Nowy wakacyjny hit Europy. Ta grecka wyspa zaskakuje autentycznością i spokojem
Grecja od lat znajduje się w ścisłej czołówce najchętniej odwiedzanych krajów świata. Tylko w ubiegłym roku liczba zagranicznych przyjazdów sięgnęła 37 milionów. O wakacyjnym hicie 2026 roku wielu turystów mogło jednak jeszcze nie słyszeć, a to właśnie ta wyspa zaczyna przyciągać największą uwagę.
Grecja niezmiennie pozostaje jednym z ulubionych kierunków urlopowych Polaków. Choć w zeszłorocznym sezonie wakacyjnym najwięcej podróżnych wybierało Turcję, Hellada znalazła się na 2. miejscu, utrzymując się w ścisłej czołówce letnich destynacji. Najczęściej odwiedzane są takie wyspy jak Mykonos, Santorini, Kreta czy Rodos, jednak w tym roku to inne miejsce zaczyna wyrastać na nową gwiazdę wakacyjnych planów. Kameralna, malownicza i wciąż mniej oczywista – właśnie zdobywa status turystycznego odkrycia sezonu. Ios nowym greckim hitem 2026. Autentyczność zamiast tłumów Na tle greckich wysp, które w ostatnich latach zmagają się z przeciążeniem turystyką i presją na lokalną infrastrukturę, Ios coraz częściej wskazywana jest jako przykład kierunku rozwijającego się w bardziej zrównoważony sposób. Ta niewielka wyspa w archipelagu Cyklad ma w 2026 roku stać się jednym z najbardziej pożądanych miejsc w Grecji – właśnie dlatego, że nie przypomina przereklamowanych kurortów. W licznych międzynarodowych publikacjach podkreśla się jej autentyczność, bogatą kulturę i krajobrazy, które wciąż zachowały surowy, naturalny charakter. Wpisuje się to w szersze działania Cyklad promujące nową narrację turystyczną, opartą na jakości doświadczeń i dobrostanie lokalnych społeczności, a nie wyłącznie na masowej liczbie przyjazdów. Wyspę wyróżniają również konkretne rekomendacje medialne. Brytyjski dziennik „The Times” umieścił Chorę (czyli stolicę wyspy) wśród 25 najpiękniejszych miejscowości Grecji, zwracając uwagę na charakterystyczne białe, kubiczne domy i sieć wąskich, stromych uliczek. Z kolei włoski portal WomTravel.it, śledzący nowoczesne trendy podróżnicze młodego pokolenia, wskazał Ios jako kierunek łączący życie towarzyskie, aktywności plenerowe i ofertę kulturalną. Na liście 14 europejskich „destynacji nowej generacji” wyspa znalazła się w pierwszej dziesiątce. Dodatkowo Ios trafiła także do corocznego zestawienia najlepszych greckich wysp przygotowywanego przez francuski przewodnik Petite Futé, co potwierdza, że zainteresowanie nią wykracza daleko poza jeden rynek turystyczny. Co zobaczyć na Ios i gdzie leży ta wyspa Cyklad? Ios to jedna z bardziej zróżnicowanych krajobrazowo wysp archipelagu Cyklad, położona między Naksos a Santorini. Choć jej powierzchnia wynosi zaledwie około 109 km², teren jest w dużej mierze górzysty, poprzecinany stromymi zboczami i dolinami schodzącymi ku zatokom Morza Egejskiego. Wyspa ma około 18 km długości i do 10 km szerokości, a jej surowy, miejscami niemal pustynny pejzaż przeplata się z piaszczystymi plażami i turkusową wodą, co nadaje jej wyjątkowo malowniczy charakter. Ios to jednak nie tylko natura. To również miejsce o długiej historii, sięgającej czasów prehistorycznych. Najważniejszym stanowiskiem archeologicznym jest Skarkos – osada z III tysiąclecia p.n.e., uznawana za jedno z najlepiej zachowanych wczesnocykladzkich stanowisk w Grecji. Odkrycia pokazują, że już w epoce brązu istniała tu zorganizowana społeczność z rozwiniętą architekturą i strukturą społeczną. W starożytności Ios wiązano także z postacią Homera – według lokalnej tradycji to stąd miała pochodzić jego matka, a na wyspie wskazuje się miejsce określane jako grób poety, choć historycy podchodzą do tej legendy z ostrożnością. Warto dodać, że symbolem Ios jest kościół Panagia Gremiotissa, wzniesiony w najwyższym punkcie nad Chorą. Białe mury świątyni kontrastują z granatem morza, a panorama o zachodzie słońca należy do najbardziej spektakularnych w całych Cykladach. W samej Chorze uwagę przyciągają natomiast wąskie, kręte uliczki, tradycyjne sześcienne domy i wiatraki. Na północy wyspy można z kolei zobaczyć ruiny weneckiego zamku, przypominające o średniowiecznych wpływach. Współczesne Ios stara się łączyć rozwój turystyki z troską o mieszkańców. Władze inwestują w poprawę infrastruktury, odbudowę po zjawiskach pogodowych oraz nowe obiekty sportowe, aby wyspa była atrakcyjna nie tylko sezonowo. A jak dotrzeć na tę wyspę z Polski? Najłatwiej polecieć do Aten lub na Santorini, a następnie przesiąść się na prom. W sezonie letnim kursy są częste, a rejs z Santorini trwa zwykle nieco ponad godzinę, co czyni Ios stosunkowo łatwo dostępną mimo wyspiarskiego położenia. Źródła: The Times, Euronews, Turistico, WomTravel.it Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Ta maleńka wyspa skrywa meteorologiczny sekret. Niemal zawsze otulona jest „prywatną” chmurą
Choć Lítla Dímun jest najmniejszą wyspą Wysp Owczych, trudno ją przeoczyć. Niemal nieustannie spowija ją charakterystyczna chmura soczewkowata, która stała się jej znakiem rozpoznawczym.
Spis treści: Chmura jako znak rozpoznawczy Lítla Dímun Co naprawdę kryje się na tej bezludnej wyspie? Dlaczego Lítla Dímun nie jest turystycznym rajem? Lítla Dímun to niewielka wyspa wulkaniczna położona na Morzu Norweskim w archipelagu Wysp Owczych. Jej całkowita powierzchnia to zaledwie 0,82 km kw., a populacja wynosi równe zero. Mimo to Lítla Dímun jest miejscem dobrze znanym przez podróżników, a zwłaszcza marynarzy. Wyspa ta jako jedna z niewielu na całym świecie może poszczycić się tym, że ma „własną” charakterystyczną chmurę w kształcie soczewki. Z tego powodu jest często fotografowana. Zdjęć z samej wyspy nie znajdziemy jednak za wiele. Dlaczego? Chmura jako znak rozpoznawczy Lítla Dímun Nieruchome chmury soczewkowate, bo o nich mowa, są ustawione pod kątem prostym do kierunku wiatru i równolegle do linii gór. Najczęściej formują się bezpośrednio nad szczytami górskimi lub innymi wypukłymi masywami lądowymi. Nie dziwne więc, że pojawiły się nad wulkaniczną wyspą. Ze względu na kształt soczewki lub migdała, chmury te bywają mylone z UFO. Choć nie są wielkie, mogą być poważnym utrudnieniem dla pilotów samolotów. W obszarze ich występowania często dochodzi do turbulencji. Co naprawdę kryje się na tej bezludnej wyspie? Zjawisko to jest bardzo typowe dla Lítla Dímun. Na większości opublikowanych zdjęć wyspa jest pokryta ogromną warstwą chmur przypominającą zaspę śnieżną. Legenda głosi, że między obłokami znajduje się miasto szczęśliwych ludzi. To raczej mało prawdopodobne, ponieważ jedynymi mieszkańcami 800 hektarów są udomowione owce rasy farereskiej. Rzadziej pojawiają się typowe dla regionu maskonury. Do XIX w. na wyspie żyły też dzikie owce Dímunarseyðurin. Ostatnia została zabita w 1866 r. Dlaczego Lítla Dímun nie jest turystycznym rajem? Najmniejsza z Wysp Owczych wzbudza ogromne zainteresowanie turystów. Nie jest to jednak popularny kierunek wycieczek z bardzo prostego powodu. Strome, niemal pionowe zbocza stożkowatej Lítla Dímun skutecznie utrudniają wejście na położone na jej szczycie wypłaszczenie. Jest to możliwe wyłącznie przy pomocy specjalistycznego sprzętu. Inna kwestia to odpowiednie warunki pogodowe, a o te na wyspie niemal cały czas spowitej chmurami niełatwo. Lítla Dímun najłatwiej podziwiać na żywo z sąsiedniej wyspy Suðuroy. Na oceanach położone są tysiące niezamieszkanych wysp, o których nadal wiemy niewiele. Często ich kształty lub budowa terenu wywołują różne spekulacje i legendy. Przykładów nie trzeba szukać poza Europą. Wyspa Ellidaey niezmiennie fascynuje internautów, ponieważ znajduje się na niej najbardziej samotny dom na świecie. Źródło: National Geographic Polska
To miejsce podbiło światowe rankingi. „Hawaje Europy” są najpopularniejszym kierunkiem podróży w 2026 roku
Na świecie nie brakuje miejsc, które potrafią zachwycić krajobrazem, klimatem i atmosferą egzotyki. W 2026 roku uwaga podróżnych kieruje się jednak nie ku odległym wyspom Pacyfiku, lecz na Europę. To właśnie tutaj znalazł się kierunek, który został uznany za najpopularniejszy cel podróży na świecie – i który coraz częściej określany jest mianem „Hawajów Europy”.
W najnowszym zestawieniu TripAdvisor Travellers’ Choice Awards, opartym na analizie dwunastu miesięcy konsekwentnie pozytywnych opinii użytkowników publikowanych w 2025 roku, „Hawaje Europy” zajęły pierwsze miejsce w globalnym rankingu popularności. Wyprzedziły tym samym takie destynacje jak Quy Nhon w Wietnamie, Recife w Brazylii czy Puerto Escondido w Meksyku. Co sprawia, że ta europejska destynacja zdobyła tak silną pozycję w oczach podróżnych z całego świata? Dlaczego Madera zachwyca świat? Określana mianem „Hawajów Europy” Madera od lat przyciąga podróżników spragnionych spektakularnych krajobrazów i łagodnego klimatu, jednak w 2026 roku jej popularność osiągnęła nowy poziom. Ten portugalski archipelag położony na Atlantyku, kilkaset kilometrów od wybrzeży Afryki i wyraźnie bliżej Maroka niż kontynentalnej Europy, oferuje unikatowe połączenie surowej przyrody i komfortowych warunków wypoczynku. Wulkaniczne pochodzenie wyspy widoczne jest w czarnych plażach, stromych klifach i dramatycznych formacjach skalnych, które kontrastują z bujną, niemal subtropikalną roślinnością. Charakterystycznym elementem krajobrazu są także lewady – historyczne kanały irygacyjne, wzdłuż których poprowadzono setki kilometrów tras pieszych, uznawanych dziś za jedne z najpiękniejszych szlaków trekkingowych w Europie. Co istotne, Madera przyciąga zarówno miłośników aktywnego wypoczynku, jak i osoby szukające spokojnej alternatywy dla zatłoczonych kurortów. Stabilne temperatury (sięgające około 25°C latem i rzadko spadające poniżej 17°C zimą) sprawiają, że sezon turystyczny trwa tu przez cały rok, a umiarkowana wilgotność sprzyja zwiedzaniu i aktywnościom na świeżym powietrzu. W zestawieniu TripAdvisor Travellers’ Choice Awards, opartym na analizie opinii podróżnych dotyczących hoteli, restauracji, atrakcji i wycieczek, wyspa została wyróżniona za różnorodność doświadczeń, wysoką jakość infrastruktury oraz autentyczny charakter, który wciąż pozostaje jej znakiem rozpoznawczym. To właśnie ta równowaga między dziką naturą a przemyślaną ofertą turystyczną sprawia, że Madera stała się najpopularniejszym kierunkiem podróży na świecie w 2026 roku. Co oferują „Hawaje Europy” i jak dotrzeć tam z Polski? Co istotne, dostępność tego kierunku jest dziś znacznie łatwiejsza niż jeszcze kilka lat temu. Z polskich lotnisk obsługiwane są regularne bezpośrednie połączenia do Funchal – głównego portu lotniczego Madery. Oznacza to, że podróż nie wymaga przesiadek i trwa około pięciu i pół godziny w jedną stronę. Z Warszawy (Lotnisko Chopina) można polecieć bezpośrednio liniami Wizz Air, a podobne połączenia oferują też inne duże polskie porty – m.in. Katowice (lotnisko w Pyrzowicach), skąd lot trwa nieco ponad pięć godzin. Dzięki temu polscy turyści mogą wylądować na Atlantyku bez konieczności długich przesiadek w innych europejskich miastach, co czyni Maderę jeszcze łatwiejszym celem krótkiego urlopu lub dłuższego wypoczynku w subtropikalnym klimacie. Na miejscu czeka na nich niemal wszystko, czego można oczekiwać od wakacji marzeń: intensywne kolory oceanu, szlaki prowadzące przez zielone doliny i góry oraz unikalne plaże, zarówno ze złotym, jak i charakterystycznym czarnym piaskiem (jak np. plaża w Praia do Porto do Seixal z dramatycznymi klifami i turkusową wodą). Madera to również świetne miejsce do obserwacji przyrody, a rejsy w poszukiwaniu wielorybów i delfinów stały się jedną z najchętniej wybieranych atrakcji dla rodzin i par. Jeśli zaś chodzi o kulinarne doświadczenia, wyspa oferuje bogactwo smaków opartych na świeżych owocach morza, lokalnym winie wzmacnianym i tropikalnych owocach. Bananowce rosną tu obok winnic, co podkreśla wyjątkowy charakter tutejszej przyrody i gospodarki rolnej. Warto dodać, że w ciągu roku Madera tętni życiem nie tylko przyrodniczym, ale i kulturalnym, przyciągając gości barwnym karnawałem w lutym, Festiwalem Atlantyckim latem czy Festiwalem Wina jesienią, dzięki czemu nawet po sezonie letnim turyści mają powód, by tu wrócić. Wszystko to sprawia, że ten kierunek coraz częściej znajdzie się w planach podróży turystów szukających połączenia natury, kultury i łatwego dostępu. Źródła: TripAdvisor, Daily Mail Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Ta wyspa w Wielkiej Brytanii ma tylko trzech mieszkańców. Teraz szuka ludzi do pracy
Czujesz się przebodźcowany, zmęczony miastem i nieustannym hałasem? Marzysz o ucieczce w miejsce, gdzie czas płynie wolniej, a codzienność wygląda jak sprzed dekad? To może być rozwiązanie dla ciebie. Pojawiły się nietypowe oferty pracy na niewielkiej wyspie należącej do Wielkiej Brytanii, gdzie nie ma prądu, samochodów ani nowoczesnych udogodnień. W zamian czekają cisza, natura i życie w rytmie, którego próżno szukać we współczesnym świecie.
Zaledwie 3,2 kilometra od krańca półwyspu Llyn w północnej Walii leży niewielka wyspa o długości niespełna 2,4 kilometra, od wieków owiana legendami i duchowością. Bardsey Island, znana w języku walijskim jako Ynys Enlli, bywa nazywana „Wyspą Dwudziestu Tysięcy Świętych”. Dziś mieszka tu zaledwie trzech stałych mieszkańców, za to wyspę zamieszkuje około 200 szarych fok oraz 300 owiec, co sprawia, że stosunek liczby zwierząt do ludzi jest tu większy niż w Nowej Zelandii. Teraz to miejsce otwiera się na nowych przybyszów, oferując możliwość zamieszkania i pracy w jednym z najbardziej odizolowanych zakątków Wielkiej Brytanii. Duchowe serce Walii i jedno z najbardziej odosobnionych miejsc Europy Wyspa Bardsey od stuleci przyciąga pielgrzymów, badaczy i tych, którzy szukają ciszy oraz odosobnienia. Choć dziś kojarzona jest przede wszystkim z surową przyrodą i izolacją, przez wieki pełniła rolę jednego z najważniejszych ośrodków religijnych w Wielkiej Brytanii. Jej historia sięga wczesnego średniowiecza, kiedy św. Cadfan założył tu wspólnotę monastyczną, a Bardsey stała się celem pielgrzymek z całych Wysp Brytyjskich. Średniowieczne przekazy głoszą, że na wyspie pochowano aż 20 tysięcy świętych, co przyniosło jej przydomek i ugruntowało status miejsca o wyjątkowym znaczeniu duchowym. W XII wieku papież Kalikst II ogłosił nawet, że trzy pielgrzymki na Bardsey są równoważne jednej podróży do Rzymu, a walijscy bardowie opisywali wyspę jako „bramę raju” i ostatni przystanek na drodze do nieba. Z czasem religijne znaczenie ustąpiło miejsca innemu rodzajowi wyjątkowości. Dziś Bardsey jest Narodowym Rezerwatem Przyrody, obszarem o szczególnym znaczeniu naukowym oraz pierwszym w Europie Sanktuarium Ciemnego Nieba, co oznacza niemal całkowity brak zanieczyszczenia światłem. To jedno z nielicznych miejsc, gdzie nocą Drogę Mleczną można obserwować w pełnej krasie. Wyspa przyciąga również miłośników dzikiej przyrody – żyją tu setki fok szarych, a krajobraz kształtują klify, otwarte łąki i surowe wybrzeże Morza Irlandzkiego. Co charakterystyczne, sygnał telefonii komórkowej, o ile w ogóle jest dostępny, pochodzi nie z Walii, lecz z Irlandii, oddalonej o około 90 kilometrów na zachód, co tylko potęguje poczucie izolacji. Mimo niewielkich rozmiarów, Bardsey co roku odwiedzają tysiące turystów, głównie w ramach jednodniowych wycieczek. Na wyspę można dostać się łodzią z Porth Meudwy – około 20-minutowa przeprawa, zależna od warunków pogodowych i morskich, odbywa się w kameralnych warunkach, ponieważ statek zabiera maksymalnie 12 osób. Na miejscu znajduje się zaledwie 15 zabytkowych budynków, a większość z nich pełni funkcję domów wakacyjnych lub kwater dla pracowników sezonowych. Społeczność liczy kilkanaście osób, które wspólnie dbają o funkcjonowanie wyspy, pracując zarówno na lądzie, jak i na morzu. Tylko jedna z rodzin mieszka tu nieprzerwanie od trzech pokoleń, podtrzymując ciągłość życia na Bardsey. Teraz właśnie w tym niezwykłym miejscu pojawiły się wolne stanowiska pracy – dla wielu mogą one oznaczać nie tylko zmianę adresu, lecz także radykalną zmianę stylu życia. Praca na wyspie bez prądu. Jakie stanowiska czekają na Bardsey? Ogłoszenia o pracy na Bardsey (Ynys Enlli) dotyczą trzech bardzo różnych stanowisk, ale wszystkie łączy konieczność realnego zanurzenia się w życiu wyspy. Pierwsza z ofert skierowana jest do specjalisty ds. projektów, który będzie odpowiadał za realizację działań informacyjnych zarówno na samej wyspie, jak i na kontynencie. To praca w niepełnym wymiarze godzin, wykonywana zdalnie z domu na Bardsey, z rocznym wynagrodzeniem w wysokości 26 437 funtów brutto (około 135 tys. zł). Kandydat musi być gotowy na funkcjonowanie w izolowanych warunkach, ale w zamian otrzymuje dostęp do internetu, możliwość pracy z domu oraz wyjątkowe otoczenie. Druga propozycja to stanowisko asystenta opiekuna gości, który stanie się częścią zespołu witającego odwiedzających i dbającego o ich pobyt na wyspie. Praca rozpoczyna się w marcu, a jej istotnym elementem są takie benefity, jak m.in. bezpłatne zakwaterowanie, możliwość jednego rejsu łodzią na stały ląd w miesiącu oraz dostęp do wspólnej przestrzeni do uprawy żywności. To oferta skierowana do osób otwartych na kontakt z ludźmi, ale jednocześnie gotowych na życie w miejscu, gdzie codzienność podporządkowana jest pogodzie i rytmowi natury. Najbardziej wymagająca jest trzecia oferta, adresowana do pary lub rodziny z doświadczeniem rolniczym. Wyspa poszukuje dzierżawców, którzy od września 2026 roku przejmą prowadzenie gospodarstwa obejmującego około 300 walijskich owiec górskich oraz 20-30 sztuk bydła, z możliwością hodowli drobiu i mniejszych zwierząt. Zapewnione są zwierzęta oraz niezbędne maszyny, a także zakwaterowanie w trzypokojowym domu bez dostępu do sieci elektrycznej, wyposażonym w zewnętrzną toaletę kompostową. To propozycja dla tych, którzy świadomie wybierają życie poza nowoczesną infrastrukturą i chcą związać swoją codzienność z pracą na roli. Choć podobne inicjatywy pojawiają się także w innych częściach Wielkiej Brytanii (jak choćby na Wyspach Scilly u wybrzeży Kornwalii), Bardsey pozostaje miejscem wyjątkowym. Nie oferuje spektakularnych udogodnień ani turystycznej infrastruktury, ale daje coś znacznie rzadszego: szansę na życie w jednym z najbardziej odizolowanych, historycznych i przyrodniczo chronionych miejsc Europy. Źródło: Daily Mail, Bardsey Island Trust Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Amerykański sen o Grenlandii trwa od dekad. USA próbowały potajemnie wykupić wyspę za 100 mln dolarów w złocie
Amerykańskie starania o przejęcie Grenlandii trwają od ponad stu lat. Po II wojnie USA oferowały Danii 100 milionów dolarów w złocie, lecz propozycja została odrzucona. Dlaczego Grenlandia jest dla USA tak ważna?
Spis treści: Początkowe zainteresowanie USA Grenlandią Rola Grenlandii w czasie II wojny światowej Powojenne starania o Grenlandię Ciągłe zainteresowanie Grenlandią Przez ponad sto lat strategiczne położenie i zasoby naturalne Grenlandii sprawiały, że była ona celem amerykańskich ambicji, które osiągnęły swój szczyt podczas zimnej wojny. Jednak przywódcy wyspy konsekwentnie opierali się tym zakusom. Oto dlaczego Grenlandia pozostaje jedną z najbardziej pożądanych wysp na świecie. Początkowe zainteresowanie USA Grenlandią Fascynacja Stanów Zjednoczonych największą na świecie wyspą, niebędącą kontynentem, sięga końca XIX wieku. Wówczas sekretarz stanu William Seward, świeżo po zakupie Alaski od Rosji za 7,2 miliarda dolarów w 1867 roku, zaczął przyglądać się Grenlandii i Islandii jako potencjalnym amerykańskim terytoriom. W raporcie zleconym przez Sewarda (który również miał zakusy na Kanadę) z 1868 roku czytamy o bogatych łowiskach na Grenlandii i bogactwach mineralnych. Według tego dokumentu, przejęcie Grenlandii mogłoby również zmusić Kanadę (położoną między Alaską a Grenlandią) do przyłączenia się do Stanów Zjednoczonych. Ale Grenlandia, autonomiczne terytorium Danii, nie jest tylko pustą połacią lodu. Wyspa od wieków jest domem dla rdzennych społeczności, głównie Eskimosów. Społeczności te doskonale sobie radziły w surowym arktycznym środowisku Grenlandii. Parały się rybołówstwem, polowaniem. Łączył ich ścisły związek z ziemią, którą zasiedlali. Wczesne zainteresowanie Stanów Zjednoczonych w dużej mierze pomijało te społeczności, skupiając się zamiast tego na strategicznym położeniu wyspy i zasobach naturalnych. Trend ten utrzymywał się przez dziesięciolecia. – Wszystko sprowadza się do dwóch czynników: lokalizacji i minerałów. I to naprawdę się nie zmieniło – mówi Peter Harmsen, dziennikarz z Kopenhagi i autor książki „Fury and Ice: Grenlandia, Stany Zjednoczone i Niemcy podczas II wojny światowej”. Choć starania Sewarda zakończyły się niepowodzeniem, zainteresowanie Grenlandią nie słabło. W 1910 roku ambasador USA Maurice Egan zaproponował skomplikowaną transakcję: Stany Zjednoczone wymieniłyby ziemię na Filipinach na Grenlandię i Duńskie Indie Zachodnie (od Danii). Następnie Duńczycy wymieniliby się ziemiami z Niemcami. Po raz kolejny jednak wysiłki spełzły na niczym. Rola Grenlandii w czasie II wojny światowej Grenlandia znalazła się w centrum uwagi podczas II wojny światowej. Po zajęciu Danii przez Niemcy w 1940 roku, Stany Zjednoczone postanowiły zabezpieczyć wyspę w ramach Doktryny Monroe, która ostrzegała europejskie mocarstwa przed ekspansją na półkulę zachodnią. W kwietniu 1941 r. Stany Zjednoczone podpisały z duńskim ambasadorem umowę o „obronie Grenlandii”, która przyznawała USA prawo do budowy i dostępu do baz wojskowych na wyspie. Złoża kriolitu na wyspie, niezbędne do produkcji samolotów, stały się kluczowym zasobem. Grenlandzkie stacje meteorologiczne były również niezbędne do prognozowania pogody w Europie, wspomagając tym samym plany aliantów. Po kapitulacji nazistowskich Niemiec w maju 1945 r. Duńczycy spodziewali się, że siły amerykańskie spakują się i wrócą do domu. Ci jednak chcieli pozostać na miejscu. – Było to postrzegane jako tak krytyczne dla bezpieczeństwa USA, dlatego opieraliśmy się temu – mówi emerytowany amerykański dyplomata Brent Hardt, obecnie pracownik German Marshall Fund of the United States. Powojenne starania o Grenlandię Po II wojnie światowej Stany Zjednoczone zwróciły uwagę na nowe potencjalne zagrożenie: Związek Radziecki. W obliczu narastającej zimnej wojny amerykańscy oficerowie wojskowi i marynarki wojennej zdali sobie sprawę ze znaczenia położenia Grenlandii w Arktyce jako punktu pomiędzy USA a ZSRR. Owen Brewster, były senator stanu Maine, opisał zakup Grenlandii jako „wojskową konieczność”. Grenlandia oferowała również wiele możliwości eksploracji i badań. W 1946 r. urzędnik Departamentu Stanu John Hickerson poinformował, że amerykańscy przywódcy wojskowi uznali Grenlandię za „niezbędną dla bezpieczeństwa Stanów Zjednoczonych”. Stany Zjednoczone potajemnie zaproponowały Danii zapłatę 100 milionów dolarów w złocie za Grenlandię. Ten fakt opisała agencja Associated Press kilkadziesiąt lat później. W zamian za część wyspy USA oferowały również bogate w ropę ziemie w dystrykcie Point Barrow na Alasce. – Stany Zjednoczone próbują stworzyć w Europie Zachodniej swój obraz jako pozytywnej siły demokratycznej, utrzymującej transcendentne wartości, uznającej niezależność i autonomię – mówi prof. Ron Doel z Florida State University i redaktor książki „Exploring Greenland: Cold War Science and Technology on Ice”. Hardt twierdzi jednak, że propozycja ta zszokowała duński rząd. – Chociaż wiele zawdzięczamy Ameryce, nie uważam, że jesteśmy im winni całą Grenlandię – powiedział ówczesny duński minister spraw zagranicznych, Gustav Rasmussen. Ciągłe zainteresowanie Grenlandią W 1951 r. USA i Dania zawarły nowe porozumienie, na mocy którego Stany Zjednoczone mogły kontynuować działalność i zakładać bazy wojskowe na wyspie. Zostało to uznane za stosowne przez Organizację Traktatu Północnoatlantyckiego (NATO) – transatlantycki sojusz wojskowy utworzony w 1949 roku. Układ ten wzmocnił strategiczną rolę Grenlandii w obronie transatlantyckiej podczas zimnej wojny. W latach 70. XX wieku odtajniono dokumenty z amerykańskich archiwów narodowych, ujawniające powojenne próby zakupu Grenlandii. Jednak dopiero w 1991 roku duńska gazeta po raz pierwszy poinformowała o tym, wywołując ponowną debatę na temat suwerenności Grenlandii i historycznych ambicji Stanów Zjednoczonych. Obecnie znaczenie Grenlandii nadal rośnie wraz z ocieplaniem się Arktyki. Odblokowywane są nowe szlaki żeglugowe i dostęp do niewykorzystanych zasobów. Jednak zarówno Dania, jak i Grenlandia są stanowcze: Grenlandia nie jest na sprzedaż. „Grenlandia należy do jej mieszkańców” – napisał w mediach społecznościowych premier Grenlandii Múte Egede. „Nasza przyszłość i walka o niepodległość to nasza sprawa”. Źródło: National Geographic Opracował: Szymon Zdziebłowski
Polacy utknęli na Sokotrze, mimo ostrzeżeń MSZ. Co najmniej 28 osób bez możliwości powrotu
Według szacunków, nawet około 100 Polaków nie może wrócić z afrykańskiej wyspy Sokotra. Mimo ostrzeżeń MSZ, turyści zdecydowali się na podróż do ogarniętego konfliktem Jemenu, do którego należy wyspa. Zamknięta przestrzeń powietrzna uniemożliwia ewakuację.
Grupa polskich turystów, licząca co najmniej 28 osób, utknęła na jemeńskiej wyspie Sokotra. Turyści zdecydowali się na wyjazd mimo oficjalnych ostrzeżeń Ministerstwa Spraw Zagranicznych, które już wcześniej odradzało wszelkie podróże do Jemenu, w tym także na Sokotrę. Korzystali z usług biura podróży Torre. MSZ poinformowało, że sytuacja na miejscu jest monitorowana, a kontakt z obywatelami RP utrzymuje polska placówka dyplomatyczna w Arabii Saudyjskiej. Resort zaznacza, że warunki, w jakich przebywają Polacy, są dobre i nie zgłoszono zagrożeń dla ich zdrowia i życia. Zamknięta przestrzeń powietrzna uniemożliwia ewakuację Rzecznik MSZ Maciej Wewiór poinformował, że Sokotra znajduje się w bardzo niestabilnym regionie objętym od lat konfliktem zbrojnym. W związku z pogarszającą się sytuacją bezpieczeństwa i intensyfikacją działań zbrojnych, przestrzeń powietrzna nad Jemenem została zamknięta i nie da się opuścić wyspy drogą lotniczą. Przewoźnik ze Zjednoczonych Emiratów Arabskich, który obsługiwał połączenia z wyspą, zawiesił loty do 6 stycznia 2026 roku włącznie. To oznacza, że turyści pozostaną na wyspie co najmniej do tej daty, bez możliwości powrotu. Polacy, którzy znaleźli się na wyspie, są świadomi sytuacji i oczekują na informacje dotyczące wznowienia lotów. MSZ apeluje do obywateli RP o przestrzeganie komunikatów bezpieczeństwa oraz rejestrację podróży w systemie Odyseusz, co ułatwia szybki kontakt w sytuacjach kryzysowych. Część turystów uważa, że biura podróży w sposób niewystarczający poinformowały o ryzyku wyjazdu do regionu. Turyści podkreślają, że zdecydowali się na udział w wycieczce po zapewnieniach o braku zagrożenia. Teraz wielu z nich uważa, że organizatorzy powinni ponieść odpowiedzialność za brak rzetelnych informacji przed wyjazdem. MSZ apeluje: zaprzestańcie podróży do Jemenu MSZ ponownie i stanowczo apeluje o całkowite zaprzestanie podróży do Jemenu, w tym na Sokotrę. Podkreśla, że region jest niestabilny, a eskalacja konfliktu zbrojnego może doprowadzić do nagłego pogorszenia sytuacji bezpieczeństwa. Rzecznik MSZ Maciej Wewiór przypomniał, że obywatele polscy przebywający w Republice Jemeńskiej powinni jak najszybciej opuścić kraj, a wszystkie nowe podróże do tego regionu powinny zostać odwołane. MSZ przypomina o znaczeniu rejestracji w systemie Odyseusz, który pozwala na szybkie skontaktowanie się z obywatelami RP w nagłych sytuacjach. Turyści, którzy zarejestrowali swój wyjazd, mogą liczyć na lepszy i szybszy kontakt z polskimi służbami konsularnymi. Pełen komunikat MSZ brzmi: ”W związku z trwającym konfliktem zbrojnym i destabilizacją sytuacji bezpieczeństwa, Ministerstwo Spraw Zagranicznych odradza wszelkie podróże do Jemenu, w tym na wyspę Sokotra. Obywatele polscy, którzy przebywają w tym kraju, powinni go niezwłocznie opuścić”. Choć dokładna liczba Polaków znajdujących się na Sokotrze nie została oficjalnie potwierdzona, media podają, że może ich być nawet około 100. Wśród nich jest grupa 28 osób z biura podróży Torre oraz inne, mniejsze grupy. MSZ kontynuuje działania monitorujące i informacyjne. Inne niebezpieczne kraje Warto pamiętać, że MSZ monitoruje sytuację na świecie i wydaje stosowne rekomendacje dla innych krajów. Obecnie odradza wszelkie podróże m.in. do: Wenezueli, Rosji, Ukrainy, Syrii, Sudanu, Mjanmy, Libii, Libanu, Izraela, Iranu, Białorusi, Afganistanu. Źródła: Fakt, Gazeta.pl, Onet, Ministerstwo Spraw Zagranicznych Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
To nie jest Japonia znana z pocztówek. Na jej południowych krańcach rządzi przyroda
Japończycy przybywają tu w poszukiwaniu wytchnienia i tropikalnej pogody. Yakushima, Ishigaki i Iriomote to prawdziwy azyl.
Spis treści: Yakushima Ishigaki Iriomote Yakushima, Ishigaki, Iriomote – jak zaplanować podróż Prom, którym wypływam z portu w Kagoshimie, na południowym krańcu wyspy Kiusiu, przecina spokojne wody zatoki o tej samej nazwie co port i prefektura. Wreszcie wynurzamy się z jej gardzieli. Po lewej stronie mijamy przylądek Sata z niedużą białą latarnią na skalistym wzgórzu o stromych zboczach i wpływamy na otwarte morze. Prom zaczyna się kołysać. Unosi się i opada w jednostajnym takcie. Morze Wschodniochińskie tego dnia jest wzburzone. Z zewnątrz słychać świst wiatru i trzask fal rozbijających się o burty. Wraz z pozostałymi pasażerami leżymy na matach. Niektórzy drzemią, inni niemo wpatrują się w ekran telewizora, po którym przepływają migotliwe stalowe pasy. Po nieco ponad dwóch godzinach rejsu przez trzeszczący głośnik rozlega się komunikat: „Zbliżamy się do Yakushimy”. Yakushima Przede mną porośnięte zielenią góry, których wierzchołki giną w chmurach. Wysiadam z promu na chwiejnych nogach. Dobrze poczuć pod stopami twardy grunt. Miasteczko jest niewielkie i już na pierwszy rzut oka widać, że port jest jego sercem. Zatrzymuję się w niedużym hoteliku, który mieści się w kilkupiętrowej kamienicy. Na parterze działa sklep wędkarski; wyspa znana jest wśród amatorów morskich połowów jako doskonała baza wypadowa. Yakushima ma kształt zbliżony do okręgu, pośrodku którego wyrasta wierzchołek góry Miyanoura (1935 m n.p.m.). Znana jest z dziewiczego lasu i żółwi morskich, które co roku przybywają na tutejsze plaże w czerwcu i lipcu, by złożyć jaja. Następnego dnia wczesnym rankiem ruszam w drogę. Niebo wschodzi fioletem, który zmienia się w purpurę, aż wreszcie rozlewa się pięknym błękitem. – Pogoda na Yakushimie zmienia się bardzo często, a deszcz – jak mówi miejscowe powiedzenie – pada 35 dni w miesiącu – w głowie pobrzmiewają mi słowa właściciela hoteliku, który przywitał mnie poprzedniego dnia serdecznym uśmiechem. Las cedrów Tymczasem autobus, którym jadę w głąb wyspy, wspina się po stromym zboczu. Jego silnik głośno ryczy. Wreszcie zatrzymuje się na jednym z przystanków. Wysiadam i zanurzam się w gęstym lesie. Ścieżka prowadzi mnie wśród rosłych cedrów. Mają strzeliste i proste pnie, a ich zielone korony przepuszczają niewiele światła. Po drodze zatrzymuję się przy wielkim pniu. To pozostałość po gigantycznym drzewie z tego gatunku, które zostało wycięte ponad trzy stulecia wcześniej. Jest tak wielkie, że dorosły człowiek mieści się w jego wnętrzu. – W czasach feudalnych cedry na Yakushimie były intensywnie wycinane. Produkowano z nich gont słynący z trwałości – opowiada przewodnik, który towarzyszy mi tego dnia. Kolejne dwa drzewa rosną tuż obok siebie i złączone są grubym konarem. – Nazywamy je Meoto-sugi, czyli Cedry Męża i Żony – wyjaśnia mój opiekun. – Ten grubszy to mąż. Jest starszy od małżonki o 500 lat. Ścieżka, która prowadzi po drewnianych kładkach, a potem bitym traktem, wznosi się i opada. Po pięciu godzinach marszu docieramy do celu. Przed nami wyrasta pomarszczony i dziwacznie wykrzywiony pień. – Jomon-sugi znaczy: „cedr z ery Jomon” – tłumaczy przewodnik. – Choć jego rozmiary nie są imponujące, jest to najstarsze żyjące drzewo na całym archipelagu. Rzeczywiście, wśród tylu potężnych okazów ten nie robi aż takiego wrażenia: ma „tylko” 25 m wysokości i 5 m obwodu pnia. Jednak gdybym zobaczył go na łące, bez towarzystwa, byłoby zupełnie inaczej. – Nikt nie wie, ile dokładnie lat on sobie liczy – dodaje przewodnik. I raczej nie dowiemy się tego aż do jego śmierci. Jego wiek szacuje się na 2 do 7 tys. lat. Wpatruję się w ten cud natury i niemal fizycznie czuję, jak wielka siła i energia z niego bije. Warto było wstać przed świtem i maszerować wiele godzin. Niestraszne mi też pięć godzin, które zajmie mi droga powrotna. Tym bardziej że wędrować będę przez prastare lasy, które stały się inspiracją dla twórców animowanego filmu „Księżniczka Mononoke” w reżyserii Hayao Miyazakiego ze słynnego studia Ghibli. Ishigaki Samolot, którym wyruszyłem z Nahy, niesie mnie na południe. Wyglądam przez okno. Pod nami ciągnie się archipelag wysepek na turkusowym morzu. Kursujące pomiędzy nimi promy i kutry rybackie wyglądają jak mikroskopijne żuki. Lecę na Ishigaki, największą wyspę wysuniętego najdalej na południe i zachód Japonii archipelagu Yaeyama. Wchodzi on w skład prefektury Okinawa, której stolica mieści się w mieście Naha. Dzieli je 400 km. Japończycy przybywają tu w poszukiwaniu wytchnienia i tropikalnej pogody. To doskonałe miejsce do nurkowania, snorklingu albo po prostu odpoczynku na plaży. Z lotniska ruszam do centrum. Miasto Ishigaki jak na japońskie standardy nie jest duże, ale na archipelagu uchodzi za metropolię. Uliczki tętnią życiem, choć jego tempo jest wolniejsze niż na północy. – Nie ma się po co śpieszyć – mówi do mnie uśmiechnięty sprzedawca w jednym ze sklepików w zadaszonej uliczce handlowej. – Wszystko ma swój czas. Sekrety długowieczności Mieszkańcy prefektury Okinawa słyną ze zdystansowanego podejścia do życia i czasu. – Pomaga nam moai – dodaje kupiec. Moai to rozbudowana sieci międzyludzkich więzi: rodzinnych, sąsiedzkich i towarzyskich, która sprawia, że trudno poczuć się tutaj samotnym. – Ważny jest też ikigai, czyli powód, by każdego ranka wstać z łóżka, cel, który nadaje życiu sens. To wszystko sprawia, że długość życia jest tutaj największa w całej Japonii. Statystycznie prawie 68 na 100 mieszkańców Okinawy dożywa stu lat. I rzeczywiście widać to na ulicach. W Ishigaki co chwila mija mnie dziarski staruszek, zwykle uśmiechnięty od ucha do ucha. Na obiad wpadam do niedużej restauracji serwującej miejscowy przysmak zwany chanpurū, czyli miks smażonych w oleju kawałków tofu, jajek, melona goya (gorzkiej w smaku przepękli ogórkowatej) i kiełków fasoli mung. Potrawa jest smaczna i sycąca, na tyle jednak, by – zgodnie z popularną tutaj zasadą – pozostawić nieco miejsca w żołądku. Zatoka Kabira Ishigaki słynie również z wołowiny, która pochodzi z hodowanych na wyspie czarnych krów rasy kuroge washu, które dawno, dawno temu przywieziono tutaj z Chin. Obiecuję sobie, że w drodze powrotnej skosztuję miejscowego przysmaku. Tymczasem opuszczam miasto i wśród plantacji trzciny cukrowej, na których właśnie trwają żniwa, jadę do zatoki Kabira. Autobus toczy się wolno wzdłuż wybrzeża. Mijamy plażę Fusaki, niewielki zagajnik mangrowców i kilka wiosek. Po trzech kwadransach docieram do niedużej osady. Ścieżka prowadzi na punkt obserwacyjny. Wspinam się po schodkach i wreszcie rozciąga się przede mną widok na złotą piaszczystą plażę i szmaragdowe wody usiane zielonymi wysepkami. Wielu Japończyków uważa zatokę Kabira za najbardziej fotogeniczną w całej Japonii. Nie sposób się nie zgodzić. Po wodzie krążą łodzie o przeszklonych dnach. Wsiadam na pokład i wraz z grupką japońskich miłośników morskiej fauny i flory podziwiam podwodny świat: ławice kolorowych ryb, skorupiaki, żółwie, sznury wodorostów i traw. Ishigaki to dla wielu cel podróży, ale dla mnie jest to tylko przystanek – brama do południowych wysp. Ruszam stąd dalej. Iriomote Szybki prom z Ishigaki unosi się i opada na wzburzonym morzu. Wypatruję lądu z górnego pokładu. Wreszcie jest. Ciemny kontur na horyzoncie, który nabiera detali z każdą chwilą. Mijamy długi falochron i wpływamy do niewielkiego portu. Przyklejone do niego miasteczko skąpane jest w słońcu. Górują nad nim porośnięte gęstym lasem wzgórza. Jestem na Iriomote – zielonej perle archipelagu Yaeyama w prefekturze Okinawa, na południowym krańcu Wysp Japońskich. Bliżej stąd do Tajwanu niż do Tokio. Wyspa liczy nieco mniej niż 290 km² i w przeważającej części pokryta jest zieloną dżunglą oraz lasami mangrowymi. Jedynie wzdłuż wybrzeży teren się spłaszcza i poddaje człowiekowi. Leży tam kilka miasteczek otoczonych przez niewielkie pola ryżowe, plantacje ananasów, mango i trzciny cukrowej. Duża część powierzchni Iriomote wchodzi w skład najdalej na południe wysuniętego parku narodowego w Japonii: Iriomote‑Ishigaki. Górski kot Przypływam tu z pewną misją – by odnaleźć Iriomote yamaneko, czyli „górskiego kota z Iriomote”. Ten odkryty w 1965 r. endemiczny gatunek żyje wyłącznie na tej wyspie i ma status skarbu narodowego. Jest zwierzęciem zagrożonym wyginięciem. Miejscowi nazywają go yamamayaa – „kotem z gór”, albo yamapikaryaa – „świecącym w górach”. Na zdjęciach, które wcześniej oglądałem, miał on brązową lub ciemnoszarą sierść, jasnobrązowe oczy oraz uszy o zaokrąglonych czubkach. – Szanse na spotkanie z kotem są bardzo małe – studzi mój entuzjazm pan Sato, właściciel hoteliku o nazwie Pole Trzciny Cukrowej, w którym się zatrzymuję. – Po pierwsze to samotnicy, którzy unikają ludzi, po drugie na całej wyspie żyje ich zaledwie ok. 100, a po trzecie koty aktywne są głównie nocą. Dużo łatwiej trafić na habu – jadowitego węża, którego jad potrafi sparaliżować. Sato-san wie, co mówi. Przyjechał na Iriomote przed wieloma laty w poszukiwaniu spokoju i dziewiczej przyrody. Nie zawiódł się. Został. Zna wyspę jak własną kieszeń. Niezrażony słowami gospodarza wyruszam na poszukiwania. Ruch na głównej drodze, która biegnie wybrzeżem, jest niewielki. Niemal każdy kierowca w mijającym mnie z rzadka samochodzie pozdrawia mnie, machając ręką. Droga wznosi się i opada. Maszeruję w samotności. Tylko od czasu do czasu mijają mnie spaleni na heban żniwiarze w drodze na pola trzciny cukrowej. Kłaniamy się sobie nisko i każdy idzie w swoją stronę. Na Iriomote mieszka niecałe 2,5 tys. osób i większość zna się z widzenia, bo skupieni są w dwóch portowych miasteczkach: Uehara i Ohara. Trasa poprzecinana jest mostami. Płyną pod nią rzeki, w których ujściach rosną mangrowce. Na Iriomote jest ich aż sześć gatunków. Najbardziej charakterystyczny przywodzi na myśl prehistoryczne drzewa z filmu „Park jurajski”; ma wysokie na metr, wystające ponad taflą wody korzenie, które przypominają pofalowane szarfy. Kajak i nocne niebo Na brzegu jednej z rzek wynajmuję kajak. Jestem o tej porze jedynym klientem. Wkrótce wiosłuję leniwie pod prąd i zanurzam się w gęstej zieleni. Otacza mnie gęsty las namorzynowy, drzewa mają tak poplątane korzenie, że trudno rozróżnić, które jest które. Niespodziewanie zza jednego z nich wyfruwa czapla biała. Wiosłuję dalej, zostawiając za plecami drogę i cywilizację. Powracam do natury. To wspaniałe uczucie. By nasycić się przyrodą, odkładam wiosło. Zauważam, jak wyostrzają mi się zmysły. Z otaczającego morza dźwięków wyławiam cykanie cykad i śpiew ptaków. Na wiośle siada motyl o kolorowych skrzydłach. Nieopodal na kamieniu zauważam wygrzewającą się w słońcu jaszczurkę albinosa – yamori. Wyspiarze nazywają ją bóstwem domowym, bo podstawą jej diety są muchy i komary, a to ułatwia życie ludziom. – I co, nie udało się spotkać kota? – wita mnie pan Sato, gdy po wielu godzinach rejsu wracam do hostelu, i zaraz dodaje: – Spróbuj jeszcze raz nocą. Idę za jego radą. Wyruszam po zmroku. O tej porze nie ma tutaj żywej duszy. Panuje doskonała cisza. Nagle nieopodal jednego z mostów, w gąszczu przy drodze, migają mi dwa lśniące punkty. Ruszam w tamtą stronę, ale światełka rozpływają się w ciemnościach. Czyżby był to kot z Iriomote? „Świecący w górach”? Jeśli tak, to jestem prawdziwym szczęściarzem, a jeśli nie, to… szkoda. Spoglądam w górę. Na smolistym niebie migoczą tysiące gwiazd. Mam wrażenie, że lada moment runą mi na głowę. Nagle jedna z nich zaczyna spadać. To najlepszy moment na życzenie. Chciałbym znowu tu wrócić i spotkać tajemniczego czworonoga. Yakushima, Ishigaki, Iriomote – jak zaplanować podróż Dojazd Z Warszawy do Tokio dolecimy LOT-em. Od 4,5 tys. zł w obie strony. Na Yakushimę najłatwiej dostać się z Kagoshimy. Pływają tam szybkie wodoloty (2–3 godz., 12,7 tys. jenów) oraz wolniejsze promy pasażerskie (4 godz., 6 tys. jenów). Do Ishigaki dolecimy z Tokio samolotami linii ANA lub JTA (ok. 3 godz., 30–50 tys. jenów). Na Iriomote nie ma lotniska. Dostać się tu można promem z wyspy Ishigaki (80 min, 1810 jenów). Kursują tu też szybsze i droższe wodoloty (40 min, 2290 jenów). Wiza i waluta Między Polską a Japonią obowiązuje ruch bezwizowy. Walutą jest jen japoński; 41 JPY = 1 PLN. Nocleg Ishigakijima Hotel Cucule (Ishigaki, Misaki 8-1), nowoczesny hotel z widokiem na miasto i zatokę (2 os., ok. 700 zł). Hotel Hoshitate Iriomotejima (Iriomote 949), zatopiony w zieleni, z prywatną plażą (1 os., ok. 400 zł, 2-os., 650 zł). Transport Autobus z centrum Ishigaki do zatoki Kabira kursuje co godzinę. Jazda trwa 45 min, cena 730 jenów. Jedzenie Na Yakushimie koniecznie trzeba spróbować wędzonej makreli (kunsei saba). Doskonałe jest też sashimi z makreli ze „złamanym kręgosłupem” (kubi-ore-saba). Na Ishigaki i Iriomote warto zjeść yaeyama soba, czyli bulion z tuńczyka, wieprzowiny i wodorostów z okrągłym pszennym makaronem. Wegetarianie docenią na pewno aromatyczne curry z dynią, papają i gorzkim melonem. Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Piotr Milewski Byłem nauczycielem akademickim, handlowcem w japońskim przedsiębiorstwie, pomocnikiem kucharza na obozie dla niepełnosprawnych umysłowo w USA i Świętym Mikołajem podczas targu bożonarodzeniowego w Sapporo. Podróżowałem po Europie, Ameryce Północnej, Azji i Afryce. A teraz piszę, po polsku, angielsku i japońsku. I fotografuję. Po prostu opowiadam historie.
Najbardziej odległa wyspa Chorwacji – to tu kręcono sceny do filmu „Mamma Mia”
Wyspa Vis przez dekady była zamknięta dla turystów, dziś zachwyca spokojem i dziką przyrodą. W poniższym przewodniku od Travelera znajdziesz wszystko, co warto zobaczyć i przeżyć na tej chorwackiej wyspie.
Spis treści: Gdzie leży wyspa Vis i jak tam dotrzeć? Krótka historia wyspy Vis – od Issy po niepodległą Chorwację Najpiękniejsze plaże na wyspie Vis Atrakcje turystyczne i miejsca, które warto zobaczyć Aktywności na Vis – co robić na miejscu? Gdzie spać i co zjeść na wyspie Vis? Czy warto jechać na wyspę Vis? Opinie i praktyczne porady Wyspa Vis to jedno z najbardziej fascynujących i najmniej komercyjnych miejsc na mapie Chorwacji. Położona na ciepłym Adriatyku, przez lata pozostawała zamknięta dla turystów, co pozwoliło wyspie zachować naturalne piękno, dzikie plaże i autentyczny dalmatyński klimat. Dziś przyciąga podróżników spragnionych spokoju, historii i bliskości przyrody. To miejsce, gdzie czas płynie wolniej – idealne zarówno na romantyczny wyjazd we dwoje, rodzinne wakacje, jak i aktywny wypoczynek z dala od zatłoczonych kurortów. Gdzie leży wyspa Vis i jak tam dotrzeć? Wyspa Vis leży w południowej Dalmacji na Morzu Adriatyckim, około 60 km na południowy zachód od Splitu. Jest częścią Chorwacji, ale przez dziesięciolecia była miejscem niedostępnym dla turystów z powodu strategicznego znaczenia – w czasach Jugosławii znajdowała się tu baza wojskowa, co przyczyniło się do zachowania jej dziewiczego charakteru. Dopiero po 1989 roku otwarto ją ponownie dla odwiedzających, dzięki czemu Vis zachowała swój autentyczny urok oraz wyjątkowy klimat mało uczęszczanej wyspy. Położenie geograficzne Vis to wyspa wulkanicznego pochodzenia, mająca powierzchnię około 90 km². Wyróżnia się górzystym terenem, bogatą roślinnością śródziemnomorską i licznymi zatokami o krystalicznie czystej wodzie. Jej najwyższy punkt to Hum – wzgórze o wysokości 587 m n.p.m., z którego roztacza się panoramiczny widok na całą wyspę oraz sąsiednie wyspy archipelagu. Wybrzeże Vis charakteryzuje się malowniczymi klifami, ukrytymi plażami i naturalnymi jaskiniami, w tym słynną Błękitną Grotą (Modra špilja) na pobliskiej wysepce Biševo. Dojazd na wyspę Vis Na Vis nie dotrzesz bezpośrednio samolotem – najpierw trzeba dostać się do Splitu, największego miasta środkowej Dalmacji, które dysponuje międzynarodowym lotniskiem oraz dobrze rozwiniętą infrastrukturą promową. Ze Splitu na Vis można dotrzeć na kilka sposobów: promem pasażersko-samochodowym Jadrolinija – kursy odbywają się codziennie, a rejs trwa około 2,5 godziny. To najlepsza opcja dla osób podróżujących z samochodem lub rowerem; katamaranem Krilo lub Jadrolinija – szybsze połączenie dla samych pasażerów, z czasem podróży około 1,5 godziny. Kursy są wygodne i oferują widoki na inne wyspy dalmatyńskie; w sezonie letnim (od czerwca do września) połączenia są bardzo częste, zarówno rano, jak i wieczorem. Warto jednak rezerwować bilety z wyprzedzeniem, szczególnie w weekendy oraz w okresach świątecznych, gdy zainteresowanie jest największe. Dodatkowo na wyspę kursują prywatne łodzie zorganizowane przez biura podróży i właścicieli apartamentów, oferując indywidualne transfery z lądu. Na Vis można również dopłynąć jachtem – wyspa posiada przystanie i mariny, m.in. w miejscowościach Vis i Komiža, co czyni ją popularnym przystankiem na żeglarskim szlaku Dalmacji. Krótka historia wyspy Vis – od Issy po niepodległą Chorwację Grecka kolonia Issa Wyspa Vis była pierwszą grecką kolonią na terenie dzisiejszej Chorwacji. Około 397 r. p.n.e. osadnicy z Syrakuz na Sycylii, pod wodzą Dionizjusza Starszego, założyli tu miasto Issa. Była to samodzielna polis, która z czasem rozwinęła własną sieć handlową i kolonie na sąsiednich wyspach, takich jak Hvar (Pharos) czy Korčula. Do dziś w mieście Vis można oglądać pozostałości greckiego portu, fragmenty fortyfikacji miejskich oraz ceramiczne znaleziska archeologiczne, które potwierdzają wysoki poziom cywilizacyjny tamtej osady. Czasy rzymskie i średniowieczne Po upadku greckiej Issy wyspa dostała się pod panowanie Rzymian, którzy zachowali strategiczne znaczenie Vis w handlu morskim. Ślady ich obecności są widoczne w postaci rzymskich willi, mozaik podłogowych, łaźni oraz cystern na wodę. Rzymska Issa była znana również z produkcji wina i oliwy z oliwek, co czyniło ją ważnym punktem eksportowym. W średniowieczu Vis przechodziła z rąk do rąk – najpierw znalazła się pod wpływem Bizancjum, później przeszła pod kontrolę Republiki Weneckiej, co miało ogromny wpływ na architekturę i kulturę wyspy. Po upadku Wenecji, na mocy decyzji Kongresu Wiedeńskiego w 1815 roku, Vis została włączona do monarchii Habsburgów, w której pozostawała aż do końca I wojny światowej. W tym okresie budowano tu fortyfikacje, m.in. Fort George (znany dziś jako miejsce koncertów i wydarzeń kulturalnych). XX wiek – baza wojskowa W XX wieku losy Vis były silnie związane z historią Bałkanów. Po krótkim epizodzie włoskiego panowania w czasie II wojny światowej, wyspa stała się siedzibą sił partyzanckich Josipa Broz Tito. W 1944 roku to właśnie tutaj zorganizowano sztab główny jego oddziałów. Jednym z najważniejszych punktów tego okresu jest Tito’s Cave (Titova spilja) – jaskinia, w której przywódca ukrywał się i prowadził działania wojenne. Po wojnie Vis została przekształcona w zamkniętą strefę wojskową przez jugosłowiańską armię. Wstęp dla cywilów, a tym bardziej turystów, był zabroniony aż do 1989 roku. W tym czasie powstała tu rozbudowana sieć tuneli, bunkrów i instalacji wojskowych, z których wiele można dziś zwiedzać. Pozostałości te nadają Vis niezwykły, historyczno-militarny charakter, który wyróżnia ją spośród innych chorwackich wysp. Najpiękniejsze plaże na wyspie Vis Plaża Stiniva To najbardziej znana plaża na Vis i jedna z najczęściej fotografowanych i najpiękniejszych plaż w całej Chorwacji. Położona jest w zamkniętej zatoce, otoczonej stromymi klifami, które tworzą naturalną bramę do wąskiego odcinka wybrzeża. Plaża Stiniva słynie z białych kamieni i krystalicznie czystej wody, która przyciąga miłośników nurkowania z maską. Można się tu dostać stromą ścieżką z lądu lub – wygodniej – łodzią od strony morza. W 2016 roku została uznana za najpiękniejszą plażę Europy przez European Best Destinations, co tylko zwiększyło jej popularność wśród turystów z całego świata. Srebrna Plaża Plaża Srebrna, położona na południowym wybrzeżu wyspy, zawdzięcza swoją nazwę jasnym, dużym kamieniom, które w pełnym słońcu połyskują jak srebro. Jest to jedna z ulubionych plaż rodzin z dziećmi – oferuje łagodne zejście do morza, spokojne fale oraz dużo cienia dzięki otaczającym ją sosnom i piniom. Miejsce jest również dobrze przygotowane – znajdują się tu ławki, toalety i ścieżki spacerowe, co czyni ją jedną z najlepiej zagospodarowanych plaż na Vis. Stončica – plaża z piaskiem To wyjątkowa, piaszczysta plaża, co stanowi rzadkość w skalistej Chorwacji. Położona w szerokiej zatoce Stončica, na wschodnim krańcu wyspy, plaża ta ma bardzo płytkie dno, które ciągnie się daleko w głąb morza – idealne warunki dla małych dzieci i osób nieumiejących pływać. W pobliżu działa znana restauracja rybna, serwująca lokalne specjały – w tym świeże owoce morza i wino z Vis. Plaża jest również często wybierana przez żeglarzy, którzy cumują w zatoce. Ukryte zatoczki i plaże tylko dla wtajemniczonych Wyspa Vis kryje dziesiątki mniejszych, często dzikich plaż, dostępnych jedynie łodzią lub pieszo przez wąskie ścieżki. Wśród nich warto wyróżnić: Mala Travna – malownicza zatoczka z kameralną atmosferą i lokalną konobą serwującą owoce morza, Rogačić – spokojna plaża w pobliżu dawnych fortyfikacji, idealna do nurkowania, Milna – przyjazna dla rodzin, z szerokim zejściem do morza i drobnym żwirkiem, Svitnja – cicha, niemal prywatna plaża, idealna na romantyczne kąpiele o zachodzie słońca. Większość tych miejsc charakteryzuje się brakiem tłumów, dziewiczą przyrodą i możliwością obcowania z naturą bez infrastruktury turystycznej. To idealna opcja dla tych, którzy szukają ciszy, prywatności i spokoju z dala od głównych szlaków turystycznych. Atrakcje turystyczne i miejsca, które warto zobaczyć Miasto Vis – starożytna Issa Miasto Vis, położone na wschodnim wybrzeżu wyspy, to główne miasto Vis, pełniące rolę portu i centrum administracyjnego. Jego korzenie sięgają czasów starożytnych – to właśnie tutaj znajdowała się grecka kolonia Issa, co czyni Vis jednym z najstarszych miast na chorwackim wybrzeżu. Pozostałości greckich murów, ruiny rzymskich willi oraz ceramiczne znaleziska stanowią świadectwo dawnej świetności miasta. Warto odwiedzić Archeologiczne Muzeum Vis, mieszczące się w dawnym klasztorze franciszkanów. Znajdują się tam unikatowe eksponaty z czasów greckich, rzymskich i średniowiecznych, w tym słynna głowa Apolla – jedno z najcenniejszych znalezisk starożytności na terenie Chorwacji. Miasto oferuje również klimatyczną promenadę nadmorską, liczne lokalne restauracje i kawiarnie, a także tradycyjne targowiska z regionalnymi produktami. Komiža – rybacka perełka Położona na zachodnim wybrzeżu wyspy Komiža to malownicze miasteczko rybackie, słynące z tradycyjnych domów z kamienia, wąskich uliczek i urokliwej zatoki z krystalicznie czystą wodą. Znajduje się tu port rybacki z długimi tradycjami oraz muzeum rybołówstwa, mieszczące się w byłej wieży obronnej z XVI wieku – jedyne takie muzeum w Chorwacji. W Komižy nakręcono sceny do filmu „Mamma Mia! Here We Go Again”, co przyczyniło się do wzrostu jej popularności. Mimo to miasteczko zachowało swój autentyczny, lokalny charakter. Restauracje oferują świeże owoce morza, ryby z porannego połowu i lokalne wino Vugava, produkowane tylko na Vis. Komiža to również idealna baza wypadowa na wyspę Biševo i Błękitną Grotę. Jaskinie – Błękitna i Zielona Błękitna Jaskinia (Modra špilja) to jedna z najbardziej spektakularnych atrakcji regionu, położona na wyspie Biševo, niedaleko Vis. W pogodny dzień, między godziną 10:00 a 14:00, słońce przenika przez podwodne wejście do groty, powodując, że wnętrze jaskini świeci intensywnym, niebieskim światłem. Efekt ten powstaje dzięki odbiciu promieni przez wapienne dno i jest absolutnie wyjątkowy – można go porównać do słynnej Lazurowej Groty na Capri. Zielona Jaskinia (Zelena špilja) znajduje się na wysepce Ravnik, niedaleko zatoki Rukavac. W odróżnieniu od Błękitnej, do jej wnętrza można wpłynąć wpław lub kajakiem, co sprawia, że jest bardziej dostępna dla aktywnych turystów. Charakterystyczna zielona poświata wewnątrz jaskini powstaje przez światło słoneczne odbijające się od wody i porastających skały glonów. Fort George Fort George, znany również jako Fortica, to brytyjska twierdza z XIX wieku, zbudowana w 1813 roku podczas wojen napoleońskich. Usytuowana na wzgórzu nad miastem Vis, pełniła funkcję strategicznego punktu obronnego. Dziś fort został odrestaurowany i przekształcony w kulturalne i eventowe centrum wyspy. Na terenie twierdzy odbywają się koncerty, kolacje przy zachodzie słońca, wesela oraz wystawy sztuki. Z murów roztacza się spektakularny widok na zatokę, a stylowo urządzony bar i tarasy przyciągają zarówno turystów, jak i mieszkańców. Fort George jest idealnym miejscem, by połączyć historię z nowoczesną atmosferą i niezapomnianymi widokami Adriatyku. Aktywności na Vis – co robić na miejscu? Nurkowanie Wyspa Vis uznawana jest za jedno z najlepszych miejsc do nurkowania w Chorwacji. Tutejsze wody skrywają bogaty podwodny świat, w tym wraki statków z okresu II wojny światowej, np. słynny wrak B-17 „Flying Fortress” czy włoski transportowiec broni. Oprócz historycznych atrakcji, nurków przyciągają malownicze rafy, jaskinie, tunele skalne oraz bogata fauna morska, w tym ośmiornice, mureny i gorgonie. Na wyspie działa kilka profesjonalnych centrów nurkowych, oferujących kursy PADI, wyprawy techniczne i nocne nurkowania. Dla początkujących dostępne są intro dive’y – bezpieczne zanurzenia pod okiem instruktora. Wędrówki i trekking Vis to raj dla miłośników pieszych wędrówek. Wyspa oferuje liczne, dobrze oznaczone szlaki trekkingowe, które prowadzą przez sosnowe lasy, winnice, gaje oliwne oraz opuszczone wojskowe punkty obserwacyjne. Najbardziej popularna trasa prowadzi na Hum (587 m n.p.m.) – najwyższy szczyt Vis, z którego rozpościera się szeroka panorama wyspy i Adriatyku. Inne ciekawe trasy to m.in.: szlak z Komiža do Tito’s Cave, trasa wzdłuż południowego wybrzeża do zatok i ukrytych plaż, ścieżki wokół Fort George i przylądka Prirovo. Wędrówki można łączyć z obserwacją przyrody, zwłaszcza endemicznych gatunków roślin i ptaków. Rowerem po wyspie Rower to idealny sposób na zwiedzanie Vis, choć warto pamiętać, że teren jest górzysty, a trasy bywają wymagające. Na szczęście sieć dróg jest dobrze utrzymana, a ruch samochodowy niewielki, co sprzyja bezpiecznemu podróżowaniu. Wypożyczalnie rowerów (klasycznych i elektrycznych) znajdziesz w mieście Vis i Komiža, a także w większych hotelach i ośrodkach agroturystycznych. Popularne trasy rowerowe prowadzą: z Vis do Komiža przez widokową drogę górską, do zatoki Stiniva i Rukavac, przez centralną część wyspy z przystankiem w miejscowości Podšpilje. Warto zabrać ze sobą wodę, nakrycie głowy i krem z filtrem – latem słońce potrafi być bardzo intensywne. Degustacja win Vis słynie z długoletniej tradycji winiarskiej – to właśnie tu produkowano wino już w czasach greckiej Issy. Dziś na wyspie działa wiele rodzinnych winnic, które oferują degustacje lokalnych win, często w połączeniu z regionalnymi przekąskami. Najbardziej znane szczepy to: Vugava – białe wino o intensywnym aromacie, charakterystyczne dla Vis i uprawiane wyłącznie tutaj, Plavac Mali – czerwone wino o mocnym, pełnym smaku, blisko spokrewnione z kalifornijskim Zinfandelem. Degustacje odbywają się najczęściej w piwniczkach winnych w centralnej części wyspy, np. w miejscowościach Podšpilje, Plisko Polje czy Dračevo Polje. Część winnic umożliwia również zakup win na miejscu i oferuje krótkie prezentacje na temat procesu produkcji i historii wina na Vis. To nie tylko smakowa uczta, ale również ciekawa lekcja lokalnej kultury. Gdzie spać i co zjeść na wyspie Vis? Noclegi Wyspa Vis oferuje szeroki wachlarz opcji noclegowych, dostosowanych do różnych potrzeb i budżetów. Najwięcej możliwości znajdziesz w dwóch głównych miejscowościach: Miasto Vis – idealny wybór dla osób, które cenią bliskość promu, restauracji, sklepów i atrakcji historycznych. Znajdziesz tu hotele butikowe, komfortowe apartamenty z widokiem na morze, a także domy gościnne prowadzone przez lokalne rodziny; Komiža – bardziej kameralne, artystyczne miasteczko, doskonałe dla tych, którzy szukają spokojnego wypoczynku, malowniczych plaż i romantycznego klimatu. Noclegi obejmują stylowe pensjonaty, studia w starych domach rybackich oraz wille z prywatnymi ogrodami i tarasami. Dla bardziej niezależnych turystów i rodzin z dziećmi dostępne są również: wille z basenami i widokiem na Adriatyk, agroturystyka w głębi wyspy, otoczona winnicami i gajami oliwnymi – idealna dla miłośników ciszy i lokalnego klimatu, glamping i małe pola namiotowe dla podróżników szukających bliskości natury. W sezonie letnim warto rezerwować noclegi z dużym wyprzedzeniem, szczególnie w lipcu i sierpniu. Restauracje i kuchnia Kuchnia Vis to esencja dalmatyńskich smaków – świeże, proste dania, bazujące na lokalnych składnikach: rybach, oliwie z oliwek, ziołach i winie. Restauracje i konoby (lokalne tawerny) serwują dania przygotowywane według tradycyjnych receptur, często przekazywanych z pokolenia na pokolenie. Warto spróbować: peki – jedno z najbardziej charakterystycznych dań Dalmacji. Składa się z mięsa (najczęściej jagnięciny lub cielęciny), ziemniaków i warzyw, pieczonych powoli pod żeliwną pokrywą zasypaną żarem. Danie trzeba zwykle zamówić z wyprzedzeniem; lignje na žaru – grillowane kalmary, podawane z oliwą, czosnkiem i natką pietruszki. Proste, aromatyczne i zawsze świeże; pašticada – klasyczne danie kuchni dalmatyńskiej, czyli wołowina duszona w czerwonym winie z dodatkiem śliwek, warzyw i przypraw. Serwowana z domowymi kopytkami lub makaronem; owoce morza – Vis słynie z świeżych ryb, małży, langust i ośmiornic, które trafiają na talerze prosto z porannego połowu. Lokalne specjalności to również czarna risotto z mątwy (crni rižot) oraz sałatka z ośmiornicy. Warto odwiedzić: konoby rybackie w Komiži – serwujące dania prosto z łodzi rybackiej, restauracje z widokiem na zatokę w mieście Vis – idealne na romantyczną kolację, winnice i gospodarstwa agroturystyczne, oferujące domowe przetwory i lokalne wino. Nie zapomnij spróbować regionalnych win – białej vugavy i czerwonego plavac mali, które idealnie komponują się z kuchnią wyspy. Czy warto jechać na wyspę Vis? Opinie i praktyczne porady Dla kogo jest Vis? Wyspa Vis to miejsce o wyjątkowym klimacie – spokojne, autentyczne i dalekie od masowej turystyki. Świetnie odnajdą się tu: pary szukające romantycznych zakątków – malownicze zatoki, kolacje przy świecach nad brzegiem morza i zachody słońca nad Adriatykiem tworzą idealne warunki na wyjazd we dwoje; rodziny z dziećmi – łagodne zejścia do wody, bezpieczne plaże (np. Stončica czy Srebrna), spokojna atmosfera i bliskość natury sprawiają, że Vis jest świetnym miejscem na rodzinne wakacje bez zgiełku; miłośnicy historii, przyrody i aktywnego wypoczynku – zwiedzanie jaskiń, wędrówki po szlakach górskich, rowerowe wycieczki, nurkowanie wśród wraków i odkrywanie śladów antycznej Issy to tylko niektóre z możliwości; żeglarze – Vis to popularny cel rejsów żeglarskich po Dalmacji. Wyspa oferuje dobrze wyposażone mariny (Vis, Komiža), zatoki idealne do cumowania oraz dostęp do pobliskich wysp, takich jak Biševo, Ravnik czy Palagruža. Dzięki niewielkiej liczbie turystów i ograniczonej zabudowie, wyspa zachowała swój autentyczny charakter, co szczególnie docenią osoby szukające wypoczynku w zgodzie z naturą i z dala od tłumów. Kiedy jechać? Najlepszy czas na wizytę na Vis to okres od czerwca do września, kiedy warunki pogodowe są najbardziej sprzyjające. Czerwiec i wrzesień to idealne miesiące – jest już (lub jeszcze) ciepło, a jednocześnie mniej tłoczno niż w szczycie sezonu. Lipiec i sierpień oferują najwyższe temperatury i największą liczbę atrakcji sezonowych, ale są też czasem największego ruchu turystycznego i wyższych cen. Dla miłośników aktywnego wypoczynku (rowery, trekking) oraz osób chcących uniknąć upałów, dobrym terminem będzie także maj lub początek października. Ceny i koszty W porównaniu z bardziej popularnymi wyspami, Vis jest nieco droższy, co wynika z ograniczonej dostępności i ekskluzywnego charakteru wyspy. Ceny noclegów w sezonie letnim są wyższe, szczególnie w Komiži i miasto Vis. Jednak można znaleźć budżetowe apartamenty i pokoje gościnne, zwłaszcza poza głównymi miejscowościami. Wyżywienie w restauracjach nie odbiega od standardów dalmatyńskich – ceny dań głównych wahają się od 10 do 20 euro, a świeże owoce morza mogą kosztować więcej, zależnie od sezonu. Wypożyczenie roweru lub skutera, bilety na prom czy wycieczki do jaskiń również są dostępne w różnych wariantach cenowych – warto porównywać oferty na miejscu. Mimo wyższych kosztów, wiele osób uznaje, że Vis oferuje wyjątkowy stosunek jakości do ceny, ponieważ zamiast zatłoczonych plaż i głośnych kurortów, otrzymują ciszę, autentyczność i niezapomniane krajobrazy. Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po świecie podróżuje w poszukiwaniu smaków lokalnych kuchni. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Paryż, Londyn i Polska witają Nowy Rok jako pierwsi na Ziemi? To nie żart – wszystko wyjaśnia linia zmiany daty
Wielkimi krokami zbliża się rozpoczęcie Nowego Roku, jednak gdy jedni dopiero szykują się do sylwestrowej kolacji, inni już wznoszą pierwszy toast i składają noworoczne życzenia. Wszystko za sprawą stref czasowych, które sprawiają, że zmiana daty nie następuje jednocześnie na całym świecie. Czy zastanawialiście się kiedyś, które kraje witają Nowy Rok jako pierwsze, a które żegnają stary rok najpóźniej?
Ziemia podzielona jest na 24 strefy czasowe, jednak ich granice dalekie są od idealnych, prostych linii. Przebiegają one nieregularnie, dostosowując się do granic państw, archipelagów i uwarunkowań politycznych. Kluczową rolę w wyznaczaniu początku nowego dnia odgrywa Międzynarodowa Linia Zmiany Daty (ang. International Date Line) – umowna linia biegnąca przez Ocean Spokojny, wzdłuż której następuje przejście do nowej daty kalendarzowej. To właśnie jej położenie pozwala ustalić, które miejsca na świecie jako pierwsze wchodzą w Nowy Rok, a które robią to jako ostatnie. Dlaczego Kiribati jako pierwsze na świecie wita Nowy Rok? Prawdopodobnie niewiele osób zdaje sobie sprawę, że pierwsi ludzie na Ziemi witający Nowy Rok mieszkają w państwie, o którym rzadko mówi się w kontekście globalnych wydarzeń. Chodzi o Kiribati – rozległy archipelag położony na środkowym Pacyfiku, liczący około 120 tysięcy mieszkańców, rozsianych na ponad 30 atolach i wyspach. To właśnie tutaj znajdują się miejscowości o zaskakujących nazwach: Banana, London, Paris oraz... Poland, które co roku jako pierwsze na świecie wchodzą w nową datę kalendarzową. Kluczową rolę odgrywa w tym przypadku Międzynarodowa Linia Zmiany Daty, której nietypowy przebieg jest bezpośrednim skutkiem decyzji politycznych i administracyjnych władz Kiribati. Jeszcze w drugiej połowie XX wieku linia ta przecinała archipelag, sprawiając, że mieszkańcy jednego państwa funkcjonowali w różnych dniach – z różnicą sięgającą nawet 24 godzin. Aby temu zapobiec, w latach 90. przesunięto jej przebieg o kilkaset kilometrów na wschód, tak by stolica kraju (South Tarawa) oraz osady na wschodnich wyspach (w tym Poland) znalazły się w tej samej strefie czasowej. W efekcie Kiribati stało się symbolicznym „punktem startowym” każdego nowego roku. To właśnie tu, gdy większość świata wciąż szykuje się do sylwestrowej nocy, mieszkańcy Pacyfiku już składają noworoczne życzenia i wkraczają w kolejne dwanaście miesięcy. Ostatnie miejsce na świecie, które żegna stary rok Po Kiribati fala nowego roku przesuwa się stopniowo przez Nową Zelandię, Australię oraz Azję, by następnie objąć Europę i Afrykę, aż wreszcie dotrzeć do obu Ameryk. Gdy w większości krajów świata nowa data jest już faktem, istnieje jednak miejsce, które wciąż pozostaje w poprzednim roku. Tym punktem na mapie jest American Samoa – terytorium Stanów Zjednoczonych położone zaledwie około 70 kilometrów od wyspy Samoa, lecz... po przeciwnej stronie Międzynarodowej Linii Zmiany Daty. Ta niewielka odległość geograficzna przekłada się na różnicę czasową sięgającą aż 25 godzin, co czyni American Samoa jednym z najbardziej paradoksalnych miejsc na świecie pod względem kalendarza. Zjawisko to bywa wykorzystywane przez podróżników, którzy decydują się powitać Nowy Rok najpierw na Samoa, a następnie – łodzią lub samolotem – przenieść się na American Samoa, by świętować przełom roku po raz drugi. Co ciekawe, jeszcze bardziej osobliwym przypadkiem jest Baker Island, również należąca do USA. To właśnie tam Nowy Rok „pojawia się” jako absolutnie ostatni na świecie – o godzinę później niż w American Samoa. Ponieważ wyspa pozostaje niezamieszkana, jedynymi „świadkami” tego momentu są jednak dzikie zwierzęta, głównie ptaki morskie. Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Antyczne miasto, które przegrało z trzęsieniem ziemi – dziś to jeden z turystycznych hitów
Zatopione miasto, tajemnicze sarkofagi, wykute w skale grobowce, rzymskie teatry i piękne plaże. To wszystko kryją Kekova i Wybrzeże Licyjskie.
Spis treści: Starożytne ruiny na Kekovie Kalekoy, Demre: sarkofagi i teatr Licyjczycy: Szwajcarzy starożytności Kaş – kurort na półwyspie Kekova – jak zaplanować podróż Schody prowadzą wprost w turkus morza. Kamienne ściany domów wystają z płycizny. Zdobnie obramowane drzwi wychylają się z nabrzeżnych krzaków. Zarysy niektórych domów są odbite w klifie – tu był dach, tam widać wykute w równych odstępach kwadratowe ślady po konstrukcji podtrzymującej strop. Wyżej, na zboczu, piętrzą się szare ruiny wyglądające trochę jak klocki rozrzucone przez znudzone dziecko. To wszystko oglądam z pokładu łodzi wolno sunącej wzdłuż wybrzeża wyspy Kekova (na liście UNESCO). Starożytne ruiny na Kekovie Gdyby wzbić się w powietrze i mieć szansę zobaczenia pozostałości tego starożytnego miasta z góry (bez pozwolenia nie można latać tu dronem), jeszcze lepiej byłoby widać zarysy ścian, murów i podwórzy kryjące się w przejrzystej wodzie. Za plecami mają one długą i wąską wyspę, ot, właściwie grzbiet skalny położony równolegle do lądu. Nigdy nie było tu wody pitnej, więc każdy z domów miał wydrążony w skale zbiornik na deszczówkę. „Dolichiste” – pisze o tym miejscu, nazywanym dziś Kekova, Pliniusz w I w. n.e. i Ptolemeusz w wieku III. Kwitnące i bogate miasto portowe leżące mniej więcej w połowie drogi pomiędzy dzisiejszą Antalyą a Dalamanem. Pamiątka po wspaniałej cywilizacji licyjskiej, która dała nazwę południowo-zachodniemu wybrzeżu Turcji, w miejscu gdzie Morze Śródziemne spotyka się z Egejskim. Zniszczyły je dwa potężne trzęsienia ziemi z 141 i 240 r., a trzecie w VI w. przypieczętowało sprawę. Wedle wyliczeń archeologów domy na nabrzeżu zapadły się w ciągu jednej sekundy aż o 4,5 m. Wraki pod wodą Gdyby z kolei zanurzyć się w morzu, naszym oczom ukazałyby się kamienne mury pokryte osadami narastającymi przez wieki, fundamenty, kanały, rury z terakoty. A potem wielki uskok i głębina. Archeolodzy, schodząc na 50 czy 60 m w głąb, odkryli tu stosy amfor oraz aż 400 wraków statków! Wśród nich liczący 3600 lat i nazwany Kumluca najstarszy odkryty wrak świata. Liczy on ok. 14 m długości i przewoził ładunek miedzi z kopalń na Cyprze. Najprawdopodobniej zmierzał ku Krecie ery cywilizacji minojskiej, gdzie przetwarzano miedź na brąz. Wrak spoczywa w godnym towarzystwie, w sąsiedztwie statku Uluburun z ok. 1305 r. p.n.e. i Cape Gelidonya z ok. 1200 r. p.n.e. To wyjaśnia, dlaczego w kusząco turkusowych wodach wokół Kekovy nie można ani pływać wpław, ani nurkować (chyba że ze specjalnym zezwoleniem). Stanowisko archeologiczne wciąż kryje masę niespodzianek, teren do badań jest ogromny, a samozwańczy poszukiwacze skarbów zdążyli już wyłowić bodaj wszystkie amfory zatopione na niedużych głębokościach. Skąd tu tyle wraków? Wybrzeże Licyjskie, pełne wbijających się w morze półwyspów, spektakularnych klifów oraz wysp i wysepek, przez wieki miało strategiczne znaczenie na szlaku morskim wiodącym z Lewantu (terytoria dzisiejszych: Izraela, Palestyny, Syrii, Jordanii i Libanu) do Egiptu i dalej. A że w starożytności żeglowano tylko za dnia, przepływające statki chcąc nie chcąc musiały się zatrzymać w którymś z licyjskich portów. Te bogaciły się i wyrastały na wspaniałe miasta, jak chociażby to, którego ruiny oglądam. Portowe doki doskonale widać pod wodą, gdy wpływamy w niewielką zatoczkę z plażą, przy której stoi zrujnowany bizantyjski kościół, jedna z najmłodszych zachowanych tu budowli. Młodszych niż te pochodzące z VII–VIII w. nie ma, więc archeolodzy stwierdzili, że wtedy właśnie okolice te opustoszały. Kalekoy, Demre: sarkofagi i teatr Ruszamy ku znajdującemu się po drugiej stronie przesmyku, na stałym lądzie (choć można tu dotrzeć tylko pieszo lub łodzią), miasteczku Kalekoy, antycznej Simenie, nad którą dominują ruiny zamku. Turecka flaga powiewa na wieży, pod nią mury z flankami, niewielki port, kilka pensjonatów i knajp z leżakami. Kawałek dalej, na wzgórzu, niczym porozrzucane kręgle stoją kamienne sarkofagi. Wyglądają jak podłużne domki, których prostopadłościenna konstrukcja przykryta jest dachem w kształcie odwróconej do góry dnem łodzi. Stoją pośród chaszczy, a jeden z nich, ten najsłynniejszy, osiadł na płyciźnie, tuż za portem. Wrzuciło go tu trzęsienie ziemi sprzed wieków. Nawet nie trzeba do niego płynąć, dojdziemy, brodząc w wodzie po kolana. Domy żywych przeplatają się tu z tymi dla zmarłych, bo Licyjczycy wierzyli, że ich dusze przenoszone są do zaświatów przez uskrzydlone demony przypominające skrzyżowanie ptaka z syreną. By im to ułatwić, umieszczali grobowce wzdłuż wybrzeża lub na szczytach klifów. Sarkofagi, które oglądam, swój kształt zawdzięczają wpływom greckim, bo wcześniej Licyjczycy po prostu wykuwali grobowce w klifach. To, jak wyglądały takie cmentarzyska, podziwiam w odległej o dwa kwadranse drogi starożytnej Myrze. Powstała ponad 2,5 tys. lat temu, a jako że była jednym z ważniejszych punktów Licji, trafiało do niej mnóstwo towarów przewijających się przez port w Kekovie. Dziś wyrosło na jej miejscu miasto Demre, które wygląda, jakby całe było przykryte plastikiem i szkłem. To szklarnie wypełnione pomidorami, papryką i ogórkami. Kończą się one dosłownie na płocie, którym ogrodzono starożytne ruiny. To dość surrealistyczny widok. Stojąc plecami do tych niezbyt atrakcyjnych wykwitów współczesności, staram się ignorować ich brzydotę, porażającą w kontraście z pięknem świata antycznego. Po całym zboczu wzgórza rozsiane są grobowce licyjskich dostojników. Wykute w piaskowcu, naśladujące domy i świątynie, pełne zdobień, kolumn i portyków. Zaraz obok – świetnie zachowany teatr z czasów rzymskiej kolonizacji. Uważany jest za największy w Licji, a przypomina kamienne schody gigantów. Do tego zachwyca doskonałą akustyką. Licyjczycy: Szwajcarzy starożytności Niewątpliwie Licyjczycy mieli dobry gust i pieniądze. Ale kim tak naprawdę byli przedstawiciele tej nieco zapomnianej cywilizacji? Homer pisze o nich w Iliadzie jako o sprzymierzeńcach Trojan. Z kolei historycy z fantazją lubią nazywać Licyjczyków „Szwajcarami starożytności”, bo choć potrafili zaciekle bronić swoich miast, to starali się zawsze jak najdłużej zachować neutralność. Bogactwo zawdzięczali pracowitości oraz smykałce do handlu. Wyznawali też rewolucyjny jak na tamte czasy pogląd, że współpraca czyni cuda, dzięki któremu stworzyli pierwszą organizację demokratyczną w dziejach. Federacja Licyjska była unią 23 państw-miast. Gwarantowała każdemu z nich z jednej strony niezależność, z drugiej – bezpieczeństwo i harmonijny rozwój. Warto dodać, że kobiety miały w Licji prawa równe mężczyznom. Najważniejsza w federacji była Patara pełniąca funkcję stolicy. Herodot wspominał o niej jako o świętym mieście Apollina kryjącym wyrocznię. W świecie greckim przewyższała ją podobno tylko ta w Delfach. Gdy wpisuję hasło „Patara” w Google Maps, najpierw wyskakuje mi długa i piękna plaża o bielutkim piaseczku. A zaraz za nią stanowisko archeologiczne. I tyle. Zapomniana stolica. Dlatego że była wielkim miastem, wykopaliska kosztują fortunę, a ich końca nie widać. Chociaż niedawno sprawy jakby przyspieszyły. Najpierw, w 2010 r., odrestaurowano najstarszy zachowany budynek demokratycznego parlamentu. Wspaniały, mieniący się bielą kamienia, aż w słońcu razi w oczy. A potem prezydent Turcji ogłosił 2020 rokiem Patary i z tej okazji dawny blask odzyskała pyszna brama wjazdowa w formie łuku triumfalnego. Zabrano się też do latarni morskiej, jedynej zachowanej ze wszystkich starożytnych latarń, oraz do kolumnady głównej ulicy prowadzącej ku morzu. Idę nią na przechadzkę w rytmie wybijanym przez stojące po obu stronach dostojne kolumny, które w zawieruchach historii pogubiły zdobne kapitele. Jest pięknie. Im mocniej archeolodzy wbijają łopaty w tutejsze pagórki, na których pasą się krowy, tym ważniejsza okazuje się Patara. Ustalono, że jej port, szeroki na 400 i głęboki na 1600 m, był jednym z największych w tej części Morza Śródziemnego. W jego magazynach przechowywano ogromne zapasy zboża. Port zapewnił miastu zarówno chwałę, jak i upadek. Bo im bardziej wypełniał się piaskiem, tym bardziej stolica traciła na znaczeniu. Aż w końcu piasek pokrył całe miasto, świetnie przy tym konserwując teatr rzymski, bizantyjską bazylikę, cysternę czy akwedukt. Kaş – kurort na półwyspie Do współczesności wracam krętą drogą biegnącą pośród stromych klifów wybrzeża. Zachwycają widoki na małe zatoczki, wyspy na horyzoncie i morze w dole. Za cel mam Kaş, dawne Antiphellos, które zbiło fortunę na produkcji delikatnych gąbek. Dziś to skrzyżowanie kameralnego kurortu i miasteczka portowego położonego u stóp wąziutkiego jak palec półwyspu. W Kaş jest świetne życie nocne, są doskonałe knajpy, sklepiki z rękodziełem i masa butikowych hoteli tonących w bugenwillach. Większość nie ma dostępu do plaży, ale każdy z nich na kamienistym wybrzeżu wzniósł schodkowe, pełne wygodnych leżaków tarasy z drabinkami prowadzącymi wprost ku łagodnym falom. Woda jest ciepła, mimo że już mocno po sezonie. Z knajpki na nabrzeżu dobiegają przyjemna muzyka i cudne zapachy. Po tej intensywnej kąpieli w starożytności przyda mi się nieco współczesnych przyjemności. Choć jeszcze mnie kusi, żeby odwiedzić zgrabny łuk teatru greckiego na 4 tys. osób, tak znakomicie odnowiony, że odbywa się w nim latem festiwal filmowy krótkich metraży z całego świata. W końcu stoi tuż obok, w zasięgu spaceru wzdłuż wybrzeża. Kekova – jak zaplanować podróż Dojazd Najbliżej jest lotnisko w Dalamanie, nieco dalej – w Antalyi. Dolecimy tu liniami Turkish Airlines (z przesiadką w Stambule, od 1 tys. zł) lub lotem czarterowym (od 570 zł). Podróż samochodem z Dalamanu do Kaş zajmuje ok. 2,5 godz., a do Antalyi – nieco ponad 3. Nocleg Novva Hotels – pięknie położony tuż za Kaş, w nowocześnie urządzonych willach z widokiem na morze. Niektóre pokoje mają niewielkie baseny na tarasie; 2-os. od 670 zł, z pysznym śniadaniem. Jedzenie Dogal Anne Eli – rodzinna restauracja na wzgórzach za Kaş. Zjemy tu tradycyjne tureckie śniadania, a także m.in.: menemen (lokalna wersja szakszuki), owcze i kozie sery, kilka rodzajów pieczywa prosto z pieca, konfiturę cytrynową i marmoladę dyniową. Capra Çukurbağ – przykład nowoczesnej kuchni licyjskiej. Atmosfera jest kameralna, tylko jeden długi stół i dwa 2-os. Warto wiedzieć Rejsy ku Kekovie ruszają z Kaş i Demre, ale zdecydowanie najbliżej jest tam z leżącego po drugiej stronie przesmyku Kaleüçağız. Jego port jest szczelnie wypełniony turystycznymi łodziami. Można stąd ruszyć w 7-godzinny rejs, podczas którego zobaczymy nie tylko zatopione miasto, ale też okoliczne jaskinie i zatoczki; od 33 euro. Punktem obowiązkowym wizyty w tych okolicach jest kościół św. Mikołaja w Demre (na liście UNESCO). Jego patronem jest oczywiście biskup Miry, który zawdzięcza obecną popularność amerykańskiej popkulturze. Na zniszczonych, pozbawionych oczu freskach zobaczymy, jak naprawdę wyglądał święty. Zasłynął on z pomocy miejscowym dzieciom, ale też z brutalnego tępienia zwyczajów pogańskich. Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Anna Janowska Dziennikarka i pisarka podróżnicza. Wszystko robię wolno, więc wpisuję się – niejako mimo woli – w trend na podróżowanie slow. Nie liczę odwiedzanych krajów, bo napędza mnie ciekawość świata, a nie potrzeba bicia rekordów. Szczególnie pociągają mnie wyspy, bo widok na wodę to coś, co uwielbiam, a ograniczone terytorium i efekt – nawet pozornego – oddalenia mnie fascynują. Od niedawna więcej podróżuję na krótszych dystansach, bo przeprowadziłam się do Tuluzy i wciąż odkrywam ten nowy dla mnie kawałek Francji.
„Odwiedziłam wyspę widmo” – pół wieku temu tętniło tu życie, dziś przyciąga fanów ekstremalnej wspinaczki
Polinezja Francuska kryje zapomnianą perłę – wyspę Makatea. Dziś to tropikalny raj dla wspinaczy i tych, którzy szukają przygody z dala od cywilizacji.
Spis treści: Rejs przez burzę: tak zaczyna się droga na Makateę Makatea: wyspa, która straciła wszystko, by odzyskać naturę Tapu, skały i cisza – jak Makatea stała się rajem dla wspinaczy Ostatnia noc na Makatei. Gdy raj żegna cię falą Makatea – jak zaplanować podróż Choć otaczają ją głębokie wody Pacyfiku, a do najbliższego lądu dzieli ją ponad 100 km oceanu, Makatea przyciąga jak magnes. To nie tylko geologiczna osobliwość i dawna kolonia przemysłowa, ale również jedno z najbardziej malowniczych i ekstremalnych miejsc wspinaczkowych na świecie. Rejs przez burzę: tak zaczyna się droga na Makateę Powietrze przeszył huk tak potężny, że wprawił w wibracje kadłub naszej małej łodzi, w której właśnie siedzieliśmy. Płynęliśmy prosto w serce czarnej burzowej chmury zasłaniającej horyzont, gdzieś pośrodku bezkresnego Pacyfiku, zaledwie kilkanaście stopni na południe od równika. Ponad godzinę temu zostawiliśmy za sobą Rangiroa, największy atol Polinezji Francuskiej i trzeci co do wielkości na świecie. Teraz w zasięgu wzroku nie było już ani skrawka lądu, tylko my i coraz groźniejszy ocean. To nie jest fragment dzienników Roberta FitzRoya – brytyjskiego żeglarza, meteorologa, kapitana HMS Beagle ze słynnej podróży Darwina, podczas której dotarli do Galapagos – lecz kolejny etap naszej wyprawy do jednego z najbardziej odległych zakątków wspinaczkowych na Ziemi – Makatei. Nasz kapitan, czterdziestoparoletni Polinezyjczyk w sztormiaku i bermudach w złote makrele – mahi-mahi – wydawał się niewzruszony złowieszczą aurą. Nagle, wpatrując się w horyzont, wskazał palcem na ledwie widoczny błysk w oddali. Chwilę później złowił nam rybę na kolację. W tym momencie burza przestała mieć znaczenie. Zapomniałam o niej tak bardzo, że nie zauważyłam pierwszych kropel deszczu. Na szczęście wkrótce na horyzoncie pojawił się ciemny zarys lądu. Makatea: wyspa, która straciła wszystko, by odzyskać naturę Kiedyś Makatea tętniła życiem. Do lat 60. ubiegłego wieku ta licząca zaledwie 24 km² wyspa była jednym z najnowocześniejszych miejsc w Polinezji Francuskiej, a jako jedyna w całym regionie posiadała własną linię kolejową. Jej serce pulsowało dzięki wydobyciu fosforytów, a populacja sięgała ponad 3 tys. osób. Szczątki dawnej świetności wciąż są tu obecne – wplątane w tropikalną dżunglę leżą zardzewiałe lokomotywy, opuszczone budynki i porzucony sprzęt przemysłowy. To milczący świadkowie dawnego bogactwa. Pierwszym reliktem przeszłości, który nas powitał, był monumentalny zrujnowany port, który przebijał się przez koralową rafę. To symboliczne wejście na wyspę, która w 1966 r. upadła, gdy złoża fosforytów uległy wyczerpaniu. Ludność skurczyła się do zaledwie 70 mieszkańców, a ci, którzy pozostali, znaleźli się w pułapce ograniczonych możliwości. To jednak, co dla ówczesnych Polinezyjczyków stało się katastrofą, okazało się błogosławieństwem dla natury, która powoli odzyskuje swoje dawne piękno. Niewielu wie, że historia Makatei sięga o wiele głębiej. Polinezyjscy osadnicy przybyli tu ok. VIII w., wykorzystując żyzne gleby do uprawy taro, kokosów i chlebowca. Czerpali również z bogactw okolicznych wód, łowiąc ryby i chwytając kraby palmowe, podstawę codziennej diety. Wyspa ma również stałe źródło wody pitnej, co jest rzadkością w tym regionie. Jej niezwykła geologiczna budowa, wzniesiony pierścień wapienia rafowego, tworzy naturalne schronienie przed najsilniejszymi cyklonami, które co jakiś czas przetaczają się przez Pacyfik. Dzięki tej kombinacji zasobów i bezpiecznego azylu osadnictwo przetrwało tu przez wieki. Tapu, skały i cisza – jak Makatea stała się rajem dla wspinaczy Wita nas mer Makatei, Julien Mai, wraz z synami: Heitapu „Tapu” i Tarariki, wspinaczami i przewodnikami. To właśnie Tapu z przyjaciółmi z lokalnego stowarzyszenia Acropol rozpoczął w 2018 r. misję rozwoju wspinaczki na wyspie. Dzięki wsparciu polinezyjskiego Ministerstwa Sportu i Turystyki otworzył tu 40 pierwszych dróg wspinaczkowych oraz niewielką via ferratę, bo wielkim atutem Makatei są otaczające ją wapienne klify wznoszące się miejscami na ponad 80 m, wypiętrzone przez siły tektoniczne miliony lat temu. Nie trzeba było długo czekać, aby światowej klasy wspinacze przybyli tutaj, pokazując tę perłę Polinezji światu. Następnego dnia, z promieniami porannego słońca, wskakujemy na pakę pikapa Tapu. Zmierzamy w kierunku jednej z dwóch „soczewkowych plaż” na wyspie, które są jedynymi punktami dostępu do klifów wspinaczkowych. Wkrótce stajemy pod pierwszymi drogami w rejonie Moumu Nord. Kiedy tylko zaczynamy się wspinać towarzyszy nam odgłos ryczących fal rozbijających się o rafę. Moje palce chwytają skalne krawędzie, a na opuszkach czuję surową teksturę wapienia. Każda ukończona droga to triumf zmysłów: smak wilgotnego, słonego powietrza, feeria tropikalnej dżungli i lazur wody. Tego nie da się zapomnieć. Makatea emanuje poczuciem absolutnej izolacji. Skały wznoszą się osamotnione, odcięte od cywilizacji. Poza Tapu i Tarariki jedynymi mieszkańcami, z którymi wchodzimy w kontakt, są dzielne czerwono-pomarańczowe kraby pustelniki ukrywające się w szczelinach skał. Powolne tempo życia wyspy jest tak zaraźliwe, że przez chwilę wydaje się, że czas się zatrzymał, a my staliśmy się częścią tego dzikiego skalnego świata. Ostatnia noc na Makatei. Gdy raj żegna cię falą Trudno nazwać naszą wyprawę zwykłą podróżą na tropikalną wyspę – Makatea jest tak odludna, że to prawdziwa ekspedycja. Jedenaście dni spędzonych w odosobnieniu od świata wydało się miesiącem w raju, gdzie rytm dnia wyznaczały wschody i zachody słońca oraz szum fal uderzających o rafę. Z lokalną społecznością spędzaliśmy czas na prostych codziennych czynnościach, wciąż mam w ustach smak śniadań: świeżej ryby poisson cru marynowanej w cytrynie i mleku kokosowym, sashimi z tuńczyka, grillowanych krabów czy dojrzałych ananasów. Julien opowiadał nam o swojej młodości – o podróżach z tahitańską orkiestrą po świecie i o tym, jak powrót na Makateę pozwolił mu odkryć jej piękno na nowo. W jego rękach ukulele, na którym grał dla nas, stawało się wehikułem wspomnień. Przy jego akompaniamencie 74-letni mer śpiewał nostalgiczne pieśni. Ostatniego wieczoru Tapu ostrzega nas, że fale będą wyjątkowo wysokie. Sugeruje, byśmy poczekali z powrotem. Pytamy go, czy będzie bezpiecznie, a on z uśmiechem odpowiada: „Oczywiście, że będzie bezpiecznie, ale na pewno nie będzie wygodnie”. Dyskomfort nigdy nas nie odstraszał, więc postanawiamy zaryzykować. Trzy i pół godziny podróży pośród sześciometrowych fal, kurczowo trzymając się burty, to doświadczenie, którego nigdy nie zapomnę. Nasz kapitan kolejny raz udowadnia, że jest wytrawnym wilkiem morskim, tańcząc swoim kutrem między bałwanami z pewnością i gracją. Gdy fale stopniowo łagodnieją, z mocno posiniaczonymi plecami wreszcie zbliżamy się do Rangiroa. Nasza przygoda dobiegła końca, ale wspomnienia z Makatei zostaną ze mną na zawsze. Makatea – jak zaplanować podróż Makatea najlepiej odwiedzać w porze suchej – od maja do października, gdy opady są mniejsze, a temperatury utrzymują się na stałym, tropikalnym poziomie – rzadko spadają poniżej 25°C. Mimo to trzeba liczyć się z wysoką wilgotnością powietrza przez cały rok. Dotarcie na wyspę to prawdziwa przygoda – z Polski należy polecieć do Papeete na Tahiti, np. z Air France (przez Paryż i Los Angeles) lub KLM (przez Amsterdam i Los Angeles), co kosztuje od około 5000 zł. Z Tahiti lub Rangiroa na Makateę można się dostać tylko drogą morską – prywatnym katamaranem lub łodzią (3–4 tys. dolarów) albo tańszą, choć rzadszą opcją – kontenerowcem płynącym z Tahiti co 15 dni. Alternatywą jest transport organizowany przez Juliena i Tapu z Rangiroa (ok. 1300 euro). Polacy nie potrzebują wizy, a na miejscu obowiązuje waluta frank CFP (XPF) – najlepiej przywieźć ze sobą euro lub dolary i wymienić je na miejscu (limit jednorazowej wymiany: 40 tys. franków). Na Makatei praktycznie jedyną opcją noclegową jest zakwaterowanie u Juliena i Tapu, oferujących pełne wyżywienie za 60–100 euro za dobę. Źródło: National Geographic Traveler
Chcesz zamieszkać na wyspie? Rząd dopłaca do 84 tys. euro, by przyciągnąć mieszkańców
Dla wielu osób Irlandia pozostaje wymarzonym miejscem do życia. Zielone krajobrazy, bogata kultura, łagodny klimat morski i spokojne, przyjazne społeczności przyciągają nie tylko turystów, lecz także osoby szukające nowego początku. Teraz jest ku temu dodatkowy powód – państwo oferuje nawet do 80-90 tys. euro osobom, które zdecydują się przeprowadzić na jedną z odległych wysp i tchnąć w nie nowe życie.
Irlandia od lat zachwyca krajobrazem, który trudno pomylić z jakimkolwiek innym – od surowych klifów i wietrznych wybrzeży po niewielkie miasteczka ukryte wśród zielonych wzgórz. Jednak to nie turystyczne szlaki, a oddalone, rzadko zaludnione wyspy stanowią dziś szczególny punkt zainteresowania irlandzkich władz. To miejsca, w których czas płynie wolniej, życie opiera się na lokalnych więziach, a tradycje wciąż odgrywają ważną rolę. Niestety, jednocześnie są to społeczności zmagające się z konsekwencjami wieloletniego wyludniania. Na około trzydziestu irlandzkich wyspach mieszka obecnie niespełna 3 tys. osób, a niektóre z nich liczą zaledwie kilku stałych mieszkańców. Rząd obawia się, że bez zdecydowanych działań wiele z tych wyjątkowych społeczności może zniknąć. Program wsparcia finansowego, oferujący nawet 80-90 tys. euro za osiedlenie się na jednej z wysp, ma temu przeciwdziałać i stworzyć warunki do ich dalszego rozwoju. Na czym polega irlandzki program dopłat i kto może z niego skorzystać? W 2023 roku irlandzki rząd uruchomił program Vacant Property Refurbishment Grant, którego celem jest zatrzymanie procesu wyludniania najbardziej odległych społeczności i stworzenie warunków do ich dalszego rozwoju. Inicjatywa opiera się na założeniu, że odnowienie pustych lub zaniedbanych budynków może stać się impulsem do wzrostu liczby mieszkańców, a tym samym – do ożywienia lokalnej gospodarki, usług i tradycyjnych gałęzi rzemiosła. Aby zachęcić ludzi do osiedlania się na terenach o malejącej populacji, państwo oferuje znaczące wsparcie finansowe przeznaczone wyłącznie na remont domów, które pozostają niezamieszkane od co najmniej dwóch lat. Wysokość dotacji zależy od stanu budynku: do 50 tys. euro można otrzymać na remont pustej nieruchomości, a do 70 tys. euro jeśli obiekt jest w stanie ruiny i wymaga prac konstrukcyjnych potwierdzonych raportem specjalisty. Jeszcze wyższe wsparcie obowiązuje na kwalifikujących się wyspach morskich, gdzie stawki podwyższono o 20%: do 60 tys. euro dla pustych nieruchomości oraz do 84 tys. euro w przypadku domów opuszczonych. Środki można przeznaczyć zarówno na naprawę fundamentów czy dachu, jak i na pełną modernizację wnętrz, pod warunkiem że dom stanie się głównym miejscem zamieszkania lub będzie wynajmowany długoterminowo. Program wyklucza wynajem krótkoterminowy oraz tworzenie domów wakacyjnych, ponieważ jego nadrzędnym celem jest stałe zasiedlenie i odbudowa lokalnych społeczności. Kto może się ubiegać o te dopłaty? Otóż nie tylko obywatele Irlandii, ale też cudzoziemcy, o ile ich status pobytowy pozwala na legalne i długoterminowe zamieszkanie w kraju. Ponadto każda nieruchomość musi spełniać ścisłe kryteria: powstać przed 2007 rokiem, pozostawać pusta przez minimum dwa lata oraz zostać pozytywnie zweryfikowana przez lokalne władze. Budynek uznaje się za opuszczony, jeśli jego konstrukcja jest niestabilna i stwarza zagrożenie, co wymaga potwierdzenia niezależnym raportem. Dopiero spełnienie wszystkich warunków umożliwia przyznanie dotacji, której celem jest nie tylko remont konkretnego domu, lecz przede wszystkim przywrócenie życia społecznościom zagrożonym wyludnieniem. Które irlandzkie wyspy obejmuje dofinansowanie? Program obejmuje 23 wyspy położone u zachodniego wybrzeża Irlandii na wodach Oceanu Atlantyckiego, a jego zadaniem jest przyciągnięcie nowych mieszkańców i wsparcie obecnych społeczności. To obszary o wyjątkowym znaczeniu kulturowym i krajobrazowym, które od dekad zmagają się z konsekwencjami depopulacji. Wśród nich znajdują się zarówno dobrze znane Wyspy Aran (Inis Mór, Inis Meáin i Inis Oírr), jak i mniejsze, rzadziej odwiedzane wyspy (m.in. Inishbofin, Inishturk, Clare Island czy Coney Island). Szczególną uwagę przyciągają także Dursey (znana z jedynej w kraju kolejki linowej łączącej ją z lądem), a także Bere Island i Toraigh – określana jako najbardziej odległa zamieszkana wyspa Irlandii. Każda z nich wyróżnia się innym charakterem: od monumentalnych klifów i surowych linii brzegowych po niewielkie, zżyte społeczności kultywujące dawne tradycje. Wyspy te przyciągają nie tylko spokojem, ale także unikalnymi elementami środowiska naturalnego. Na Toraigh znajdują się spektakularne formacje skalne, w tym słynna „Skała Słonia”, której kształt przypomina monumentalną sylwetkę zwierzęcia stojącego nad oceanem. Z kolei Inis Mór znana jest z kamiennych fortyfikacji i miejsc, gdzie kręcono sceny do filmu „Duchy Inisherin”. Choć warunki życia bywają wymagające (ograniczony dostęp do internetu, niewielka infrastruktura, a w niektórych miejscach również słabsze połączenie z lądem), to właśnie owe poczucie izolacji, bliskość natury i spowolniony rytm codzienności sprawiają, że te miejsca są wyjątkowe. Program dopłat ma sprawić, że te małe, autonomiczne społeczności nie znikną z mapy, a ich dziedzictwo przetrwa kolejne pokolenia. Źródła: Government of Ireland, Travel + Leisure, CBS News, Travel Pirates Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Kraina jak z innego świata. Teneryfa to dużo więcej niż słońce i plaże
Na Teneryfie wszystko wydaje się sto razy bardziej wyraziste – krajobrazy, smaki, kolory, a także ludzie. Ta atlantycka wyspa nie tylko przyciąga słońcem i idealną pogodą przez cały rok, ale zaprasza w podróż przez geologiczne cuda, fascynującą kulturę i przyrodę, która budzi zachwyt i respekt. To miejsce, które trzeba poczuć. Bo Teneryfa budzi emocje.
Otoczona wodami Atlantyku Teneryfa urzeka już od pierwszego spojrzenia. Położona zaledwie 300 kilometrów od wybrzeży Afryki i 1300 od Półwyspu Iberyjskiego, łączy wpływy obu kontynentów w jednym niesamowitym krajobrazie. Jest największą z Wysp Kanaryjskich (zajmuje powierzchnię 2034 kilometrów kwadratowych), a jej różnorodność zapiera dech w piersiach. Od suchych, niemal półpustynnych przestrzeni na południu wyspy, przez lasy laurisilva i zielone doliny na północy, aż po księżycowe krajobrazy Parku Narodowego Teide – każde miejsce mówi własnym językiem natury. Klimat? Średnia roczna temperatura wynosząca 23 stopni Celsjusza czyni Teneryfę wymarzonym kierunkiem zarówno latem, jak i zimą. Dwa lotniska, rozbudowana sieć dróg i rozwinięta infrastruktura pozwalają dotrzeć w najdalsze zakątki wyspy – od tętniącego życiem Santa Cruz po urocze wioski. Teneryfa jest miejscem, w którym natura, kultura i nauka przenikają się, współistniejąc w harmonii. Wulkan Teide – szczyt i serce Teneryfy Wznosząc się na wysokość 3715 metrów n.p.m. Pico del Teide nie tylko króluje nad Teneryfą, ale i nad całym terytorium Hiszpanii jako jej najwyższy szczyt. Otoczony Parkiem Narodowym wpisanym na listę UNESCO, wulkan stanowi centrum swoistego geologicznego laboratorium, które zachwyca zarówno badaczy, jak i zwiedzających. Pola lawy, unikatowe formacje skalne i kratery tworzą tu surrealistyczny krajobraz, jakby wyjęty z innej planety. Wędrówki po parku pozwalają doświadczyć różnorodności wulkanicznych tekstur i kolorów, od czerni i szarości przez biele i żółcie aż po rdzawe czerwienie i brązy. Surowy i księżycowy charakter tych terenów przyciąga filmowców – to właśnie tutaj kręcono wiele scen do międzynarodowych produkcji. Masca – ukryta perła Teneryfy Na końcu krętej drogi, pośród surowych szczytów Gór Teno, leży Masca – osada, która wygląda, jakby czas o niej zapomniał. Zachowały się tu tradycyjne domy z wulkanicznego kamienia, a brukowane uliczki wioski prowadzą do wspaniałych punktów widokowych. Przeszłość osady sięga czasów Guanczów – rdzennych mieszkańców wyspy, którzy w surowych górach znaleźli schronienie. Zejście wąwozem Masca, pełnym wodospadów, jeziorek i unikalnej flory, prowadzi aż do ukrytej plaży – ta wędrówka jest jednym z najbardziej wymagających i spektakularnych doświadczeń trekkingowych na Teneryfie. Liczba odwiedzających jest ograniczona, a wstęp wymaga wcześniejszej rejestracji – to wyraz troski o ochronę tego cennego ekosystemu. Wyjątkowe spotkania – Teneryfa w rytmie oceanu Wody pomiędzy Teneryfą a La Gomerą to jeden z nielicznych obszarów na świecie, w których można przez cały rok obserwować walenie i delfiny w ich naturalnym środowisku. Stała populacja grindwali krótkopłetwych i delfinów butlonosych zamieszkuje ten region przez wszystkie miesiące roku. Rejsy wypływające z Los Cristianos, Puerto Colón i Los Gigantes odbywają się z poszanowaniem przyrody i zgodnie z zasadami odpowiedzialnej turystyki morskiej, m.in. w oparciu o wytyczne pionierskiego programu Sustainability Charter for Whale Watching. Na pokładach można nie tylko podziwiać zwierzęta, ale też wysłuchać opowieści przewodników o ich zwyczajach i migracjach. Kraina kontrastów – od wulkanu po wiecznie zielone lasy Teneryfa łączy w sobie skrajnie różne oblicza natury. Niemal każdy kilometr przynosi tu zmianę scenerii: surowe pustkowia południa ustępują miejsca uprawom winorośli i bananowców, by następnie przejść w chłodniejsze, często spowite mgłą doliny północy. W Górach Anaga, uznanych przez UNESCO za Rezerwat Biosfery, można przechadzać się przez bujne, wilgotne lasy mające około 20 milionów lat. Z kolei na zachodzie wyspy Park Krajobrazowy Teno skrywa jedne z najstarszych formacji geologicznych, z osadami sprzed siedmiu milionów lat. Teneryfa jest też schronieniem dla ponad 800 gatunków endemicznych – szczególne miejsce zajmuje tu zięba niebieska, występująca wyłącznie w tutejszych lasach sosnowych. Aktywny wypoczynek – wyspa jak naturalna siłownia Teneryfa to wymarzona destynacja dla osób, które czerpią radość z ruchu, adrenaliny i odkrywania przyrody z bliska. Dzięki łagodnemu klimatowi i zróżnicowanemu ukształtowaniu terenu aktywność na świeżym powietrzu możliwa jest tu przez cały rok. Wyspę na pewno pokochają piechurzy – szlaki piesze wiją się przez lasy laurisilva, wulkaniczne równiny i nadmorskie klify, oferując niezapomniane panoramy i kontakt z dziką przyrodą. Dla miłośników biegów górskich przygotowano m.in. trasę Tenerife Bluetrail by UTMB, prowadzącą od oceanu przez Park Narodowy Teide aż z powrotem na wybrzeże. Kolarze – zarówno szosowi, jak i górscy – mogą tu trenować na profesjonalnie przygotowanych trasach z zapleczem serwisowym i hotelami przyjaznymi rowerzystom. Teneryfa stwarza też idealne warunki do wspinaczki, canyoningu, nurkowania czy windsurfingu, a certyfikowane firmy ułatwiają realizację tych pasji. To miejsce zachęca do ruchu i eksploracji – niezależnie od poziomu zaawansowania i wybranej formy aktywności. Turystyka odpowiedzialna Teneryfa od lat konsekwentnie rozwija model zrównoważonego i inteligentnego kierunku turystycznego. Certyfikaty Biosphere oraz Smart Tourist Destination to nie tylko wyróżnienia, ale potwierdzenie realnych działań na rzecz ochrony zasobów naturalnych, lokalnej kultury i zrównoważonego rozwoju gospodarczego. Rada Wyspy oraz Tenerife Tourism wdrażają innowacyjne rozwiązania – od cyfryzacji usług, przez optymalizację zużycia wody i energii, aż po ograniczenie liczby odwiedzających w delikatnych ekosystemach. Na szczególną uwagę zasługuje także wspomniany już program Sustainability Charter for Whale Watching, który reguluje sposób prowadzenia rejsów, by nie zakłócać naturalnych zachowań morskich ssaków. Edukacja ekologiczna, promocja gospodarki cyrkularnej i lokalnych produktów to kolejne filary tej strategii. Te działania dają szansę, że także kolejne pokolenia będą mogły odkrywać Teneryfę w jej naturalnej, autentycznej formie. Raj dla fanów astroturystyki Dzięki wyjątkowej przejrzystości powietrza i korzystnym położeniu niebo nad Teneryfą należy do najczystszych na świecie i przyciąga miłośników astronomii z całego globu. Park Narodowy Teide i jego okolice zostały uhonorowane certyfikatem Starlight i uznane za Rezerwat i Cel Turystyki Gwiezdnej, co potwierdza ich rangę. Najlepsze warunki do obserwacji nieba gołym okiem i przez teleskop oferują: szczyt Montaña de Guajara, punkt widokowy Llano de Ucanca i okolice hotelu Parador. Pasjonaci nauki powinni zajrzeć do Obserwatorium Teide, w którym prowadzone są międzynarodowe badania astronomiczne. Wieczorne obserwacje planet i galaktyk, z dala od świateł miast, pozostawiają niezatarte wrażenie bliskości z kosmosem. Plaże – od kurortów po ukryte zatoki Bardzo ważny i popularny punkt na mapie atrakcji Teneryfy stanowią jej plaże – zarówno te o jasnym, jak i ciemnym piasku, który przypomina o wulkanicznym rodowodzie wyspy. Na południu popularne są szerokie i piaszczyste wybrzeża, takie jak Playa de las Américas czy Fañabé, idealne na relaks. Na północy dominują bardziej dzikie i kameralne zatoczki, często osłonięte skałami. Do jednej z najbardziej widowiskowych plaż należą te trudno dostępne: plaża Masca – ukryta u stóp majestatycznych klifów Los Gigantes, na którą można dostać się przez wąwóz lub od strony oceanu, a także dzika plaża Roque de las Bodegas beach w parku Anaga. Szczególnym doświadczeniem są kąpiele w naturalnych basenach utworzonych przez zastygłą lawę, m.in. Bajamar i El Caletón w Garachico. Miasta pełne życia i unikatowej architektury Teneryfa nie tylko przyrodą stoi. Stolica wyspy, Santa Cruz de Tenerife, zachwyca kontrastem między historyczną zabudową a śmiałą, nowoczesną architekturą. Budynki autorstwa światowej sławy architektów, m.in. Auditorio de Tenerife projektu Santiaga Calatravy czy TEA (Tenerife Espacio de las Artes) projektu Herzoga i de Meurona, nadają miastu kosmopolityczny charakter, a miejska przestrzeń zmienia się w galerię pod gołym niebem. Miasto San Cristóbal de La Laguna, uznane za dobro kultury i wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 1999 roku, to z kolei renesansowa perła z pałacami i dziedzińcami, która inspirowała urbanistów Starej Hawany (La Habana Vieja) i kolumbijskiej Cartageny. Garachico i La Orotava kuszą piękną historyczną zabudową, spokojem i widokami na ocean. W mniejszych miasteczkach, takich jak Icod de los Vinos czy Arico, można poczuć rytm lokalnego życia i odkryć mniej znane fragmenty kanaryjskiego dziedzictwa. Bogate tradycje kulinarne i winiarskie Tradycja, jakość produktów i pasja kucharzy tworzą na Teneryfie wyjątkową scenę kulinarną. Lokalne składniki – ryby, owoce morza, kozie sery, miody, znakomite mięso (m.in. z czarnej świni), banany, papaje – zamieniają się w dania o niepowtarzalnym smaku, głęboko związanym z krajobrazem wyspy. W guachinche, rodzinnych lokalach z domową kuchnią, można poczuć autentyczny klimat i niespieszny rytm codziennego życia. Na bardziej wymagających czeka bogata oferta restauracji z gwiazdkami Michelin, które łączą lokalne produkty z nowoczesnymi technikami kulinarnymi. Nieodłącznym elementem tej kulinarnej tożsamości są dojrzewające na wulkanicznych zboczach wina. Na wyspie funkcjonuje pięć apelacji pochodzenia, a tutejsze wina zdobywają uznanie nie tylko na rynku hiszpańskim. Coraz większą popularność zyskują również lokalne wermuty. W jednej z ponad 100 winnic można nie tylko degustować te wina, ale też poznać długą, sięgającą XVI wieku tradycję winiarską. Święta, które budują tożsamość Kultura Teneryfy wyraża się również w świętach i tradycjach przekazywanych z pokolenia na pokolenie. Najbardziej znany jest karnawał w Santa Cruz – kolorowy, żywiołowy i uznany za wydarzenie o międzynarodowym znaczeniu turystycznym. Mniejsze miejscowości organizują pielgrzymki, festyny, procesje i bailes de magos – ludowe tańce, podczas których mieszkańcy noszą tradycyjne stroje. Boże Ciało w La Orotava, pełne dywanów stworzonych z kwiatów i wulkanicznego piasku, to jedno z najbardziej widowiskowych wydarzeń w kalendarzu. Tradycje takie jak Corazones de Tejina czy Tablas de Icod pokazują, jak silna jest więź mieszkańców z ich historią i ziemią. Teneryfa budzi emocje Teneryfa nie tylko przyciąga, ale zostaje w pamięci na długo. To wyspa, którą się nie tylko zwiedza, ale przede wszystkim – odczuwa. Wulkaniczne krajobrazy, potęga oceanu, rozgwieżdżone niebo, tradycyjne smaki i zapachy oraz dźwięki lokalnych świąt tworzą wielowymiarowe wspomnienie. To miejsce, gdzie luksus łączy się z naturą, a technologia służy przyrodzie i ludziom. Miejsce, w którym można się zatrzymać i zaczerpnąć powietrza. Materiał promocyjny Tenerife Tourism
Najmniejszy kraj w historii, który zakwalifikował się na Mistrzostwa Świata w Piłce Nożnej. Co kryje w sobie ta egzotyczna wyspa?
Fani piłki nożnej przywykli, że prym w tej dyscyplinie sportu wiodą głownie reprezentacje z Europy i Ameryki Południowej. Zbliżające się Mistrzostwa Świata to jednak idealna okazja, aby poszerzyć swoje piłkarskie horyzonty. Tym bardziej, że w USA, Kanadzie lub Meksyku zagra dotychczasowy rekordzista pod względem wielkości reprezentowanego kraju.
Spis treści: Niderlandy na Karaibach – co warto wiedzieć o Curaçao? Historia wyspy Mroczne lata Curaçao Zachwycające krajobrazy – co zobaczyć na Curaçao? Willemstad – perła kolonialnej architektury Likier, najstarsza synagoga i oryginalny język – ciekawostki z Curaçao Mistrzostwa Świata w piłce nożnej rozpoczną się w czerwcu 2026 roku. To pierwszy raz, kiedy mundial będzie organizowany przez trzech gospodarzy turnieju – Stany Zjednoczone, Kanadę i Meksyk. Mimo że kwalifikacje do tego turnieju jeszcze się nie zakończyły, już teraz można mówić o kilku nie lada zaskoczeniach. Wśród nich jest Curaçao – jak dotychczas najmniejszy kraj, który zakwalifikował się na mundial. Niderlandy na Karaibach – co warto wiedzieć o Curaçao? Curaçao jest jednym z trzech krajów leżących na Morzu Karaibskim i podlegających pod Królestwo Niderlandów. Wraz z Arubą i Sint Maarten przez lata tworzyły tzw. Antyle Holenderskie – zgrupowane holenderskie terytorium autonomiczne. Status wysp zmienił się w 2010 r., gdy po rozwiązaniu Antyli Curaçao stało się samodzielnym krajem autonomicznym. Państwo posiada m.in. własną flagę, hymn i parlament. Językami urzędowymi są niderlandzki, angielski oraz kreolski język papiamento. Holandii podlegają m.in. wojsko i polityka zagraniczna. Historia wyspy Historia Curaçao zaczyna się na długo przed przybyciem europejskich kolonizatorów. Tereny wysp położonych na południowym wybrzeżu Ameryki Łacińskiej były zamieszkiwane przez ludy Arawaków – rdzennych Indian tego regionu. Dopiero w 1499 roku wyspa została podbita przez hiszpańskich najeźdźców, którzy w 1634 roku zostali z niej wyparci przez Holendrów. To właśnie okres niderlandzkiego panowania przyniósł najintensywniejszy rozwój infrastrukturalny Curaçao. Holenderska Kompania Zachodnioindyjska założyła obecną stolicę – Willemstad, nazywaną „drugim Amsterdamem”, która dziś stanowi jedną z największych atrakcji wyspy. Mroczne lata Curaçao Czasy kolonialne to nie tylko okres intensywnego rozwoju wyspy, lecz także czas pełen wykorzystywania i prześladowania rdzennej ludności. Ponieważ Curaçao nie posiadało złóż złota, Holendrzy długo szukali najskuteczniejszego sposobu wykorzystania tych zamorskich terenów. Ostatecznie postawiono na handel – Curaçao stało się idealnym węzłem wymiany między koloniami karaibskimi a afrykańskimi. W Willemstad powstało jedno z największych centrów handlu zniewolonymi ludźmi, przywożonymi z obszaru Zatoki Gwinejskiej, a następnie transportowanymi do pracy na poszczególnych karaibskich wyspach. Do dziś na Curaçao można zobaczyć świadectwa tej bolesnej historii, opowiadanej m.in. w Muzeum Kurá Hulanda w stolicy wyspy. Zachwycające krajobrazy – co zobaczyć na Curaçao? Curaçao jest niewielką wyspą (ma 444 km kw. powierzchni) zamieszkiwaną przez 150 tys. mieszkańców. Kameralność sprawia, że jest ona idealnym miejscem na kilkudniową wycieczkę. Po wyspie najłatwiej poruszać się samochodem, dzięki któremu można dostać się do wszystkich najważniejszych atrakcji. Curaçao to przede wszystkim obcowanie z egzotyczną przyrodą. Plaże ulokowane na północy wyspy – w rejonie miejscowości Sabana Westpunt – pozwalają nie tylko na zaznanie relaksu, ale również zejście pod taflę wody w celu obejrzenia wyjątkowej podwodnej scenerii. Na Curaçao znajduje się jedna z najzdrowszych raf koralowych, pozwalająca nurkom dostrzec m.in. żółwie morskie, kolorowe papugoryby oraz delfiny białonose. Wśród najatrakcyjniejszych curaçaońskich plaż znajdują się: Kleine Knip – idealna do snorkelingu, Playa Porto Mari – niedaleko Willemstad; na plaży można spotkać wylegujące się miejscowe świnki, Playa Lagún – kameralna plaża na północy wyspy Willemstad – perła kolonialnej architektury Wyspa swój infrastrukturalny rozwój zawdzięcza działalności Holendrów. To oni zbudowali od zera miasto Willemstad – obecną stolicę Curaçao, która w 1997 roku została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Według organizacji miasteczko łączy w sobie „europejskie koncepcje urbanistyczne z adaptacją do tropikalnego klimatu oraz wpływami hiszpańskich, portugalskich i karaibskich stylów”. Zauważalna mieszanina stylów architektonicznych sprawia, że Willemstad ma swój oryginalny, autentyczny klimat, który przez lata funkcjonowania zachował swój pierwotny kształt. Mimo rozwoju turystyki, który ma miejsce na Curaçao od 2010 roku, stare części miasta pozostają nienaruszone, a spacer po wąskich uliczkach Willemstad nadal przenosi w czasie do XVII-wiecznej holenderskiej kolonii. Przy całym pięknie Willemstad należy pamiętać o mrocznych latach tego miejsca. Pamięć o wykorzystywanych tu niewolnikach jest ciągle obecna w tożsamości Curaçaończyków. Likier, najstarsza synagoga i oryginalny język – ciekawostki z Curaçao Nazwa Curaçao przywodzi na myśl znany na cały świat likier o niebieskiej barwie. Napój ten powstaje ze skórek lokalnych pomarańczy lahara, które sprowadzili na wyspę hiszpańscy kolonizatorzy. Swój charakterystyczny niebieski kolor drink zyskuje dopiero na kolejnych etapach przygotowań, gdy jest sztucznie barwiony na odcień przypominający wodę oceanu. Co ciekawe, produkt został wymyślony dopiero w latach 50. XX wieku na potrzeby turystycznej promocji regionu. Na Curaçao funkcjonuje jedna z najstarszych synagog obu Ameryk. Budynek został zbudowany w 1732 roku, gdy pierwsi wyznawcy judaizmu osiedlili się w Willemstad. Język papiamento, który jest jednym z języków urzędowych wyspy, łączy w sobie sposoby komunikowania charakterystyczne dla wielu grup zamieszkujących Curaçao na przestrzeni jego historii. Zawiera elementy m.in. języka hiszpańskiego, portugalskiego, holenderskiego oraz języków afrykańskich. Źródła: Lonely Planet, MojaNiderlandia Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Przez lata była uznawana za koniec świata. Dziś to raj dla szukających ciszy i odosobnienia
El Hierro to najmniejsza i najmniej turystyczna z Wysp Kanaryjskich. To miejsce, gdzie nie znajdziesz plaż ani luksusowych hoteli – ale odnajdziesz spokój, dziką przyrodę i szlaki, które zapierają dech.
Spis treści: Od piekła lawy do dachu El Hierro – kontrast, który zapiera dech Wędrówka przez zielone serce El Hierro – szlak GR 131, wawrzyny i sabiny Najmniejsza i najdziksza z Wysp Kanaryjskich Jak zaplanować podróż na El Hierro Pod różowo-pomarańczowym klifem, z widokiem na naturalne baseny i łuki z zastygłych jęzorów lawy w oceanie, zakosami przez tajemniczy las. Kilka kroków pod górę, zakręt, stromo po omszałych kamieniach, znowu skręt; idę, idę, zakosy są wciąż takie same i nie widać ich końca, ale wcale mi to nie przeszkadza. Drzewa laurowe rozgałęziają się i wyginają, tworząc naturalną pergolę, pnie porasta mech gęsty i delikatny jak pierze, wrażenie nierzeczywistości potęgują wielkie paprocie. Świat jest intensywnie zielony. Od piekła lawy do dachu El Hierro – kontrast, który zapiera dech Czuję się jak w niebie, a co najmniej w rajskim ogrodzie, a przecież kilka godzin temu obudziłam się w piekle, z trzech stron otoczona polem czarnej lawy. Czwarta wychodziła na ocean i wyrastającą z niej, a jakże – czarną, skałę Roque de la Gaviotas, o którą fale rozbijały się jak wściekłe. Płaskiej powierzchni na punkcie widokowym wyrwanym z ostrych skał starczyło na pół namiotu i pełnię zachwytu; natura była piękna, ale złowroga. A teraz proszę – jestem na szlaku na dachu wyspy El Hierro. Wędrówka przez zielone serce El Hierro – szlak GR 131, wawrzyny i sabiny GR 131 to długodystansowy szlak poprowadzony przez siedem głównych Wysp Kanaryjskich. Na El Hierro przypadło 38 z ok. 500 km, co wystarcza, żeby przejść całą wyspę ze wschodu na zachód. Niby nie wysoko, bo średnio 1–1,2 tys. m n.p.m., w najwyższym punkcie – Pico de Malpaso – 1501 m n.p.m., ale cały czas granią. Widoki mam więc przednie, wciąż zwalniam, żeby cieszyć się obrazami zmieniającymi się jak w filmie. Zbocze, niedawno nieprzyjazne, teraz spływa szeroko i łagodnie jak płaszcz. Mięsiste chmury pokrywają ocean jak pierzyna, znad której wyrasta sąsiednia La Gomera. Gdyby tęcza składała się tylko z odcieni zielonego, to wszystkie można by odnaleźć w kolorach tutejszego lasu. Korony drzew są tak wysoko, że nie widać liści, sięgające ramion paprocie nikną wśród innych, nieznanych mi roślin, krzewy chylą się, jakby robiły szpaler, krzycząc przy tym: „Witaj, gościu!”. El Hierro ma ponad 100 endemicznych gatunków flory i fauny, w tym słynne jałowce i jaszczurkę olbrzymią o nazwie… el hierro (Gallotia simonyi). Wymarły gad szczęśliwie w ostatnich latach został odnaleziony i z sukcesem rozmnożony. Wawrzyny No i „święte drzewo Garoé”, czyli najsłynniejszy egzemplarz lokalnej flory. Co ciekawe, tak naprawdę to… go tu nie ma. Jego historia związana jest z historią pierwszych mieszkańców wyspy – Bimbachów. Największym wyzwaniem dla ludzi, którzy osiedli na El Hierro, była woda; na młodej, wulkanicznej, zbudowanej ze stromych zboczy wyspie zwyczajnie jej brakowało. Bimbachowie najgorsze suche lata potrafili przetrwać dzięki wodzie zbierającej się w korzeniach olbrzymich wawrzynów. Podobno na grani rosło takie, które potrafiło napoić wszystkich mieszkańców. Ale w 1610 r. powalił je huragan. I dopiero w połowie lat 60. XX wieku posadzono tu wawrzyn przywieziony z La Palmy – jako symbol poprzedniego drzewa. Jego cudowne właściwości wyjaśnili naukowcy: woda z chmur i mgły skraplała się w koronie i spływała do niszy w korzeniach. Sabiny Sami Bimbachowie zbudowali studnie źródła i kompletny system zbierania deszczówki, który w znacznym stopniu funkcjonuje do dziś. Całe szczęście, bo mnie też kończy się woda. Mapa pokazuje, że następne źródełko będzie przy zejściu z końca szlaku na północne zbocze. Bardzo mi to pasuje, przy okazji zahaczę o sabiny – drzewa, z których rdzenni mieszkańcy robili narzędzia i broń, a dziś ikoniczne symbole, ich wizerunki zdobią mapy i foldery wyspy. Te endemiczne jałowce żyją po kilkaset lat, osiągając 7–8 m, jednak nie w górę, tylko horyzontalnie, tuż nad ziemią, wygięte przez hulające po płaskowyżu wiatry. Najsłynniejszy nazywa się El Sabinar i wygląda surrealistycznie – jak wyrzeźbiony ze skały. Chowam się pod jednym z takich jałowców jak pod parasolem, bo jak na złość się rozpadało, a szaroczarne chmurzyska nie mają końca. Na szczęście na El Hierro pogoda zmienia się tak samo szybko jak krajobrazy; zamiast na zachmurzone wybrzeże północne schodzę na południowy zachód. Kwadrans marszu i oto osusza mnie jak piecyk wielkie słońce. Zachodzi nad przylądkiem Orchilla, skalistym półwyspem, który do czasu wielkich odkryć był zachodnim końcem znanego świata i punktem odniesienia dla twórców map; Ptolemeusz umieścił tu południk zero, który dopiero pod koniec XIX w. przeniesiono do Greenwich. Śpieszę się, żeby zdążyć przed zachodem, w dole jest sanktuarium patronki wyspy Matki Boskiej Królewskiej, gdzie mam nadzieję znaleźć wodę i miejsce pod namiot. To koniec szlaku GR 131. Albo początek. Raz na cztery lata wielka kolorowa, roztańczona procesja przenosi tą trasą figurę patronki do stolicy. Najmniejsza i najdziksza z Wysp Kanaryjskich O tym, jak inne od pozostałych wysp jest El Hierro, świadczy nawet jego stolica – Valverde, jedyna na Kanarach powstała w głębi lądu, a nie na wybrzeżu. Jest ładna, stara, zabudowana estetycznymi białymi domami. Ale z pewnością nie można jej nazwać metropolią. Przechodzę ją spacerem w kwadrans. El Hierro jest najmniejszą z siedmiu głównych wysp archipelagu, najbardziej wysuniętą na zachód i południe, najmłodszą i najrzadziej odwiedzaną. Mieszkańcy chętnie powtarzają, że pierwsze drogi bite zbudowano tu w 1962 r., a do dziś jest na nich tylko jedna sygnalizacja świetlna! I nie mówią tego ze wstydem, ale ze swego rodzaju dumą. El Hierro jest nieoczywista, wspaniale spokojna i dzika. Oferuje świetne trasy do wędrówek czy jazdy rowerem górskim, uprawia się tu paralotniarstwo i nurkowanie, nie ma za to plaż ani życia nocnego. Kiedy inne Wyspy Kanaryjskie ledwie zipią przytłoczone nadmiarem turystów i dyskutują, jak to zmienić, na El Hierro do tego nie dopuszczono. Częściowo wynika to z charakteru wyspy – miłośnicy biernego odpoczynku czy rodzinnych wakacji nie mieliby tu co robić. Częściowo – ze strategii mieszkańców, którzy zamiast na wielkie hotele postawili na kameralność, przyrodę i kulturę. Według kanaryjskiej organizacji turystycznej w 2024 r. wyspę odwiedziło 26 tys. turystów, głównie mieszkańców innych wysp i Hiszpanów z kontynentu. Dla nich to prawdziwe Shangri-La. Amfiteatr natury El Hierro to wyspa dla koneserów, mikrokosmos na końcu świata. – Chodźcie, zaraz się zacznie – Nicolas, właściciel jedynego hostelu na wyspie, nie znosi sprzeciwu. Jego ściany zdobią obrazy z zachodem słońca, które maluje żona we Francji na podstawie wysyłanych zdjęć. Małżeństwo dzieli życie na dwa kraje. Nicolas pilnuje, żebyśmy nie przegapili żadnego spektaklu matki natury, a zestaw mieszkańców w dwóch pokojach jest dość osobliwy: ja, która wpadłam na mycie i pranie, emeryt z Bilbao podróżujący po Kanarach od roku i również emerytowany Niemiec, który po raz kolejny uciekł od zimy na lokalne farmy – właśnie jest w drodze na kolejną. Pozo de las Calcosas, gdzie wspaniale się nudzimy, to złożona z kilkunastu domów wieś na końcu drogi. Leży na wysokim klifie nad czarnym brzegiem oceanu – są tu też dwa naturalne baseny utworzone przez zastygłe ściany lawy. Wybornie jest pławić się w spokojnym zbiorniku, wokół którego fale biją, jakby toczyły wojnę. Bo co prawda na El Hierro nie ma klasycznych plaż, ale na wybrzeżu jest co najmniej tak samo atrakcyjnie jak na grani. Kąpieliska otoczone językami lawy, skalne łuki, spa wokół naturalnych źródeł tak bogatych w minerały, że wodę z nich eksportowano niegdyś w dzbanach jak wino… Wieś rybacka, rezerwat morski, mirador – „punkt widokowy”, świetne miejsce dla paralotniarzy i wreszcie – na snorkling. Ostatniego dnia wędruję ścieżką dawniej używaną przez pasterzy. Cel: punkt widokowy Isora. Mam stąd panoramiczny widok na morze i… morze klifów. Podziwiam ogromny naturalny amfiteatr, który zamiast sceny ma gigantyczną półokrągłą równinę Las Playas. Bliżej oceanu widzę żwirowe nabrzeża, w głębi wyspy: uprawy brzoskwiń, gruszek, śliwek. Zajadając się słodkimi owocami dzikiej opuncji na kolację, a potem zasypiając z widokiem na ten cudowny krajobraz, myślę, że może to i koniec świata, ale też pępek Kanarów. Jak zaplanować podróż na El Hierro Kiedy Przez cały rok. Klimat jest tu łagodny, słoneczny; średnie temperatury: od 18°C zimą do 25°C latem. Chłodniej jest w górach, w tym – w Valverde. Pada, ale rzadko, pomiędzy październikiem a marcem. Dojazd Połączenie promowe – tylko z Teneryfy. Rejs z/do Los Cristianos trwa 2,5 godz., koszt to: 51–51 euro, linie: Naviera Armas i Fred Olsen Express. Połączenia lotnicze z innymi wyspami (z przystankiem na Teneryfie): od 350 zł; lot z Teneryfy: od 160–200 zł, Binter Canarias, Canaryfly, Air Europa. Brak bezpośredniego połączenia z kontynentem. Transport Działa tu 12 linii autobusowych; bilet na każdej trasie: 1,35 euro, przejazd linią 9 do/z Pozo de las Calcosas trzeba potwierdzić telefonicznie godzinę wcześniej – wielkość pojazdu jest dostosowana do liczby chętnych (po nas troje przyjechała taksówka w cenie autobusu). W przypadku braku pasażerów kurs się nie odbywa; transhierro.com. Nocleg 7 Calcosas, Tancajote 13, Valverde. Kameralny hostel, od 25 euro za łóżko ze śniadaniem. Apartamentos y Habitaciones Villa Marina, Calle del Carmen, La Caleta 18, Valverde. Od 35 euro za noc za 2 os. El Morcillo – jedyny kemping na wyspie, niedaleko miejscowości El Pinar; tolerowane jest rozbijanie się na jedną noc na dziko. Jedzenie Przysmak El Hierro to quesadilla – krucha, lekko słodka babeczka z kremowym nadzieniem serowym; świeże najlepsze są w Guarazoce (Quesadillas Guarazoca). Trzeba przyjść rano, bo szybko się kończą – od 2,2 euro za sztukę. Źródło: archiwum NG Nasz ekspert Marzena Filipczak Dziennikarka, autorka książek podróżniczych, m.in.: Jadę sobie. Azja. Przewodnik dla podróżujących kobiet, Lecę dalej. Tanie podniebne podróże, Między światami, Rozważnie i romantycznie czy Poczuj.pl
To ostatnia monarchia Polinezji. Wyspiarska monarchia przez lata opierała się kolonizacji
Tonga jest ostatnią monarchią Polinezji, która oparła się fali kolonializmu i z dumą pielęgnuje swoją tożsamość. To jedyny kraj w regionie Pacyfiku i jedno z nielicznych pozaeuropejskich państw, które nigdy nie utraciło swojej suwerenności na rzecz obcego mocarstwa. Poniżej przybliżamy historię tego fascynującego miejsca i wymieniamy jego główne atrakcje.
Spis treści: Królestwo w sercu Polinezji Królestwo, które oparło się kolonizacji Skarby Królestwa Tonga Wspaniałe atole koralowe, aktywne wulkany, dzikie plaże i dziewicze lasy deszczowe – tak w skrócie przedstawia się niesamowity krajobraz archipelagu Tonga. Należy jednak podkreślić, że mówimy tu o czymś więcej niż tylko o tropikalnym raju. To jedno z nielicznych miejsc na Pacyfiku, gdzie zachowała się autentyczna kultura polinezyjska. Królestwo w sercu Polinezji Królestwo Tonga jest zlokalizowane na południowym Pacyfiku, w samym sercu Polinezji. Znajduje się w jednej trzeciej drogi między Nową Zelandią a Hawajami, na południe od Samoa i na wschód od Fidżi. Archipelag składa się ze 171 wysp (z których zaledwie 36 jest zamieszkanych), rozciągniętych wzdłuż linii północ-południe na długości 800 kilometrów. Dzielą się one na trzy główne grupy: Tongatapu na południu, gdzie znajduje się stolica Nukuʻalofa, centralną grupę Haʻapai, północną Vavaʻu. Wyspy Tonga to w większości niskie koralowe atole. Tylko nieliczne są pochodzenia wulkanicznego. Łączna powierzchnia lądowa kraju jest niewielka i wynosi zaledwie 747 kilometrów kwadratowych. Dwie pory roku W obszarze archipelagu panuje klimat podrównikowy wilgotny z dwiema głównymi porami roku. Ciepły i deszczowy sezon, trwający od listopada do kwietnia, charakteryzuje się wysoką wilgotnością i ryzykiem wystąpienia cyklonów tropikalnych. Z kolei okres od maja do października jest chłodniejszy, suchszy i stanowi najlepszy czas na wizytę. Średnie temperatury wahają się od 25 stopni Celsjusza w lipcu, do 30 stopni Celsjusza w styczniu. Bioróżnorodność Bioróżnorodność Tonga obejmuje unikatowe gatunki, takie jak rudawka wielka, która jest największym nietoperzem na świecie, a także niezwykle bogatą faunę morską, która wraz z żyzną glebą stanowi główne zasoby naturalne kraju. Należy jednak podkreślić, że ten delikatny ekosystem stoi w obliczu poważnych wyzwań, takich jak postępujące wylesianie pod uprawy, niszczenie raf koralowych i zagrożenie dla populacji żółwi morskich. Królestwo, które oparło się kolonizacji Pierwsi osadnicy przybyli na wyspy Tonga około 3000 lat temu. Byli to przedstawiciele ludu Lapita, mistrzowie nawigacji, którzy przynieśli ze sobą charakterystyczną, bogato zdobioną ceramikę. Tonga, obok Samoa, stała się kolebką kultury polinezyjskiej i bramą, przez którą rozprzestrzeniła się na cały Pacyfik. Około 950 roku n.e. na tych fundamentach zaczęła wyrastać potęga morska, której początek dał ʻAhoʻeitu, pierwszy władca z dynastii Tuʻi Tonga. W ciągu następnych stuleci, jego następcy stworzyli rozległe imperium, które w szczytowym okresie (trwającym od ok. 1200 do ok. 1500 roku n.e.) rozciągało swoje wpływy od Fidżi i Samoa, aż po Niue i odległe zakątki Mikronezji. Jego siła opierała się na imperialnej flocie wielkich, dwukadłubowych łodzi wojennych zwanych kalia, zdolnych pomieścić do 100 wojowników i pokonywać ogromne odległości. Ze swojej stolicy w Muʻa na Tongatapu, władcy Tuʻi Tonga rządzili siecią podległych wysp, od których co roku zbierali trybut. Polityczna adaptacja Wewnętrzne konflikty i zamachy na tyranicznych władców zmusiły tongijskie elity do reformy systemu politycznego. Władza została podzielona. Sakralna, boska rola pozostała przy dynastii Tuʻi Tonga, natomiast świeckie, codzienne rządy przekazano nowym dynastiom – Tuʻi Haʻatakalaua (ok. 1470 r.) i później Tuʻi Kanokupolu (ok. 1600 r.). Ta wczesna zdolność do adaptacji politycznej, choć osłabiła centralną władzę, pozwoliła systemowi przetrwać. Spotkanie dwóch światów Pierwsze spotkanie z Europejczykami nastąpiło w 1616 roku, gdy do Królestwa Tonga dotarli holenderscy nawigatorzy. Prawdziwy kontakt ze światem Zachodu nastąpił jednak dopiero w XVIII wieku, gdy przybył tam kapitan James Cook. Jego szczegółowe zapiski i mapy stały się bezcennym źródłem wiedzy o życiu w Tonga przed nadejściem chrześcijaństwa. Zjednoczenie pod rządami Tupou I Kontakt z Europą i napływ nowej broni pogłębiły wewnętrzne podziały, prowadząc do okresu wyniszczających wojen domowych (1799–1852). Z chaosu wyłonił się jeden z najwybitniejszych przywódców w historii Pacyfiku – Tāufaʻāhau. Dzięki zręcznym manewrom politycznym, strategicznym sojuszom i sile militarnej zdołał zjednoczyć podzielone wyspy w jedno państwo. Kluczowym momentem było przyjęcie chrześcijaństwa w 1831 roku. Nowa religia stała się potężnym narzędziem ideologicznym, które pomogło scalić zwaśnione frakcje pod jednym sztandarem. W 1845 roku Tāufaʻāhau przyjął imię Jerzy i został koronowany na pierwszego króla zjednoczonego Tonga jako Jerzy Tupou I. Podczas swojego długiego, niemal 50-letniego panowania, przekształcił królestwo w nowoczesne państwo. Nie odrzucił wpływów europejskich, lecz mądrze je zaadaptował, wprowadzając w 1875 roku nowoczesną konstytucję, kodeks prawny i sprawną administrację. Te reformy stały się fundamentem suwerenności Tonga i pozwoliły królestwu uniknąć losu innych, skolonizowanych wysp Pacyfiku. Protektorat i droga do pełnej niepodległości Pod koniec XIX wieku rosnące apetyty kolonialne stanowiły poważne zagrożenie dla niepodległości Tonga. W 1900 roku król Jerzy Tupou II podjął strategiczną decyzję i podpisał Traktat o Przyjaźni z Wielką Brytanią, czyniąc swoje królestwo brytyjskim protektoratem. Nie była to kapitulacja, a pragmatyczny sojusz. Tonga zachowała swoją monarchię i pełną autonomię w sprawach wewnętrznych, oddając Brytyjczykom jedynie kontrolę nad polityką zagraniczną i finansami. Ten kompromis uratował królestwo przed bezpośrednią aneksją i pozwolił przetrwać jako jedyne suwerenne państwo w regionie. Podczas długiego i stabilnego panowania królowej Sālote Tupou III (1918–1965), Tonga stopniowo przygotowywała się do odzyskania pełni praw. Ostatecznie, 4 czerwca 1970 roku, status protektoratu został zniesiony, a Królestwo Tonga stało się w pełni niepodległym państwem w ramach Brytyjskiej Wspólnoty Narodów. Współczesna historia kraju to dalsza ewolucja – rozwój ruchu prodemokratycznego, reformy polityczne ograniczające absolutną władzę monarchy oraz stawianie czoła nowym wyzwaniom, takim jak zamieszki w stolicy w 2006 roku czy katastrofalna erupcja wulkanu w 2022 roku. Skarby Królestwa Tonga Tonga oferuje podróżnikom unikatowe połączenie dziewiczej przyrody i monumentalnych zabytków starożytnej cywilizacji. Cuda natury Największą przyrodniczą atrakcją Tonga, która przyciąga turystów z całego świata, jest możliwość pływania z humbakami. Każdego roku, od czerwca do października, te majestatyczne ssaki przybywają z Antarktydy na ciepłe i spokojne wody Tonga, aby rodzić i wychowywać swoje młode. Tonga jest jednym z niewielu miejsc na świecie, gdzie można (pod ścisłym nadzorem i z poszanowaniem dla zwierząt) zanurzyć się w wodzie i doświadczyć bliskiego spotkania z tymi łagodnymi olbrzymami. Główne ośrodki obserwacji humbaków znajdują się na wyspach Vavaʻu, Haʻapai i ʻEua. Tamtejsza przyroda zachwyca również na lądzie. Na wschodnim wybrzeżu Tongatapuukryta znajduje się jaskinia ʻAnahulu, system wapiennych grot pełnych stalaktytów i stalagmitów. Jej największym skarbem jest krystalicznie czysty, słodkowodny basen. Archipelag słynie również z rajskich plaż, takich jak otoczona rafą koralową Haʻatafu na Tongatapu, idealna do snorkelingu i surfingu, czy niemal bezludne plaże na wyspach grupy Ha'apai. Unikatowe ekosystemy królestwa chronione są w ramach systemu parków narodowych i rezerwatów. Dziedzictwo królów W stolicy, Nukuʻalofa, serce królestwa bije wokół Pałacu Królewskiego, eleganckiej drewnianej rezydencji w stylu wiktoriańskim z 1864 roku, która do dziś służy rodzinie królewskiej. Niedaleko znajdują się Malaʻekula, czyli królewskie grobowce, gdzie spoczywają monarchowie z obecnej dynastii Tupou. Prawdziwe skarby archeologiczne kryje jednak starożytna stolica Muʻa na wschodzie Tongatapu. To właśnie tam znajdują się monumentalne Langi, tarasowe grobowce starożytnych, boskich królów z dynastii Tuʻi Tonga, zbudowane z potężnych, precyzyjnie obrobionych bloków koralowych. Nieopodal wznosi się najbardziej ikoniczny zabytek Tonga – trylit Haʻamonga ʻa Maui, a obok niego Maka Faʻakinanga, kamienny blok uważany za tron, z którego król Tuʻitātui miał sprawować rządy. Historię nowożytną upamiętnia skromny monument we wiosce Pelehake, oznaczający miejsce lądowania kapitana Cooka w 1777 roku. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Przetrwała dwa lata na arktycznej wyspie. Walczyła o życie, by wrócić do syna
To opowieść, która mimo upływu lat wciąż porusza i budzi podziw. Ada Blackjack miała zaledwie 23 lata, kiedy znalazła się na skutej lodem wyspie, z dala od ludzi i świata, zmagając się z chłodem, głodem i samotnością. Jej jedynym towarzyszem był kot.
Spis treści: Kim była Ada Blackjack? Dzieciństwo, małżeństwo i walka o przetrwanie Granica ludzkiej wytrzymałości na lodowym odludziu Smutne życie Ady Blackjack po wyprawie Na początku ubiegłego wieku Arktyka pozostawała miejscem niemal nieznanym, a przez to niebezpiecznym. Wyprawy na polarne pustkowia podejmowali wówczas głównie mężczyźni, przekonani, że tylko oni są w stanie przetrwać w świecie lodu i ciszy. Los sprawił jednak, że wśród uczestników jednej z takich ekspedycji znalazła się młoda kobieta, która nie szukała przygody, lecz możliwości utrzymania siebie i dziecka. Wyspa, do której dotarła, miała dać jej pracę i szansę na zmianę życia. Rzeczywistość okazała się jednak zupełnie inna, gdyż zastane tam warunki szybko zamieniły codzienność w nieustanną walkę o przetrwanie. To, co miało być prostym zadaniem, stało się próbą siły, wytrwałości i odwagi w jednym z najbardziej bezlitosnych krajobrazów na Ziemi. Kim była Ada Blackjack? Dzieciństwo, małżeństwo i walka o przetrwanie Ada Deletuk, która później zyskała popularność jako Ada Blackjack, urodziła się w 1898 roku w Spruce Creek na Alasce, niedaleko Nome – osady, która w czasie gorączki złota przyciągała poszukiwaczy przygód i szczęścia. Choć Ada była Inupiatką, jej dorastanie przebiegało inaczej niż w tradycyjnych rdzennych społecznościach. Nie uczono jej polowania, tropienia zwierzyny ani przetrwania w arktycznej dziczy. Wychowywali ją metodystyczni misjonarze, którzy kładli nacisk na naukę języka angielskiego, czytania Biblii oraz prowadzenia domu zgodnie z zachodnimi normami. Ada nauczyła się szyć, gotować potrawy „dla białych” i wykonywać prace, które w jej późniejszym życiu okazały się dla niej zarówno ratunkiem, jak i przekleństwem. W wieku zaledwie 16 lat wyszła za mąż za Jacka Blackjacka, mężczyznę prowadzącego psie zaprzęgi. Małżeństwo nie przyniosło jej jednak bezpieczeństwa ani stabilizacji. Para miała troje dzieci, z których dwoje zmarło, a jedyne ocalałe (czyli pięcioletni Bennett) poważnie chorowało na gruźlicę. W 1921 roku Jack opuścił rodzinę, zostawiając Adę samą na Półwyspie Seward bez środków do życia. Zdesperowana, odbyła liczącą około 64 kilometry pieszą drogę do Nome, niosąc chłopca na rękach, gdy nie był już w stanie samodzielnie iść. Tam, nie mogąc zapewnić mu odpowiedniej opieki, podjęła jedną z najbardziej bolesnych decyzji w swoim życiu i oddała go do lokalnego sierocińca. Przysięgła jednak, że zrobi wszystko, by pewnego dnia sprowadzić go z powrotem. Właśnie dlatego we wrześniu 1921 roku, gdy do Nome zawinął statek „Victoria” z młodymi mężczyznami przygotowującymi ekspedycję na odległą Wyspę Wrangla, Ada dostrzegła w tym szansę. Poszukiwano osoby mówiącej po angielsku i potrafiącej szyć, czyli dokładnie tego, czego ją uczono. Miesięczna pensja w wysokości 50 dolarów mogła umożliwić jej odzyskanie Bennetta. Nawet fakt, że Inuici, którzy mieli dołączyć do wyprawy, wycofali się w ostatniej chwili, jej nie zniechęcił. 21 września 1921 roku Ada wyruszyła na północ wraz z czterema mężczyznami i kotką o imieniu Victoria, nie wiedząc jeszcze, że ta podróż stanie się najtrudniejszą próbą jej życia. Granica ludzkiej wytrzymałości na lodowym odludziu Po dotarciu na Wyspę Wrangla początkowo wszystko wskazywało na to, że wyprawa przebiegnie zgodnie z planem. Allan Crawford, Lorne Knight, Fred Maurer i Milton Galle rozbili obóz, wywiesili brytyjską flagę i rozpoczęli badanie terenu. Klimat wydawał się łagodniejszy, niż zakładano, a obecność zwierzyny (zwłaszcza lisów, ptaków i okazjonalnie fok) pozwalała uzupełniać zapasy. Ada wykonywała obowiązki, dla których ją zatrudniono: szyła ubrania, naprawiała sprzęt i przygotowywała posiłki. Wszyscy byli przekonani, że latem przypłynie statek z kolejną dostawą żywności, dlatego zapasów nie racjonowano tak ostrożnie, jak należało. Statek jednak nigdy nie dotarł. Jednostka wysłana z zaopatrzeniem utknęła w lodzie i została zmuszona do odwrotu, co dla obozu oznaczało konieczność przetrwania zimy bez wsparcia. Wraz ze spadkiem temperatur i nadejściem nocy polarnej narastało zmęczenie, frustracja i poczucie zagrożenia. Zwierzyna zaczęła znikać z okolic obozu, a u Lorne’a Knighta pojawiły się objawy szkorbutu: osłabienie, ból stawów i krwawiące dziąsła. Gdy zapasy były na wyczerpaniu, Crawford, Maurer i Galle podjęli dramatyczną decyzję. W styczniu 1923 roku wyruszyli przez zamarznięte morze, by dotrzeć do lądu i sprowadzić pomoc. Zabrali psy zaprzęgowe i część racji żywnościowych. Nie wrócili, a ślad po nich na zawsze zaginął. Ada wówczas została sama z Knightem, którego stan stale się pogarszał. Co więcej, mężczyzna wyładowywał na niej swoje frustracje, choć przejęła wszystkie obowiązki. 23-latka zapisała w dzienniku: „Nigdy nie pomyślał, jak trudno jest kobiecie zastąpić czterech mężczyzn”. Finalnie 23 czerwca 1923 roku Knight zmarł, a jej jedyną towarzyszką została kotka Vic. Ada się nie poddała. Codziennie zastawiała sidła, polowała na ptaki i foki, szyła ubrania ze skór i zostawiała w obozie notatki z informacją, dokąd się udała na wypadek, gdyby pomoc przybyła pod jej nieobecność. W dzienniku często pisała o synu, uszyła dla niego nawet parę kapci. W końcu 20 sierpnia 1923 roku, czyli po blisko dwóch latach od przybycia na wyspę, do brzegu dotarł szkuner Donaldson. Ada była wyczerpana, lecz żywa. Członkowie załogi byli pod wrażeniem porządku w obozie i twierdzili, że mogłaby przetrwać tam z Victorią jeszcze jedną zimę. Ada nie przypisywała jednak sobie bohaterstwa, lecz powtarzała, że była po prostu matką, która chciała wrócić do syna. Smutne życie Ady Blackjack po wyprawie Po powrocie na Alaskę Ada Blackjack trafiła w sam środek zainteresowania mediów. Prasa chciała dowiedzieć się, jak zdołała przeżyć w warunkach, które odebrały życie czterem zdrowym mężczyznom. Początkowy podziw szybko jednak ustąpił podejrzeniom i oskarżeniom. Zarzucano jej, że nie zrobiła wystarczająco dużo, by ocalić Lorne’a Knighta. Jeden z członków ekipy ratunkowej próbował nawet udowodnić jej winę, wyrywając z jej dziennika strony, które jasno świadczyły o jej trosce i wysiłkach. Z czasem jego manipulacje wyszły na jaw, a rodzice Knighta podkreślali publicznie, że Ada opiekowała się ich synem najlepiej, jak było to możliwe i nazywali ją bohaterką. Dzięki pieniądzom z wyprawy mogła sprowadzić Bennetta do Seattle na leczenie i na pewien czas odsunąć się od reporterów. Jej życie nie stało się jednak łatwiejsze. Otóż ponownie wyszła za mąż i urodziła drugiego syna, Billy’ego, lecz trudności finansowe znów zmusiły ją do oddania obu chłopców do sierocińca – tym razem na dziewięć lat. Bennett nigdy nie odzyskał pełni zdrowia i zmarł w 1972 roku. Ada przeżyła go o dziesięć lat. Pracowała później m.in. przy hodowli reniferów, nieustannie zmagając się z ubóstwem. Zmarła w wieku 85 lat w Palmer na Alasce. Jej grób w Anchorage nosi napis: „Bohaterka wyprawy na Wyspę Wrangla”. Syn Billy wspominał ją później jako „jedną z najbardziej kochających matek i jedną z największych bohaterek w historii eksploracji Arktyki”. Źródła: Oceanwide Expedition, Atlas Obscura, Myślakowice Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Osiemdziesiąte urodziny bajki o Muminkach. Śladami fikcyjnych istot Tove Jansson w prawdziwym świecie
Mija 80 lat od kiedy do sprzedaży trafiła pierwsza książka opisująca losy rodziny Muminków, Małej Mi i Włóczykija. Sława tych fikcyjnych istot wykracza daleko poza mroźne krajobrazy Finlandii. Jednak to stamtąd autorka czerpała główne inspiracje przy tworzeniu swojej fantastycznej doliny. Przyjrzyjmy się temu, gdzie obecnie można znaleźć ślady tych istot.
Powiedzenie, że bajki wymyślone przez fińską pisarkę Tove Jansson zdobyły światową popularność, byłoby eufemizmem. W rzeczywistości Muminki stały się elementem popkultury, reprodukowanym w późniejszych latach poprzez filmy, komiksy czy ubrania. Bajka stanowi prawdziwe dziedzictwo kraju ze stolicą w Helsinkach, tym bardziej, że fantastyczna dolina, w której mieszkają bohaterowie powieści, jawnie odnosi się do fińskich krajobrazów. Okrągły osiemdziesiąty jubileusz bohaterów to idealny moment, aby przyjrzeć się, gdzie we współczesnym świecie można znaleźć ślady tych bajkowych istot. Archipelag z bajek W powieściach Tove Jansson możemy dostrzec inspiracje fińską przyrodą. Archipelag, który otacza wybrzeże Finlandii, składa się 179 584 mniejszych i większych wysp. Na jednej z nich – Klovharun, fińska autorka spędzała wakacje przez 30 lat swojego życia, mieszkając tam ze swoją partnerką Tuulikki Pietilä. To ta kobieta stała się inspiracją do powstania postaci rybaczki Too Tiki. Klovharu to bardzo kameralna wysepka pełna kamieni, zamieszkana przez mewy i inne morskie zwierzęta. Pośrodku niej, fińska autorka wzniosła 1964 roku chatkę, która stoi na wyspie do dziś. Obecnie, w trosce o Klovharun, przebywanie na wyspie musi się odbywać w sposób minimalnie ingerujący w środowisko. Archipelag poza naturą skrywa jeszcze inne elementy występujące w bajkach o trollach z doliny. W trakcie rejsu po poszczególnych wyspach można dostrzec wiele latarni morskich, których wygląd był inspiracją do powstania książki „Tatuś Muminka i morze”. Największe skojarzenia z fikcyjnym budynkiem budzić może latarnia z wyspy Söderskär, na którą da się dostać promem z Helsinek. Odizolowana wieża idealnie oddaje spokój i połączenia człowieka z naturą – wartości, które niesie za sobą książka Jansson. Fińskie zwyczaje w Dolinie Muminków Inspiracje wykorzystywane przy pisaniu książki wykraczały poza fińskie pejzaże. W powieści bardzo ważne miejsce zajmują zwyczaje i tradycje obchodzone na co dzień w tym kraju. Jednym z nich jest Midsommar, obchodzone w trakcie najdłuższego dnia roku. Muminki, tak jak ludzie, uplatały tego dnia wianki, rozpalały ogniska i świętowały do godzin nocnych. Innym elementem tradycji zapożyczonym przez Tove Jansson są fińskie potrawy. Kuchnia bohaterów książki – zupełnie jak Finów i Finek – opierała się na zrównoważonym pozyskiwaniu dóbr natury. Trolle odżywiały się więc m.in. rybami, owocami i grzybami. W 2010 roku powstała nawet książka kucharska, zawierająca przepisy inspirowane kuchnią Mamy Muminka. Gdzie jeszcze można zobaczyć Muminki? Dla spragnionych kontaktu z Muminkami w Finlandii istnieje mnóstwo miejsc nawiązujących do tych fikcyjnych istot. Najpopularniejsze z nich to: Muzeum Muminków w Tempere oraz park rozrywki Moominworld na wyspie koło miasta Naantali. Każde z tych miejsc oferuje liczne atrakcje dla fanów bajkowych stworzeń i samej autorki, Tove Jansson. W parku rozrywki można zobaczyć odwzorowaną scenerię z książek wraz z kultowym domem rodziny Muminków. W Finlandii znajdziemy też mnóstwo innych, mniej znanych miejsc związanych z Doliną Muminków. W Helsinkach możemy na przykład napić się kawy w muminkowej kawiarni lub zrobić zakupy w specjalnym sklepie. W miejscowości Leppävirta znajduje się z kolei sztuczna lodowa jaskinia pełna bajkowych postaci wykutych w zamrożonej wodzie. Mnogość atrakcji rodzi pytanie o granice wykorzystywania kulturowego dorobku w celach turystycznych. Na szczęście miejsca związane z naturą, z której inspiracje czerpała Jansson, pozostają wolne od komercjalizacji, chroniąc pierwotne środowisko. Ślady Muminków poza Finlandią Muminki to element ogólnoświatowej popkultury. Nic dziwnego, że obiekty nawiązujące do tych bajkowych istot powstają w przeróżnych zakątkach kuli ziemskiej. Bohaterów Tove Jansson dostrzeżemy choćby w japońskim mieście Hannō, gdzie powstał park rozrywki Moomin Valley Park. Lokalizacja nie może dziwić, gdyż kraj „kwitnącej wiśni” stanowi jedno z największych skupisk fanów fińskiej powieści. Japończycy produkowali nawet ekranizacje tekstów Jansson. Sklepy i kawiarnie nawiązujące do Muminków znajdziemy w takich krajach, jak Polska, Japonia, Chiny czy Tajlandia. Pokazuje to tylko jak ważnym, w skali całego świata, produktem są postacie, które 80 lat temu wyszły spod pióra Tove Jansson. Źródła: National Geographic Polska, Moomin Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Australia straciła kolejnego ssaka. Ten gatunek został oficjalnie uznany za wymarły
Kolejny endemiczny ssak został oficjalnie uznany za gatunek wymarły. Tym razem ofiarą działań człowieka padło zwierzę, które żyło jedynie na odległej wyspie kontrolowanej przez Australię.
Wyspa Bożego Narodzenia, położona na południowy-wschód od Jawy na Oceanie Indyjskim, przez lata zmieniała przynależność — od Wielkiej Brytanii, przez administrację japońską i singapurską, aż po dzisiejsze terytorium Australii. Jej izolacja i brak ludzkich osad aż do końca XIX wieku stworzyły idealne warunki dla ewolucji unikatowych gatunków. Teraz jednak naukowcy ogłosili, że na tej wyspie wyginął kolejny z nich, a główną winą obciążono działalność człowieka. Jak człowiek doprowadził do wyginięcia ryjówki z Wyspy Bożego Narodzenia? Kilka dni temu na Czerwoną Listę IUCN w kategorii „wymarły” wpisano ryjówkę z Wyspy Bożego Narodzenia (Crocidura trichura), co dla australijskich biologów stało się symbolem kolejnej porażki w ochronie przyrody. Jak podkreślił prof. John Woinarski z Uniwersytetu Karola Darwina: „To kolejny gatunek, którego nie możemy przekazać naszym wnukom i ich potomkom. Zawiedliśmy ryjówkę, zawiedliśmy wiele innych gatunków i nadal zawodzimy”. Jeszcze pod koniec XIX wieku była ona jednym z najczęściej spotykanych zwierząt na wyspie – nocą jej przenikliwy pisk niósł się po całym lesie deszczowym. Wszystko zmieniło się, gdy w 1888 roku rozpoczęto komercyjne wydobycie fosforytów i pojawili się pierwsi osadnicy. Z każdym statkiem przybywały też gatunki obce, które okazały się dla miejscowej fauny śmiertelnym zagrożeniem. Na wyspę przypadkowo trafił wówczas m.in. szczur śniady (Rattus rattus), a wraz z nim pasożyty, które w krótkim czasie doprowadziły do wyginięcia dwóch endemicznych gatunków gryzoni – szczura Macleara (Rattus macleari) i szczura z Wyspy Bożego Narodzenia (Rattus nativitatis). Utrata naturalnej równowagi ekosystemu była dla ryjówki początkiem końca. Choć przetrwała jeszcze kilka dekad, jej liczebność dramatycznie spadła. W ciągu 120 lat odnotowano zaledwie cztery potwierdzone przypadki jej występowania (dwa w 1958 roku, jeden w 1984 i ostatni w 1985 roku), mimo licznych prób odnalezienia gatunku w kolejnych latach. Dodatkowym ciosem okazały się sprowadzone przez człowieka drapieżniki, takie jak zdziczałe koty, inwazyjne żółte mrówki (Anoplolepis gracilipes) i węże wilcze (Lycodon capucinus), które niszczyły jej siedliska. Według badań z 2023 roku prawdopodobieństwo przetrwania ryjówki wynosiło zaledwie 3,7%, a najnowsza aktualizacja IUCN potwierdziła, że gatunek należy uznać za wymarły. Tempo wymierania australijskich ssaków jest najwyższe na świecie Wpisanie ryjówki z Wyspy Bożego Narodzenia na listę gatunków wymarłych to tylko jeden z wielu sygnałów, że Australia traci kolejne elementy swojego unikatowego ekosystemu. Od czasu kolonizacji kontynentu za wymarłe uznano już 39 gatunków ssaków, a – jak zauważa prof. John Woinarski – tempo ich utraty jest „znacznie szybsze niż w jakimkolwiek innym kraju na świecie”. Wraz z ryjówką zniknął też m.in. margiel (Perameles myosuros), który ostatni raz zaobserwowany został około 1906 roku oraz bandik z Nullarbor (Perameles papillon), widziany po raz ostatni w 1928 roku. Kolejny przykład to bandik południowo-wschodni (Perameles notina), odnotowany po raz ostatni w 1857 roku, a dopiero niedawno formalnie uznany za wymarłego. Wszystkie te przypadki pokazują, że wkraczanie człowieka w izolowane środowiska prowadzi do utraty równowagi ekologicznej, a w konsekwencji – do nieodwracalnych strat w świecie przyrody. Jak tłumaczy dr Annabel Dorrestein z Western Sydney University, utrata kolejnych gatunków nie była dla naukowców zaskoczeniem. – To także uświadamia nam, że na wyspie nie pozostało już zbyt wiele rodzimych zwierząt i że trzeba pomóc tym, które przetrwały – mówi uczona, która prowadzi obecnie badania nad rudawką z Wyspy Bożego Narodzenia, czyli jedynym endemicznym ssakiem, który wciąż jeszcze tam żyje. Jej populacja jednak gwałtownie spada. – W przypadku rudawki również obserwujemy ogromny spadek liczebności, to część tego samego trendu – dodaje dr Dorrestein podkreślając, że im bardziej odizolowana wyspa, tym bardziej kruchy jest jej ekosystem. Rzecznik australijskiego Departamentu Klimatu i Środowiska przypomina, że „utrata jakiegokolwiek gatunku jest tragedią”. Dla naukowców przypadek ryjówki to jednak duża przestroga. „To przypomnienie, jak ogromnym wyzwaniem jest powstrzymanie dalszych wyginięć. Chciałbym wierzyć, że gdzieś tam, w zaciszu lasu, wciąż żyje mała rodzina ryjówek – nieuchwytna, lecz wciąż obecna, czekająca, by udowodnić pesymistom, że się mylą” – pisał prof. Woinarski. Źródła: Discover Wildlife, ABC, Mongabay Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Zanim zapniesz pas, samolot już ląduje. Najkrótszy lot świata trwa tu mniej niż minutę
Choć loty samolotem zazwyczaj kojarzą się z dalekimi podróżami i wielogodzinnym oczekiwaniem na lotnisku, nie zawsze tak jest. Otóż istnieje trasa, którą pokonuje się w mniej niż minutę. Dla pasażerów to nie atrakcja turystyczna, lecz codzienność – dzieci pokonują nią drogę do szkoły, pracownicy do biura, a pacjenci na wizytę lekarską.
Na północnych krańcach Szkocji, wśród surowych wiatrów i niskich chmur archipelagu Orkney, odbywa się lot tak krótki, że większość pasażerów ledwo zdąży zapiąć pasy bezpieczeństwa, a już musi je rozpinać. Trwa kilkadziesiąt sekund, a dystans między startem a lądowaniem to zaledwie 2,7 kilometra – krócej niż niektóre pasy startowe na dużych lotniskach. Choć brzmi jak ciekawostka, to w rzeczywistości regularne połączenie, obsługiwane kilka razy dziennie przez lokalnych pilotów. Mały samolot łączy dwie społeczności odizolowane przez morze i nieprzewidywalną aurę, stając się dla mieszkańców symbolem niezawodności i codziennego rytmu życia. Jak wygląda funkcjonowanie najkrótszego lotu świata w miejscu, gdzie czas przelotu bywa krótszy niż rozmowa z sąsiadem? Najkrótszy lot pasażerski na świecie Na szkockich wyspach Orkadów działa połączenie lotnicze, które od dekad stanowi codzienność mieszkańców. Trasa między wyspami Westray i Papa Westray ma zaledwie 2,7 kilometra długości, a lot trwa średnio około 90 sekund – w sprzyjających warunkach wiatrowych rekord przelotu wynosi 53 sekundy. To oficjalnie najkrótszy regularny lot pasażerski na świecie, wpisany do Księgi Rekordów Guinnessa. Obsługuje go regionalny przewoźnik Loganair, korzystający z niewielkich samolotów Britten-Norman BN-2 Islander, które mają osiem miejsc dla pasażerów i są przystosowane do krótkich startów oraz lądowań na trawiastych pasach. Dzięki temu mogą bezpiecznie operować w trudnych, wietrznych warunkach charakterystycznych dla północnych krańców Szkocji. Loty odbywają się kilka razy dziennie, łącząc dwie społeczności oddzielone wąskim pasem morza – na Westray mieszka około 550 osób, natomiast Papa Westray liczy nieco ponad 90 mieszkańców. Połączenie utrzymywane jest dzięki publicznemu dofinansowaniu, które zapewnia jego stabilność i ciągłość nawet w czasie silnych sztormów. Co więcej, rozkład lotów został dopasowany do rytmu życia mieszkańców: obejmuje godziny rozpoczęcia zajęć szkolnych, wizyty lekarskie i dojazdy do pracy. Dla lokalnej społeczności to nie luksus, lecz niezbędny element codziennej komunikacji. Dlaczego między wyspami Westray i Papa Westray nie zbudowano mostu? Mimo że wyspy Westray i Papa Westray dzieli zaledwie kilka kilometrów, nigdy nie zdecydowano się na budowę mostu ani grobli, które połączyłyby je na stałe. Przyczyną są zarówno uwarunkowania przyrodnicze, jak i ekonomiczne. Otóż płytkie zatoki, silne prądy pływowe i zmienne wiatry sprawiają, że konstrukcja byłaby narażona na szybkie uszkodzenia i wymagałaby kosztownej konserwacji. Dla społeczności liczącej niespełna siedemset osób taka inwestycja byłaby zupełnie nieopłacalna. Alternatywą pozostaje prom, który (choć stanowi ważny element transportu towarowego) nie jest rozwiązaniem efektywnym w codziennym przemieszczaniu się. Rejs między wyspami trwa przeciętnie 20–25 minut i często bywa wstrzymywany z powodu sztormów lub silnych wiatrów, które w tym rejonie są zjawiskiem niemal codziennym. Właśnie z tego powodu utrzymanie lotów okazało się najbardziej racjonalnym rozwiązaniem: samolot pokonuje trasę w około minutę, niezależnie od stanu morza i pory roku. W praktyce pełni on funkcję „powietrznego mostu”, który zapewnia ciągłość komunikacji tam, gdzie natura i ekonomia wspólnie wyznaczają granice możliwości. Źródła: Loganair, Orkney Islands Council, The Sun Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
„Jeżdżę tam dla kąpieli w lodowatym Bałtyku i żytniego chleba” – te wyspy to raj dla introwertyków
Podróż przez Estonię to nieustanny zachwyt nad lekkością życia i naturą. Jej wyspy Sarema, Pakri i Kihnu to oazy spokoju. Warto tam wpróbować estońskiego podejścia do saunowania. Sauny w Estonii to część dziedzictwa narodowego i społecznego. Na wyspach Sarema, Pakri i Kihnu poznasz, jak ważne są dla lokalnych mieszkańców i jak wygląda ten rytuał.
Spis treści: W saunie na Sarema – gorąco, nago i po estońsku Pakri bez promów i bez lasów – najdziwniejsze wyspy Estonii? Na Kihnu rządzą kobiety i nie ma bankomatów Jak zaplanować podróż na estońskie wyspy – Wszyscy będziemy na golasa i spędzimy dużo czasu w bardzo wysokiej temperaturze – Malle uśmiecha się szeroko, nie mogąc się doczekać, aż wejdziemy do sauny. Nie jestem do końca przekonany co do tego pomysłu. Tym bardziej że Mallego i grupkę jego znajomych poznałem może z godzinę temu. Wypiliśmy po piwie i okazało się, że za chwilę mamy wylądować całą grupą w drewnianym pomieszczeniu pełnym gorącej pary. Wszyscy bez ubrań. Cóż, mam, co chciałem. Nie da się podróżować po Estonii, nie odwiedzając saun. W tym kraju przesiadywanie w rozgrzanych do oporu pomieszczeniach jest sportem narodowym. I fundamentem relacji społecznych. W saunie na Sarema – gorąco, nago i po estońsku Sauna, przed którą stoimy, jest niepozorną budką skleconą z desek, ulokowaną na nadmorskich wydmach. Jestem na wyspie Sarema będącej częścią bałtyckiego archipelagu na zachodnim krańcu Estonii. I choć prawdziwym zagłębiem saun w tym kraju jest południowo-wschodni rejon, pomieszczenia do sesji w wysokiej temperaturze rozsiane są tu w zasadzie wszędzie. W Estonii jest ich ok. 3 tys., a o znaczeniu tych miejsc w lokalnej kulturze opowiadał dokument „Siostrzeństwo świętej sauny” (w 2023 r. film zdobył nominację do Oscara). Krótko mówiąc, saunowanie to tu poważna sprawa. Lepiej więc nie denerwować Estończyków, wspominając o tym, że to przecież Finowie są najbardziej znani z zamiłowania do przesiadywania w gorącym powietrzu. Gdy tylko o tym napomknąłem, Malle zrugał mnie bezceremonialnie, a odzyskanie jego względów wymagało postawienia mu kolejnego piwa. – To nasze sauny są wpisane na listę dziedzictwa kulturowego UNESCO! – pieklił się. – Nasze, nie fińskie! Miał rację. Estońska kultura saunowa trafiła na listę już w 2014 r. – fińska została wpisana dopiero w 2020 r. Tę potyczkę Estończycy więc niewątpliwie wygrali. Żeby nie drażnić mojego nowego znajomego, nie wspomniałem już, że UNESCO umieściło w estońskim spisie wyłącznie sauny dymne. O pochodzeniu wszystkich pozostałych nadal można dyskutować, a spór o to, który kraj jest ojczyzną saunowania, pozostanie zapewne jeszcze długo nierozstrzygnięty. Choć mamy lato, Bałtyk nie jest zbyt ciepły. Miałem nadzieję, że zaczniemy od rozgrzania się, a dopiero później wskoczymy do morza, okazuje się jednak, że Estończycy preferują odmienną kolejność. Zrzucamy ubrania i świecąc gołymi tyłkami, pędzimy do wody. Plan jest taki, że mamy się kilka razy zanurzyć po szyję i wracać na brzeg, jednak okazuje się, że przy plaży jest dość płytko, musimy więc pobiec przez wodę dość daleko od brzegu. Zanim więc porządnie się zanurzę, już szczękam zębami. Pozostaje mi iść za poradą towarzyszy i nie myśleć, lecz po prostu robić, co trzeba. Na szczęście po chwili zmierzamy już ku drewnianemu domkowi, który jawi mi się teraz niczym ocalenie. Wewnątrz, jak w sypialnym wagonie, czekają na nas piętrowe ławy, na których możemy się położyć. Gwałtownie rozszerzające się naczynia krwionośne przyjmują ochoczo fale napływającej krwi i całe moje ciało zalewa wyciskający łzy z oczu przypływ euforii. Ktoś polewa wodą gorące kamienie i pomieszczenie wypełnia się gęstą parą, przez którą nic nie widzę. Jest mi zadziwiająco dobrze. Wkrótce robi się tak gorąco, że zaczynam się rozpływać i wspominać z rozrzewnieniem lodowatą wodę Bałtyku. Teraz jednak, zamiast do wody, przenosimy się do izby obok, gdzie jest nieco chłodniej i leżąc na dywanach możemy odsapnąć, popijając herbatę. To jednak nie koniec sesji – cykl: zimna kąpiel, sesja parowa, odpoczynek, powtarzamy kilkakrotnie (dokładając jeszcze okładanie się brzozowymi witkami). Spotkanie przeciąga się na kilka godzin, a podczas niego nie tylko pozbywam się litrów potu, ale też odbywam cały ciąg rozmów o wszystkim i niczym – i gdy w końcu opuszczam saunę, czuję się, jakbym spędził ten czas z grupą najlepszych, znanych od zawsze przyjaciół. Żytni chleb Estonia jest światem kameralnym, zasady panujące w tak uwielbianych tu saunach odzwierciedlają więc też rzeczywistość kraju. Ważne są tu bliskość z naturą, pieczołowicie tworzona tkanka społeczna i dość swobodny stosunek do najnowszych trendów. Zamiast podążać za zmieniającymi się modami, żyje się w zgodzie z tradycją (co nie przeszkodziło krajowi zostać liderem informatyzacji). Na estońskich wyspach da się to zauważyć szczególnie. Gdy trafiłem na Saremę i opuściłem dość ruchliwy port, znalazłem się w spokojnej przestrzeni pełnej drzew, łąk, pól i malutkich wiosek. Sarema przez wieki pełniła rolę estońskiego spichlerza i do dziś łany zboża ciągną się tu niemal po horyzont. – Czarny chleb żytni jest dla nas bardzo ważnym elementem kulturowym – wytłumaczył mi kelner w przydrożnej knajpce, gdy zatrzymałem się na śniadanie. – Wypiekamy go przynajmniej od średniowiecza. Pieczywo ulepione z wyspiarskiej mąki trafiało na stoły całej wschodniej i środkowej Europy. – Nasze przysłowie mówi, że jeżeli nie zjesz dwóch kromek żytniego chleba, twój dzień nie może być udany – dodaje mężczyzna, podsuwając mi koszyk z pieczywem. Tradycyjnie wyrabiało się je na zakwasie, a ciasto musiało dojrzewać przez minimum 17 godz. Dziś od tej zasady coraz częściej się odchodzi, na wyspie wciąż jednak na szczęście działają rzemieślnicze piekarnie, które trzymają się dawnych, dobrze sprawdzonych metod. Ślady po uderzeniach meteorytów Na Saremę przyjechałem jednak nie po chleb, lecz aby zobaczyć miejsce kosmicznego bombardowania. Ślady po uderzeniach meteorytów można znaleźć w całym kraju, jednak bałtycka wyspa miała wyjątkowego pecha – na zaledwie kilometrze kwadratowym jest tu aż dziewięć kraterów po przybyszach z nieba. Nalot prawdopodobnie miał miejsce ok. 4 tys. lat temu, a gęstość ostrzału wzięła się z jednego, ważącego ok. 10 tys. ton meteoru, który wchodząc w atmosferę, rozpadł się na kilka mniejszych. Te kosmiczne okruchy pędziły z prędkością 10–20 km/s i spadając, narobiły sporo szkód. Drzewa zostały zmiecione w promieniu 6 km, a gigantyczne pożary dopełniły obrazu zniszczenia. Wyobrażenie sobie tego kataklizmu przychodzi mi jednak teraz z trudem. Patrzę na krater, który jest oczkiem wodnym otoczonym 16-metrowej wysokości wałem ziemi. Słucham szumu drzew i w tej spokojnej atmosferze nie jestem w stanie dopatrzeć się nawet najmniejszych śladów dramatyzmu. O szczególnym znaczeniu tego miejsca ludzie wiedzieli jednak już na długo, zanim weszliśmy w epokę oświeconej nauki – 2,5 tys. lat temu zbudowano tu świątynię, po której dziś nie ma już śladu. Ówcześni mieszkańcy wyspy składali w niej ofiary bóstwom, najwyraźniej przeczuwając, że krater Kaali nie jest zwykłą dziurą w ziemi i że w jego powstaniu miały udział siły wyższe. Pakri bez promów i bez lasów – najdziwniejsze wyspy Estonii? Sarema jest największą estońską wyspą, dla odmiany postanawiam odwiedzić też dużo mniejsze, bliźniacze Pakri, na które nie kursują żadne oficjalne promy. By się na nie dostać, trzeba się wybrać w rejs prywatnym kutrem, o co nie jest specjalnie trudno, gdyż kursują one regularnie, wioząc towary codziennego użytku. Pakri są wapiennymi okruchami skał, na których – co jak na Estonię nietypowe – nie rosną żadne lasy, a jedynie dość wątła trawa i krzewy jałowców. To krajobraz bardziej przypominający tereny basenu Morza Śródziemnego niż wybrzeże Bałtyku. Na obu wyspach mieszkali niegdyś Szwedzi tworzący społeczność Rannarootsi. W 1940 r., gdy Estonia była pod radziecką okupacją, Pakri jednak zmilitaryzowano i wyludniono. Większość z nich wróciła do swojej ojczyzny. Na wyspach urzędowali jedynie żołnierze Armii Czerwonej, a po ich wycofaniu zamieszkało tu kilka estońskich rodzin, którym zależy na ponownym ożywieniu wysp. Powołano nawet stowarzyszenie Pakri Rannad, którego głównym zadaniem jest odbudowa rolniczej i pasterskiej tradycji wysp. Spędzam tu kilka godzin, przechadzając się bez większego celu po pastwiskach i mijając co jakiś czas postawione przez Rosjan wojskowe budynki. Zachodzę do opustoszałych szwedzkich wiosek, które przemieniły się już w ledwo widoczną linię dawnych zabudowań i kilka wyróżniających się punktów: cmentarza, kapliczki, dzwonnicy kościoła. W końcu docieram do kamienistej plaży, gdzie spotykam Neeme, jedną z działaczek stowarzyszenia. – Powoli na nowo stawiamy domy i wznawiamy uprawy – mówi. – Zależy nam, by działać w sposób zrównoważony. Tak żeby ludzie byli tu tylko jednym z elementów naturalnego krajobrazu i nie czuli się zarządcami wysp. Może staniemy się przez to inspiracją dla innych miejsc i uda nam się choć trochę naprawić świat. Na Kihnu rządzą kobiety i nie ma bankomatów Jeszcze inny sposób na kształtowanie świata mają mieszkańcy mającej zaledwie ok. 16 km² wyspy Kihnu. A właściwie mieszkanki, bo to rządy kobiet wyróżniają to miejsce spośród innych. Natknięcie się tu na mężczyznę wymaga trochę szczęścia. Ich nieobecność nie jest jednak efektem walki płci, lecz historii. W połowie XIX w. męscy przedstawiciele wyspiarskiej społeczności, poszukując zarobku, zajęli się rybołówstwem i polowaniem na foki, a więc pracą wymagającą wielomiesięcznego przebywania na morzu. W domach zostały kobiety i to one, chcąc nie chcąc, przejęły zarządzanie wyspą. Matriarchalna kultura zakorzeniła się na Kihnu tak mocno, że w 2008 r. UNESCO wpisało ją na listę niematerialnego dziedzictwa ludzkości. Dziś, nawet jeżeli mężczyźni pojawiają się już na wyspie dużo częściej, trzymają się raczej z boku. – Żyje tu około pięćset osób – mówi Mare Matas, jedna z mieszkanek Kihnu. – W tym może z pięciu mężczyzn przebywa tu na stałe. Reszta pracuje na morzu, mój mąż też. Stan cywilny mojej rozmówczyni zdradza fartuch przykrywający tradycyjną pasiastą spódnicę zwaną kort. Są one tu na tyle popularne, że na ulicy naliczyłem zaledwie kilka osób w nowoczesnych ubraniach. Równie widoczne są też rowery i poradzieckie motocykle – ruch samochodowy na wyspie nie istnieje. Podobnie jak bankomaty, hotele, sklepy sieciowe i całoroczne restauracje. Kihnu jest w jakimś sensie światem sprzed dziesięcioleci i między innymi właśnie to przyciąga turystów (nie musicie się jednak obawiać tłumów). Śladem przeszłości jest też tradycyjna, ponadstuletnia sauna w gospodarstwie Miku Talu, która wygrała konkurs na najlepszy tego typu obiekt na wyspie. Prowadzi mnie do niej Vivika Tapp, córka właścicieli gospodarstwa. Sufit i drzwi do sauny są tak niskie, że wchodząc, muszę się pochylić. – Jeżeli nie chcesz wyjść stąd czarny, lepiej nie opieraj się o ściany – śmieje się Vivika. – Przez ponad wiek używania osadziła się na nich sadza z dymu – uprzedza. To najbardziej tradycyjny typ estońskiej sauny. Powietrze ogrzewane jest z sąsiedniego pomieszczenia, w którym do pieca ładuje się pokaźne ilości drewna. Fala gorąca wpływa do sauny. Nagrzanie pomieszczenia trwa ok. 4 godz., później jest ono wentylowane, by pozbyć się dymu. I znów przez kolejne 4 godz. niewielki domek dalej się nagrzewa – idealne warunki do saunowania to 70–90 stopni Celsjusza. – Wszystko gotowe, możemy zaczynać – zachęca Vivika. Przed sauną czeka już kilku gości – turyści, sąsiadki i jakiś zabłąkany męski mieszkaniec wyspy. Jak na komendę wszyscy zrzucamy ubrania. Po kilku dniach spędzonych w tym kraju nagość już mnie nie peszy i z przyjemnością myślę o najbliższych godzinach spędzonych w niewielkim rozgrzanym pomieszczeniu. Jak zaplanować podróż na estońskie wyspy Dojazd Samolotem LOT-u bezpośrednio z Warszawy do Tallinna. Koszt biletu to ok. 800 zł w dwie strony; lot.com. Dalej autobusem do Virtsu. Autobusem linii Lux Express lub FlixBus. Cena biletu w jedną stronę do stolicy Estonii latem zaczyna się od ok. 200 zł, ale podróż jest bardzo długa – ponad 16 godz. Transport Pomiędzy największymi wyspami Estonii kursują promy pasażersko-samochodowe. Połączenia z Virtsu na wyspę Muhu, z której mostem wjeżdża się na Saremę, zaplanowane są co 40 min, a sama przeprawa trwa pół godziny. Koszt przeprawy (auto i 2 os.) to 20–25 euro w jedną stronę. Na Kihnu statki pływają tylko 3–4 razy na dobę (z Munalaid) oraz raz w tygodniu z Parnawy. Jeżeli nie zarezerwujesz wcześniej biletów, obowiązuje zasada „kto pierwszy, ten wygrywa”. Lepszym sposobem może być przeprawa bez auta i poruszanie się po wyspie rowerem; visitestonia.com. Nocleg W Estonii obowiązuje znana ze Skandynawii zasada wolnego biwakowania, co oznacza, że możemy swobodnie rozbić namiot na dziko (prawo igaüheõigus), pod warunkiem że pozostawimy miejsce takim, jakie je zastaliśmy. Pamiętajcie o zakazie prania odzieży i mycia naczyń w rzekach i jeziorach. Jeżeli zależy wam na większych wygodach, polecam m.in. Meri Seaside Hotel & SPA w Kuressaare na wyspie Sarema. Ceny za pokój 2-osobowy zaczynają się w okolicach 300 zł. Jedzenie Umiłowanie Estończyków do chleba przejawia się także atencją do kwasu chlebowego (kali). Popularną przekąską są kanapki z żytniego chleba z pastą jajeczną i śledziem lub szprotem. Na deser Estończycy zajadają kamę – prażoną mąkę jęczmienną, żytnią i owsianą z dodatkiem grochu. Tę zadziwiającą mieszankę dodaje się do maślanki, kefiru lub mleka. Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Michał Głombiowski Dziennikarz, pisarz, podróżnik. Związany z polską redakcją „National Geographic” od kilkunastu lat, autor kilkuset tekstów publikowanych na łamach magazynu „National Geographic Traveler”. Laureat nagrody „Magellana” za najlepszą książkę podróżniczą. Miłośnik długich podróży, wypraw rowerowych i trekkingu. Pisze głównie o ciekawych kierunkach, ale interesuje go także kultura, wpływ człowieka na środowisko oraz historia.
Mimo słońca i pięknych plaż wciąż nie ma tłumów turystów. To jedna z ostatnich tak wyjątkowych wysp w Europie
W świecie zdominowanym przez masową turystykę wciąż istnieją miejsca, które potrafią oprzeć się komercji. Na tej małej śródziemnomorskiej wyspie nie ma tłumów, głośnych kurortów ani pośpiechu. Jesienią wciąż panuje tu dobra pogoda na słoneczny odpoczynek.
Choć większość hiszpańskich wysp od dawna tętni rytmem masowej turystyki, wciąż można znaleźć miejsca, które zachowały spokój i kameralny urok. Jednym z nich jest niewielka wyspa na Morzu Śródziemnym, gdzie życie płynie niespiesznie, a po wąskich uliczkach częściej niż ludzie przechadzają się koty. To wyjątkowy zakątek Hiszpanii, wolny od zgiełku, w którym wciąż można poczuć atmosferę prostego nadmorskiego życia. Historia najmniejszej zamieszkanej wyspy Hiszpanii Położona u wybrzeży Alicante niewielka wyspa Nueva Tabarca ma zaledwie 1,8 kilometra długości i nieco ponad 400 metrów szerokości. To najmniejsza zamieszkana wyspa Hiszpanii – jej stała populacja liczy około 50 osób, choć w sezonie letnim liczba ta potrafi wzrosnąć kilkukrotnie. Skromne rozmiary rekompensuje bogatą historią i niepowtarzalnym charakterem. Choć administracyjnie należy do Alicante, jej położenie na Morzu Śródziemnym pozwoliło zachować wyjątkową tożsamość i spokojny rytm życia. W przeciwieństwie do zatłoczonego Costa Blanca Tabarca oparła się masowej turystyce i zachowała niemal nienaruszony krajobraz – kamienne uliczki, niską zabudowę i ciszę przerywaną jedynie odgłosami morza. Dzieje wyspy sięgają XVIII wieku i niezwykłej historii uchodźców z północnoafrykańskiej Tabarki. W 1741 roku wojska beja Tunisu zajęły tamtejszą osadę genueńskich handlarzy koralowcem, zmuszając wielu mieszkańców do ucieczki. Hiszpański król zaoferował im schronienie na bezludnej wówczas Illa Plana, która wkrótce otrzymała nową nazwę – Nueva Tabarca – na pamiątkę utraconego domu. Osada została zaplanowana według zasad oświeceniowego urbanizmu: ulice krzyżowały się pod kątem prostym, a solidne mury miały chronić mieszkańców przed piratami. Do dziś zachował się ten charakterystyczny układ oraz surowe piękno dawnej zabudowy. Choć część Tabarkianów osiedliła się także na Sardynii, to właśnie hiszpańska Tabarca pozostała symbolem ich historii i miejscem, w którym czas płynie wolniej. Wyspa Tabarca – raj dla turystów, wyzwanie dla mieszkańców Turystyka stanowi podstawę gospodarki Tabarki, lecz jej charakter pozostaje sezonowy. Choć klimat sprzyja odwiedzinom przez cały rok, większość turystów przybywa tu jedynie latem, i to najczęściej na jeden dzień. Około 20 niewielkich rodzinnych firm obsługuje wówczas setki osób dziennie, jednak wraz z końcem wakacji wyspa niemal pustoszeje. Jak w rozmowie z CNN wyjaśniła María del Mar Valera, restauratorka i prezes stowarzyszenia APEHA z Alicante, „zimą nikt tu nie przyjeżdża”. Szacuje się, że 80–90% odwiedzających stanowią turyści zagraniczni, głównie z Europy Północnej. Gdy sezon się kończy, ulice pustoszeją, a ciszę przerywa jedynie szum fal i odgłosy kotów, których (według badań z 2023 roku) jest tu dwukrotnie więcej niż mieszkańców. Latem sytuacja diametralnie się zmienia. W szczycie sezonu liczba przyjezdnych sięga nawet 10 tys. dziennie, co stanowi ogromne obciążenie dla niewielkiej infrastruktury. Po ich wyjeździe na wyspie pozostają jedynie stali mieszkańcy, którzy zmagają się z innymi problemami. Otóż zimą drastycznie maleje liczba kursujących promów, co utrudnia codzienne życie. – Zimą normalne życie staje się prawie niemożliwe, gdyż trudno dotrzeć na stały ląd i wrócić tego samego dnia – wyznała Carmen Martí, przewodnicząca lokalnego stowarzyszenia mieszkańców. Właśnie dlatego część starszych osób decyduje się opuścić wyspę, aby mieć łatwiejszy dostęp do opieki medycznej i usług publicznych. Równocześnie władze Alicante starają się znaleźć równowagę między ochroną dziedzictwa a potrzebami lokalnej społeczności. W maju 2025 roku wprowadzono przepisy mające chronić historyczną zabudowę Tabarki, w tym ufortyfikowaną wieżę w niezamieszkanej części wyspy. – Naszym celem jest zachowanie unikalnych elementów architektury i znalezienie nowych funkcji dla zabytkowych budynków – podkreślił José Manuel Pérez, dyrektor ds. dziedzictwa miejskiego w Alicante. Dziś z murów fortu można dostrzec na horyzoncie wieżowce Alicante – symbol kontrastu między masową turystyką a wyspą, która wciąż zachowuje autentyczny rytm życia. Źródło: CNN Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
„Targane wiatrem dalekie wyspy, na których żyje więcej owiec niż ludzi” – o ten archipelag spierają się dwa kontynenty
Archipelag Falklandów, targany historycznym konfliktem i zamieszkany przez potomków brytyjskich osadników, skrywa więcej tajemnic niż mogłoby się wydawać. Choć wielu kojarzy go wyłącznie z wojną z 1982 roku, to dziś jest to miejsce o dynamicznej gospodarce, zaskakująco wysokim PKB i wyjątkowej kulturze wyspiarskiej.
Spis treści: Historia Falklandów – od brytyjskiego osadnictwa do wojny o Malwiny Gospodarka Falklandów – od hodowli owiec po licencje połowowe Współczesne wyzwania i kultura Falklandów Archipelag Falklandów, znany również jako Malwiny, to miejsce o niepowtarzalnym charakterze i burzliwej przeszłości. Położone na południowym Atlantyku wyspy od lat przyciągają uwagę nie tylko miłośników przyrody i podróżników, lecz także obserwatorów polityki międzynarodowej. Wpływy brytyjskie widoczne są tu na każdym kroku – od architektury, przez język, po codzienne życie mieszkańców. Jednocześnie Falklandy wciąż pozostają przedmiotem sporu między Wielką Brytanią a Argentyną, co wpływa na ich rozwój i tożsamość. Historia Falklandów – od brytyjskiego osadnictwa do wojny o Malwiny Brytyjskie przejęcie wysp i początek sporu z Argentyną Falklandy, czyli Malwiny, to archipelag liczący ponad 700 wysp, z czego największe to Falkland Wschodni i Falkland Zachodni. Leżą one około 500 km od wybrzeży Argentyny. Pierwsze wzmianki o wyspach pochodzą z XVII wieku, choć istnieją przypuszczenia, że mogły być znane wcześniej hiszpańskim i portugalskim żeglarzom. Formalne brytyjskie osadnictwo rozpoczęło się w 1765 roku, gdy Anglicy założyli Port Egmont. Jednak wyspy szybko stały się przedmiotem rywalizacji między Francją, Hiszpanią a później także Zjednoczonym Królestwem i Argentyną. Po uzyskaniu niepodległości przez Argentynę w 1816 roku, kraj ten zaczął rościć sobie prawa do Malwin. W 1833 roku Wielka Brytania przejęła kontrolę nad wyspami, co do dziś pozostaje przedmiotem sporu między oboma krajami. Argentyńskie roszczenia mają oparcie zarówno w historii kolonialnej, jak i w strategicznym położeniu wysp. Według analizy polskich badaczy „Falklandy – Malwiny” przygotowanej przez UMCS w Lublinie już od pierwszych dekad XIX wieku wyspy funkcjonowały jako brytyjskie terytorium zamorskie, a napływ kolonistów przyczynił się do wykształcenia specyficznej kultury mieszkańców. Wojna o Falklandy w 1982 roku i jej konsekwencje Spór o Falklandy (Malwiny) wszedł w nową fazę 2 kwietnia 1982 roku, gdy argentyńskie wojska zajęły wyspy. Operacja ta była próbą odzyskania archipelagu, lecz spotkała się z szybką i zdecydowaną reakcją Wielkiej Brytanii. Rozpoczęła się krótka, lecz intensywna wojna trwająca 74 dni. Brytyjczycy odzyskali kontrolę nad wyspami, a konflikt pochłonął życie ponad 900 osób, w tym 649 Argentyńczyków i 255 Brytyjczyków. Wojna o Falklandy miała poważne konsekwencje polityczne – zarówno dla Argentyny, która doświadczyła po niej upadku junty wojskowej, jak i dla Wielkiej Brytanii, gdzie Margaret Thatcher zyskała poparcie opinii publicznej. Międzynarodowo konflikt uznawany jest za jedno z kluczowych starć zimnej wojny na południowej półkuli. Mimo iż wyspy pozostały pod zarządem brytyjskim, Argentyna nie przestaje podnosić roszczeń do tego terytorium. Gospodarka Falklandów – od hodowli owiec po licencje połowowe Przemiany ekonomiczne archipelagu i główne źródła dochodów Tradycyjna gospodarka Falklandów opierała się na hodowli owiec oraz produkcji wysokiej jakości wełny eksportowanej głównie do Europy. Już w XIX wieku powstały tu liczne farmy owcze, a produkcja wełny stała się fundamentem lokalnego dobrobytu. W drugiej połowie XX wieku sytuacja ekonomiczna wysp uległa diametralnej zmianie. W 1987 roku rząd Falklandów rozpoczął sprzedaż licencji na połowy ryb w swoich wodach terytorialnych, co szybko przyniosło znaczne dochody. Dochód z licencji połowowych stał się głównym źródłem finansowania lokalnych usług publicznych – systemu ochrony zdrowia, edukacji i infrastruktury. Według badań „Rozwój gospodarczy terytoriów zależnych na Atlantyku Południowym”, przeprowadzonych na Uniwersytecie w Buenos Aires, wpływy z połowów ryb, szczególnie kałamarnic, przekraczają obecnie 40 mln dolarów rocznie. To właśnie sprzedaż licencji połowowych pozwoliła wyspom osiągnąć jeden z najwyższych poziomów PKB per capita w regionie. Eksport, usługi i znaczenie turystyki Obecnie eksport Falklandów obejmuje głównie: wełnę z owiec, ryby i owoce morza (głównie kałamarnice), znaczki pocztowe oraz monety kolekcjonerskie. W ostatnich latach coraz większe znaczenie zyskuje turystyka. Falklandy odwiedza rocznie kilka tysięcy turystów, głównie z Europy i Stanów Zjednoczonych, zainteresowanych przyrodą oraz historią wysp. Najważniejsze atrakcje to obserwacje pingwinów, słoni morskich, jak również zwiedzanie stolicy Stanley oraz miejsc związanych z wojną o Falklandy. Rozwijają się także usługi lokalne, związane z obsługą przyjezdnych i logistyką. Wyspy są samowystarczalne pod względem podstawowych produktów żywnościowych, choć wiele towarów importuje się z Wielkiej Brytanii. Współczesne wyzwania i kultura Falklandów Spór argentyńsko-brytyjski w XXI wieku Mimo upływu ponad czterech dekad od wojny, konflikt o Falklandy/Malwiny wciąż pozostaje nierozstrzygnięty. Argentyna regularnie podnosi roszczenia do wysp, powołując się na rezolucje ONZ dotyczące dekolonizacji. W 2013 roku prezydent Cristina Kirchner wystąpiła oficjalnie o rozpoczęcie negocjacji w sprawie przekazania wysp, jednak rząd brytyjski oraz mieszkańcy Falklandów nie wyrazili na to zgody. W marcu 2013 roku odbyło się referendum, w którym ponad 99% głosujących opowiedziało się za pozostaniem pod zwierzchnictwem Wielkiej Brytanii. Był to wyraźny sygnał dla społeczności międzynarodowej, że mieszkańcy wysp czują się związani z Wielką Brytanią zarówno kulturowo, jak i politycznie. Jednocześnie wciąż trwają spory dotyczące granic morskich i prawa do wydobycia surowców naturalnych w strefie ekonomicznej Falklandów. Co istotne, ONZ do dziś nie przyznała Argentynie prawa do wyłącznego rozstrzygania o losie wysp. Życie codzienne, kultura i atrakcje turystyczne archipelagu Życie na Falklandach to nie tylko historia konfliktów, ale także codzienność małej, zżytej społeczności. Stolica wysp, Stanley, zachowała charakter brytyjskiego miasteczka – z czerwonymi budkami telefonicznymi, klasycznymi pubami i szkołami nauczającymi w języku angielskim. Około 3,5 tys. mieszkańców wysp to głównie potomkowie brytyjskich osadników, ale coraz częściej przybywają tu także osoby z innych krajów. Kultura Falklandów jest mieszanką brytyjskich tradycji z wpływami południowoamerykańskimi. Ważną częścią tożsamości mieszkańców są coroczne obchody rocznic związanych z wojną o Malwiny oraz pielęgnowanie lokalnych zwyczajów. Typowe dania kuchni wyspiarskiej opierają się na baraninie i rybach, a lokalne święta łączą elementy brytyjskiego dziedzictwa z lokalną specyfiką. Archipelag słynie z wyjątkowej fauny. Można tu obserwować kilka gatunków pingwinów, słonie morskie, lwy morskie oraz wiele ptaków. Wśród turystów dużą popularnością cieszą się także wycieczki śladami bitew z 1982 roku oraz zwiedzanie Muzeum Wysp Falklandzkich, gdzie można zapoznać się z historią, kulturą i codziennym życiem mieszkańców. Stanley to także centrum administracyjne, edukacyjne i gospodarcze wysp. Znajduje się tu wiktoriańska katedra, pomnik z wielorybich kości szczękowych oraz liczne miejsca upamiętniające historię regionu. Mimo izolacji i surowego klimatu, mieszkańcy wysp tworzą zżytą społeczność, otwartą na turystów i nowe doświadczenia. Źródła: Falklands.gov.fk, Universidad de Buenos Aires, Falklands Museum Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
La Palma: spacerem po wulkanach Wysp Kanaryjskich
Na tej wyspie można zobaczyć ziemię z czasów jej początków i taką, która właśnie się rodzi, niemal na naszych oczach. La Palma to przede wszystkim wulkany.
Spis treści: Kaldera Taburiente Wyspa La Palma Ruta de los Volcanes Świeża lawa La Palma – informacje praktyczne Krater jest monstrualny. Przechylam się przez barierkę, żeby zobaczyć dno, ale gdzie tam – widać tylko czubki sosen. Otacza go szczelnie ściana skalnych wierzchołków; są szare, brązowe, niektóre wyglądają jak torty złożone z cieniutkich warstw we wszystkich odcieniach tych kolorów, ozdobione zielonymi plamami drzew – wiele iglaków rośnie, wydaje się, wbrew prawu grawitacji. Spotkany wędrowiec wspinał się tu do wczoraj przez trzy kolejne dni, żeby zobaczyć w kotle tylko morze chmur. Zrezygnował w końcu z zejścia do jego wnętrza. – To gdzieś tam – Maria i Paloma, mama i córka z kontynentalnej Hiszpanii, z którymi mijałam się w drodze, wskazują najdziwniejszą i najbardziej charakterystyczną ze skał – samotną igłę z czupryną zieleni na czubku. To w tej okolicy jest centrum informacyjne z kempingiem, na którym zamierzam spędzić noc, i jestem bardzo ciekawa, jak będzie się spać w gardle gigantycznej kaldery. Kaldera Taburiente Kaldera Taburiente to kocioł o średnicy 9 km otoczony skalistymi zboczami. Różnica wzniesień jest ogromna, najniższy punkt – 430 m n.p.m., najwyższy – 2426 m n.p.m. Wygląda jak krater, ale wcale nim nie jest. Naturalny amfiteatr powstał w wyniku zapadnięcia się wielkiego wulkanu, ostateczny kształt nadały mu erozja i woda. Mniej więcej w połowie klifów znajdują się dziesiątki źródeł, które spadają nitkami wodospadów do wąwozu Barranco de las Angustias, tworząc jedyną stałą rzekę na suchej wyspie. Dogodne warunki sprawiły, że kaldera była zamieszkana już w neolicie. W kilku miejscach można zobaczyć petroglify w charakterystycznych spiralnych kształtach, a tutejsi Guanczowie najdłużej ze wszystkich na Wyspach Kanaryjskich bronili się przed kolonizacją Hiszpanów. Nowi mieszkańcy z czasem podzielili kalderę na poletka, zbudowali podziemne zbiorniki i tunele, tworząc system irygacyjny, który dziś zasila największe plantacje bananów. Równocześnie ograniczono wycinkę drzew, potem zakazano wypasu bydła. Ekosystem kaldery przetrwał; do tej pory odkryto tu 432 gatunki roślin, z czego ok. 40 endemicznych. Wędrując przez ten niezwykły świat wyspy La Palma, przecinam kolejne strumyki, wąwozy, ścieżki dla mułów, z ciekawości skręcam w jedną i w miejscu, w którym najmniej by się ktoś tego spodziewał, wychodzę na intensywnie zielony płaskowyż. Jeszcze niedawno była tu plantacja tytoniu, dziś właściciele na niedużych poletkach posadzili bataty, drzewka figowe i pomarańczowe na swoje potrzeby. Po powrocie na szlak – kolejna niespodzianka; drzew widziałam po drodze sporo, ale do głowy by mi nie przyszło, że zobaczę tu tak olbrzymie, wręcz gargantuiczne okazy. Ich rozrośnięte korony wyglądają jak flota sterowców. Sosna kanaryjska to gatunek endemiczny występujący w enklawach na Kanarach, w kalderze jest jej najbardziej imponujące skupisko. Te niezwykłe drzewa zapuszczają korzenie głęboko w szczelinach skalnych, dzięki czemu niestraszne im pionowe klify, bo w nich zakotwiczają, ani susze, bo czerpią wodę z podziemnych źródeł. Są odporne na pożary regularnie trawiące wyspę, spod grubej kory szybko wyrastają uśpione pędy, odbudowując zniszczony baldachim. W tym nieprzyjaznym środowisku sosny żyją nawet pół tysiąca lat i rosną do prawie 60 m wysokości! Kiedy skała igła zostaje za mną, a szum wody słychać coraz wyraźniej, pojawia się znak, na którym wielkimi literami z wykrzyknikiem napisano: „Skręć w lewo i przejdź przez rzekę. Nie idź prosto ani w prawo, bo tam jest barranco – wąwóz – i grozi ci niebezpieczeństwo!”. Rzeka rozdziela się na kilka strumieni. Przechodzę po wyszlifowanych przez wodę kamieniach na zielone tarasy wykute w lesie jak stopnie, rozbijam namiot na miękkich igłach, które ktoś wcześniej zgarnął, tworząc posłanie, w miejscu z najlepszym widokiem na kalderę. Gdzieś na wprost jest Roque de los Muchachos (2426 m n.p.m.), najwyższa góra La Palmy i oko do wszechświata: obserwatorium z ponad dwiema dziesiątkami teleskopów, w tym jednym z największych na świecie. Kiedy wieczorem zostaję sama, jest tak cicho, że słychać trzepot skrzydeł; ze stołu gapi się na mnie kruk, który ani myśli ustąpić. Nad nim na nitce kołysze się wielki pająk. Czuję się nierzeczywiście, jak intruz, który zabłądził do innego świata. Wyspa La Palma La Palma to wyspa najbardziej wysunięta na północny zachód oraz najmłodsza w archipelagu Wysp Kanaryjskich. Podobnie jak pozostałe jest czubkiem podwodnego wulkanu, który wciąż daje nieźle popalić. Wyspa z góry wygląda jak trójkąt: sercem górzystej, poprzecinanej szczelinami północy jest kaldera Taburiente, dwa dłuższe boki schodzą się na południu i dzieli je niemal na połowy wulkaniczny grzebień. Jego krótsza, stykająca się z kalderą część to Cumbre Nueva, czyli „nowy grzbiet”, choć geologicznie jest starszy i już nieaktywny. Część południowa do Cumbre Vieja, „grzbiet stary” – tak naprawdę młodszy i wciąż wybuchowy. Zbocze w stronę wybrzeża wschodniego opada łagodnie, za to na zachodnie, którym spływa lawa, jest strome i pocięte wąwozami. To właśnie tu rodzą się kolejne nowe fragmenty Europy, przez co La Palmę nazywa się „Wyspą Żyjącą”. Nazywa się ją również Wyspą Gwiazd – to jedno z najlepszych miejsc na świecie do ich obserwacji. Do tego jest piękna, bo aż kipi bujną zielenią jak żadna inna na Kanarach – nie bez przyczyny w całości jest rezerwatem biosfery UNESCO. Doskonała na wędrówki, niekoniecznie na plażowanie, nie została zainfekowana masową turystyką jak sąsiadki. Gdy tu leciałam, od razu wyłowiłam z tłumu tych, którzy się zatrzymywali na La Palmie (samolot miał tutaj jedynie krótki postój, a potem leciał na Teneryfę). Zdradziły ich kurtki trekkingowe. – Niektórzy nieźle się dziwią po wylądowaniu, bo myśleli, że lecą do Las Palmas, stolicy Gran Canarii. Wsiadają w następny samolot i od razu odlatują – śmieje się Ingrid, Niemka, która prowadzi tutaj gospodarstwo ekologiczne i agroturystykę. Ruta de los Volcanes Tunelem wyjeżdżamy nad ocean – do stolicy Santa Cruz, z której gwiaździście rozjeżdżają się autobusy po wyspie. Pierwszy z nich jest na południe – nie wybrzydzam, jadę. Trafiam do Los Canarios, czyli na jeden z krańców wulkanicznego szlaku prowadzącego po grzebieniu Cumbre Vieja. I już prawie na nim jestem, kiedy na jakiejś tablicy czytam, że idąc w przeciwną stronę, można stanąć na symulatorze trzęsienia ziemi. Szybko więc zmieniam pierwotny plan. Symulator nie rzuca się zbytnio w oczy. Wchodzę bez specjalnych oczekiwań i po chwili jestem zszokowana. Tego nie da się porównać do żadnej karuzeli ani sztormu, przychodzi mi do głowy jedynie najdziksze rodeo z bykami, z których jeźdźcy spadają po kilku sekundach. Kawałek dalej zaglądam do głębokiego na 100 m krateru wulkanu San Antonio. W czasie trzymiesięcznego wybuchu w 1677 r. spłynęły z niego miliony hektolitrów lawy, tworząc nowy kawałek wybrzeża. „Geologicznie ta ziemia to dzieciątko” – płynie opowieść w centrum informacyjnym. – „Nawet dziadkowie dzisiejszych mieszkańców widzieli zupełnie inny krajobraz”. A to dlatego, że w październiku 1971 r., po sześciu dniach drgań i kolejnych 23 erupcji, nieco niżej narodził się wulkan Teneguía, a lawa i kamienie, które wypluł, znowu zmieniły linię brzegową. Nowa ziemia stała się atrakcją turystyczną i początkiem większego zainteresowania La Palmą. Ruta de los Volcanes to 22-kilometrowy szlak poprowadzony grzbietem Cumbre Vieja, pośród kraterów, jęzorów lawy, czarnych kamieni, żwiru, czasem – pasującej do tego krajobrazu jak pięść do nosa – zieleni. Idę w mniej popularnym kierunku i trochę to przeklinam pod nosem. Bo choć to tylko 700 m różnicy wzniesień, wędrówka pod górę w głębokim popiele i żwirze daje w kość. A jeszcze zeszłam do źródełka po wodę i pnę się mało uczęszczaną odnogą widoczną tylko na niektórych mapach. Grzęznę w pyle, za to widoki mam na obłoczki ułożone równiutko, jakby ktoś pykał je z fajki. Kawałek płaskiego lasu pod namiot znajduję wraz z zachodem słońca. Niedługo potem księżyc oświetla wyłaniający się trochę niżej wierzchołek wulkanu Martín (1591 m n.p.m.). Charco, Deseada, Duraznero, Hoyo Negro – kolejne stożki są niby takie same, a jednak różne i fascynujące. Czuję satysfakcję, a przecież to, co najważniejsze, dopiero przede mną. Chcę zobaczyć najmłodszą cząstkę świata. Świeża lawa Pod koniec 2021 r. ziemia na La Palmie mocno zadrżała. Zaraz potem w niebo buchnęły potężne obłoki popiołów. Były wysokie na kilka kilometrów, a erupcja trwała prawie trzy miesiące. Lawa wypływająca z siedmiu otworów niszczyła plantacje, budynki, drogi. Biegnąca wzdłuż wschodniego wybrzeża i jedna z ważniejszych na wyspie trasa LP-2 tuż za miejscowością Las Manchas jest dziś ucięta jak nożem, zagrodzona bramą i zamknięta na kłódkę. Na poboczu pracuje dźwig i panowie w odblaskowych kamizelkach „Los Volcanes”. Tak samo „urwało” cmentarz: jedno z kolumbariów, w połowie zasypane, odgrodzone jest od bezpiecznej reszty siatką. Spod położonej wyżej kaplicy Matki Boskiej Fatimskiej widać ludzi chodzących po nowym polu lawy – gęsiego, za przewodnikiem, bo bez znajomości terenu jest to niebezpieczne. – W głębi są bąble powietrza, które – póki lawa nie wystygnie – mogą się zapaść. A ona stygnie 30 lat! Nie wiemy, co robić: zostać i odbudować domy czy się wynieść – powtarzają mieszkańcy Las Manchas. Nowa okrężna droga została dopiero co zbudowana, ale kiedy nią jadę, cały czas słychać: „bum, bum, bum” – pęknięcia w asfalcie mają już grubość dwóch palców. Lawa dookoła jest czarniejsza niż gdzie indziej, po północnej stronie szosy wypłynęła z najnowszego wulkanu, który ostatecznie nazwano Tajogaite, po południowej – z niedalekiego San Juan, który narodził się w 1949 r. „Lawa najbardziej zagraża zachodniemu wybrzeżu, ale jest nieprzewidywalna i może też spłynąć na wschód. Z nią się nie walczy, można tylko uciekać” – czytam w centrum informacyjnym, czekając na przewodniczkę, z którą zejdę do jednej z 22 stworzonych w czasie tamtej erupcji jaskiń. Jest długa, wąska, ma przekrój trójkąta; dwa strumienie zastygły, tworząc ściany, które potem nachyliły się i zetknęły ze sobą. „Gul, gul, gul” – w dole ciąż słychać złowrogie bulgotanie. La Palma – informacje praktyczne Dojazd Na La Palmę z Polski lata dość nieregularnie Lufthansa/Edelweiss – od ok.1,2 tys. zł. Najlepszym punktem tranzytowym jest Teneryfa. Latają stamtąd Binter Canarias, Canaryfly, Air Europa. Pół godz., od 50 euro w jedną stronę, z obu lotnisk na Teneryfie. Promy odpływają z Los Cristianos, rejs trwa ok. 2,5 godz., od 50 euro. Trasa Do kaldery Taburiente można dostać się od strony Los Llanos – dojazd do parkingu na końcu drogi Calle la Viña, skąd do opisanego wejścia do kaldery Los Brecitos jest 10 km. Z dolnego parkingu jeżdżą tu współdzielone taksówki – 50 euro za 4 os. Z dolnego parkingu można też dojść wąwozem wzdłuż rzeki Barranco de las Angustias; 4–5 godz. pod górę. Ruta de Los Volcanes to fragment długodystansowego szlaku GR-131 poprowadzonego przez cały archipelag. Łatwiej wędrować z północy; punkt startowy El Pilar znajduje się przy drodze LP-301; woda jest jedynie tu i tuż przed końcem – poniżej Montaña del Fuego. Transport Autobusy kursują dość regularnie; bilety: do 10 km – 1,5 euro, 10–20 km – 2,4 euro, powyżej 20 km – 2,6 euro. Kupując karnety za 10, 20 albo 30 euro, dostaje się plus 10% gratis; tilp.es. Nocleg W Los Llanos, miejscowości wypadowej do kaldery Taburiente, i na obszary wulkaniczne Tajogaite – Hostel Vagamundo, od 22 euro za łóżko. Na wyspie jest kilka bezpłatnych kempingów, np. na terenie kaldery Taburiente albo w El Pilar. Trzeba się wcześniej zarejestrować – reservasparquesnacionales.es. Biwakowanie na dziko teoretycznie jest zakazane, ale w czasie wędrówki można się rozbić na jedną noc. Źródło: archiwum NG
Stromboli to „latarnia Morza Śródziemnego”. Wulkan tworzący wyspę jest aktywny od tysięcy lat
Stromboli to należąca do Włoch niewielka wyspa, którą tworzy jeden z czterech aktywnych wulkanów w tym kraju, jeden z najaktywniejszych na świecie. Niewielkie erupcje następują tam co kwadrans, a w cieniu „ognistej góry” na stałe żyje kilkaset osób. To także jedna z największych atrakcji turystycznych słonecznej Italii. Nic dziwnego. Nie ma wielu innych miejsc, gdzie można podziwiać tak spektakularny pokaz siły, drzemiącej pod powierzchnią naszej planety.
Spis treści: Ognisty kraniec Wysp Liparyjskich Wciąż bijące serce wyspy Przyroda na Stromboli Wulkaniczny spektakl Jakie inne atrakcje skrywa Stromboli? Aktywność Stromboli trwa nieprzerwanie od co najmniej 2000–5000 lat. Działalność wulkanu jest tak charakterystyczna, że na jej podstawie ukuto pojęcie erupcji strombolijskiej, która stanowi jeden z globalnych punktów odniesienia w wulkanologii. Wyróżnia się ona gwałtownymi eksplozjami rozżarzonej lawy, która zastyga w powietrzu i natychmiast opada jako bomby wulkaniczne. W ciągu dnia aktywność stożka przejawia się jako ulatniająca się z krateru struga dymu. Jednak gdy słońce znika za horyzontem, rozpoczyna się niesamowity pokaz siły natury, który ściąga na tę niewielką wyspę turystów z całego świata. Ognisty kraniec Wysp Liparyjskich Wyspy Liparyjskie to grupa siedemnastu wysp wulkanicznych na Morzu Tyrreńskim. Na dwóch z nich znajdują wciąż aktywne wulkany. Mowa o trzeciej największej w archipelagu wyspie Vulcano, gdzie przez fumarole krateru Gran Cratere wydobywają się gazy, i o mniejszej od niej wyspie Stromboli. Niewielki, bo zajmujący zaledwie 12,6 kilometra kwadratowego skrawek lądu, jest najbardziej wysuniętą na północny wschód częścią archipelagu. Wygląda niepozornie, ale w praktyce pozostaje jednym z najaktywniejszych wulkanów świata. Wyspa Stromboli jest oddalona od wybrzeży Sycylii o około 60 km, a od Neapolu – o około 240 km. Administracyjnie należy do prowincji Mesyna w regionie Sycylii. Wciąż bijące serce wyspy Tworzący wyspę stratowulkan wznosi się na wysokość 924 m n.p.m. Należy jednak podkreślić, że to, co widoczne, jest zaledwie wierzchołkiem ukrytego pod wodą kolosa. Baza tej masywnej struktury sięga bowiem na głębokość ok. 2000 m poniżej poziomu wody. To oznacza, że wyspa stanowi jedynie jedną trzecią całego wulkanu. Najbardziej charakterystycznym elementem stożka jest jego północno-zachodnie zbocze, nazywane Sciara del Fuoco. Stroma ściana powstała w wyniku gigantycznego osunięcia materiału skalnego, które nastąpiło około 5000 lat temu. W ten sposób natura stworzyła coś w rodzaju kanału odpływowego, którym do dziś spływają potoki lawy. Najgroźniejsze erupcje Aktywność wulkanu Stromboli trwa od 2000–5000 lat. Ostatnią dużą erupcję odnotowano w 2019 roku. Wybuch był na tyle silny, że doprowadził do zaostrzenia przepisów dotyczących wspinaczki. Siedemnaście lat wcześniej wulkan dał o sobie znać w drastyczny sposób, gdy osunięcie jego fragmentu do morza wywołało lokalne tsunami. Potężna fala zniszczyła porty i zabudowania we wioskach, raniąc przy tym kilka osób. Po tym wydarzeniu na wyspie wprowadzono stały system ostrzegania dla mieszkańców i turystów. Jedna z najtragiczniejszych znanych erupcji Stromboli nastąpiła 11 września 1930 roku. Niszczycielska natura pochłonęła wówczas sześć ofiar śmiertelnych. Życie w cieniu ognistej góry Niewielkie erupcje wulkanu następują rytmicznie, w kilkunastominutowych odstępach. Mogłoby się wydawać, że życie w takich warunkach nie jest możliwe. A jednak. Wyspa jest zamieszkana przez kilkaset osób. Dwie większe wioski, San Bartolo i San Vincenzo, są zlokalizowane na północnym wschodzie. Mniejsza, Ginostra, znajduje się na południowym zachodzie i jest znacznie bardziej odizolowana. Przyroda na Stromboli Choć krajobraz wyspy jest zdominowany przez surową, wulkaniczną glebę, to przyroda znalazła tam swoją niszę. Roślinność Stromboli jest zdominowana przez gatunki wiecznie zielone, które dobrze radzą sobie w wulkanicznym klimacie. Na wyspie rosną też figowce pospolite, winobluszcz i kapary. Wielu mieszkańców korzysta z właściwości żyznej wulkanicznej gleby i uprawia własne ogródki warzywne. Pod względem florystycznym, Stromboli nie przedstawia się imponująco. Należy jednak wspomnieć, że w odległości około 2 km na północny wschód od wyspy znajduje się Strombolicchio – niewielka odizolowana wysepka, będąca pozostałością po pierwotnym wulkanie. Miejsce to jest siedliskiem unikatowych gatunków, które nie miały szans przetrwać na głównej wyspie. Rośnie tam między innymi rzadka, zagrożona wyginięciem Bassia saxicola, której zaledwie kilkaset okazów występuje jeszcze na Capri. Niezbyt imponująco przedstawia się także tamtejsze królestwo zwierząt. W surowych warunkach wyspy, dobrze odnalazły się gady, w tym endemiczny dla Wysp Liparyjskich, zagrożony wyginięciem gatunek jaszczurki – Podarcis raffonei. Wśród ssaków przeważają gryzonie i zajęczaki. Występują tam także dzikie kozy, które stają się coraz większym utrapieniem dla mieszkańców i turystów. Wulkaniczny spektakl Jednak to nie flora i fauna są głównymi atrakcjami wyspy. Większość odwiedzających Stromboli turystów chce na własne oczy zobaczyć niezwykły pokaz siły natury. Wokół wyspy odbywają się rejsy. Z pokładu statku można podziwiać erupcje, w tym widowiskowe nocne wybuchy. Lawa spływająca po zboczu i z hukiem spadająca do morza tworzy widowisko, który nie sposób zapomnieć. Wejście na wulkan Główną atrakcją wyspy jest wspinaczka na szczyt Stromboli. Przed 2019 rokiem turyści mieli wolną rękę. Po silnej erupcji zaostrzono lokalne przepisy. Obecnie wejście na wulkan powyżej wysokości 290 m n.p.m. jest dozwolone wyłącznie w towarzystwie licencjonowanego przewodnika. Złamanie tego przepisu jest karane dotkliwą grzywną. Strefa krateru jest objęta zakazem dostępu. Jakie inne atrakcje skrywa Stromboli? Co jeszcze warto zobaczyć na wyspie? Przede wszystkim urokliwe wioski z białą zabudową i wąskimi uliczkami, w których nie brakuje nastrojowych kawiarenek. Warto odwiedzić Czerwony Dom, w którym mieszkała Ingrid Bergman podczas zdjęć do filmu „Stromboli, ziemia Boga”. Miejsce to znajduje się w pobliżu głównego placu w San Vincenzo. Niewątpliwą atrakcją są także tamtejsze plaże, które zamiast białego, pokrywa czarny piasek i żwir. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.