciela była to 40-procentowa strata na każdej umowie, więc poprosił Planet o inwigilację i zdjęcia satelitarne domów z Plano w Teksasie. Patrząc na dzielnicę złożoną z 1,5 tys. nieruchomości, widzieliśmy kształty 520 zbiorników. To była liczba znacznie większa niż ta, którą podawali klienci firmy ubezpieczeniowej. – No wiesz, ludzie kłamią – powiedziała Neligh. Teraz jej klient znał prawdę. Co zamierzał zrobić z tą informacją? Dokonywać niespodziewanych najazdów na domostwa Plano? Żądać dopłat? Zamówić kolejne zdjęcia, które mogłyby ujawnić ekipy budowlane instalujące nowe jacuzzi? Przyszłość już nastała, a w niej prawda jest czymś więcej niż życzliwym wychowawcą. Inwigilacja to broń – przeciw ludziom dokonującym nielegalnych wyrębów i włamywaczom, przeciw obłąkanym zamachowcom i klęskom żywiołowym, ale także przeciw mniejszym grzeszkom i występkom, które popełniamy. Czy zostali aresztowani? Czy w ogóle mieli coś na sumieniu? Myślałem o tym, czy kiedykolwiek dowiedzą się, że byli poddani inwigilacji przez niewidocznych ludzi, tak jak teraz jakiś nieznajomy mógł obserwować mnie – ktoś, gdzieś, oglądający na monitorze CCTV widowisko odgrywane przez samotną postać idącą szybko po ciemnej, pustej ulicy, w chłodny wieczór, bez płaszcza, jakby przed czymś uciekała.
W kobietach z Ghany widzi siebie z końcówki lat 80. "My nie pomagamy, my spłacamy dług" [WYWIAD]
- Chcemy dać im kompetencje i siłę - mówi Elżbieta Wojtczak, CEO agencji Communication Unlimited i inicjatorka programu pomocowego CU for Africa, który powstał z myślą o zdolnych dziewczętach z Afryki.
To chyba trudny moment, by - w całym morzu potrzeb - nieść pomoc właśnie kobietom z Afryki. Elżbieta Wojtczak: My tak naprawdę nie pomagamy, tylko zwracamy dług. To jest nasz obowiązek. Kwestia spłacenia kredytu, który zaciągnęliśmy wobec świata. Jeżeli przypomnimy sobie, co się działo w Polsce w latach 80. czy na początku lat 90., z jakiego miejsca myśmy startowali i gdzie z pomocą innych udało nam się dojść, to dostrzeżemy bardzo dużą analogię pomiędzy tym, w jakiej sytuacji jest obecnie wiele afrykańskich państw. Ta analogia dotyczy również pozycji kobiet? Tak, bo czego mogły się wówczas spodziewać polskie kobiety? Że 8 marca dostaną kwiatek i rajstopy, a tak naprawdę były trochę ludźmi drugiej kategorii, czymś w rodzaju personelu pomocniczego. Ja zaczynałam swoje życie zawodowe w latach ‘89-91 i dostałam szansę, którą udało mi się wykorzystać, dlatego jestem tu, gdzie jestem. Wcześniej jeździłam w czasie wakacji studenckich w różne miejsca, gdzie mogłam znaleźć zatrudnienie. Pracowałam „na zmywaku”, sprzątałam, robiłam takie prace, jakie mogła podjąć osoba startująca z mniej rozwiniętego kraju. Elżbieta Wojtczak - inicjatorka i ambasadorka akcji CU for Africa, CEO CU Communication Unlimited Na czym polegała szansa, którą pani dostała? To zjawisko wielowymiarowe. Przede wszystkim jako społeczeństwo dostaliśmy szansę wyrwania się z tego strasznego miejsca bez paszportów, z komunizmu, który blokował wszelkie formy przedsiębiorczości - do ustroju, w którym praca ma znaczenie i jeżeli człowiek jest zdeterminowany, może wiele osiągnąć. To były też różnego rodzaju programy pomocowe, jak choćby paczki z Niemiec czy Stanów rozdawane na plebaniach. Nawet nie chodzi o te słodycze i różne inne rzeczy, które wtedy dostawaliśmy, chodzi o poczucie, że nie jesteśmy sami, że są inne narody, które o nas pamiętają i o nas walczą tak, jak potrafią. To był dla nas kawałek zachodniego świata. W końcu to były też programy stypendialne dla młodych ludzi. Sama skorzystała pani z takiego stypendium. Na początku lat 90. byłam na stypendium w Portugalii. Wyjazd pokazał mi, że może być inaczej. Co najważniejsze, nie pojechałam tam, żeby sprzątać, tylko razem z innymi studentami z Lizbony chodziłam na zajęcia. Oczywiście czułam się jak Kopciuszek, szczególnie wtedy, gdy odwiedzałam domy moich kolegów i koleżanek ze studiów, gdzie wszystko było wielkie, eleganckie i pachnące. Jednocześnie miałam poczucie, że świat może być lepszy. Jeżeli popatrzy się na kobiety w Afryce, to one często chodzą z opuszczonymi głowami, nigdy nie patrzą w oczy. My wtedy też nie chodziłyśmy z dumnie podniesioną głową. Widzi pani w nich siebie? Zdecydowanie, to bardzo osobista historia. Ja kiedyś dostałam szansę, wykorzystałam ją dzięki swojej ciężkiej pracy, ale przede wszystkim dzięki temu że Polska się otworzyła i mogłam wyjechać na stypendium; dzięki temu, że na rynek weszły firmy, które dawały pracę, ale też uczyły pewnego standardu pracy. Dzięki temu mogę tu siedzieć i dumnie pani patrzeć w oczy. I teraz jeśli damy taką szansę kobietom z Afryki, to być może one będą siedziały za 20 lat z pani koleżanką i opowiadały o tym, że świat może wyglądać inaczej - bo mogły zdobyć wykształcenie, bo ktoś o nich myślał, opowiadał światu. Dzięki wykształceniu i kompetencjom zawodowym będą mogły rozwijać swój kraj, a nie wsiadać w szalupy, płynąć do Europy i wykonywać najgorzej płatną pracę. Wybór na Ghanę padł nie przypadkowo. To kraj rozwijający się, taka Polska końcówki lat 80.Ghana znajduje się w momencie przemian, wprowadzanych jest wiele reform. Ma duży potencjał, by rozwinąć się ekonomicznie, a oprócz tego ma w sobie cudowną, pozytywną energię i ducha przedsiębiorczości. Edukacja w Ghanie jest bezpłatna, więc na podstawowym poziomie wszyscy mogą sobie na nią pozwolić. Natomiast problemem pojawia się, kiedy dziewczyny chcą kontynuować naukę i natrafiają na konkretne bariery. CU for Africa jest po to, by te bariery usuwać. Mam nadzieję, że to jest początek większego programu, który swoim działaniem obejmie nie tylko Ghanę, ale też inne kraje Afryki. Udało się już pomóc konkretnym kobietom i dziewczynkom? To jest pierwszy rok, kiedy będą fundowane stypendia. Współpracujemy z Dolly Foundation, która pod swoimi skrzydłami ma młode, zdolne dziewczęta. Jak opowiada założycielka fundacji - Rosina Akourkor Teye - wśród dziewcząt objętych programem jest m.in. Princess Jane Boamah, 11-latka, która marzy o tym, by w przyszłości zostać lekarzem albo prawnikiem. Samotnie wychowuje ją matka, której nie stać na zaspokojenie wszystkich potrzeb finansowych związanych z edukacją córki. Szkoda, bo Princess Jane świetnie radzi sobie z nauką. Na swoje stypendium czeka też jej równolatka - Abena Ankama Ayeyi Biney. Jak dorośnie, chciałaby pracować jako projektantka mody lub pielęgniarka. Jest bardzo kreatywna, uwielbia rysować i malować, wszystkiego musi dotknąć. Mieszka z obojgiem rodziców, którzy mierzą się z trudną sytuacją finansową i mają na utrzymaniu jeszcze dwie siostry Abeny. Dziewczynka osiąga przeciętne i wyższe wyniki w nauce, ale jest niezwykle ambitna i gotowa, by pracować na rzecz swoich marzeń. Liczę, że uda im się pomóc. Rosina Akourkor Teye z podopiecznymi Dolly Foundation Chciałabym zapytać o postać Rosiny. To lokalna aktywistka? Tak, Rosina jest założycielką fundacji. Jedną z tych osób, które patrzą w przyszłość i działają. Studiuje za granicą, mówi po angielsku, daje innym przykład. Historia z Rosiną zaczęła się od tego, że kilka lat temu po trzęsieniu ziemi w Nepalu jedna ze szkół była odbudowywana przez Polaków. Szkoła faktycznie powstała, niestety okazało się, że zabrakło pieniędzy na jej wyposażenie. Odezwała się do mnie wtedy znajoma - Daria Mejnartowicz, która mówi: „słuchaj, udało mi się dostać dwa kontenery od linii lotniczych po to, żeby je wypełnić i dostarczyć wyposażenie do szkoły”. Ja z kolei uruchomiłam swoich znajomych, znajomi znajomych i udało nam się pomóc Darii w wyposażeniu szkoły w Nepalu. Od tego czasu w sposób regularny dołączaliśmy się do różnych programów jako fundacja. Było ich kilkanaście, począwszy od szycia podpasek dla dziewczyn w Indiach, dzięki którym zyskały wolność, bo mogą ruszyć się poza dom i nie muszą rezygnować ze szkoły; przez pomoc w naprawie szamba w sierocińcu w Tanzanii, bez którego nie dałoby się funkcjonować. To było też wsparcie programów sportowych dla dziewcząt. Właśnie przez Darię poznaliśmy Rosinę. Chcieliśmy ukierunkować nasze działania, związać się z konkretną fundacją. Zależało nam, żeby to była właśnie Afryka, choćby dlatego że to kolebka naszej cywilizacji, z której wszyscy się wywodzimy, poza tym ma ogromny potencjał, a wciąż mierzy się z dramatycznymi nierównościami społecznymi. Mam poczucie odpowiedzialności: albo będziemy pomagali krajom afrykańskim rozwijać się, żebyśmy mieli zrównoważoną gospodarkę, albo doprowadzimy do sytuacji, w której osoby z Afryki będą musiały emigrować i wykonywać najgorzej płatną pracę. Czyli CU for Africa ma - jak to się mówi - dawać wędkę. Staramy się dużo szerzej myśleć o pomaganiu. Chcemy wyposażyć dziewczyny w kompetencje i siłę. Nasz program jest unikatowy - zaczyna się od tego, że stwarzamy miejsca pracy kobietom w warsztatach w Ghanie, które następnie szyją torby. Można by pewnie te torby zamówić w Chinach i byłoby taniej, natomiast dzięki temu kobiety zarabiają pieniądze i uczą inne kobiety jak szyć. To jest pierwszy etap - dajemy pracę. Później te torby są sprzedawane (zobacz: Jak kupić torbę i ufundować roczne stypendium naukowe), a ze sprzedaży opłacamy dziewczynom stypendium. Kupiona torba jest symbolem ufundowanego stypendium. Dzięki temu najzdolniejsze i najbardziej pracowite dziewczyny mogą rozwijać się w tych obszarach, w których są zdolne lub zdeterminowane. Dzięki temu, że mogą się edukować, w przyszłości staną się kobietami pracującymi. Być może nie będą ze swojego kraju wyjeżdżać, co wzmocni jego gospodarkę. Będą też przykładem dla innych dziewcząt, że się da. Chodzi o mądre pomaganie. Wrócę do paczek, które Polacy dostawali z Niemiec i Stanów. Dzieci biegały w Levisach i adidasach, rodzice dostawali produkty spożywcze, ale czy to pchnęło nasze społeczeństwo do rozwoju, pomogło naszej gospodarce tak realnie, czy raczej utrwalało strukturalne bezrobocie? A wyobraźmy sobie teraz taką sytuację, że w latach 80. ktoś organizuje akcję i w najbiedniejszym rejonie Polski zamawia torby z regionalnymi wzorami. Po pierwsze daje pracę, a stopa bezrobocia była wtedy gigantyczna 13-14%, zwłaszcza sytuacja kobiet w Polsce była szczególnie trudna, bo zamykały się wielkie szwalnie. Po drugie z pieniędzy uzyskanych ze sprzedaży można było ufundować stypendia naukowe, które promowałyby młode polskie kobiety. Gdzie bylibyśmy dzisiaj? Pewnie taka pomoc wyszłaby nam na dobre, dlatego wychodząc z tego założenia, zrobiliśmy dokładnie taki program pomocowy. Dla mnie to jest historia o dawaniu siły oraz poczucia, że jesteśmy razem i myślimy o nich. Czym jest dla pani to „dawanie siły”? Kobiety bardzo często mają w sobie wiele niepewności, muszą udowadniać pewne rzeczy. Dlatego tak bardzo potrzebujemy dobrych przykładów, że którejś z nas się udało, że któraś z nas osiągnęła sukces. Jeśli będą takie przykłady to one będą dodawały odwagi. Jeżeli mojej sąsiadce się udało, to mnie też może się udać. To jest niezwykle istotne. Również w Polsce brakuje nam kobiet sukcesu, które osiągnęły pozycję dzięki swojej pracy. Znamy wiele celebrytek, które mają, to co mają dzięki swojemu wyglądowi. Nie chcę tu w żaden sposób deprecjonować ich pracy. Natomiast tą kluczową rzeczą, którą dziewczynki widzą jest „ładna buzia”, a chodzi o to, by wychowując córki, ja akurat mam synów, dać im przekaz, „słuchaj córeczko, jak będziesz ciężko pracować, to możesz być, kim chcesz”. I tutaj bardzo brakuje nam kobiecych przykładów. A czy to nie jest trochę tak, że próbujemy narzucić Afryce zachodnioeuropejskie rozumienie sukcesu? To bardzo ciekawe pytanie. Akurat przed tym spotkaniem, miałam rozmowę na temat polskiej szarmanckości. Nasi polscy mężczyźni są tacy szlachetni, otwierają nam drzwi. przysuwają krzesło i podają płaszcz. Oczywiście jesteśmy do tego kulturowo przywiązane i nasze babcie przyswoiły nam, że to są właśnie gentlemani. Ale ta sytuacja ma też drugi wymiar: bo ona stawia nas w pozycji istot bezbronnych, słabych i nie w pełni sprawnych. Myślę, że najważniejsze jest to, że niezależnie czy urodziliśmy się kobietą czy mężczyzną, powinniśmy mieć te same prawa i możliwości. Oczywiście Afryka jest odległa od nas kulturowo, ale pewne jakości są uniwersalne i są nimi właśnie równe prawa. Niezależnie od szerokości geograficznej każdy człowiek powinien mieć taką samą wolność decydowania. To brzmi bardzo pojemnie, a my raczej koncentrujemy się na konkretnych osobach i konkretnych działaniach. W myśl zasady: „kto ratuje jedno życie, ratuje cały świat”. I jeżeli uda nam się pomóc jednej dziewczynie, mamy poczucie większego sensu i większego sprawstwa. Jako agencja marketingowa mamy narzędzia do tego, by kształtować nowe nawyki i zmieniać świat. Akcję charytatywną można rozegrać jak akcję marketingową? Marketing i reklama mają wciąż negatywne postrzeganie. Sformułowania „coś jest przereklamowane”, „to tylko PR” - jakbyśmy próbowali sprzedać ludziom coś, czego oni nie chcą. To nieprawda, nikogo się do niczego nie zmusi. Natomiast komunikacja marketingowa może zmieniać nawyki, jest doskonałym narzędziem, by pomagać w kampaniach społecznych. W ciągu ostatnich 30 lat dzięki komunikacji marketingowej Polacy zaczęli w sposób regularny myć zęby, używać podpasek i stosować dezodoranty. Oczywiście stoją za tym konkretne firmy, które sprzedały te proszki do prania i antyperspiranty, ale chyba lepiej żyć w świecie, w którym otaczamy się czystymi, zdrowymi ludźmi. I temu służy reklama. Nasza kampania „Pij mleko, będziesz wielki”, która była największą kampanią społeczną w tym kraju, bo nie była jednorazową akcją, ale prowadziliśmy ją przez 9 lat, zwróciła uwagę na ważne społecznie zagadnienia, takie jak np. osteoporoza. I nie dlatego że piętnowała coś, ale pokazywała dobre wzorce. I sądzę, że właśnie dobre wzorce powinniśmy w reklamie wykorzystywać. Czy pojawiają się jakieś wyzwania w realizacji tego projektu? Zwłaszcza mam tu na myśli epidemię koronawirusa. COVID-19 okazał się swego rodzaju katalizatorem dobrych zmian. Kiedyś firmy miały swój biznes, a z drugiej strony CSR (red.: corporate social responsibility - społeczna odpowiedzialność biznesu), gdzie angażowały się społecznie. A w momencie, w którym zaczął się koronawirus, wszyscy zaczęliśmy szyć maseczki, dostarczać posiłki dla lekarzy itd. Pandemia uruchomiła pewien duch wspólnoty, uwrażliwiła nas na to, że trzeba pomagać, że trzeba się dzielić, że nie możemy myśleć tylko o naszych klientach i naszych zyskach. COVID pokazał nam, że jest jeden świat i wszyscy jesteśmy od siebie zależni. Pomaganie innym powinno być fragmentem DNA osób zajmujących się biznesem. Nie dlatego, żeby poczuć się ze sobą dobrze, ale dlatego że to jest nasz obowiązek. To efekt motyla. Jeżeli pomożemy Afryce i ta Afryka będzie się lepiej miała, to cały świat będzie lepiej funkcjonował. Warto o tym pamiętać.
Czy fotografowanie to raczej pasja niż zawód? Mikołaj Nowacki o wyzwaniach dzisiejszej fotografii [STORYTELLERS]
O to, jak zmienił się rynek fotograficzny na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat i o wyzwania, przed jakimi stoją dzisiejsi fotografowie - zapytaliśmy Mikołaja Nowackiego, bohatera cyklu Storytellers Fotograf Miesiąca.
Magazyn National Geographic od ponad stu lat pokazuje zjawiska i zmiany, jakim podlega nasz świat. Towarzyszy temu fotografia, a za tą fotografią stoją ludzie. To z myślą o nich powstał cykl STORYTELLERS Fotograf Miesiąca - miejsce dla profesjonalnych fotografów i wybitnych osobowości fotograficznych, w którym mogą podzielić się z nami swoim warsztatem i doświadczeniami zawodowymi. Fotografia staje się tu pretekstem do mówienia o zjawiskach szerszych. Bohaterem tego miesiąca jest Mikołaj Nowacki - fotograf National Geographic Polska, ambasador marki Lumix, laureat takich nagród jak Grand Press Photo czy Sony World Photography Awards. Zapytaliśmy go o wyzwania, przed jakimi stoi dzisiejsza fotografia. Jak przebiegała jego droga fotograficzna? I czy fotografowanie to dziś raczej pasja niż zawód? Zapraszamy do wysłuchania naszej rozmowy. Zobacz wywiad wideo:
Myślałam, że najpiękniejszym miastem Portugalii jest Lizbona, z jej skąpaną w czerwieni zachodzącego słońca Torre de Belém, którą zobaczyłam, jeszcze będąc dzieckiem, na zdjęciu i tak się zachwyciłam, że postanowiłam wpisać to miasto na listę tych, które koniecznie muszę zobaczyć. Chciałam przesiąknąć jej melancholijnym nastrojem, posłuchać fado w miejscu, gdzie się ono narodziło. A potem odwiedziłam Porto. Nie wiem, czy to wpływ porto – słodkiego wina, którego spróbowałam w jednej z tawern, a może to było słońce, które wyszło zza chmur, ale postanowiłam usiąść na ławce. I nie robić nic przez najbliższe godziny, tylko patrzeć. Na rzekę Duero, na rozpięte nad nią mosty wyglądające jak koronkowe dzieła sztuki, na oblepione kolorowymi domkami zbocza, na małe łódki kołyszące się na spokojnych falach, na ludzi, którzy tak jak ja zatrzymali się w biegu. I tak właśnie spędzać czas. Bez pośpiechu. Po Porto przyszedł czas na Algarve, krainę relaksu z malowniczymi klifami i oceanem, który wyrzeźbił tamtejsze skały w dziesiątki urokliwych zatok i klifów wysokich na 20 m, z falami będącymi marzeniem surferów. Alentejo – pustynną prowincję jakby zagubioną w czasie, gdzie życie toczy się nieśpiesznym utartym rytmem i każdy dla każdego ma czas. I nawet nie wiem, kiedy Portugalia stała się dla mnie miejscem, do którego wracam, by uczyć się żyć bez pośpiechu, doceniać walory lokalnej kuchni, słuchać muzyki, która porusza duszę, odwiedzać kolejne miasteczka i wioski, jedne piękniejsze od drugich. Mam nadzieję, że Portugalia, na którą stawiamy w tym wydaniu Travelera, również dla Was okaże się takim miejscem Redaktor naczelna - Agnieszka Franus PORTUGALIA WYBRZEŻE LIZBOŃSKIE Urokliwa stolica, luksusowe Estori, melancholijne Cascais, bajkowe zamki Sintry ALGARVE Smak wolności AVEIRO, COIMBRA, BRAGA Magia miasteczek SERRA DA ESTRELA Cisza absolutna NAZARÉ Tam, gdzie fale sięgają dziesiątego piętra ALENTEJO Kraina niespodzianka PORTO I DOLINA DUERO Poznaj wszystkie odcienie wina PARK NARODOWY PENEDA-GERÊS Zamieszkaj w domku hobbita ZAMKI PORTUGALII Ślady po templariuszach, cuda baroku ROTA VICENTINA Poczuj rozkosz wędrówki AZORY Archipelag w środku niczego MADERA Nad ocean i w góry
Ruch antyszczepionkowy? "Fakty są jasne. Nie można wybierać, co jest prawdą" [WYWIAD]
W Stanach Zjednoczonych to człowiek instytucja i jeden z najpopularniejszych naukowców. Często gości w mediach, znany jest z barwnych przemówień i ciętych ripost. Internauci kochają tworzyć o nim memy. Jest astrofizykiem, był dyrektorem nowojorskiego planetarium, a jego nazwisko nosi planetoida 13123 Tyson. Rozmawiamy z Neilem deGrasse Tysonem
Okazją do rozmowy była promocja programu telewizyjnego "Star Talk", którego naukowiec jest gospodarzem. Talk-show wystartowało w USA w kwietniu ubiegłego roku, ma dotrzeć także do Polski. Neil deGrasse Tyson zaprasza do niego znanych polityków, aktorów, ludzi kultury i zadaje im podstawowe pytanie - jaką rolę odgrywa nauka w Twoim życiu? Za każdym razem powstaje z tego ciekawa opowieść jak na przykład świat naukowców wpływa na branżę rozrywkową i odwrotnie. Bo przecież nie jest żadną tajemnicą, że wśród badaczy nie brakuje tych, którzy z wypiekami śledzą seriale i zaczytują się w powieściach, a potem sprawdzają czy opisane tam fenomeny są możliwe. Kultura, popkultura i nauka nieustannie się wzajemnie inspirują. Podobne zależności są w ekonomii i oczywiście polityce. Postanowiliśmy zapytać go o podejście do tego co dziś dzieje się na styku nauki i innych dziedzin życia. Niedawno Tyson wdał się w internetową dyskusję z pewnym rapperem, gdy tamten zaczął głosić, że Ziemia jest płaska. Naukowiec zabierał w głośnych dyskusjach o GMO i szczepionkach, które w Stanach Zjednoczonych mają ogromne grono przeciwników. Błażej Grygiel: Dla wielu jest pan także swego rodzaju bohaterem, także dlatego, że zabiera pan głos na ważne i trudne tematy. Obecnie zarówno w USA jak i w Polsce toczą się dyskusje z udziałem naukowców i przedstawicieli środowisk religijnych dotyczące szczepionek, aborcji, farmakologii oraz roli technologii w życiu człowieka. Z jednej strony potrafimy dosięgnąć Marsa, polecieć na Księżyc. Dysponujemy oszałamiającą techniką. Z drugiej strony mierzymy się z takimi zagrożeniami jak terroryzm, są także ludzie, którzy wolą by nauka i technika przestały się rozwijać w takim tempie. Co zrobić z takim zderzeniem wartości? Neil DeGrasse Tyson: To dość obszerne pytanie, odpowiedź rozłożę na trzy części. Z jednej strony robię coś, co nie jest do końca nauczaniem. Do tego trzeba by było innego otoczenia, warunków. Staram się za to zaznajamiać ludzi z nauką, by sami wiedzieli jak zadawać pytania, rozumieli jak można myśleć o problemach, gromadzić informacje. Dla mnie najważniejszą rzeczą jest to by ludzie stali się naukowo świadomi. Rozumiejąc przeprowadzone badania mogliby spokojnie przyznać: Nie można sobie dowolnie wybierać tego, co jest prawdą, a co nie. Znając naukę i mając świadomość jej dokonań, pozostaje raczej na stanowisku przeciwnym. Znajomość nauki uodpornia na tego typu myślenie. Jeśli chodzi o spór o aborcję, to obszar, gdzie opuszczamy świat nauki i wchodzimy w świat etyki i filozofii. To zatem jest inne zagadnienie. Odnosząc się do zmian klimatycznych. Jak zapewne czytałeś, mamy osoby w Organizacji Narodów Zjednoczonych, które nie dopuszczają tego do siebie. Znowu - to wybieranie argumentów i danych tak, by pasowały do ich koncepcji. My w ten sposób nie działmy. Natomiast jeśli chodzi o ludzi odrzucających technologię. Ci, którzy to robią najczęściej powodowani są strachem, a jednocześnie sami korzystają z jej zobyczy. Założę się, że masz telefon komórkowy. - Jak najbardziej. - Telefon ma GPS, który używa technologii satelitarnej. Mogę się założyć, że wspomniani ludzie używają jej jednocześnie wmawiając nam, że nie lubią postępu technicznego. To dość częsta doza hipokryzji, choć najczęściej ludzie nie zdają sobie z niej sprawy. Trzeba im to dopiero pokazać. W jednej ze swoich książek napisałem rozdział, gdzie wyobrażałem sobie co było gdyby zabierać ludziom po kolei zdobycze techniki. Oto konkrenty przykład: “ Nie chcę lecieć w kosmos. Do czego jest mi on w ogóle potrzebny?” W ciągu jednej nocy wyeliminujmy wszystko co ma jakikolwiek związek z podbojem kosmosu. Następnego ranka obudzisz się pozbawiony wielu rzeczy i dopiero wtedy zdasz sobie sprawę jak bardzo jest to ważne. Tak naprawdę najwięcej zależy właśnie od nauczenia ludzi tego czym tak naprawdę jest nauka i jak działa. Odnosząc się do religii, jeśli twoja religia mówi, że świat fizyczny jest nieprawdziwy, to jest to po prostu nieprawda. Oczywiście nikt nie zabrania wiary w to, każdy powinien mieć swobodę wiary, nawet jeśli obiektywnie nie zgadza się ze stanem faktycznym. Inna sprawa, gdy ludzie odrzucający naukę, oraz to co ona wyjaśnia, podejmują ważne decyzje oraz zajmują stanowiska związane z takim właśnie zagadnieniem. Tak więc jeśli jesteś pewien, po lekturze tekstu z danej księgi, że wszechświat powstał w sześć dni to może jednak nie jesteś odpowiednią osobą do zasiadania konkretnie w komisji do spraw nauki w parlamencie. Powinieneś raczej zasiadać w innych, bo w takim wypadku osąd powinien być zbudowany na podstawie obiektywnych faktów, a nie osobistych prawd i filozofii zdefiniowanych przez konkretne sympatie religijne. - Często nawiązuje Pan do znanych filmów i książek science fiction, na przykład serii “Star Trek”. Czy istnieje możliwość polecenia poza ostateczne granice kosmosu? - Nawet na horyzoncie marzeń nie istnieje cokolwiek co pozwoliłoby nam przebyć całą galaktykę podczas przerwy na reklamy, jak robią to bohaterowie serialu "Star Trek". Tam można rozpędzić się do dowolnej prędkości nadświetlnej. Mogą przelecieć galaktykę i dolecieć wciąż będąc w tym samym wieku. Nawet jeśli zbliżylibyśmy się do prędkości światła to dotarlibyśmy zaledwie do 10, może 20 najbliższych gwiazd. A jest to zaledwie malutki skrawek przestrzeni całej galaktyki. Jej promień to około 100 tysięcy lat świetlnych. Tak więc jeśli wyruszysz z prędkością światła w poprzek niej, a później wrócisz, okarze się, że na Ziemi wszyscy już dawno o tobie zapomnieli. Przetrwałbyś, ponieważ dla ciebie czas biegłby znacznie wolniej niż dla innych, ale dla pozostałej części ludzkości byłaby to po prostu podróż bez znaczenia. Tak więc raczej w możliwej do przewidzenia przyszłości takich podróży nie będzie. Rozmawiał Błażej Grygiel.
W Indiach albo się zakochasz, albo je znienawidzisz - powiedział mi kiedyś Marek Arcimowicz, autor tekstu o Radżastanie, który polecił mi jako idealne miejsce na pierwszy kontakt z tym krajem, i o trekkingu dookoła Annapurny w Nepalu. Ta ostatnia trasa uchodzi za jedną z najpiękniejszych na świecie. Marek, fotograf i przewodnik po Indiach, jest absolutnie nimi zafascynowany. Podobnie jak mój redakcyjny kolega Maciek Wesołowski, autor książki o Indiach Szpagat w pionie i kilku reportaży w tym wydaniu specjalnym Travelera. Do tego grona należy też Paulina Wilk; dzięki niej odbędziemy niezapomnianą podróż kulinarną przez najsmaczniejsze zakamarki Indii, z których pochodzi aż 70 proc. znanych nam przypraw i które są rajem dla wegetarian. Z Danutą Śmierzchalską poleniuchujemy na sławnych plażach Goa. Kasia Boni podzieli się doświadczeniami z pobytu w ajurwedyjskim ośrodku w Kerali, gdzie rozprawiła się ze stresem. Andrzej Meller poradzi, jak przeżyć podczas Kumbh Meli, święta, na które do Allahabadu przyjeżdża ponad 100 mln wyznawców hinduizmu. W tym wydaniu będzie też o pałacach maharadżów w Gudźaracie, Dharamsali, w której mieszka dalajlama, herbacianych polach Darżylingu, wiecznie zielonych Ghatach Zachodnich, o świętym mieście Waranasi, Bombaju i wreszcie Delhi, do którego od jesieni będzie można dolecieć bezpośrednio z Polski i wyrobić sobie własne zdanie o tym niezwykłym kraju. Agnieszka Franus REDAKTOR NACZELNA TEMAT GŁÓWNY | 25 POMYSŁÓW NA PODRÓŻ PO INDIACH INDIE OD KUCHNI. W domach gotują kobiety, w restauracjach – wąsaci mężczyźni. RADŻASTAN. Daj się zaprosić na czaj. GOA. Spokój na plaży. DELHI. Inna galaktyka. LADAKH. Stań na szczycie i zmień perspektywę patrzenia na świat. ALLAHABAD. Święto Dzbana. GUDŹARAT. W pałacach maharadżów. KERALA. Ajurweda, czyli sztuka życia. HAMPI.W stolicy imperium sprzed wieków. GHATY ZACHODNIE. Tutaj rządzą dzikie zwierzęta. WARANASI. Najświętsze miasto Indii. TADŹ MAHAL. Najsłynniejszy grobowiec świata. DŻAMMU I KASZMIR. Wędrówka lodową drogą. LUDZIE. Poznaj etniczne mniejszości Indii. BOMBAJ. Jak w bollywoodzikim filmie. ŚRINAGAR. Wodny świat. DARDŻYLING. Pociągiem zabawką w Himalaje. RISZIKESZ I HARIDWAR. Światowa stolica jogi i święte miasto, w którym oczyścisz się z grzechów. TAMILNADU. Stan w kolorach tęczy. DHARAMSALA. Z wizytą u dalajlamy. SRI LANKA. Niebieskim ekspresem przez herbaciane wzgórza. NEPAL. Wokół Annapurny – najpiękniejszy trekking świata. BAZA POD EVERESTEM. Himalaje dla początkujących. MUSTANG. Zaginione królestwo. BHUTAN. W drodze do Shangri-La.
Przeklinanie jest złe? Jest bardzo potrzebne. Nawet zwierzęta to robią [WYWIAD]
Najczęściej używanie przekleństw traktowane jest jako objaw niechlujstwa językowego. Fakty są jednak inne. Emma Byrne, autorka książki “Swearing Is Good for You: The Amazing Science of Bad Language” odkrywa przed nami bardzo praktyczne zalety ostrego języka. Opowiedziała o nich redakcji National Geographic.
Simon Worrall, National-Geographic: Pisze Pani, że jest dumna z talentu do kwiecistego i odpowiedniego do chwili przeklinania. Proszę opowiedzieć o swoim zainteresowaniu brzydkimi słowami i co z tego może wynikać dla nas dobrego? Emma Byrne, Moje pierwsze wspomnienie kary za przeklinanie pochodzi z chwili, gdy nazwałam brata “pizdą” (ang. - twat), które myliłam z innym wyrazem ( ang. twit – głupek, cymbał). Miałam mniej więcej osiem lat, mój brat chodził do przedszkola. Mama stanęła jak wryta, a potem dostałam po uchu. Wtedy zrozumiałam, że pewne słowa mają znacznie więcej mocy niż inne, a głupia zmiana samogłoski potrafi sprawić, że wypowiedź nabiera mocnego emocjonalnego charakteru. Zawsze ciekawiło mnie to, o czym mówiono, że nie powinnam się tym interesować. Dlatego właśnie trafiłam do miejsca zdominowanego przez mężczyzn. Kiedy mówiono mi “to nie dla ciebie” musiałam poznać jak najwięcej. - Moja relacja z przeklinaniem to właśnie tego przykład. Zdarza mi się używać przekleństw by określić swoją pozycję bliżej kolegów (niż koleżanek – przyp. red.), coś jak chwalenie się znajomością zasad spalonego w piłce nożnej. To takie upewnianie się, że nie jestem kimś dziwnym i obcym tylko na podstawie mojej płci. Istnieją badania z Australii i Nowej Zelandii pokazujące, że przeklinanie wśród bliskich znajomych jest oznaką wzajemnego zaufania. Widać to choćby w transkrypcjach rozmów badanych przypadków w branży produkcji i IT, gdzie w żartach odchodzi się od grzecznego języka i właśnie to pokazuje zaufanie w zespole. - Jednym ze sposobów wytłumaczenia tego jest fakt, że przeklinanie ma zawsze charakter emocjonalny. Użycie przekleństwa potrafi pokazać jak dopasowujesz się do cudzej osobowości. Czy mężczyźni zawsze przeklinali więcej od kobiet? - Oczywiście, że nie! Historycy zajmujący się językiem angielskim opisują jak kobiety bywały chwalone za umiejętności w tworzeniu wyjątkowo wyrazistych przekleństw i wiązanek aż do około 1673 roku, gdy opublikowano książkę Richarda Allestree “The Ladies Calling”. Autor pisze w niej, że przeklinanie jest czymś podobnym dla kobiety jak posiadanie brody, czy bezpłodność – to cecha odbierająca jej kobiecość. Niestety dzisiaj stoimy w tym samym miejscu. Choć kobiety wydają się mniej przeklinać – badania pokazują coś zupełnie innego. Klną tak samo, ale niestety są dużo surowiej oceniane, a to ma dalsze implikacje społeczne. Zafascynowało mnie to, że nie tylko ludzie przeklinają – naczelne także to robią! Proszę opowiedzieć o projekcie Washoe. - Na wolności szympansy znaczą swoje terytorium za pomocą odchodów, używają ich także do okazywania niezadowolenia. Tak więc jeśli próbujesz ich uczyć języka gestów zaczynach od treningu z nocnikiem. Podobnie jak u ludzkich dzieci – kończy się to wprowadzeniem tabu ekskrementów. W projekcie Washoe znak słowa “brudne” polegał na podparciu pięścią podbródka. Po krótkim czasie naukowcy zaobserwowali, że szympansy zaczęły używać znaku w taki sposób, w jaki ludzie używają przekleństw. Washoe była szympansicą zaadoptowaną adoptowaną w latach sześćdziesiątych przez R. Allena Gardnera i Beatrix T. Gardner. Potem trafiła do naukowca nazwiskiem Roger Fouts, gdzie w waszyngtońskim ośrodku badawczym była przewodniczką dla trzech młodszych szympansow; Loulis, Taty i Dar. Sprawdzano, czy szympansy będą przekazywać sobie język z pokolenia na pokolenie, co przyniosło pozytywny rezultat. Ale to nie wszystko: powiązały tabu toaletowe ze słowem “brudny” jako czymś wstydliwym. Zaczęły używać go by wyrażać wściekłość, zupełnie jak przekleństwo. Gdy Washoe i inne szympansy były naprawdę zdenerwowane przykładały pięści do podstaw szczęk, aż można było usłyszeć dźwięk szczękania zębów. Washoe i inne pokazywały wiadomości w rodzaju “Brudny Roger!” albo “Brudna małpa!” gdy były rozgniewane. To nie ludzie ich tego nauczyli. Same zinternalizowały tabu, powiązały je ze znakiem w języku i nagle słowo zyskało potężną moc – można nim było rzucić tak samo jak odchodami. Mówi Pani, że przeklinanie jest jak system rozpoznania tego co w danej kulturze podlega tabu. - Przykładem, który większosci anglojęzycznych czytelników będzie bliski (także polskojęzycznych – przyp. red.) jest pojęcie bluźnierstwa. To język, który nie pojawi się w telewizji i mediach. W USA “słowo na n” (nigger – czarnuch – przyp. red.), które kiedyś znajdowało się w tytule popularnej książki Agathy Christie, czy w wierszyku dla dzieci, obecnie jest tabu ponieważ jest symbolem rasizmu i bolesnej historii niewolnictwa i cierpienia afroamerykanów. W niektórych społecznościach używa się go by stać się odpornym na obrazę – anektuje się dane słowo, by nie mogło być bronią przeciwko nam (polskich przykładów także nie brakuje – choćby nazwanie bojówki kibiców krakowskiej Cracovii “Jude Gang” jako rozbrojenia obrazy jaką dla tej grupy jest nazwanie kogoś Żydem – przyp. red.). To tylko przykład słowa, które wypadło z literatury i codziennych rozmów, weszło w obszar słów niewypowiadalnych. Podobne mechanizmy działają dla całej ludzkości.
Samotna podróż po Afganistanie. Rozmowa z Moniką Bułaj, autorką książki "Nur"
Z napotkanymi Afgańczykami dzieliła głód, sen, zmęczenie, modlitwy, łzy i śmiech. Podróżowała autobusem i taksówką, na piechotę i ciężarówką, konno, jakiem i osiołkiem. Jak po kraju tak nieprzyjaznym kobietom podróżuje się w pojedynkę? Opowiada Monika Bułaj, fotografka, pisarka, reporterka, autorka książki "Nur. Zapiski Afgańskie".
Co zabrała Pani ze sobą w podróż do Afganistanu? Bardziej niż aparat w takich miejscach liczą się odpowiednie buty. Chodzi o to, by móc codziennie przejść 50 km w czymś, co przypomina obuwie afgańskie. By jak najbardziej zmieszać się z ulicznym tłumem i opóźnić tę chwilę,gdy cię w nim zauważą i wyłuskają wzrokiem. Fotografuję leicą, bo jest mała, ma piękną optykę i mogę na niej w miarę polegać. Używam maleńkiego obiektywu 35 mm, który rysuje kreską światło w ciemności, nie noszę torby fotograficznej. Podróżuję lekko. By wejść wszędzie, podjechać koniem lub osłem, wskoczyć do ciężarówki czy do bagażnika kolektywnej taksówki, w każdej chwili móc zniknąć lub zmienić drogę. Tak samo zresztą przemieszczają się Afgańczycy. Efektem Pani podróży jest album Nur. Zapiski Afgańskie. Zdjęcia łączą się w nim z tekstem. Skąd pomysł na tę formę. Zdecydowałam się pomieszać tekst ze zdjęciami, bo tak wiele jest tam do opowiedzenia! Fotografia, reportaż literacki oraz trzeci poziom narracji, czyli podpisy, to jest inny gatunek literacko- wizualny, który uprawiam od lat. Te poziomy narracji są tak samo ważne. Fotografie nie są ilustracjami do tekstu, a tekst tłumaczeniem tego, co na zdjęciu. Spotkanie dwóch fotografii na rozkładówce jest owocem długiej pracy. I właśnie z tych spotkań wyłania się treść i sens: opowieść o mieszkańcach Afganistanu żyjących w cieniu chronicznej wojny, historia kraju, kody zachowań, kultura, strategie przeżycia, wiara. To jest technika montażu filmowego, praca z kształtem, czasem znaczeniem, muzycznym rytmem obrazu. Tak by zostawić czytelnikowi przestrzeń dla wyobraźni i pytań, prowadząc go delikatnie, czasem podsuwając mu nowy wątek, czasem przypominając, gdzie już był. Jak się podróżuje po kraju tak nieprzyjaznym kobietom? W takich krajach dla każdego przybysza, niezależnie od płci, wszystko staje się wyzwaniem. W Afganistanie zmieniają się kody, wyostrza uwaga. Również wyobraźnia pracuje inaczej, bo trzeba wejść w rytm miasta, drogi, ludzi. Jako kobieta miałam dostęp do świata niewidzialnego dla reportera mężczyzny. Staram się zawsze obracać słabość w korzyść, kłopoty – w nowe okazje spotkania. Zdarzały się sytuacje trudne właśnie dlatego, że byłam kobietą, ale były tak nieistotne wobec tego, co wokół, że o nich szybko zapomniałam. Rozmawiała Julia Lachowicz
"Dobrego biegania nic nie zastąpi. Nawet seks." Człowiek, który przebiegł świat
Lubi, kiedy czuje, że jest ciężko. Trudno mu się zmęczyć. Dlatego na swoja dyscyplinę wybrał biegi ultradługie. Znalazł się w światowej czołówce. Na zakończenie kariery przebiegł świat.
Z Piotrem Kuryłą rozmawia Julia Lachowicz Pobiegamy? Dziękuję, nie biegam. Brzmi jak odpowiedź alkoholika, gdy proponuje się mu kieliszek wódki. No bo od biegania tez się można uzależnić. Wie pan coś o tym? Tak. W pewnym momencie bieganie było dla mnie wszystkim. Gdy przygotowywałem się do ultramaratonów, które maja dystanse nawet powyżej 200 km, potrafiłem dwa razy w tygodniu biec maraton. W ramach treningu. A w pozostałe dni po kilkanaście kilometrów. Bieg na 200 km? Tego przecież nie da się przebiec bez przerwy. Oczywiście, że się da! Jeżeli chce się zająć dobre miejsce, nie można sobie pozwolić na przystanki. Dwukrotnie brałem udział w Spartathlonie. To bieg z Aten do Sparty na dystansie 246 km. W 2007 r. pokonałem go w 24 godz. 29 min i 41 s. Biegłem non stop, średnio poniżej sześciu minut na kilometr. Byłem drugi. Jak wyglądał pana trening do tak morderczych zawodów? Po prostu przebiegłem z Augustowa do Grecji. W sumie 4 tys. km przez Polskę, Czechy, Węgry i Serbię. Cały czas ciągnąłem za sobą wózek z ekwipunkiem. Zakrawa na masochizm. Bo ja zawsze lubiłem dostawać po dupie. Jak byłem mały, z moim bratem bliźniakiem byliśmy zmuszani do pracy na polu tytoniu. Także w soboty. To był mój znienawidzony dzień tygodnia. Ojciec dawał w palnik i się na nas wyzywał. Od tego czasu lubię, jak jest ciężko. Musze czuć, że jest źle. Pierwszy mój maraton w życiu biegłem w Warszawie. Prawdziwa masakra. Za szybko wystartowałem, ostatnie kilometry musiałem iść. Na nogach miałem buty za 20 zł, które poobcierały mi doszczętnie nogi. Normalny człowiek by sobie po takim debiucie odpuścił. Ja nie. Widać to po ścianach w pana domu. Są jak kapliczka zrobiona z medali, pucharów i dyplomów z biegów. Trochę się tego nazbierało. Gdy zorientowałem się, że na dystansie maratońskim nie mam szans na miejsca w czołówce, przerzuciłem się na ultradługie biegi. Świetnie się w nich czułem i konkurencja była mniejsza. Był moment, że nie miałem równych w Polsce. I mimo to rzucił pan bieganie. Bo przez to, że dla biegania zrezygnowałem z roboty, poczuliśmy biedę. Żona poszła do pracy, ale to nie wystarczało, żeby utrzymać rodzinę z dwiema córkami. Była tez afera z Polskim Związkiem Lekkiej Atletyki. Podobno sugerowali, żeby pan odszedł. Przed startem w Grecji wdałem się w bójkę. Człowiek przed zawodami przez kilka dni nie może biegać, w związku z czym jest cholernie nabuzowany. Ktoś mnie sprowokował... Jak? Podszedł do mnie i powiedział: „Rozmawiałem z twoją żoną, mówiła mi, że wolałaby długodystansowca niż sprintera”. Nerwy mi puściły, miałem z tego kłopoty. To wszystko się nałożyło na siebie i obiecałem żonie, że skończę z bieganiem. Tak po prostu? No, pod jednym warunkiem. Że będę mógł pobiec ostatni bieg. Dookoła świata. I co ona na to? Nie miała juz nawet siły komentować. A po co coś takiego robić? Dla pokoju na świecie. Banał. Jak podczas wyborów Miss World. Może się pani śmiać, ale według mnie pokój jest jedyną uniwersalną wartością, o która wszyscy walczymy. Chciałem swoją postawa inspirować ludzi do działania. Jak wyglądały przygotowania? Wziąłem globus i po prostu narysowałem na nim linie – przez Rosję, Stany i Europę. Tak wyznaczyłem trasę. Przygotowania trwały aż pół roku, w końcu zrobiłem te trasę że wschodu na zachód. A sprzęt? Wziąłem ze sobą obcinacz do paznokci, nożyczki, kleje błyskawiczne, dwie szpulki mocnej nici, kilka igieł, scyzoryk, dwa zegarki, dwie latarki, notatnik, dwa długopisy i czarny wodoodporny mazak, dwie pary butów, trochę ciuchów, leków i jedzenie. Dziesięć litrów wody, trzy litry mleka, kilka chlebów, suchary, dżem, miód, konserwy, czekoladę gorzką i snickersa. Największym wyzwaniem było zbudowanie specjalnego kajaka z opuszczanymi kołami, który zarazem mógł służyć jako przyczepka. Wtedy jeszcze planowałem, że oprócz biegu będę spływał rzekami. Brałem tez pod uwagę, że być może będę musiał przepłynąć na nim ocean. Plany się zmieniły? 80 km za Madrytem, na rzece Tag. Wpadłem tam w wiry wodne. Dwa razy udało mi się wyciągnąć kajak, ale poziom wody podnosił się, bo otwarto zaporę. Nie miałem szans. Musiałem porzucić cały mój ekwipunek i po skałach wydostać się z kanionu. Byłem wyczerpany, przez chwile naprawdę chciałem umrzeć. Przerosło to Pana? Gdy byłem pod wodą, usłyszałem głos, który kazał mi nabrać wody w płuca i spokojnie pójść na dno. Na szczęście pojawił się też drugi głos, który przed oczami postawił zdjęcie moich dwóch córek. Wtedy wiedziałem, że muszę się dla nich uratować. Po tej sytuacji poczułem się silny. Wiedziałem, że jakaś siła nade mną chce, żebym ukończył mój ostatni bieg. Co pan zrobił po utracie całego ekwipunku? Spałem w lesie, pod gołym niebem. Jadłem tylko suchy chleb. W Lizbonie konsul pomógł mi się ogarnąć, wyleciałem do Nowego Jorku. Na miejscu miałem się zgłosić do organizacji polonijnej, ale bez angielskiego nie potrafiłem nawet trafić pod wskazany adres. Przez trzy dni koczowałem w Central Parku. Ale Polonia się w końcu panem zajęła. Tak, bardzo mi pomogła. Dopiero tam się okazało, że na moim koncie zostało 19 dol., a ja mam przebiec całe Stany. W gazetce polonijnej napisano więc apel o wsparcie mojego projektu. Po kilku tygodniach na koncie było 10 tys. dol. Wyobraża sobie pani? Nie bardzo. Skąd te pieniądze? Ludzie bardzo mi kibicowali. Podobał im się mój projekt. Ale naprawdę to nie kasa najbardziej mi pomogła, tylko ludzka życzliwość. Raz biegłem w ulewie, było zimno, beznadziejnie. I nagle pewna pani wychodzi z kubkiem ciepłej herbaty. Nie mógł pan sobie jej przyrządzić? Nie miałem ze sobą kuchenki. Jadłem tylko chleb lub bułki, popijałem mlekiem. Ważne, że cztery razy dziennie. Zawsze jeden posiłek przed snem. Dzięki temu trochę się rozgrzewałem i mogłem się zdrzemnąć. Czasem spałem w temperaturze –10°C. Nauczyłem się też zawsze zabierać butelkę wody do śpiwora, żeby nie zamarzła. Zwłaszcza gdy doleciałem do Władywostoku w Rosji. Mrozy w nocy dawały mi w kość. Jak się pan rozgrzewał? Biegiem. Średnio pokonywałem 70 km dziennie. W Rosji zdarzało się, że nawet 150. Najtrudniejsze były zachody słońca. Tęskniłem i chciałem jak najszybciej dotrzeć do domu. W tych momentach nie zatrzymywałem się i biegłem, aż padłem. Jak radził pan sobie z samotnością? Nie radziłem sobie. Odmawiałem zdrowaśki. Jak teraz zgrzeszę i ksiądz za pokutę daje mi 10 do odmówienia, to czuję, że to nic. Chcę więcej. Ja dziennie odmawiałem ich setki. Pomagało? Nie zawsze. Załamywałem się wiele razy. Na przykład gdy na Syberii zobaczyłem znak, że do następnego miasta – Czyta, jest 2,1 tys. km. Miałem dość. Kombinowałem, jakby tu złamać nogę albo się poślizgnąć, by nie musieć już dalej biec. I co, nic? Żadnych kontuzji? Jak bolały mnie stawy czy ścięgna, robiłem okłady z pokrzyw albo lodu. Działało. Przebiegłem te 20 tys. km dookoła ziemi praktycznie bez szwanku. Dobiegł pan o własnych siłach do samego domu, do Pruski Wielkiej. Do Augustowa. Stąd zaczynałem swój bieg. Miałem wrócić dokładnie tu, dokładnie rok później, czyli 6 sierpnia 2011 r. Udało się wycelować? Biegłem trochę za szybko i byłem w Polsce dwa dni przed planowanym oficjalnym powitaniem. Czatowałem więc przez dwa dni w okolicznych lasach, w namiocie i wbiegłem, tak jak to ustaliliśmy. Żona nie była wkurzona, że jest pan tak blisko, a zamiast w domu śpi w lesie? Trochę tak. Ale szczerze, to na pół godzinki wpadłem do domu. Ucałować ją i córki i zostawić trochę sprzętu. Potem wróciłem do namiotu. Nie chciałem nikomu psuć przygotowań. W dniu mojego wbiegnięcia była scena i ktoś zagrał utwór Weare the champions zespołu Queen, który słyszałem wcześniej tylko raz. Podczas mojego pierwszego maratonu w życiu. Teraz już wiem, że przypadki nie istnieją. Jak pan się wtedy czuł? Z jednej strony czułem ulgę, bo bardzo tęskniłem za córkami i żoną i chciałem zacząć normalne domowe życie. Z drugiej jednak im byłem bliżej domu, tym więcej niepokoju we mnie było, jak będzie wyglądać moje życie bez biegania. I jak wygląda? Szczerze, to gdybym wiedział, że tak będzie, to nie zdecydowałbym się na ten bieg. Córki nastolatki bardzo zmieniły się w przeciągu tego roku. Wydaje mi się teraz, że to był kluczowy rok, który straciłem. Oddaliły się ode mnie. Z żoną powoli staramy się odbudowywać więź. Nie jest łatwo. One w ogóle o moim wyczynie nie chcą słuchać. Czasem mam wrażenie, że bardziej kochają psa, którego kupiły, gdy mnie nie było. Są dni, że tęsknię za bieganiem. Ale nie wrócę do tego, bo człowiek jest wart tyle co jego słowo. To czym pan to zastępuje? Jeżdżę na rowerze. Myślę o podróżach, planuję już wyprawę na Syberię. Rowerem. Ćwiczę też na siłowni, którą zbudowałem sobie w domu. Ale mówię pani, dobrego biegania nic nie zastąpi. Nawet seks.