Nosorożec jawajski jest najrzadszym dużym ssakiem świata. Walka o jego los toczy się tylko w jednym miejscu
Nosorożec jawajski to zwierzę, które wzbudza nie tylko podziw i fascynację, ale także głęboki niepokój. Ten majestatyczny ssak – żywy relikt epoki megafauny – w XXI wieku stał się symbolem zmagań o zachowanie bioróżnorodności. Niegdyś jego ciężkie kroki rozbrzmiewały w gęstych lasach od Indii po Wietnam, jednak obecnie cały gatunek został zepchnięty do jednego izolowanego skrawka lądu na zachodnim krańcu Jawy.
Spis treści: Nosorożec z Sundy Opancerzony olbrzym Zachowania nosorożca jawajskiego Inżynier bioróżnorodności Ostatni bastion nosorożca jawajskiego Zagrożenia dla nosorożca jawajskiego Nosorożec jawajski jest uznawany za najrzadszego dużego ssaka lądowego na świecie. Jego status w Czerwonej księdze gatunków zagrożonych IUCN jako „krytycznie zagrożony” nie oddaje w pełni krytycznej sytuacji, w której każda pojedyncza śmierć, każde kłusownicze sidło czy każda infekcja u bydła domowego w pobliżu parku narodowego może oznaczać nieodwracalną stratę dla globalnego dziedzictwa biologicznego. Nosorożec z Sundy Nosorożec jawajski (Rhinoceros sondaicus), jeden z pięciu żyjących przedstawicieli swojej podrodziny, należy do tego samego rodzaju, co nosorożec indyjski – Rhinoceros. Choć oba zwierzęta różnią się znacząco pod względem wielkości i preferencji siedliskowych, dzielą jedną charakterystyczną cechę – posiadanie tylko jednego rogu. Naukowa nazwa Rhinoceros sondaicus stanowi coś w rodzaju etymologicznego zapisu tożsamości zwierzęcia. Greckie słowa rhis (nos) i keras (róg) łączą się z łacińskim sondaicus, które odnosi się do regionu Sundy – biogeograficznego obszaru, obejmującego Jawę, Sumatrę, Borneo i okoliczne wyspy, które w okresach zlodowaceń tworzyły jeden spójny ląd. Historycznie gatunek ten dzielił się na trzy podgatunki, z których dwa bezpowrotnie zniknęły z mapy świata: nosorożec jawajski (nominatywny, s. sondaicus) – krytycznie zagrożony z powodu kłusownictwa i utraty siedlisk; nosorożec wietnamski ( s. annamiticus) – wymarły. Ostatni osobnik został zabity w 2010 roku, w Parku Narodowym Cat Tien (w sektorze Cat Loc). Przyczyną zaniku było kłusownictwo dla rogu; nosorożec bengalski ( s. inermis) – wymarły. Niegdyś występował od Bengalu po Mjanmę. Wśród przyczyn zaniku należy wskazać na ekspansję rolnictwa i polowania trofealne. Utrata podgatunku wietnamskiego w 2010 roku oznaczała koniec obecności tego gatunku na kontynentalnej części Azji. Od tamtego momentu cała odpowiedzialność za przetrwanie linii ewolucyjnej spoczęła na Indonezji i Parku Narodowym Ujung Kulon. Opancerzony olbrzym Mimo że nazywany jest „mniejszym nosorożcem jednorożnym”, gatunek jawajski jest drugim co do wielkości zwierzęciem Indonezji, ustępując jedynie słoniowi indyjskiemu. Majestatyczny kolos doskonale przystosował się do poruszania się w gęstym, wilgotnym podszycie tropikalnej dżungli. W przeciwieństwie do ogromnych, otwartych przestrzeni afrykańskich sawann, lasy Jawy wymagają od dużego ssaka zwrotności i wytrzymałości. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/najrzadsze-zwierzeta-swiata-gdzie-wystepuja-i-jak-wygladaja-fot-scott-nelson-wikimedia-commons-cc-by-3-0-b691cf5.jpeg" width="1248" height="1024" alt="Najrzadsze zwierzęta świata - gdzie występują i jak wyglądają? (fot. Scott Nelson, Wikimedia Commons, CC-BY-3.0)" title="Najrzadsze zwierzęta świata - gdzie występują i jak wyglądają? (fot. Scott Nelson, Wikimedia Commons, CC-BY-3.0)" /> Fizjonomia nosorożca jawajskiego charakteryzuje się przede wszystkim unikatową strukturą skóry. Jest ona szara lub szarobrązowa, a gdy jest mokra, staje się niemal czarna. Układa się wówczas w głębokie fałdy wokół szyi, łopatek i zadu. W połączeniu z mozaikowatym wzorem przypominającym pęknięcia w błocie, sprawiają one, że zwierzę wygląda jakby przyodziało płytową zbroję. Ta struktura pełni praktyczną funkcję ochronną – zabezpiecza nosorożca przed kolcami i ostrymi krawędziami roślinności podczas przedzierania się przez gęsty las. Wielkość i masa Choć mniejszy od swojego indyjskiego kuzyna (wielkością zbliża się do nosorożca czarnego), nosorożec jawajski jest potężnym zwierzęciem. Dorosły osobnik osiąga masę od 900 do 2300 kg, długość ciała – od 200 do 400 cm, i wysokość w kłębie – od 140 do 170 cm. Róg Pojedynczy, szary lub brązowawy, róg samca mierzy do 27 cm. U samicy ta struktura przybiera formę małego guzka lub nie występuje, w przeciwieństwie do innych nosorożców. Warto wspomnieć, że u przedstawicieli tego gatunku róg nie jest główną bronią. Do obrony i ustalania hierarchii służą przede wszystkim dolne siekacze – potężne i sztyletowe. Podczas ataku zęby skutecznie tną skórę przeciwnika. Sam róg częściej jest wykorzystywany przez te zwierzęta do usuwania błota z lizawek, torowania drogi w gęstwinie i przyciągania gałęzi w trakcie żerowania. Zachowania nosorożca jawajskiego Ze względu na skrajnie rzadkie występowanie i naturalną nieśmiałość, biologia tego gatunku jest trudna do zbadania. Zwierzęta te prowadzą głównie samotniczy tryb życia, unikając kontaktu z ludźmi i innymi dużymi ssakami. Ich jedyne stałe interakcje społeczne to więź między matką a cielęciem oraz krótkie okresy godowe. Cykl życiowy nosorożca jawajskiego charakteryzuje się powolnym tempem, co jest typowe dla dużych roślinożerców, ale stanowi ogromne wyzwanie dla programów odbudowy populacji. Samica rodzi jedno młode co 3–5 lat. Ciąża trwa od 15 do 16 miesięcy, a noworodek waży od 40 do 64 kg. Młode osobniki pozostają przy matkach przez pierwsze półtora roku do dwóch lat, ucząc się trudnej sztuki przetrwania w tropikalnym lesie. Komunikacja Podobnie jak ich krewniacy, nosorożce jawajskie polegają przede wszystkim na dwóch zmysłach – węchu i słuchu. Ich wzrok jest bardzo słaby, co sprawia, że reagują ucieczką na każdy niepokojący dźwięk lub zapach, nawet dochodzący z dużej odległości. W sferze komunikacji kluczową rolę odgrywają sygnały chemiczne. Samce zajmują terytoria o powierzchni od 12 do 20 kilometrów kwadratowych, które znakują charakterystycznym pomarańczowo-czerwonym moczem oraz kopcami odchodów. Co ciekawe, w przeciwieństwie do nosorożców sumatrzańskich, jawajskie nie rozkopują swoich odchodów nogami, co sugeruje inną ewolucyjną strategię znakowania przestrzeni. Inżynier bioróżnorodności Jadłospis tych zwierząt składa się przede wszystkim z miękkich części roślin – liści, młodych pędów, owoców i gałązek. Jako duży roślinożerca, odgrywa kluczową rolę w utrzymaniu zdrowia ekosystemu leśnego, pełniąc funkcję „inżyniera siedlisk”. Naukowcy zidentyfikowali ponad 300 gatunków roślin, które goszczą w menu tego olbrzyma, przy czym należy podkreślić, że ok. 40% objętości pokarmu pochodzi z zaledwie kilku ulubionych. Do preferowanych przysmaków należą rośliny z rodzaju Ficus i Kleinhovia variegata. Potężna budowa ciała pozwala im na forsowanie przeszkód, których mniejsi roślinożercy nie są w stanie pokonać. Nosorożce potrafią przyginać młode drzewa do ziemi, a nawet kłaść się na nich, by dostać się do soczystych liści w koronie. Nosorożec jawajski spożywa ok. 50 kg biomasy dziennie. Ten proces konsumpcji, połączony z wydalaniem nasion w bogatym w składniki odżywcze nawozie, zapewnia mu kluczową rolę w procesie regeneracji lasu tropikalnego. Ostatni bastion nosorożca jawajskiego Obecnie nosorożce jawajskie można spotkać wyłącznie w Parku Narodowym Ujung Kulon, zlokalizowanym na najbardziej wysuniętym na zachód półwyspie Jawy. To miejsce o unikatowym charakterze, gdzie wilgotne lasy nizinne spotykają się z namorzynami i bagnami. Mimo że historycznie przedstawiciele tego gatunku zamieszkiwali również tereny górzyste (do 3000 m n.p.m.), obecnie zwierzęta te są związane z terenami nizinnymi, zazwyczaj poniżej 600 m n.p.m. Siedlisko Kluczowym elementem siedliska jest dostęp do wody i błota. Nosorożce spędzają znaczną część dnia na kąpielach błotnych, które są niezbędne dla ich zdrowia fizycznego. Błoto chroni ich skórę przed poparzeniami słonecznymi, a także przed uciążliwymi owadami i pasożytami. Zagrożenia dla nosorożca jawajskiego Ujung Kulon ma status parku narodowego, jednak nie jest miejscem całkowicie bezpiecznym. Gatunek Rhinoceros sondaicus znajduje się w głębokim kryzysie egzystencjalnym, wywołanym przez czynniki ludzkie i naturalne. Plaga kłusownictwa Przez ponad dwie dekady wierzono, że kłusownictwo w Ujung Kulon zostało wyeliminowane dzięki intensywnym patrolom. Niestety, rok 2023 przyniósł druzgocące odkrycia. Śledztwa prowadzone przez indonezyjskie władze i różne organizacje ujawniły, że od 2019 do 2023 roku zorganizowane grupy kłusownicze zabiły aż 26 nosorożców. Kłusownicy dysponowali szczegółowymi mapami rozmieszczenia fotopułapek i danymi o ruchu zwierząt, które prawdopodobnie pozyskali od skorumpowanych pracowników parku. To zniweczyło starania o wzrost populacji. Zagrożenia środowiskowe Zagrożeniem dla nosorożców są nie tylko kłusownicy, ale także arenga pierzasta. Ta szybko rosnąca palma tworzy w ich siedliskach gęsty „baldachim”, który blokuje dostęp światła słonecznego. To sprawia, że gatunki, którymi żywią się nosorożce, nie są w stanie wyrosnąć, co drastycznie ogranicza pojemność środowiskową parku i spycha zwierzęta na coraz mniejsze obszary. Ryzyko genetyczne i choroby Mała liczebność niesie ze sobą ryzyko chowu wsobnego, co prowadzi do osłabienia układu odpornościowego i wad wrodzonych. Sytuację pogarsza bliskość osad ludzkich i wypasanych tam bydła. Choroby odzwierzęce mogą łatwo przenieść się na nosorożce, co w przeszłości prawdopodobnie było przyczyną kilku nagłych zgonów tych zwierząt. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Tygrys jawajski jednak istnieje? W Indonezji ruszają poszukiwania gatunku uważanego za wymarły
Pojawiły się przesłanki wskazujące, że tygrys jawajski, nieobserwowany od dekad i oficjalnie uznany za wymarły, ciągle może żyć w naturze. Władze Indonezji zamierzają to sprawdzić
W tym artykule: Zagadkowy włos wielkiego kota Czy tygrys jawajski jeszcze istnieje? Kiedy ostatni raz widziano tygrysa jawajskiego? Jeszcze sto lat temu w Indonezji żyły trzy podgatunki tygrysów. Były to tygrys balijski, tygrys jawajski i tygrys sumatrzański. Dzisiaj pozostał już tylko jeden – ostatni z wymienionych. Tygrys sumatrzański ciągle występuje na Archipelagu Sundajskim, choć jest krytycznie zagrożony. Być może jednak w najbardziej odludnych rejonach Jawy od kilkudziesięciu lat ukrywa się tygrys jawajski. Tego wielkiego kota ostatni raz widziano w drugiej połowie lat 70. minionego wieku. W 2008 r. silnie pręgowany, choć stosunkowo nieduży tygrys został oficjalnie uznany za zwierzę wymarłe. Ta decyzja mogła zostać podjęta zbyt pochopnie. Kilka lat temu w pobliżu miasta Sukabumi w prowincji Jawa Zachodnia znaleziono włos. Opublikowane właśnie wyniki badań DNA wskazują, że może on należeć do tygrysa jawajskiego. Zagadkowy włos wielkiego kota W 2019 r. na plantacji w okolicy wioski Cipendeuy Ripi Yanur Fajar jeden z okolicznych mieszkańców zauważył nietypowe zwierzę. Miało przeskoczyć przez ogrodzenie. Wokół płotu pozostawiło ślady stóp i pazurów. Na ogrodzeniu zaś dosłownie jeden włos. Ten włos został właśnie przebadany przez naukowców. Wyniki badań DNA opublikowano w czasopiśmie „Oryx”. Naukowcy porównali DNA mitochondrialne z próbkami pobranymi z okazu tygrysa jawajskiego znajdującego się w Muzeum Zoologii w indonezyjskim mieście Bogor. Kontrolnie zestawili je również z DNA mitochondrialnym innych podgatunków tygrysów, m.in. sumatrzańskiego. Jak się okazało, materiałowi genetycznemu pobranemu z włosa najbliżej było do DNA tygrysa jawajskiego pozyskanego z muzeum. Czy tygrys jawajski jeszcze istnieje? – Opierając się na pogłębionym wywiadzie z Ripim Yanur Fajarem, który widział zwierzę, sądzimy, że włos należy do tygrysa jawajskiego – napisali badacze w swojej pracy. To jednak nie przesądza, czy te wspaniałe zwierzęta nadal żyją na wolności. – Aby to wykazać, potrzebne są kolejne badania genetyczne i terenowe – zauważają naukowcy. Władze Indonezji w oficjalnym oświadczeniu zapowiedziały, że postarają się ustalić, czy w Indonezji nadal występują tygrysy jawajskie. Jeśli zaś ich istnienie uda się potwierdzić – np. dzięki fotopułapkom – wówczas zwierzęta zostaną objęte natychmiastową ochroną. Upublicznienie badań DNA włosa zaniepokoiło Muhammada Ali Imrona, szefa WWF Indonesia's Forest and Wildlife Program. Jego zdaniem zwiększa to ryzyko przyciągnięcia uwagi kłusowników. Zrekonstruowano genom wyjątkowego zwierzęcia z plejstocenu. DNA pozyskano z odchodów hieny jaskiniowej Naukowcy po raz pierwszy zrekonstruowali mitochondrialne DNA nosorożca włochatego, który żył na terytorium Europy. Materiał genetyczny zachował się w skamieniałych odchodach wymarłego dra... Kiedy ostatni raz widziano tygrysa jawajskiego? Ten niepokój jest uzasadniony. Tygrys jawajski najprawdopodobniej wyginął, ponieważ utracił środowisko, w którym żył. Na początku XX wieku na Jawie żyło 28 mln ludzi, a kraj szybko się rozwijał. Potrzeba było coraz więcej terenu pod uprawę ryżu. W 1938 r. naturalne lasy pokrywały 23 proc. powierzchni wyspy. W 1975 r. już tylko 8 proc. Liczba ludności wzrosła zaś do 85 mln. W latach 70. tygrysy jawajskie – podobnej wielkości jak sumatrzańskie, ale z większą ilością cienkich pręg – żyły już tylko w prowincji Meru Betiri, w najwyższych górach na południowej Jawie. Do ich wymarcia przyczyniły się nie tylko ograniczenie i fragmentacja siedlisk. W poprzedniej dekadzie z powodu chorób w wielu rejonach Jawy zmniejszyło się pogłowie sambara sundajskiego, jednej z głównych zdobyczy tygrysów jawajskich. Zwierzęciu zagrażali również myśliwi i kłusownicy. W 1972 r. na terenach, gdzie przypuszczalnie żyły jeszcze tygrysy, utworzono rezerwat. Było już jednak za późno. Ostatniego przedstawiciela tygrysów jawajskich widziano w naturze w 1976 r. I aż do teraz wydawało się, że zwierzęta te na zawsze zniknęły z powierzchni Ziemi. Źródła: Phys.org, Cambridge University Press, Wikipedia Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Wydobywają "diabelskie złoto" w oparach gazu. Turyści płacą, żeby na to popatrzeć
Przepiękne widoki góry Ijen urzekają podróżnych od stuleci, ale w ostatnich latach jej kopalnia siarki stała się kontrowersyjną atrakcją turystyczną. [FOTOREPORTAŻ]
Zobacz zdjęcia>>> Gruba zasłona dymu zasłania niebo nad górą Ijen, a zapach siarki nasyca powietrze. Trujący wyziewy, które przedostają się z aktywnego wulkanu we wschodniej Jawie, nie służą mieszkańcom - palą w płucach i szkodzą skórze skórze. Ale od 1968 roku górnicy z Góry Ijen wchodzą w ten labirynt chmur gazu, by wydobyć "diabelskie złoto" i znieść je po zboczu góry. Na Górze Ijen znajduje się jedna z ostatnich aktywnych kopalni siarki na świecie. Od dwustu lat nieziemskie widoki przyciągają naukowców i podróżników, a w ostatnich dziesięcioleciach górnicy stali się kontrowersyjną atrakcją turystyczną. Diabelskie złoto Każdego dnia górnicy odbywają uciążliwe wędrówki na dziewięciometrowych stokach Ijen pod osłoną ciemności, po czym schodzą kolejne 3000 stóp do krateru, gdzie zainstalowano sieć sztucznych rur ceramicznych, które odprowadzają opary siarki. W tak niesprzyjającym otoczeniu, wydobywają stwardniałe bloki ważące nawet do 70 kg i własnymi siłami sprowadzają je na dół. Dziennie robią zazwyczaj po dwa takie kursy, za które dostają równowartość pięciu dolarów. Około 2 rano, kiedy pierwsi górnicy rozpoczynają wspinaczkę, setki turystów wchodzą już po bokach Ijen, aby zobaczyć słynne niebieskie płomienie, które można dostrzec tylko w nocy. Góra słynie również z turkusowego jeziora, które przybiera niesamowity blask w ciemności. Oszałamiająco piękny, ma pH niższe niż kwas akumulatorowy – to największe kwaśne jezioro na Ziemi, tak żrące, że jest w stanie rozpuścić metal. (Nie) etyczna turystyka Uważane za formę turystycznego dziedzictwa, kopalniane wycieczki można odbyć na całym świecie od Afryki po Australię. W przeciwieństwie do góry Ijen, niewiele z kopalń nadal działa, a mnóstwo z nich zostało przekształconych na muzea. Niektórzy badacze sugerują, że rzesze turystów przyjeżdżają w te strony, ponieważ przyciąga ich uczucie wzniosłości wywołane przyjemnością z oglądania niebezpiecznego, ale budzącego podziw obiektu lub zjawiska, takiego jak gwałtowny akt natury. Victor Hugo określił to jako "połączenie groteski i piękna w opozycji do klasycznego ideału doskonałości". W szczycie sezonu górę odwiedza ponad tysiąc turystów dziennie. Często proszą górników o pozowanie do zdjęć w zamian za drobne napiwki, które według krytyków są formą "turystyki ubóstwa". Innymi słowy to utowarowienie ludzkiego cierpienia. - Turyści wydają się rozkoszować opowieściami o przetrwaniu w pozornie niebezpiecznych sytuacjach. To postawy podobne do tych, które można spotkać w innych potencjalnie groźnych sytuacjach i sportach ekstremalnych - wyjaśnia profesor geografii Uniwersytetu Północnej Alabamy Michael Pretes. Z drugiej strony turystyka może być także potężnym narzędziem rozwoju gospodarczego i wywołać debatę o niekorzystnych warunkach pracy, niezależnie od motywacji do zwiedzania. Branża turystyczna we Wschodniej Jawie zatrudnia około 200 000 osób. Górnictwo jest jedną z najlepiej płatnych profesji w regionie, a pracownicy są szanowanymi członkami swoich społeczności. Wielu górników jest dumnych z tego, że dzięki swojej pracy przyciągają turystów. - Turyści są postrzegani jako nowa ruda, która ma być wydobywana, i, podobnie jak metale, mają potencjał, by zapewnić ekonomiczny boom - powiedział Pretes. Twierdzi, że turystyka górnicza może napędzać gospodarkę, przynosząc dochody lokalnym hotelom, restauracjom, sklepom i transportowi. Pomimo potencjalnych korzyści, ryzyko pozostaje wysokie. Wielu górników nie stać na sprzęt ochronny, taki jak rękawiczki i maski, albo rezygnują z nich, ponieważ utrudniają im pracę. Krótkotrwałe narażenie na wysoce stężony poziom dwutlenku siarki może być śmiertelne, a długotrwała ekspozycja na nie może prowadzić do trudności z oddychaniem, uszkodzenia dróg oddechowych i zaburzeń czynności płuc. Pierścień Ognia Przyszłość Góry Ijen jako miejsca turystycznego i górniczego jest jednak niejasna. Indonezja znajduje się w Pierścieniu Ognia pasie wulkanów i granic płyt tektonicznych o długości 25 000 mil , które obejmują obszar Pacyfiku. Szacuje się, że 75 procent wszystkich aktywnych wulkanów i 90 procent trzęsień ziemi na świecie występuje w tym regionie. Około pięciu milionów Indonezyjczyków mieszka i pracuje w pobliżu aktywnych wulkanów, gdzie gleba jest najbardziej żyzna. Jawa jest domem dla 141 milionów ludzi - jednej z najgęściej zaludnionych wysp na Ziemi. Największa odnotowana erupcja Ijen nastąpiła w 1817 roku, kiedy seria gwałtownych eksplozji trwała kilka tygodni. Według relacji świadków, popiół był wystarczająco gęsty, aby zasłonić słońce. Obecnie indonezyjscy i międzynarodowi naukowcy stale monitorują aktywność wulkaniczną i próbują znaleźć sposoby na złagodzenie przyszłych zagrożeń. Mieszkańcom nie zagrażają tylko trzęsienia ziemi i erupcje wulkanów, ale również kwaśne jezioro, które w wyniku trzęsień ziemi i wybuchu Ijen może spłynąć na tereny zamieszkane przez ludzi. W marcu 2018 r. setki ludzi mieszkających u podnóża Ijen zostały zmuszone do opuszczenia swoich domów, a 30 trafiło do szpitala po tym, jak wulkan wyrzucił toksyczne gazy. Zamknięto wtedy szlaki dla turystów i górników. To nie pierwszy raz, kiedy wulkan został zamknięty dla gości, a raczej nie ostatni. Ale nawet z daleka, tlący się krater Góry Ijen – toksyczny i piękny - to niezwykły widok.
REM, FFI, PLMD, bezsenność: jak nauka odkrywa sekrety snu [REPORTAŻ]
Przesypiamy średnio jedną trzecią życia. A przynajmniej powinniśmy, bo epidemia bezsenności staje się zdrowotną plagą XXI wieku.
Cheryl, 29-letnia sierżant armii amerykańskiej z St. Louis, prowadzi treningi walki wręcz. Jej specjalizacją jest brazylijska odmiana jiu-jitsu i jako jedna z niewielu kobiet ma z niej certyfikat poziomu 2. Aby go zdobyć, trzeba bardzo dużo trenować, m.in. umieć poradzić sobie z dwoma napastnikami naraz i po walce „być tym jedynym pozostałym przy życiu”, jak mawia Cheryl. Jednak już niedługo sierżant Dinges będzie musiała stawić czoło znacznie trudniejszemu wyzwaniu – należy bowiem do rodziny, w której z pokolenia na pokolenie przechodzi gen choroby zwanej śmiertelną bezsennością rodzinną (FFI). Podstawowym jej objawem jest właśnie niemożność zaśnięcia. Początkowo zanika zdolność do ucinania sobie drzemki, później coraz trudniej jest przesypiać całe noce, aż w końcu przychodzi stan, w którym w ogóle nie można zasnąć. Choroba zazwyczaj ujawnia się po 50. roku życia, nasila mniej więcej przez rok i, zgodnie z nazwą, kończy się śmiercią. Dinges odmawia wykonania testu na obecność genu. – Obawiam się, że gdybym dowiedziała się, że go mam, dopadłyby mnie rezygnacja i przygnębienie – mówi. FFI to straszna choroba, a do tego naukowcy wciąż niewiele wiedzą o jej przyczynach i przebiegu. Dopiero po kilku latach badań odkryli np., że w rozwoju bezsenności rodzinnej dużą rolę odgrywają białka zwane prionami. Gdy zmienią one kształt, niszczą wzgórze, a właśnie uszkodzenie tej części mózgu zaburza proces snu. Nie wiadomo jednak, dlaczego do tego dochodzi ani jak powstrzymać chorobę. Zanim rozpoczęto badania nad FFI, większość naukowców nie miała nawet pojęcia o związkach wzgórza ze snem, głównie dlatego, że śmiertelna bezsenność rodzinna jest niezmiernie rzadka. Na całym świecie zdiagnozowano zaledwie 40 rodzin, w których występuje ta mutacja. Pod jednym względem choroba przypomina jednak setki mniej groźnych odmian bezsenności, na które w dzisiejszych czasach cierpią miliony ludzi – u wszystkich przyczyny występowania pozostają owiane tajemnicą. To, że nie wiemy, dlaczego nie możemy spać, wynika po części z tego, że choć po nieprzespanej nocy dotkliwie odczuwamy jego brak, w zasadzie nie wiadomo, do czego w ogóle człowiekowi potrzebny jest sen. Walcząc z sennością, stoimy na z góry przegranej pozycji. Zdołaliśmy ustalić, że po 7–9 godzinach od zaśnięcia większość z nas jest gotowa do przejścia w świat jawy. Po kolejnych 15 czy 17 godzinach znowu zapadamy w objęcia Morfeusza. Przed 50 laty zauważono, że czas snu składa się z faz snu wolnofalowego, inaczej zwanego głębokim (nREM), przeplatanych fazami REM, czyli „szybkich ruchów gałek ocznych”. W trakcie tych drugich pojawiają się marzenia senne, a mózg jest tak samo aktywny jak wtedy, gdy nie śpimy. Tylko zależne od naszej woli (na jawie) mięśnie pozostają w stanie pełnego relaksu. Wiemy także, że mniej lub więcej śpią wszystkie ssaki i ptaki. Gdy delfin śpi, połowa jego mózgu zawsze pozostaje aktywna, aby zachował zdolność reakcji i nie utopił się w wodzie. Z kolei kaczki krzyżówki zwykle śpią jedna przy drugiej. „Skrajne” ptaki mają otwarte jedno oko – to, które jest bliżej potencjalnego zagrożenia – by móc czuwać i ostrzegać przed nadejściem drapieżnika. Oznacza to, że połowa mózgu cały czas jest aktywna. Od czasu do czasu nawet kaczka musi jednak zasnąć „na całego”, żeby zregenerować siły. Ryby, płazy i owady również w jakiś sposób odpoczywają. Po co? Przecież leżąc w bezruchu i bez świadomości, stajemy się łatwym łupem dla drapieżników. Co zyskujemy w zamian za tak znaczne ryzyko? – Jeśli sen nie spełnia kluczowej roli dla funkcjonowania organizmu, to można go określić mianem największego błędu ewolucji – powiedział kiedyś badacz Allan Rechtschaffen. Dominująca teoria zakłada, że sen jest potrzebny mózgowi. Podpowiada to zdrowy rozsądek – kto z nas nie czuje się lepiej po dobrze przespanej nocy? Naukowcom to jednak nie wystarcza, muszą mieć niezbite dowody. W jaki sposób sen wpływa na pracę mózgu? Odpowiedź bywa różna w zależności od tego, o jakim rodzaju snu mowa. Niedawno zespół badaczy z Uniwersytetu Harvarda pod przewodnictwem Roberta Stickgolda przeprowadził w grupie studentów serię testów umiejętności. Po pierwszym etapie pozwolono im się zdrzemnąć, a następnie badanie kontynuowano. Okazało się, że ci, którzy podczas snu weszli w fazę REM, osiągnęli lepsze wyniki w rozpoznawaniu wzorców, np. gramatycznych, podczas gdy ci, który zapadli w sen głęboki, byli lepsi w zapamiętywaniu. Inni badacze doszli do wniosku, że śpiący mózg powtarza ostatnie schematy aktywacji neuronów, jakie miały miejsce na jawie. Tak jakby próbował zapisać w pamięci długoterminowej to, co robił przed zaśnięciem. Te i podobne doświadczenia sugerują, że jedną z funkcji snu jest konsolidacja pamięci. Giulio Tononi, znany naukowiec z Uniwersytetu Winsconsin w Madison, kilka lat temu opublikował ciekawą pracę rzucającą cień na tę teorię. Jego badanie wykazało, że śpiący mózg zamiast utrwalać, raczej czyści pamięć, usuwając zbędne połączenia nerwowe. A zatem celem snu może być pomoc w zapamiętaniu ważnych informacji przez ułatwienie zapomnienia mniej istotnych. Prawdopodobnie sen jest też ważny z punktu widzenia fizjologii. Jak inaczej wytłumaczyć fakt, że od pojawienia się pierwszych objawów chorzy na FFI żyją tak krótko? Wciąż nie wiadomo, co dokładnie jest przyczyną zgonu. Czy umierają dosłownie z braku snu? A jeżeli nie, to w jakim stopniu bezsenność przyczynia się do śmierci? Niektórzy naukowcy dowiedli, że niedobór snu hamuje proces gojenia się ran u szczurów. Inni są zdania, że sen wspomaga działanie układu odpornościowego i wzmacnia ochronę przez zakażeniami. Wyniki tych badań nie pozwalają jednak na ostateczne wnioski. W latach 80. ub. wieku przeprowadzono słynny eksperyment mający na celu odkrycie, dlaczego zapadamy w sen. Allan Rechtschaffen z uniwersytetu w Chicago zmusił szczury w laboratorium do ciągłego czuwania, umieszczając je na krążku balansującym na słupku nad pojemnikiem z wodą. Szczur zasypiając, tracił równowagę i wpadał do wody, gdzie natychmiast się budził. Po dwóch tygodniach takiej wymuszonej bezsenności wszystkie szczury były martwe. Lecz gdy Rechtschaffen przeprowadzał sekcje zwłok gryzoni, nie znalazł żadnych nieprawidłowości. Narządy nie były uszkodzone. Przyczyną zgonu zdawało się być po prostu wycieńczenie organizmu spowodowane brakiem snu. W 2002 r. przeprowadzono podobny eksperyment, ale z użyciem bardziej wyrafinowanych narzędzi, i znów nie stwierdzono jednoznacznej przyczyny śmierci szczurów. Na Uniwersytecie Stanforda odwiedzam Williama Dementa, współodkrywcę fazy REM oraz współzałożyciela Stanfordzkiego Centrum Medycyny Snu. Poprosiłem, żeby powiedział mi, co – po 50 latach poszukiwań – wie na temat przyczyn zasypiania. – Jedynym udowodnionym powodem, dla którego musimy spać, jest fakt, że ogarnia nas senność – odparł. Niestety, ta prawidłowość nie działa w drugą stronę – nie zawsze gdy organizm ma potrzebę snu, stajemy się senni. W rozwiniętych krajach bezsenność osiąga już rozmiary epidemii. Jedna piąta, czyli 50–75 mln Amerykanów, uskarża się na problemy ze snem. W 2008 r. wypisano na środki nasenne 56 mln recept, o 54 proc. więcej niż w ciągu poprzednich czterech lat. Skala problemów Polaków jest zbliżona. Według badania CBOS częste i bardzo częste trudności z zaśnięciem ma 24 proc. naszych rodaków (19 proc. mężczyzn i 28 proc. kobiet). Mimo to zadziwiająco mało robi się, by zrozumieć prawdziwe przyczyny bezsenności. Studenci medycyny mają w programie tylko kilka godzin zajęć na temat zaburzeń snu, a niektórzy nie uczą się o tym wcale. Tymczasem społeczne i ekonomiczne koszty nieleczonej bezsenności są ogromne. Instytut Medycyny, niezależna amerykańska grupa doradcza szacuje, że prawie 20 proc. wszystkich poważnych wypadków komunikacyjnych to skutek senności kierowcy. Senny dług Amerykanów przekłada się na bezpośrednie koszty medyczne w wysokości dziesiątek miliardów dolarów. Straty w wydajności pracy są jeszcze większe. Nie sposób zapomnieć też o tzw. kosztach „miękkich”: problemach w domu, straconych możliwościach zawodowych, nawet anhedonii, czyli niezdolności do prawdziwego cieszenia się z życiowych przyjemności. Gdyby rzecz dotyczyła jakiejś mniej intymnej i mniej tajemniczej funkcji organizmu, rządy już dawno wypowiedziałyby jej wojnę. Narodowy Instytut Zdrowia przeznacza jednak rocznie na badania nad snem zaledwie 230 mln dolarów – tyle samo wydali tylko w jednym sezonie (2008) na reklamę telewizyjną producenci dwóch marek popularnych tabletek nasennych. Co prawda badania zaburzeń snu finansuje i prowadzi również wojsko, ale podstawowym celem tych prac jest utrzymanie żołnierzy w stanie gotowości do walki, a nie zapewnianie im mocnego snu. W efekcie walkę z bezsennością pozostawiono w rękach firm farmaceutycznych i prywatnych centrów terapii. W zeszłym roku odwiedziłem Centrum Medycyny Snu w Stanford. Otwarta w 1970 r. klinika była pierwszym ośrodkiem zajmującym się problemem bezsenności i do dziś pozostaje jednym z najważniejszych. Przyjmuje rocznie ponad 10 tys. pacjentów i przeprowadza ponad 3 tys. całonocnych badań snu. Pacjenci rozlokowani w 18 pokojach wyglądali na zadowolonych z opieki, łóżka wydawały się miękkie i wygodne. Sprzęt monitorujący ukryty był w meblach. W stanfordzkiej klinice rozpoznanie stawia się głównie na podstawie polisomnogramu – zapisu snu. Jego głównym elementem jest encefalograf (EEG), wychwytujący aktywność elektryczną mózgu śpiącego pacjenta. Gdy zapadamy w sen, mózg zwalnia, uspokaja się, a obraz jego pracy zmienia się z serii krótkich, zębatych fal na dłuższe, bardziej obłe, trochę tak, jak zmienia się rytm fal morza w miarę jak oddalamy się od brzegu. Okresowo ten powolny rytm przerywa epizod wzmożonej aktywności typowej dla fazy REM. To właśnie w tej fazie śnimy, choć nie wiadomo dlaczego. Podczas gdy EEG zapisuje ten rytm, mierzona jest też temperatura ciała pacjenta, aktywność mięśni, ruchy gałek ocznych, tętno i oddech. Zebrane dane zostają poddane analizie w celu wykrycia nieprawidłowości snu oraz częstych wybudzeń. Jeżeli badany cierpi na narkolepsję, w polisomnogramie widać, że z czuwania natychmiast przechodzi w sen REM, bez żadnych pośrednich etapów. W śmiertelnej bezsenności rodzinnej chory nie jest w stanie przejść poza początkowe fazy snu; jego temperatura ciała na przemian rośnie i spada. FFI czy narkolepsji nie da się zdiagnozować bez pomocy EEG i innych urządzeń monitorujących. Clete Kushida, dyrektor kliniki, powiedział mi jednak, że u większości pacjentów potrafi rozpoznać problem już podczas rozmowy wstępnej. Jednym wciąż zamykają się oczy, a drudzy, choć opowiadają o wycieńczeniu spowodowanym brakiem snu, nie przysypiają. Ci pierwsi zwykle cierpią na zespół bezdechu śródsennego. Ci drudzy – „prawdziwą” bezsenność. U chorych z bezdechem relaksacja mięśni, jaka następuje podczas snu, powoduje zwiotczenie ścian gardła i przełyku, co blokuje przepływ powietrza w drogach oddechowych. Gdy mózg orientuje się, że nie otrzymuje tlenu, wysyła ciału sygnał, by się obudziło. Osoba budzi się, bierze głęboki oddech, mózg dostaje porcję tlenu i sen powraca – do kolejnego bezdechu. Jedna pozornie przespana noc chorego na bezdech to tak naprawdę setka minidrzemek. Bezdech śródsenny to najczęstsza dolegliwość pacjentów klinik zajmujących się leczeniem bezsenności. John Winkelman z Ośrodka Zdrowia Snu w szpitalu Brigham potwierdza, że u dwóch trzecich diagnozowanych tam pacjentów rozpoznaje się właśnie tę przypadłość. Bezdech to poważny problem, który zwiększa ryzyko zawału serca i udaru. Tyle że ta choroba tylko pośrednio związana jest ze snem. Osoby chore na bezsenność właściwą – czyli, jak mówią specjaliści, psychofizjologiczną – albo nie mogą w ogóle zasnąć, albo ciągle się budzą bez konkretnej przyczyny. Wstają niewypoczęci. Kładą się spać, a w ich mózgach kłębią się myśli. Ta grupa stanowi około 25 proc. wszystkich pacjentów ośrodków snu. Jednak gdy bezdech można leczyć, np. za pomocą tzw. CPAP – urządzenia, które pod zwiększonym ciśnieniem wprowadza powietrze do gardła śpiącego, tak by nie doszło do zapadania się tchawicy, klasyczna bezsenność tak łatwo nie poddaje się lekarzom. Obecnie na uniwersytecie w Pittsburghu bada się np. skuteczność akupunktury – od dawna stosowanej w medycynie Wschodu w terapii zaburzeń snu. W typowym przypadku bezsenność leczy się dwuetapowo. Najpierw pacjent otrzymuje tabletki nasenne, z których większość wspomaga aktywność GABA – neuroprzekaźnika działającego hamująco na układ nerwowy. Mimo że współczesne tabletki są bezpieczniejsze niż kiedyś, mogą prowadzić do psychologicznego uzależnienia. Wiele zażywających je osób przyznaje, że sen po tabletce jest inny niż normalnie, i że gdy rano wstają, czują się jak na kacu. – Sen po tabletkach nasennych nie jest naturalny – potwierdza Charles Czeisler, dyrektor grupy badawczej z Harvardu. – Poza tym na dłuższą metę mogą one nasilać problemy ze spaniem, wywołując tzw. bezsenność z odbicia. W drugim etapie chory przechodzi terapię poznawczo-behawioralną (CBT), gdzie pod okiem specjalisty uczy się postrzegać swój problem jako możliwy do opanowania, a nawet do pokonania. Otrzymuje też wskazówki dotyczące tzw. higieny snu. Sprowadza się ona do kilku wypróbowanych trików, jak dokładne zaciemnienie sypialni, kładzenie się spać dopiero gdy ogarnia nas senność, unikanie przed snem wysiłku fizycznego. Badania wykazały, że na dłuższą metę taka terapia jest skuteczniejsza niż tabletki. Winkelman uważa, że terapia poznawczo-behawioralna jednym chorym pomaga bardziej, a innym wcale. Między niezmiernie rzadką śmiertelną bezsennością rodzinną a popularnym bezdechem śródsennym mieści się prawie 90 rozpoznanych i sklasyfikowanych zaburzeń snu. Niektórzy z cierpiących na bezsenność skarżą się na zespół niespokojnych nóg – dotkliwe cierpnięcie i „mrówki” odczuwane w nogach uniemożliwiające zaśnięcie i spokojny sen. Innym dokucza dolegliwość zwana zespołem okresowych ruchów kończyn (PLMD), objawiająca się niezależnym od woli (a dotkliwym dla dzielącego posłanie z chorym) kopaniem podczas spoczynku. Narkoleptycy często odczuwają zarówno trudności w zasypianiu, jak i w wytrwaniu w stanie czuwania. Są osoby, u których kłopoty ze snem spowodowane są depresją i ludzie, którzy wpadają w depresję, bo nie mogą zasnąć. Jeszcze inni nie śpią w związku z otępieniem starczym czy chorobą Alzheimera. D. T. Max, 2010
Z wulkanu Bromo rozciągają się cudowne widoki, a sam wulkan ma - dosłownie - cudowną moc. Tak przynajmniej głosi legenda.
Bromo to jeden z pięciu wulkanów, które wyrastają z 16 kilometrowej kaldery Tengger na Jawie, wyspie należącej do Indonezji. Obecnie jest ona częścią parku narodowego Bromo Tengger Semeru. Sam Bromo ma prawie 2330 metrów wysokości i jest najmłodszy spośród wulkanów, a jednocześnie najbardziej aktywny. Najpiękniejszy widok na kompleks dymiących wulkanów roztacza się z góry Pananjakan, a na Bromo z kolei ludzie wspinają się, żeby podziwiać niesamowite wschody słońca. Ale nie tylko. Podczas hinduskiego festiwalu Yadnya Kasada, przedstawiciele grupy etnicznej Tengger pielgrzymują na szczyt, żeby złożyć wulkanowi ofiary z owoców, ryżu, warzyw i zwierząt. Czynią to, ponieważ zgodnie z legendą, kiedy księżniczka Roro Anteng i jej mąż Joko Seger nie mogli mieć dzieci, zwrócili się do bóstw mieszkających w tym miejscu. Bogowie spełnili prośbę małżeństwa i obdarowali je 25 potomkami, ale w zamian za to zażądali, aby jedno dziecko zostało złożone im w ofierze, wrzucone do wulkanu. W przeciwnym razie wulkan wybuchnie i zniszczy całą wyspę. Najmłodszy syn Kesuma zgodził się poświęcić życie dla dobra całej społeczności. Dlatego teraz, choć to bardzo niebezpieczne, wciąż do kaldery Bromo wrzucane są ofiary. Ludzie wierzą, że w zamian za to będą mieli w życiu powodzenie, o ile oczywiście sami przeżyją.
W 1933 r. Jawa była jednym z największych producentów cukru na świecie. Plantacje trzciny oraz technologię do jej przetwarzania wprowadzili na wyspie 300 lat wcześniej Holendrzy
Gdy w 1945 r. Indonezja odzyskała niepodległość, przemysł został znacjonalizowany. Dzisiaj z około 200 fabryk, jakie tutaj funkcjonowały, działa niewiele ponad dziesięć. Wszystkie używają maszyn parowych zainstalowanych ponad sto lat temu. Mimo że miejscowa siła robocza jest stosunkowo tania, produkcja w Brazylii czy Surinamie jest jeszcze bardziej ekonomiczna. Ten fakt prowadzi do powolnego upadku indonezyjskich cukrowni i zmusza kraj do importu cukru. Małe, zwykle senne miasta wyrosłe wokół fabryczek gwałtownie ożywają, kiedy rozpoczyna się „kampania cukrownicza”. Pojawiają się wówczas sezonowi pracownicy, handlarze, objazdowe wesołe miasteczka. Kilka prezentowanych tu fotografii pokazuje właśnie ten wyjątkowy czas przygotowań fabryczek do rozruchu. Pracom towarzyszy dziwny rytuał – festiwal cukru, jak nazywają to wydarzenie miejscowi – który ma za zadanie zapewnić pomyślne zbiory. Prestiżowa holenderska fundacja Noorderlicht zleciła sześciu fotografom (Alejandro Chaskielberg, James Whitlow Delano, Ed Kashi, Carl de Keyzer, Tomasz Tomaszewski, Francesco Zizola) przygotowanie fotograficznego raportu dotyczącego produkcji cukru w byłych koloniach holenderskich oraz krajach, z którymi Holandia miała ekonomiczne powiązania. Mnie powierzono dokumentowanie funkcjonowania fabryk cukru i codziennego życia cukrowego miasteczka na Jawie. Prezentowane zdjęcia są fragmentem tego, co udało mi się sfotografować w ramach wspomnianego zadania. Warto wiedzieć: Tomasz Tomaszewski (1953), absolwent warszawskiej ASP, konsultant generalny polskiej edycji National Geographic, publikował także w takich magazynach, jak Stern, Paris Match, GEO, New York Times, Time, Fortune, Vogue, Die Zeit, Elle; autor licznych książek i wystaw prezentowanych w kraju i za granicą.
Jadę na wschód od Dżakarty „drogą indonezyjskich rupii”. To nie żaden szlak handlowy. To lokalne szyderstwo z indonezyjskiej waluty słynącej z dużej liczby zer.
„Zera”, czyli dziury, wgryzają się w asfalt, utrudniając jazdę, czyniąc ją uciążliwą, zwłaszcza dla samotnego motocyklisty. Pewnie wygodniej i bezpieczniej byłoby autobusem, ale wtedy stałbym się łatwym celem dla sprzedawców czyhających na naiwnych bule, czyli cudzoziemców spoza Azji. Na każdym przystanku byłbym namawiany na tanie roleksy, jeszcze tańsze okulary, słodkie napoje, ostre przekąski, masaż, a także przepowiadanie przyszłości – zarówno tej odległej, jak i najbliższej. Zwłaszcza tego ostatniego nie chcę. Ta podroż ma być niespodzianką. Dlaczego Jawa? Bo spośród wszystkich 17,5 tys. wysp w Indonezji to ona jest najistotniejsza. Słynąca z aktywnych wulkanów, najgęściej zaludniona na świecie, polityczne i kulturowe centrum kraju. Ziemia jest tu tak żyzna, że rodzi przez okrągły rok. Nic więc dziwnego, że na początku XVII w. została zamieniona przez Holendrów w jedną wielką plantację: ryżu, kawy, herbaty, trzciny cukrowej oraz liści koki. Pod kolonialnym parasolem nastąpiło zbliżenie kilkuset odmiennych kultur, języków i obyczajów całego Archipelagu Malajskiego, które dziś współtworzą Indonezję. Holenderska Kompania Wschodnioindyjska była ewenementem na skalę światową – najbogatszym prywatnym przedsiębiorstwem na globie (mającym 150 statków handlowych, 40 statków wojennych, 50 tys. pracowników i prywatną armię liczącą 10 tys. żołnierzy), blisko 350 lat czerpiącym zyski z eksploatacji bogactw naturalnych umiejscowionych w dużej mierze na Jawie. Gdy po II wojnie światowej Indonezja ogłosiła niepodległość, jawajskie elity momentalnie zaczęły dominować w życiu społeczno-gospodarczym kraju. Tym większe jest moje zaskoczenie, gdy po kilku godzinach jazdy motocyklem docieram do Badui. To miejsce stanowi zaprzeczenie pogoni za pieniądzem, jest przeciwieństwem bogatej Dżakarty. Mieszkańcy wsi żyją z dala od nowoczesności. Nie tylko nie używają telefonów, komputerów, iPadów, samochodów, ale nawet nie mają elektryczności. Nigdy nie widzieli pociągu, nie jeżdżą rowerami. Kąpią się w okolicznych strumieniach. – Wszystkie moje pragnienia są zaspokojone. Żyję prosto i szczęśliwie – mówi mi mieszkanka wioski. I patrząc na jej spokojną twarz, trudno jej nie uwierzyć. Następny przystanek to Yogyakarta, centrum kulturalne Jawy. To tu rzemieślnicy wyrabiają kukiełki ze skóry zwane wayang kulit, które tworzą słynny jawajski teatr cieni. To tu można dostać najpiękniejszy batik, czyli tkaninę i ubiór jednocześnie – wzór na nim powstaje poprzez nakładanie gorącego wosku i wielokrotne barwienie materiału. (Jawa uważana jest za kolebkę batiku, który potem dotarł m.in. do Afryki). Znajdują się tu architektoniczne cuda Azji – świątynie Prambanan i Borobudur. Niestety mniej zachwyca mnie cena wstępu do każdej z nich. Jako człowiek Zachodu mam zapłacić 15 dol., czyli 10 razy więcej niż Indonezyjczycy. Na szczęście kilka sprawnie wypowiedzianych słów po jawajsku oraz ważna legitymacja jednej z indonezyjskich uczelni sprawiają, że strażnicy przymykają oko na mój europejski wygląd. Wchodzę na teren jako tubylec. Ogromna kamienna Borobudur robi wrażenie. Nic dziwnego, że ludzie pielgrzymują do niej od IX w. Ma kształt piramidy schodkowej, bez pomieszczeń wewnętrznych. Jest jedną z największych buddyjskich świątyń na świecie. Zgłodniałem. Wybieram jeden z kolorowych warungow, czyli przenośnych bud z jedzeniem na ulicy, i czekam na swoją porcję ryżu usianego krewetkami, z piekielnie ostrym sosem sambalem. Koło mnie młody Indonezyjczyk. Pałaszuje swoją porcję i czyta koran, czyli po jawajsku gazetę. Podpytuję go, co słychać w świecie. Po chwili gadamy jak starzy znajomi. Rendi, tak jak niemal wszyscy Jawajczycy, jest muzułmaninem. To jednak inny islam niż ten znany z krajów arabskich. Na Jawie większość kobiet nie zakrywa włosów, a mężczyźni nie boją się skosztować piwa. Skosztować właśnie, bo indonezyjski bintang jest naprawdę drogi. Za butelkę trzeba zapłacić 3–4 dol. Obkładanie alkoholu gigantycznym podatkiem (nawet 500 proc.!) jest starym muzułmańskim zwyczajem, skutecznie zniechęcającym wiernych do tego typu uciech. Nikt jednak nikogo za piwo na Jawie karać nie będzie. Indonezyjski islam współistniał z innymi wyznaniami i częściowo się z nimi zasymilował. Religia tutaj jest jak cebula. Pod pierwszymi warstwami islamu wciąż leżą grube pokłady buddyzmu. Po odarciu kolejnej skorki wnika się w hinduizm. Na najwytrwalszych czeka animizm ukryty najgłębiej. Rendi zaprasza mnie na ślub w rodzinie, który odbywa się kilkadziesiąt kilometrów od Yogyakarty. Na taką właśnie niespodziankę czekałem! Nie kryję radości, bo ceremonia ślubna to także pokaz sztuki, kultury i tradycji – nieodłączny element tożsamości Indonezyjczyków. I w każdym zakątku kraju wygląda to inaczej. Na Jawie ludzie pobierają się z miłości. Tak było od czasów starożytnych. Rodzice mogą jedynie doradzić synowi lub córce, choćby cytując znane jawajskie przy słowie: „Gdy ludzie się do siebie przyzwyczajają, miłość rośnie”. Rendi przedstawia mnie swojej rodzinie. I – chcąc nie chcąc – przez chwilę staję się ważniejszy niż państwo młodzi. – To wielki splendor mieć kogoś z zagranicy na ślubie, dodaje ważności wydarzeniu – zapewnia mój znajomy. A mi nie pozostaje nic innego, jak mu uwierzyć. W czasie uroczystości na wszelki wypadek staram się jednak zejść nawet nie na drugi, ale trzeci plan. Wesele tradycyjnie odbywa się w domu rodziców dziewczyny. I zgodnie ze zwyczajem w przygotowania zaangażowana jest cała wioska. Najpierw jest strojenie – i domu, i panny młodej. W tym celu wynajmuje się specjalną charakteryzatorkę zwaną pemaes. Kobieta nie tylko maluje twarz głównej bohaterce dnia, dobiera jej stroje, ale potem także pilnuje, by ślubne rytuały przebiegały zgodnie z tradycją. Sam makijaż zajmuje kilka godzin! Efekt jest jednak powalający. Od panny młodej trudno oderwać wzrok. Zamiast białej, zachodniej sukni ma strój wyszywany w bladoróżowe motywy kwiatowe. Na głowie misterny złoty diadem zwany gelungan. Wygląda jak drogocenna lalka. Strojenie domu również jest bardzo ważne i ma znaczenie symboliczne. Dwie gałęzie bananowca z łodygą obfitującą w dojrzałe owoce oznaczają, że mąż będzie dobrym przywódcą rodziny. A ponieważ bananowe drzewa mogą rosnąć praktycznie wszędzie, para będzie miała udane życie wszędzie. Dwie gałązki trzciny cukrowej oznaczają natomiast, że nowa rodzina będzie budowana w oparciu o szczerość i serdeczność. To wszystko wiem od Rendiego, który próbuje wytłumaczyć mi skomplikowaną symbolikę ceremonii. I tak, gdy kobieta z rodziny pana młodego wręcza matce panny młodej sanggan, podarunek w postaci bananów i kwiatów przykrytych liśćmi bananowca, chce tym samym okazać wdzięczność pani domu, w którym odbywa się ceremonia. Gdy zaś dwie inne starsze kobiety wynoszą bukiet z drobnych liści kokosowca i rozrzucają je przed domem, odstraszają w ten sposób złe duchy, by te nie przeszkadzały w ceremonii zarówno w domu, jak i w okolicy. Sam ślub rozpoczyna się mistycznym dźwiękiem wydawanym przez instrument gamelanu. Siedzę zdumiony na krzesełku, kilkanaście metrów od wpatrzonych w siebie zakochany narzeczonych. Nadchodzi kulminacyjny moment ślubu. Państwo młodzi podchodzą do siebie. Gdy znajdują się w odległości około 3 m, rzucają w swoim kierunku siedem owiniętych białą przędzą wiązanek z liści pieprzu betelowego i limonki. Według dawnych wierzeń liście betelu odstraszały zbłąkane demony. – Ten rytuał dowodzi, że państwo młodzi są prawdziwymi ludźmi, nie duchami, które jedynie podszywają się pod państwa młodych – mówi Rendi. Kilka chwil później świeżo upieczony mąż rozgniata kurze jajko prawą stopą, zaś młoda żona zmywa je wodą zmieszaną z różnymi gatunkami kwiatów. – To znaczy, że mężczyzna jest gotowy, aby zostać odpowiedzialnym ojcem, a panna młoda, że będzie wiernie służyć mężowi – tłumaczy mój znajomy. Pemaes, jako przewodnicząca ceremonii, podaje pannie młodej talerz i serwetkę. Dwie nastoletnie dziewczynki zwane patah trzymają naczynie, na którym znajdują się żółty ryż oraz smażone jajka, mięso i nasiona soi. Najpierw pan młody nakłada na talerz trzy gałki ryżu i sięga po resztę jedzenia. Częstuje żonę, potem ona jego. Następnie razem popijają słodka herbatę. – Rytuał oznacza, ze para powinna wspólnie cieszyć się tym, co do nich należy – zdradza Rendi. Na przyjęciu weselnym obiad lub kolacja są podawane dopiero wówczas, gdy wszyscy zaproszeni złożą parze młodej gratulacje. Problem, ze to znowu ja staje się najważniejszym bohaterem dnia i to ze mną wszyscy goście chcą zrobić sobie zdjęcie. Rendi zapewnia, że państwo młodzi nie będą mi tego mieli za złe. – Wręcz przeciwnie! – podkreśla. Przyjęcie toczy się swoim tempem. Pora odpocząć od ludzi i spędzić trochę czasu z wulkanami. Ze stu dwunastu istniejących na wyspie 35 jest aktywnych. Największy jest Bromo będący popularnym celem turystów z całego świata odwiedzających Indonezję. Liczy 2329 m n.p.m. i ma krater o średnicy 700 m. Z jego wnętrza cały czas wydobywa się smużka dymu. Wygląda to bajkowo! Ale i groźnie. Bromo to wielki biznes dający zarobek i prace całej okolicy. W pobliżu jest także Semeru, najwyższy szczyt na Jawie, liczący 3676 m n.p.m. To jeden z bardziej aktywnych wulkanów, w ciągu ostatnich 200 lat wybuchał aż 60 razy. W 1981 r. zginęło 250 osób. Podchodzę do nich bliżej, niż powinienem. Widzę resztki wulkanicznej lawy. Gdy przejeżdża samochód lub motocykl, podnosi się gesty pył, który długo jeszcze wisi w powietrzu. Wulkany zachwycają. I budzą respekt. Tym razem zachowały się spokojnie. A ja – juz bez niespodzianek – wróciłem do Dżakarty „droga indonezyjskich rupii”.
Pamiętam ten dzień. Właściwie nie wyróżniał się niczym szczególnym, ot zwyczajne marcowe przedpołudnie 2007 roku. Ale w redakcji było nam gorąco. Z emocji. Na wielkiej korkowej tablicy rozwiesiliśmy wówczas makietę pierwszego Travelera przygotowanego pod moim okiem. Wcześniej tygodniami rozmawialiśmy nad doborem tematów i zdjęć. Dopieszczaliśmy wszystko. Bo pierwszy numer, jak pierwsza randka, jest niezapomniany. Potem z każdym kolejnym numerem coraz wyżej podnosiliśmy sobie poprzeczkę. Ale redaktor naczelny nie istnieje bez redakcji, czyli ZESPOŁU. To cud, że wszyscy zmieściliśmy się na jednym zdjęciu. (Fotograf musiał się trochę pogimnastykować). Różni nas wiele: temperament, zainteresowania, upodobania kulinarne, rozmiary. A co łączy? To że kochamy i swoją pracę, i podróże. Tego właśnie życzę WAM na Boże Narodzenie. Bo ten numer jest jednocześnie świątecznym. Podwójnie wyjątkowym, ponieważ tym razem to Wy – Nasi Czytelnicy, biorąc udział w konkursie i przesyłając nam swoje teksty i zdjęcia, wykonaliście za nas kawał dobrej roboty. WIELKIE DZIĘKI :-) PS. Następnego Travelera wypatrujcie w kioskach 21 grudnia.
SPIS TREŚCI: Fotoreportaż - Norwegia naturalnie mistyczna PRZEPIS NA POLSKĘ - Polska jest najfajniejsza Szlakiem warszawskich neonów WYWIAD – LUDZIE W DRODZE - Wojciech Jagielski radzi, jak pisać reportaże z krańca świata WYPRAWY ŻYCIA - Hawana Kubański ślub w 48 h PODRÓŻE Z GWIAZDAMI - Bułgaria. Anna Guzik przekonuje, że Złote Piaski to nie wszystko NIEODKRYTE SZLAKI - Zamki Dolnego Śląska w szponach książąt Hitlera ADVENTURE - Słowenia. Rajd przygodowy w klasycznym wydaniu Raport specjalny - Przeżyłam biały szkwał na Mazurach NIEZBĘDNIK - Jak robić zdjęcia z podróży – radzi 10 wybitnych fotografów Świat na patelni. Madryckie przysmaki w robotniczym stylu Igor Zalewski o nowej zimowej tradycji, czyli wyjazdach do Egiptu 10 naj... bardziej oczekiwanych postaci na święta
Myśl o wyprawie chodziła nam po głowach od dłuższego czasu, ale ciągle coś nas trzymało na miejscu. Konflikt marzenia–rzeczywistość coraz bardziej narastał. W końcu postawiliśmy na marzenia. Zapadła decyzja: bierzemy dziekanki i jedziemy „Dookoła świata”! Jak? Autostopem! Najciekawiej i najtaniej – w tej kwestii nie było żadnych wątpliwości.
Później poszło błyskawicznie. Przypadkowo znaleziona oferta lotu na Wielkanoc do Tajlandii w bardzo dobrej cenie, z wylotem za trzy dni, telefon do rodziny z przeprosinami, że święta spędzimy z nimi za rok, bo na te akurat lecimy do Bangkoku. Wielkie zdziwienie, masa emocji, niepewność, ale też wiara. Z sercami pełnymi nadziei rozpoczęliśmy naszą „podróż za jeden uśmiech”. Autostopem przez Tajlandię pomogła nam przedostać się... policja. Uczynni panowie w służbowych mundurach, z gwizdkiem i lizakiem w ręku stawali na środku drogi i zatrzymywali samochody. „Do Suhrat Ahni? To jeszcze dwóch pasażerów na pakę. Jazda!”. Tak musiała wyglądać rozmowa, bo zaskoczeni kierowcy nie śmieli odmówić, a my błyskawicznie przemknęliśmy przez ten kraj, przesiadając się przy kolejnych posterunkach. Spieszyliśmy się, by więcej czasu spędzić w Malezji, na Borneo. Tam odebraliśmy pierwszą porządną lekcję pokory. W malezyjskiej Taman Negara, najstarszej dżungli świata, dostaliśmy w kość jak nigdy. Trzydniowy trekking po dżungli okazał się bliski granic naszych możliwości. Wydeptany przez turystów główny trakt powoli znikał – zwężał się i dziczał. W końcu stał się rwącą wątłą ścieżką. Na drodze pojawiły się potężne pnie zwalonych drzew, na które trzeba było się wspinać albo pod nimi czołgać. Musieliśmy też pokonywać głębokie parowy strumieni spływających do rzeki. Marsz zmienił się w niekończącą się wspinaczkę góra–dół–góra, ze ścieżki przez strumień i z powrotem na ścieżkę. Do tego duchota, oblepiająca wilgoć, robactwo, pijawki i nasze błędy w zaprowiantowaniu (za mało jedzenia i wody pitnej). Spaliśmy w kryjówkach do obserwacji zwierząt, za bardzo zmęczeni, by je oglądać, i zbyt zmęczeni, by reagować na śpiące z nami pająki, szerszenie i szczury. Było na tyle źle, że nie poruszaliśmy tego tematu. Potem przestaliśmy poruszać jakiekolwiek inne. W milczeniu ciągnęliśmy noga za nogą, by dotrzeć do końca szlaku, do resortu i siedziby Parku Taman Negara. Ostatnie 1,5 km pokonaliśmy drogą wodną – wskoczyliśmy do łódki strażników parku. Spokornieliśmy. Przekonaliśmy się, że żyjąc w miastach, straciliśmy respekt dla natury. Odkryliśmy też, że z serca najstarszej dżungli świata można wydostać się autostopem, bo do Kuala Tahan, przy którym mieści się resort, dojeżdża lokalny autobus! W Singapurze staraliśmy się dostać na statek płynący na Borneo, ale dużo prościej i taniej okazało się kupić bilety na lokalny przelot z Malezji na wyspę. Zrobiło się naprawdę egzotycznie. Coraz bardziej oddalaliśmy się od turystycznej ścieżki i coraz więcej uczyliśmy od mieszkańców. Przy granicy malezyjsko-indonezyjskiej trafiliśmy do pewnej chaty. Dom trzymał się w jednym kawałku chyba głównie dzięki sile woli jego mieszkańców. Konstrukcja z paru desek i pogiętej blachy falistej stała na czterech szczudłach w kożuchu błota i śmieci. Obok przycupnęły dziesiątki podobnych pająkowatych straszaków. Sterta odpadów pokrywała okoliczne krzaki i brzeg – morze zabierało je w czasie odpływu, a nowe śmieci wypadały z domów przez okna. To ekologia na rajskiej wyspie Borneo. Kampung Air (Wioska na Wodzie) – bez prądu, kanalizacji i wody pitnej – to rzeczywistość ludzi pracujących przy obsłudze turystów w eleganckich kurortach, np. światowej sławy Sipadan. W chacie spało na podłodze dziewięcioro dzieci. Wchodząc do środka w całkowitej ciemności, staraliśmy się nie nastąpić na żadne z nich. Dwudziestoletnia Sandra, pani domu i najstarsza z rodzeństwa, pracowała z mężem od świtu do nocy, by utrzymać rodzinę, posłać najmłodsze dzieci do szkoły i jak szczęście się kiedyś do nich uśmiechnie – kupić mały generator prądu. Ci właśnie ludzie, widząc, że nie mamy gdzie spać, zaprosili nas do siebie na nocleg. Spędziliśmy z nimi prawie tydzień. Z podziwem patrzyliśmy, jak potrafią się dzielić i cieszyć tym, co mają, i z niedowierzaniem słuchaliśmy, z jakim brakiem szacunku są traktowani na co dzień przez bogatych turystów. Od tamtej pory zmieniło się nasze podejście do życia – mniej pretensji i wymagań. Doceniliśmy warunki, w jakich żyjemy na co dzień w Polsce. Posiadamy przecież tak wiele, a ciągle chcemy więcej. Złość na spóźniający się autobus zamieniliśmy na uśmiech z przymrużeniem oka: „Dobrze, że w ogóle mamy autobusy...”. Dotarliśmy do dżungli Kalimantanu, czyli końca drogi na mapie. Tu zaczynała się indonezyjska część Borneo. Teraz o porozumiewaniu się w języku angielskim musieliśmy zapomnieć i jak najszybciej nauczyć się bahasa indonesia. Bolehkah kami menumpang sama Anda kira kira sepuluh kilometr? (Czy możemy podjechać z panem dziesięć kilometrów?). To zdanie–klucz otwierało drzwi samochodów i dawało czas na ułożenie kolejnego. Początki nie były łatwe. Uparliśmy się raz, że w środku dżungli poczekamy na pociąg (znane nam malezyjskie słowo kereta w Indonezji zmieniło znaczenie z „samochód” na „pociąg”). Na nic zdały się tłumaczenia mieszkańców, że kereta tam nie ma. Powtarzaliśmy, że będziemy czekać i że to żaden problem, bo mamy dużo czasu. Cały rok. W końcu przybiegł lokalny dziennikarz i zrobił zdjęcia, jak to biali oczekują na budowę linii kolejowej, gdy najbliższa znajduje się na Jawie, oddalona o 2 000 km. Na początku przedstawialiśmy się nie jako autostopowicze, ale ścinacze drzew z Polski. Później już szło lepiej. Bahasa indonesia uczyliśmy się od spotykanych ludzi. Zdumionym policjantom na posterunkach udało nam się wyjaśnić naszą ideę podróży: nie korzystamy z żadnych hoteli i śpimy tylko w namiocie – stąd prośba, czy możemy na ich posterunku przenocować, gdyż jest to jedyne bezpieczne miejsce w okolicy. Nigdy nie odmówili, a rano stali z nami na drodze i łapali „stopa”. Między indonezyjskimi wyspami poruszaliśmy się promami. Ich stan techniczny zawsze kazał nam stawiać sobie pytanie, czy to aby nie ostatni etap naszej podróży... Uznając spienioną wodę przelewającą się z sykiem po pokładzie samochodowym za lokalny folklor, podążaliśmy na wschód. Jawa, Bali, Lombok, Sumba, Sumbawa, Flores… Im dalej od turystycznych rejonów, tym piękniej. Chcieliśmy jechać na Rince i Komodo, ale odkryliśmy, że kończy się nasza indonezyjska wiza i nie możemy jej przedłużyć. Jeszcze przed podróżą ustaliliśmy, że do Australii dostaniemy się jachtem, a wypłyniemy z wyspy Timor. Pędziliśmy tam na złamanie karku. Wieczorem ostatniego dnia ważności wizy dotarliśmy do miasta Kupang. Na miejscu dowiedzieliśmy się, że do Australii nic nie płynie. Oczywiście, nie mogliśmy tej informacji potraktować serio. Kuter rybacki? – nie płynie, kuter łowiący kraby? – wziąłby, ale już odpłynął, jachty? – nie ma. Wkrótce znalazły się jednak dwa. Kołysały się na kotwicy 100 metrów od brzegu. Czyżby znów nam się udało? Czekaliśmy na właścicieli, aż zapadł zmrok. Przy nas zebrała się spora grupa mieszkańców, nie wierzących, że do Australii można się dostać za darmo. Dwóch z nich podwiozło mnie małą łódką do jachtów. Zapukałam w burtę: – Dobry wieczór, państwo może do Australii? Pierwszy, niestety, wraca na Bali, zaś drugi – płynie właśnie do Darwin! Pozostaje tylko przekonać właściciela. – Nazywam się Kamila i mam krótkie pytanie… Chyba jeszcze nigdy nie nagimnastykowałam się tak bardzo, by ktoś mnie polubił. Całe szczęście, że mieliśmy żeglarskie doświadczenie. Negocjacje trwały z godzinę, ale cel został osiągnięty – płyniemy! Rejs trwał prawie dwa tygodnie i przebiegł bardzo spokojnie. Sielankową monotonię przerwało tylko jedno wydarzenie – atak barakudy, gdy nurkowałam na płytkiej rafie w ABC. Tutaj pierwszy, i mam nadzieję ostatni raz, przydała mi się znajomość techniki obrony przed rekinem. Płetwy nurka postawione gwałtownie w górę przed nosem ryby tworzą ścianę, od której odpływa. Moja barakuda po dwukrotnej próbie ataku poddała się i zniknęła w turkusowej toni. Dowiedziałam się, że mniejsze barakudy pływają w stadach, większe polują samotnie. Trzy miesiące spędzone w Australii pełne były pięknych przygód, z których chyba najbardziej w pamięć zapadła nam gościna u aborygenów. Nasi gospodarze pokazali nam ziemię, na której się wychowali. Pod świętym Uluru dostaliśmy na lunch tłuste larwy motyli wyciągnięte z korzeni drzew i pieczone ogony kangurów. Prawie tydzień mieszkaliśmy w Parku Narodowym Kata Tjuta i poznawaliśmy fascynującą kulturę i wierzenia rdzennych mieszkańców tego kontynentu. Objechaliśmy niemal cały kontynent. Największe wrażenie zrobiła na nas środkowa i zachodnia Australia. Dzika, surowa, z wąską nitką drogi ciągnącą się przez czerwoną ziemię aż po horyzont. Zaskoczyła nas oszałamiającą wręcz liczbą żyjących tam kangurów, emu, dzikich psów dingo i potężnych orłów, które można było zobaczyć po wschodzie słońca przy drodze. Kiedy zaczęliśmy rozmyślać, jak dostać się do Nowej Zelandii, pojawił się John z Brisbane. Usłyszał, że chcemy szukać statku płynącego do Nowej Zelandii i uznał, że to zawracanie głowy. Następnego dnia zrobił nam prezent, wręczając bilety lotnicze do Auckland. Tym sposobem znaleźliśmy się w krainie cudów. Nowa Zelandia przerosła wszelkie nasze oczekiwania. Fantastyczni ludzie, niewiarygodna gościnność i niewyobrażalnie piękna przyroda. Wszystko było w zasięgu ręki: turkusowe morze, dzikie wulkaniczne plaże, jeziora czyste jak kryształ, górskie rzeki, niezliczone wodospady, ośnieżone szczyty gór, błękitne lodowce i paprocie drzewiaste wysokie jak palmy. Na północy z sykiem strzelały gejzery i mamrotały gotujące się błota, na południu góry przeglądały się w jeziorach i zapraszały na swoje ścieżki. Nie mogliśmy przegapić takiej okazji – z plecakami i namiotem przeszliśmy ponad 200 km po szlakach nowozelandzkich Alp. Niezwykle przyjaźni okazali się mieszkańcy Kiwilandii. Już na początku pobytu dostaliśmy od obcych ludzi samochód, żeby spokojnie przez tydzień pozwiedzać wyspę. Zaproponowali nam także pracę na farmie owiec i nocleg. Rano nikogo nie było. Na stole czekało śniadanie, kartka, a na niej kluczyki i krótka wiadomość: „Smacznego, miłej podróży, jak wrócicie, zaczniemy pracę”… Po trzech miesiącach spędzonych w Nowej Zelandii znaliśmy już wielu wspaniałych ludzi, których domy były dla nas otwarte, a na ich gospodarzy mogliśmy liczyć w każdej sytuacji (Dziękujemy Aniu, dziękujemy Romku!). Mimo usilnych starań nie udało się złapać jachtu do Ameryki Południowej (na Pacyfiku zaczął się sezon huraganów i żeglugę zawieszono na 3 miesiące). Nie mogliśmy tak długo czekać. Zabraliśmy się do pracy i zarobiliśmy na bilet lotniczy. Po drodze zatrzymaliśmy się na Tahiti, by przywitać Nowy Rok. Mieszkańcy Polinezji Francuskiej znani są z gościnności. Szukali nas, jeżdżąc samochodem po wyspie, by zaprosić na ucztę noworoczną. Parę godzin wcześniej widzieli, jak siedzieliśmy z plecakami na plaży i uznali, że w taki dzień, tak daleko od domu na pewno czujemy się samotni. Gdy nas znaleźli, na migi wyjaśnili, że mamy wsiadać do samochodu. Pod gołym niebem czekał na nas suto zastawiony stół, a przystrojeni kwiatami mieszkańcy przywitali nas jak własną rodzinę. Spędziliśmy parę błogich dni na rajskiej Tahiti i ruszyliśmy na Wyspę Wielkanocną. Tam z zachwytem i niedowierzaniem patrzyliśmy w majestatyczne twarze olbrzymich posągów. Jedno z dawnych, dziecięcych marzeń właśnie się spełniło. Kamienne kolosy wykute ze zboczy wulkanu niewzruszenie spoglądają na ruiny nieistniejących już wiosek i w milczeniu strzegą wielkich tajemnic. Przed najdłuższym szeregiem posągów, w świetle zachodzącego słońca siedziała po turecku maleńka figurka, półnagi człowiek, modlący się do prastarych bogów. Gdy skończył, zaczęliśmy rozmowę. Zabrał nas do swojego domu, gdzie spędziliśmy niezwykłą noc, grając z nim do rana w szachy. Płomienie świec tańczyły, kładąc cienie na porozwieszane wokół rogate czaszki zwierząt, a przez zrujnowane ściany do środka domu zaglądały gwiazdy. Rapa Nui, z pozoru szara i płaska, wywarła na nas ogromne wrażenie. To nie tylko posągi powstałe ze zboczy wulkanu Ranoraraku, ale także tabuny dzikich koni pędzących po spękanej ziemi, granat wody czystej jak kryształ, ukryte jaskinie i podwodny labirynt wulkanicznych skał. Lądując w Santiago de Chile, znaleźliśmy się w Ameryce. Dystanse zrobiły się ogromne. Obraliśmy kierunek Patagonia– Ziemia Ognista. Tutaj przeżyliśmy kryzys autostopu. Wybraliśmy La Rute 40, argentyńską legendarną drogę ciągnącą się tysiącami kilometrów przez półpustynne tereny. Przyszła najcięższa próba. Pustkowie bez końca, żar z nieba i tumany pyłu gnane wiatrem po spękanej ziemi. Niewiele wody, jeszcze mniej ludzi. Jeśli już ktoś jechał, miał samochód wypełniony po brzegi. Myśleliśmy, że nasze problemy się skończyły, gdy dotarliśmy do regionów bardziej turystycznych. Niestety – dopiero się zaczynały! Był to okres wakacyjny i przy drogach czekało mnóstwo autostopowiczów. Na stacjach benzynowych trwał wyścig, kto pierwszy dobiegnie do kierowcy i poprosi o podwiezienie. Zaczęliśmy się zastanawiać, czy nie skorzystać z autobusów. Kryzys minął w Patagonii. Ta bajeczna kraina błękitnych lodowców, strzelistych poszarpanych gór i wiatru wynagrodziła wszystkie wcześniejsze trudy. Poznaliśmy wspaniałych Polaków, z którymi wspólnie zwiedziliśmy najpiękniejsze parki narodowe. Przez kilka dni mieszkaliśmy z potomkami Indian z Ziemi Ognistej. Usłyszeliśmy od nich: Do tej pory było nas w rodzinie 31. Teraz jest 33. Dwójka z Polski. To chyba najpiękniejsze słowa, jakie mogliśmy usłyszeć w Fin del Mundo – czyli „na Końcu Świata”. W Ushuaia chcieliśmy się załapać na rejs wokół przylądka Horn, ale jachty właśnie wróciły do bezpiecznych portów. Stał tam jednak legendarny Seamaster – polarny szkuner sir Petera Blake’a. Zbudowany 17 lat temu we Francji, służył wielu ekspedycjom badawczym, nie tylko w rejony podbiegunowe, ale również w tropiki. Obecnie pod francuską banderą i pod nową nazwą Tara5 wracał do kraju po skończonej ekspedycji w rejonach Antarktydy. Konstrukcja i rozmiary: 36 m długości, 10 m szerokości, 400 m² żagla robią ogromne wrażenie, nawet na tych, którzy nie interesują się żeglarstwem. Mogliśmy wracać do Europy na jego pokładzie! Zapadła ciężka decyzja o powrocie. Rejs z Brazylii do Francji, z przystankami w Salvadorze i na Azorach, zajął 6 tygodni. Dobra francuska kuchnia, dużo luksusu, trochę monotonii przerywanej kąpielami za rufą, spacerami po bomie czy obserwacją wielorybów z potężnych salingów. Przeżyliśmy też spotkanie z Neptunem i jego świtą. Na równiku dosięgła nas kara za niecne czyny, które popełniliśmy jako szczury lądowe. Tortury były bardzo wymyślne – trzymanie w komorze silnika w temperaturze 60ºC, całowanie stóp Neptuna i wygolenie na głowie symbolicznej linii równika – łysego paska od czoła po potylicę. Już jako prawdziwi, ochrzczeni żeglarze zeszliśmy na ląd we Francji, autostopem dojechaliśmy do Polski i po 13 miesiącach podróży zamknęliśmy pętlę dookoła globu. W pokoju na biurku stoi globus. Cienka, czerwona linia zygzakiem zatacza nieforemne koło – Polska, Tajlandia, Malezja, Singapur, Borneo, Indonezja, Australia, Nowa Zelandia, Tahiti, Wyspa Wielkanocna, Chile, Argentyna, Paragwaj, Brazylia, Azory, Francja, Polska… Po nocach wciąż śni mi się Boliwia, Peru, miejsca, których nie zdążyliśmy zobaczyć. Konflikt marzenia–rzeczywistość zaczyna znajomo narastać… NO TO W DROGĘ ■ Podróż była bardzo niskobudżetowa. Staraliśmy się zatrudniać jako divemasterzy – by nurkować, jako instruktorzy narciarstwa – aby pojeździć na nartach, jako załoga na jachtach – by pożeglować, jako pomoc przy sprzątaniu na whale safari – by oglądać wieloryby. Robiliśmy jeszcze wiele innych rzeczy, by móc przeżyć i zobaczyć jak najwięcej – bo na tym nie chcieliśmy oszczędzać. ■ Na trasie: Tajlandia, Malezja, Singapur, Indonezja, Australia, Nowa Zelandia, Tahiti, Wyspa Wielkanocna, Chile, Argentyna, Paragwaj, Brazylia, Azory, Francja wizy są wymagane tylko w Tajlandii, Indonezji i Australii. Tajlandia: ■ 15-dniową wizę (visa on arrival) można otrzymać przy wjeździe do kraju na międzynarodowych lotniskach (w Bangkoku, Chiang Mai, Hat Yai, Phuket i Utapao). Koszt ok. 10 USD. Można ją odpłatnie przedłużyć w Biurze Imigracyjnym. Na lądowych przejściach granicznych taką wizę można dostać, jedynie przybywając z Laosu. Przy wjeździe jest wymagany bilet powrotny lub do innego kraju, a także wystarczające środki na pobyt. ■ O wizę na dłuższy, dwumiesięczny pobyt trzeba się starać w Ambasadzie Królestwa Tajlandii, ul. Willowa 7, 00-790 Warszawa, Wydział Konsularny tel. 022 849 26 55. thaiemb@thaiemb.pol.pl Indonezja: ■ Miesięczną wizę można otrzymać przy wjeździe do tego kraju (visa on arrival). Koszt: 35 USD. Jest to wiza jednokrotna, bez możliwości przedłużenia, można ją dostać na wybranych przejściach granicznych. ■ O wizę turystyczną na dłuższy pobyt należy się starać jeszcze przed wyjazdem w Ambasadzie Republiki Indonezji, ul. Estońska 3/5, 03-903 Warszawa, tel. 022 617 51 79, 022 617 51 08. www.indonesianembassy.pl Australia: ■ Na wyspie Bali w Konsulacie Australii w Denpasarze uzyskanie trzymiesięcznej wizy turystycznej jest prostą formalnością – czeka się 3 dni i wystarczy pokazać wyciąg z konta bankowego. Nie trzeba przedstawiać całej dokumentacji zatrudnienia, dochodów, zaświadczeń ze szkoły, badań lekarskich. ■ Można objechać kulę ziemską autostopem. Trzeba trochę wytrwałości, czasu, wiary i pozytywnego nastawienia. Naszą receptą na podróż za darmo była życzliwość i otwartość, wdzięczność za pomoc i chęć jej niesienia. To dzięki temu przeżyliśmy tak niezwykłe, niezapomniane chwile i poznaliśmy fantastycznych ludzi. W przeprawie przez morze czy ocean bardzo przydatne okazały się nasze patenty żeglarskie. ■ Podczas podróży nie korzystaliśmy z hoteli, tanich pensjonatów i kempingów. Spaliśmy przez ponad rok w namiocie rozbijanym na dziko. W miastach nasz mały zielony namiocik rozstawialiśmy za co większymi klombami kwiatów i w parkach. W krajach, gdzie nie czuliśmy się bezpiecznie (Indonezja), spaliśmy w kościołach i na posterunkach policji. Zapraszani przez przyjaznych mieszkańców kolejnych odwiedzanych państw, trafialiśmy pod skrzydła wielu wspaniałych ludzi – „rodziców na jedną noc”. ■ Żywiliśmy się w lokalnych restauracjach i na ulicznych straganach. Najmniej przypadło nam do gustu jedzenie w Tajlandii – ponieważ okazało się niezwykle pikantne i przygotowane ze składników trudnych do zidentyfikowania. Najsmaczniejsze i najtańsze jedzenie było w Indonezji. Koszt obiadu nie przekraczał 2 zł, a nasz przysmak stanowiły pieczone banany (pisang goreng) sprzedawane na ulicznych straganach w cenie ok. 7 groszy za sztukę. ■ Podczas wyjazdu odkryliśmy płatki owsiane, które świetnie zastąpiły nam ryż i które gotuje się trzy minuty zamiast 20. Co za oszczędność czasu i gazu! ■ W Australii w hipermarketach jednodniowe produkty, jak pieczywo, pieczone kurczaki, sałatki można dostać za 15–20 proc. ceny. Należy przyjść 10–15 minut przed zamknięciem sklepu. ■ Bardzo szybko okazało się, czego nie powinniśmy byli zabierać ze sobą w podróż. W wielkiej paczce wróciły do Polski: wszystkie białe, zapasowe i ulubione ubrania oraz aparat analogowy z dwoma obiektywami i zapasem filmów. Zostały rzeczy niezbędne: namiot, śpiwór, kuchenka gazowa, czołówki, dwa zestawy rzeczy na upał i jeden na mróz, buty górskie, podstawowy sprzęt nurkowy, sprzęt wspinaczkowy, kijki do trekkingu w górach. Doszła maczeta do kokosów i pstrokata parasolka na tropikalny upał. Część rzeczy pogubiliśmy, część rozdaliśmy, ubrania wymienialiśmy, gdy starych nie dało się już nosić. Szkoda zabierać drogie czy ulubione rzeczy, bo bardzo łatwo je zniszczyć, gdy podróżuje się na brudnych pakach ciężarówek. ■ Bardzo pomocne są zapasowe środki pieniężne na koncie. Mogą być z założenia nie do wydania, otwierają jednak granice krajów, w których na wjeździe wymagany jest bilet powrotny. Sprawdza się opcja wspólnego konta. Gdy każde z nas pokazywało osobno wyciąg z konta, wydawało się, że mamy dwa razy więcej oszczędności niż w rzeczywistości. ■ Aby móc kontynuować podróż, chwyciliśmy się paru dorywczych prac w Australii i Nowej Zelandii. Malowaliśmy, sprzątaliśmy, kładliśmy kafelki, pracowaliśmy na farmie owiec, kwiatów, na plantacji winogron i świerków. Zarabialiśmy w bogatych krajach, wydawaliśmy w biednych. Gdy dotarliśmy do brzegów Australii, przed sobą mieliśmy 10 miesięcy podróży i 200 AUD na dwie osoby (dolarów australijskich), czyli około 500 zł. Resztę pieniędzy zarobiliśmy, część nawet przywieźliśmy do Polski (zatrudniliśmy się jako załoga na statku ekspedycyjnym wracającym z Antarktydy, dzięki czemu zaoszczędziliśmy na przelocie przez Atlantyk). ■ Nie licząc pieniędzy, które na bieżąco zarabialiśmy i wydawaliśmy, nasza trwająca ponad rok podróż – wraz z biletem lotniczym do Bangkoku (bardzo promocyjne ceny po tragicznym tsunami w grudniu 2004) – kosztowała nas w granicach 2 500 zł/osobę. ■ Mieliśmy dwa aparaty cyfrowe oraz karty pamięci o pojemności 1 GB. W kafejkach internetowych zgrywaliśmy zdjęcia na płyty CD w dwóch kopiach i jedną z nich wysyłaliśmy do Polski. W dzisiejszych czasach Internet można znaleźć praktycznie wszędzie i nigdy nie mieliśmy problemu ze skopiowaniem plików. Z podróży przywieźliśmy ok. 8 000 zdjęć. ■ Przed podróżą zaszczepiliśmy się przeciw żółtaczce typu A i B oraz tężcowi. Najpoważniejszą chorobą, jakiej się obawialiśmy, była malaria. Leki antymalaryczne zabraliśmy ze sobą z Polski, ale podczas podróży przez Indonezję zażywaliśmy miejscowe specyfiki, chyba najlepiej dostosowane do lokalnych warunków. Mieliśmy jedną przykrą przygodę. Po tygodniowej przeprawie przez dżunglę na Borneo mój organizm był tak wyczerpany, że dostałam zakażenia skóry. Indonezja jest bardzo nieodpowiednim miejscem, by chorować – niekompetentni lekarze, dezinformacja i słaby dostęp do leków. Nie mogliśmy kupić nawet termometru! www.compartir.org www.hitchhikers.org www.4hikers.com ■ Zdjęcia, dziennik, relacja z wyprawy znajdują się na stronie dookolaswiata.geozeta.pl, przez którą można się także kontaktować z autorką artykułu. ■ Praktyczne informacje o podróży dookoła świata można też znaleźć na stronie Kamila Michnola www.rtw.pl oraz Kuby Gurdaka wpodrozy.geoblog.pl. ■ Prowadził nas Los – książka pary podróżników, Chopina i Kingi, o pięcioletniej podróży autostopem dookoła świata.