W końcu wiemy, jak powstawały słynne posągi z Wyspy Wielkanocnej – „Tradycyjne metody badań zawiodły”
To jest wielkie archeologiczne odkrycie, które możesz zobaczyć, siedząc na kanapie. Naukowcy stworzyli wirtualną kopię kamieniołomu na Wyspie Wielkanocnej. To tam rzeźbiono słynne posągi. Ultraprecyzyjne zobrazowania ujawniły prawdę na temat ich przygotowania.
Wyspa Wielkanocna (Rapa Nui) to jeden z najbardziej odosobnionych obszarów na świecie. Powierzchnia wyspy wynosi około 160 km kw., co jest porównywalne z obszarem Częstochowy. Gdzie leży Rapa Nui Położona w południowym rejonie Oceanu Spokojnego Rapa Nui jest oddalona o tysiące kilometrów od najbliższych lądów i wysp. Pomimo tak ekstremalnej izolacji, na wyspie rozwinęła się kultura, która wciąż budzi podziw. Jej najbardziej rozpoznawalnym symbolem są monumentalne, megalityczne posągi moai wykute w kamieniu, które najprawdopodobniej przedstawiały przodków mieszkańców. Naukowcy od lat zastanawiają się, w jaki sposób były zorganizowane roboty związane z ich wykuwaniem. Wygląda na to, że teraz jesteśmy bliżej poznania prawdy. „Archeologiczny Disneyland” zdradza tajemnice Zespół badawczy, w którego skład wchodzą pracownicy naukowi Uniwersytetu Binghamton, stworzył pierwszy w historii trójwymiarowy model kamieniołomu Rano Raraku, w którym wykonano większość ze znanych na Wyspie Wielkanocnej posągów. Powstało tam blisko tysiąc zagadkowych kamiennych portretów. Wnioski z analizy tego materiału opublikowano właśnie na łamach „PLOS One”. A trójwymiarowy skan każdy z nas może obejrzeć online. – Dla archeologa kamieniołom jest jak archeologiczny Disneyland – powiedział prof. Carl Lipo z Uniwersytetu Binghamton i główny autor artykułu. Co naukowiec ma na myśli? Otóż w jego ocenie w tym miejscu zaklęte są wszystkie informacje związane z wydobywaniem i przygotowaniem posągów. Jednak mimo że kamieniołom ten był znany, to do tej pory został słabo udokumentowany i opisany. Pomocne drony Tradycyjne metody zawodziły, bo Rano Raraku znajduje się w kraterze wulkanicznym, który jest zbyt stromy i nierówny, aby bezpiecznie go przejść. Dlatego archeolodzy zastosowali zaawansowaną fotogrametrię. Co to znaczy? Na potrzeby stworzenia trójwymiarowego modelu wykonano kilkadziesiąt lotów dronami, które wykonały ponad 20 tysięcy zdjęć wysokiej rozdzielczości. Z pomocą specjalistycznego oprogramowania powstała trójwymiarowa „mapa” Rano Raraku. To jedna z metod współczesnej archeologii cyfrowej. Badacze podkreślają, że to podejście było innowacyjne i pozwoliło przezwyciężyć ograniczenia tradycyjnych metod dokumentacji, które nie radziły sobie ze złożoną, trójwymiarową topografią kamieniołomu, pełną różnych kątów i nachyleń. Teraz naukowcy dostrzegli rzeczy, które umykały im w czasie prac terenowych. Jak pracowano nad posągami? Nowo pozyskane dane umożliwiły wyciągnięcie ciekawych wniosków. Produkcja moai była zdecentralizowana. Nie kierował nią jeden władca i nie była scentralizowana. Zamiast tego, badacze zidentyfikowali w kamieniołomie Rano Raraku 30 odrębnych samodzielnych, kompletnych „zakładów produkcyjnych”, które można określić jako warsztaty. Według naukowców posągi tworzyło wiele niezależnych grup (klanów), które działały równocześnie na swoich wydzielonych obszarach. Każdy warsztat był autonomiczny. Sposoby ich pracy różniły się – rzeźbiarze stosowali co najmniej trzy różne metody pracy, co dowodzi ich niezależności. Te wnioski są zgodne z wcześniejszymi analizami na temat zarządzania produkcją moai. Najczęściej rzeźbienie rozpoczynano od detali twarzy, ale inne grupy najpierw wykonywały zarys całej postaci. Model 3D ujawnił też, że rzeźbiarze pracowali pod posągami przymocowanymi do podłoża skalnego, oddzielając je od skały od spodu. Źródło: PLOS One Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Posągi z Wyspy Wielkanocnej… chodziły? Badacze odkryli ich tajemnicę
Moai – tajemnicze posągi z Wyspy Wielkanocnej dzielnie strzegące jej brzegów – od lat budzą fascynację i są nieodłącznym symbolem Pacyfiku. Naukowcy od lat zastanawiali się, jakim cudem jej mieszkańcom udało się przetransportować giganty z odległych kamieniołomów na wybrzeże. Okazuje się, że posągi rzeczywiście „chodziły” – wszystko dzięki pomysłowości wyspiarzy.
Badacze zbadali niemal setki charakterystycznych posągów moai i odkryli, że mieszkańcy Rapa Nui – Wyspy Wielkanocnej – wykorzystywali pomysłową technikę na transportowanie gigantycznych kamieni. Wykorzystywali kołysanie i starannie zaprojektowane drogi. Okazuje się, że wiele trudności można pokonać dzięki kreatywności, nawet bez skomplikowanych narzędzi. Tajemnica posągów z Wyspy Wielkanocnej Cel wyrzeźbienia wielkich, strzegących brzegów Rapa Nui poważnych twarzy nie jest do końca znany. Wiemy tylko, że stanowią uosobienie bogów ożywianych przez duchową siłę. Są symbolami władzy i autorytetu. Na Wyspie Wielkanocnej jest ich niemal 900, a antropolodzy z Uniwersytetu Arizony, Uniwersytetu Stanowego w Nowym Jorku i Uniwersytetu Binghamton być może odkryli, jak udało się przetransportować je z dalekich kamieniołomów. Według ich obliczeń mogło się to powieść dzięki wykorzystaniu jedynie liny, odrobiny inwencji twórczej i zaskakująco niewielkiej liczby ludzi. Swoje badania opublikowali w czasopiśmie „Journal of Archaeological Science”. Eksperymenty na wielkich kamieniach Zespół pod kierownictwem Carla Lipo, profesora Uniwersytetu Binghampton, stworzył trójwymiarowe modele posągów i zidentyfikował charakterystyczne cechy konstrukcyjne – szerokie podstawy w kształcie litery „D” i pochylenie do przodu. Uznano, że mogły one zwiększać prawdopodobieństwo przesuwania się posągów w ruchu zygzakowatym. To podważało wcześniejsze teorie o przesuwaniu urządzeniach wykonanych z drewna. – Kiedy już się to ruszy, wcale nie jest trudne: ludzie mogą ciągnąć wielkie posągi jedną ręką. To oszczędza energię i umożliwia poruszanie się naprawdę szybko – wyjaśnia Lipo. Naukowcy nie ograniczyli się tylko do pracy przed komputerem: stworzyli replikę moai ważącą 4350 kilogramów i przetestowali swoje teorie. Lina, kilka osób i głowa pełna pomysłów 18 badaczy zdołało, dzięki linom i kołysaniu posągiem, przetransportować olbrzymi kamień na odległość 100 metrów w zaledwie 40 minut. To znaczący postęp w stosunku do poprzednich teorii i pozwala uważać, że wyszkoleni mieszkańcy Rapa Nui mogli robić to jeszcze szybciej. Innym argumentem za zygzakowatym ruchem wykorzystywanym podczas transportu moai są drogi na Wyspie Wielkanocnej. Mają one 4,5 metra szerokości i wklęsłe przekroje, które idealnie nadawałyby się do stabilizacji posągów podczas ich ruchu. – Wydaje się, że każde przesunięcie statui poprzedzane było wybudowaniem drogi. Są one integralną częścią powstawania moai. Widzimy, jak szlaki nakładają się na siebie i tworzą wiele równoległych wersji. Mieszkańcy musieli torować ścieżkę, przygotowując ją specjalnie pod transport posągu. Spędzili nad tym wiele czasu – tłumaczy archeolog. Lipo jest pewny swoich wyników. Nie tylko udało mu się przeprowadzić badania, ale także wykonać rzeczywiste eksperymenty. Wyzywa innych naukowców, by spróbowali obalić jego teorię. – To pokazuje, że mieszkańcy Rapa Nui byli niesamowicie inteligentni. Na swój sposób rozwiązali pozornie nierozwiązywalny problem transportu wykorzystując zasoby, którymi dysponowali na miejscu. Wiele możemy się od nich nauczyć – podsumowuje naukowiec. Źródło: Journal of Archaelogical Science, National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zagadka upadku Wyspy Wielkanocnej rozwiązana. Klucz tkwił w polach uprawnych
Do kryzysu wśród społeczności Wyspy Wielkanocnej nie przyczyniło się przeludnienie, zbyt intensywne rolnictwo i brak zasobów, ale przybycie Europejczyków. Takie ustalenie było możliwe między innymi dzięki sztucznej inteligencji.
W tym artykule: Upadek Wyspy Wielkanocnej – pora obalić mit Satelitą w pola Rapanujczyków. Klucz do zrozumienia zagadki Kamienne pola Wyspy Wielkanocnej Wyspa Wielkanocna (Rapa Nui) jest jedną najbardziej odosobnionych wysp na świecie o powierzchni około 160 km kw. To tyle co obszar Częstochowy. Znajduje się w południowym rejonie Pacyfiku. Od najbliższych wysp i lądów dzielą ją tysiące kilometrów – ponad 2 tys. km od Wysp Pitcairn w Polinezji i 3,7 tys. km od Santiago de Chile w Ameryce Południowej. A jednak w tak odosobnionym miejscu wykształciła się kultura, którą podziwiamy do dziś. Chyba nie ma osoby, która nie kojarzyłaby monumentalnych wielotonowych posągów moai wykonanych z kamienia. Zapewne przedstawiały przodków. Upadek Wyspy Wielkanocnej – pora obalić mit Od lat popularne było przekonanie, że pierwsi Europejczycy, którzy dotarli na Wyspę Wielkanocną w XVIII wieku zastali obraz nędzy i rozpaczy. Pola miały być nieurodzajne i wyeksploatowane, z kolei jej mieszkańcy cierpieli głód. Taki obraz przedstawiła hollywoodzka produkcja „Rapa Nui” z 1994 roku. W ostatnich latach przybywa dowodów, że nie jest to prawda. Tym razem zespół badaczy z USA i z Wyspy Wielkanocnej opublikował artykuł na łamach „Science Advances”, na potrzeby którego wykorzystano zobrazowania satelitarne w podczerwieni i… sztuczną inteligencję. Satelitą w pola Rapanujczyków. Klucz do zrozumienia zagadki Wnioski badaczy są bardzo ciekawe. Eksperci zmapowali pola uprawne na całej wyspie. W ten sposób doszli do wnioski, że populacja Rapa Nui przed kontaktem z Europejczykami była znacznie mniejsza niż sądzono. Pola były w stanie wyżywić mniej niż 4000 osób. Tymczasem ze wcześniejszych analiz wynikało, że w czasach prekolonialnych mieszkało tam aż 17 tys. osób. To oczywiste, że przy tak dużym zapotrzebowaniu na żywność po prostu by jej nie starczyło dla wszystkich. Skąd przybyli pierwsi ludzie na Wyspę Wielkanocną? Rośliny pomogły rozwiązać zagadkę Naukowcy przebadali najstarsze znane rośliny uprawne, które przywieziono na Wyspę Wielkanocną. Część z nich pochodzi z Polinezji, a część z Ameryki Południowej. Co to oznacza i skąd tak... Z wcześniejszych szacunków wynikało, że poletka uprawne zajmowały od 4,9 do 21,1 km kw. wyspy, utrzymując do 17 000 osób. Szacunki te utwierdziły badaczy w przekonaniu, że ludzie wyczerpali ograniczone zasoby Rapa Nui poprzez zbyt intensywną eksploatację rolnictwa. Analizy zdjęć satelitarnych oparte na uczeniu maszynowym wykazały, że poletka zajmowały niewielką powierzchnię. Żywność pozyskania z nich mogła wystarczyć dla około 2000 osób. Uwzględniając pozyskiwanie owoców morza w sumie wyspa zapewniała żywność dla prawie 4000 ludzi. – Wcześniejsze szacunki były od 5 do 20 razy za wysokie – przekonują autorzy artykułu. W ich ocenie Rapa Nui stanowi doskonały przykład tego, jak odizolowana populacja z ograniczonymi zasobami naturalnymi w zrównoważony sposób zadabała o swoje utrzymanie. W artykule w „Science Advances” nie opisano przyczyn późniejszego upadku społeczności Rapa Nui, gdyż skupia się on na analizie zobrazowań satelitarnych. Ale znawcy temat nie mają wątpliwości. Prawdziwą katastrofą dla rdzennej ludności było przybycie Europejczyków pod koniec XVIII wieku. W XIX wieku dotarli łowcy niewolników. – Był to koniec dla struktury społecznej, która istniała na wyspie od kilkuset lat. Pustkę wypełnili misjonarze – dziś mieszkańcy Rapa Nui są chrześcijanami, choć część dawnych wierzeń przetrwała – stwierdziła ekspertka badająca od lat tę wyspę, dr hab. Zuzanna Jakubowska-Vorbrich z Instytutu Studiów Iberyjskich i Iberoamerykańskich Uniwersytetu Warszawskiego, cytowana przez serwis Nauka w Polsce. Kamienne pola Wyspy Wielkanocnej Mieszkańcy Wyspy Wielkanocnej byli wysoce wyspecjalizowanymi rolnikami. Dziś już wiemy, dzięki badaniom genetycznym, że przybyli z Polinezji między X a XIII wiekiem, wraz z całym asortymentem roślin. Wśród upraw były banany, ziemniaki (bataty), trzcina cukrowa, ignam (pochrzyn), kolokazja. Ich poletka wyglądałyby dla nas dość dziwnie – pokryte były lub wygrodzone… kamieniami. Uprawy szczególnie delikatne znajdowały się w okrągłych kamiennych zagrodach, które chroniły je od wiatru. Rapanujczykom były znane też inne specjalistyczne zabiegi, takie jak kamienne mulczowanie. Na czym polegało? Uprawy pokrywano kamieniami. Miało to chronić rośliny przed nadmiernym wysychaniem i smagającym je wiatrem znad oceanu. Jednocześnie kamienie stabilizowały temperaturę upraw, zmniejszały liczbę chwastów i niebezpieczną erozję. Ciągle wielką zagadkę Rapa Nui stanowi nieodszyfrowane pismo rongorongo. Do naszych czasów przetrwało 25 zabytków. Są to przede wszystkim niewielkie drewniane tabliczki pokryte gęsto wyrytymi symbolami. Jednym z wiodących ekspertów zajmujących się ich odszyfrowaniem jest dr Rafał Wieczorek z Uniwersytetu Warszawskiego. Źródła: Science Advances, Jakubowka Z., Odkryta przypadkiem, pojęta opacznie. Wyspa Wielkanocna w XVIII-wiecznych relacjach podróżników na tle rozważań o spotkaniu kultur, Warszawa 2013, Nauka w Polsce. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Skąd przybyli pierwsi ludzie na Wyspę Wielkanocną? Rośliny pomogły rozwiązać zagadkę
Naukowcy przebadali najstarsze znane rośliny uprawne, które przywieziono na Wyspę Wielkanocną. Część z nich pochodzi z Polinezji, a część z Ameryki Południowej. Co to oznacza i skąd tak naprawdę pochodzili pierwsi osadnicy?
W tym artykule: Wyspa Wielkanocna – miejsce pełne zagadek? Tajemnica pochodzenia ludzi z Wyspy Wielkanocnej Rośliny z Ameryki i Polinezji na Wyspie Wielkanocnej Co rośliny mówią o ludzkich podróżach? Wyspa Wielkanocna to jedna z najbardziej odosobnionych wysp na świecie. Położona jest w południowym rejonie Pacyfiku, ponad 2 tys. km od Wysp Pitcairn w Polinezji i 3,7 tys. km od Santiago de Chile w Ameryce Południowej. Najbardziej znana jest z monumentalnych, wielotonowych posągów moai, ukazujących zapewne przodków rdzennej ludności. Wyspa Wielkanocna – miejsce pełne zagadek? Po dziesiątkach lat wiemy już całkiem dużo o dziejach wyspy i jej pierwszych mieszkańcach. Jednak w powszechnej opinii jest to ciągle tajemnicze miejsce. Do pewnego stopnia jest to prawda. Naukowcy spierają się i dyskutują na przykład na temat nieodczytanego do dziś lokalnego pisma rongorongo. Do naszych czasów zachowało się 25 zabytków, na których znajdują się takie teksty. Dopiero w ostatnich dekadach naukowcy rozpoczęli intensywne badania jaskiń, których w tym miejscu jest około tysiąca. Kierownikiem tych prac był dr Maciej Sobczyk z Ośrodka Badań Prekolumbijskich UW. Do tej pory udało się spenetrować kilkaset z nich i znaleźć mnóstwo zabytków. Sporo dyskusji wzbudza też zagadnienie pierwszego przybycia ludzi na Wyspę Wielkanocną i upraw, które wówczas zaspokajały głód osadników. Swoje trzy grosze dorzucają w tej kwestii naukowcy, którzy skupili się na analizie najstarszych znanych śladów po uprawianych roślinach. Swoje wnioski opublikowali na łamach czasopisma naukowego „PLOS One”. Tajemnica pochodzenia ludzi z Wyspy Wielkanocnej Kiedy i skąd dotarli pierwsi ludzie na Wyspę Wielkanocną? Długo sądzono, że stało się to nawet 1500 lat temu. Najnowsze badania przeczą takiemu przekonaniu. Wygląda na to, że ludzie dopłynęli na tę jedną z najbardziej odosobnionych wysp świata dopiero między X a XIII wiekiem. Na potrzeby ostatnich badań naukowcy wzięli pod lupę szczątki roślin ze stanowiska archeologicznego Anakena na Wyspie Wielkanocnej. Pochodziły z najstarszych znanych warstw związanych z zasiedleniem wyspy i pochodzących z lat 1000–1300 n.e. Dzięki prześledzeniu występowania roślin i ich „ruchów” można też poznać migracje ludzi, którzy zabierali ze sobą gatunki uprawne, aby się nakarmić i przetrwać. – Przez wiele lat wraz z moim zespołem analizowaliśmy rozprzestrzenianie się gatunków roślin poprzez badania genetyczne. Niniejszy artykuł podsumowuje badania, które stawiają podobne pytania, ale wykorzystują zupełnie inne podejście metodologiczne: analizę pozostałości skrobi na kamiennych narzędziach – przekazała National Geographic Polska archeolożka, jedna z autorek pracy, prof. Andrea Seelenfreund z Universidad Academia de Humanismo Cristiano w Chile. Rośliny z Ameryki i Polinezji na Wyspie Wielkanocnej Prof. Andrea Seelenfreund wraz z zespołem z innych chilijskich instytucji i ze Szwecji próbowali odpowiedzieć na pytanie, jak wyglądały kontakty między mieszkańcami Polinezji i Ameryki Południowej setki lat temu. I gdzie w tej całej układance znajduje się Wyspa Wielkanocna. Pozostałości skrobi pozyskane z narzędzi obsydianowych ujawniły, z jakich gatunków roślin ona pochodziła. Udało się zidentyfikować takie gatunki, które do tej pory nie były znane z Wyspy Wielkanocnej. Są to owoce chlebowca właściwego (Artocarpus altilis), imbiru lekarskiego (Zingiber officinale) i ziarna skrobi drzew tropikalnych (Spondias dulcis i Inocarpus fagifer) oraz kolokazji jadalnej, czyli taro (Colocasia esculenta) i pochrzynu (Dioscorea sp.). Te dwa ostatnie gatunki były powszechne w rolnictwie ludów Pacyfiku. Co ciekawe, w tych najstarszych znanych warstwach odkryto też gatunki pochodzące ze wschodniego kierunku, czyli z Ameryki Południowej. Są to słodki ziemniak (Ipomoea batatas), achira (Canna sp.), maniok (Manihot esculenta) i żółtosocza (Xanthosoma sp.). Odkrycie ziemniaków to mała sensacja, bo to najstarszy przykład rozprzestrzenienia tego gatunku na wyspie Pacyfiku. – Po raz pierwszy dostarczamy dowody na to, że słodki ziemniak nie był jedynym gatunkiem roślin transportowanym z powrotem na Pacyfik przez polinezyjskich podróżników – podkreśla badaczka. Zwraca uwagę też na odkrycie wykorzystania chlebowca – ważnej rośliny spożywczej na Pacyfiku. Do tej pory uważano, że pierwsi osadnicy z Wyspy Wielkanocnej go nie znali i nie uprawiali z powodu ograniczeń związanych z klimatem wyspy. Co rośliny mówią o ludzkich podróżach? National Geographic Polska zapytało prof. Andreę Seelenfreund, w jaki sposób należy interpretować nowe ustalenia dotyczące roślin. Czy oznacza to, że pierwsi osadnicy dotarli na wyspę z obu kierunków, zarówno z Polinezji i Ameryki Południowej? – Analizowane przez nas stanowisko jest najwcześniej datowanym. Jednak niekoniecznie odpowiada najwcześniejszym kolonizatorom. Nasze wyniki pokazują, że zanim ludzie zamieszkali na stanowisku Anakena, podróżowali już do wybrzeży Ameryki Południowej i byli w kontakcie z ludami Ameryki Południowej – podkreśla badaczka. Tajemnicza Wyspa Wielkanocna. Gdyby posągi umiały mówić – Te posągi chodziły – powiadają mieszkańcy Wyspy Wielkanocnej. Archeolodzy wciąż próbują dociec, w jaki sposób. I czy ich historia jest opowieścią o katastrofie ekologicznej, czy pe... – W naszej ocenie polinezyjscy (pacyficzni) podróżnicy dotarli do wybrzeży kontynentu amerykańskiego i weszli w interakcję z lokalnymi populacjami amerykańskimi. W późniejszym czasie powrócili na wyspy Pacyfiku z niektórymi amerykańskimi gatunkami, które były następnie uprawiane na różnych wyspach obok tradycyjnych roślin znanych na Pacyfiku – przekazała ekspertka. Czy jest to rewolucyjne twierdzenie? W ocenie naukowczyni, nie. – Od kilku lat gromadzone są dowody na kontakty transpacyficzne – przekonuje prof. Seelenfreund. Do najważniejszych należy obecność słodkich ziemniaków na Pacyfiku na kilku stanowiskach archeologicznych z czasów sprzed kontaktu europejskiego oraz obecność polinezyjskiego kurczaka w kontekście archeologicznym w południowym Chile. Wyniki płynące z analiz DNA wskazują, że niektóre ludy amerykańskie mieszały się w pewnym momencie z grupami z Pacyfiku. Źródło: <a href="https://link.mediaoutreach.meltwater.com/ls/click?upn=u001.wc16nnrQaeN4luysnGxkivkcZieEB9PAdXnS5QLzQgngRluwbTmtrwDmA7qRXhs0JKO5CPmHroTq532Y3gxP3DhZUzybE7IW2LggB7wCR1eouGOwyQth-2F9ZdWZos6NfrRiIP_Jn2XuvNEfhF4HsL2Hr58cmIY3CelVIoupPheCFMme-2BxIVVspI3xjcMwCYaNmXU1WWeaqOEG4PmUZW-2Bu9fBCJP4gm77D6N1aE44aYb8f5VrArA4z2UI-2F71dgc8l2s9HG-2Bm3U53IasuZcWxK-2BfKVPjDmswWXB-2BMTQNP4bTpSViMCiHgku6bQIpGAxZ1dTGouzYvT8ZSUHkq2L1rf8fQr-2FicD-2Fsj7gf7Wjgoz3KCpCJUle16V5apn7RZEbZZkmCWjLn-2FATsq8E76EfVfyBXXWTvpmq1coQO8k2mw89H191Ih3HVUkxqHf0VMCJXwC1-2FNsXOgBu-2FQxXdMafy81MjIdvQvEzb-2BCy9HwSM9Hkuco-2F1-2Fwx07fo9aoH-2B3-2BiIimrU3Y17rkLzRyQ-2BxvU5v-2F4-2B8PL4UA-3D-3D" rel="nofollow noopener" target="_blank">PLOS One. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Badania pisma rongorongo. Ten tajemniczy artefakt może rzucić światło na historię kolonizacji
Nowe badania wykazały, że tak zwane pismo rongorongo może być znacznie starsze, niż zakładano. Naukowcy uważają, że to dowód, który podważa dotychczasową wiedzę o europejskiej kolonizacji Wyspy Wielkanocnej.
W tym artykule: Nieodszyfrowane pismo rongorongo Pismo powstało nawet 200 lat przed przybyciem Europejczyków Najstarsza tabliczka wykonana jest z drewna, które nie występuje na wyspie Tajemnice Wyspy Wielkanocnej Rongorongo to rodzaj pisma używany do zapisu najprawdopodobniej języka rapanui, który używany jest na Wyspie Wielkanocnej. Uważa się, że jest to jedyny rdzenny system pisma na terenie całej Polinezji. Nie wiadomo jednak, kiedy powstał, a co więcej – wciąż pozostaje nierozszyfrowany. Do dziś zachowały się tylko 23 lub 24 artefakty, na których znajdują się zapisane słowa w rongorongo. Nieodszyfrowane pismo rongorongo W przeszłości uważano, że pismo mogło powstać dopiero w wyniku kontaktu z europejskimi kolonizatorami. Badania wykazały jednak, że ta hipoteza jest mało prawdopodobna. Niemniej pierwsi Europejczycy, którzy przypłynęli na Wyspę Wielkanocną na początku XVIII wieku, nie zauważyli, aby lokalna ludność używała rongorongo. Na łamach czasopisma naukowego „Scientific Reports” ukazały się właśnie badania na temat jednego z artefaktów zawierających pismo rongorongo. To drewniana tabliczka, na której znajdują się tajemnicze i charakterystyczne inskrypcje. Analiza, w której brali udział również polscy badacze, wykazała, że zabytek najprawdopodobniej pochodzi z XV wieku, czyli ok. 200 lat przed przybyciem na wyspę Europejczyków. Pismo powstało nawet 200 lat przed przybyciem Europejczyków – Wyniki naszych badań potwierdzają tezę, że rongorongo było oryginalnym pismem mieszkańców Wyspy Wielkanocnej, a nie powstało pod wpływem europejskich przybyszów, inspirowane europejskim pismem – powiedziała w rozmowie z Live Science Silvia Ferrara, główna autorka badania i badaczka języków na Uniwersytecie w Bolonii. Tajemnicza Wyspa Wielkanocna. Gdyby posągi umiały mówić – Te posągi chodziły – powiadają mieszkańcy Wyspy Wielkanocnej. Archeolodzy wciąż próbują dociec, w jaki sposób. I czy ich historia jest opowieścią o katastrofie ekologicznej, czy pe... Naukowcy w artykule stwierdzili, że misterne znaki rongorongo wyglądają zupełnie inaczej niż jakiekolwiek europejskie litery. Uczeni przyznają, że to dodatkowo potwierdza tezę, iż pismo powstało niezależnie od kolonizacji. – Z historycznego punktu widzenia, jeśli tworzysz system pisma i opierasz się na zapożyczeniach, starasz się, aby był jak najbliżej oryginału – powiedziała Ferrara. Najstarsza tabliczka wykonana jest z drewna, które nie występuje na wyspie Naukowcy wspólnie przeprowadzili datowanie radiowęglowe próbek pochodzących z czterech drewnianych artefaktów. Autorzy ustalili, że trzy z nich wykonano z drzew ściętych w XVIII lub XIX wieku. Natomiast czwarta tabliczka pochodzi z drzewa ściętego w XV wieku, najprawdopodobniej w latach 1493–1509. – Oznacza to, że tabliczka powstała co najmniej 200 lat przed przybyciem Europejczyków na Wyspę Wielkanocną, a pismo rongorongo było już znane i używane – wyjaśnia Ferrara. Z odkryciem jest jednak pewien problem. Naukowcy dopuszczają możliwość, że inskrypcje mogły zostać wyryte znacznie później, jednak na starym fragmencie drzewa. Co ciekawe, nowa analiza wykazała, że najstarsza drewniana tabliczka została wykonana z gatunku drzewa, które nie występuje naturalnie na Wyspie Wielkanocnej. Autorzy twierdzą jednak, że był to prawdopodobnie kawałek drewna, który został wyrzucony na brzeg (z innej wyspy). – Uważamy, że w tym przypadku napis powstał prawdopodobnie mniej więcej w momencie pozyskania drewna, ponieważ hipoteza, że drewno było przechowywane przez ponad 200 lat, zanim zostało użyte, wydaje się mało prawdopodobne – stwierdziła badaczka. Tajemnice Wyspy Wielkanocnej Wyspa Wielkanocna skrywa wiele tajemnic. Znana jest przede wszystkim z tajemniczych posągów moai. To rzeźby przedstawiające głowy, które wykonane zostały przez rdzennych wyspiarzy. Zrobiono je z tufu wulkanicznego. Wszystkie figury są monolityczne, a niektóre ważą nawet ponad 18 ton i mają ponad 6 metrów wysokości. Największy z posągów, zwany również Paro, miał ok. 10 metrów i aż ważył 75 ton. Kamienne monolity mają setki lat. Naukowcy od lat próbują dowiedzieć się, jakie było przeznaczenie tych enigmatycznych rzeźb. Co więcej, nie wiadomo również, jak powstawały. Uważa się jednak, że mieszkańcy Wyspy Wielkanocnej wykorzystywali drewniane płozy przy transportowaniu najcięższych elementów. Źródło: Scientific Reports. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Polinezyjczycy docierali do najbardziej odległych wysp Pacyfiku. To element integracji kulturowej
Analiza geochemiczna kamiennych artefaktów wykazała, że Polinezyjczycy odbywali długodystansowe podróże na odległe wyspy Pacyfiku. Badania rzucają nowe światło na migrację tych ludów.
W tym artykule: Naukowcy dokonali analizy geochemicznej polinezyjskich narzędzi Narzędzia były transportowane przez ocean nawet 2500 km Odkrycie rzuca nowe światło na historię integracji ludów polinezyjskich Nie od dziś wiadomo, że Polinezyjczycy byli znakomitymi żeglarzami. Badania DNA sprzed wielu lat wykazały, że już w latach 1500–1000 p.n.e. ludy te zasiedliły wyspy m.in. Fidżi, Samoa, Tonga, a nawet Hawaje, Nową Zelandię i Wyspę Wielkanocną. Wydawało się, że zaludnienie odległej Oceanii jest już zjawiskiem dobrze zbadanym. Jednak z drugiej strony pochodzenie i rozwój społeczeństw polinezyjskich w regionach zachodniego Pacyfiku, dalej od tzw. „trójkąta polinezyjskiego”, wciąż były niejasne. Naukowcy dokonali analizy geochemicznej polinezyjskich narzędzi Naukowcy z Instytutu Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka w Niemczech dokonali analizy geochemicznej kamiennych artefaktów, które odnaleziono na stanowiskach archeologicznych na Vanuatu, Wyspach Salomona i Wyspach Karoliny. Badacze odkryli jednoznaczne dowody na to, że Polinezyjczycy odbywali wielokrotne dalekie podróże. Materiały, z których je wytwarzano, były przewożone z miejsc oddalonych nawet o 2500 km. – Wyniki naszych badań pokazują bardzo dużą mobilność na zachodnim Pacyfiku w ostatnim tysiącleciu naszej ery i oferują wgląd w skalę i czas kontaktów między ludami polinezyjskimi z Melanezji i Mikronezji a ich sąsiadami z zachodniego Pacyfiku i społeczeństwami zachodniej Polinezji – opisują naukowcy w badaniach opublikowanych na łamach czasopisma „Science Advances”. Międzynarodowym zespołem badawczym kierowali naukowcy z francuskiego Centre National de la Recherche Scientifique. Autorzy najnowszej publikacji opisali, że dzięki badaniu składu geochemicznego i izotopowego oraz porównaniu go ze skałami, które naturalnie występują w regionie, byli w stanie określić ich pochodzenie. Narzędzia były transportowane przez ocean nawet 2500 km W badaniu wykorzystano atomową spektrometrię absorpcyjną i spektrometrię mas, aby uzyskać jak najdokładniejsze wyniki. Wnioski dotyczące odkrycia powstały we współpracy z ekspertami z dziedziny archeologii, którzy uzupełnili dane o kontekst kulturowy. Okazało się, że kilka ciesaków, czyli narzędzi do obrabiania pni drzew, podobnych do siekier, powstało z kamieni, które pochodziły kamieniołomu Tatagamatau znajdującego się na Tutuila. To wyspa należąca do archipelagu Samoa. Wyspa Wielkanocna to nie tylko posągi moai. Podpowiadamy, co jeszcze warto zobaczyć Wyspa Wielkanocna niezmiennie fascynuje archeologów. Wokół zastosowania posągów moai krąży wiele teorii. – Te ciesaki były jednymi z najbardziej rozpowszechnionych przedmiotów w całej Polinezji Zachodniej i Wschodniej. Pochodzenie tych narzędzi sugeruje, że Polinezyjczycy odbywali długodystansowe podróże w kierunku Mikronezji i Melanezji. Naszym zdaniem to właśnie te wyprawy doprowadziły do zasiedlenia tych wysp – mówi Aymeric Hermann, głowy autor odkrycia i badacz z francuskiego Centre National de la Recherche Scientifique. Naukowiec podkreśla, że transport tych przedmiotów, które w kulturze polinezyjskiej uchodziły za niezwykle cenne (często przekazywane były z pokolenia na pokolenie), sugeruje, że były to starannie zaplanowane podróże. Odkrycie rzuca nowe światło na historię integracji ludów polinezyjskich Warto w tym miejscu wyjaśnić, że region nazywany powszechnie „Polinezją” obejmuje tysiące wysp, z których większość układa się w „trójkąt” ograniczony Hawajami, Wyspą Wielkanocną i Nową Zelandią. Poza tym obszarem, na południowym zachodzie znajduje się właśnie Mikronezja i Melanezja. To ponad 20 wysp, które zamieszkują ludzie posługujący się językami polinezyjskimi. Region nazywany jest mianem "Polynesian Outliers”, co można przetłumaczyć jako coś, co „odstaje” od Polinezji, jej oddzielna część. Zespół podkreśla, że kontakty między tymi wyspami są dowodem na to, że polinezyjscy żeglarze mogli odegrać ważną rolę w dystrybucji poszczególnych przedmiotów kultury materialnej i technologii. Naukowcy twierdzą, że te długodystansowe podróże pokazują, że społeczeństwa wysp Oceanu Spokojnego nigdy nie były od siebie całkowicie odizolowane. Uczeni wskazują, że poprzez dalekosiężną migrację i żeglugę, ludy te integrowały się wzajemnie i rozszerzały swój zasięg terytorialny. Autorzy podkreślają również, że te schematy interakcji są kluczowe dla zrozumienia historii rozwoju kultury ludów polinezyjskich. Źródło: Science Advances Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Na Wyspie Wielkanocnej odnaleziono nowy posąg moai. Spędził pod wodą ponad 200 lat
Na dnie wyschniętej laguny na Wyspie Wielkanocnej znaleziono nieznany wcześniej posąg moai. Figura przez kilkaset lat znajdowała się pod wodą.
W tym artykule: Tajemnica posągów moai Nowy posąg moai znaleziony na Wyspie Wielkanocnej Co się stanie z nowym posągiem na Wyspie Wielkanocnej? Prawie 900 – tyle posągów naliczono się dotychczas na Wyspie Wielkanocnej (przez Polinezyjczyków nazywanej Rapa Nui). Monolity określa się jako moai. Są one bardzo charakterystyczne. Przedstawiają sylwetkę człowieka z wydłużoną, prostokątną twarzą. Wyraźnie zaznaczone są na niej oczy i nosy. Posągi moai mają zazwyczaj kilka metrów. Z moai związanych jest wiele tajemnic. Nie jest jasne, kiedy dokładnie powstały. Szacuje się, że mogło to być od kilkuset do nawet tysiąca lat temu. O ich twórcach wiadomo z całą pewnością jedynie to, że musieli być znakomitymi żeglarzami. Wyspa Wielkanocna to jedno z najbardziej izolowanych miejsc na świecie. Najbliżej z niej do wyspy Pitcairn – przy czym „najbliżej” oznacza w tym przypadku ponad dwa tysiące kilometrów. Jeszcze dalej jest do kontynentu. Rapa Nui formalnie należy do Chile. Od zachodnich wybrzeży tego kraju dzieli ją 3,5 tys. km. Tajemnica posągów moai Zagadkę stanowi również przeznaczenie posągów. Spekulowano, że mogły przedstawiać bóstwa i służyć rytuałom religijnym. Cztery lata temu archeolodzy zbadali dwa posągi, z których jeden zakopany był pionowo w ziemi. Zdaniem badaczy miało to zapewnić wysokie plony na okolicznych polach uprawnych. Rapa Nui: Wyspa kolosów Zastępy kamiennych posągów Moai nieustępliwie strzegą legend Rapa Nui – chilijskiej Wyspy Wielkanocnej. W jeszcze innej pozycji znajduje się posąg, o którego istnieniu dowiedzieliśmy się zaledwie w tym tygodniu. We wtorek rdzenna społeczność Rapa Nui wydała oświadczenie, w którym poinformowano o odnalezieniu jeszcze jednego moai. Posąg leżał na boku. Znajdował się na dnie wyschniętej laguny w kraterze Rano Rakaru. Nowy posąg moai znaleziony na Wyspie Wielkanocnej Absolutna większość posągów moai została wyrzeźbiona z tufu wulkanicznego. Jego źródłem jest krater wulkaniczny Rano Rakaru, wpisany na Listę światowego dziedzictwa UNESCO. Leży on we wschodniej części wyspy. Znajdują się w nim pozostałości kamieniołomu, w którym rzeźbiono posągi. Na dnie krateru są też zbiorniki wodne. Nowo odkryty posąg związany jest właśnie z nimi. View oEmbed on the source website – Nowy moai znajdował się w środku laguny, która zaczęła wysychać w 2018 r. – powiedziała Ninoska Avareipua Huki Cuadros, szefowa organizacji rdzennych mieszkańców Wyspy Wielkanocnej, zarządzającej Parkiem Narodowym Rapa Nui. – Wcześniej przez 200–300 lat laguna miała trzy metry głębokości. A to oznacza, że w tym okresie nikt nie mógł pozostawić w niej moai – dodała. Posąg został odkryty przez wolontariuszy z trzech chilijskich uniwersytetów, którzy zajmują się odtworzeniem mokradeł w kraterze Rano Rakaru. W czasie prac natrafili na figurę leżącą na boku. Ma 1,6 metra długości i, jak inne moai, wyraźnie zarysowane rysy twarzy. Co się stanie z nowym posągiem na Wyspie Wielkanocnej? Znalezisko jest wyjątkowe nie tylko dlatego, że to kolejny moai znaleziony na Wyspie Wielkanocnej. – Ten posąg ma ogromny potencjał naukowy – napisano w oświadczeniu organizacji Ma’u Henua. – Odkrycie jest unikatowe. To pierwszy przypadek, kiedy moai znaleziono w lagunie w kraterze Rano Rakaru. Wyspa Wielkanocna stawia czoło zmianom klimatu. Posągom moai grozi katastrofa Czy Wyspa Wielkanocna straci posągi moai? Niestety taki scenariusz jest coraz bardziej możliwy. Organizacja Ma’u Henua ogłosiła, że będzie szukała finansowania, które pozwoliłoby na dokładniejsze zbadanie nowego znaleziska. Nie oznacza to jednak, że posąg moai zostanie przeniesiony w inne miejsce. Albo że chociażby zostanie podniesiony do pionu. – Należałoby zapytać całą społeczność Rapa Nui o to, co chciałaby zrobić z posągiem – powiedziała Ninoska Avareipua Huki Cuadros. – Najstarsi ludzie chcą, by pozostał tam, gdzie się znajduje – podkreśliła. Źródło: ScienceAlert. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Starożytne języki: 7 wciąż nieodczytanych systemów pisma. Kto je rozszyfruje?
Naukowcy od lat próbują odczytać starożytne języki z Europy, Azji i Ameryki. Rozszyfrowanie tych tajemniczych systemów pisma może przynieść odpowiedzi na wiele pytań o antyczne cywilizacje.
W tym artykule: Rongorongo (Wyspa Wielkanocna) Pismo linearne A i dysk z Fajstos (Kreta) Pismo protoelamickie (dzisiejszy Iran) Języki tocharskie (Azja Środkowa) Pismo cywilizacji Doliny Indusu Kipu (Imperium Inków) Manuskrypt Wojnicza (średniowieczna Europa) Wymyślony i używany w naszej cywilizacji alfabet, czyli pismo głoskowe, w którym kolejne symbole przedstawiają różne dźwięki ludzkiej mowy, to oczywiście nie jedyny sposób zapisywania informacji przez ludzi. W Azji choćby bardziej upowszechniło się pismo piktograficzne i ideograficzne. W nim do zapisu czynności i przedmiotów korzysta się z obrazków (piktogramów), a do zapisu idei i pojęć abstrakcyjnych – z tzw. ideogramów. Historia ludzkości zna jednak znacznie więcej systemów pisma. Niektórych z nich nadal nie potrafimy rozszyfrować. Oto 7 języków wciąż uznawanych za nieodczytane. Rongorongo (Wyspa Wielkanocna) To potoczna nazwa nierozszyfrowanego dotychczas pisma ludu Rapa Nui, rdzennie zamieszkującego Wyspę Wielkanocną. Nad jego odkodowaniem od ponad stu lat pracują lingwiści, archeolodzy, a ostatnio nawet informatycy. Do prac nad zrozumieniem tego starożytnego alfabetu zaprzęgnięto bowiem algorytmy komputerowe. Co prawda w wersji mówionej język rongorongo jest wciąż w użyciu, ale jego współczesna odmiana to mieszanka lokalnych słów z mnóstwem zapożyczeń z hiszpańskiego i francuskiego. Jednym z pierwszych odnalezionych zabytków pisma jest fragment traktatu z 1770 r., podpisanego przez starszyznę wyspy. Wówczas jednak nie zadbano o przygotowanie tłumaczenia na żaden z europejskich języków. W ten sposób zaprzepaszczono szansę na bezpośredni przekład i odczytanie pisma. Sto lat później, kiedy dokonano odkrycia większości tekstów rongorongo, jego rodzimi użytkownicy już dawno nie żyli lub zostali uprowadzeni do Europy. Pismo linearne A i dysk z Fajstos (Kreta) Cywilizacja minojska z Krety osiągnęła szczyt rozwoju 1500 lat przed naszą erą. Była jedną z najbardziej zaawansowanych kultur swoich czasów i jako jedna z pierwszych opracowała własne pismo, zwane dzisiaj linearnym A. Jednym z najsłynniejszych zabytków tego sposobu pisania jest słynny dysk z Fajstos. Na odnalezionym w 1908 r. naczyniu zapisano ciąg ideogramów, których do dzisiaj nie udało się odszyfrować. Cywilizacja minojska została zniszczona w wyniku wybuchu wulkanu Thira. Na jej gruzach powstało państwo Mykeńczyków, którzy opracowali nowy sposób zapisywania – pismo linearne B, odczytane w 1953 r. Pismo protoelamickie (dzisiejszy Iran) Elam to jedna z najmniej zbadanych starożytnych cywilizacji. Państwo Elamitów powstało ok. 2500 lat p.n.e. na terenie dzisiejszego Iranu, najbujniej rozwijając się na wybrzeżach Zatoki Perskiej. Do dziś nie udało się zakwalifikować języka elamickiego do jakiejkolwiek dużej grupy językowej. Wiadomo tylko, że zarówno starożytne języki Elamu, jak i pismo znajdowały się pod wpływem sąsiedniej kultury sumeryjskiej. Istnieje teoria, że elamicki mógł być spokrewniony z językami drawidyjskimi z terenów dzisiejszych Indii. Używane przez Elamitów pismo, mimo zachowanych zabytków w postaci tablic klinowych, nie zostało do dziś odczytane, pozostawiając szczegóły na temat życia codziennego cywilizacji tajemnicą. Piramidy na Antarktydzie: Skąd się wzięły tajemnicze struktury na szóstym kontynencie? Kiedy w 2016 roku fotografie tajemniczego obiektu na Antarktydzie obiegły świat, pojawiło się wiele pytań. Ogromny stożek jako żywo przypominał egipskie piramidy z płaskowyżu w Gizie. Czy... Języki tocharskie (Azja Środkowa) Tocharianie zamieszkiwali dorzecze Pamiru od ok. 2000 r p.n.e. Szczątki wielu przedstawicieli tego ludu odnaleziono zmumifikowane w piaskach tamtejszej pustyni. Naukowcy zgadzają się, że Tocharianie mogli być najdalej na wschód osiadłym ludem indoeuropejskim, spokrewnionym z Celtami. Do dziś kojarzeni są ze spiczastymi czapkami kobiet, które później spopularyzowały się również w średniowiecznej Europie. Pismo Tocharian wymarło prawdopodobnie w IX w. n.e., a tochariańskie manuskrypty wciąż w znacznym stopniu pozostają nierozszyfrowane. Pismo cywilizacji Doliny Indusu Znaki pisma z Doliny Indusu, znalezione na małych glinianych tabliczkach, pochodzą sprzed 4,5 tysiąca lat z pierwszej historycznej cywilizacji, jaka rozwinęła się na obszarze subkontynentu indyjskiego. Cywilizacja doliny Indusu powstawała prawie równocześnie z kulturą Mezopotamii i starożytnego Egiptu. Obrazki, symbole i znaki tzw. pisma cywilizacji Doliny Indusu zostały oficjalnie w 2004 r. uznane za piktogramy o znaczeniu religijnym i politycznym. Przeprowadzona analiza komputerowa dowiodła, że jest inaczej. Logiczna struktura pisma jest po prostu odzwierciedleniem języka mówionego. Badaczom jednak do dzisiaj nie udało się odszyfrować znaczenia poszczególnych znaków tego pisma. Kipu (Imperium Inków) Językiem używanym do powszechnej komunikacji w Państwie Inków był keczua – język do dzisiaj używany na terenie Peru, Boliwii i Ekwadoru. Inkowie nie używali jednak żadnego systemu pisania. Zamiast tego korzystali z kipu, czyli specjalnie zaszyfrowanych węzełków, do wysyłania wiadomości na duże odległości. Wraz z zagładą Inków przepadła możliwość odczytania tego niezwykłego sposobu szyfrowania informacji. Kolorowe sznurki z supełkami wykonane z bawełny lub włosia lamy i alpaki zachowały się do dziś. Nikt nie ma jednak pojęcia, jakie zapisano w nich wiadomości. Zagadka starożytnej chińskiej receptury rozwiązana. Pochodzi z księgi sprzed ponad 2300 lat Kao Gong Ji to najstarsza na świecie znana encyklopedia technologii i rzemiosła. Powstała w starożytnych Chinach. Znajdują się w niej opisy, jak wytwarzać przedmioty, takie jak broń czy ins... Manuskrypt Wojnicza (średniowieczna Europa) Manuskrypt Wojnicza to średniowieczna księga powstała między 1404 a 1438 rokiem. Przed zastosowaniem metody datowania radiowęglowego autorstwo manuskryptu przypisywano m.in. filozofowi Rogerowi Baconowi, alchemikowi Edwardowi Kelleyowi i okultyście Johnowi Dee. Do dnia dzisiejszego przetrwało 120 kart manuskryptu zawierających skomplikowane rysunki i opisane tajemniczym pismem. W 1912 roku manuskrypt odkrył Michał Wojnicz, znany też jako Wilfried M. Voynich – polsko-amerykański bibliofil i antykwariusz. Mimo wielu prób podjętych zarówno przez kryptologów, jak i amatorów, nikomu nie udało się rozszyfrować nawet krótkiego fragmentu Manuskryptu Wojnicza. Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska". Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów w technologiach. Miłośnik tenisa i europejskich stolic.
Wyspa Wielkanocna stawia czoło zmianom klimatu. Posągom moai grozi katastrofa
Czy Wyspa Wielkanocna straci posągi moai? Niestety taki scenariusz jest coraz bardziej możliwy.
W tym artykule: Globalne ocieplenie na świecie Wyspa Wielkanocna bez posągów moai Jak uratować posągi moai? Wyspa Wielkanocna to jedno z najbardziej rozpoznawalnych miejsc na świecie. I choć niełatwo się tam dostać, to chyba każdy chociaż raz widział na zdjęciu słynne posągi moai. Ich powstanie i zastosowanie od lat wzbudzają zainteresowanie naukowców. Według niedawnych badań rzeźbione głowy miały zapewnić lokalnym społecznościom płodne plony i rozwiązać problem braku żywności. Inne teorie mówią między innymi o kosmicznym pochodzeniu pomników. Nie ma jednak na to żadnych dowodów. Krótko mówiąc, posągi moai to wizytówki Wyspy Wielkanocnej. Megality mogą liczyć nawet tysiąc lat, ale czy przetrwają kolejne stulecia? To zależy od tego, czy uda nam się zatrzymać postępujące zmiany klimatu. Globalne ocieplenie na świecie Zmiany klimatu są coraz bardziej odczuwalne, choć nie wszędzie w taki sam sposób. To nie tylko globalne ocieplenie i związanie z nim susze czy pożary, ale też niespotykane dotąd burze i intensywne opady deszczu. Anomalia pogodowa na jednym końcu świata może mieć fatalne skutki na drugim. Tak jest, chociażby z topniejącymi lodowcami. Bezpośrednio cierpią na tym zwierzęta i ludzie zamieszkujący lądolody. Problem podnoszenia się poziomu mórz i oceanów dotyczy jednak wielu szerokości geograficznych – również okolic Wyspy Wielkanocnej. Ocean Spokojny wokół Wyspy Wielkanocnej do 2100 roku podniesie się przynajmniej o pół metra. Mimo że liczba opadów ma do tego czasu spaść o 15%, burze będą występować coraz częściej. DNA ujawnia obecność rdzennych Amerykanów na Polinezji. Wieki przed przybyciem Europejczyków Na długo przed pojawieniem się Europejczyków na wodach Polinezji, a nawet zanim pierwszy człowiek postawił stopę na Wyspie Wielkanocnej, autochtoniczna ludność Ameryki Południowej mieszał... Wyspa Wielkanocna bez posągów moai Większość posągów moai stoi wzdłuż wybrzeży wyspy, przez co są narażone na podnoszący się poziom oceanu czy sztormy. Podtopienia i erozje mogą nieodwracalnie zniszczyć ahu, czyli platformy na, których znajdują się ogromne głowy. Niestety to już się dzieje, czego świadkami byliśmy w maju 2021 r. – Takie obrazki staną się bardziej powszechne niż do tej pory. Być może to wcale nie będzie powolny proces niszczenia, a duże wydarzenie, które spowoduje straty – mówi cytowany przez Bloomberg Hetereki Huke, architekt kierujący opracowaniem planu działań na rzecz klimatu Wyspy Wielkanocnej. Zmiany klimatu zagrażają nie tylko moai, ale również rdzennym mieszkańcom wyspy. Z powodu globalnego ocieplenia coraz większym problem jest susza. Dla porównania w 2020 r. roczne opady wynosiły 992 mililitry, a w 1991 r. 1311 ml. Brak deszczu doprowadził już do tego, że w ostatnich latach wyschło wulkaniczne jezioro Rona Raraku. Podziemny świat Rapa Nui. Setki jaskiń we wnętrzu Wnętrze Wyspy Wielkanocnej Przeczytaj opowieść o polskiej grupie śmiałków, która postanowiła je zbadać. Jak uratować posągi moai? Ryzyko zniszczenia słynnych posągów poruszyło nie tylko naukowców. W celu ich ratowania podjęto już pierwsze kroki. Na Wyspie Wielkanocnej stanął mur chroniący moai przed falami. W przyszłości konstrukcja ma być rozbudowywana. Niestety z powodu pandemii inwestycja została wstrzymana. Nie pomaga też to, że przez ostatnie dwa lata wyspa straciła główne źródło przychodu, czyli turystów. Niestety przykład Wyspy Wielkanocnej pokazuje, że zmiany klimatu najbardziej zagrażają najuboższym społecznościom, które mają najmniejszy wpływ na globalne ocieplenie.
Wyspa Wielkanocna to nie tylko posągi moai. Podpowiadamy, co jeszcze warto zobaczyć
Wyspa Wielkanocna niezmiennie fascynuje archeologów. Wokół zastosowania posągów moai krąży wiele teorii.
W tym artykule: Posągi moai – kolosy z Oceanu Spokojnego Największa tajemnica Wyspy Wielkanocnej rozwiązana? Wyspa Wielkanocna jest znana z posągów moai, ale to nie jedyne atrakcje Wyspa Wielkanocna jest znana na całym świecie dzięki tajemniczym posągom moai. Kamienne monolity liczą setki lat. Podróżników i naukowców przyciąga związana z nimi tajemnicza aura. Zastosowanie tych niezwykłych budowli od wieków pozostaje niewiadomą. Badacze nie są też pewni, jak powstawały. Bardzo możliwe, że mieszkańcy wysp skorzystali z drewnianych płóz przy transportowaniu najcięższych elementów. Niezwykłe odkrycie i nowy rekord. Pierwsza w historii załogowa misja na dno Rowu Atakamskiego Dwóch badaczy dotarło na dno Rowu Atakamskiego. Znaleźli się ponad 8 tysięcy metrów pod powierzchnią Oceanu Spokojnego. Co tam zaobserwowali? Posągi moai – kolosy z Oceanu Spokojnego Na Wyspie Wielkanocnej jest blisko 900 posągów moai. Co symbolizują? Najczęściej cytowane teorie mówią o wyobrażeniach bóstw i przodków. Uważa się też, że były związane z działalnością rytualną i stanowiły punkt odniesienia dla całej społeczności. Kamienne głowy powstawały między XV a XVII wiekiem. Ich zastosowanie i lokalizacja pozostają jednak tajemnicą. Co jakiś czas naukowcy publikują badania, w których przedstawiają dowody na nowe wytłumaczenia. Według badań opublikowanych na łamach „Journal of Archaeological Science” głowy wyrzeźbiono na polecenie elitarnej klasy rządzącej. Miały zapewnić płodne plony i rozwiązać problemy związane z brakiem żywności. Największa tajemnica Wyspy Wielkanocnej rozwiązana? Badania zostały przeprowadzone przez archeolożkę Jo Anne Van Tilburg i zespół specjalistów, w tym geoarcheologów i geologów. Wspólnie zbadali dwa monolity wykopane w kamieniołomie Rano Raraku, gdzie znajduje się większość posągów. Oba znajdowały się w pozycji pionowej – jeden z nich był zakopany w głębokiej dziurze. To odkrycie ma być dowodem na to, że w kamieniołomie wyspiarze nie tylko rzeźbili głowy, ale też sadzili pola uprawne. Sprzyjała temu wyjątkowo żyzna gleba. – Prawdopodobnie inne pionowe moai w Rano Raraku zostały zachowane na miejscu, aby zapewnić święty charakter samego kamieniołomu. Miały kluczowe znaczenie dla idei płodności, a w przekonaniu wyspiarskiej społeczności ich obecność stymulowała uprawy rolne – tłumaczy Van Tilburg. Dodatkowo, analiza próbek gleby z kamieniołomu wskazała na obecność między innymi bananów i słodkich ziemniaków. To pierwsze badanie ukazujące kamieniołom jako złożony krajobraz, w którym żyzność gleby, rolnictwo i święta natura moai miały się ze sobą przenikać. Badacze z Binghamton University w Nowym Jorku zauważyli z kolei, że większość posągów znajduje się w pobliżu źródeł słodkiej wody. – Za każdym razem, gdy widzieliśmy ogromne ilości świeżej wody, widzieliśmy gigantyczne posągi. To było absurdalnie przewidywalne – wspomina profesor Carl Lipo. Naukowcy kontynuują badania, żeby ustalić, czy rozmiary i inne cechy posągów rzeczywiście mogą być powiązane z jakością zasobów wodnych. Tylko 45 turystów odwiedziło Bali w 2021 roku. Teraz wyspa znów otwiera się dla wszystkich krajów. Co warto wiedzieć przed wylotem? Polacy mogą podróżować na Bali od kilku miesięcy, ale dopiero w lutym uruchomione zostanie pierwsze od dwóch lat międzynarodowe bezpośrednie połączenie na wyspę. Co jeszcze się zmienia? Wyspa Wielkanocna jest znana z posągów moai, ale to nie jedyne atrakcje Posągi moai to jeden z najbardziej znanych landmarków na świecie. Nie dziwne więc, że Wyspa Wielkanocna kojarzy się właśnie z nimi. To wyjątkowe miejsce na Oceanie Spokojnym ma jednak do zaoferowania nie tylko tajemnicze monolity. Nad Zatoką Anakena położona jest jedyna piaszczysta plaża na wyspie. Znajduje się w granicach parku narodowego, a tym samym jest wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Legendy głoszą, że to właśnie na plażę Anakena przypłynął pierwszy władca wyspy Hotu Matuʻa wraz ze swoim ludem. Miejsce to przez lata było jednym z religijnych centrów społeczności wyspy. Kolejne fascynujące historyczne miejsce na wyspie to Orongo, dawne centrum obrzędów i kamienna osada dawnych mieszkańców wyspy. Budowle zostały odrestaurowane w latach 40. ubiegłego wieku przez amerykańskiego archeologa Williama Mulloya. Niedaleko znajduje się Rano Kau – krater wulkaniczny o średnicy ok. 1,5 km. Jego dno pokrywa zarastające jezioro. Na Wyspie Wielkanocnej jest około 200 stanowisk archeologicznych. Jeden dzień to zdecydowanie za mało, żeby nacieszyć się klimatem tego miejsca i choć trochę je poznać. Najlepiej od razu zaplanować 3- lub 4-dniową wycieczkę. Źródła: Journal of Archaeological Science, Plos One
Technologia 3D, dzięki której można tworzyć trójwymiarowe modele obiektów, pozwala chronić i odbudowywać cenne zabytki
Technologia skanowania przy pomocy laserów pozwala na tworzenie odwzorowujących w najdrobniejszych detalach modeli budynków i konstrukcji w trzech wymiarach. To nieocenione narzędzie w rękach naukowców, którzy dzięki niemu mogą lepiej dbać o najcenniejsze zabytki, lub w razie potrzeby, naprawiać je i odbudowywać.
W tym artykule: Modelowanie 3D na pomoc Notre Dame Cyfrowe dziedzictwo Od Wyspy Wielkanocnej do Mjanmy Doskonałym przykładem jest zniszczona pożarem sprzed kilku lat, słynna paryska katedra Notre Dame. Przy pomocy skanowania laserowego zespół ekspertów stworzył jej wierny trójwymiarowy, cyfrowy model. Ta rekonstrukcja, początkowo przeprowadzona jedynie na dyskach komputerów, jest niezwykle pomocna dla ekspertów którzy zajmują się faktyczną odbudową i obejmuje znacznie więcej niż tylko odwzorowanie kształtu budynku w najdrobniejszych szczegółach. Modelowanie 3D na pomoc Notre Dame Model 3D zawiera też szczegółowe dane dotyczące składu chemicznego materiału budulcowego katedry, fizyczne parametry budowli takie jak ciężar poszczególnych elementów czy naprężenia występujące w całej konstrukcji. Oprócz tego, cyfrowy model jest też pełen uwag dotyczących historii budowli, danych na temat gruntu na którym stoi wraz z wynikami badań archeologicznych oraz wszelkich innych informacji z dziedziny architektury i inżynierii niezbędnych do jak najlepszego odbudowania Notre Dame po pożarze. O tym, jak wysoki jest stopień dokładności tego modelu świadczy to, iż każdy z kawałków drewna tworzących sklepienie, które spłonęło jest również szczegółowo opisany i skatalogowany. Cyfrowe dziedzictwo Wszystkim zajmuje się organizacja pozarządowa o nazwie CyArk. Działa ona w obszarze tzw. „dziedzictwa cyfrowego”. Jej działalność polega na skanowaniu i katalogowaniu danych cyfrowych dotyczących najcenniejszych pod względem historycznym i kulturowym miejsc na świecie. Jej przewodniczący, informatyk John Ristevski, opisuje działanie wykorzystywanej w tym procesie technologii LIDAR (to skrót od Light Detection and Ranging, co można przetłumaczyć jako „wykrywanie i skalowanie fotometryczne”): „Pozwala nam ona na bardzo dużą dokładność. W przeciwieństwie do fotogrametrii (która jest procesem polegającym na pozyskiwaniu informacji na temat terenu na podst. zdjęć), LIDAR zapewnia uzyskanie wspaniałych tekstur i pięknej geometrii, w procesie modelowania". Od chwili swojego powstania CyArk przechowuje kopie danych zawierających informacje na temat każdego zeskanowanego miejsca w specjalnym, podziemnym bunkrze, głęboko pod ziemią, służącym za swoisty sejf dla serwerów i dysków, dla różnych instytucji. To daje pojęcie o tym, jak poważnie ta organizacja traktuje swoje zadanie. W 2018 roku CyArk zaczęła również udostępniać swoje zbiory danych za darmo w Internecie w oparciu o licencję Creative Commons, co pozwala na korzystanie z nich każdemu chętnemu. Od Wyspy Wielkanocnej do Mjanmy Misją CyArk oprócz pomocy w zachowaniu najcenniejszych światowych zabytków w jak najlepszym stanie jest też szkolenie specjalistów zajmujących się zabytkami na całym świecie. Na początku 2020 roku np. Ristevski i razem ze swoimi pracownikami przeprowadził szkolenia dla pracowników troszczących się o słynne posągi na Rapa Nui, czyli na Wyspie Wielkanocnej. Wielkie posągi są wystawione na ciągłe działanie silnych pacyficznych wiatrów i soli pochodzącej z oceanu. CyArk wykonała tam zestaw trójwymiarowych modeli, które posłużą jako nieocenione źródło informacji o procesie starzenia się i erozji każdego z ogromnych kamiennych posągów znajdujących się na wyspie. Innym z miejsc, które odwiedził Ristevski ze swoim zespołem z CyArk jest Mjanma czyli dawna Birma. Przeprowadzono tam skanowanie wielkich świątyń Bagan zbudowanych z kamienia. Dane zebrane przy tej okazji okazały się nieocenione, gdy w to miejsce nawiedziło potężne trzęsienie ziemi w 2016 roku. Dzięki trójwymiarowym modelom, tamtejsi konserwatorzy byli w stanie szczegółowo ocenić powstałe zniszczenia i zaplanować proces odbudowy, co byłoby bardzo utrudnione, jeśli w ogóle nie niemożliwe bez pomocy CyArk.
DNA ujawnia obecność rdzennych Amerykanów na Polinezji. Wieki przed przybyciem Europejczyków
Na długo przed pojawieniem się Europejczyków na wodach Polinezji, a nawet zanim pierwszy człowiek postawił stopę na Wyspie Wielkanocnej, autochtoniczna ludność Ameryki Południowej mieszała się z wyspiarzami z wschodniego Pacyfiku.
W badaniu opisanym w czasopiśmie ”Nature” szczególnie ciekawy jest wątek o Rapa Nui, czyli Wyspie Wielkanocnej, bo jest to polinezyjska wyspa położona najbliżej kontynentu Ameryki Południowej i od dawna uważana była za naturalne miejsce pierwszego kontaktu kultury wyspiarskiej i kontynentalnej. Długo nie było jasne, czy obie kultury ewoluowały osobno by w którymś momencie połączyć się, czy raczej nastąpił ”eksport z kontynentu”. View oEmbed on the source website Najbardziej znana próba udowodnienia, że to podróżnicy z dzisiejszego Peru w czasach prekolumbijskich zdołali zasiedlić Polinezję, to wyprawa norweskiego obieżyświata Thora Heyerdahla z 1947 roku. Ekspedycja Kont-Tiki pokazała, że wykonaną prostymi narzędziami tratwą można było dopłynąć ze stałego lądu na wyspy wschodniego Pacyfiku. Choć teorię Norwega wielu archeologów uznawało za niedorzeczną, z czasem przybywało dowodów na istnienie w przeszłości takich międzycywilizacyjnych kontaktów między Ameryką Południową a Polinezją. Chodzi m.in. o badania genetyczne słodkich ziemniaków i ludzi. Uważa się, że pochodzące z Peru 1000 lat temu trafiły na wyspy Polinezji. Nawet nazwa tych roślin, kuumala, przypomina odpowiadające im słowa z keczua, języka andyjskich ludów, czyli ”kumara” i ”cumal”. W kwestii DNA ludzi zauważono w 2014 roku, że w próbkach 27 mieszkańców Rapa Nui jest 8 proc. genów pochodzących od przodków z kontynentu. Udało się określić moment pierwszego kontaktu tych grup na 1340 rok, stulecia przed pierwszymi europejskimi odwiedzinami Wyspy Wielkanocnej w 1722 roku. Nowe badanie także bazuje na ocenie materiału genetycznego. Z 17 różnych wysp Polinezji, w tym Rapa Nui oraz 15 różnych społeczności mieszkających na wybrzeżu Ameryki Południowej pobrano ponad 800 próbek. Dzięki zsekwencjonowaniu tych kilkuset genomów udało się obalić teorię o Wyspie Wielkanocnej jako miejscu pierwszego kontaktu, tłumaczy jeden z autorów badania, genetyk Andrés Moreno-Estrada z Narodowego Laboratorium Genomiki dla Bioróżnorodności (LANGEBIO) w Meksyku. View oEmbed on the source website Ten pierwszy raz dotyczył pierwotnych mieszkańców Polinezji oraz grupy indian spokrewnionych z tymi żyjącymi na terenie dzisiejszej Kolumbii. Miało to miejsce około roku 1150, czyli dwa stulecia wcześniej niż pokazywało badanie DNA z 2014 roku. Nie była to także Wyspa Wielkanocna, a raczej Fatu Hiva, wyspa na Markizach, najbardziej na północ wysuniętej części Polinezji Francuskiej. - Choć w linii prostej znajduje się od Ameryki Południowej dużo dalej niż Wyspa Wielkanocna, to jednak stałe wiatry i prądy morskie czynią dotarcie do niej prostszym niż na Rapa Nui – skomentował w czasopiśmie ”Nature” Paul Wallin, archeolog z Uniwersytetu w Uppsali i pracownik muzeum Wyprawy Kon-Tiki w Oslo. Co do teorii, która ”częściowo potwierdza” (jak zauważył Wallin) pomysł Heyerdahla, nie jest przekonany (niezwiązany z badaniami opisanymi w ”Nature” archeolog Carl Lipo z Uniwersytetu w Birmingham. Jego zdaniem nowe badanie DNA nie wyjaśnia w jaki sposób prekolumbijscy Indianie mieliby dotrzeć na wyspy. – Większość dostępnych dowodów wskazuje, że to raczej Polinezyjczycy najpierw dotarli do brzegów Ameryki Południowej a dopiero później skolonizowali wyspy na Pacyfiku. Słodkie ziemniaki mogli po prostu zabrać ze sobą. W końcu oni uwielbiają długie podróże, pokonując najpierw wielkie odległości a potem dopiero zasiedlając znalezione po drodze lądy – Lipo zauważył w ”National Geographic”.
Podziemny świat Rapa Nui. Setki jaskiń we wnętrzu Wnętrze Wyspy Wielkanocnej
Przeczytaj opowieść o polskiej grupie śmiałków, która postanowiła je zbadać.
– Ja!-ski!-nia! – krzyczy Rafał, pokazując ręką w górę. Huk fal zagłusza skandowane sylaby. Od godziny skacząc z kamienia na kamień, idziemy brzegiem Pacyfiku po północno-wschodnich rubieżach Rapa Nui, niedużej, przypominającej trójkąt wyspy. Europejczycy w 1722 r. nazwali ją Wielkanocną – od dnia, w którym po raz pierwszy przybili do jej brzegów. Nad naszymi głowami piętrzy się klif zbudowany z wulkanicznych głazów, tufów i popiołów. Wszystko przemieszane jak warstwy w torcie i zapieczone siłami natury. Około 3 mln lat temu seria potężnych erupcji dała początek wyspie, a kolejne wybuchy ukształtowały jej powierzchnię. W materii wyrzucanej z ognistego wnętrza Ziemi, niczym rodzynki, tkwią jaskinie – długie i ciasne tunele. Ich odnalezienie, penetracja i kartowanie oraz badanie tego, co przez setki lat pozostawili w nich mieszkańcy Rapa Nui, jest celem naszej 18-osobowej wyprawy. Otwór, na który wskazuje Rafał Kardaś, na co dzień nauczyciel geografii oraz instruktor wspinania, znajduje się jakieś 20 m nad wybrzeżem. Wejścia doń broni połać kruchej skalnej ściany – momentami pionowej, momentami odchylającej się do tyłu. Rafał związuje się liną i ostrożnie rusza w górę. Dochodzi na półeczkę pod solidnie wywieszającym się okapem. Pokonanie go jest możliwe tylko dzięki tzw. żywej drabinie – musi stanąć na moich ramionach, by wejść na dalszą część ściany. Nikt z nas nie ma wątpliwości, co się stanie, jeśli Rafał odpadnie. W końcu dociera do krawędzi otworu, zagląda do niego i wślizguje się do środka. – Jest ciasno, ale to klasyczny tunel lawowy! – krzyczy. – Wchodzicie? Dotarcie tam kolejnych dwóch osób zajmuje godzinę. W końcu zziajani, skuleni na półeczce o powierzchni metra kwadratowego, zakładamy kaski, szykujemy oświetlenie i sprzęt. Rafał i Beata Michalak prowadzą pomiary topograficzne dalmierzami laserowymi i szkicują jaskinię. Ja ruszam do przodu. Przez pierwszych 10 m tunelu można posuwać się na kolanach. Korytarz ma owalny przekrój, typowy dla jaskiń powstających w potokach lawy. Jego dolna część, tzw. spąg, to zaschnięty potok roztopionych skał. Górną wyrzeźbiły przepychające się przez magmę wulkaniczne gazy. Śladów bytności człowieka nie ma. Ot, kilka skorupek krabów, muszelki. Widać, że dla dawnych mieszkańców jaskinia położona tak wysoko była zbyt trudno dostępna. Kolejnych 10 m pokonuję, czołgając się. Czasami muszę kopać rękami w spągu. Gdy sufit opada na wysokość zaledwie 30 cm, zdejmuję kask. Po ok. 50 m od wejścia docieram do miejsca tak ciasnego, że nie mam szans na przejście. – To chyba jaskinia z najtrudniejszym dostępem na całej wyspie! Jak ją nazwiemy? – zastanawiamy się, zjeżdżając na linach na wybrzeże. Po krótkiej dyskusji przystajemy na Ana Explora (ana to po rapanujsku jaskinia). Kilkaset metrów dalej, również w klifie, jakim opada do morza półwysep Poike, znajduje się kolejny otwór. Prowadzącą doń ścianę można przejść bez asekuracji. Korytarz wije się aż 400 m w głąb wulkanicznej skały. W tej jaskini od razu rzucają się w oczy ślady ludzkiej obecności – niedaleko wejścia natrafiamy na pozostałości kilku pochówków. Kości długie zmienione przez wilgoć w sito, kilka żeber, rozsypane zęby i liczne drobne narzędzia zrobione z obsydianu – ostrego, łatwo łupliwego szkliwa wulkanicznego, które służyło do produkcji siekier, grotów strzał, dłut i noży. Nie wiadomo dokładnie, kiedy pierwsi ludzie dotarli na Rapa Nui. Prawdopodobnie około 900–1200 roku przybyli z wysp dziś zwanych Polinezją Francuską (o podboju Pacyfiku pisaliśmy w NG w marcu 2008). Wiele publikacji sugeruje, że pierwotną ojczyzną Rapanujczyków były Markizy. Oznaczałoby to, że ci rzekomo prymitywni żeglarze pokonali aż 3 800 km otwartego oceanu! Według legendy flotyllą dowodził król Hotu Matua, a jego statki przybiły do północnych brzegów wyspy, do jedynej plaży w zatoce Anakena. Tam grupa kilkudziesięciu, a może stu zdobywców nowego lądu zbudowała osiedle domów przypominających kształtem łodzie i zasiedliła liczne znajdujące się w sąsiedztwie jaskinie. Przez kilkaset lat dobrobytu populacja wyspy rozrosła się do kilku–kilkunastu tysięcy mieszkańców. Ludzie ci uprawiali niezwykły kult przodków, obligujący do rzeźbienia w skale ogromnych, osiągających nawet 20 m wysokości posągów wyobrażających zmarłych. Prawdopodobnie do transportu kolosów zwanych moai wycięto większość drzew rosnących na wyspie, co spowodowało katastrofę ekologiczną. Brak żywności doprowadził do wojny domowej i upadku cywilizacji. Gdy Europejczycy w XVIII w. nawiązali pierwsze kontakty z wyspiarzami, ta przedziwna kultura praktycznie była martwa. Mieszkańcy Rapa Nui, porywani przez peruwiańskich łowców niewolników i dziesiątkowani przez zawleczone z kontynentu choroby, nie potrafili już odczytać pisma rongorongo, jakim przodkowie zapisali historię ich ludu. Pod koniec XIX w. pozostało przy życiu zaledwie 111 wyspiarzy, którzy w 1888 r. oddali się pod opiekę Chile. Dziś wyspę zamieszkuje ok. 4 tysięcy ludzi. Kim byli Rapanujczycy pochowani w eksplorowanych przez nas grotach? Kiedy i jak zginęli? Tego nie udało się nam dowiedzieć, bo pozwolenie na prowadzenie badań kulturowych pozostałości po dawnych mieszkańcach, które udało się uzyskać dzięki wieloletnim staraniom byłego ambasadora w Chile prof. Zdzisława Jana Ryna, zostało cofnięte, i to już po przybyciu ekipy na Rapa Nui. Władze wyspy nie pozwoliły na badania radiowęglowe ani testy DNA. Dlaczego? Może wolą, żeby miejsce to nadal otaczał nimb tajemnicy. Prawda wszak nie zawsze jest tak atrakcyjna jak legenda. W podaniach, do jakich dotarł słynny żeglarz Thor Heyerdahl, powtarza się opowieść, iż ciała umierających umieszczano na wybrzeżu na specjalnych łożach, dopóki ptaki i skorupiaki nie zostawiły tylko nagich kości. Wówczas składano je do grobowców. Miejsca ostatniego spoczynku Rapanujczyków urządzane były dwojako – albo wewnątrz ahu, platform ceremonialnych, na których stawiano moai, albo właśnie w jaskiniach. Do dziś niektórzy mieszkańcy wyspy marzą, by ich kości spoczęły w grotach (co jednak od dawna jest zakazane). Ana Explora i jej sąsiadka to tylko dwie z kilkuset jaskiń na Rapa Nui. Ilu dokładnie? Nawet tego nie wiadomo. Do przyjazdu naszej ekipy znanych było zaledwie kilkadziesiąt grot. Tylko kilka największych doczekało się szczegółowej eksploracji i opisu, a trzy były legalnie udostępnione turystom. – Tymczasem nasza wyprawa przez prawie dwa miesiące dokładnie przebadała aż 320 jaskiń łącznej długości ponad 9 km – mówi kierownik ekspedycji Andrzej Ciszewski, speleolog. Penetrowaliśmy jaskinie na klifach, na polach lawy, a nawet podwodne. Kartowaliśmy ogromne, rozbudowane systemy z plątaniną korytarzy i skromne podziemne „schroniska”. Nikt wcześniej tego nie robił – dodaje Ciszewski. Jaskinie wciąż pełnią ważną funkcję dla miejscowych. Pozostają w sferze sacrum, dlatego trudno jest uzyskać zgodę i zrozumienie dla takich prac – mówi Maciej Sobczyk z Ośrodka Badań Prekolumbijskich Uniwersytetu Warszawskiego. – To były domy, kryjówki, budowle obronne, miejsca kultu, grobowce, spiżarnie – wyjaśnia. W ich obszernych, osłoniętych od wiatru wejściach urządzano ogrody, komory służyły jako zbiorniki z wodą, w jednej z jaskiń jeszcze 50 lat temu funkcjonowała... porodówka, a w innej (badanej przez Heyerdahla grocie Ana o Keke) zamykano ponoć młode dziewczęta, by ich skóra bez dostępu słońca uległa wybieleniu! Oglądając to wszystko, można odnieść wrażenie, że epoka kamienna skończyła się tam dopiero przed chwilą. W Europie ten czas jest odległą, niemal nierealną przeszłością. Marcin Jamkowski, 2009
Zastępy kamiennych posągów Moai nieustępliwie strzegą legend Rapa Nui – chilijskiej Wyspy Wielkanocnej.
Na powitanie były kwiaty. Już na lotnisku zawisły na mojej szyi (i na szyjach moich kompanów) girlandy kuszące zapachami tropików. Dobry początek – pomyślałem sobie, gdy urocza Polinezyjka obdarowała mnie też uśmiechem równie pięknym co kwiaty. – Iorana! – „Witaj”! Potem szybko przyszedł czas na Hanga Roa, jedyne na wyspie miasto, choć to szumne słowo dla osady parterowych domków ukrytych w gąszczu tropikalnej roślinności. Po tutejszych drogach samochody zżarte przez sól Pacyfiku poruszają się dostojnie, z prędkością zaledwie 30 km/godz., w myśl zasady, że i tak nie ma się dokąd spieszyć. Mijają je jadący konno na oklep długowłosi, wytatuowani faceci. Zachowują się, jakby sjesta trwała cały dzień. W ogrodach rosną bananowce, za uszami dziewczyn zatknięte są kolorowe kwiaty, w restauracyjkach podają drinki z parasolkami i homary. Doprawdy, rajski początek! Dalej były już tylko kamienne posągi. Wielkie 30-metrowe kolosy. I średnie – o połowę niższe. I małe – wielkości rosłego mężczyzny. Mówi się tu na nie moai. Jedne stoją na okazałych ceremonialnych platformach-ołtarzach, inne są niedbale porzucone w krzakach w zakątkach wyspy. W sumie jest ich tu ponad 900. Dla miejscowych są święte. Turystom nie wolno ich niszczyć, wchodzić na nie i dotykać. Do wielu nie można się nawet zbliżać. Nikt dokładnie nie wie, jak powstały, jak je transportowano i jaką pełniły funkcję. Te wyniosłe kolosy, największa atrakcja Wyspy Wielkanocnej, zainspirowały więcej legend niż grobowiec Tutanchamona, piramidy Majów i Stonehenge razem wzięte! Wszystko dla kolosa Najpopularniejsze posągi stoją już w samym mieście Hanga Roa. Ale niedaleko domu, który wynajęliśmy na czas wyprawy, również wznoszą się kamienne kolosy. Pognałem je obejrzeć, gdy tylko rozpakowałem plecak. Pięć figur stało w równym szeregu na nadmorskim „ołtarzu” Ahu Vai Uri. Odwrócone tyłem do Pacyfiku patrzyły w głąb lądu. Niewysokie, miały może po pięć metrów wzrostu, zrobione z tufu – szarej, miejscowej skały wulkanicznej. Jednemu moai czas lub burzliwe wydarzenie w przeszłości utrąciło pół głowy, drugiemu niemal całą. Mimo to kolosy wyglądały wyniośle i tajemniczo. Dwa kolejne stały na pobliskich platformach, Ahu Tahai i na Ahu Ko Te Riku. Jeden z nich miał na głowie pukao z czerwonej skały wulkanicznej. To wyglądające jak kapelusz nakrycie głowy okazało się wymyślnym polinezyjskim kokiem, który plecie się z cierpliwie hodowanych mocnych, długich włosów. Ozdoba na posągu musi ważyć kilka ton. Nie mogę wyjść z podziwu, jak udało się ją zainstalować na kamiennej głowie bez pomocy dźwigu. Kim byli ludzie, którzy tego dokonali? Legenda głosi, że pierwsi kolonizatorzy dobili do brzegów urokliwej zatoki Anakena. Znajduje się tam jedyna piaszczysta plaża. Postanowiłem ją jak najszybciej zwiedzić, tym bardziej że zaczął mi właśnie doskwierać popołudniowy upał. Nie szkodzi, że akurat wymyśliłem to, będąc na drugim końcu wyspy. Rapa Nui (powszechnie znana jako Wyspa Wielkanocna) jest lądem kieszonkowym; ma około 15 km wzdłuż i 20 km wszerz. Przejazd samochodem z obowiązkowym napędem na cztery koła z Hanga Roa na plażę Anakena zajął mi nieco ponad pół godziny. Anakena jest spełnieniem wyobrażeń mieszkańca północnej Europy o tropikalnym raju. Głęboko wcinającą się w ląd szmaragdową zatokę osłaniają dwa skaliste przyczółki. Na brzegu leży drobny, żółty piasek (oraz plażowicze). Za nimi palmowy las. W pobliżu platforma Ahu Nau Nau z kilkoma pięknie odrestaurowanymi posągami. Nie wiadomo, kiedy dokładnie do tej zatoki przybyli pierwsi osadnicy i kiedy na tym terenie dokonał się podział na dwie grupy społeczne „długouchych” i „krótkouchych”. Teorie powstawały różne. Słynny norweski eksplorator Thor Heyerdahl twierdził, że Rapa Nui skolonizowali około 400 r. Inkowie; Norweg dostrzegł podobieństwo najstarszych budowli kamiennych na wyspie i inkaskich świątyń w Cusco w dzisiejszym Peru. Heyerdahl przypuszczał, że około 300 lat później na wyspę dotarła druga fala osadników – tym razem z przeciwnej strony, z zachodu, z Polinezji oddalonej o 2–2,5 tys. km. Według niego dwie fale zdobywców odległego lądu dały początek dwóm kastom „długo-” i „krótkouchych”. Teoria ta nie wytrzymała próby czasu, lecz nadal pokutuje na licznych stronach internetowych. Dziś naukowcy przyjmują, że obie grupy mają wspólne pochodzenie. Okazuje się, że Rapa Nui została zaludniona tylko raz przez żeglarzy polinezyjskich. Przypłynęli z rejonu archipelagu Markizów oddalonego od wyspy, bagatela, o 3 800 km. Większość badaczy polinezyjskiej kultury sądzi, że było to około 800 r. n.e, ale są też tacy, którzy twierdzą, iż stało się to 400 lat później. Zdobywcom wyspy miał przewodzić król Hotu Matua. Miejscowi do dziś precyzyjnie wywodzą od niego swe drzewa genealogiczne. Przybyło tysiąc osób na statku króla: kobiety, mężczyźni, dzieci. I tysiąc na statku królowej... –wygrzewając się na piasku Anakeny, czytam legendę spisaną przez ojca Sebastiana Englerta – misjonarza, który na Rapa Nui przeżył pół ubiegłego wieku. Englert opisuje przystrojoną armadę królewskich łodzi, wiozącą zapewne nie więcej niż kilkudziesięcioro podróżników, która przybiła do jedynej nieskalistej plaży. W grocie wulkanicznej w pobliżu Anakeny król i świta spędzili pierwszą noc. Przyzwyczajeni do przebywania w swoich drewnianych żaglowcach przybysze zbudowali domy w kształcie łodzi odwróconych do góry dnem i rozpoczęli kolonizację wyspy. Do dziś w wielu miejscach stoją wrzecionowate fundamenty takich domów. Samemu można sprawdzić, jak trudno wpasować się w wąski korytarzyk między kamieniami, a tym bardziej wygodnie ułożyć się w nim do snu. Potomkowie króla i jego najbliższych dworzan ozdabiali uszy wielkimi kolczykami, które nienaturalnie wyciągały płatki uszu. W ten sposób zapewne powstał ród „długouchych”. Była to klasa uprzywilejowana, bez ograniczeń korzystająca z zasobów żyznych pól i obfitości morskich łowisk. „Krótkousi”, jako kasta podrzędna, zajmowali się tworzeniem posągów. Tam gdzie rosna moai Zmęczony zgłębianiem naukowych źródeł o wyspie, wrzuciłem na plecy butlę nurkową i skierowałem się wprost do wody. Pierwsze metry „wielkiego błękitu” nie zachwycały. Powiem wprost: był to „wielki bełt”. W płytkiej zatoce piasek kotłowany ogromnymi pacyfi cznymi falami wzbijał się pod wodą, tworząc mętne chmury. Ani życia, ani widoków – pomyślałem sobie – prawie jak w naszej Hańczy. Na szczęście wystarczyło kilkanaście razy machnąć płetwami i wypłynąć na głębszą wodę, by w pełni docenić bogactwo tutejszych posiadłości Neptuna! Nurkowałem w czasie pobytu na Rapa Nui kilkanaście razy. Zawsze napotykałem wspaniałe formacje skalne: groty, przepaściste podwodne ściany, skalne łuki, labirynty i zakamarki rafy. Były koralowce, choć daleko im do okazałości np. raf Morza Czerwonego. Między nimi uwijały się ryby: od typowych dla rafy spokojnych, wielobarwnych ustniczków po błękitne drapieżne tuńczyki. Trafi ły mi się też wielkie żółwie, a w głębi jaskiń – homary. – Nie mamy tu uchatek i legwanów jak na Galapagos, lecz podwodny świat i tak potrafi ł zaskoczyć – zachwala morskie przestrzenie Henry Garcia Baral, Francuz osiadły na Rapa Nui. Trudno mu nie wierzyć. Cztery lata pływał w najsłynniejszej ekipie nurkowej kapitana Cousteau, teraz na Rapa Nui prowadzi bazę nurkową „Orca” i jest wybitnym znawcą tych terenów. Wkrótce sam poznałem jedną z największych podwodnych niespodzianek tej wyspy. To, a jakże, spotkanie oko w oko z... moai! Wspaniały posąg nie jest oryginalnym kolosem wyrżniętym tysiąc lat temu w tufie wulkanicznym, lecz zatopioną dekoracją do filmu Rapa Nui. Jest to hollywoodzka interpretacja historii wyspy, wyprodukowana przez Kevina Costnera i wyświetlana po kolacji w każdym tutejszym hotelu. Jedyny kamieniołom, w którym powstawały kolosy, leży na zboczach wulkanu Rano Raraku. Odwiedziłem go dwukrotnie. Najpiękniej wygląda o wschodzie słońca. Dobrze pojechać tam wieczorem i przenocować w śpiworze, wprost na trawie. Noce na Rapa Nui na ogół nie są chłodne. Łagodny, zwrotnikowy klimat przez większą część roku przypomina polski czerwiec. Stożek Rano Raraku wyrasta zaledwie 100 m ponad równinę. To niewiele w porównaniu z pozostałymi trzema wulkanami, które uformowały wyspę. Ogromna wytwórnia posągów znajdowała się po jego południowej stronie. W miękką, porowatą wulkaniczną skałę rzeźbiarze uderzali dłutami toki zrobionymi z obsydianu (wulkanicznego szkliwa). Odłupywali nimi i obcinali kolejne warstwy tufu. Gdy spacerowałem między kolosami, odniosłem wrażenie, że wszystkie moai przedstawiają jednego człowieka. Kolosy mają podłużną twarz, niskie czoło, wyrazisty nos i długie uszy. Każdy ma wydłużony tułów, ręce złożone na brzuchu i brakuje mu nóg. Dawniej ich oczy zdobił biały koral oraz czarny obsydian, ale przez wieki wzrok moai się popsuł i oczka powypadały (lub zostały wyłupane). Naukowcy zaś twierdzą, że to nie są figury jednej osoby. Posągi przedstawiają zmarłych przodków z klanu „długouchych”. Mierzące czasem ponad 20 m i ważące setki ton posągi wykuwali „krótkousi”. Musieli potem transportować je na odległe nieraz o 10 km nadmorskie ołtarze-platformy i ustawiać je w równych szeregach. Zapewne praca wymagała armii karnych robotników, pod kolosa podkładano bowiem drewniane rolki i miesiącami przeciągano go po kilka metrów dziennie, za pomocą palmowych powrozów. Legendy mówią, że moai „szły same” – być może więc transportowano je w pozycji pionowej. Nie wszystkie moai wyruszyły w tę podróż. Kilkadziesiąt figur nadal leży w kamieniołomie, w różnych stadiach rzeźbienia. Jakby wszyscy robotnicy naraz porzucili swoje miejsce pracy i już tam nie wrócili. Dlaczego zaprzestali, i to tak nagle, kultywowania tradycji? To kolejna tajemnica Rapa Nui. Prawdopodobnie w XVI w., gdy wybuchła wojna między „krótko-” i „długouchymi”, upadła władza, religia, tradycja. Z czasem Rapanujczycy poniszczyli posągi na ołtarzach. Poprzewracane moai postanowiono podnieść i poustawiać w drugiej połowie ubiegłego stulecia. Co wywołało rewolucję? Po zasiedleniu wyspiarzom powodziło się świetnie, panował dobrobyt. W ciągu kilkuset lat liczba ludności sięgnęła może nawet 20 tys. Jarred Diamond, jeden z badaczy Rapa Nui, twierdzi, że doprowadzono tu do gigantycznej katastrofy ekologicznej. Do prac przy budowie posągów wycięto wszystkie palmy i endemiczne drzewa toromiro. Wyjałowiono żyzną niegdyś glebę i nie mogła ona utrzymać licznej populacji mieszkańców. Wybuchła wojna o dostęp do żywności. Przegrani „długousi” zostali zmieceni z powierzchni ziemi. Na zboczach Rano Raraku znajduje się las kolosów, które wyruszyły z kamieniołomu, lecz rewolta zastała je w podróży i nie zdążyły już dotrzeć na dostojne miejsca przeznaczenia. Dziś niektóre z nich są tak głęboko zagrzebane w ziemi, że ponad grunt wystają im tylko głowy (stąd czasem spotykane błędne twierdzenie o „głowach z Wyspy Wielkanocnej”). Górskie zbocze upstrzone pokrzywionymi popiersiami wygląda dość abstrakcyjnie. Od Gauguina do Rubensa Dzień miał się już ku końcowi, gdy z kamieniołomu wróciłem do Hanga Roa. Jadąc przez miasto, usłyszałem, jak z sali gimnastycznej miejscowej szkoły dobiegał dziwny gwar. Wszedłem do środka i stanąłem jak wryty. Pierwsza na scenę wbiegła Viti. Kocimi ruchami pokonała kilka metrów i zaczęła tańczyć. Uniesione ręce, nieobecny wzrok, rozsypane na plecach długie kruczoczarne włosy. Miała na sobie wszystkie atrybuty tancerek z rajskich, tropikalnych wysp Polinezji: minispódniczkę z wysuszonej trzciny, biustonosz z czarnych ptasich piór, który okalały wijące się linie misternych tatuaży. Artystyczny wygląd dopełniał zatknięty za uchem kwiat. Jej partner, posągowy brunet, przypominał modela Michała Anioła. Był cały pomalowany jasną farbą. Na biodrach miał przepaskę a la rzemienne stringi z bogatą dekoracją z piór. Oboje tańczyli ekstatycznie, z wyraźną przesadą w ekspresji. Zbliżali się i nęcili, udawali namiętność tanga, ale się nie dotykali. Byli od siebie o centymetry, ich dłonie rysowały w powietrzu kształty ciał partnera, czuć było napięcie, ale nie wzięli się nawet za rękę. On – w zalotach do niej wyskakiwał w górę na dobre półtora metra, wymachując groźnie surowo rzeźbionym drągiem i wydając bojowe okrzyki. Ona – świadoma swej wielkiej urody – posyłała mu spod długich rzęs ogniste spojrzenia. Tańczyli kwadrans. Gdy rytmiczna, transowa polinezyjska muzyka ucichła, obydwoje zniknęli w gąszczu kwiatów okalających scenę. Tak się zaczynał wieczór „festiwalu tatuaży”. Przez kolejne godziny tańczyły grupy męskich wojowników z wiosłami i dziewczyny w piórach, śpiewali miejscowi wokaliści przy akompaniamencie muzyki z pogranicza country i hawajskiego hula, oraz współcześni hipisi. Na koniec ruszyły do tańca cztery piękności szczęśliwe niczym modelki Gauguina, tyle że o iście rubensowskich kształtach. Impreza trwała do rana. Siedmiu odkrywców Obudziłem się później niż zwykle. Słońce już stało w zenicie, gdy ruszyłem z domu na objazd kolejnych atrakcji wyspy. Zacząłem od największej z platform z posągami – nadmorskiej Ahu Tongariki niedaleko kamieniołomu Rano Raraku. Piętnastu zaludniających ją kamiennych dżentelmenów patrzy wprost na wulkan, z którego skał zostali wyrzeźbieni. Są różnego, ale wszyscy słusznego, wzrostu 10–20 m. To najdłuższy ołtarz moai na wyspie. Za ich plecami do Pacyfiku opadają strome ściany półwyspu Poike. Według legend Poike było ostatnim bastionem obronnym „długouchych” podczas wojny domowej. Z Tongariki pojechałem w głąb lądu, na Ahu A Kivi, gdzie stoi grupa kolosów zwanych „siedmioma odkrywcami”. Są nieco niżsi niż ich nadmorscy bracia, ale równie tajemniczy. Według lokalnych podań to zwiad lub też straż przednia króla Hotu Matua. Musieli być ważni, skoro spotkało ich niezwykłe wyróżnienie. Jako jedyna grupa kolosów są zwróceni twarzami do morza, za plecami mają górę Terevaka. U ich stóp rozciąga się pole lawowe Roiho. Gdy trzy miliony lat temu wypływająca z podmorskiego wulkanu lawa budowała Rapa Nui, meandrujące strumienie magmy utworzyły w tym miejscu plątaninę korytarzy. Pozostałością po nich jest obfitość jaskiń. Turyści zwykle zaglądają do jaskini Ana Te Pahu. Przypomina ona kilkusetmetrowy rozgałęziający się tunel, który w kilku miejscach przebija się ku powierzchni ziemi, tworząc okna w stropie. Część z nich zarastają bananowce, inne służą, jak dawniej, jako bramy do podziemnego świata. Kilka kilometrów dalej, po drugiej stronie Hanga Roa, jest jeszcze jedna często odwiedzana grota – nadmorska jaskinia Ana Kai Tangata zwana też Jaskinią Ludożerców. Jej strop zdobią przepiękne malowidła przedstawiające ludzi-ptaki. O wyższości Wielkanocy nad Bożym Narodzeniem Rapa Nui dla Europy odkryli Holendrzy w Wielkanoc 1722 r., czemu wyspa zawdzięcza swą oficjalną nazwę. Mieszkańcy uznają ją jednak za narzuconą przez conti, jak pogardliwie zwą ludzi z kontynentu, i na wyspę mówią „Rapa Nui”. Lubią też nazywać ją Te Pito o Te Henua, czyli „Pępkiem Świata”. Kapitanowi tamtego holenderskiego statku, Jakubowi van Roggeveenowi udało się zaobserwować jedną z ostatnich ginących praktyk kultu posągów. W dzienniku pokładowym zanotował: Mieszkańcy wyspy zapalili ogniska przed bożkami- kolosami, następnie usiedli w przykucniętej postawie, ustawiwszy stopy płasko na ziemi, i z czcią pochylili głowy. Trzymając dłonie złożone razem, poczęli poruszać ramionami w dół i w górę. Nazajutrz rankiem widzieliśmy wyspiarzy leżących plackiem na ziemi i oddających cześć wschodzącemu słońcu. Nie omieszkał dodać, że ludność odznaczała się wesołym usposobieniem, a równocześnie po mistrzowsku umiała kraść. Próbę kradzieży obrusa i kilku kapeluszy 13 miejscowych przypłaciło śmiercią. Kiedy pół wieku później do Rapa Nui przybił James Cook, posągi były poprzewracane, a ludzie nastawieni nieprzyjaźnie. Wrogość nasilała się w XIX w. wraz z wizytami kolejnych statków. Najstraszniejsze było Boże Narodzenie 1862 r., kiedy peruwiańscy łowcy niewolników wywieźli z wyspy 1,5 tys. mieszkańców do zbierania guana w Peru. Na wyspę wróciło ich zaledwie 15. Przywlekli ze sobą śmiercionośną ospę. Pod koniec XIX w. na Rapa Nui pozostało przy życiu zaledwie 111 mieszkańców, którzy w 1888 r. dobrowolnie oddali się pod opiekę Chile. Dziś na Wyspie Wielkanocnej mieszka około czterech tysięcy ludzi. Jaja na szczytach władzy Nie wypada wyjechać z wyspy, nie obejrzawszy Orongo – miejsca startu i mety krwiożerczego biegu. Orongo leży na skraju kaldery Rano Kau – południowego wulkanu, który uformował wyspę. Ze znajdującego się tam centrum pałacowo- ceremonialnego rozciąga się niezwykła panorama. Z jednej strony widać wnętrze wygasłego wulkanu z kraterem wypełnionym licznymi małymi jeziorkami. Z drugiej strony zachwycają otwarty ocean i znajdująca się ponad kilometr od brzegu stroma skała Moto Nui. To właśnie do niej (i z powrotem) musieli dotrzeć uczestnicy wyścigu. Śmiałkowie zbiegali kilkaset metrów w dół stromym, osypującym się zboczem wulkanu. Z kamienistego brzegu morza przepływali ponad kilometr do zamieszkanej jedynie przez ptaki Moto Nui. Tam zdobywali jajo fregaty i z nim (umieszczonym w wymyślnym skórzanym schowku na czole) pokonywali drogę powrotną. Zdobywca pierwszego miejsca stawał się bohaterem, a jego ród rządził wyspą aż do następnego wyścigu. Rapanujczycy budowali moai, czcili przodków, słońce i inne gwiazdy. Były one im szczególnie bliskie, ponieważ sądzili, że są osamotnieni, a wszystkie pozostałe lądy na Ziemi zatonęły.
Tajemnicza Wyspa Wielkanocna. Gdyby posągi umiały mówić
– Te posągi chodziły – powiadają mieszkańcy Wyspy Wielkanocnej. Archeolodzy wciąż próbują dociec, w jaki sposób. I czy ich historia jest opowieścią o katastrofie ekologicznej, czy peanem na cześć ludzkiej pomysłowości.
Pewnej zimowej nocy w czerwcu ubiegłego roku José Antonio Tuki, 30-letni artysta, zrobił jedną z rzeczy, które kocha najbardziej – wyszedł ze swojego jednoizbowego domu na południowo-zachodnim wybrzeżu i powędrował przez wyspę na północ, ku plaży Anakena. Legenda mówi, że jakieś tysiąc lat temu polinezyjscy osadnicy wywlekli swoje czółna na brzeg właśnie tam, po przepłynięciu ponad 2000 km otwartego Pacyfiku. Pod tymi samymi gwiazdami Tuki usiadł na piasku i patrzył przed siebie, na olbrzymie ludzkie posągi – moai. Wyrzeźbione z wulkanicznego tufu, mają ponoć ucieleśniać duchy przodków. Słychać było pianie kogutów i szczekanie bezpańskich psów. Od Antarktyki wiał lodowaty wiatr. Tuki jest rdzennym, polinezyjskim mieszkańcem Rapa Nui, jak miejscowi nazywają Wyspę Wielkanocną. Jego przodkowie zapewne pomagali rzeźbić niektóre z setek posągów rozsianych po trawiastych wzgórzach i postrzępionych wybrzeżach wyspy. Przy plaży Anakena siedem brzuchatych moai stoi na baczność na platformie długości 16 m. Są odwrócone plecami do Pacyfiku, ręce trzymają przy bokach, a na głowach mają pukao z czerwonej skały wulkanicznej – skorii. Patrząc na ich twarze, Tuki czuje, że jest z nimi związany. – To coś dziwnego i żywego – mówi. – To coś, co wytworzyła moja kultura. Jak oni to zrobili? – kręci głową. Wyspa Wielkanocna ma zaledwie 164 km2. Leży 3500 km na zachód od Ameryki Południowej i 2000 km na wschód od wyspy Pitcairn, swojej najbliższej zamieszkanej sąsiadki. Cała energia i zasoby niezbędne do stworzenia moai – które mierzą od jednego do 10 m i ważą nawet ponad 80 ton – pochodziły tylko z tej wyspy. A jednak gdy holenderscy odkrywcy wylądowali tu w Niedzielę Wielkanocną 1722 r., napotkali kulturę z epoki kamienia. Moai zostały wykute przy użyciu kamiennych narzędzi, na ogół w jednym kamieniołomie, a potem przetransportowane bez pomocy zwierząt pociągowych i kół na kamienne platformy, czyli ahu, oddalone nawet o 18 km. Jak to zrobili? Pytanie Tukiego dręczyło całe rzesze przybyszów. Po przybyciu na Rapa Nui polinezyjscy osadnicy mieli za sobą tygodnie spędzone na morzu w otwartych czółnach. To było zapewne kilkadziesiąt osób. Dziś każdego tygodnia dociera tu 12 samolotów z Chile, Peru i Tahiti. W 2011 r. na wyspę przyleciało 50 tys. turystów, 10 razy więcej, niż wynosi liczba jej mieszkańców. Zaledwie 30 lat temu samochody czy telefony należały tu do rzadkości, obecnie w Hanga Roa, jedynym miasteczku, jest mnóstwo kafejek internetowych, barów i klubów tanecznych, a w sobotnie wieczory ulice się korkują. Bogaci turyści wydają co noc tysiące dolarów w najelegantszych hotelach. – To już nie jest samotna wyspa – mówi Kara Pate, rapanuańska rzeźbiarka, która wyszła za Niemca. Chile anektowało Wyspę Wielkanocną w 1888 r., ale aż do 1953 r. pozwalało pewnej szkockiej firmie prowadzić tu ogromną hodowlę owiec. Owce krążyły sobie swobodnie, a Rapanuańczycy siedzieli zamknięci w Hanga Roa. W 1964 r. zbuntowali się, a potem uzyskali chilijskie obywatelstwo i prawo wybierania własnego burmistrza. Uczucia wobec el conti (kontynentu) są mieszane. Chile zapewnia mieszkańcom wyspy dostawy paliwa i żywności. Miejscowi mówią po hiszpańsku i jeżdżą na ląd stały na studia. Tymczasem chilijscy imigranci, zwabieni ulgami podatkowymi obowiązującymi na wyspie, chętnie przyjmują posady, którymi Rapanuańczycy gardzą. – Rapanuańczyk nie myśli zmywać garów – mówi Beno Atán, przewodnik wycieczek, który sam stąd pochodzi. Wielu mieszkańców wyspy poślubiło osoby z kontynentu i niektórzy martwią się, że ich kultura słabnie. Obecnie liczba ludności wynosi około 5 tys., prawie dwukrotnie więcej niż 20 lat temu, ale Rapanuańczycy stanowią niespełna połowę mieszkańców. Prawie każde miejsce pracy na Wyspie Wielkanocnej jest uzależnione od turystyki. – Bez niej wszyscy by tu głodowali – mówi Mahina Lucero Teao, przewodnicząca izby turystycznej. A pani burmistrz Luz Zasso Paoa stwierdza: – Nasze dziedzictwo jest podstawą gospodarki. Jesteście tutaj nie dla nas, tylko dla tego dziedzictwa. To znaczy dla moai. Thor Heyerdahl, norweski antropolog i poszukiwacz przygód, którego wyprawy po Pacyfiku przyczyniły się do zainteresowania świata Wyspą Wielkanocną, uważał, że posągi stworzyła preinkaska cywilizacja z Peru, a nie Polinezyjczycy. Erich von Däniken, szwajcarski autor bestsellera Wspomnienia z przyszłości, był przekonany, że moai zostały wzniesione przez istoty z kosmosu. Współczesna nauka, w oparciu o dowody językoznawcze, archeologiczne i genetyczne, wykazała, że twórcami posągów byli jednak Polinezyjczycy, ale nie wyjaśniła, jak przemieszczali swe dzieła. Badacze zakładali na ogół, że w jakiś sposób, przy użyciu lin i drewna, rzeźby były wleczone. – Eksperci mogą sobie mówić, co chcą – twierdzi Suri Tuki, 25-letni przyrodni brat José Tukiego – ale my znamy prawdę. Te posągi chodziły. Według ustnej tradycji moai ożywiała mana – duchowa siła przekazywana przez przodków. Nie ma żadnych doniesień o budowie moai po przybyciu Europejczyków w XVIII w. W tym czasie na Wyspie Wielkanocnej rosło już tylko kilka mizernych drzew. Jednak w latach 70. i 80. XX w. biogeograf John Flenley z nowozelandzkiego Massey University znalazł pyłek zachowany w jeziornych osadach – dowód, że przez tysiące lat ten skrawek lądu porastały bujne lasy złożone m.in. z milionów ogromnych palm. Dopiero po przybyciu Polinezyjczyków, około 800 r. n.e., lasy ustąpiły miejsca terenom trawiastym. Z prac Flenleya intensywnie korzystał Jared Diamond, pisząc swą książkę Upadek, w której twierdził, że mieszkańcy Wyspy Wielkanocnej mimowolnie doprowadzili do ekologicznej zagłady. Diamond utrzymuje, że mieli pecha, bo osiedlili się na wyjątkowo delikatnej wyspie – suchej, chłodnej i odległej, czyli marnie nawożonej przez niesiony wiatrem pył i popiół wulkaniczny (własne wulkany Rapa Nui śpią). Wyspiarze karczowali lasy, aby pozyskać opał, a drzewa marnie odrastały. Kiedy zaczęło brakować drewna, nie mogli dłużej budować czółen do oceanicznych połowów. Erozja gleby zmniejszyła ich plony. Przed przybyciem Europejczyków, na wyspie wybuchła wojna domowa i zapanował kanibalizm. Upadek ich odizolowanej cywilizacji, jak pisze Diamond, stanowi najklarowniejszy przykład społeczeństwa, które przez nadmierną eksploatację wyniszczyło własne bogactwa, a także najgorszy scenariusz tego, co nas samych może spotkać w przyszłości. Jego zdaniem moai przyspieszyły to samozniszczenie. Diamond uważa je za pokazy siły rywalizujących wodzów, którzy, utknąwszy na odległej, niewielkiej wyspie, nie mieli innych sposobów pokazywania, do czego są zdolni. Konkurowali zatem, budując coraz większe posągi. Według Diamonda układali je na drewnianych saniach i wlekli po torach z kłód. Technika ta została z powodzeniem przetestowana przez Jo Anne Van Tilburg, archeolożkę z UCLA, ale wymaga ona zarówno mnóstwa drewna, jak i wielu ludzi. Aby ich wyżywić, trzeba było karczować kolejne połacie lasu. Kiedy drewno się skończyło i wybuchła wojna domowa, wyspiarze zaczęli przewracać moai. Do XIX w. nie stał już żaden posąg. Krajobraz Wyspy Wielkanocnej nabrał posępnej atmosfery, którą według Diamonda i innych zachowuje do dzisiaj. Bardziej optymistyczny obraz przeszłości Rapa Nui można uzyskać, przestawiając i reinterpretując rozproszone strzępy faktów. Właśnie taki pogląd prezentują Terry Hunt z Uniwersytetu Hawajów i Carl Lipo z Uniwersytetu Stanu Kalifornia w Long Beach, archeolodzy badający wyspę przez 10 ostatnich lat. Tę wizję zaludniają pokojowo nastawieni, pomysłowi budowniczowie moai. Hunt i Lipo nie przeczą, że Wyspa Wielkanocna utraciła bujne lasy i że była to ekologiczna katastrofa – ale twierdzą, że nie należy obwiniać o to wyspiarzy. A już z pewnością nie moai. Ich wykopaliska na plaży Anakena pokazały, że Polinezyjczycy dotarli tutaj nie wcześniej niż w roku 1200, czyli mniej więcej cztery wieki później, niż powszechnie uważano. A zatem mieliby zaledwie pięć stuleci na ogołocenie wyspy. Hunt i Lipo są przekonani, że przy stosowaniu wyrębów i wypalania nie zdążyliby tego dokonać. Poza tym w grę wchodził jeszcze inny zabójca drzew. Kiedy archeolodzy odkopali orzechy wymarłej palmy z Wyspy Wielkanocnej, znaleźli na wielu z nich rowki wyżłobione przez ostre zęby polinezyjskich szczurów. Szczury przybyły tymi samymi czółnami co pierwsi osadnicy. Liczne kości odnalezione w wykopaliskach na Anakenie sugerują, że wyspiarze posilali się nimi, ale poza tym na gryzonie nie czyhały żadne drapieżniki. W ciągu kilku lat, jak obliczają Hunt i Lipo, szczury opanowały wyspę. Objadając się orzechami palmowymi, nie dopuszczały do odradzania się wolno rosnących drzew, a tym samym skazały na zagładę lasy Rapa Nui nawet bez wyrębów i wypaleń prowadzonych przez ludzi. Oczywiście to osadnicy ponoszą odpowiedzialność za sprowadzenie szczurów. Hunt i Lipo podejrzewają, że dokonali tego celowo (przywieźli także kury.) Jednak nie widzą dowodów na to, że rapanuańska cywilizacja upadła wraz z zanikiem lasu. Na podstawie własnego archeologicznego przeglądu wyspy uważają, że po zasiedleniu jej ludność wzrosła gwałtownie do około 3 tys., po czym pozostawała mniej więcej stabilna aż do przybycia Europejczyków. Pola uprawne były dla Rapanuańczyków cenniejsze od palmowych gajów. Lecz były to pola smagane wiatrem, nieurodzajne i nieregularnie nawadniane przez deszcze. Wyspa Wielkanocna wymagała od rolników heroicznych wysiłków. Wyspiarze zbudowali tysiące okrągłych kamiennych wiatrochronów zwanych manavai i prowadzili uprawy w ich wnętrzach. Całe połacie ziemi okrywali łupanymi skałami wulkanicznymi, aby zatrzymać w glebie wilgoć i substancje użyźniające. Krótko mówiąc, Hunt, Lipo i inni twierdzą, że prehistoryczni Rapanuańczycy byli pionierami zrównoważonego rolnictwa, a nie mimowolnymi sprawcami zagłady ekologicznej. Rapa Nui nie jest przypadkiem żałosnej porażki, tylko niezwykłego sukcesu – dowodzą w swojej najnowszej książce. Nosi ona tytuł Posągi, które chodziły i przedstawia Rapanuańczyków w korzystniejszym świetle niż Upadek. Hunt i Lipo nie ufają ustnym relacjom o gwałtownym konflikcie między mieszkańcami. Ostre płytki obsydianu, w których inni archeolodzy dopatrują się broni, dla nich są narzędziami rolniczymi. Twierdzą, że do transportowania moai potrzeba było niewielu ludzi i żadnego drewna, gdyż posągi przemieszczano w pozycji pionowej. Ich zdaniem w tej kwestii dowody potwierdzają ludową tradycję. Sergio Rapu, rapanuański archeolog i były gubernator Wyspy Wielkanocnej, który pisał pracę dyplomową z Huntem, zabrał swoich amerykańskich kolegów do dawnego kamieniołomu na Rano Raraku – wulkanie stanowiącym południowo-wschodnią część wyspy. Patrząc na wiele moai porzuconych tam w różnych stadiach wykończenia, wyjaśnił, jak doprowadzano do tego, że chodziły: wydatne brzuchy przechylały rzeźby do przodu, a podstawa w kształcie litery D pozwalała robotnikom obracać je i przechylać z boku na bok. W ubiegłym roku, w ramach eksperymentów sfinansowanych przez Radę Ekspedycji National Geographic, Hunt i Lipo wykazali, że zaledwie 18 ludzi wyposażonych w mocne liny potrafiło, przy odrobinie wprawy, manewrować trzymetrową repliką moai o wadze 5 ton, przemieszczając ją o kilkaset metrów. W rzeczywistości prowadzenie znacznie większych moai przez wiele kilometrów musiało być trudnym zadaniem. Przy drogach wiodących z kamieniołomu leżą dziesiątki przewróconych posągów. Lecz znacznie większa ich liczba dotarła w nienaruszonym stanie na swoje platformy. Nikt nie wie na pewno, kiedy został wyrzeźbiony ostatni posąg. Moai nie mogą być datowane bezpośrednio. Wiele z nich nadal stało, kiedy Holendrzy dotarli tu w 1722 r., a cywilizacja rapanuańska, jak utrzymują Hunt i Lipo, była wtedy kwitnąca i pokojowa. Jednak odkrywcy przywlekli śmiertelne choroby, na które wyspiarze nie mieli odporności, a także przywieźli przedmioty, które zastąpiły moai jako symbole statusu. Kradzież europejskiego kapelusza – badacze cytują wiele doniesień o takich zdarzeniach – miała w sobie więcej uroku niż wciąganie wielotonowego, czerwonego pukao na głowę posągu. W XIX w. handlarze niewolników zdziesiątkowali ludność, która w 1877 r. skurczyła się do 111 osób. Jak to ujmują Hunt i Lipo, historia Wyspy Wielkanocnej jest przypowieścią o ludobójstwie i niszczeniu kultury, a nie o zagładzie ekologicznej. Ich przyjaciela Sergia Rapu przekonuje to częściowo. – Nie mówcie mi, że obsydianowe narzędzia służyły tylko do celów rolniczych – uśmiecha się. – Bardzo chciałbym wierzyć, że moi przodkowie nigdy się nawzajem nie zjadali. Ale obawiam się, że to robili. Dziś wyspiarze stają przed nowym wyzwaniem: jak wykorzystać swoją spuściznę kulturalną, nie niszcząc jej. Rosnąca liczba mieszkańców i tysiące turystów nadwerężają zasoby wody. Na wyspie brakuje kanalizacji i miejsca do składowania śmieci. Ostatnio władze zaczęły prosić turystów, by zabierali swoje śmieci w walizkach. Turystom nie wolno wprawdzie dotykać moai, ale bydło i konie (a po wyspie nadal krąży swobodnie ponad 6 tys. sztuk tych zwierząt) z radością ocierają się o porowaty tuf, zdzierając jego zewnętrzną warstwę. Jednak większym zagrożeniem dla dziedzictwa – liczącego w sumie ponad 20 tys. obiektów archeologicznych obejmujących zarówno otoczone murami ogrody i kamienne kurniki, jak i moai czy ahu – może być głód ziemi. Ponad 40 proc. wyspy stanowi park narodowy, co mocno ogranicza ilość dostępnego terenu. – Ludzie muszą pojąć, że archeologia nie jest ich wrogiem – mówi Rapu. Kilkadziesiąt lat temu on sam pomagał stawiać do pozycji pionowej moai na plaży Anakena. Kiedy to robił, wraz z kolegami odkrył, w jaki sposób twórcy ogromnych posągów usiłowali tchnąć w nie ducha po długiej wędrówce z kamieniołomu: nadając rzeźbom ostatni szlif, umieszczali w pustych gniazdach oczy z białego koralu i źrenice z obsydianu albo czerwonej skorii. Dziś nad plażą Anakena szumi zagajnik kokosowych palm sprowadzonych z Tahiti. Krzepi on plażowiczów i chilijskich nowożeńców, dając im odczuć, że naprawdę są w Polinezji, nawet jeżeli wyje wiatr, a pofałdowane wzgórza za ich plecami przypominają szkockie wyżyny.
Zastanawialiście się kiedyś, jaka jest najbardziej wyspowata wyspa na świecie?
To Wyspa Wielkanocna. Nie ma bardziej izolowanego miejsca na naszej planecie. Nie ma żadnego towarzystwa – żadnego archipelagu albo chociaż drugiego skrawka lądu, na który można by popłynąć i spotkać jakichś innych ludzi. Albo z nimi pohandlować czy się napić. Jeśli ktoś lubi poczucie, że jest na końcu świata, daleko od swojego życia, to Wyspa Wielkanocna jest dla niego stworzona. Szkopuł w tym, że jej izolacja rodzi problemy. Cholernie trudno się tam dostać. Latają tam samoloty z Chile odległego o 3,7 tys. km. Na zachód, jakieś 2 tys. km od naszej bohaterki, zaczyna się Polinezja, drobniutka wysypka wysepek rzuconych na bezkres Pacyfiku. Niebywała, wręcz kosmiczna izolacja Wyspy Wielkanocnej oraz jej niezwykłe losy powodują, że ten skrawek lądu nadaje się nie tylko na samotnię, ale i metaforę. Gdyby nie legendarne rzeźby głów, Wyspa Wielkanocna słynęłaby ze swych monstrualnych kamiennych kurników, z których największe są na 21 m długie. Ale kurnikami mało kto się interesuje, chociaż jest ich aż ponad tysiąc. Znacznie ciekawsze są wielkie kamienne łby, których rozmiary i jakość wykonania sugerują niedwuznacznie, że na wyspie istniała rozwinięta cywilizacja. Sęk w tym, że kiedy Europejczycy dotarli tam w XVIII w., spotkali jedynie jej nędzne resztki, a gigantyczne, wielotonowe głowy (nazywane moai) w większości były obalone. Co się stało? W dużym skrócie (zainteresowanych odsyłam do książki Jareda Diamonda Upadek. Dlaczego niektóre społeczeństwa upadły, a innym się udało) mieszkańcy wyspy w rzeźbiarskim zapale ogołocili ją z drzew. Skutki były potworne. Miejscowe palmy dawały tubylcom pożywienie (orzechy), surowiec (drewno na łodzie i opał oraz korę przerabianą na liny), a w dodatku chroniły ziemię przed jałowieniem i stanowiły naturalną ostoję ptactwa, także goszczącego często na talerzach Polinezyjczyków. Dzisiaj Wyspa jest naga jak wydepilowana łydka elegantki. Kiedyś pokrywało ją obfite leśne włosie. Zagłada drzew wywołała zagładę wyspiarskiej cywilizacji. Głód doprowadził do zamieszek i obalenia systemu. Wraz w kapłanami i wodzami obalano wznoszone przez nich posągi, nastąpiły czasy krwawego zamętu, a populacja Wyspy Wielkanocnej zmniejszyła się o 90 proc. A stopniałaby może bardziej, gdyby nie fakt, że do menu krajowców trafi ło mięso szczurów i… ludzi. W czasach upadku dość popularna była drwina następującej treści: „Mięso twojej matki wlazło mi między zęby”. Cywilizacja Wielkanocna – jeśli tak ją można nazwać – już się nie odrodziła, a smętne resztki tubylców zostały zdziesiątkowane przez choroby przywleczone przez białego człowieka. Resztki resztek zostały porwane przez chilijskich łowców niewolników. W czasach prosperity Wyspę Wielkanocną zamieszkiwało może nawet 30 tys. osób. W roku 1872 było 111 rdzennych mieszkańców. Jest to jednak jedna z tych rzadkich sytuacji, kiedy za upadek trudno winić wyłącznie ludzi Zachodu. Ale co z tą metaforą? Pewnie już się domyśliliście, że Wyspa Wielkanocna to Ziemia – nasza planeta. Mieszkańcy wyspy, kiedy już zdewastowali ostatecznie swój dom, nie mieli dokąd się udać, gdzie uciec, skąd przywieźć to, czego brakuje. Podobnie jest z nami – jesteśmy tak samo samotni w Kosmosie jak oni tam na oceanie. Los Wyspy Wielkanocnej to najczarniejszy scenariusz naszej przyszłości, kiedy po wyssaniu z ziemi ostatniego litra ropy naftowej i spustoszeniu ostatniego supermarketu wlezie nam między zęby mięso czyjejś matki. A tak na marginesie: ciekawe, kto tam ściął ostatnią palmę i co sobie przy tym myślał? Igor Zalewski, 2012
Pamiętam ten dzień. Właściwie nie wyróżniał się niczym szczególnym, ot zwyczajne marcowe przedpołudnie 2007 roku. Ale w redakcji było nam gorąco. Z emocji. Na wielkiej korkowej tablicy rozwiesiliśmy wówczas makietę pierwszego Travelera przygotowanego pod moim okiem. Wcześniej tygodniami rozmawialiśmy nad doborem tematów i zdjęć. Dopieszczaliśmy wszystko. Bo pierwszy numer, jak pierwsza randka, jest niezapomniany. Potem z każdym kolejnym numerem coraz wyżej podnosiliśmy sobie poprzeczkę. Ale redaktor naczelny nie istnieje bez redakcji, czyli ZESPOŁU. To cud, że wszyscy zmieściliśmy się na jednym zdjęciu. (Fotograf musiał się trochę pogimnastykować). Różni nas wiele: temperament, zainteresowania, upodobania kulinarne, rozmiary. A co łączy? To że kochamy i swoją pracę, i podróże. Tego właśnie życzę WAM na Boże Narodzenie. Bo ten numer jest jednocześnie świątecznym. Podwójnie wyjątkowym, ponieważ tym razem to Wy – Nasi Czytelnicy, biorąc udział w konkursie i przesyłając nam swoje teksty i zdjęcia, wykonaliście za nas kawał dobrej roboty. WIELKIE DZIĘKI :-) PS. Następnego Travelera wypatrujcie w kioskach 21 grudnia.
SPIS TREŚCI: Fotoreportaż - Norwegia naturalnie mistyczna PRZEPIS NA POLSKĘ - Polska jest najfajniejsza Szlakiem warszawskich neonów WYWIAD – LUDZIE W DRODZE - Wojciech Jagielski radzi, jak pisać reportaże z krańca świata WYPRAWY ŻYCIA - Hawana Kubański ślub w 48 h PODRÓŻE Z GWIAZDAMI - Bułgaria. Anna Guzik przekonuje, że Złote Piaski to nie wszystko NIEODKRYTE SZLAKI - Zamki Dolnego Śląska w szponach książąt Hitlera ADVENTURE - Słowenia. Rajd przygodowy w klasycznym wydaniu Raport specjalny - Przeżyłam biały szkwał na Mazurach NIEZBĘDNIK - Jak robić zdjęcia z podróży – radzi 10 wybitnych fotografów Świat na patelni. Madryckie przysmaki w robotniczym stylu Igor Zalewski o nowej zimowej tradycji, czyli wyjazdach do Egiptu 10 naj... bardziej oczekiwanych postaci na święta
Kilka przydatnych informacji dla wszystkich wybierających się do Chile.
Powierzchnia: 757 tys. km2. Chile rozciąga się na 4 300 km. Stolica: Santiago de Chile, mieszka tam blisko 5 mln ludzi. Wyspa Wielkanocna (Rapa Nui, Isla de Pascua) należy do Chile. Ludność: 16,5 mln mieszkańców. Gęstość zaludnienia: 21,7 osoby na km2. Szóste co do liczebności państwo Ameryki Południowej. Grupy etniczne: Metysi (66 proc.), biali (30 proc.), Indianie, m.in. Mapuche, Ajmara, Quechua (4 proc.). Język: hiszpański, keczua, ajmara, mapuche, rapanujski (na Wyspie Wielkanocnej). Sporadycznie angielski i francuski. Waluta: peso chilijskie. 1 euro = 720 peso, 1 USD = 550 peso. Do Chile najlepiej pojechać między listopadem a końcem lutego. Nawet w zimnej Patagonii można wtedy trafić na cieplejsze dni. Na Wyspie Wielkanocnej pogoda jest komfortowa przez cały rok. W styczniu 2010 r. w Chile i Argentynie odbędzie się przeniesiony z Afryki rajd „Dakar”. Polacy w celach turystycznych mogą podróżować bez wizy. Przy wjeździe nie jest określony minimalny okres ważności paszportu oraz nie ma obowiązku okazania biletu powrotnego. Z Europy do Santiago de Chile latają np. Lufthansa, Iberia, LAN czy KLM. Z Polski nie ma bezpośrednich lotów. Najtańszy bilet: 5–6 tys. zł. Z Santiago de Chile na Rapa Nui kursuje m.in. LAN. Cena 2,4 tys. zł. www.klm.com, www.iberia.com. 16-dniowa wycieczka do Chile i na Wyspę Wielkanocną kosztuje ok. 18 tys. zł, a trwająca 25 dni 20 tys. zł. www.mktramping.pl Chile Autobusem: w na dłuższych trasach jeżdżą wygodne dwupoziomowe autobusy. Największą spółką przewozową jest firma „Turbus”. Z Santiago do Pucon (10 godz. jazdy) zapłacimy 50 zł za autobus normal lub 90 zł za autobus semicama (posiłek i wygodniejsze fotele). Dworce autobusowe to wielkie kompleksy z restauracjami, kantorami wymiany walut i centrami informacji turystycznej. Samolotem: Największe chilijskie linie lotnicze Lan Chile są uważane za najlepszego przewoźnika w Ameryce Południowej. Latają też do Europy. www.skyairline.cl. Statkiem: 4-dniowy rejs między lodowcami Patagonii. Cena ok. 350 USD. www.navimag.com Wyspa Wielkanocna Warto wypożyczyć samochód z napędem 4x4 (80 USD/dzień), quada lub rower. Można też zwiedzać ją konno. Koszt (z przewodnikiem) ok. 100 USD za dzień. Chile Pokój dwuosobowy w skromnym hotelu ok. 55 USD. Pokój bez łazienki – o połowę taniej. Schronisko młodzieżowe od 10 USD. W Patagonii typowe są schroniska górskie: zbiorowa sala, piętrowe łóżka, wspólne łazienki i kuchnia do przygotowywania posiłków. Popularne są też kwatery prywatne, w których mieszka się z chilijską rodziną. Cena 10–20 USD. Wyspa Wielkanocna Na wyspie jest kilka hoteli w średnim standardzie cenowym (50–150 USD za noc), kemping (ok. 30 USD) oraz hotel Explora (1 000 USD za noc). Rozbijanie namiotu „na dziko” jest zabronione. Wyśmienite są ryby i owoce morza, zwłaszcza homary. Warto spróbować centolla, największego kraba świata. Porządne chilijskie wino jest o połowę tańsze niż nad Wisłą! Danie obiadowe, np. ryba z frytkami, kosztuje od 7 USD. Chile to jeden z najbezpieczniejszych krajów na świecie, jednak w Santiago, Valparaíso i innych dużych ośrodkach turystycznych trzeba uważać na kradzieże. Na Rapa Nui jest bezpiecznie. Napady się właściwie nie zdarzają. Chile Nie wolno wwozić mięsa, owoców, warzyw i przetworów. Dopuszcza się tylko produkty mięsne i nabiał pakowane hermetycznie, np. konserwy. Można wwieźć do 10 tys. USD. w gotówce. Należy unikać zabierania do Chile dolarów z serii AB z 1996 r. i CB z 2001 r. Są niechętnie przyjmowane w związku z przypadkami fałszerstwa. Niektóre firmy turystyczne przyjmują płatność w dolarach amerykańskich. Czeki, karty kredytowe i debetowe są w Chile powszechne. Wyspa Wielkanocna Jest tu ok. 2–3 razy drożej niż w kontynentalnym Chile i w Polsce. Okolice nadają się świetnie do nurkowania. Koszt ok. 50 USD za jedno nurkowanie. W jedynym mieście, Hanga Roa, jest kilka klubów i dyskotek. Najciekawsza muzyka polinezyjska na żywo można posłuchać w klubie Topatanga. Warto się zaszczepić przeciw żółtaczce, tężcowi i żółtej febrze. www. szczepienia.pl Ambasada RP w Santiago Mar del Plata 2055 Providencia, Santiago de Chile tel. 204 1213–269 0212 faks 204 1213–204 9332 embchile@entelchile.net www.embpolonia.cl. W Patagonii. Książka podróżnicza Bruce’a Chatwina. Wyd. Świat Książki 2007. Machuca (2004). Historia Chile oczyma dziecka podczas przewrotu wojskowego. Reż. Andrés Wood. Film Rapa Nui (1994) o konflikcie „długouchych” i „krótkouchych”.
Chile to kraina różnorodności. Wzdłuż Pacyfiku między pustynnymi piaskami Atakamy i bezdrożami Patagonii kwitnie najbogatszy kraj Ameryki Południowej.
Czy sympatia do kraju może wziąć się z miłości do truskawek? Tak było w moim przypadku, gdy skosztowałam ich w środku pewnej mroźnej zimy. Były pyszne. Truskawki? O tej porze roku? Przyjrzałam im się bliżej – na każdym owocu była maleńka naklejka z napisem „Chile”. Od razu polubiłam ten kraj i szybko przekonałam się, że niesłusznie pomija się go w ofertach biur turystycznych i publikacjach podróżniczych. To długie państwo nazywane żartobliwie „najdłuższą plażą świata” przechodzi przez niemal wszystkie strefy klimatyczne. Na północy zaczyna się rozgrzaną pustynią, a kończy mroźnym krajobrazem lodowców na południowym krańcu. Chile zadziwi podróżnika przyzwyczajonego do serdecznych i gadatliwych mieszkańców Ameryki Łacińskiej, ognistych tańców i typowego latynoskiego zgiełku. Czeka go tu błoga cisza i spokojni, wręcz przesadnie uprzejmi tubylcy. Trudno jednoznacznie stwierdzić, czy to wpływ licznych emigrantów z Europy, czy też lat narzuconego przez dyktaturę porządku i dyscypliny. Naród ten, choć mniej żywiołowy niż jego gorącokrwiści sąsiedzi, jest ambitny, świetnie zorganizowany, bardzo pracowity i dobrze wykształcony (najmniejszy na kontynencie odsetek analfabetów). Pewnie dzięki temu Chile ma pozycję lidera przemian gospodarczych w Ameryce Południowej, a PKB wynosi 14 700 dolarów na osobę. Różnice kulturowe widoczne są nawet w zamiłowaniach do sportu. W przeciwieństwie do swoich południowoamerykańskich sąsiadów Chilijczycy nie emocjonują się piłką nożną. Potęgi futbolowe, jak Brazylia czy Argentyna, triumfują, wspierane przez rzesze kibiców przed telewizorami, a reprezentacja Chile osiąga mierne wyniki. Jednak to Chilijczycy, a nie ich sąsiedzi lubią aktywnie spędzać czas. Ze stolicy Santiago, gdzie mieszka niemal jedna trzecia populacji kraju, w godzinę dojeżdżają i nad ocean na surfing, i w wysokie partie gór, by poszaleć na snowboardzie. Prosto z porannych szaleństw na ośnieżonych stokach potrafi ą zdążyć na rozgrzaną popołudniowym słońcem plażę Pacyfiku. Złoto Robinsona Moje pierwsze spotkanie z Chile ma charakter nieco komiczny. Za mną najdłuższa w życiu podróż samolotem (szesnaście godzin), lecz na lotnisku w Santiago szybko do mnie dociera, że to jeszcze nie koniec niedogodności. Podczas rutynowej kontroli celnik przywołuje mnie ze srogą miną. Wydało się! Na samym dnie mojego plecaka dostrzegł owinięty grubą warstwą taśmy izolacyjnej i włożony do kartonowego pudełka... wielki słój kiszonych ogórków. Gdy się pakowałam, doskonale zdawałam sobie sprawę, że do Chile nie wolno wwozić żadnych warzyw. Mimo to zaryzykowałam. A teraz opowiadam celnikowi łzawą (lecz prawdziwą) historyjkę o mojej mieszkającej w Patagonii przyjaciółce, która po latach na obczyźnie zatęskniła za polskim jedzeniem. Groźny pan w końcu uśmiecha się dobrotliwie i macha ręką. Polska tradycja uratowana. Pyszne ogóreczki zostały spałaszowane przez chilijską rodzinę Magdy. Santiago to uroczo położone u podnóża Andów i wyjątkowo przestronne miasto. Jest też wielkie, a ja za molochami nie przepadam. Wsiadam więc do wygodnego autobusu i już po dwóch godzinach docieram do Valparaiso rozciągającego się malowniczo na kilkudziesięciu wzgórzach. Na niektóre z nich można wyjechać skrzypiącymi zabytkowymi windami. Valpo, jak czule miejscowi nazywają swoje miasto, jest schronieniem bohemy. Mieści się tu najsłynniejsza w Chile Akademia Sztuk Pięknych. Jej absolwenci wymalowali strome uliczki w abstrakcyjne kolorowe graffiti, które przekształciło się w nietypowe „Muzeum Sztuki pod Gołym Niebem”. Z portu w Valparaíso codziennie wypływają statki do przylądka Horn, na Antarktydę oraz na maleńką wyspę Robinsona Crusoe. Ta bezludna kiedyś wyspa w chilijskim archipelagu Juan Fernández stała się znana, bo na początku XVIII w. szkocki żeglarz Alexander Selkirk samotnie spędził tam blisko cztery i pół roku. Został wyrzucony na nią przez załogę statku za karę za nieposłuszeństwo. Selkirka z odosobnienia uwolnił angielski statek, który przypadkowo się tam zatrzymał, by uzupełnić zapasy wody. Historię żeglarza rozsławił Daniel Defoe w Przypadkach Robinsona Crusoe. Natomiast kilka lat temu świat obiegła elektryzująca wiadomość: na wyspie Robinsona ukryto legendarne złoto zrabowane przez Hiszpanów. Niemal tysiąc ważących kilkadziesiąt kilogramów sztab złota i pół tysiąca beczek pełnych złotych monet i szmaragdów! Poszukiwacze złota w snach dzielą się już łupem... Południowoamerykańska Szwajcaria Z wyspy marzeń wracam na kontynent i zwykłym rejsowym autobusem przenoszę się do krainy lasów i jezior – królestwa walecznych Indian Mapuche. „Mapuche”, czyli „ludzie ziemi”, byli jedynymi tubylcami w Ameryce Południowej, którzy oparli się kolonizatorom. Hiszpańscy kronikarze opisywali ich krainę jako „wolne państwo Araukanów”. Skąd ta nazwa? Gdy Europejczycy zdali sobie sprawę, że nie pokonają Mapuche, ostatnią fortecę postawili nad rzeką Rauco. Na niezdobyte tereny mówili „a Rauco”, a wkrótce – „Araukania”. Po całonocnej jeździe budzę się w Pucón, maleńkim miasteczku nad jeziorem Villarrica i przecieram oczy ze zdumienia. Nie wiem, czy to sen, czy jawa. Przez moment mam wrażenie, że znalazłam się na planie reklamy czekolady. Na tle soczyście zielonego lasu i błękitnego jeziora po ukwieconej łące spacerują łaciate krówki. Krajobraz dziwnie znajomy. Czuję się jak na alpejskich łąkach Szwajcarii. Teraz rozumiem, dlaczego emigranci przybywający tłumnie w XIX w. z pogrążonej w chaosie Europy osiadali właśnie tutaj. Nagle koło mnie pojawia się kobieta z wiklinowym koszyczkiem ubrana w biały krochmalony fartuszek. Odsłania serwetkę i podaje mi najprawdziwszy kuchen z malinami... Zostawiam za sobą urokliwą krainę dumnych Mapuche i mijając dymiące stożki wulkanów, którymi Chile jest usiane, przepływam promem na wyspę Chiloé. Ten odizolowany i jeszcze nieskażony komercyjną turystyką skrawek lądu jest kwintesencją Chile. Życie toczy się tu powolnym rytmem. Miejscowi wciąż trudnią się rybołówstwem tak jak kiedyś ich ojcowie i dziadkowie. Chodzą w tradycyjnych wełnianych czapkach z pomponem i grubych swetrach, które chronią ich od przeszywającego wiatru wiejącego od morza. Ciepłe okrycia to, naturalnie, niejedyny ich sposób na rozgrzanie się w chłodne wieczory. Chilijczycy lubują się w trunkach. Oprócz słynnych chilijskich win, które powstają ze sprowadzonych z Europy najlepszych szczepów winogron, serwuje się tu likiery... Tak oryginalnych jak na wyspie Chiloé nie piłam nigdy w życiu: Dość wspomnieć likiery z rabarbaru, ostryg lub jeżowców – wytwarzane według dawnych receptur. Kuchnię też mają doskonałą. Pewnego dnia rodzina, u której mieszkam, zaprosiła mnie na lokalny przysmak zwany curranto, do jakiejś ponoć świetnej knajpy na mieście. – Już jesteśmy blisko – słyszę. Ku mojemu przerażeniu wkraczamy na targ ostro woniejący rybami. Siadamy przy stole krytym plastikową ceratą o kleistej powierzchni. Klientów wciąż przybywa, wszyscy serdecznie się witają. Swojska atmosfera po jakimś czasie i kilku szklaneczkach lokalnego wina i mnie zaczyna się podobać. Przyzwyczajam się nawet do rybnego zapachu. Pojawiający się na stole olbrzymi parujący garnek curranto wzbudza mój zachwyt. Kolejno wyławiam pyszne kawałki kurczaka, wędzone żeberka, kluski podobne do naszych ziemniaczanych oraz olbrzymią liczbę muszelek. Różnorodność potrawy wyjaśnia związana z nią tradycja – to danie ubogich rybaków, którzy wrzucali do gara wszystko, co akurat mieli pod ręką. Omal nie pękam z przejedzenia. Taką górą jedzenia można by chyba nakarmić tuzin głodnych rybaków. Kraina wielkiej stopy Do Punta Arenas, najbardziej na południe wysuniętego miasta Chile, lecę samolotem. Obserwuję, jak przesuwający się w dole krajobraz zmienia się w coraz mniej przyjazny człowiekowi. Wybrzeże staje się bardziej poszarpane, a ziemia gęściej pokryta śniegiem i lodem. To Patagonia – królestwo wiatru. Nazwę tę ukuli w 1832 r. eksploratorzy tego terenu – załoga statku „Beagle” z młodym Charlesem Darwinem na pokładzie; zainspirowały ich wielkie stopy (po hiszpańsku pata) rosłych mieszkańców tej krainy. Punta Arenas jest bazą wypadową do podróży na Antarktydę. Można też stamtąd wybrać się do jednego z najpiękniejszych chilijskich rezerwatów, Parku Narodowego Torres del Paine. Jako miłośniczka gór wybieram drugą opcję. Przede mną kilka dni obcowania sam na sam z przyrodą i z niezwykle kapryśną pogodą. W ciągu minuty słońce zmienia się tu w deszcz, deszcz w śnieg, a śnieg w lód. Żaden opis nie odda emocji przypadkowego spotkania z tutejszym majestatycznym jeleniem huemul lub widoku lśniących z oddali monumentalnych granitowych iglic Wież Torres, symbolu tego parku narodowego. Podczas wędrówki zastanawiam się, jak wyglądałaby historia Chile, gdyby nie polski geolog Ignacy Domeyko. W ojczyźnie znany jest głównie jako przyjaciel Adama Mickiewicza. W Chile jednak to bohater narodowy. Odkrył tu bogate złoża węgla kamiennego, złota oraz nieznanego minerału, który nazwano „domejkitem”. Stworzył też pierwszą mapę geologiczną Chile. Na dowód uznania dla uczonego jego imieniem ochrzczono miasto, pasmo Góry Domeyki oraz jedną z planetoid. Śniadanie na gejzerze Przemarznięta do szpiku kości postanawiam na koniec podróży wygrzać się na pustyni Atakama. Autobus dowozi mnie do maleńkiego miasteczka San Pedro de Atacma. Znajduję się na skraju najsuchszego miejsca na ziemi. W niektórych obszarach Atacamy deszcz nie pojawił się od czterystu lat. Na pustynię średnio spada zaledwie 30 mm na rok (na Saharze – 100 mm). Wciąż chce mi się pić. Nad San Pedro góruje majestatyczny szczyt wulkanu Licancabur (5 916 m n.p.m.). Miasto wygląda, jakby przysypał je pył wulkaniczny i zachował przez wieki w stanie niemal nienaruszonym. Niska gliniana zabudowa, bielone wapnem ściany, pokryte kurzem nieasfaltowane ulice. Jednak to nie wynik działania wulkanu, lecz lokalnych władz, które zakazują wszelkich nowoczesnych ingerencji. Restauracje, hoteliki, posterunek policji i trzy bankomaty zostały sprytnie zakamuflowane warstwą gliny i wapna. Stąd można dostać się do najwyżej na świecie położonych gejzerów El Tatio (4 320 m n.p.m.). Żeby zobaczyć ten cud natury, zrywam się o trzeciej nad ranem. Jest piekielnie zimno, poza tym w kranie znowu nie ma wody. No tak – wszak jesteśmy na pustyni. Na drodze straszne wertepy. Przez dwie godziny na wpół otępiała z niewyspania telepię się w jeepie. Jest ciemno, zimno, a kurz wciska się wszystkimi szczelinami. Nocą temperatura potrafi spaść nawet do –10°C, w dzień słońce grzeje niemiłosiernie. Całe to poświęcenie po to, by zobaczyć gejzery o wschodzie słońca. Rozgrzana przez gorącą magmę woda wydobywa się na powierzchnię i w zetknięciu z mroźnym o świcie powietrzem tworzy parę, która wytryska na wysokość 10 m. Podczas spaceru między gejzerami należy uważać, bo podłoże jest bardzo kruche, a z głębi ziemi raz za razem wybucha z sykiem nowy strumień. Zdarzyło się już, że lekkomyślni turyści zostali poparzeni wodą. Tymczasem lokalny przewodnik wrzuca jajka do ukropu i gotuje nam je na śniadanie. W drodze powrotnej czeka mnie rozkoszna niespodzianka – gorące źródła. Z ulgą zanurzam się w parującym basenie. Po powrocie do San Pedro zwiedzam jeszcze olbrzymie słone jezioro Salar de Atacama. Na tej mającej 4 tys. km2 płaskiej białej powierzchni dostrzegam flamingi, które w okresie lęgowym budują z brył soli niezwykłe gniazda i składają w nich jaja. Wieczorem, gdy podziwiam cudownie rozgwieżdżone niebo nad pustynią Atakama, a chłód znowu daje mi się we znaki, bezwiednie zaczynam powtarzać to samo co Indianie, którzy przybyli na te tereny po raz pierwszy: chile, chile, czyli „zimny kraj”.
Myśl o wyprawie chodziła nam po głowach od dłuższego czasu, ale ciągle coś nas trzymało na miejscu. Konflikt marzenia–rzeczywistość coraz bardziej narastał. W końcu postawiliśmy na marzenia. Zapadła decyzja: bierzemy dziekanki i jedziemy „Dookoła świata”! Jak? Autostopem! Najciekawiej i najtaniej – w tej kwestii nie było żadnych wątpliwości.
Później poszło błyskawicznie. Przypadkowo znaleziona oferta lotu na Wielkanoc do Tajlandii w bardzo dobrej cenie, z wylotem za trzy dni, telefon do rodziny z przeprosinami, że święta spędzimy z nimi za rok, bo na te akurat lecimy do Bangkoku. Wielkie zdziwienie, masa emocji, niepewność, ale też wiara. Z sercami pełnymi nadziei rozpoczęliśmy naszą „podróż za jeden uśmiech”. Autostopem przez Tajlandię pomogła nam przedostać się... policja. Uczynni panowie w służbowych mundurach, z gwizdkiem i lizakiem w ręku stawali na środku drogi i zatrzymywali samochody. „Do Suhrat Ahni? To jeszcze dwóch pasażerów na pakę. Jazda!”. Tak musiała wyglądać rozmowa, bo zaskoczeni kierowcy nie śmieli odmówić, a my błyskawicznie przemknęliśmy przez ten kraj, przesiadając się przy kolejnych posterunkach. Spieszyliśmy się, by więcej czasu spędzić w Malezji, na Borneo. Tam odebraliśmy pierwszą porządną lekcję pokory. W malezyjskiej Taman Negara, najstarszej dżungli świata, dostaliśmy w kość jak nigdy. Trzydniowy trekking po dżungli okazał się bliski granic naszych możliwości. Wydeptany przez turystów główny trakt powoli znikał – zwężał się i dziczał. W końcu stał się rwącą wątłą ścieżką. Na drodze pojawiły się potężne pnie zwalonych drzew, na które trzeba było się wspinać albo pod nimi czołgać. Musieliśmy też pokonywać głębokie parowy strumieni spływających do rzeki. Marsz zmienił się w niekończącą się wspinaczkę góra–dół–góra, ze ścieżki przez strumień i z powrotem na ścieżkę. Do tego duchota, oblepiająca wilgoć, robactwo, pijawki i nasze błędy w zaprowiantowaniu (za mało jedzenia i wody pitnej). Spaliśmy w kryjówkach do obserwacji zwierząt, za bardzo zmęczeni, by je oglądać, i zbyt zmęczeni, by reagować na śpiące z nami pająki, szerszenie i szczury. Było na tyle źle, że nie poruszaliśmy tego tematu. Potem przestaliśmy poruszać jakiekolwiek inne. W milczeniu ciągnęliśmy noga za nogą, by dotrzeć do końca szlaku, do resortu i siedziby Parku Taman Negara. Ostatnie 1,5 km pokonaliśmy drogą wodną – wskoczyliśmy do łódki strażników parku. Spokornieliśmy. Przekonaliśmy się, że żyjąc w miastach, straciliśmy respekt dla natury. Odkryliśmy też, że z serca najstarszej dżungli świata można wydostać się autostopem, bo do Kuala Tahan, przy którym mieści się resort, dojeżdża lokalny autobus! W Singapurze staraliśmy się dostać na statek płynący na Borneo, ale dużo prościej i taniej okazało się kupić bilety na lokalny przelot z Malezji na wyspę. Zrobiło się naprawdę egzotycznie. Coraz bardziej oddalaliśmy się od turystycznej ścieżki i coraz więcej uczyliśmy od mieszkańców. Przy granicy malezyjsko-indonezyjskiej trafiliśmy do pewnej chaty. Dom trzymał się w jednym kawałku chyba głównie dzięki sile woli jego mieszkańców. Konstrukcja z paru desek i pogiętej blachy falistej stała na czterech szczudłach w kożuchu błota i śmieci. Obok przycupnęły dziesiątki podobnych pająkowatych straszaków. Sterta odpadów pokrywała okoliczne krzaki i brzeg – morze zabierało je w czasie odpływu, a nowe śmieci wypadały z domów przez okna. To ekologia na rajskiej wyspie Borneo. Kampung Air (Wioska na Wodzie) – bez prądu, kanalizacji i wody pitnej – to rzeczywistość ludzi pracujących przy obsłudze turystów w eleganckich kurortach, np. światowej sławy Sipadan. W chacie spało na podłodze dziewięcioro dzieci. Wchodząc do środka w całkowitej ciemności, staraliśmy się nie nastąpić na żadne z nich. Dwudziestoletnia Sandra, pani domu i najstarsza z rodzeństwa, pracowała z mężem od świtu do nocy, by utrzymać rodzinę, posłać najmłodsze dzieci do szkoły i jak szczęście się kiedyś do nich uśmiechnie – kupić mały generator prądu. Ci właśnie ludzie, widząc, że nie mamy gdzie spać, zaprosili nas do siebie na nocleg. Spędziliśmy z nimi prawie tydzień. Z podziwem patrzyliśmy, jak potrafią się dzielić i cieszyć tym, co mają, i z niedowierzaniem słuchaliśmy, z jakim brakiem szacunku są traktowani na co dzień przez bogatych turystów. Od tamtej pory zmieniło się nasze podejście do życia – mniej pretensji i wymagań. Doceniliśmy warunki, w jakich żyjemy na co dzień w Polsce. Posiadamy przecież tak wiele, a ciągle chcemy więcej. Złość na spóźniający się autobus zamieniliśmy na uśmiech z przymrużeniem oka: „Dobrze, że w ogóle mamy autobusy...”. Dotarliśmy do dżungli Kalimantanu, czyli końca drogi na mapie. Tu zaczynała się indonezyjska część Borneo. Teraz o porozumiewaniu się w języku angielskim musieliśmy zapomnieć i jak najszybciej nauczyć się bahasa indonesia. Bolehkah kami menumpang sama Anda kira kira sepuluh kilometr? (Czy możemy podjechać z panem dziesięć kilometrów?). To zdanie–klucz otwierało drzwi samochodów i dawało czas na ułożenie kolejnego. Początki nie były łatwe. Uparliśmy się raz, że w środku dżungli poczekamy na pociąg (znane nam malezyjskie słowo kereta w Indonezji zmieniło znaczenie z „samochód” na „pociąg”). Na nic zdały się tłumaczenia mieszkańców, że kereta tam nie ma. Powtarzaliśmy, że będziemy czekać i że to żaden problem, bo mamy dużo czasu. Cały rok. W końcu przybiegł lokalny dziennikarz i zrobił zdjęcia, jak to biali oczekują na budowę linii kolejowej, gdy najbliższa znajduje się na Jawie, oddalona o 2 000 km. Na początku przedstawialiśmy się nie jako autostopowicze, ale ścinacze drzew z Polski. Później już szło lepiej. Bahasa indonesia uczyliśmy się od spotykanych ludzi. Zdumionym policjantom na posterunkach udało nam się wyjaśnić naszą ideę podróży: nie korzystamy z żadnych hoteli i śpimy tylko w namiocie – stąd prośba, czy możemy na ich posterunku przenocować, gdyż jest to jedyne bezpieczne miejsce w okolicy. Nigdy nie odmówili, a rano stali z nami na drodze i łapali „stopa”. Między indonezyjskimi wyspami poruszaliśmy się promami. Ich stan techniczny zawsze kazał nam stawiać sobie pytanie, czy to aby nie ostatni etap naszej podróży... Uznając spienioną wodę przelewającą się z sykiem po pokładzie samochodowym za lokalny folklor, podążaliśmy na wschód. Jawa, Bali, Lombok, Sumba, Sumbawa, Flores… Im dalej od turystycznych rejonów, tym piękniej. Chcieliśmy jechać na Rince i Komodo, ale odkryliśmy, że kończy się nasza indonezyjska wiza i nie możemy jej przedłużyć. Jeszcze przed podróżą ustaliliśmy, że do Australii dostaniemy się jachtem, a wypłyniemy z wyspy Timor. Pędziliśmy tam na złamanie karku. Wieczorem ostatniego dnia ważności wizy dotarliśmy do miasta Kupang. Na miejscu dowiedzieliśmy się, że do Australii nic nie płynie. Oczywiście, nie mogliśmy tej informacji potraktować serio. Kuter rybacki? – nie płynie, kuter łowiący kraby? – wziąłby, ale już odpłynął, jachty? – nie ma. Wkrótce znalazły się jednak dwa. Kołysały się na kotwicy 100 metrów od brzegu. Czyżby znów nam się udało? Czekaliśmy na właścicieli, aż zapadł zmrok. Przy nas zebrała się spora grupa mieszkańców, nie wierzących, że do Australii można się dostać za darmo. Dwóch z nich podwiozło mnie małą łódką do jachtów. Zapukałam w burtę: – Dobry wieczór, państwo może do Australii? Pierwszy, niestety, wraca na Bali, zaś drugi – płynie właśnie do Darwin! Pozostaje tylko przekonać właściciela. – Nazywam się Kamila i mam krótkie pytanie… Chyba jeszcze nigdy nie nagimnastykowałam się tak bardzo, by ktoś mnie polubił. Całe szczęście, że mieliśmy żeglarskie doświadczenie. Negocjacje trwały z godzinę, ale cel został osiągnięty – płyniemy! Rejs trwał prawie dwa tygodnie i przebiegł bardzo spokojnie. Sielankową monotonię przerwało tylko jedno wydarzenie – atak barakudy, gdy nurkowałam na płytkiej rafie w ABC. Tutaj pierwszy, i mam nadzieję ostatni raz, przydała mi się znajomość techniki obrony przed rekinem. Płetwy nurka postawione gwałtownie w górę przed nosem ryby tworzą ścianę, od której odpływa. Moja barakuda po dwukrotnej próbie ataku poddała się i zniknęła w turkusowej toni. Dowiedziałam się, że mniejsze barakudy pływają w stadach, większe polują samotnie. Trzy miesiące spędzone w Australii pełne były pięknych przygód, z których chyba najbardziej w pamięć zapadła nam gościna u aborygenów. Nasi gospodarze pokazali nam ziemię, na której się wychowali. Pod świętym Uluru dostaliśmy na lunch tłuste larwy motyli wyciągnięte z korzeni drzew i pieczone ogony kangurów. Prawie tydzień mieszkaliśmy w Parku Narodowym Kata Tjuta i poznawaliśmy fascynującą kulturę i wierzenia rdzennych mieszkańców tego kontynentu. Objechaliśmy niemal cały kontynent. Największe wrażenie zrobiła na nas środkowa i zachodnia Australia. Dzika, surowa, z wąską nitką drogi ciągnącą się przez czerwoną ziemię aż po horyzont. Zaskoczyła nas oszałamiającą wręcz liczbą żyjących tam kangurów, emu, dzikich psów dingo i potężnych orłów, które można było zobaczyć po wschodzie słońca przy drodze. Kiedy zaczęliśmy rozmyślać, jak dostać się do Nowej Zelandii, pojawił się John z Brisbane. Usłyszał, że chcemy szukać statku płynącego do Nowej Zelandii i uznał, że to zawracanie głowy. Następnego dnia zrobił nam prezent, wręczając bilety lotnicze do Auckland. Tym sposobem znaleźliśmy się w krainie cudów. Nowa Zelandia przerosła wszelkie nasze oczekiwania. Fantastyczni ludzie, niewiarygodna gościnność i niewyobrażalnie piękna przyroda. Wszystko było w zasięgu ręki: turkusowe morze, dzikie wulkaniczne plaże, jeziora czyste jak kryształ, górskie rzeki, niezliczone wodospady, ośnieżone szczyty gór, błękitne lodowce i paprocie drzewiaste wysokie jak palmy. Na północy z sykiem strzelały gejzery i mamrotały gotujące się błota, na południu góry przeglądały się w jeziorach i zapraszały na swoje ścieżki. Nie mogliśmy przegapić takiej okazji – z plecakami i namiotem przeszliśmy ponad 200 km po szlakach nowozelandzkich Alp. Niezwykle przyjaźni okazali się mieszkańcy Kiwilandii. Już na początku pobytu dostaliśmy od obcych ludzi samochód, żeby spokojnie przez tydzień pozwiedzać wyspę. Zaproponowali nam także pracę na farmie owiec i nocleg. Rano nikogo nie było. Na stole czekało śniadanie, kartka, a na niej kluczyki i krótka wiadomość: „Smacznego, miłej podróży, jak wrócicie, zaczniemy pracę”… Po trzech miesiącach spędzonych w Nowej Zelandii znaliśmy już wielu wspaniałych ludzi, których domy były dla nas otwarte, a na ich gospodarzy mogliśmy liczyć w każdej sytuacji (Dziękujemy Aniu, dziękujemy Romku!). Mimo usilnych starań nie udało się złapać jachtu do Ameryki Południowej (na Pacyfiku zaczął się sezon huraganów i żeglugę zawieszono na 3 miesiące). Nie mogliśmy tak długo czekać. Zabraliśmy się do pracy i zarobiliśmy na bilet lotniczy. Po drodze zatrzymaliśmy się na Tahiti, by przywitać Nowy Rok. Mieszkańcy Polinezji Francuskiej znani są z gościnności. Szukali nas, jeżdżąc samochodem po wyspie, by zaprosić na ucztę noworoczną. Parę godzin wcześniej widzieli, jak siedzieliśmy z plecakami na plaży i uznali, że w taki dzień, tak daleko od domu na pewno czujemy się samotni. Gdy nas znaleźli, na migi wyjaśnili, że mamy wsiadać do samochodu. Pod gołym niebem czekał na nas suto zastawiony stół, a przystrojeni kwiatami mieszkańcy przywitali nas jak własną rodzinę. Spędziliśmy parę błogich dni na rajskiej Tahiti i ruszyliśmy na Wyspę Wielkanocną. Tam z zachwytem i niedowierzaniem patrzyliśmy w majestatyczne twarze olbrzymich posągów. Jedno z dawnych, dziecięcych marzeń właśnie się spełniło. Kamienne kolosy wykute ze zboczy wulkanu niewzruszenie spoglądają na ruiny nieistniejących już wiosek i w milczeniu strzegą wielkich tajemnic. Przed najdłuższym szeregiem posągów, w świetle zachodzącego słońca siedziała po turecku maleńka figurka, półnagi człowiek, modlący się do prastarych bogów. Gdy skończył, zaczęliśmy rozmowę. Zabrał nas do swojego domu, gdzie spędziliśmy niezwykłą noc, grając z nim do rana w szachy. Płomienie świec tańczyły, kładąc cienie na porozwieszane wokół rogate czaszki zwierząt, a przez zrujnowane ściany do środka domu zaglądały gwiazdy. Rapa Nui, z pozoru szara i płaska, wywarła na nas ogromne wrażenie. To nie tylko posągi powstałe ze zboczy wulkanu Ranoraraku, ale także tabuny dzikich koni pędzących po spękanej ziemi, granat wody czystej jak kryształ, ukryte jaskinie i podwodny labirynt wulkanicznych skał. Lądując w Santiago de Chile, znaleźliśmy się w Ameryce. Dystanse zrobiły się ogromne. Obraliśmy kierunek Patagonia– Ziemia Ognista. Tutaj przeżyliśmy kryzys autostopu. Wybraliśmy La Rute 40, argentyńską legendarną drogę ciągnącą się tysiącami kilometrów przez półpustynne tereny. Przyszła najcięższa próba. Pustkowie bez końca, żar z nieba i tumany pyłu gnane wiatrem po spękanej ziemi. Niewiele wody, jeszcze mniej ludzi. Jeśli już ktoś jechał, miał samochód wypełniony po brzegi. Myśleliśmy, że nasze problemy się skończyły, gdy dotarliśmy do regionów bardziej turystycznych. Niestety – dopiero się zaczynały! Był to okres wakacyjny i przy drogach czekało mnóstwo autostopowiczów. Na stacjach benzynowych trwał wyścig, kto pierwszy dobiegnie do kierowcy i poprosi o podwiezienie. Zaczęliśmy się zastanawiać, czy nie skorzystać z autobusów. Kryzys minął w Patagonii. Ta bajeczna kraina błękitnych lodowców, strzelistych poszarpanych gór i wiatru wynagrodziła wszystkie wcześniejsze trudy. Poznaliśmy wspaniałych Polaków, z którymi wspólnie zwiedziliśmy najpiękniejsze parki narodowe. Przez kilka dni mieszkaliśmy z potomkami Indian z Ziemi Ognistej. Usłyszeliśmy od nich: Do tej pory było nas w rodzinie 31. Teraz jest 33. Dwójka z Polski. To chyba najpiękniejsze słowa, jakie mogliśmy usłyszeć w Fin del Mundo – czyli „na Końcu Świata”. W Ushuaia chcieliśmy się załapać na rejs wokół przylądka Horn, ale jachty właśnie wróciły do bezpiecznych portów. Stał tam jednak legendarny Seamaster – polarny szkuner sir Petera Blake’a. Zbudowany 17 lat temu we Francji, służył wielu ekspedycjom badawczym, nie tylko w rejony podbiegunowe, ale również w tropiki. Obecnie pod francuską banderą i pod nową nazwą Tara5 wracał do kraju po skończonej ekspedycji w rejonach Antarktydy. Konstrukcja i rozmiary: 36 m długości, 10 m szerokości, 400 m² żagla robią ogromne wrażenie, nawet na tych, którzy nie interesują się żeglarstwem. Mogliśmy wracać do Europy na jego pokładzie! Zapadła ciężka decyzja o powrocie. Rejs z Brazylii do Francji, z przystankami w Salvadorze i na Azorach, zajął 6 tygodni. Dobra francuska kuchnia, dużo luksusu, trochę monotonii przerywanej kąpielami za rufą, spacerami po bomie czy obserwacją wielorybów z potężnych salingów. Przeżyliśmy też spotkanie z Neptunem i jego świtą. Na równiku dosięgła nas kara za niecne czyny, które popełniliśmy jako szczury lądowe. Tortury były bardzo wymyślne – trzymanie w komorze silnika w temperaturze 60ºC, całowanie stóp Neptuna i wygolenie na głowie symbolicznej linii równika – łysego paska od czoła po potylicę. Już jako prawdziwi, ochrzczeni żeglarze zeszliśmy na ląd we Francji, autostopem dojechaliśmy do Polski i po 13 miesiącach podróży zamknęliśmy pętlę dookoła globu. W pokoju na biurku stoi globus. Cienka, czerwona linia zygzakiem zatacza nieforemne koło – Polska, Tajlandia, Malezja, Singapur, Borneo, Indonezja, Australia, Nowa Zelandia, Tahiti, Wyspa Wielkanocna, Chile, Argentyna, Paragwaj, Brazylia, Azory, Francja, Polska… Po nocach wciąż śni mi się Boliwia, Peru, miejsca, których nie zdążyliśmy zobaczyć. Konflikt marzenia–rzeczywistość zaczyna znajomo narastać… NO TO W DROGĘ ■ Podróż była bardzo niskobudżetowa. Staraliśmy się zatrudniać jako divemasterzy – by nurkować, jako instruktorzy narciarstwa – aby pojeździć na nartach, jako załoga na jachtach – by pożeglować, jako pomoc przy sprzątaniu na whale safari – by oglądać wieloryby. Robiliśmy jeszcze wiele innych rzeczy, by móc przeżyć i zobaczyć jak najwięcej – bo na tym nie chcieliśmy oszczędzać. ■ Na trasie: Tajlandia, Malezja, Singapur, Indonezja, Australia, Nowa Zelandia, Tahiti, Wyspa Wielkanocna, Chile, Argentyna, Paragwaj, Brazylia, Azory, Francja wizy są wymagane tylko w Tajlandii, Indonezji i Australii. Tajlandia: ■ 15-dniową wizę (visa on arrival) można otrzymać przy wjeździe do kraju na międzynarodowych lotniskach (w Bangkoku, Chiang Mai, Hat Yai, Phuket i Utapao). Koszt ok. 10 USD. Można ją odpłatnie przedłużyć w Biurze Imigracyjnym. Na lądowych przejściach granicznych taką wizę można dostać, jedynie przybywając z Laosu. Przy wjeździe jest wymagany bilet powrotny lub do innego kraju, a także wystarczające środki na pobyt. ■ O wizę na dłuższy, dwumiesięczny pobyt trzeba się starać w Ambasadzie Królestwa Tajlandii, ul. Willowa 7, 00-790 Warszawa, Wydział Konsularny tel. 022 849 26 55. thaiemb@thaiemb.pol.pl Indonezja: ■ Miesięczną wizę można otrzymać przy wjeździe do tego kraju (visa on arrival). Koszt: 35 USD. Jest to wiza jednokrotna, bez możliwości przedłużenia, można ją dostać na wybranych przejściach granicznych. ■ O wizę turystyczną na dłuższy pobyt należy się starać jeszcze przed wyjazdem w Ambasadzie Republiki Indonezji, ul. Estońska 3/5, 03-903 Warszawa, tel. 022 617 51 79, 022 617 51 08. www.indonesianembassy.pl Australia: ■ Na wyspie Bali w Konsulacie Australii w Denpasarze uzyskanie trzymiesięcznej wizy turystycznej jest prostą formalnością – czeka się 3 dni i wystarczy pokazać wyciąg z konta bankowego. Nie trzeba przedstawiać całej dokumentacji zatrudnienia, dochodów, zaświadczeń ze szkoły, badań lekarskich. ■ Można objechać kulę ziemską autostopem. Trzeba trochę wytrwałości, czasu, wiary i pozytywnego nastawienia. Naszą receptą na podróż za darmo była życzliwość i otwartość, wdzięczność za pomoc i chęć jej niesienia. To dzięki temu przeżyliśmy tak niezwykłe, niezapomniane chwile i poznaliśmy fantastycznych ludzi. W przeprawie przez morze czy ocean bardzo przydatne okazały się nasze patenty żeglarskie. ■ Podczas podróży nie korzystaliśmy z hoteli, tanich pensjonatów i kempingów. Spaliśmy przez ponad rok w namiocie rozbijanym na dziko. W miastach nasz mały zielony namiocik rozstawialiśmy za co większymi klombami kwiatów i w parkach. W krajach, gdzie nie czuliśmy się bezpiecznie (Indonezja), spaliśmy w kościołach i na posterunkach policji. Zapraszani przez przyjaznych mieszkańców kolejnych odwiedzanych państw, trafialiśmy pod skrzydła wielu wspaniałych ludzi – „rodziców na jedną noc”. ■ Żywiliśmy się w lokalnych restauracjach i na ulicznych straganach. Najmniej przypadło nam do gustu jedzenie w Tajlandii – ponieważ okazało się niezwykle pikantne i przygotowane ze składników trudnych do zidentyfikowania. Najsmaczniejsze i najtańsze jedzenie było w Indonezji. Koszt obiadu nie przekraczał 2 zł, a nasz przysmak stanowiły pieczone banany (pisang goreng) sprzedawane na ulicznych straganach w cenie ok. 7 groszy za sztukę. ■ Podczas wyjazdu odkryliśmy płatki owsiane, które świetnie zastąpiły nam ryż i które gotuje się trzy minuty zamiast 20. Co za oszczędność czasu i gazu! ■ W Australii w hipermarketach jednodniowe produkty, jak pieczywo, pieczone kurczaki, sałatki można dostać za 15–20 proc. ceny. Należy przyjść 10–15 minut przed zamknięciem sklepu. ■ Bardzo szybko okazało się, czego nie powinniśmy byli zabierać ze sobą w podróż. W wielkiej paczce wróciły do Polski: wszystkie białe, zapasowe i ulubione ubrania oraz aparat analogowy z dwoma obiektywami i zapasem filmów. Zostały rzeczy niezbędne: namiot, śpiwór, kuchenka gazowa, czołówki, dwa zestawy rzeczy na upał i jeden na mróz, buty górskie, podstawowy sprzęt nurkowy, sprzęt wspinaczkowy, kijki do trekkingu w górach. Doszła maczeta do kokosów i pstrokata parasolka na tropikalny upał. Część rzeczy pogubiliśmy, część rozdaliśmy, ubrania wymienialiśmy, gdy starych nie dało się już nosić. Szkoda zabierać drogie czy ulubione rzeczy, bo bardzo łatwo je zniszczyć, gdy podróżuje się na brudnych pakach ciężarówek. ■ Bardzo pomocne są zapasowe środki pieniężne na koncie. Mogą być z założenia nie do wydania, otwierają jednak granice krajów, w których na wjeździe wymagany jest bilet powrotny. Sprawdza się opcja wspólnego konta. Gdy każde z nas pokazywało osobno wyciąg z konta, wydawało się, że mamy dwa razy więcej oszczędności niż w rzeczywistości. ■ Aby móc kontynuować podróż, chwyciliśmy się paru dorywczych prac w Australii i Nowej Zelandii. Malowaliśmy, sprzątaliśmy, kładliśmy kafelki, pracowaliśmy na farmie owiec, kwiatów, na plantacji winogron i świerków. Zarabialiśmy w bogatych krajach, wydawaliśmy w biednych. Gdy dotarliśmy do brzegów Australii, przed sobą mieliśmy 10 miesięcy podróży i 200 AUD na dwie osoby (dolarów australijskich), czyli około 500 zł. Resztę pieniędzy zarobiliśmy, część nawet przywieźliśmy do Polski (zatrudniliśmy się jako załoga na statku ekspedycyjnym wracającym z Antarktydy, dzięki czemu zaoszczędziliśmy na przelocie przez Atlantyk). ■ Nie licząc pieniędzy, które na bieżąco zarabialiśmy i wydawaliśmy, nasza trwająca ponad rok podróż – wraz z biletem lotniczym do Bangkoku (bardzo promocyjne ceny po tragicznym tsunami w grudniu 2004) – kosztowała nas w granicach 2 500 zł/osobę. ■ Mieliśmy dwa aparaty cyfrowe oraz karty pamięci o pojemności 1 GB. W kafejkach internetowych zgrywaliśmy zdjęcia na płyty CD w dwóch kopiach i jedną z nich wysyłaliśmy do Polski. W dzisiejszych czasach Internet można znaleźć praktycznie wszędzie i nigdy nie mieliśmy problemu ze skopiowaniem plików. Z podróży przywieźliśmy ok. 8 000 zdjęć. ■ Przed podróżą zaszczepiliśmy się przeciw żółtaczce typu A i B oraz tężcowi. Najpoważniejszą chorobą, jakiej się obawialiśmy, była malaria. Leki antymalaryczne zabraliśmy ze sobą z Polski, ale podczas podróży przez Indonezję zażywaliśmy miejscowe specyfiki, chyba najlepiej dostosowane do lokalnych warunków. Mieliśmy jedną przykrą przygodę. Po tygodniowej przeprawie przez dżunglę na Borneo mój organizm był tak wyczerpany, że dostałam zakażenia skóry. Indonezja jest bardzo nieodpowiednim miejscem, by chorować – niekompetentni lekarze, dezinformacja i słaby dostęp do leków. Nie mogliśmy kupić nawet termometru! www.compartir.org www.hitchhikers.org www.4hikers.com ■ Zdjęcia, dziennik, relacja z wyprawy znajdują się na stronie dookolaswiata.geozeta.pl, przez którą można się także kontaktować z autorką artykułu. ■ Praktyczne informacje o podróży dookoła świata można też znaleźć na stronie Kamila Michnola www.rtw.pl oraz Kuby Gurdaka wpodrozy.geoblog.pl. ■ Prowadził nas Los – książka pary podróżników, Chopina i Kingi, o pięcioletniej podróży autostopem dookoła świata.