Posągi z Wyspy Wielkanocnej… chodziły? Badacze odkryli ich tajemnicę
Moai – tajemnicze posągi z Wyspy Wielkanocnej dzielnie strzegące jej brzegów – od lat budzą fascynację i są nieodłącznym symbolem Pacyfiku. Naukowcy od lat zastanawiali się, jakim cudem jej mieszkańcom udało się przetransportować giganty z odległych kamieniołomów na wybrzeże. Okazuje się, że posągi rzeczywiście „chodziły” – wszystko dzięki pomysłowości wyspiarzy.
Badacze zbadali niemal setki charakterystycznych posągów moai i odkryli, że mieszkańcy Rapa Nui – Wyspy Wielkanocnej – wykorzystywali pomysłową technikę na transportowanie gigantycznych kamieni. Wykorzystywali kołysanie i starannie zaprojektowane drogi. Okazuje się, że wiele trudności można pokonać dzięki kreatywności, nawet bez skomplikowanych narzędzi. Tajemnica posągów z Wyspy Wielkanocnej Cel wyrzeźbienia wielkich, strzegących brzegów Rapa Nui poważnych twarzy nie jest do końca znany. Wiemy tylko, że stanowią uosobienie bogów ożywianych przez duchową siłę. Są symbolami władzy i autorytetu. Na Wyspie Wielkanocnej jest ich niemal 900, a antropolodzy z Uniwersytetu Arizony, Uniwersytetu Stanowego w Nowym Jorku i Uniwersytetu Binghamton być może odkryli, jak udało się przetransportować je z dalekich kamieniołomów. Według ich obliczeń mogło się to powieść dzięki wykorzystaniu jedynie liny, odrobiny inwencji twórczej i zaskakująco niewielkiej liczby ludzi. Swoje badania opublikowali w czasopiśmie „Journal of Archaeological Science”. Eksperymenty na wielkich kamieniach Zespół pod kierownictwem Carla Lipo, profesora Uniwersytetu Binghampton, stworzył trójwymiarowe modele posągów i zidentyfikował charakterystyczne cechy konstrukcyjne – szerokie podstawy w kształcie litery „D” i pochylenie do przodu. Uznano, że mogły one zwiększać prawdopodobieństwo przesuwania się posągów w ruchu zygzakowatym. To podważało wcześniejsze teorie o przesuwaniu urządzeniach wykonanych z drewna. – Kiedy już się to ruszy, wcale nie jest trudne: ludzie mogą ciągnąć wielkie posągi jedną ręką. To oszczędza energię i umożliwia poruszanie się naprawdę szybko – wyjaśnia Lipo. Naukowcy nie ograniczyli się tylko do pracy przed komputerem: stworzyli replikę moai ważącą 4350 kilogramów i przetestowali swoje teorie. Lina, kilka osób i głowa pełna pomysłów 18 badaczy zdołało, dzięki linom i kołysaniu posągiem, przetransportować olbrzymi kamień na odległość 100 metrów w zaledwie 40 minut. To znaczący postęp w stosunku do poprzednich teorii i pozwala uważać, że wyszkoleni mieszkańcy Rapa Nui mogli robić to jeszcze szybciej. Innym argumentem za zygzakowatym ruchem wykorzystywanym podczas transportu moai są drogi na Wyspie Wielkanocnej. Mają one 4,5 metra szerokości i wklęsłe przekroje, które idealnie nadawałyby się do stabilizacji posągów podczas ich ruchu. – Wydaje się, że każde przesunięcie statui poprzedzane było wybudowaniem drogi. Są one integralną częścią powstawania moai. Widzimy, jak szlaki nakładają się na siebie i tworzą wiele równoległych wersji. Mieszkańcy musieli torować ścieżkę, przygotowując ją specjalnie pod transport posągu. Spędzili nad tym wiele czasu – tłumaczy archeolog. Lipo jest pewny swoich wyników. Nie tylko udało mu się przeprowadzić badania, ale także wykonać rzeczywiste eksperymenty. Wyzywa innych naukowców, by spróbowali obalić jego teorię. – To pokazuje, że mieszkańcy Rapa Nui byli niesamowicie inteligentni. Na swój sposób rozwiązali pozornie nierozwiązywalny problem transportu wykorzystując zasoby, którymi dysponowali na miejscu. Wiele możemy się od nich nauczyć – podsumowuje naukowiec. Źródło: Journal of Archaelogical Science, National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nowy wynalazek podbija sieć. Dzięki niemu góry stają się dostępne dla każdego
Dla wielu osób górskie szlaki pozostają nieosiągalne ze względu na wymagające podejścia i fizyczne ograniczenia. Teraz jednak innowacja z Chin może to zmienić. Robotyczne egzoszkielety pozwalają pokonywać strome wzniesienia z lekkością, jakiej dotąd nie dawały żadne tradycyjne rozwiązania.
Wspinaczka górska od zawsze była synonimem wysiłku, determinacji i fizycznego wyzwania. Strome podejścia, nierówny teren i rozrzedzone powietrze sprawiają, że nawet doświadczeni turyści muszą mierzyć się z granicami własnej wytrzymałości. Teraz jednak technologia wkracza tam, gdzie dotąd liczyła się jedynie siła ludzkich mięśni. W Chinach działają już robotyczne egzoszkielety, które wspierają wspinaczy w pokonywaniu górskich szlaków, odciążając ich ciało i umożliwiając zdobywanie szczytów. Sztuczna inteligencja wspiera wspinaczy Jak podawała agencja prasowa Xinhua, już 29 stycznia (czyli w pierwszy dzień chińskiego Nowego Roku) na słynnej górze Tai (Taishan) w prowincji Shandong zadebiutowało dziesięć egzoszkieletów zasilanych sztuczną inteligencją. W ramach tygodniowego programu pilotażowego ponad 200 turystów miało okazję przetestować urządzenie, płacąc od 60 do 80 juanów (czyli około 8–11 dolarów) za jedno użycie. Projekt na tyle przypadł im do gustu, że wszedł do użytku w różnych miejscach turystycznych w Chinach. Przyrząd to owoc współpracy Taishan Cultural Tourism Group oraz firmy Kenqing Technology z siedzibą w Shenzhen. Lekki egzoszkielet, ważący zaledwie 1,8 kilograma, mocowany jest w okolicy talii i ud użytkownika. Dzięki zastosowaniu zaawansowanych algorytmów sztucznej inteligencji, potrafi rozpoznawać rytm i kierunek ruchu, a następnie dostosowywać poziom wsparcia, by odciążać nogi i wspomagać wspinaczkę. Jak tłumaczą przedstawiciele Kenqing Technology, urządzenie „zapewnia zsynchronizowaną pomoc”, reagując na każdy krok użytkownika w czasie rzeczywistym. Wiadomo, że egzoszkielet zasilany jest dwiema bateriami, które wystarczają na około pięć godzin pracy, czyli niemal tyle, ile zajmuje przeciętnemu turyście wejście na szczyt góry Tai. – Dzięki temu więcej osób będzie mogło wybrać się na pieszą wędrówkę i podziwiać krajobraz bez nadmiernego wysiłku – tłumaczył Wang Houzhe, zastępca sekretarza Komitetu Partii Grupy Turystyki Kulturalnej Taishan, cytowany przez chińskie media państwowe. Technologia z Chin zachwyciła internautów W ostatnich dniach temat robotycznych egzoszkieletów zdobył ogromną popularność w mediach społecznościowych – głównie za sprawą filmów opublikowanych przez amerykańskiego podróżnika Christiana Grossi'ego. Na nagraniach z Parku Narodowego Zhangjiajie pokazał on, jak przygotowuje się do korzystania z tzw. robotycznych nóg, a także wyjaśnił zasady ich działania, sposób użytkowania oraz koszty. Zdradził, że urządzenia te można wynająć na miejscu za około 22 dolary, natomiast zakup własnego egzemplarza to wydatek rzędu 950 dolarów. „Te robotyczne nogi są niesamowite – można regulować poziom mocy, a czasami w ogóle nie czuje się, że się idzie” – pisał na Instagramie. Publikacje podróżnika szybko stały się viralem i wywołały falę komentarzy z całego świata. Internauci zwracali uwagę na przystępność cenową chińskich technologii oraz ich potencjał w codziennym życiu. Czytamy: „Jedną z rzeczy, które lubię w Chinach, jest to, że technologia jest tam tańsza i łatwiejsza do przetestowania niż na Zachodzie”, „Zdecydowanie chciałbym kupić to dla mojej mamy, która ma problemy z chodzeniem” czy „Niedawno podróżowałem po Chinach i niektórzy uczestnicy naszej wycieczki z nich korzystali. Są naprawdę niezwykłe”. Nie zabrakło też głosów podkreślających przewagę Chin w rozwoju nowoczesnych rozwiązań: „Wkrótce Stany Zjednoczone będą musiały przyznać, że to Chiny są dziś najbardziej zaawansowanym technologicznie krajem”. Egzoszkielety jako pomoc dla seniorów Jak wyjaśnił Wang Houzhe, zastępca prezesa Taishan Cultural Tourism Group, pomysł wprowadzenia egzoszkieletów zrodził się z potrzeby umożliwienia osobom starszym pełnego doświadczenia wędrówki po górze Tai. Wielu seniorów marzyło o tym, by zobaczyć szczyt, lecz ograniczenia fizyczne często zmuszały ich do korzystania z kolejki linowej.– Niektórzy starsi turyści chcieli podziwiać widoki po drodze, ale siedzenie w kolejce ograniczało im widoczność. Dzięki tym urządzeniom mogą naprawdę poczuć radość wspinaczki – podkreślił. Innowacja szybko stała się punktem wyjścia do szerszej dyskusji o możliwościach wykorzystania egzoszkieletów w sektorze opieki nad seniorami. Starzenie się społeczeństwa jest jednym z największych wyzwań współczesnych Chin – pod koniec 2024 roku osoby powyżej 60. roku życia stanowiły już 22% populacji, czyli około 310 milionów ludzi, a według prognoz do 2035 roku liczba ta wzrośnie do ponad 400 milionów, co odpowiada niemal jednej trzeciej mieszkańców kraju. W odpowiedzi na te zmiany demograficzne firma Kenqing Technology rozpoczęła produkcję lżejszego modelu egzoszkieletu zaprojektowanego specjalnie dla seniorów. Urządzenie ma wykorzystywać zaawansowane czujniki i systemy sterowania ruchem, które będą wspierać użytkowników podczas chodzenia, biegania i wchodzenia po schodach. Jak zapowiedział dyrektor generalny firmy, Yu Yunbo, rozwiązanie ma znaleźć zastosowanie nie tylko w turystyce, ale także w rehabilitacji i codziennej opiece nad osobami starszymi, które zmagają się z ograniczoną mobilnością. Źródła: CNN, Xinhua, Instagram Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Polski nastolatek, który zbudował prototyp telewizora. Podziwiał go Einstein
Mieczysław Wolfke to jeden z najbardziej niedocenionych polskich naukowców XX wieku. Jego prace nad holografią i telewizją wyprzedziły swoją epokę, a odkrycia w dziedzinie niskich temperatur wpłynęły na rozwój fizyki.
Spis treści: Wczesne lata i edukacja Kariera naukowa i odkrycia Życie prywatne i działalność społeczna Dziedzictwo i wpływ na naukę Urodzony w 1883 roku w Łasku Mieczysław Wolfke już jako dziecko wykazywał niezwykłe zainteresowanie nauką. W wieku 12 lat napisał rozprawę na temat podróży międzyplanetarnych, a kilka lat później opatentował urządzenie do bezprzewodowego przesyłania obrazu – prototyp telewizji. Kariera naukowa badacza rozwijała się w Polsce i za granicą, gdzie współpracował z wybitnymi uczonymi, takimi jak Albert Einstein. W czasach, gdy wiele jego koncepcji wyprzedzało możliwości technologiczne, Wolfke nie ustawał w dążeniu do popularyzacji nauki. Wczesne lata i edukacja Dzieciństwo pełne eksperymentów Mieczysław Wolfke przyszedł na świat 29 maja 1883 roku w Łasku na Ziemi Łódzkiej. Od najmłodszych lat interesował się techniką i nauką, przeprowadzając samodzielne eksperymenty w domu. Talent młodego Mietka dostrzegli nauczyciele, którzy zachęcali chłopca do dalszego rozwijania pasji. Już jako dziecko zbudował prosty aparat rentgenowski oraz pisał eseje na temat podróży kosmicznych, co w XIX wieku było wyjątkowe. Studia i pierwsze wynalazki W 1898 roku, będąc jeszcze uczniem gimnazjum, opracował i opatentował kompletny system telewizji bezprzewodowej, w którym zaproponował wykorzystanie fal elektromagnetycznych do przesyłania sygnałów telewizyjnych. Był to projekt telektroskopu bez drutów– urządzenia do przesyłania obrazów na odległość, które w istocie było prototypem dzisiejszej telewizji. Wynalazek Wolfkego był udoskonaleniem prac innego polskiego inżyniera Jana Szczepanika. Po ukończeniu szkoły średniej w Warszawie wyjechał na studia do Szwajcarii, gdzie uczęszczał do Politechniki w Zurychu (ETH Zürich), jednej z najlepszych uczelni technicznych świata. W 1909 roku obronił doktorat na temat promieniowania ciał stałych. Już wtedy jego badania spotkały się z zainteresowaniem takich autorytetów jak Max Planck. Kariera naukowa i odkrycia Prace nad holografią W 1920 roku Wolfke ogłosił teorię widzenia przestrzennego obrazów, która po latach została uznana za pierwszą koncepcję holografii. Choć wówczas technologia laserowa nie istniała, jego podejście oparte na interferencji fal świetlnych stało się podstawą późniejszych badań. Współczesne systemy holograficzne, wykorzystywane m.in. w diagnostyce medycznej i rzeczywistości rozszerzonej, są rozwinięciem jego myśli naukowej. Pośrednio między badaniom Mieczysława Wolfke możemy dzisiaj mówić o najmocniejszych laserach na świecie. Badania w dziedzinie niskich temperatur Wolfke przez wiele lat pracował w Instytucie Fizycznym Uniwersytetu Technicznego w Delft oraz na Politechnice Warszawskiej, gdzie prowadził badania z zakresu kriogeniki. Wspólnie z Kamerlingh-Onnesem badał zjawiska nadprzewodnictwa i nadciekłości. Był jednym z pierwszych naukowców, który przewidział możliwość istnienia fazy ciekłego helu II, mającej niezwykłe właściwości, jak brak lepkości. Jego prace wpłynęły na dalszy rozwój fizyki niskotemperaturowej i zastosowanie tych zjawisk w technologii, jak choćby w medycynie czy lotnictwie. Życie prywatne i działalność społeczna Rodzina i związki Mieczysław Wolfke był człowiekiem rodzinnym, choć jego życie zawodowe często dominowało nad prywatnym. Był żonaty, miał córkę, a jego wnuki do dziś dbają o popularyzację jego dorobku. Znany był z dużego zaangażowania w życie uczelni i organizowanie wydarzeń naukowych, także dla dzieci i młodzieży. Mimo pracy za granicą, zawsze czuł silny związek z Polską. Zaangażowanie w działalność masońską Wolfke był członkiem loży masońskiej „Kopernik” w Warszawie działającej na rzecz pokoju i wolności słowa. W trudnych politycznie czasach międzywojnia i wojny, angażował się w edukację młodzieży i obronę wolności nauki. Podczas II wojny światowej był prześladowany przez Niemców, a jego laboratorium zostało zniszczone. Nigdy jednak nie zrezygnował z pracy naukowej, nawet w trudnych warunkach konspiracyjnych. Dziedzictwo i wpływ na naukę Wpływ na współczesną technologię Wolfke pozostawił po sobie ponad 100 prac naukowych, z których wiele do dziś cytowanych jest w prestiżowych czasopismach. Jego wizjonerskie podejście do fizyki i technologii sprawiło, że był pionierem w wielu dziedzinach: od obrazowania przestrzennego po technologie kriogeniczne. Wielu badaczy uważa go za jednego z „ojców” nowoczesnej telewizji i holografii. Upamiętnienie i uznanie pośmiertne Mieczysław Wolfke zmarł 4 maja 1947 roku w Gliwicach. Jego grób znajduje się na cmentarzu w Zabrzu. Po latach zapomnienia, jego nazwisko coraz częściej pojawia się w kontekście wybitnych polskich uczonych. Został patronem szkół, ulic oraz sal wykładowych. W 2023 roku Polskie Towarzystwo Fizyczne zorganizowało konferencję upamiętniającą jego życie i dokonania, podkreślając jego wpływ na rozwój światowej nauki. Źródło: National Geographic Polska
Oto latający Zeus: Japończycy skonstruowali kolczastego drona wywołującego błyskawice
To pierwsza taka konstrukcja na świecie. Japoński dron za pomocą unoszonego pod chmurę burzową przewodu prowokuje uderzenia piorunów. Urządzenie może być używane np. do ochrony linii wysokiego napięcia lub turbin wiatrowych.
Spis treści Dotychczasowe metody wywoływania piorunów Jak działa „dron-Zeus”? Każdej minuty gdzieś na świecie uderza w sumie 6 tysięcy piorunów. Niektóre z nich docierają do gruntu, drzew lub różnych konstrukcji, wywołując pożary i inne szkody. Piorunochrony nie zawsze i nie wszędzie działają. Dlatego od lat podejmuje się wysiłki, by sztucznie wywoływać pioruny i kierować je tam, gdzie szkód nie wyrządzą. Wywoływanie błyskawic przez człowieka jest możliwe od jakiegoś czasu. Jednak do tej pory było dość skomplikowane i kosztowne. To się może zmienić: japońska firma właśnie skonstruowała specjalny dron, który „ściąga” pioruny. Ten „sztuczny Zeus” ma pomóc w ochronie ważnej infrastruktury (np. linii wysokiego napięcia) w trakcie burz. Może potencjalnie zapobiec milionowym stratom. Dotychczasowe metody wywoływania piorunów Pierwsza metoda jest fizycznie dość prosta, jednak logistycznie niełatwa. Wymaga użycia miedzianego przewodu, wystrzeliwanego w chmury za pomocą niewielkiej rakiety meteorologicznej. Różnica potencjałów elektrycznych między gruntem a chmurą sprawia, że drut staje się przewodnikiem elektrycznym i piorun uderza właśnie w niego. Rezultat jednak nigdy nie jest stuprocentowo pewny, a ilość potrzebnego sprzętu i logistyka sprawiają, że techniki tej używano głównie do badań naukowych. Inną metodą jest użycie lasera zamiast miedzianego drutu. Tak okiełznali błyskawice szwajcarscy naukowcy w 2023 roku. Na górze Säntis w północno-wschodniej Szwajcarii podczas burzy wystrzelono w niebo promienie światła laserowego, które przekierowały błyskawicę. Wiązka lasera zadziałała niczym wirtualny piorunochron, który można kierować w dowolną stronę. Jednak ten silny laser był wynikiem wielu lat badań i kosztował około 2 miliardów dolarów. Zatem nie ma szans, by lasery zastąpiły piorunochrony. Jak działa „dron-Zeus”? Firma NTT (Nippon Telegraph and Telephone Corporation) z Japonii opracowała przełomowego drona do kontrolowania wyładowań atmosferycznych. Drony NTT są wyposażone w specjalne klatki Faradaya, które chronią je przed uszkodzeniami powodowanymi przez pioruny. Podczas testów przeprowadzonych w grudniu 2024 roku, dron został wysłany na wysokość 300 metrów pod burzową chmurę. Niósł za sobą przewodzący prąd drut połączony z przełącznikiem na ziemi. Aktywacja przełącznika spowodowała przepływ prądu przez drut, co zwiększyło pole elektryczne wokół drona i przyciągnęło wyładowanie. Mimo, że osłona drona częściowo się stopiła, urządzenie przetrwało tę „próbę ognia”. NTT planuje dalsze udoskonalanie technologii – na przykład poprawę przewidywania miejsc wyładowań. Ale to nie wszystko. Firma myśli też o przechwytywaniu energii z piorunów i bada metody konwersji energii elektrycznej na kinetyczną czy ciśnieniową. Źródło: Science Alert Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Alfred Nobel to genialny wynalazca. Z narzędzi wojny uczynił symbol pokoju
Alfred Bernhard Nobel, urodzony 21 października 1833 roku w Sztokholmie, przeszedł do historii jako jeden z najważniejszych wynalazców XIX wieku oraz fundator prestiżowej Nagrody Nobla. Jego życie pełne było kontrastów. Z jednej strony stworzył dynamit, narzędzie o ogromnym potencjale destrukcyjnym. Z drugiej – całe swoje dziedzictwo przeznaczył na wyróżnianie tych, którzy działają na rzecz nauki, literatury i pokoju na świecie.
Spis treści: Alfred Nobel – edukacja Materiały wybuchowe Dynamis, czyli siła Zmagania moralne i testament Śmierć i dziedzictwo Alfreda Nobla Rodzina Noblów pochodziła od Olofa Rudbecka, XVII-wiecznego szwedzkiego anatoma, lekarza, przyrodnika i pisarza. Natomiast sam Alfred był synem Immanuela Nobla – inżyniera i wynalazcy – oraz Karoliny Ahlsell. Z ośmiorga dzieci, które przyszły na świat w tej rodzinie, dorosłości dożyło tylko czterech synów, w tym właśnie Alfred. Ojciec Alfreda, Immanuel Nobel, był zdolnym, lecz pechowym wynalazcą. Jego rozrastająca się rodzina żyła w biedzie. W 1837 roku, po serii niepowodzeń finansowych, Immanuel Nobel przeniósł się ze Sztokholmu do Sankt Petersburga, gdzie powodziło mu się znacznie lepiej. Odniósł sukces w przemyśle zbrojeniowym, dzięki czemu w 1842 roku sprowadził do Rosji także rodzinę. Alfred Nobel – edukacja Ze względu na poprawę sytuacji finansowej rodziny, Alfred Nobel i jego bracia mogli otrzymać wszechstronne domowe wykształcenie. Prywatni guwernerzy sprawili, że wrodzona ciekawość Alfreda miała ujście, a chłopiec mógł rozwijać szereg swoich pasji. Najwięcej czasu poświęcał chemii. Nie zaniedbywał też nauki języków obcych i w wieku zaledwie 16 lat biegle władał angielskim, francuskim, niemieckim i rosyjskim. W 1850 roku wyjechał do Paryża na studia chemiczne, a następnie przeniósł się do Stanów Zjednoczonych, gdzie pracował z wynalazcą Johnem Ericssonem. Po dwóch latach Alfred powrócił Sankt Petersburga i podjął pracę w fabryce ojca. W 1853 roku wybuchła wojna turecko-rosyjska o Krym, a fabryka Noblów została całkowicie przestawiona na produkcję zbrojeniową. Gdy wojna skończyła się w 1856 roku, fabryka Nobli miała problemy z przestawieniem się na produkcję cywilną i ostatecznie została zamknięta w 1859 roku. Materiały wybuchowe To doprowadziło do podziału w rodzinie Nobli. Rodzice Alfreda i on sam wrócili do Szwecji, natomiast dwaj bracia, Ludwig i Robert, pozostali w St. Petersburgu, aby ratować resztki upadłego przedsiębiorstwa. Pierwsze, niewielkie laboratorium, Alfred Nobel założył na terenie rodzinnej posiadłości w Sztokholmie. Zajmował się tam eksperymentowaniem nad materiałami wybuchowymi. W połowie XIX wieku w kopalniach i innych pracach inżynieryjnych powszechnie wykorzystywano czarny proch. Choć już wcześniej wynaleziono nitroglicerynę, znacznie silniejszą pod względem wybuchowym, jej niestabilność czyniła ją zbyt niebezpieczną do praktycznego zastosowania. Alfred Nobel postanowił więc opracować sposoby na zwiększenie bezpieczeństwa tej substancji. W 1863 roku skonstruował użyteczny detonator, który najpierw zapalał niewielką ilość czarnego prochu, a dopiero potem inicjował eksplozję większego ładunku nitrogliceryny. To właśnie to rozwiązanie, umożliwiające bezpieczne wywoływanie wybuchów, przyniosło mu pierwsze sukcesy i rozpoznawalność. Dynamis, czyli siła Jednak jego najważniejszy wynalazek pojawił się kilka lat później – w 1867 roku. Nobel odkrył, że po zmieszaniu nitrogliceryny z ziemią okrzemkową substancja ta traci swoją niestabilność, co pozwala na bezpieczniejsze jej wykorzystanie. Nową mieszankę nazwał „dynamitem” – od greckiego słowa dynamis, oznaczającego siłę – i zabezpieczył jej produkcję patentami: w 1867 roku w Wielkiej Brytanii, a rok później w USA. Wkrótce Nobel zyskał ogromną sławę i majątek. Dynamit stał się kluczowym narzędziem w realizacji wielkich projektów inżynieryjnych tamtych czasów – od budowy kolei, kanałów, metra po drogi na terenie Europy i Stanów Zjednoczonych. W 1864 roku doszło do tragedii. W eksplozji w jednej z należących do Alfreda fabryk zginął jego młodszy brat Emil. Mimo to Alfred kontynuował pracę. Jego przedsiębiorstwa rozwinęły się na skalę międzynarodową, tworząc rozległą sieć fabryk w całej Europie. W późniejszych latach wynalazł też m.in. żelatynę wybuchową (1875) i balistyt (1887). Zmagania moralne i testament Alfred Nobel był człowiekiem samotnym, skłonnym do melancholii i depresji. W młodości deklarował agnostycyzm, z czasem stając się ateistą. Nigdy się nie ożenił ani nie miał dzieci. Jego życie poświęcone było pracy, czego efektem – poza znacznym majątkiem – było 355 patentów. Pomimo ogromnego sukcesu finansowego, Nobel odczuwał moralny ciężar związany z wykorzystywaniem jego wynalazków do celów wojennych. Był zdecydowanym pacyfistą, przez wiele lat przyjaźnił się i korespondował z Berthą von Suttner – austriacką pisarką, dziennikarką oraz jedną z głównych postaci europejskiego ruchu pacyfistycznego drugiej połowy XIX wieku. W późniejszym czasie Bertha von Suttner została laureatką Pokojowej Nagrody Nobla. W 1895 roku, w Paryżu, Alfred Nobel spisał testament. Przekazał cały swój majątek – ponad 30 milionów koron szwedzkich – na utworzenie funduszu przyznającego nagrody za wybitne osiągnięcia w dziedzinie fizyki, chemii, medycyny, literatury oraz działań na rzecz pokoju. Śmierć i dziedzictwo Alfreda Nobla Alfred Nobel zmarł 10 grudnia 1896 roku w San Remo we Włoszech. Przyczyną śmierci był atak serca. Spoczął na cmentarzu Norra begravningsplatsen w Sztokholmie. Jego testament nie od razu został zrealizowany – wymagał uporządkowania formalności i pokonania oporu spadkobierców. Dzięki determinacji wykonawców testamentu, Ragnara Sohlmana i Rudolfa Liljeqvista, w 1900 roku powołano Fundację Nobla, a już rok później – 10 grudnia 1901 – po raz pierwszy przyznano Nagrody Nobla. Dzięki swojej ostatniej woli Alfred Nobel przekształcił obraz własnej spuścizny – z człowieka, który wzbogacił się na „narzędziach śmierci”, w filantropa, którego nazwisko do dziś kojarzy się z pokojem, nauką i literackim geniuszem. W latach 1901–2024 Nagrody Nobla i Nagroda Sveriges Riksbank w dziedzinie nauk ekonomicznych ku pamięci Alfreda Nobla zostały przyznane 627 razy 1012 osobom i organizacjom. Niektórzy otrzymali Nagrodę Nobla więcej niż raz, co daje łącznie 976 osób i 28 organizacji. Życie Alfreda Nobla pozostaje przykładem, jak jedno działanie może zmienić bieg historii i wpłynąć na przyszłe pokolenia. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Józef Hofmann talentem dorównywał Chopinowi. Był też genialnym wynalazcą
Józef Hofmann zapamiętany został jako jeden z najwybitniejszych polskich pianistów. Często jednak zapominamy, że był także genialnym wynalazcą. Opatentował ponad 70 wynalazków, w tym wycieraczki samochodowe.
W tym artykule: Kim był Józef Hofmann? Co wynalazł Józef Hofmann? Dalsze losy zapominanego geniusza Często mówi się o ludziach renesansu, ale rzadko w tym kontekście wspomina się Józefa Hofmanna. A przecież był nie tylko genialnym pianistą, lecz także wynalazcą, który opatentował ponad 70 innowacyjnych rozwiązań wykorzystywanych po dziś dzień. Kim był Józef Hofmann? Józef Hofmann przyszedł na świat 20 stycznia 1876 roku w Krakowie. Urodził się w domu, gdzie muzyka stanowiła nieodłączną część życia. Jego ojciec, Kazimierz Hofmann, był kompozytorem i dyrygentem. Z kolei matka, Matylda Pindelska, zasłynęła jako śpiewaczka. Już od najmłodszych lat wykazywał się ogromnym talentem. Mały Józek bez trudu powtarzał skomplikowane melodie ze słuchu i szybko rozpoczął naukę gry na fortepianie. W wieku zaledwie 8 lat zadebiutował przed warszawską publicznością. Dwa lata później koncertował w całej Europie, a wkrótce potem wyruszył w swoje pierwsze tournée po Ameryce. Pobyt za oceanem nie trwał jednak tak długo, jak pierwotnie zakładano. Sprawą młodego pianisty zainteresowało się bowiem Nowojorskie Towarzystwo Zapobiegania Okrucieństwu Wobec Dzieci. Hoffmannom zarzucono, że traktują talent syna jako źródło dochodu, nie zważając na jego młody wiek i ogromne obciążenie. Tamtejszy sąd nakazał natychmiastowe zakończenie koncertów i powrót do Europy. Mimo że kariera muzycznego geniusza z Krakowa stanęła pod znakiem zapytania, jego niezwykły talent nie przeszedł bez echa. Alfred Corning Clark, amerykański milioner zafascynowany grą Hoffmanna, postanowił wesprzeć go finansowo. Stypendium, które mu przyznał, wiązało się jednak z jednym warunkiem. Przyszły kompozytor i pianista nie mógł występować publicznie do osiemnastego roku życia. Kształcenie muzyczne kontynuował w Berlinie, gdzie uczył się kompozycji u Heinricha Urbana oraz doskonalił technikę gry na fortepianie pod kierunkiem Maurycego Moszkowskiego i Eugena d’Alberta. Przełomowym momentem w jego zawodowym życiu było zdobycie I nagrody na Konkursie im. Antona Rubinsteina w Hamburgu. Triumf ten umożliwił mu rozpoczęcie międzynarodowej kariery i występy na najważniejszych estradach świata. Warto dodać, że wizyta w Stanach Zjednoczonych pomogła Hoffmannowi nawiązać wiele innych relacji. Jedną z nich była znajomość z Thomasem Edisonem. Pod koniec XIX w. początkujący artysta zwrócił się do wynalazcy z prośbą o możliwość skorzystania z jego cylindrycznego urządzenia do zapisu dźwięku. Edison wyraził zgodę, a gdy udoskonalił wynalazek, podarował młodemu Polakowi jeden z egzemplarzy. Co wynalazł Józef Hofmann? Szukając informacji o Józefie Hofmannie, można trafić na określenie „wynalazca z artystyczną duszą”. I rzeczywiście, trudno temu zaprzeczyć. Choć większość kojarzy go wyłącznie jako genialnego pianistę, jego talent wykraczał daleko poza świat muzyki. Na swoim koncie ma ponad 70 opatentowanych wynalazków. Do najbardziej znanych należą: wycieraczki samochodowe, piec na ropę naftową, grzałki do wody, spinacz biurowy, maszynka elektryczna, zegar elektryczny, motorówka, teleskopy samochodowe. Gdyby tego było mało, w wieku 25 lat skonstruował swój pierwszy automobil, którym przemierzył Stary Kontynent wraz z przyjacielem Konstantym Sternbergiem. Jednak wynalazcza natura Hoffmanna przejawiała się nie tylko w motoryzacji. Ceniony kompozytor projektował również innowacyjne rozwiązania dla pianistów. Wśród nich m.in. regulowany stołek do fortepianu i urządzenie do pomiaru siły nacisku palców. Dalsze losy zapominanego geniusza W 1924 r. Hofmann został dyrektorem wydziału fortepianu w Curtis Institute of Music w Filadelfii, a niedługo później objął kierownictwo całej uczelni. Nowa rola pochłonęła go na tyle, że musiał ograniczyć liczbę koncertów. Dopiero w latach 1934–1935 powrócił do aktywnej działalności artystycznej i wyruszył w trasę po Europie, odwiedzając również Polskę. W listopadzie 1937 r. świętował 50-lecie swojego amerykańskiego debiutu, dając uroczysty koncert w Metropolitan Opera House. Rok później, po 12 latach pracy, ustąpił ze stanowiska dyrektora Curtis Institute of Music i zamieszkał w Kalifornii. Nadal występował na scenie, a jego ostatni koncert miał miejsce 19 stycznia 1946 r. w Carnegie Hall. Dwukrotnie stawał na ślubnym kobiercu. Z pierwszą żoną, Marią Eustis, miał córkę, a z drugą, Betty Short, trzech synów. W 1926 r. otrzymał obywatelstwo USA. Józef Hoffmann zmarł 16 lutego 1957 r. w Los Angeles w wieku 81 lat. Źródła: culture.pl; National Geographic Polska.
DeepSeek ma być przełomem w branży AI. Chiński chatbot nie kryje się z cenzurą
DeepSeek to nowy gracz na międzynarodowej arenie narzędzi sztucznej inteligencji. Po pierwszych zachwytach szybko przyszedł jednak czas na trzeźwe spojrzenie na ograniczenia i ryzyko, jakie ma wiązać się z używaniem chińskiego chatbota.
Spis treści: DeepSeek stosuje cenzurę Chiński chatbot a prywatność Co dalej z AI? DeepSeek jest chińską firmą, a w zasadzie młodziutkim startupem, która na początku tego roku udostępniła internautom bezpłatną aplikację chatbota. Na pierwszy rzut oka narzędzie przypomina ChatGPT, który od miesięcy jest używany przez miliony internautów na całym świecie. Z grup tematycznych w social mediach można dowiedzieć się, że chatbot służy wielu osobom nie tylko jako wsparcie w codziennych zawodowych obowiązkach, ale też doradca w innych życiowych kwestiach. Tu rzeczywiście nietrudno przekroczyć cienką granicę i nadać AI osobowość. W końcu chatbot udziela odpowiedzi zredagowanych jak człowiek, przez co łatwo zapomnieć, że to tak naprawdę zespół algorytmów. Odpowiedzi udzielane przez ChatGPT można porównać do zaawansowanych odpowiedzi wyszukiwarek Google. Z tą różnicą, że dostajemy nie tylko pojedyncze hasła i linki, ale i rozwinięcia interesujących nas tematów. Nigdy nie mamy jednak pewności, czy sztuczna inteligencja nie wprowadza nas w błąd – może się mylić. DeepSeek stosuje cenzurę Kwestią czasu było, aż inny kraj poza USA uraczy świat swoim podobnym narzędziem. Padło na Chiny i firmę DeepSeek. Jako że sztuczna inteligencja mimo kontrowersji ma wielu entuzjastów i badaczy, chiński chatbot szybko zaczął być masowo testowany. I wtedy pojawiły się kontrowersje. Najpierw internauci zaczęli powątpiewać w bezpieczeństwo narzędzia DeepSeek. Potem okazało się, że odpowiedzi udzielane przez chińskiego chatbota są cenzurowane. Na forach i w mediach społecznościowych pojawia się coraz więcej screenów z rozmów z chatbotem od DeepSeek. Jednym z pierwszych tematów sugerujących, że narzędzie może być cenzurowane była masakra na placu Tiananmen. Chodzi o w większości studenckie protesty organizowane wiosną 1989 roku na placu Niebiańskiego Spokoju w Pekinie. Wojsko stłumiło protesty, co skończyło się masakrą ludności cywilnej. Są to wydarzenia szczególnie niewygodne dla Komunistycznej Partii Chin, która jak się okazuje, dba o to, by DeepSeek zapewniał internautom ograniczony dostęp do wiedzy o historii Chin. Algorytm pod naciskiem próśb internautów wprost pisze, że nie może rozmawiać o Tiananmen. Podobnie kończą się próby łączenia chińskich przywódców z innymi znanymi dyktatorami. Bywa, że chatbot po prostu kończy wymianę wiadomości lub usuwa swoje odpowiedzi. Chiński chatbot a prywatność Tu pojawia się czerwona lampka. Jaki jest sens korzystać z narzędzia, które w tak jawny sposób jest cenzurowane? Bardzo możliwe, że ograniczenia dotyczą też wielu innych mniej oczywistych dla nas, Europejczyków, kwestii. Z czasem i one wyjdą pewnie na jaw. W końcu narzędzie od DeepSeek jest dostępne bezpłatnie dopiero od niespełna miesiąca. Niepewność wśród internautów budzą również kwestie bezpieczeństwa i przesyłania danych osobowych do Chin (podobnie dzieje się w przypadku użytkowników TikToka). Użytkownicy mają co prawda wgląd w politykę prywatności firmy DeepSeek, ale nie wyjaśnia ona, w jaki sposób gromadzone dane (w tym historia czatów i przesłane pliki) są przetwarzane wewnętrznie. Wiadomo jedynie, że mają służyć „szkoleniu i ulepszaniu usług”. W regulaminie nie ma jednak wzmianek o anonimizacji czy zabezpieczeniach poufnych danych. Co dalej z AI? Mimo tak wielu kontrowersji i niepewności chiński chatbot od DeepSeek okazał się strzałem w dziesiątkę. Przynajmniej pod względem finansowym. W ciągu zaledwie kilku dni stał się jedną z najpopularniejszych aplikacji pobieranych na iPhone’y przez Amerykanów. Tym samym pokonał dotychczasowych gigantów AI. I można pomyśleć, że pewnie kosztowało to Chińczyków kilka razy tyle co twórców ChatuGPT. Jednak twórcy DeepSeek utrzymują, że aplikacja powstała za około 6 milionów dolarów amerykańskich. Dla porównania, narzędzie konkurencji pochłonęło na starcie 100 milionów dolarów. Już teraz przewiduje się, że DeepSeek może spowodować krach na giełdach. Nas, internautów bombardowanych tzw. kontentem generowanym przez AI, bardziej powinno jednak niepokoić to, że chatbot od DeepSeek zdaje się zielonym światłem dla narzędzi kształtujących cyfrową rzeczywistość w sposób ściśle kontrolowany. To może być albo początek powstawania kolejnych takich narzędzi, albo ich koniec. Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Henryk Magnuski jest nazywany ojcem walkie-talkie. Z wynalazków polskiego inżyniera korzystała armia USA
Henryk Magnuski był wynalazcą, który jak niewielu innych przyczynił się do rozwoju technologii telekomunikacyjnych. Jego wynalazki były z powodzeniem używane na frontach II wojny światowej i w późniejszych konfliktach, w których stroną była Armia Stanów Zjednoczonych. Niektóre jego patenty do dziś znajdują zastosowanie. Przyjrzyjmy się nieco bliżej sylwetce utalentowanego inżyniera.
Spis treści: Kim był Henryk Magnuski? Życiorys Henryka Magnuskiego Co wynalazł Henryk Magnuski? Śmierć Henryka Magnuskiego Mieszczące się w dłoni radiotelefony i większe, przenoszone w plecaku, stacje nadawczo-odbiorcze pojawiają się właściwie w każdym filmie wojennym, w którym stroną konfliktu jest Armia Stanów Zjednoczonych. Większość widzów nie zastanawia się, kto wynalazł urządzenia, które zapewniały łączność na frontach II wojny światowej i podczas późniejszych konfliktów zbrojnych. Warto jednak pochylić się nad tym tematem, bo „ojcem” używanej do dziś krótkofalówki jest nie kto inny, jak Henryk Magnuski – inżynier urodzony i wykształcony w Polsce. Kim był Henryk Magnuski? Henryk Magnuski był inżynierem, projektantem, konstruktorem i wynalazcą, wyspecjalizowanym w dziedzinie radiołączności. Wykształcenie, jak i pierwsze szlify zawodowe, zdobył w Polsce. Jego kariera rozkwitała jednak za oceanem. Po wyjeździe do Stanów Zjednoczonych opracował swoje największe wynalazki, które okazały się kamieniem milowym w rozwoju technologii łączności. Życiorys Henryka Magnuskiego Henryk Magnuski urodził się w 1909 roku w Warszawie. W młodości uczęszczał do renomowanego gimnazjum. Następnie kształcił się na Politechnice Warszawskiej. Studia ukończył w 1934 roku i od razu rozpoczął pracę w Państwowych Zakładach Tele- i Radiotechnicznych (PZTiR). Wykazywał się sumiennością i pracowitością. Był też ponadprzeciętnie odkrywczy, co nie umknęło uwadze jego pracodawcy. W czerwcu 1939 roku Magnuski został wysłany do Stanów Zjednoczonych. Miał wziąć udział w szkoleniu, które zorganizowano w Nowym Jorku. Podczas pobytu w USA dotarła do niego wiadomość o niemieckiej agresji na Polskę. W związku z wybuchem wojny nie mógł wrócić do ojczyzny. Nie mając innego wyjścia, zaczął szukać pracy za oceanem. Praca w GMC Dysponując doświadczeniem, wiedzą i umiejętnościami, nie musiał zbyt długo czekać na dobrą propozycję. W 1940 roku zatrudnił się w przedsiębiorstwie Galvin Manufacturing Corporation (GMC). Ta nazwa może niewiele mówić osobom niezwiązanym z radiołącznością i telekomunikacją. Dlatego w tym miejscu wypada wspomnieć, że od 1947 roku firma działała pod szyldem Motorola. Dokładnie tak, mówimy tu o jednej z największych firm telekomunikacyjnych. W przedsiębiorstwie działającym od 1928 roku Magnuski pełnił funkcję jednego z głównych inżynierów. Jako że początek pracy Henryka Magnuskiego w GMC zbiegł się w czasie z wybuchem II wojny światowej, młody inżynier pracował przede wszystkim nad projektami dla Armii Stanów Zjednoczonych. Co wynalazł Henryk Magnuski? Choć zdarza się, że historia o nich zapomina, polscy wynalazcy mieli ogromny wpływ na rozwój technologii, które do dziś są używane na całym świecie. Wystarczy wspomnieć choćby o takich tuzach inżynierii, jak Jacek Karpiński, który wynalazł komputer tranzystorowy i zbudował pierwszy polski minikomputer czy Stefan Drzewiecki, któremu zawdzięczamy rozwój żeglugi podwodnej i lotnictwa. Ogromny wkład w technologiczny postęp wniósł także bohater tego artykułu. Co wynalazł Henryk Magnuski? Gdy jako młody inżynier pracował w Państwowych Zakładach Tele- i Radiotechnicznych, skonstruował wojskowe radiostacje N1 i N2. Najbardziej twórczym okresem jego pracy okazał się jednak pobyt w Stanach Zjednoczonych, gdzie miał możliwość w pełni wykorzystać swój talent. W trakcie działań wojennych głównym problemem pozostawał brak komunikacji pomiędzy żołnierzami. Istniejące wówczas radiostacje były za duże i za ciężkie, by można było wykorzystywać je w terenie. Poza tym problemem było zasilanie. Amerykańskie władze zaczęły szukać firmy, która byłaby w stanie zaprojektować i wyprodukować przenośne stacje odbiorczo-nadawcze. To ambitne zadanie powierzono GMC. Henryk Magnuski stanął na czele zespołu, który miał je zrealizować. Handie-talkie i walkie-talkie W pierwszej kolejności zespół inżynierów opracował niewielki (jak na ówczesne standardy) radiotelefon, który przez żołnierzy wojsk amerykańskich był nazywany handie-talkie. Urządzenie o oznaczeniu SCR 536 miało zasilanie bateryjne, ważyło około 2 kg i bez problemu mieściło się w dłoni. Umożliwiało nawiązywanie łączności radiowej na dystansie 4,5 km. Było wodo- i pyłoszczelne, więc idealnie nadawało się do użytkowania w trudnych warunkach frontowych. Handie-talkie było dziełem całego zespołu inżynierów, ale należy podkreślić, że w urządzeniu tym znalazły się aż trzy patenty Magnuskiego. SCR 536 znacząco usprawniło komunikację na froncie, ale amerykańska armia potrzebowała urządzenia, które mogło zapewnić jeszcze większy zasięg. Także z tym zadaniem zespół Magnuskiego poradził sobie wzorowo. Radiostacja o oznaczeniu SCR 300, którą żołnierze nazwali walkie-talkie, ważyła około 17 kg i mieściła się w plecaku. Dawała możliwość ręcznego dostrajania częstotliwości FM, a w sprzyjających warunkach terenowych zasięg jej działania dochodził do 15 km. Do sprawnej obsługi wymagała dwóch osób – jeden żołnierz przenosił radiostację w plecaku, a drugi obsługiwał umieszczony na kablu mikrofon. Oba urządzenia powstały na przełomie 1940 i 1941 roku. Do końca wojny armia USA zamówiła ok. 100 tys. handie-talkie i ok. 45 tys. walkie-talkie wyprodukowanych przez GMC. Radiolatarnia Kolejnym wielkim wynalazkiem Henryka Magnuskiego była radiolatarnia AN/CPN-6. Urządzenie o tym oznaczeniu miało zastosowanie w lotnictwie. Dawało pilotom możliwość odnalezienia lotniskowca w warunkach niedostatecznej widoczności, np. podczas znacznego zamglenia lub w nocy. Za ten wynalazek polski inżynier został odznaczony Medalem Marynarki Wojennej Stanów Zjednoczonych. Śmierć Henryka Magnuskiego Henryk Magnuski zmarł 4 maja 1978 roku, w Glenview w stanie Illinois. Spoczął na tamtejszym cmentarzu. W swoim życiu zgromadził trzydzieści patentów, które wniosły ogromny wkład w rozwój technologii telekomunikacyjnych. Aż siedem z nich wykorzystano podczas wdrażania współczesnych systemów telefonii komórkowej. Był autorem wielu publikacji na temat techniki telekomunikacyjnej. 6 października 2006 roku został włączony do Illinois Engineering Hall of Fame. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Z Syberii na naukowy Olimp. Zygmunt Wróblewski dokonał przełomu w światowej fizyce
Zygmunt Wróblewski był jednym z najwybitniejszych polskich fizyków XIX wieku, choć działał głównie za granicą. Od 1880 roku pracował na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, gdzie prowadził swoje przełomowe badania nad skraplaniem gazów.
Spis treści: Zygmunt Wróblewski w powstaniu styczniowym Praca na Uniwersytecie Jagiellońskim Pierwsze skroplenie tlenu i azotu Dziedzictwo Wróblewskiego Zygmunt Florenty Wróblewski urodził się 28 października 1845 roku w Grodnie (obecnie Białoruś). Pochodził z rodziny szlacheckiej herbu Ślepowron. Ojciec, Aleksander Wróblewski był urzędnikiem państwowym. Matka, Felicja z domu Pietraszkiewicz, pochodziła z rodziny o korzeniach ziemiańskich. Zygmunt miał kilkoro rodzeństwa: geografa Witolda (1839–1927), chemika i wykładowcę Instytutu Technologicznego w Petersburgu Edwarda Wincentego (1848-1892), inżyniera technologa Stanisława (1854–1928). Jak widać, wszyscy mieli dryg do nauk ścisłych. Życie rodziny Wróblewskich było osadzone w trudnej rzeczywistości XIX-wiecznej Polski, podzielonej między zaborców. Zygmunt Wróblewski w powstaniu styczniowym Zygmunt Wróblewski w młodości zaangażował się w działalność patriotyczną. Wziął udział w powstaniu styczniowym (1863–1864). W trakcie powstania pełnił funkcję kuriera i zaopatrzeniowca. Jego zadania polegały na przekazywaniu ważnych informacji oraz organizowaniu dostaw broni i zaopatrzenia dla oddziałów powstańczych. Była to niezwykle ryzykowna działalność. Kurierzy schwytanie przez władze rosyjskie często byli karani zesłaniem, więzieniem a nawet śmiercią. W 1864 roku, po upadku powstania, Wróblewski został aresztowany przez władze carskie. Oskarżono go o udział w spisku antyrosyjskim i skazano na zesłanie na Syberię. Spędził tam kilka lat w trudnych warunkach, co znacząco wpłynęło na jego zdrowie i psychikę. Pobyt na zesłaniu stał się też okresem refleksji oraz momentem, kiedy zaczął intensywnie myśleć o dalszej edukacji i rozwoju naukowym. Po odbyciu kary Wróblewski odzyskał wolność i wyemigrował. Wyjazd z Rosji umożliwił mu kontynuowanie edukacji w Europie Zachodniej, gdzie jego talenty naukowe mogły się w pełni rozwinąć. Doświadczenie syberyjskie oraz patriotyczne zaangażowanie na zawsze pozostały jednak ważną częścią jego tożsamości i wpłynęły na jego późniejsze podejście do życia oraz pracy. Praca na Uniwersytecie Jagiellońskim Wróblewski był jednym z najwybitniejszych polskich fizyków XIX wieku, choć działał głównie za granicą. Od 1880 roku pracował na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, gdzie prowadził swoje przełomowe badania. Te najważniejsze dotyczyły skraplania gazów. Po objęciu stanowiska profesora na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie w 1880 roku, Wróblewski nawiązał współpracę z chemikiem Karolem Olszewskim, specjalistą od badań gazów. Ich wspólne badania dotyczyły metod skraplania gazów, co w tamtym czasie było jednym z najbardziej ekscytujących wyzwań w nauce. Celem było uzyskanie gazów w stanie ciekłym, co wymagało niezwykle niskich temperatur i wysokiego ciśnienia. Pod koniec XIX wieku naukowcy intensywnie badali zjawiska związane z gazami, ich właściwościami i przemianami fazowymi. Rozwój termodynamiki, prace nad skraplaniem gazów oraz odkrycia w dziedzinie elektryczności i magnetyzmu należały do najważniejszych zagadnień naukowych epoki. Wróblewski i Olszewski udoskonalili techniki obniżania temperatury gazów poprzez ich rozprężanie i kompresję. Wykorzystywali zjawisko Joule’a-Thomsona, polegające na ochładzaniu gazu podczas jego rozprężania przy stałej entalpii. Opracowali aparaturę, która umożliwiała osiąganie wystarczająco niskich temperatur do skroplenia najbardziej odpornych gazów. Pierwsze skroplenie tlenu i azotu W 1883 roku dokonali przełomowego odkrycia – jako pierwsi na świecie skroplili tlen i azot w stanie czystym: azot skroplili w temperaturze około minus 195,8 st. C, tlen skroplili w temperaturze około minus 183 st. C. Były to pierwsze przypadki skraplania gazów trwałych (czyli takich, które w temperaturze pokojowej nie występują w stanie ciekłym). Wcześniej udało się to jedynie w przypadku gazów łatwiej skraplających się, takich jak amoniak czy dwutlenek węgla. Prace Wróblewskiego i Olszewskiego stanowiły milowy krok w zrozumieniu przejść fazowych gazów i możliwości osiągania ekstremalnie niskich temperatur. Wyniki były szeroko komentowane w międzynarodowej literaturze naukowej i przyciągnęły uwagę czołowych naukowców, takich jak James Dewar i Heike Kamerlingh Onnes, którzy kontynuowali badania w tej dziedzinie. Wyniki eksperymentów zostały opublikowane w prestiżowych czasopismach naukowych, takich jak „Comptes Rendus” oraz „Pamiętnik Towarzystwa Naukowego Krakowskiego”. Wróblewski przywiązywał dużą wagę do rzetelnej dokumentacji swoich prac, co przyczyniło się do ich międzynarodowego uznania. Prace Wróblewskiego i Olszewskiego były częścią szerszego ruchu badawczego, ale jednocześnie były pionierskie na skalę światową. Ich odkrycia przyczyniły się do zrozumienia zjawiska nadprzewodnictwa oraz zastosowań gazów skroplonych w przemyśle. Dziedzictwo Wróblewskiego Zygmunt Wróblewski zmarł tragicznie 16 kwietnia 1888 roku w Krakowie w wyniku obrażeń po pożarze w swoim laboratorium. Uważa się, że przewrócona lampa naftowa spowodowała pożar, który doprowadził do śmiertelnych poparzeń. Miał zaledwie 42 lata. Jego przedwczesna śmierć była wielką stratą dla świata nauki. Ale dzięki pracom Wróblewskiego i Olszewskiego Polska zapisała się w historii nauki jako miejsce kluczowych odkryć w dziedzinie fizyki niskich temperatur. Ich badania stanowiły fundament dla późniejszych osiągnięć w kriogenice, takich jak skraplanie helu i odkrycie nadprzewodnictwa. W 1976 roku Międzynarodowa Unia Astronomiczna nadała imię Zygmunta Wróblewskiego jednemu z kraterów na Księżycu, znanemu obecnie jako krater Wróblewski. Jego nazwisko upamiętnia także kilka ulic w Polsce, m.in. w Krakowie, Wrocławiu, Gdańsku (w dzielnicy Wrzeszcz) oraz w Radzyminie. Jego odkrycia są do dziś cytowane w podręcznikach fizyki. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Stefan Drzewiecki zrewolucjonizował żeglugę podwodną i lotnictwo. Z jego wynalazków korzystamy do dziś
Stefan Drzewiecki był autorem wynalazków, które do dziś znajdują zastosowanie na całym świecie. Swoją pracą przyspieszył rozwój lotnictwa. Był jednym z pionierów żeglugi podwodnej, a także usprawnił transport kolejowy i drogowy. Mimo tak wybitnych osiągnięć, trudno oprzeć się wrażeniu, że dziś jego nazwisku nie towarzyszy zbyt duży rozgłos. Mało tego, zdarza się, że jest wymieniane w negatywnym kontekście. Dlaczego? Przybliżmy nieco sylwetkę wybitnego polskiego inżyniera, autora wielu przełomowych wynalazków.
Spis treści: Kim był Stefan Drzewiecki? Biografia Stefana Drzewieckiego Wynalazki Stefana Drzewieckiego Wielu polskich uczonych i wynalazców zapisało się w historii swoimi wybitnymi osiągnięciami. Stefan Banach był jednym z pionierów analizy funkcjonalnej. Karol Olszewski zasłynął pionierskimi osiągnięciami w kriogenice. Stefan Bryła spopularyzował spawanie konstrukcji stalowych w budownictwie, a Jacek Karpiński zaprojektował pierwszy na świecie komputer tranzystorowy i pierwszy w Polsce minikomputer. Na liście zasłużonych dla rozwoju nauki i technologii nie może zabraknąć bohatera tego artykułu. Można powiedzieć, że Stefan Drzewiecki był inżynierem, który zapanował nad trzema żywiołami. Konstruował bowiem urządzenia stosowane za ziemi, w powietrzu i pod wodą. Kim był Stefan Drzewiecki? Stefan Drzewiecki był wybitnym inżynierem i wynalazcą. W historii zapisał się przede wszystkim pionierskimi rozwiązaniami w dziedzinie żeglugi podwodnej i lotnictwa. Nie można jednak zapomnieć, że był także autorem wynalazków, które znacząco wpłynęły na rozwój transportu drogowego i kolejowego. Zaprojektował wiele urządzeń, które w zmodyfikowanej formie są używane do dziś. Mówiąc o Stefanie Drzewieckim, warto wspomnieć, że prawdopodobnie był także powstańcem styczniowym i uczestnikiem Komuny Paryskiej. Biografia Drzewieckiego Stefan Drzewiecki urodził w 1844 roku, najprawdopodobniej 14 lub 26 lipca (choć należy zaznaczyć, że w niektórych tekstach źródłowych wymieniana jest data 24 grudnia), w Kunce na Podolu. Był synem dramatopisarza, Karola Borszy-Drzewieckiego herbu Nałęcz, i Hortensji Jaroszyńskiej herbu Jaroszyński. Edukacja Stefana Drzewieckiego Jako piętnastolatek, Drzewiecki rozpoczął naukę w prowadzonym przez jezuitów liceum św. Barbary w paryskiej dzielnicy Auteuil. Nie był zbyt pilnym uczniem, a mimo to na egzaminie maturalnym otrzymał najwyższe oceny ze wszystkich przedmiotów. Nic to jednak, bo jezuici postanowili go przykładnie ukarać za lekceważące podejście do obowiązków szkolnych. Został usunięty ze szkoły bez zaliczonej matury. Z tego względu miał nieco zawężony wachlarz szkół do wyboru. Edukację postanowił kontynuować w przemysłowej szkole L'Ecole Centrale des Arts et Manufactures. Ukończył ją z tytułem inżyniera. Powrót do ojczyzny Gdy w Królestwie Polskim wybuchł bunt przeciwko rosyjskiemu zaborcy, postanowił wrócić do kraju. Patriotyczna walka o niepodległość była tradycją w rodzinie Drzewieckich. Dziadek Stefana, Józef Borsza-Drzewiecki z Drzewicy, był posłem na Sejm Rzeczypospolitej, powstańcem kościuszkowskim, żołnierzem Legionów i Legii Naddunajskiej. Z kolei ojciec Drzewieckiego walczył w powstaniu listopadowym. Stefan najprawdopodobniej dołączył do powstania styczniowego. W tym miejscu należy jednak podkreślić, że niektórzy historycy negują jego udział w ostatnim wielkim zrywie XIX wieku. Powrót do Francji Po upadku powstania w 1864 roku zdecydował się wyjechać do Paryża. Położył wówczas solidne podwaliny pod swoją wielką karierę wynalazcy, mimo że najbliżsi nie wróżyli mu sukcesu. W 1867 roku Stefan Drzewiecki opracował swój pierwszy wynalazek – drogomierz. Urządzenie było przeznaczone do stosowania w zaprzęgach konnych i służyło zliczaniu pokonanego dystansu. Wcześniej dorożkarze naliczali swoim klientom opłaty uznaniowe za przejazd. Urządzenie Drzewieckiego całkowicie rozwiązało ten problem. Opracowana wówczas technologia jest używana do dziś, we wszystkich samochodach. Wyjazd do Wiednia Pod koniec wojny francusko-pruskiej dołączył do Komuny Paryskiej. Po klęsce komunardów, zdecydował się opuścić Francję. Wyjechał do Wiednia, gdzie kontynuował pracę nad swoimi wynalazkami. Niektóre z nich zaprezentował na wiedeńskiej Wystawie Światowej, która odbyła się w 1873 roku. W wiedeńskim okresie swojej działalności opracował między innymi automatyczny sprzęg do wagonów kolejowych, rejestrator prędkości pociągów i cyrkiel do kreślenia przekrojów stożkowych. Wynalazkiem iście przełomowym, nie tylko w kontekście możliwości jego praktycznego zastosowania, był dromograf. To właśnie to urządzenie okazało się „trampoliną” dla jego dalszej kariery. Dromograf w połączeniu z busolą automatycznie kreślił na mapie drogę, którą przebył statek. Wynalazek Stefana Drzewieckiego spodobał się nie byle komu, bo samemu bratu cara Aleksandra II. Propozycja z Imperium Rosyjskiego Wielki książę Konstanty, generał admirał marynarki rosyjskiej, był pod tak dużym wrażeniem urządzenia zaprojektowanego przez polskiego inżyniera, że bez wahania zaproponował mu stanowisko doradcy w Komitecie Technicznym Marynarki Rosyjskiej. Polecił mu sporządzić kosztorys skonstruowania dromografu. Za swoją pracę miał otrzymywać uposażenie w wysokości 500 rubli miesięcznie. Drzewiecki przyjął tę propozycję i przeniósł się do Petersburga. Praca dla Rosjan umożliwiła mu realizację swoich najśmielszych wizji, ale wielu współczesnych ocenia tę decyzję negatywnie. Zresztą nie tylko, bo także w XIX wieku pracujący dla Rosjan inżynier spotykał się z krytyką. Drzewiecki konstruktorem rosyjskiej floty podwodnej Dromograf trafił na pokład okrętów floty rosyjskiej, ale to nie było równoznaczne z zakończeniem przez Drzewieckiego pracy dla Imperium. Przeciwnie, największe i najważniejsze wynalazki miały dopiero powstać. Pierwszym była skonstruowana w 1877 roku jednoosobowa łódź podwodna, wyposażona w napęd nożny i aparat ze sprężonym powietrzem. Drzewiecki samodzielnie testował swoją konstrukcję. Podczas jednego z rejsu, prawie zginął. W wyniku niewłaściwej oceny głębokości, utknął pod jachtem. Dopiero przepływający obok holownik wzbudził wystarczająco silną falę, by niewielka łódź podwodna mogła wydostać się z opresji. Na dalszym etapie prac Stefan Drzewiecki opracował tzw. podwodny aparat minowy, czyli łódź podwodną umożliwiającą zainstalowanie miny na kadłubie innej jednostki. W praktyce była to pierwsza jednostka podwodna wyposażona w peryskop. Aleksander III był pod ogromnym wrażeniem tej konstrukcji. Sowicie nagrodził Drzewieckiego, wypłacając mu 100 tysięcy rubli. Polecił zbudować 50 łodzi. Każda miała zmieścić czteroosobową załogę. Na dalszym etapie Drzewiecki udoskonalił swój wynalazek. Jako pierwszy w łodziach podwodnych zaczął instalować silniki elektryczne, zasilane akumulatorami opracowanymi przez Thomasa Edisona. Dalsze prace nad okrętami podwodnymi Jednostka podwodna o napędzie elektrycznym nie była ostatnim słowem Stefana Drzewieckiego. W 1892 roku przeniósł się do Francji, gdzie zaprojektował kolejną innowację – wyrzutnię torpedową zasilaną sprężonym powietrzem. Za ten wynalazek otrzymał pierwszą nagrodę w konkursie francuskiego Ministerstwa Marynarki. Nie można nie wspomnieć o ostatniej podwodnej konstrukcji Polaka. Był nią Pocztowyj, napędzany silnikiem spalinowym okręt o wyporności 350 ton. Prace nad rozwojem lotnictwa Stefan Drzewiecki interesował się nie tylko pojazdami poruszającymi się w morskiej toni, ale także wzbijającymi się w przestworza. Aeronautyką zainteresował się, gdy mieszkał i pracował w Rosji. W 1882 roku został mianowany zastępcą przewodniczącego w VII Oddziale (Żeglugi Powietrznej) Wszechrosyjskiego Cesarskiego Towarzystwa Technicznego. Pięć lat później opublikował pracę „Aeropłany w prirodie”, czyli „Samoloty w przyrodzie”. Gdy przeniósł się do Paryża, wydał po francusku kolejną pracę z dziedziny lotnictwa, będącą efektem obserwacji ptaków – „Les oiseaux considérés comme des aeroplanes animés”, czyli „Ptaki jako żywe samoloty”. Z jednej z jego kolejnej publikacji, zatytułowanej „Śmigła powietrzne. Teoria ogólna napędów śmigłowych”, skorzystali bracia Wright. Należy podkreślić, że w dziedzinie lotnictwa Drzewiecki nie był wyłącznie teoretykiem. W 1909 roku opatentował samolot wyposażony w tylne śmigło i samoczynne urządzenie stabilizujące. Prototyp tej maszyny został zaprezentowany trzy lata później, na Międzynarodowym Salonie Lotniczym w Paryżu. W 193 roku zbudowano aeroplan „Drzewiecki”, będący czymś w rodzaju poligonu doświadczalnego dla opracowanej przez Polaka technologii. W 1926 roku rozpoczął prace nad śmigłem o łopatkach nastawnych. Śmierć Stefana Drzewieckiego Drzewiecki do końca życia koncentrował się na pracy badawczej nad śmigłami. Zmarł 23 kwietnia 1938 roku w Paryżu, dożywszy 93 lat. Wynalazki Stefana Drzewieckiego Poniżej wymieniamy najważniejsze konstrukcje, zaprojektowane przez wybitnego polskiego inżyniera. Drogomierz dla zaprzęgów konnych. Cyrkiel do kreślenia przekrojów stożkowych. Regulator do silników parowych i hydraulicznych. Automatyczny sprzęg do wagonów kolejowych. Dromograf kreślący kurs płynącego statku. Pierwszy okręt podwodny wyposażony w peryskop. Pierwszy okręt podwodny z napędem elektrycznym. Okręt podwodny z pancerzem wodnym. Śmigło z łopatkami nastawnymi. Samolot wyposażony w samoczynne urządzenie stabilizujące. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Marian Rejewski to matematyk, który złamał kod Enigmy. Przez wiele lat to ukrywał
Marian Adam Rejewski był polskim matematykiem i kryptologiem, który w 1932 roku złamał szyfr Enigmy, kluczowego narzędzia szyfrowania używanego przez hitlerowskie Niemcy. Służył jako porucznik w Armii Polskiej w Wielkiej Brytanii. Dzięki osiągnięciom Rejewskiego oraz jego współpracowników z Biura Szyfrów, Brytyjczycy zyskali mocne podwaliny pozwalające odczytywać zaszyfrowane wiadomości niemieckie podczas II wojny światowej, co znacząco wpłynęło na zwycięstwo aliantów.
Spis treści: Kim był Marian Rejewski? Praca w Biurze Szyfrów Algorytm Enigmy Pierwsze złamanie szyfru Enigmy Wybuch wojny Ostatnie lata życia Marian Rejewski pochodził z zaboru pruskiego. Urodził się w Bydgoszczy 16 sierpnia 1905 roku. Jego ojciec był kupcem handlującym tytoniem, a mama zajmowała się domem. Na sposób myślenia Rejewskiego bardzo wpłynęła edukacja, którą aż do końca pierwszej wojny światowej pobierał w pruskiej szkole. Znajomości mentalności niemieckiej i języka przysłużyły się później do złamania kodów niemieckich maszyn szyfrujących. Kim był Marian Rejewski? Rejewski ukończył gimnazjum w rodzinnej Bydgoszczy, a potem rozpoczął studia na Uniwersytecie Poznańskim. Studiował matematykę. Został zapamiętany jako wybitny student wyróżniający się doskonale analitycznym umysłem. A chociaż studiował matematykę, na jego dyplomie widnieje „magister filozofii”. Matematyka, nieodłączna od logiki, podlegała właśnie wydziałowi filozofii. Początek współpracy z wojskiem Jeszcze w trakcie studiów profesor Zdzisław Krygowski skierował Rejewskiego na tajny kurs z zakresu kryptologii, zorganizowany przez Oddział Drugi Sztabu Głównego Wojska Polskiego, a więc oddział wywiadowczy. Kurs zakończył się na początku 1929 roku, nim Rejewski ukończył studia magisterskie. Zaproponowano mu posadę asystenta na uniwersytecie, jednak odrzucił ją na rzecz studiów matematycznych w Getyndze. Uniwersytet w Getyndze Uniwersytet w Getyndze był mekką dla wybitnych matematyków i fizyków dwudziestolecia międzywojennego. Wykładali tam m.in.: David Hilbert – jeden z najbardziej wpływowych matematyków swoich czasów, znany z prac nad teorią niezmienników, logiką matematyczną i geometrią; Richard Courant – matematyk specjalizujący się w analizie matematycznej i metodach numerycznych. Jeden z głównych przedstawicieli getyńskiej szkoły matematycznej; Emmy Noether – wybitna matematyczka, znana z fundamentalnych prac w algebrze abstrakcyjnej i fizyce teoretycznej. W szczególności z twierdzenia Noether, które łączy prawa symetrii z zasadami zachowania w fizyce; Max Born – urodzony we Wrocławiu fizyk teoretyczny i jeden z pionierów mechaniki kwantowej. Asystentami i studentami tej zacnej uczelni byli wówczas m.in. zwany ojcem ery atomowej Enrico Fermi, Werner Heisenberg – fizyk teoretyczny, twórca mechaniki kwantowej i laureat Nagrody Nobla w 1932 roku oraz Robert Oppenheimer, przyszły kierownik naukowy Projektu Manhattan. Praca w Biurze Szyfrów To środowisko wpłynęło bardzo twórczo na Rejewskiego. Jednak młody matematyk po powrocie do Polski nie zamierzał oddać się pracy naukowej. Został zatrudniony w Biurze Szyfrów w Poznaniu, a następnie w Warszawie. W polskim wywiadzie wojskowym rozpoczął pracę nad łamaniem niemieckiej maszyny szyfrowej Enigma. Wraz z nim nad problemem pracowali dwaj inni absolwenci Uniwersytetu Poznańskiego – Henryk Zygalski i Jerzy Różycki. Wszyscy trzej zostali przydzieleni do tzw. sekcji niemieckiej, która oficjalnie nosiła nazwę BS-4. Pracowali tam do roku 1939. Największym ich sukcesem było złamanie systemu utajniania korespondencji z zastosowaniem maszyny szyfrującej Enigma w końcu 1932 roku, około Bożego Narodzenia. Algorytm Enigmy Enigma to nazwa niemieckiej przenośnej maszyny szyfrującej typu elektromechanicznego. Jej budowa oparta jest na mechanizmie wirników. Urządzenie zostało zaprojektowane przez Artura Scherbiusa. Produkcję prowadziła firma Scherbius & Ritter, założona w 1918 roku przez Scherbiusa oraz inżyniera Richarda Rittera. Możliwość przekształcenia pewnego zapisu przez algorytm w inny i z powrotem przy zastosowaniu odwrotności to szyfrowanie. Dzięki temu, że Marian Rejewski skonstruował odpowiedni algorytm, można było odpowiednio podkładać depesze. Jak wyglądał ten algorytm? Maszyna miała trzy bębenki szyfrujące, każdy złożony z 26 liter na obwodzie z dwóch stron. Każda litera była połączona przewodem elektrycznym z inną literą. Ten bębenek sąsiadował z następnym, gdzie był inny układ przełożenia liter na wejściu i na wyjściu. Potem następował trzeci bębenek, a następnie tzw. lusterko. W lusterku następowała zamiana sygnału elektrycznego, który znowu przechodził przez te trzy bębenki, ale w odwrotnym kierunku. Na końcu była tzw. łącznica, gdzie znajdował się odpowiedni układ połączeń. Po naciśnięciu klawisza pierwszy bębenek obracał się o jedno oczko. Po przejściu 26 oczek obracał się o pełen cykl i następny bębenek obracał się o kolejne oczko. Przy 53 naciśnięciach obracały się dwa bębenki, a trzeci znowu przesuwał się o jedno oczko. W ten sposób z każdym naciśnięciem klawisza tworzyła się zupełnie nowa kombinacja matematyczna. Liczba tych kombinacji była tak ogromna, że oficerowie Reichswehry, którzy pod koniec lat dwudziestych XX wieku wprowadzali maszynę szyfrującą Enigma, twierdzili, że nie ma możliwości, aby ktoś złamał szyfr tej maszyny. Jednak polscy matematycy i pracownicy Biura Szyfrów, z Marianem Rejewskim na czele, dokonali tego. Pierwsze złamanie szyfru Enigmy To, co wydarzyło się w końcu 1932 roku, było pierwszym złamaniem Enigmy, ale nie złamaniem ostatecznym. Wraz z nowym nastawieniem całego systemu, a więc bębenków, łącznicy, pozycji wyjściowych oraz kolejności tych bębenków w maszynie szyfrującej, łamanie Enigmy rozpoczynało się od nowa. Proces ten był ciągły i za każdym razem trzeba było rozpoczynać łamanie od nowa. Największym osiągnięciem zespołu kierowanego przez Mariana Rejewskiego było to, że oni ten proces zapoczątkowali i prowadzili aż do roku 1939. Zmiany szyfru Jednak w tym czasie pojawił się pewien poważny problem, ponieważ Niemcy wprowadzili na przełomie lat 1938 i 1939 czwarty bębenek. To spowodowało, że liczba kombinacji cyfrowych zwiększyła do niebywałej wielkości. Liczba kombinacji, jaką dawała maszyna w dowolnym ustawieniu, była tak ogromna, iż niektórzy przyrównywali ją do liczby sekund, jakie upłynęły od Wielkiego Wybuchu do teraz. Wiedząc o zbliżającym się wybuchu kolejnej wielkiej wojny polskie władze wojskowe, w tym generał Rydz-Śmigły oraz pułkownik Józef Smoleński, postanowiły podzielić się z sojusznikami tajemnicą złamania szyfru Enigmy, co mogło przyspieszyć zwycięstwo w nadchodzącej wojnie. Tajne spotkanie w Lesie Kabackim W lipcu 1939 roku do Polski zaproszono przedstawicieli francuskiego i brytyjskiego wywiadu, którzy zostali zapoznani z metodami polskich kryptologów w łamaniu Enigmy. Polacy przekazali sojusznikom tzw. płachty Zygalskiego, bombę kryptologiczną i rozkodowaną maszynę Enigma, licząc na szybsze zakończenie konfliktu. Wybuch wojny Krótko po wybuchu wojny polscy kryptolodzy ewakuowali się przez Rumunię do Francji. Tam kontynuowali dekryptaż niemieckiej korespondencji w współpracy z Francuzami i Brytyjczykami. Po upadku Francji w czerwcu 1940 roku ponownie musieli się ewakuować, ale po kilku miesiącach wrócili do Vichy, by wznowić prace. Po wkroczeniu Niemców do południowej Francji 9 listopada 1942 roku, Marian Rejewski i Henryk Zygalski przeszli przez Hiszpanię i Portugalię do Wielkiej Brytanii. Tam w jednostce radiowej Sztabu Naczelnego Wodza Polskich Sił Zbrojnych w Stanmore-Boxmoor zajmowali się dekryptowaniem mniej skomplikowanych niemieckich szyfrów. Ostatnie lata życia Po wojnie Rejewski wrócił do Polski w 1946 roku. Pracował jako prosty księgowy w bydgoskich fabrykach. Dopiero w 1967 roku ujawnił swój udział w złamaniu szyfru Enigmy, pisząc wspomnienia, które przekazał do Wojskowego Instytutu Historycznego. Marian Rejewski zmarł 13 lutego 1980 roku. Został pogrzebany na terenie Cmentarza Wojskowego na Powązkach. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Kazimierz Prószyński to zapomniany pionier światowej kinematografii. Czego dokonał?
„Kolumb kinematografii” – tak nazwał go amerykański fizyk Edward W. Morley. Kazimierz Prószyński, polski inżynier, wynalazca, operator filmowy i reżyser wyprzedził braci Lumière. Być może gdyby nie urodził się w czasach, gdy na mapach świata brakowało Polski, zamiast o kinematografii mówiliśmy dziś, nawiązując do najważniejszego wynalazku Prószyńskiego, o pleografii.
Spis treści: Kim był Kazimierz Prószyński? Osiągnięcia Kazimierza Prószyńskiego Śmierć Kazimierza Prószyńskiego Kazimierz Prószyński urodził się 4 kwietnia 1875 roku w Warszawie. W tamtym czasie, zaledwie kilka lat po upadku powstania styczniowego, Warszawa była częścią Imperium Rosyjskiego. Kazimierz pochodził ze zubożałej, lecz znanej i wykazującej się dużym patriotyzmem rodziny szlacheckiej. Kim był Kazimierz Prószyński? Jego dziadkiem był Stanisław Antoni Prószyński, właściciel jednego z pierwszych zakładów fotograficznych na dawnych ziemiach Rzeczpospolitej. Właśnie przez fotografie oraz działalność konspiracyjną został skazany na zsyłkę. Do znajdującego się w zachodniej Syberii Tomska Stanisław Antoni wyjechał z całą rodziną, w tym z synem Konradem Prószyńskim. Konrad Prószyński najlepiej znany jest jako autor pierwszego nowoczesnego elementarza oraz obrazkowej nauki czytania i pisania. Był działaczem oświatowym, wydawcą i dziennikarzem. Był również przyjacielem Stanisława Witkiewicza (ojca), z którym razem uciekli z Syberii i przedostali się na ziemie Królestwa Kongresowego. Konrad Prószyński miał w sumie jedenaścioro dzieci, z których większość odziedziczyła po ojcu talent pisarsko-dziennikarski. Kazimierz Prószyński był drugim synem Konrada. Przyszły wynalazca pleografu ukończył gimnazjum w Warszawie. Kazimierz Prószyński uczęszczał między innymi do szkoły realnej Wojciecha Górskiego. Następnie wyjechał do belgijskiego Liège, gdzie podjął studia na politechnice. Osiągnięcia Kazimierza Prószyńskiego Już jako student wyróżniał się talentem wynalazczym – w 1894 roku skonstruował pleograf, urządzenie umożliwiające rejestrację i projekcję filmów. Po powrocie do Warszawy stworzył uniwersalny ekspedytor dla wydawnictwa prowadzonego przez jego ojca. Urządzenie to automatyzowało proces składania gazet, ich adresowania oraz przygotowywania do wysyłki dla prenumeratorów. Pleograf, czyli kamera z projektorem Ale to pleograf był kluczowy. Urządzenie to było kamerą i projektorem w jednym. Pozwalało nie tylko rejestrować filmy, ale również wyświetlać je na ekranie. Był to jeden z pierwszych tego typu wynalazków, który wyprzedził komercyjny rozwój kinematografu braci Lumière. Prószyński budując swoje urządzenie nie skupił się na indywidualnym oglądaniu filmów, ale na prezentacji ruchomych obrazów grupie ludzi, co bardziej przypominało współczesne kino. Jego rozwiązania były mniej znane i nie zdobyły takiej popularności jak kinetoskop Edisona, głównie z powodu trudności finansowych i ograniczeń w ich wdrażaniu. W 1901 roku Kazimierz Prószyński założył wytwórnię filmową pod nazwą Towarzystwo Udziałowe Pleograf. Jej celem była promocja wynalezionych przez niego aparatów oraz filmów realizowanych przy ich użyciu Jednym z pierwszych filmów Prószyńskiego była „Ślizgawka w Łazienkach” (nakręcona w latach 1894–1896), ukazująca łyżwiarzy na ślizgawce Warszawskiego Towarzystwa Łyżwiarskiego. Wynalazca przyczynił się nie tylko do rozwoju polskiej kinematografii, ale również do kinematografii światowej. August Lumière wspominał: „Byłem, wraz z bratem, twórcą filmu francuskiego, ale istniał również pewien Polak, niejaki Kazimierz Prószyński, który nas znacznie wyprzedził.” Ręczna kamera z automatycznym napędem Prószyński faktycznie uzyskał patent na pleograf w 1894 roku, czyli rok przed tym, jak bracia Lumière opatentowali swój kinematograf. Ale pleograf nie był jedynym urządzeniem Kazimierza Prószyńskiego związanym z filmem. Dla rozwoju kina nawet istotniejszy okazał się aeroskop. Aeroskop był pierwszą na świecie ręczną kamerą filmową z automatycznym napędem. Stworzony w 1909 roku, odegrał kluczową rolę w historii kinematografii. Był szeroko używany, szczególnie w reportażu i dokumentacji wydarzeń, takich jak I wojna światowa. Aeroskop był napędzany za pomocą sprężonego powietrza, co eliminowało potrzebę ręcznego kręcenia korbą. Kamera była wyposażona w specjalny zbiornik, który dostarczał powietrze do mechanizmu przesuwającego taśmę filmową. Powietrze ze zbiornika napędzało tłok, który przesuwał taśmę filmową przez obiektyw w stałym tempie. Dzięki temu możliwe było uzyskanie równomiernych i stabilnych nagrań. Poza tym aeroskop był znacznie lżejszy i bardziej poręczny niż inne kamery tamtego okresu. Umożliwiał operatorowi pracę bez statywu, co było przełomowe, zwłaszcza w dynamicznych sytuacjach. Przełom w kinematografii Skonstruowany przez Polaka aeroskop zdecydowanie wyprzedzał swoją epokę i stał się podstawą dla przyszłych kamer filmowych z automatycznym napędem. Kamery według projektu Prószyńskiego były szeroko wykorzystywane przez reporterów wojennych podczas I wojny światowej, umożliwiając dokumentowanie bitew i życia codziennego żołnierzy. Niezawodność i mobilność urządzenia uczyniły go idealnym narzędziem do rejestrowania wydarzeń w trudnych warunkach. Mimo że Prószyński nie osiągnął komercyjnego sukcesu, jego prace wpłynęły na rozwój technologii filmowej na całym świecie. Ale na tym nie koniec. Kazimierz Prószyński prowadził pionierskie badania nad synchronizacją obrazu i dźwięku w filmie, wyprzedzając swoją epokę w dziedzinie technologii filmowej. Choć jego osiągnięcia w tej dziedzinie nie osiągnęły pełnej realizacji, miały fundamentalne znaczenie dla późniejszych rozwiązań w kinie dźwiękowym. Udźwiękowienie obrazu Przede wszystkim dążył do tego, by widzowie mogli jednocześnie oglądać ruchome obrazy i słuchać dźwięków zsynchronizowanych z filmem. W tym celu skonstruował m.in. fonoskop. Urządzenie miało na celu synchronizację obrazu z dźwiękiem. Wynalazek ten próbował połączyć mechanizm projekcji filmowej z urządzeniem do odtwarzania dźwięku. Prószyński eksperymentował również z użyciem technologii opartych na gramofonach i innych źródłach dźwięku. Opracował mechanizmy, które umożliwiały zsynchronizowanie ruchu taśmy filmowej z odtwarzaniem dźwięku w czasie rzeczywistym. Było trudnym wyzwaniem technologicznym w czasach przed powstaniem elektronicznych systemów synchronizacji. Wpływ na rozwój kinematografii Niestety, Prószyński nie dysponował odpowiednim zapleczem technicznym ani wsparciem finansowym, co utrudniło komercjalizację jego pomysłów. Jego rozwiązania nie zdobyły szerokiego uznania, ponieważ znacznie wyprzedzały możliwości techniczne tamtej epoki. Choć Prószyński nie wprowadził udźwiękowienia na masową skalę, jego prace inspirowały późniejsze innowacje. Dopiero w latach 20. XX wieku, dzięki postępowi technologicznemu, powstały w pełni udźwiękowione filmy, takie jak „Śpiewak jazzbandu” (1927). Śmierć Kazimierza Prószyńskiego Kazimierz Prószyński był wizjonerem, którego pomysły miały znaczący wpływ na rozwój kinematografii dźwiękowej, mimo że nie zostały w pełni zrealizowane za jego życia. Wynalazca całe życie walczył z trudnościami finansowymi, próbując wdrożyć swoje projekty na masową skalę. Podczas II wojny światowej został aresztowany przez Niemców. Trafił do obozu koncentracyjnego w Mauthausen, gdzie zmarł w 1945 roku. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Jerzy Różycki był kryptologiem, który złamał kod Enigmy. Swoją pracą przyspieszył klęskę III Rzeszy
Jerzy Różycki, dzięki swoim wybitnym osiągnięciom w zakresie łamania niemieckich szyfrów, na stałe zapisał się wśród najwybitniejszych kryptologów XX stulecia. Swoją pracą o kilka lat przyspieszył zwycięstwo aliantów w II wojnie światowej i przyczynił się do ocalenia milionów osób w Europie i na świecie. Poniżej przybliżamy sylwetkę człowieka, który dokonał rzeczy teoretycznie niemożliwej – rozpracował działanie Enigmy.
Spis treści: Życiorys Jerzego Różyckiego Jerzy Różycki zwerbowany przez wywiad wojskowy Jerzy Różycki poznał tajemnice Enigmy Ewakuacja Biura Szyfrów Śmierć Jerzego Różyckiego XX wiek był dobrym czasem dla polskiej nauki. To właśnie wtedy rozkwitały kariery największych tuzów nauk ścisłych. Marian Smoluchowski wyjaśnił ruchy Browna i udowodnił ziarnistość materii. Stefan Banach współtworzył analizę funkcjonalną. Jan Czochralski odkrył metodę pomiaru szybkości krystalografii. Kazimierz Funk odkrył witaminę B1. Jedną z czołowych postaci polskiej nauki w tym okresie był także Jerzy Różycki. Enigma otworzyła przed nim swoje tajemnice, co znacząco przyspieszyło klęskę III Rzeszy. Życiorys Jerzego Różyckiego Jerzy Witold Różycki urodził się 24 lipca 1909 roku, w Olszanie w powiecie zwinogrodzkim guberni kijowskiej. Syn Zygmunta i Wandy (z domu Benit), uczęszczał do kijowskiego Gimnazjum Kresowego, gdzie nauki pobierała polska młodzież. Szkoły nie ukończył, bo w 1918 roku rodzina Różyckich przeprowadziła się do Rzeczypospolitej. Przez kilka lat mieszkali w Wyszkowie. W 1926 roku 17-letni Jerzy zdał maturę w Gimnazjum Koedukacyjnego Towarzystwa Szkoły Średniej. W 1927 roku zaczął studiować matematyką na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym Uniwersytetu Poznańskiego. Wykazywał się nie tylko ponadprzeciętnymi zdolnościami logicznymi i matematycznymi, ale także lingwistycznymi. W 1932 roku obronił pracę magisterską z filozofii w zakresie matematyki. Pięć lat później obronił kolejną pracę magisterską, tym razem z filozofii w zakresie geografii. W 1929 roku, na III roku studiów, Jerzy Różycki znalazł zatrudnienie w poznańskim zespole kryptologów Biura Szyfrów Sztabu Głównego. Trzy lata później otrzymał pełnoetatową posadę w Sztabie Głównym w Warszawie. Jerzy Różycki zwerbowany przez wywiad wojskowy W 1929 roku Instytut Matematyki Uniwersytetu Poznańskiego został objęty inicjatywą Biura Szyfrów II Oddziału Sztabu Głównego Wojska Polskiego. W jej ramach z grona studentów wyłaniane były osoby o wyjątkowych zdolnościach matematycznych, wykazujące predyspozycje do pracy w kryptologii. Jednym z kandydatów był Jerzy Różycki. Wraz z dwudziestoma dwoma innymi studentami poznańskiej uczelni, przystąpił do egzaminu. W jego trakcie miał odczytać autentyczną zaszyfrowaną depeszę Reichswehry. Niemiecki szyfr podwójnego podstawienia uchodził wówczas za najtrudniejszy do złamania. Test zdały tylko trzy osoby: Marian Rejewski, Henryk Zygalski i Jerzy Różycki. Odczytanie tajnej wiadomości zajęło im zaledwie kilka godzin. Przed studentami stanęły otworem drzwi do kariery, w ramach której niebawem mieli dokonać wielkich rzeczy. W tym samym roku, jeszcze jako student, Różycki rozpoczął pracę w poznańskiej delegaturze Biura Szyfrów. W 1932 roku, już po obronie pracy magisterskiej, został przeniesiony do Oddziału II Sztabu Głównego w Warszawie. Jako pełnoetatowy pracownik otrzymywał miesięczne wynagrodzenie w wysokości 500 zł. Obowiązki w Biurze Szyfrów W Referacie Biura Szyfrów pracował z Henrykiem Zygalskim i Marianem Rejewskim. Ich zadaniem było przechwytywanie niemieckich depesz radiowych, odszyfrowywanie przekazu i zabezpieczanie polskiej łączności radiowej. Biuro miało do dyspozycji nowoczesny sprzęt, którego dostawcą była Wytwórnia Radiotechniczna AVA. Młody matematyk wykonywał ściśle tajną pracę, która miała bezpośredni związek z bezpieczeństwem kraju i europejskich sojuszników II Rzeczypospolitej. Zespół kryptologów miał kontakt wyłącznie ze swoimi przełożonymi: z kierownikiem Biura Szyfrów podpułkownikiem Gwidonem Langerem i majorem Maksymilianem Ciężkim. Do końca 1932 roku głównym zadaniem Różyckiego było rozszyfrowanie czteroliterowego kodu niemieckiej marynarki wojennej. Zadanie zakończyło się pełnym sukcesem. Do końca roku młody kryptolog zrekonstruował cały kod. Jerzy Różycki poznał tajemnice Enigmy Jeszcze przed końcem 1932 roku przełożeni zlecili mu kolejne zadanie – miał opracować teoretyczne podstawy łamania szyfrów Enigmy. Różycki wykorzystał do tego przerobioną maszynę handlową i fotokopię dziennych kluczy, którą dostarczył oficer wywiadu francuskiego, kapitan Gustav Bertrand. Niebawem, dzięki pracy zespołu kryptologów, udało się odczytać zabezpieczone za pomocą Enigmy depesze, które niemieccy żołnierze przekazywali sobie w okresie od września do października 1932 roku. Należy jednak podkreślić, że udało się tego dokonać częściowo dzięki błędom popełnionym przez niemieckich szyfrantów. Całkowite rozszyfrowanie Enigmy było jednak tylko kwestią czasu. We wrześniu 1939 roku akta Biura Szyfrów zostały całkowicie zniszczone. W związku z tym dokładny zakres pracy Różyckiego nie jest znany. Wiadomo jednak, że to właśnie on opracował tzw. metodę zegara, pozwalającą ustalić, który z wirników Enigmy znajduje się na pierwszej pozycji. Po roku wytężonej pracy, Różycki, Rejewski i Zygalski opracowali katalog pozycji niemieckiej maszyny szyfrującej. Dzięki temu ustalenie klucza dziennego Enigmy zajmowało zaledwie kilkanaście minut. Służył im do tego cyklometr, który sami skonstruowali. W lutym 1936 roku Niemcy zaczęli zmieniać kolejność wirników, najpierw raz w miesiącu, później każdego dnia. W kolejnym roku Enigma została poddana technicznym modyfikacjom, co wymusiło opracowanie nowego katalogu kluczy. W tym czasie Biuro Szyfrów zostało przeniesione z Pałacu Saskiego do tajnego ośrodka w Lesie Kabackim. Spotkanie z sojusznikami W 1939 roku zespół Biura Szyfrów spotkał się w Warszawie z kryptologami sojuszniczych armii. Podczas gdy Brytyjczycy i Francuzi byli właściwie bezradni wobec tajemnic Enigmy, Polacy przedstawili gotowe rozwiązania, pozwalające skutecznie łamać niemieckie depesze. W rezultacie sojusznicy opuścili Polskę bogatsi w wiedzę, która w przyszłości miała przyspieszyć wygraną aliantów. Ewakuacja Biura Szyfrów Gdy III Rzesza przypuściła atak na Polskę, zapadła decyzja o ewakuowaniu cennej ze strategicznego punktu widzenia komórki Sztabu Głównego WP. Różycki (wraz z żoną Marią Barbarą i kilkumiesięcznym synem Januszem), Rejewski i Zygalski dotarli do Brześcia nad Bugiem, skąd przez Wołyń mieli się przedostać do granicy z Rumunią. W Bukareszcie odbyli spotkanie w ambasadzie francuskiej, gdzie przekazano im paszporty i przerzucono do Francji. 25 września Różycki dotarł do Paryża, gdzie za zgodą polskich władz wojskowych został włączony do zajmującej się radiowywiadem „Ekipy Z”. Dzięki jego pracy, w 1940 roku ośmioosobowy zespół kryptologów odczytał 1151 niemieckich depesz podczas kampanii norweskiej i aż 5048 podczas kampanii francuskiej. Działalność Jerzego Różyckiego w państwie Vichy Po kapitulacji Francji Różycki został przerzucony do Algierii. Do Francji powrócił po utworzeniu państwa Vichy, gdzie pod nazwiskiem Julien Rouget współpracował z francuskim kontrwywiadem, sabotującym poczynania marszałka Philippe'a Pétaina. Nadal pracował nad deszyfrowaniem Enigmy. Ponadto rozszyfrował niemiecki system telegraficzny (wraz z Zygalskim i Rejewskim). Śmierć Jerzego Różyckiego W drugiej połowie 1941 roku został oddelegowany do Algierii, gdzie nadzorował odczytywanie niemieckich i włoskich depesz. Pod koniec roku odebrał rozkaz powrotu do Francji Vichy. Wyruszył w rejs, który okazał się tragiczny w skutkach. 9 stycznia 1942 roku płynący do Marsylii parowiec Lamoricière zatonął w rejonie Balearów. Jak wykazało prowadzone w tej sprawie śledztwo, do katastrofy przyczyniły się dwa czynniki: złe warunki pogodowe i fatalna jakość węgla, użytego do napędzania jednostki. Zginęły wówczas 222 osoby, w tym Jerzy Różycki, kapitan Jan Garliński, kryptolog Piotr Smoleński i kapitan François Lane. Ciało Jerzego Różyckiego spoczęło na dnie Morza Śródziemnego. Symboliczny grób genialnego kryptologa znajduje się na Cmentarzu Brudnowskim w Warszawie, w grobie rodzinnym Różyckich. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Kto wynalazł koło? Nowe odkrycie sugeruje, że dotychczas mogliśmy być w błędzie
Nowe badanie wskazuje, że koło po raz pierwszy powstało ok. 6000 lat temu w Karpatach. Naukowcy uważają, że jego twórcami byli lokalni górnicy.
Spis treści: Kto wynalazł koło? Górnicy z Europy Wschodniej i Karpat Trzy główne innowacje Wynalezienie koła było jednym z najbardziej przełomowych wydarzeń w historii ludzkości. Innowacja ta zmieniła właściwie wszystko. Sprawiła, że rozwój technologiczny przyspieszył w niespotykanym dotąd tempie. Wiadomo, że doszło do tego najprawdopodobniej ok. 6000 lat temu. Jednak do tej pory trwa dyskusja o tym, kto tak naprawdę wynalazł koło. Kto wynalazł koło? Powszechnie uważa się, że twórcami tego wynalazku byli Sumerowie, choć najstarsze fragmenty koła odkryto poza terytorium zamieszkiwanym przez ten lud. Dowody wskazują, że to na terenie Mezopotamii koło było używane już w IV tysiącleciu p.n.e. Dotychczasowe wykopaliska archeologiczne pozwoliły ustalić, że pierwsze koła zostały wytworzone przez garncarzy, którzy wykorzystywali je w swojej codziennej pracy. Znacznie później skonstruowano koło, które służyło do jazdy. Jednak od kilku lat mówi się o jeszcze jednej hipotezie, która zakłada, gdzie mogło powstać koło. Postawił ją w 2016 roku historyk Richard Bulliet z Uniwersytetu Columbia. Naukowiec twierdził, że około 4000 r. p.n.e. górnicy w Karpatach, którzy wydobywali trudno dostępną miedź, skonstruowali koło. Umożliwiło im to docieranie do złóż i transport rudy. Mieliby w tym celu zaprojektować prymitywne wagoniki. Górnicy z Europy Wschodniej i Karpat 23 października na łamach czasopisma naukowego „Royal Society Open Science” pojawił się nowy artykuł autorstwa Richarda Bullieta, który przeprowadził badania wraz dwoma inżynierami. Badacze w swojej pracy opisali, jak mógł przebiegać proces rozwoju tego wynalazku. Uczeni chcieli sprawdzić, czy ich model pasowałby do jednej z wielu teorii opisujących powstanie koła. „Wynalezienie koła jest powszechnie uznawane za przełomowy moment w historii ludzkości. Jednak szczegóły otaczające jego odkrycie są wciąż owiane tajemnicą. Nadal nie ma naukowego konsensusu w kluczowych kwestiach. Takich jak gdzie, jak i przez kogo ta technologia została pierwotnie wynaleziona. W tym badaniu wykorzystujemy najnowocześniejsze techniki z zakresu obliczeniowej mechaniki strukturalnej, aby rzucić światło na tę długotrwałą zagadkę” – czytamy we wstępie do pracy. W artykule naukowcy podkreślają, że ich analiza dostarcza nowych dowodów, które mają popierać teorię, że koło zostało prawdopodobnie wynalezione przez neolitycznych górników wydobywających rudy miedzi w Karpatach już 6000 lat temu. – Ponadto pokazujemy, w jaki sposób odkrycie koła stało się możliwe dzięki unikatowym cechom środowiska kopalni. Ich wpływ był analogiczny do selektywnej presji środowiskowej napędzającej ewolucję biologiczną – tłumaczą naukowcy. Trzy główne innowacje Autorzy tekstu twierdzą, że wynalezieniu właściwego koła towarzyszyło stworzenie trzech dużych innowacyjnych projektów. Na początku górnicy mieli korzystać z okrągłych rolek transportowych, na których wagony z miedzią były toczone. Działało to tak, że rolki z tyłu przenoszone były na przód, aby pojemnik z wydobytymi materiałami, był cały czas w ruchu. Dziesiątki lat później górnicy mieli skonstruować przypominające koła mechanizmy, które mocowane były na osi transportera. Chodziło o to, aby taki wózek mógł swobodnie przedostać się nad większymi kamieniami bez potrzeby przenoszenia go przez człowieka. – Jedną z wad takiego zestawu kołowego jest jego zwiększona podatność na uszkodzenia i awarie. Wykorzystując symulacje komputerowe zauważyliśmy, że w zestawie kołowym połączenie koło-oś doświadcza dużych naprężeń, częściowo z powodu obciążeń skrętnych przenoszonych z koła na oś. Te komplikacje prawdopodobnie doprowadziły do wynalezienia wieloelementowego układu koło-oś około 500 lat później – twierdzą autorzy badania. Naukowcy twierdzą, że wynalezienie koła w Europie Wschodniej było więc drogą przez setki lat pracy i ulepszania kilku podstawowych innowacji. Metodą prób i błędów udało się w końcu wypracować urządzenie, które będzie spełniało wymagane funkcje. Badacze podkreślają jednak, że ich badania nie zamykają dyskusji na temat wynalezienia koła – Myślę, że nadal jest możliwe, iż wiele cywilizacji niezależnie od siebie odkryło koło – powiedział Live Science Kai James, jeden z autorów pracy. Źródło: Live Science. Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Antoni Patek to polski wynalazca znany dziś na całym świecie. Jego zegarki cenili monarchowie
Antoni Patek założył firmę Patek Philippe, znaną ze szwajcarskich zegarków. Jako pierwsza w historii zaczęła ona masowo produkować zegarki kieszonkowe. Kim był Antoni Patek i jak osiągnął sukces?
Spis treści: Kim był Antoni Patek? Emigracja do Szwajcarii Antoni Patek i Adrien Philippe Zegarek królowej Wiktorii Antoni Patek – dziedzictwo Patek Philippe – ciekawostki Rzadko który polski wynalazca jest dziś znany z nazwiska na całym świecie. Przykładowo Jan Szczepanik, zwany „polskim Edisonem”, nie kojarzy się od razu z telewizją, choć był jej pionierem. Ignacy Łukasiewicz jest znany jako twórca przemysłu naftowego, ale głównie w Polsce. Tymczasem Antoni Patek zdobył światowy rozgłos. Kim był Antoni Patek? Antoni Patek to polski zegarmistrz, pionier przemysłowej produkcji zegarków. Stworzył firmę Patek Philippe & Co., która jako pierwsza w historii masowo produkowała zegarki kieszonkowe. Urodził się w 1811 lub 1812 r. w rodzinie szlacheckiej. Jego rodzice to Anna z domu Piasecka i Joachim Patek herbu Prawdzic. Po śmierci ojca wziął na siebie utrzymanie rodziny. W wieku lat 17 wstąpił do 1 Pułku Strzelców Konnych. W 1830 r. wziął udział w powstaniu listopadowym. Był dwukrotnie ranny. Dosłużył się stopnia podporucznika i Krzyża Złotego Orderu Virtuti Militari. Emigracja do Szwajcarii Po klęsce powstania listopadowego Antoni Patek i inny powstaniec, Franciszek Czapek musieli emigrować na Zachód. Ich drogi skrzyżowały się w Genewie. W 1839 r. założyli spółkę Patek, Czapek & Compagnie. Przez rok pracowali we dwóch, potem zaczęli zatrudniać pomocników, głównie rodaków. Czapek był doświadczonym warszawskim zegarmistrzem, Patek nie miał w tym fachu żadnego doświadczenia. Po opuszczeniu Polski przez kilka lat szukał pomysłu na życie. Pracował jako zecer, handlował alkoholem, uczył się malarstwa. Wreszcie wpadł na pomysł kupowania mechanizmów od szwajcarskich rzemieślników i oprawiania ich w ozdobne koperty. Nad tym, by zegarki działały, czuwał jego partner. On dzięki talentowi malarskiemu projektował dekoracyjne motywy. Strzałem w dziesiątkę okazały się zegarki z wygrawerowanymi wizerunkami polskich bohaterów narodowych i Matki Boskiej. Sprzedawały się znakomicie, gdyż idealnie trafiały w gust patriotycznej arystokracji w kraju i za granicą. Antoni Patek i Adrien Philippe Po 5 latach współpracy drogi wspólników rozeszły się. Patek był niespokojnym duchem, wciąż chciał coś zmieniać i unowocześniać. Czapek miał naturę konserwatysty, który jedynie dopieszcza to, co się sprawdziło. Bez zdolnego zegarmistrza interes nie mógł prosperować. Jednak Patek jeszcze w trakcie rozwodu z Czapkiem nawiązał kontakt z francuskim inżynierem Adrienem Philippe. Założyli nową – dziś znaną na całym świecie – firmę Patek Philippe. O jej sukcesie zadecydowały tak niechciane przez Czapka innowacje. W 1844 r. Patek i Philippe udoskonalili mechanizm nakręcania zegarka koronką, czyli wygodnym pokrętłem na kopercie (do tej pory używano w tym celu specjalnego kluczyka. Zegarek królowej Wiktorii Antoni Patek docenił reklamową siłę znanych postaci. Nasz przedsiębiorczy rodak jeździł ze swymi czasomierzami na wystawy światowe, zachwalał ich zalety. W 1851 roku na Grand Exposition w Londynie wygrał więcej niż główną nagrodę – jego dzieło kupiła brytyjska królowa Wiktoria. Zadowolona z nabytku kolejny egzemplarz podarowała swemu mężowi księciu Albertowi. Władczynię najpotężniejszego imperium ówczesnego świata podpatrywali wszyscy. Już wkrótce Patek Philippe ze złotą dewizką znalazł się w kieszonce króla Danii Chrystiana IX i włoskiego monarchy Wiktora Emanuela. Historycy obliczyli, że do wybuchu I wojny światowej kupiło go 30 monarchów. To zapewniło mu prestiżowy i nośny reklamowo tytuł „marki królów”. Antoni Patek – dziedzictwo Antoni Patek został wyróżniony tytułem hrabiowskim przez papieża Piusa IX. Na emigracji wspierał polskie inicjatywy. M.in. opiekował się uchodźcami po klęsce powstania styczniowego. Zmarł 1 marca 1877 w Genewie. Pozostawił po sobie firmę znaną do dziś na całym świecie z luksusowych zegarków. Patek Philippe – ciekawostki Ze stworzoną przez Polaka firmą wiążą się ciekawe fakty historyczne. Najdroższy zegarek świata W 1933 r. firma Patek Philippe wykonała na zamówienie amerykańskiego bankiera Henry’ego Gravesa zegarek z 24 funkcjami (kalendarz, datownik, fazy księżyca, stoper itp.). Okrzyknięto go najbardziej skomplikowanym czasomierzem świata. W 1999 r. zegarek Gravesa sprzedano w nowojorskim domu aukcyjnym Sotheby’s za 11 mln dolarów. Nabywca zrobił doskonały interes. Gdy 11 listopada 2014 r. wystawił go ponownie na aukcję, ustalił cenę wywoławczą 15 mln franków. Pięciu anonimowych uczestników licytacji podbiło ją do 23 237 mln franków, czyli ok. 24 mln dolarów. „Patek” Jana Matejki W 1876 r. Jan Tyszkiewicz z Litwy zakupił u Jana Matejki dzieło „Batory pod Pskowem”, ale ponieważ miał kłopoty finansowe, nie zapłacił całej umówionej kwoty. Co gorsza, nie zgodził się na pokazanie obrazu na Exposition Universelle w Paryżu w 1878 r. Malarz nie krył swojego oburzenia. Piętnaście lat później Polska przygotowywała się na wielkie wydarzenie, jakim była Powszechna Wystawa Krajowa we Lwowie. Powtórnie wypłynęła sprawa obrazu Matejki. Benedykt Tyszkiewicz, spadkobierca Jana, nie tylko udostępnił obraz, lecz także postanowił zadośćuczynić za krzywdę ciężko już wówczas choremu malarzowi. Zegarek Patek Philippe miał być gestem z jego strony wzywającym do zakończenia konfliktu. Źródło: archiwum NG.
Kto pierwszy używał okularów? Okularnicy pojawili się dopiero w średniowieczu
Możliwe, że soczewkami pomagali sobie w czytaniu już poprzednicy Rzymian i Greków. Jednak pierwsze okulary powstały dużo później, w średniowieczu.
W tym artykule: Pierwsze lupy w Asyrii Okulary powstały w średniowiecznych Włoszech Przyciemniane okulary w Chinach „Pochylony nad stołem i zmrużywszy jedno oko, a trzymając palcami przy drugim okrągły, wypolerowany szmaragd, którym stale się posługiwał, patrzył na nich”. Tak w swoim „Quo vadis” Henryk Sienkiewicz opisuje cesarza Nerona, używającego cennego szlachetnego kamienia do celów praktycznych, niczym lupy. Czy jednak na pewno można wierzyć naszemu powieściopisarzowi? Sienkiewicz oparł się na wzmiance Pliniusza Starszego z „Historii naturalnej”. Ten starożytny erudyta z I wieku n.e. pisał, że szmaragdy odbijają obrazy przedmiotów jak zwierciadła, zaś Neron przy ich użyciu śledził walki gladiatorów. Lecz czy aby na pewno chodziło ekscentrycznemu rzymskiemu cesarzowi o powiększenie tego, co widzi? Czy może raczej o przefiltrowanie rzeczywistości w kolorze, jaki lubił? Pierwsze lupy w Asyrii Trudno dziś uwierzyć, że Rzymianie, którzy mieli tyle do czynienia z polerowanym szkłem i kamieniami szlachetnymi, nie zauważyli nigdy, że odpowiednio ukształtowana soczewka powiększa obraz. Ba, w 1850 roku na stanowisku archeologicznym w Nimrud w Iraku znaleziono przypominający soczewkę przedmiot dużo starszy niż czasy Nerona, bo liczący aż 3 tysiące lat! Naukowcy uważają, że ten wypolerowany kawałek kwarcu mógł służyć za szkło powiększające. Kto wynalazł okulary przeciwsłoneczne? Na ten pomysł wpadli mieszkańcy Arktyki Okulary przeciwsłoneczne są niezbędnym elementem naszej letniej garderoby. Mało kto jednak wie, że pierwszymi ludźmi stosującymi ten wynalazek byli mieszkańcy Arktyki. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/kto-wynalazl-okulary-przeciwsloneczne-na-ten-pomysl-wpadli-mieszkancy-arktyki-fot-werner-forman-universal-images-group-getty-images-c23bc33.jpg" width="889" height="700" alt="Kto wynalazł okulary przeciwsłoneczne? Na ten pomysł wpadli mieszkańcy Arktyki (fot. Werner Forman/Universal Images Group/Getty Images)" title="Kto wynalazł okulary przeciwsłoneczne? Na ten pomysł wpadli mieszkańcy Arktyki (fot. Werner Forman/Universal Images Group/Getty Images)" /> Także greccy naukowcy, jak Archimedes w III wieku p.n.e., przeprowadzali eksperymenty z optyką. Skoro więc taką wiedzę mieli Asyryjczycy i Grecy, to nie mieliby jej Rzymianie? Możemy się temu dziwić, lecz dowodów na używanie lup przez Nerona i innych cesarzy po prostu nie ma. Komu w tej sytuacji przypisać wymyślenie pierwszych okularów? Okulary powstały w średniowiecznych Włoszech Dowody wskazują, że ze szkłami powiększającymi eksperymentowali Arabowie. A zwłaszcza działający w Andaluzji wszechstronny wynalazca Abbas ibn Firnas (810–887). Nie przetrwał jednak żaden przedmiot z tej epoki, który przypominałby okulary. „Jesteśmy tak do okularów przyzwyczajeni, że trudno nam uświadomić sobie, że ani Platon czy Arystoteles, ani Konfucjusz czy Mahomet, ani Karol Wielki czy Wincenty Kadłubek nie nosili okularów, a przecież świat toczył się bez przeszkód, podobnie jak dziś, z polityką, wojnami, filozofią, literaturą i sztuką” – komentował to polski leksykograf Władysław Kopaliński. Warto jednak zwrócić uwagę, że ostatnia z wspomnianych przez niego postaci – żyjący na przełomie XII i XIII wieku biskup i kronikarz Wincenty Kadłubek – teoretycznie miałaby szansę na skorzystanie z okularów. Prawdopodobnie przebywał bowiem w Italii. Tam zaś w XIII wieku pierwsze okulary skonstruował dominikanin z Florencji – Alessandro della Spina. W tym samym stuleciu o użyteczności wypukłych szkieł przy czytaniu wspominał Roger Bacon. To słynny angielski filozof, erudyta i badacz, zajmujący się m.in. optyką. Jeśli weźmiemy pod uwagę, że to właśnie on posłużył włoskiemu pisarzowi Umberto Eco za pierwowzór Wilhelma z Baskerville – średniowiecznego mnicha detektywa w słynnej powieści „Imię róży” – to nie może dziwić, że na nosie owego literackiego bohatera pojawiają się okulary. Przyciemniane okulary w Chinach Z zachowanych dokumentów wynika, że ważnym ośrodkiem wytwarzania okularów stała się na początku XIV stulecia Wenecja. Jednak najstarszy zachowany egzemplarz z około roku 1350 odkryto nie tam, lecz w niemieckim klasztorze w Wienhausen. Im bliżej roku 1400, tym częściej okulary zaczęły się też częściej pojawiać na obrazach ówczesnych malarzy. Na przykład: na portrecie francuskiego teologa Huguesa de Saint-Cher, u postaci z ołtarza z Bad Wildungen, autorstwa niemieckiego artysty Konrada von Soesta, na „Śmierci dziewicy” austriackiego Mistrza z Heiligenkreuzu. Ciekawe, że w tym samym czasie okularów – lecz nie korekcyjnych, a przyciemnianych – zaczęto używać w Chinach. Nosili je nie zwykli mieszkańcy Państwa Środka, lecz… sędziowie. Chodziło o to, by podczas procesów nie można było obserwować ich spojrzenia i odczytywać z oczu emocji, które mogłyby świadczyć o nastawieniu do sądzonych i braku bezstronności. Bibliografia: Władysław Kopaliński, „Opowieści o rzeczach powszednich”, Warszawa 1998 Charles Panati, „Extraordinary Origins of Everyday Things”, Nowy Jork 2016 Lucio Rosso, „Zapomniana rewolucja”, Kraków 2005 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Nikola Tesla – ciekawostki o ekscentrycznym wizjonerze. Co się stało z jego genialnymi wynalazkami?
Geniusz i wizjoner, ale także ekscentryk. Dziś uważany za największego wynalazcę w historii, w swoim czasie pozostawał w cieniu Thomasa Edisona, a konflikt z Amerykaninem kładł się cieniem na jego karierze. Mowa o Nikoli Tesli – autorze niemal trzystu patentów, na których zbudowano współczesny świat. Jak żył Nikola Tesla? Ciekawostki o genialnym wynalazcy wymieniamy poniżej.
W tym artykule: Pochodzenie Nikoli Tesli Wykształcenie Tesli Studia Tesli Konflikt Tesli i Edisona Nikola Tesla – życie prywatne Nikola Tesla i jego stosunek do eugeniki Nikola Tesla a współczesne smartfony Przełom XIX i XX wiek to niezwykle ważny okres w historii świata. To właśnie wtedy powstała technologia, która stała się podstawą innowacji XXI wieku, bez których większość z nas nie wyobraża sobie życia. Genialnych wynalazców, którzy żyli i tworzyli w tym okresie, można wymieniać i wymieniać, ale na szczycie każdego takiego zestawienia i tak zawsze pojawia się jedno nazwisko – Nikola Tesla. Wynalazki genialnego inżyniera wyprzedziły swoją epokę i stały się podwalinami współczesnego świata. Pochodzenie Nikoli Tesli Nikola Tesla urodził się 10 lipca 1856 roku, w niewielkiej wsi Smiljan w Cesarstwie Austro-Węgierskim (obecnie Chorwacja). Ojciec przyszłego geniusza, Milutin Tesla, był prawosławnym duchownym. Matka zajmowała się domem, ale jak twierdził sam Tesla, to właśnie po niej odziedziczył zdolności inżynierskie. Georgina Mandić nie była wykształconą osobą. Mimo to miała wykazywać niebywałą biegłość w naprawianiu wszelkich urządzeń mechanicznych. Podobno w nocy, gdy przyszedł na świat Nikola, szalała burza z piorunami, jakiej Smiljan jeszcze nie widział. Zalękniona akuszerka miała stwierdzić, że Tesla „będzie dzieckiem burzy”. Nie zgodziła się z tym matka przyszłego geniusza, która miała określić go mianem „dziecka światła”. Wykształcenie Tesli Można powiedzieć, że Tesla zainteresował się elektrycznością w sposób przypadkowy. Gdy głaskał kota, zauważył, że sierść zwierzęcia ulega naelektryzowaniu. Zapragnął wówczas poznać mechanizmy rządzące tym zjawiskiem. Jan Szczepanik – kim był „polski Edison” i co wynalazł? Jan Szczepanik nieprzypadkowo był nazywany „polskim Edisonem”, bowiem lista wynalazków i patentów zapomnianego geniusza zawiera setki pozycji. Nic więc dziwnego, że jego osiągnięciami za... Milutin Tesla pragnął, żeby syn podszedł w jego ślady i wstąpił do seminarium duchownego. Młody chłopak miał na siebie inny pomysł, ale jego ojciec był nieugięty. Zmienił jednak swoją decyzję, a zadecydowały o tym dwa czynniki: opinia gimnazjalnych nauczycieli, którzy dostrzegli niezwykłe zdolności matematyczne i techniczne, jakie przejawiał młody Tesla, a także... epidemia cholery. Czternastoletni Nikola był bliski śmierci. Zrozpaczony ojciec miał wówczas obiecać (sobie i jemu), że jeżeli wyzdrowieje, zgodzi się na wybór dowolnej szkoły. Nikola odzyskał zdrowie, a Milutin dotrzymał danego słowa i zgodził się, aby jego syn rozpoczął naukę na Cesarsko-Królewskim Uniwersytecie Technicznym w Grazu. Studia Tesli Już w gimnazjum Tesla wyróżniał się w przedmiotach ścisłych. Potrafił nawet liczyć równania różniczkowe w pamięci. Dzięki swojemu intelektowi i ogromnemu zapałowi, czteroletni program nauczania zdołał ukończyć w trzy lata. Na studiach szło mu tak samo dobrze. Zaliczał egzamin za egzaminem, a uczelnia skierowała do jego ojca pisemne gratulacje. Pojawiły się jednak pewne problemy. Nikola fascynował się nie tylko matematyką i fizyką, ale także hazardem. Problem z uzależnieniem od gier narastał. Tesla nie zaliczył trzeciego roku i musiał odejść z politechniki. Mimo tego niepowodzenia, postanowił dokończyć studia. Wyjechał do Pragi, by rozpocząć naukę na tamtejszym uniwersytecie. Jednak na miejscu okazało się, że jest już za późno, by zapisać się na zajęcia. Postanowił więc udać się do Budapesztu. Tam dzięki rekomendacji profesora elektrotechniki z Grazu otrzymał pracę w urzędzie telegraficznym. Najprawdopodobniej to właśnie tam Tesla opracował koncepcję silnika na prąd zmienny. Szybko wyrobił sobie opinię genialnego inżyniera, więc gdy jego pracodawca popadł w tarapaty, nie miał dużego problemu ze znalezieniem nowego zatrudnienia. Po sprzedaży placówki, błyskotliwy Nikola rozpoczął pracę w paryskim oddziale Continental Edison Company. Konflikt Tesli i Edisona Tesla wyróżniał się na tle pozostałych inżynierów. Wiedza i umiejętności otworzyły mu drzwi do dalszej kariery. Otrzymał list polecający, z którym wyruszył do Nowego Jorku. Miał spotkać się z samym właścicielem przedsiębiorstwa, w którym pracował – Thomasem Edisonem. Jak został wynaleziony kinematograf i kim byli pionierzy kinematografii? X muza, dziś jest jedną z najważniejszych dziedzin sztuki. Gdyby nie przełomowy wynalazek z XIX wieku, losy tej dziedziny mogłyby potoczyć się zupełnie innymi torami. Obecnie kino i film to... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/kinematograf-jak-zostal-wynaleziony-i-kim-byli-pionierzy-kinematografii-fot-victorgrigas-wikimedia-commons-cc-by-sa-4-0-2d1e23e.jpg" width="938" height="625" alt="Kinematograf – jak został wynaleziony i kim byli pionierzy kinematografii? (fot. Victorgrigas, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0)" title="Kinematograf – jak został wynaleziony i kim byli pionierzy kinematografii? (fot. Victorgrigas, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0)" /> Sławny geniusz elektryfikacji dostrzegł ogromny potencjał swojego pracownika. Zlecił mu zadanie, które w pierwszej chwili wydawało się niemożliwe do zrealizowania. Tesla miał o 50 proc. poprawić wydajność elektrowni, należącej do zakładów Edisona. W przypadku powodzenia, pracodawca miał wypłacić mu niewiarygodną jak na tamte czasy gratyfikację w kwocie 50 tysięcy dolarów. Tesla udowodnił, że to, co wydaje się być trudniejsze od najcięższej z dwunastu prac Heraklesa, dla niego jest „bułką z masłem”. Stwierdził, że założoną poprawę wydajności można uzyskać, przechodząc z prądu stałego na prąd zmienny. Edison nie zaaprobował jednak tego rozwiązania i odmówił Nikoli wypłaty obiecanej premii. Rozczarowany Tesla zwolnił się z przedsiębiorstwa. Po zakończeniu pracy dla Edisona musiał imać się różnych zajęć, żeby związać koniec z końcem. Genialny inżynier pracował fizycznie. Jednak niebawem miał rozwinąć skrzydła jako właściciel przedsiębiorstwa konkurencyjnego dla firmy swojego byłego pracodawcy. Wraz z Charlesem Peckiem i Alfredem Brownem założył Tesla Electric Company. Opracował wówczas między innymi podstawy generowania i przesyłu prądu zmiennego oraz silnik indukcyjny. Gdy zawarł umowę licencyjną z George‛em Westinghousem, zyskał fundusze na dalszą pracę. Z czasem pojawiły się jednak problemy z finansowaniem działalności przedsiębiorstwa. Do tego doszły problemy zdrowotne i batalia sądowa z Guglielmo Marconim o pierwszeństwo w wynalezieniu radia. W rezultacie czas prosperity Tesli trwał zaledwie kilka lat. Nikola Tesla – życie prywatne Nikola Tesla nigdy nie ożenił się i nie założył rodziny. Jak sam twierdził, nie mógł sobie na to pozwolić, bo „oddając wszystko ukochanej kobiecie, musiałby zabrać wszystko ukochanej dziedzinie”. Wyrażał przekonanie, że żaden z wielkich wynalazków nie został dokonany przez żonatych mężczyzn. Prasa uznała wówczas, że stosunek Tesli do małżeństwa jest „nienormalnym stanem emocjonalnym”. Pojawiła się nawet teza (która nigdy nie doczekała się potwierdzenia), że wielki wynalazca jest homoseksualistą. O ile dziś nie wiązałoby się to z publicznym piętnowaniem, to należy zdać sobie sprawę z faktu, że realia Ameryki przełomu XIX i XX wieku były zupełnie inne. Nikola Tesla i jego stosunek do eugeniki Reputację ekscentryka zapewnił Tesli nie tylko jego stosunek do kobiet. Serbski geniusz głosił także poglądy, które już za jego życia uchodziły za kontrowersyjne, a dziś ocierają się wręcz o skandal. W 1935 roku redakcja magazynu „Liberty” zapytała 79-letniego Teslę o jego wizję rozwoju techniki w odległej przyszłości. Ten przedstawił wówczas swoje prognozy, a przy okazji podzielił się wyobrażoną wizją społeczeństwa idealnego. Narodziny geniuszu. Geny czy nauka - co sprawia, że nieliczni są tak inteligentni Co oznacza bycie geniuszem? W świecie pojawiają się jednostki ponadprzeciętne, które są w stanie zmienić jego losy, a filozofowie od dawna zastanawiali się co sprawia, że niektórzy ludzie... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/geniusz-kim-jest-jak-nim-zostac-czy-bycie-geniuszem-jest-zapisane-w-dna-fot-getty-images-c791590.jpeg" width="938" height="527" alt="Geniusz: kim jest? Jak nim zostać? Czy bycie geniuszem jest zapisane w DNA? (fot. Getty Images)" title="Geniusz: kim jest? Jak nim zostać? Czy bycie geniuszem jest zapisane w DNA? (fot. Getty Images)" /> Tesla stwierdził, że w 2100 roku eugenika będzie powszechnie uznawana. Jego zdaniem, niewłaściwie pojmowane współczucie doprowadziło do sytuacji, w której człowiek niepotrzebnie zaczął ingerować w siły natury, w efekcie czego „hodowani są ludzie nieprzydatni”. Stwierdził wprost, że jedyną szansą dla cywilizacji jest zapobieganie rozmnażaniu się ludzi nieprzydatnych dla społeczeństwa poprzez świadomą kontrolę instynktów rozrodczych i przymusową sterylizację. Nikola Tesla a współczesne smartfony O ile wizję Tesli na temat społeczeństwa idealnego można (a nawet należy) uznać za co najmniej kontrowersyjną, to jego pomysły technologiczne bez wątpienia wyprzedzały swoje czasy. Serbski uczony upatrywał rewolucji w technologii bezprzewodowej. Wyobrażał sobie świat bez przewodów, w którym wysyłana na odległość energia krąży w wolnym obiegu. W jego opinii, bezprzewodowa rewolucja miała przekształcić Ziemię w ogromny mózg, którego poszczególne cząstki tworzą zgraną całość. W tej przepowiedni pojawiła się też wzmianka o urządzeniach, które my, współcześni, najpierw nazywaliśmy telefonami komórkowymi, a obecnie – smartfonami. Nikola Tesla przewidział, że bez względu na odległość, za pośrednictwem telefonii i telewizji będziemy w stanie komunikować się bez jakichkolwiek opóźnień, słysząc swój głos i widząc się, jakbyśmy prowadzili konwersację twarzą w twarz. Przewidział też, że urządzenia, które nam to umożliwią, zmieszczą się w kieszeni kamizelki. Genialny uczony zmarł 7 stycznia 1943 roku. Jego ciało znaleziono w jednym z nowojorskich apartamentowców. Być może nigdy nie dowiemy się, jak wiele przełomowych technologii zdołał opracować przed śmiercią, bo wszystkie jego projekty i notatki naukowe zostały zarekwirowane przez rząd Stanów Zjednoczonych. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Historia roweru – ciekawostki o jednym z popularniejszych środków transportu na świecie
Dla jednych jest codziennym środkiem transportu, inni traktują go jako narzędzie do uprawiania sportu, jeszcze inni widzą w nim pojazd rekreacyjny na bliższe lub dalsze wycieczki. Ilu rowerzystów, tyle zastosowań roweru. W swojej ponad 200-letniej historii, wyewoluował od maszyn biegowych do pojazdów wspomaganych silnikiem elektrycznym. Jak przedstawia się historia roweru? Ciekawostki i zaskakujące fakty na temat tych pojazdów wymieniamy poniżej.
W tym artykule: Celerifere – pierwszy znany rower czy mistyfikacja? Laufmaschine – rower bez pedałów Welocyped, czyli „trzęsacz kości” Rowery wojskowe – używane podczas II wojny światowej Pierwszy rower elektryczny Rowery miejskie, turystyczne, terenowe, szosowe, gravelowe – to tylko niektóre kategorie oferowanych współcześnie dwukołowców. Mogłoby się wydawać, że w konfrontacji z maszynami napędzanymi silnikiem spalinowym, rowery są skazane na wymarcie. Tymczasem ropa naftowa jest w odwrocie, a obszary miejskie stają się coraz ciaśniejsze. To wszystko sprawia, że europejskie metropolie promują rower jako najlepszy i najbardziej ekologiczny środek transportu. Producenci dwukołowców co rusz wprowadzają nowe segmenty, odpowiadając na potrzeby różnych grup odbiorców. Powstają nowoczesne drogi rowerowe i velostrady, umożliwiające sprawne i bezpieczne przemieszczanie, nawet na długich dystansach. Nie ulega wątpliwości, że wynalazek, który liczy sobie ponad 200 lat, ma przed sobą świetlaną przyszłość. Jak to się zaczęło? Celerifere – pierwszy znany rower czy mistyfikacja? Wskazanie autora koncepcji roweru jest właściwie niemożliwe. Pierwszy znany projekt pojazdu przypominającego współczesne dwukołowce sygnował swoim nazwiskiem sam Leonardo da Vinci. Jednak trzeba podkreślić, że niektórzy naukowcy mają poważne wątpliwości w kwestii autentyczności szkicu. Rowerem po Polsce. Oto 8 najciekawszych tras rowerowych, które musisz poznać Zima powoli dobiega końca, pora odkurzyć swój jednoślad i zacząć sezon kolarski. Nasuwa się zatem pytanie – gdzie się wybrać rowerem po Polsce? Prezentujemy 8 tras rowerowych o różnym ... Szukając najdawniejszych przodków roweru, należy jednak cofnąć się nie do XV wieku, a do starożytności. Datowane na 1300 rok p.n.e. (okres Nowego Państwa) egipskie reliefy przedstawiają dwukołowe urządzenia, które nieco przypominają współczesne jednoślady. Czy to oznacza, że na rowerach jeździli już przedstawiciele pierwszych cywilizacji? Nie, bo te maszyny służyły najprawdopodobniej do transportu towarów, nie ludzi. Nie zmienia to jednak faktu, że sama koncepcja dwukołowca sięga starożytności. Pierwszym znanym rowerem miał być tzw. celerifere. W 1891 roku francuski dziennikarz Louis Baudry de Saunier opisał w swojej publikacji maszynę biegową, rzekomo wynalezioną w 1790 roku przez hrabiego Mède de Sivrac. Miało być to proste urządzenie, składające się z drewnianej ramy i dwóch drewnianych kół, które napędzał zasiadający na konnym siodle jeździec (w sposób przypominający wprawianie w ruch dzisiejszych rowerków dziecięcych). Wynalezienia roweru biegowego nie można jednak przypisać hrabiemu Mède de Sivrac, bo taka osoba nigdy nie istniała. W XX wieku wyszło na jaw, że cała sprawa jest mistyfikacją. Tę fikcyjną postać stworzył sam de Saunier, podobnie jak szkice maszyny biegowej. Patent na urządzenie określane jako celerifere rzeczywiście został złożony, ale dopiero 4 czerwca 1817 roku. Kolejna rzecz, wynalazek nie był maszyną biegową, a... powozem konnym. Opatentował go Jean-Henri Siévrac. Laufmaschine – rower bez pedałów Czemu miało służyć to oszustwo? Prawdopodobnie pokrzepieniu wizerunku Francji po przegranej dwadzieścia lat wcześniej wojnie z Prusami. Należy bowiem wspomnieć, że szkice i opis rzekomej maszyny biegowej pojawiły się już po tym, jak swój wynalazek zaprezentował i opatentował Karl von Drais. Niemiecki konstruktor przedstawił swoją maszynę biegową 12 czerwca 1817 roku. Siedząc na pojeździe okrakiem i odpychając się od ziemi, pokonał 14-kilometrową trasę ze swojego domu w Mannheim do Schwetzingen. Przejazd miał trwać niecałą godzinę. Wynalazki XVIII wieku zrewolucjonizowały świat. Pamiętasz, kto za nimi stoi? Wynalazki XVIII wieku są nam znane do dziś. Niektóre w takiej samej, inne w zmienionej formie. Co wynaleziono ponad 300 lat temu? 12 stycznia 1818 roku, na mocy książęcego przywileju, wynalazek Driasa został objęty ochroną prawną. Gwarantowało to twórcy, że przez 10 lat będzie czerpał zyski z tytułu opłaty licencyjnej za każdą laufmaschine wyprodukowaną na terenie Badenii. Nieco później, pojazd został opatentowany we Francji, w Prusach, Anglii i Stanach Zjednoczonych. Welocyped, czyli „trzęsacz kości” Drais nie rozwijał swojego wynalazku, ale robili to inni konstruktorzy. W ciągu kolejnych dziesięcioleci maszyna biegowa wielokrotnie zmieniała swój kształt, ale nadal nie była wyposażona w napęd mechaniczny. Zmieniło się to dopiero w 1839 roku, gdy Kirkpatrick MacMillan opracował pojazd, który nie wymagał od jeźdźca odpychania się stopami od ziemi. Mechanizm skonstruowany przez Szkota składał się z przymocowanych wahadłowo do kierownicy dwóch pionowych prętów połączonych z tylną piastą. Wykonując naprzemienne ruchy nogami do przodu i do tyłu, jeździec wprawiał maszynę w ruch. Ten wynalazek nie spotkał się jednak z uznaniem. Znacznie większy sukces odniósł welocyped, który w 1860 roku opracował Pierre Michaux. Serwisant powozów wyposażył rower biegowy w pedały korbowe. Przymocowane do przedniej piasty, wprawiały koło w ruch. Niebawem opracował autorski projekt, w którym drewnianą ramę zastąpił stalową. Wykonane z drewna koła zaopatrzył w metalowe obręcze, a siodło przymocował do sprężystego pręta. To rozwiązanie miało amortyzować wstrząsy, jednak nie zdało się na wiele. Opasane stalą koła nie pochłaniały drgań, za to skutecznie przenosiły je na jeźdźca. Z tego względu welocyped, uznawany za pierwszy rower w historii, zyskał przydomek „boneshaker” czyli „trzęsacz kości”. Rowery wojskowe – używane podczas II wojny światowej Na przełomie XIX i XX wieku świat stanął u progu transportowej rewolucji. Automobile skutecznie odwracały uwagę od rowerów, jednak proste jednoślady nie wyginęły. Zamiast tego, wciąż udowadniały swoją przydatność, nie tylko na co dzień, ale także w najbardziej ekstremalnych sytuacjach, nawet na frontach II wojny światowej. Rowerem turystycznym na kilkudniową wyprawę rowerową? Zwiedzanie z perspektywy siodełka rowerowego stało się ostatnio bardzo popularnym sposobem spędzania urlopu. Wyprawy rowerowe są w modzie, więc dużo mówi się również na temat odpowiednie... Może się wydawać, że z rowerów korzystały przede wszystkim oddziały partyzanckie. Nic bardziej mylnego. Proste jednoślady miały na wyposażeniu także regularne armie – od jednostek piechoty, aż po dywizje zmotoryzowane. Jako dyskretny i szybki środek transportu, rower umożliwiał prowadzenie skutecznego rozpoznania w terenie, a na korzyść tych maszyn przemawiał także fakt, że nie wymagały zasilania paliwem, co było szczególnie ważne pod koniec działań wojennych. Pierwszy rower elektryczny Pierwsze rowery były prostymi i, bądźmy szczerzy, niezbyt bezpiecznymi urządzeniami. Dziś kolarze i rowerzyści mają do dyspozycji zaawansowane maszyny, których cena nierzadko równa się cenie nowego samochodu. Co więcej, rynek wyraźnie zmierza w stronę elektryfikacji, a eksperci nie mają wątpliwości, że udział e-rowerów będzie rósł w kolejnych sezonach. Należy jednak podkreślić, że e-bike nie jest współczesnym wynalazkiem. Pierwsze próby połączenia roweru z napędem elektrycznym sięgają XIX wieku. Za przełomowy należy uznać rok 1895 roku, kiedy powstał pierwszy dwukołowy rower z napędem (wcześniejsze konstrukcje miały trzy koła). Maszyna była napędzana bezprzekładniowym silnikiem, który umieszczono w kole. Rok później Charles Theryc opatentował silnik w kole o przełożeniu 5,6:1. Ten standard jest wykorzystywany do dziś. Współczesna historia e-rowerów zaczyna się 1932 roku, gdy firma Philips zaprezentowała model Simplex. Maszyna zasilana 12-voltowym akumulatorem kwasowo-ołowiowym mogła przejechać do 40 km. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Starożytni wynalazcy. 7 genialnych umysłów sprzed wieków
Machina parowa, telegraf, sejsmograf, a nawet komputer – te wynalazki pojawiły się już w antyku. Kim byli ich twórcy? Oto sylwetki 7 wynalazców starożytności.
W tym artykule: Starożytni wynalazcy – Eneasz Taktyk (IV w. p.n.e.) Zhang Heng (78–139 r. n.e.) Imhotep (XXVII w. p.n.e.) Cai Lun (50–121 r. n.e.) Heron (10–70 r. n.e.) Archimedes z Syrakuz (287–212 r. p.n.e.) Hipparchos z Nikei (190–120 r. p.n.e.) Już w antycznym świecie ludzie tworzyli fascynujące wynalazki, które miały za zadanie ułatwić wszystkim życie i pracę. Stały się one fundamentem dla dalszych odkryć i wpłynęły na rozwój współczesnego świata. Cofnijmy się w czasie, by poznać pomysły, za którymi stali genialni starożytni wynalazcy. Starożytni wynalazcy – Eneasz Taktyk (IV w. p.n.e.) Grek, znany z traktatów o sztuce wojennej (stąd jego pseudonim), m.in. „Obrony oblężonego miasta”. Wynalazł też telegraf optyczno-hydrauliczny, składający się z systemu wież obserwacyjnych wyposażonych w niewielkie zbiorniki z wodą. Za pomocą pochodni obsługa jednej wieży dawała znać sąsiedniej, kiedy otworzyć w zbiorniku zawór i kiedy zamknąć. Poziom, do jakiego przez ten czas opadła woda, odpowiadał zaś konkretnej (z góry założonej przez konstruktorów) informacji, np. o zbliżającym się lub oddalającym zagrożeniu. Zhang Heng (78–139 r. n.e.) Chiński artysta i astronom, który zbudował pierwszy sejsmograf. Było to urządzenie przypominające samowar, z którego boków sterczały u góry głowy smoków, a u dołu – żaby. Smoki trzymały w zębach kulki. W razie wstrząsów wypadały one do umieszczonych poniżej paszcz żab. Na tej podstawie było można określać siłę i kierunek wstrząsów. Imhotep (XXVII w. p.n.e.) Był prawą ręką faraona Dżesera. Przeszedł do historii jako twórca pierwszej piramidy, którą wzniósł na życzenie egipskiego władcy. Było to niebywałe przedsięwzięcie techniczne. Przypisywano też Imhotepowi odkrycia z zakresu medycyny, które zostały zebrane w formie podręcznika. Nazwano go Papirusem Edwina Smitha – od nazwiska antykwariusza, który go zakupił w XIX stuleciu. Uchodzi także za reformatora egipskiego kalendarza. Po śmierci został otoczony boskim kultem. Cai Lun (50–121 r. n.e.) Ten dworzanin chińskiego cesarza He wynalazł tanią metodę produkcji papieru do pisania. Wykorzystał do tego m.in. korę, konopie i zużyte tkaniny. Wcześniej Chińczycy pisali na jedwabiu lub bambusowych deseczkach. Przez wieki strzegli pomysłu Cai Luna przed ówczesnymi szpiegami. Sam wynalazca skończył jednak marnie: wdał się w dworskie intrygi, skompromitował i popełnił samobójstwo. Heron (10–70 r. n.e.) Uczony z Aleksandrii, który prowadził badania nad machinami: wojskowymi (oblężniczymi) i do użytku cywilnego. Skonstruował m.in. automat do sprzedaży. Było to urządzenie w świątyni w Aleksandrii, do którego należało wrzucić monetę, by dostać święconą wodę do rytualnego obmycia. Zbudował również pierwowzór turbiny parowej. Czyli kulę z dyszami, obracającą się pod wpływem pary uchodzącej z połączonego z nią kotła. Niestety, kolejni uczeni nie kontynuowali jego prac. W Imperium Rzymskim niewolnicza siła robocza była bowiem tak tania, że nikt nawet nie myślał o zastępowaniu jej nowymi technologiami. Archimedes z Syrakuz (287–212 r. p.n.e.) Filozof, matematyk i wynalazca, któremu zawdzięczamy m.in. prawo Archimedesa, prace nad dźwigniami, wielokrążkami i śrubami ślimakowymi, badania nad nieskończonością. Do legendy przeszły jego machiny wojenne (w tym zwierciadło), za których pomocą bronił rodzinnych Syrakuz przed Rzymianami podczas II wojny punickiej. To wtedy zginął – zabity dość przypadkowo przez rzymskiego legionistę po zajęciu miasta. Hipparchos z Nikei (190–120 r. p.n.e.) Największym naukowym geniuszem starożytności był twórca słynnego mechanizmu z Antykithiry – analogowego komputera złożonego z kilkudziesięciu kół zębatych. Za jego pomocą można śledzić ruch planet, przewidywać zaćmienia, porównywać kalendarze. Mechanizm ten zbudowano w II w. p.n.e. Nie ma pewności, kto był jego twórcą. Jednak wiele wskazuje na Hipparchosa z Nikei – genialnego astronoma, który prawdopodobnie skonstruował też pierwsze astrolabium. Tworzył na Rodos i w Aleksandrii, gdzie działała czołówka ówczesnych badaczy nieba. Możliwe, że przy mechanizmie z Antykithiry inspirował się dokonaniami Archimedesa z III w. p.n.e. Według rzymskiego mówcy Cycerona Syrakuzańczyk miał skonstruować mechaniczne planetarium, które przejęli potem Rzymianie.
85 lat temu wynaleziono ksero. Na pierwszej kopii widnieją znamienne liczby
Zanim 22 października 1938 roku amerykański fizyk Chester Carlson skserował pierwszy tekst, kopiowanie dokumentów było czasochłonne i kosztowne. Wynalazek ułatwił pracę biurową, a autorowi przyniósł fortunę.
W tym artykule: Jak Chester Carlson wynalazł kopiarkę Co znalazło się na pierwszej w historii kopii? Krótka historia branży ksero Dziś to pestka, ale 80 lat temu kopiowanie dokumentów było zmorą urzędników. Jeden z nich, Chester Carlson, po ukończeniu fizyki na Caltechu znalazł pracę w dziale patentowym firmy P.R. Mallory and Co. (obecnie Duracell). Fotografia była już wówczas znana od dokładnie stu lat. Wciąż jednak nie znaleziono wówczas sposobu na szybkie i proste kopiowanie dokumentów. Wraz z rozwojem światowej gospodarki ludzie produkowali coraz więcej dokumentów. Mnóstwo z nich trzeba było powielać, a wykonanie każdej kopii wymagało przepisania tekstu na maszynie. Ale też sprawdzenia, czy nie ma błędoów, albo – w przypadku rysunków – wysłania dokumentów do zakładu fotograficznego. Jak Chester Carlson wynalazł kopiarkę Obie metody były czasochłonne i kłopotliwe. Druga dodatkowo kosztowna. Chester Carlson postanowił znaleźć sposób, by kopiowanie dokumentów stało się szybkie, łatwe i tanie. Długie godziny spędzone w bibliotece skierowały go na właściwy trop. Z książek dowiedział się, że przewodnictwo elektryczne niektórych substancji, np. siarki, zwiększa się pod wpływem światła. Zdecydował więc, że spróbuje wykorzystać to zjawisko w swoim wynalazku. Eksperymentował w kuchni, irytując sąsiadów wybuchami podgrzewanej siarki i przenikającym cały budynek smrodem zgniłych jaj. Wkrótce ożenił się i – ku radości innych lokatorów – przeniósł do domu rodziny swojej wybranki. Wtedy też zatrudnił pracownika, również fizyka, uciekiniera z nazistowskich Niemiec nazwiskiem Otto Kornei. Co znalazło się na pierwszej w historii kopii? W dniu, w którym udało im się uzyskać pierwszą udaną kopię dokumentu, Carlson pokrył cynkową płytkę siarką, a Kornei napisał tuszem na szkiełku „10.-22.-38 ASTORIA”. Liczby oznaczały datę, 22 października 1938 roku, a Astoria to dzielnica Nowego Jorku, gdzie znajdowało się laboratorium Carlsona. Zasłonili okna i naelektryzowali płytkę, pocierając ją chusteczką. Potem położyli na niej szkiełko z napisem i naświetlili przez moment mocną lampą. Zdjęli szkiełko i posypali siarkę zarodnikami widłaka – żółtym pyłkiem, który dla lepszego efektu zabarwili na szaro. Po dmuchnięciu na płytkę pyłek został tylko tam, gdzie uprzednio siarkę przykrywał napis. Fizycy utrwalili go na woskowym papierze, przykładając go do płytki i podgrzewając. Carlson nazwał ten proces elektrofotografią. Krótka historia branży ksero Kolejne 10 lat zajęło mu zbudowanie prototypu kserokopiarki i znalezienie przedsiębiorstwa, które chciałoby ją produkować. Z kwitkiem odesłało go ponad 20 firm, w tym giganci tacy jak IBM, Kodak i General Electric. Przełomem było uzyskanie wsparcia od pomagającej innowacyjnym projektom organizacji non profit Battelle Development. W 1947 roku na zainwestowanie w wynalazek Carlsona zdecydowała się firma Haloid z Rochester, producent papieru światłoczułego. Po przemianowaniu na Haloid Xerox zaprezentowała publicznie jego wynalazek. Sam proces kopiowania za radą profesora greki nazwano kserografią. Od greckich słów oznaczających suche pismo – suche, bo proces obywa się bez kąpieli chemicznych niezbędnych w fotografii. Maszyna była jednak ogromna i powolna, a jej obsługa zbyt skomplikowana, by nadawała się do biur. Tych wad nie miała gotowa w roku 1959 kopiarka Xerox 914. Wciąż była wielka, ważyła prawie 300 kg, ale w minutę robiła już siedem kopii, a obsługa ograniczała się do wciśnięcia guzika. 4 lata później na rynku pojawiła się kopiarka Xerox 813, która mieściła się na biurku. Interes szedł znakomicie i przyniósł Carlsonowi fortunę, której większość wynalazca przeznaczył na cele charytatywne i wspieranie nauki. Na koniec warto dodać, że dziś najszybsze kserokopiarki na świecie są w stanie kopiować aż 150 stron na minutę.
Archimedes – genialny matematyk i wynalazca starożytności
Archimedes był jednym z najgenialniejszych matematyków i wynalazców starożytności. Uważany jest też za ojca fizyki teoretycznej. Zasłynął z okrzyku: Eureka!, gdy sformułował prawo hydrostatyki. Potrzebne było po to, aby... ukarać chytrego jubilera.
W tym artykule: Młodość Archimedesa Kluczowe odkrycia i wynalazki Śmierć Archimedesa Archimedes urodził się w 287 roku p.n.e. w Syrakuzach na Sycylii. Zmarł w tym samym mieście w 212 roku p.n.e. zabity przez rzymskiego żołnierza. Młodość Archimedesa Od młodości był ciekawy świata. Jego ojciec, Fidias, zainteresował go astronomią. W czasie studiów poznał Konona z Samos, który był astronomem i matematykiem. To jemu Archimedes przedstawiał część ze swoich twierdzeń jeszcze przed ich opublikowaniem. Uczył się w egipskiej Aleksandrii. To tam wydano jego dzieła. W Egipcie zaprzyjaźnił się również z Eratostenesem z Cyreny oraz z Dositeosem z Peluzjum. Dedykował im dzieła matematyczne. Kluczowe odkrycia i wynalazki Eureka! (z gr. znalazłem!) – taki okrzyk radości miał wydać z siebie Archimedes, biegnąc nago przez Syrakuzy z łaźni do domu. Powód? Nagle w czasie kąpieli w wannie w łaźniach udało mu się sformułować prawo hydrostatyki. Zapisał je w dziele „O pływających ciałach”. Brzmi ono następująco: ciało zanurzone w cieczy traci pozornie tyle na ciężarze, ile waży ciecz przez nie wyparta. Powodem do tego typu rozważań była próba ustalenia zawartości złota i srebra w koronie króla Syrakuz, Hierona II, którego Archimedes był przyjacielem. W ten sposób udało się wykryć oszustwo chytrego jubilera. Archimedesa określa się również największym mechanikiem starożytności. Miał wynaleźć śrubę wodną, zwaną przenośnikiem ślimakowym i zaopatrzyć w nią okręt króla Hierona. Była to specyficzna rura, podnośnik wyposażony w wewnętrzna śrubę (ślimak) obracająca się i podnosząca ciecz. Krąży też opowieść o tym, że Archimedes zwodował jednoosobowo za pomocą kołowrotu i złożonego systemu krążków linowych (wielokrążka) największy ówczesny okręt Syrakuz. Jednostka miała trzy maszty i 20 rzędach wioseł. Ze względu na swoje zainteresowania astronomią, stworzył planetarium i globus. Po upadku Syrakuz trafiły jako łup wojenny do Rzymu, gdzie były podziwiane jeszcze przez Cycerona w I wieku p.n.e. To Archimedes określił liczbę potrzebną do obliczenia powierzchni i obwodu koła i oznaczenie jej literą „π” (pi). To pierwsza litera greckiego wyrazu perimetros, czyli „obwód koła”. Udowodnił matematycznie i opracował prawo dźwigni. Miał powiedzieć: dajcie mi punkt podparcia, a poruszę Ziemię. Jego rozważanie matematyczne dotyczyły głównie geometrii, bo arytmetykę utrudniał niepraktyczny system zapisu liczb. Nie znano wtedy algebry. Jest twórcą m.in. metody wyznaczania środków ciężkości figur płaskich. Obliczał powierzchnię i objętości figur i brył ograniczonych liniami krzywymi. W tym celu opracował „metodę miareczkowania”. Polegała na kolejnych przybliżeniach do rozpatrywanej figury wpisywanych w nią i opisywanych na niej wielokątów. W starożytności jego prace matematyczne nie były kontynuowane ani rozwijane. Pod koniec VIII lub IX wieku niektóre jego dzieła zostały przetłumaczone na język arabski. Kilku matematyków średniowiecznego islamu zainspirowało się jego dziełami. W przeciwieństwie do wielu innych myślicieli i naukowców starożytności, do naszych czasów zachowało się kilka jego prac. Między innymi: „O figurach obrotowych”, „O ślimacznicach”, „O równowadze płaszczyzn” czy „Psammites”. W tej ostatniej zawarł oryginalny system do wyrażania bardzo dużych liczb. Z kolei w dziele „O metodzie” wyjaśnił, w jaki sposób dochodził do twierdzeń teoretycznych. Dzieło to było nieznane aż okresu nowożytnego. Śmierć Archimedesa Archimedesa zabił rzymski żołnierze podczas szturmu Syrakuz w 212 roku p.n.e., który miał miejsce w czasie II wojny punickiej. Dla Rzymian zdobycie miasta było bardzo trudne. Archimedes konstruował przemyślne machiny obronne. Przyczyniły się do sporych strat w rzymskiej flocie. Osiągnięcia starożytnych Greków – 10 najważniejszych odkryć czasów antycznych Osiągnięcia starożytnych Greków znacząco wpłynęły na tempo rozwoju dawnego świata, a wiele z nich stanowi podstawę funkcjonowania współczesnej cywilizacji. Z czego słynie starożytna G... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/osiagniecia-starozytnych-grekow-10-najwazniejszych-odkryc-czasow-antycznych-fot-dea-g-dagli-orti-de-agostini-via-getty-images-2093a60.jpeg" width="938" height="685" alt="Osiągnięcia starożytnych Greków - 10 najważniejszych odkryć czasów antycznych (fot. DEA / G. DAGLI ORTI/De Agostini via Getty Images)" title="Osiągnięcia starożytnych Greków - 10 najważniejszych odkryć czasów antycznych (fot. DEA / G. DAGLI ORTI/De Agostini via Getty Images)" /> Koniec końców, Syrakuzy padły łupem Rzymu po dwóch latach oblężenia. Wbrew rozkazowi konsula Marcellusa, Archimedes został zabity. Jego ostatnie słowa brzmiały: „Nie ruszaj moich kół!”. Miały odnosić się do Rzymianina, który niszczył projekty rozrysowane przez Archimedesa. Najpewniej wojak nie miał pojęcia, kogo spotkał. Postać dzielnego wynalazcy uhonorowano. Na bulwarze nadmorskim w Syrakuzach znajduje się jego pomnik. Wiele z opowieści i twierdzeń na temat Archimedesa może być anegdotami lub legendami, do czego przyczyniła się jego sława. Wśród ewidentnie wyssanych w palca opowieści na temat greckiego geniusza jest ta o skierowaniu zwierciadeł w stronę floty rzymskiej w czasie oblężenia Syrakuz, co miało przyczynić się do jej zgładzenia. Niestety, nie zachowała się jego biografia napisana przez zaprzyjaźnionego z Archimedesm Heraklidesa. Źródła: Fredouille J-C., Cywilzacje śródziemnomorskie. Leksykon, Katowice 2007 Kopaliński W., Słownik mitów i tradycji kultury, Kraków 1991 Piszczek Z. (red.), Mała encyklopedia kultury antycznej, Warszawa 1973 PWN Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Największe polskie wynalazki. Te innowacje zmieniły nasz świat
W polskiej historii znajdziemy wielu naukowców, którym do dziś zawdzięczamy niesamowite wynalazki. Jednak często zapominamy, że to właśnie Polacy stali za innowacjami, które na stałe zmieniły świat.
W tym artykule: Polskie wynalazki i odkrycia Bomba wodorowa Kamizelka kuloodporna Lampa naftowa Teletroskop Inne polskie wynalazki Zarówno w naszym kraju, jak i poza jego granicami, urodziło się wielu wybitnych ludzi, którzy zdecydowali się poświęcić życie nauce. Burzliwa historia Polski sprawiła, że naukowcy nie zawsze mieli szanse rozwijać swoje zainteresowania w ojczyźnie, a nierzadko największe sukcesy odnosili na emigracji. Jednak ich odkrycia sprawiały, że o Polsce mówiło się, nawet gdy nie było jej na mapie Europy. Oto najważniejsze polskie wynalazki. Polskie wynalazki i odkrycia W historii polskich naukowców byli tacy, którzy za swoje osiągnięcia zdobywali uznanie na świecie, liczne nagrody i wyróżnienia. Ale też istnieli ludzie, którzy przez całe życie pozostawali w cieniu, a niekiedy o ich dorobku zapominano lub próbowano zapomnieć. Wystarczy wspomnieć Mikołaja Kopernika. Jego heliocentryczna teoria Układu Słonecznego zrewolucjonizowała postrzeganie Wszechświata, ale przez wiele lat uważano ją za obrazoburczą i kontrowersyjną. Ba, jego największe dzieło „De revolutionibus orbium coelestium” (tłum. O obrotach sfer niebieskich) znalazło się nawet w indeksie ksiąg zakazanych. Z drugiej strony jest Maria Skłodowska-Curie. Urodziła się 7 listopada 1867 roku w Warszawie, która znajdowała się wówczas pod zaborem rosyjskim. Władze carskie nie pozwalały kobietom uczyć się w szkołach wyższych, dlatego te robiły to potajemnie. W 1891 roku młoda Maria wyjechała z Polski do Paryża, gdzie podjęła studia na Sorbonie i stała się pierwszą kobietą, która dostała się na tamtejszy wydział fizyki. To właśnie we Francji rozwinęła swoją karierę naukową. Najważniejsze wynalazki średniowiecza. Te odkrycia zmieniły świat Średniowiecze często bywa nazywane również „wiekami ciemnymi” lub „epoką ciemnoty”. To niesprawiedliwe określenie zostało po raz pierwszy użyte przez renesansowych uczonych, którz... Marii Skłodowskiej-Curie zawdzięczamy odkrycie nowych pierwiastków. Wraz ze swoim mężem Pierre’em Curie opracowali metodę wskaźników promieniotwórczych, co umożliwiło określenie zdolności promieniowania nowego pierwiastka. Nowe pierwiastki otrzymały nazwę polon, która nawiązywała do pochodzenia naukowczyni, a także rad. Za swoje osiągnięcia Polka została dwukrotnie laureatką Nagrody Nobla. Bomba wodorowa Lista polskich uczonych, którzy opracowali szereg różnych wynalazków, jest naprawdę imponująca. Niektóre z nich okazały się niezwykle praktyczne i były używane przez dekady, a inne stanowiły podwaliny pod przyszłe innowacje. Zdarzały się również odkrycia, które do dziś budzą kontrowersję. Chodzi np. o bombę wodorową, nad którą pracował Stanisław Ulam. Polski matematyk żydowskiego pochodzenia wymyślił, by ładunek jądrowy połączyć z termonuklearnym ładunkiem wybuchowym. Ładunek termojądrowy jest znacznie silniejszy niż bomba atomowa, co czyni broń śmiertelnym zagrożeniem dla ludzkości. Nie bez powodu jedną z bomb nazwano „Zabójcą Miast”. Kamizelka kuloodporna Kamizelka kuloodporna to osłona balistyczna, która chroni tułów przed pociskami oraz odłamkami granatów lub bomb. Współcześnie jest to wynalazek, który w pewnym stopniu chroni życie policjantów, ochroniarzy oraz żołnierzy. Składa się z kilkudziesięciu warstw tkaniny z tworzywa sztucznego, najczęściej kevlaru. Zaprojektowana jest tak, aby przebijający się przez nią pocisk wytrącał stopniowo energię kinetyczną. Być może jednak nie byłoby dziś kamizelki kuloodpornej, gdy nie dwóch Polaków. Chodzi o Jana Szczepanika i Kazimierza Żeglenia. Uważa się, że to właśnie ta dwójka jest odpowiedzialna za prototyp pierwszych osłon balistycznych. Żegleń był zakonnikiem ze Zgromadzenia Zmartwychwstańców. W wieku 21 lat wyjechał do Stanów Zjednoczonych, gdzie podjął posługę w polskim kościele. Był samoukiem i autorem kilku wynalazków użytkowych. W 1893 roku, po tragicznej śmierci burmistrza Chicago Cartera Harrisona (został postrzelony przez zamachowca we własnym biurze), wpadł na pomysł opracowania kamizelki kuloodpornej. W 1897 roku opatentował materiał, który miał układ warstwowy składający się początkowo z trzech, a później z kilkunastu warstw gęsto tkanego jedwabiu impregnowanego specjalną substancją. Jej skład Żegleń utrzymywał w tajemnicy. Jan Szczepanik, nazywany „polskim Edisonem" również stał się znany dzięki swojej kuloodpornej tkaninie. W 1902 roku kareta wyłożona specjalnym materiałem ocaliła przed bombą i wielce prawdopodobną śmiercią króla Hiszpanii Alfonsa XIII. Po latach jednak, wraz z rozwojem broni i pocisków, wynalazek Szczepanika został zapomniany ze względu na swoją ograniczoną wytrzymałość. Lampa naftowa Czym byłby dziś przemysł naftowy, gdyby nie Ignacy Łukasiewicz? Na pewno nasza planeta nie byłaby dziś tak zanieczyszczona, ale z drugiej strony ropa naftowa znacznie przyczyniła się do rozwoju technologicznego. Łukasiewicz był farmaceutą i przedsiębiorcą oraz założycielem pierwszej na świecie kopalni ropy naftowej. Polak jako pierwszy na świecie wykorzystał również na skalę przemysłową korzyści, jakie daje ropa. Wszystko za sprawą wynalezienia lampy naftowej, która emitowała światło przez spalanie nafty. Naukowiec opracował ją w 1853 roku we Lwowie. To właśnie to odkrycie miało bezpośredni wpływ na rozwój przemysłu petrochemicznego. Prace nad destylacją ropy sprawiły, że z czasem dorobił olbrzymiej fortuny. Teletroskop Teletroskop to urządzenie, o którym mówi się „prekursor telewizji”. Mechanizm przesyłał na odległość ruchomy obraz w barwach naturalnych wraz z dźwiękiem. Został wynaleziony i opatentowany przez wspomnianego wcześniej Jana Szczepanika. Autor prototypu kamizelki kuloodpornej w 1897 roku zgłosił wynalazek w Brytyjskim Urzędzie Patentowym jako „telektroskop, czyli aparat do reprodukowania obrazów na odległość za pomocą elektryczności”. Niestety, pomimo innowacyjności urządzenia Szczepanika, projekt nie został wdrożony do produkcji. Wynalazek miał być zbyt skomplikowany i zbyt drogi. Dużo później Albert Abramson stwierdził, że Szczepanik był jedną z osób, które można nazwać jednym z ojców telewizji. Co ciekawe w 1898 roku teletroskop trafił na okładkę prestiżowego amerykańskiego dziennika „New York Times”, gdzie został opisany jako urządzenie „do transmisji kolorowych promieni”. Inne polskie wynalazki Na tym nie koniec. Naszym rodakom przypisuje się też autorstwo innych wynalazków. Oto przykłady: wykrywacz min, projektor filmowy, dający początek kinematografii, wycieraczka samochodowa, semafor, holografia, metoda Czochralskiego, stosowana w wytwarzaniu półprzewodników, bomba kryptologiczna, dzięki której złamano szyfr Enigmy, zegar pulsarowy. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Jak został wynaleziony kinematograf i kim byli pionierzy kinematografii?
X muza, dziś jest jedną z najważniejszych dziedzin sztuki. Gdyby nie przełomowy wynalazek z XIX wieku, losy tej dziedziny mogłyby potoczyć się zupełnie innymi torami. Obecnie kino i film to przemysł wzbudzający ogromne zainteresowanie i generujący niewyobrażalne zyski. Pozycja tych dziedzin zaczęła kształtować się w dniu, gdy opatentowany został kinematograf. Kto stoi za tym przełomowym wynalazkiem? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
W tym artykule: Co to jest kinematograf? Z jakiego języka pochodzi nazwa kinematograf? Kto wynalazł kinematograf? Jaki był pierwszy film na świecie? Pionierzy kinematografii Kinematograf w historii kina Historia filmu rozpoczęła się jeszcze przed wynalezieniem kinematografu, jednak nie ulega wątpliwości, że to właśnie ten wynalazek w największej mierze przyczynił się do rozwoju tej dziedziny. To właśnie to odkrycie umożliwiło zorganizowanie pierwszych płatnych pokazów filmowych, mimo że początkowo prawie nikt nie wierzył w powodzenie tego przedsięwzięcia. Sceptycy, w tym właściciel lokalu, w którym odbyła się pierwsza płatna projekcja, szybko jednak przekonali się, jak wielki potencjał drzemie w ruchomych obrazach, wiernie oddających rzeczywistość. Co to jest kinematograf? Czym właściwie jest kinematograf? To jedno z pierwszych urządzeń pozwalających na rejestrację ruchomych obrazów i projekcję nagrania. Wynalazek, o którym mowa, był w dużej mierze wzorowany na kinetoskopie opracowanym i skonstruowanym w 1892 roku przez Thomasa Alvę Edisona. Urządzenie amerykańskiego wynalazcy nie było jednak doskonałe. Po pierwsze – kinetoskop był wielki i ciężki (ważył ok. 500 kg). Po drugie – wyświetlane obrazy przedstawiały niską jakość i mogły być oglądane wyłącznie przez jedną osobę (miał formę „pudła”, do którego trzeba było zajrzeć, by móc zobaczyć film). Po trzecie – wymagał stałego dostępu do prądu. Jan Szczepanik – kim był „polski Edison” i co wynalazł? Jan Szczepanik nieprzypadkowo był nazywany „polskim Edisonem”, bowiem lista wynalazków i patentów zapomnianego geniusza zawiera setki pozycji. Nic więc dziwnego, że jego osiągnięciami za... Kinematograf nie stwarzał takich niedogodności. W urządzeniu zastosowanie znalazł mechanizm zbliżony do tego, który był używany w maszynach do szycia. Do jego obsługi służyła mechaniczna korbka. Jedynym elementem wymagającym zasilania była lampa. Takie rozwiązanie umożliwiało płynne przesuwanie taśmy filmowej, z prędkością 16 fps (klatek na sekundę), co przekładało się na dobrą (jak na czasy pionierskie) jakość obrazu. Urządzenie mieściło się w walizce i ważyło ponad 4 kg. Z jakiego języka pochodzi nazwa kinematograf? Podobnie jak nazwy wielu innych przełomowych wynalazków, „kinematograf” pochodzi z greki. Stanowi zlepek dwóch greckich słów – kinematos, czyli „ruch”, i gráphein, które można przetłumaczyć jako „pisać”. Co ciekawe, to słowo pierwszy raz zostało użyte na kilka lat przed opatentowaniem urządzenia i nie przez jego twórców, a francuskiego wynalazcę Léona Bouly. Już w 1892 roku miał on gotowe urządzenie pełniące identyczną funkcję, co opisywane. Bouly nigdy jednak nie opatentował swojego wynalazku. Powód? Prozaiczny – brak funduszy. Niechroniona patentem nazwa była więc dostępna. Skorzystali z niej inni francuscy wynalazcy, którzy w historii zapisali się jako twórcy pierwszego kinematografu. Kto wynalazł kinematograf? Kim byli owi wynalazcy? Kinematograf skonstruowali bracia Louis i August Lumière. W młodości kształcili się w liceum technicznym w Lyonie. Claude-Antoine Lumière, ich ojciec, starał się ich przekonać, by po zdani matury kontynuowali naukę. Zamiast tego, przyszli wynalazcy podjęli pracę w rodzinnym studiu fotograficznym. Młodzieńcy wykazali się sporą kreatywnością. W 1881 roku Louis opracował tzw. technikę suchych płyt fotograficznych, która odniosła niemały sukces. Z czasem bracia zaczęli zarządzać rodzinną firmą. Nie wiadomo, co zainspirowało ich do pracy nad kinematografem. Według jednej z wersji, w 1894 roku Claude-Antoine Lumière zobaczył w Paryżu kinetoskop. Amerykański wynalazek miał zrobić na nim tak duże wrażenie, że dostrzegł w nim przyszły kierunek rozwoju dziedziny, którą teraz zajmowali się jego synowie. Za namową ojca, bracia Lumière mieli kupić przez pośrednika urządzenie Edisona. Po rozebraniu go na części mieli dojść do wniosku, że koncepcję amerykańskiego wynalazcy można znacząco udoskonalić. Bez wątpienia nie mylili się. 13 lutego 1895 roku Louis i August Lumière opatentowali swój wynalazek. Ten dzień zapisał się jako jedna z najważniejszych dat w historii kina. 22 marca urządzenie zostało publicznie zaprezentowane. Jaki był pierwszy film na świecie? Pierwszy pokaz filmowy braci Lumière odbył się 25 stycznia 1896 roku w Paryżu, w Salonie Indyjskim Grand Café. Zebranym widzom zaprezentowano dziesięć obrazów, z których każdy trwał kilkadziesiąt sekund. Na liście znalazły się tytuły takie jak: „Wyjście robotników z fabryki” „Polewacz piany” i „Wjazd pociągu na stację w La Ciotat”. Bilet na pokaz kosztował jednego franka. W projekcji uczestniczyło 35 osób. Trzeba jednak podkreślić, że żaden z tych tytułów nie był pierwszym nakręconym filmem. Mało tego, pokaz filmowy francuskich wynalazców nie był nawet pierwszym takim wydarzeniem. Pierwszy komercyjna projekcja odbyła się 1 listopada 1895 roku, w Niemczech. Pierwszy film powstał jednak wcześniej, bo w 1888 roku. Mowa o tytule „Scenka ogrodu z Roundhay”, który przedstawiał... chodzących w kółko ludzi w ogrodowej scenerii. To najstarszy zachowany ruchomy obraz. Pionierzy kinematografii Skoro francuscy wynalazcy nie stworzyli pierwszego urządzenia nagrywającego i wyświetlającego filmy, nie zarejestrowali pierwszego obrazu i nie zorganizowali pierwszej komercyjnej projekcji, to czy można nazwać ich pionierami kinematografii? Z całą pewnością byli jednymi z pierwszych w tej dziedzinie i prawdopodobnie w największym stopniu przyczynili się do jej popularyzacji, ale przed nimi byli inni. Kto zrobił pierwsze barwne zdjęcie w Polsce? Dowiesz się tego już 29 października 2013 (wtorek), o godz. 18:00 w Domu Spotkań z Historią Poza wspomnianymi wcześniej Thomasem Edisonem i Léonem Bouly, przed nimi byli bracia Emil i Max Skladanowscy, niemieccy wynalazcy, którzy opracowali i skonstruowali Bioscop. To urządzenie, które umożliwiło przeprowadzenie pierwszej w historii płatnej projekcji. Jeszcze wcześniej, bo w 1878 roku, powstał pierwszy ruchomy obraz, który jednak nie mógł być jeszcze nazwany filmem. Jego twórcą był wynalazca Eadweard Muybridge. Poproszony o pomoc w rozstrzygnięciu zakładu dotyczącego ruchów konia w trakcie galopu, zarejestrował pędzące zwierzę przy pomocy wielu aparatów fotograficznych. Sekwencję odtworzył za pomocą skonstruowanego przez siebie urządzenia. Uzyskany w ten sposób obraz był jak prosta animacja, ale jednak ruchomy. Kto nagrał wspomnianą wcześniej „Scenkę ogrodu z Roundhay”? Pierwszy w historii film zarejestrował francuski wynalazca Louis Le Prince. W 1887 roku opracował i skonstruował 16-obiektywową kamerę, która jednak rejestrowała niestabilny obraz. Rok później zbudował urządzenie z jednym obiektywem, które posłużyło do nagrania 2-sekundowego filmu. Na liście pionierów kinematografii znalazło się też nazwisko Polaka. 19-letni Kazimierz Prószyński w 1894 roku skonstruował pleograf. Urządzenie rejestrowało obraz na perforowanej błonie fotograficznej, mogło też wyświetlać zapis. Kinematograf w historii kina Bracia Lumière doskonale zdawali sobie sprawę, że inni ich wyprzedzili i nigdy nie rościli sobie prawa do pierwszeństwa. Dlaczego więc to oni są dziś nazywani ojcami kinematografii? Ponieważ pod koniec XIX wieku ich wynalazek był po prostu najlepszy. Era filmów nastała w schyłkowej fazie stulecia. Kinematograf zdobywał coraz większą popularność. Na początku XX wieku sztuka filmowa miała już wierne grono miłośników, a samo urządzenie przestało być używane do odtwarzania wyłącznie krótkich filmów dokumentalnych. W 1902 roku Georges Melies stworzył „Podróż na Księżyc” – produkcję inspirowaną literaturą, która zapoczątkowała czas kina fabularnego. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Wynalazki XVIII wieku zrewolucjonizowały świat. Pamiętasz, kto za nimi stoi?
Wynalazki XVIII wieku są nam znane do dziś. Niektóre w takiej samej, inne w zmienionej formie. Co wynaleziono ponad 300 lat temu?
W tym artykule: Kto wynalazł maszynę parową? Wynalazki XVIII wieku to między innymi fortepian i pierwsze fotografie Jakie były wynalazki XVIII wieku? Wynalazki XVIII wieku były niezwykle ważne dla rozwoju technologii. Historycy są zgodni, że to stulecie dało początek rewolucji przemysłowej, opierając się na wynalazkach, takich jak maszyna parowa. Odkrycie to przyczyniło się do wzrostu produktywności w perspektywie ściśle ekonomicznej i nie tylko. XVIII wiek obejmował też początki mechanizacji tekstyliów. Coraz częściej tworzono tkaniny bawełniane przy użyciu środków chemicznych, takich jak chlor. Przemysł ciężki został przekształcony przez wykorzystanie węgla. Pierwszy piec żeliwny opalany koksem pojawił się w Wielkiej Brytanii już w 1709 roku. Rozwój górnictwa towarzyszył instalowaniu wózków strażackich do pompowania wód gruntowych, czego najbardziej rozwiniętym przykładem jest wspomniana maszyna parowa. Ale XVIII wiek to nie tylko „główne” wynalazki, które okazały się kluczowe dla rewolucji przemysłowej. Znawcy historii wskazują też na ogromne znacznie pomniejszych odkryć. Tzw. kulturze wynalazczości sprzyjały między innymi wzrost demograficzny i rozwój rynków. Kto wynalazł maszynę parową? W 1698 roku Thomas Savery stworzył pompę z ręcznymi zaworami do przenoszenia wody z kopalni przez zasysanie wytwarzane przez skraplającą się parę wodną. Jego pomysł rozwinął kilkanaście lat później Thomas Newcomen. W 1712 r. opracował bardziej wydajny silnik parowy z tłokiem oddzielającym skraplającą się parę wodną od wody. Silnik parowy Thomasa udoskonalił w 1766 r. szkocki inżynier i wynalazca James Watt. To jego uważa się za twórcę maszyny parowej. Jak zauważył, wcześniejsze konstrukcje były zbyt energochłonne. Wynalazek niemal od razu zrewolucjonizował życie ludzkie. Maszyny parowe usprawniły produkcję i sprzedaż bez martwienia się o ubogą sieć dróg wodnych. Miasta i miasteczka zaczęto budować wokół fabryk, w których silniki parowe służyły jako podstawa utrzymania wielu obywateli. Ten chiński wynalazek zmienił losy świata. Oto historia papieru Gdy tylko człowiek nauczył się wyrażać swoje myśli w sposób opisowy, najpierw za pomocą prostych malunków, później używając piktogramów i wreszcie pisma, szukał materiału, na który... Wynalazki XVIII wieku to między innymi fortepian i pierwsze fotografie Nie wszystkie wynalazki XVIII wieku były ściśle powiązane z praktyczną poprawą jakości życia ludzi. Wiele z nich znalazło swoje zastosowanie w życiu codziennym jako hobby. Do dziś sztuka, w tym muzyka czy fotografie są cenione nie tylko przez znawców. W wielu domach również w Polsce na półkach i ścianach można znaleźć zdjęcia. Fortepian może i nie jest typowym domowym meblem, ale trudno wyobrazić sobie rozwój kultury bez tego instrumentu. Za jego wynalezienie odpowiada Bartolomeo di Francesco Cristofori. Artysta pochodzący z Włoch zauważył, że muzycy nie mają kontroli nad poziomem głośności klawesynu. Aby to zmienić, około 1700 roku stworzył mechanizm młoteczkowy. Tak powstał nowoczesny fortepian, a w zasadzie jego pierwszy model. Było ich kilka. Instrumenty Cristoforiego z lat 20. XVIII w. można do dziś podziwiać w muzeach w Nowym Jorku, Rzymie oraz w Lipsku. Niektórzy szacują, że XVIII wiek to też początek fotografii. Mowa o zdjęciach, które nie przypominały jeszcze dzisiejszych fotografii. Prawdziwy przełom miał przyjść dopiero w kolejnych latach, ale już pod koniec XVIII w. Thomas Wedgwood wraz z Humphrym Davym wykonali odbitki paproci i innych przedmiotów. Jak? Umieszczając je na białym papierze lub białej skórze, a następnie traktując azotanem srebra. Na koniec prace wystawiano na bezpośrednie działanie promieni słonecznych. XVIII wiek był również ważnym rozdziałem w historii spełnienia marzeń o lataniu. We wrześniu 1783 roku bracia Montgolfier, Joseph i Étienne, zaprezentowali królowi Francji pierwszy balon na ogrzewane powietrze. Co ciekawe, pierwszymi pasażerami byli nie ludzie, a zwierzęta. Dopiero dwa miesiące później, w listopadzie 1783 r., balon Montgolfierów uniósł w powietrze dwóch mężczyzn. Nikola Tesla i jego wynalazki. Dzięki niemu wkroczyliśmy w erę elektryczności Nikola Tesla opracował ponad 125 wynalazków, na które uzyskał blisko 300 patentów. Choć do końca życia pozostał niezrozumianym geniuszem, otworzył przed nami współczesny, zelektryfikowa... Jakie były wynalazki XVIII wieku? XVIII wiek przyniósł wiele znaczących wynalazków. Jedne z najważniejszych z nich to: siewnik (1701; Jethro Tull), kamerton (1711; John Shore), pierwszy termometr rtęciowy (1724; Gabriel Fahrenheit), piorunochron (1752; Benjamin Franklin), sekstans (1757; John Campbell), woda gazowana (1767; Joseph Priestley), opatentowanie telegrafu elektrycznego (1774; Georges Louis Lesage), łódź podwodna (1776; David Bushnell), pierwszy spadochron (1783; Louis Sebastien), zamek bezpieczeństwa (1784; Joseph Bramah), krosno elektryczne (1785; Edmund Cartwright), chemiczne wybielanie (1785; Claude Bertholle), turbina gazowa (1791; John Barber), oświetlenie gazowe (1792; William Murdoch), słoik do przechowywania żywności (1795; Francois Appert), szczepionka na ospę (1796, Edward Jenner), pierwsza metalowa tokarka (1797; Henry Maudslay), bateria (1799; Alessandro Volta).
Jan Szczepanik – kim był „polski Edison” i co wynalazł?
Jan Szczepanik nieprzypadkowo był nazywany „polskim Edisonem”, bowiem lista wynalazków i patentów zapomnianego geniusza zawiera setki pozycji. Nic więc dziwnego, że jego osiągnięciami zachwycano się nie tylko Europie, ale i na świecie. Co mu zawdzięczamy?
W tym artykule: Kim był Thomas Edison i czego dokonał? Najważniejsze wynalazki Thomasa Edisona Kiedy żył i co wynalazł Jan Szczepanik? Co stworzył Jan Szczepanik? „Polski Edison” – tym mianem okrzyknięty został wynalazca i inżynier Jan Szczepanik. Pochodzący z niewielkiej miejscowości Rudniki nieopodal Mościsk samouk swoimi osiągnięciami przyczynił się do znacznego rozwoju światowej technologii. Zawdzięczamy mu wiele wynalazków, powiązanych głównie z dziedziną fotografii i kinematografii. Co wiemy na temat „polskiego Edisona” i jakie były osiągnięcia Jana Szczepanika? O tym, ale nie tylko, piszemy w dalszej części artykułu. Kim był Thomas Edison i czego dokonał? Zanim zaczniemy opowieść o naszym głównym bohaterze, przybliżmy krótko sylwetkę osoby, do której jest porównywany. Urodzony 11 lutego 1847 r. Thomas Alva Edison uważany był za jednego z najlepszych wynalazców w dziejach ludzkości. Tysiące jego patentów zrewolucjonizowały codzienność człowieka i wywarły ogromny wpływ na postęp technologiczny w różnych dziedzinach życia. Pochodził z mało zamożnej rodziny o holenderskich korzeniach, mieszkającej w miasteczku Milan, w stanie Ohio. W dzieciństwie, po zarażeniu szkarlatyną, poważnie zachorował. Swoją przygodę z nauką skończył po zaledwie trzech miesiącach formalnego nauczania i kontynuował ją w domu, pod opieką mamy. Jego dociekliwość oraz dryg do eksperymentowania przyczyniły się do późniejszych sukcesów. Za pierwszą bardziej znaczącą sumę zarobionych pieniędzy otworzył „fabrykę wynalazków” w Menlo Park. W późniejszych latach dorobił się kolejnego laboratorium oraz koncernów, które postawiły pierwszą elektrownię na świecie. Dzisiaj jednak słychać coraz więcej głosów krytyki pod adresem Thomasa Edisona. Wielu zarzuca mu podkradanie cudzych pomysłów i przypisywanie ich sobie. Takim zachowaniem przyczynił się między innymi do upadku swojego największego rywala Nikola Tesli, który był jego dawnym współpracownikiem. Thomas Edison zmarł 18 października 1931 roku. Najważniejsze wynalazki Thomasa Edisona żarówka elektryczna, automatyczny telegraf, fonograf, kinetoskop – kamera filmowa i projektor, mikrofon węglowy do telefonów, baterie i akumulator, papier fotograficzny, przenośny dyktafon, elektryczny długopis, mimeograf, krzesło elektryczne, betoniarka. 10 wynalazków z czasów II wojny światowej, z których wciąż korzystamy Wojna to koszmar, z tym dyskutować się nie da. Jednak towarzyszący jej wyścig technologiczny przynosi czasem wynalazki, które zostają z nami i okazują się nieodzowne w czasach pokoju. Pozna... Kiedy żył i co wynalazł Jan Szczepanik? Jan Szczepanik urodził się 13 maja 1872 roku w miejscowości Rudniki koło Mościsk (obecne tereny Ukrainy). W bardzo młodym wieku został sierotą. Pod swoją opiekę wzięła go ciotka – Salomea Gradowiczowa. Już od najmłodszych lat wykazywał zainteresowanie przedmiotami ścisłymi i technologią. W gimnazjum wyróżniał się na tle innych w dziedzinie matematyki i przyrody, mimo że nie ukończył tego stopnia edukacji. W późniejszych latach przeniósł się do Krakowa, gdzie uczęszczał do seminarium nauczycielskiego. Karierę pedagogiczną rozpoczął w Potoku, następnie przeniósł się do Lubiatówki i Korczyna. Z dziećmi głównie majsterkował i eksperymentował. Przez swoich uczniów został zapamiętany jako pedagog wiecznie zamyślony i nieco roztrzepany, który cały czas coś liczył i notował. W 1896 roku porzucił rolę nauczyciela i ponowie zamieszkał w Krakowie. Podjął pracę w sklepie z aparatami fotograficznymi, w którym poznał Ludwika Kleinberga. Po dwóch latach Jan udał się do Wiednia, gdzie mógł w całości poświęcić się swojej pasji. Wspólnie z Ludwikiem oraz Franzem Habrichem założył Société des Inventions Jan Szczepanik & Cie. Tam zainteresowała się nim prasa, która ochrzciła go mianem „austriackiego Edisona”. Pierwsze wynalazki Jana Szczepanika przeznaczone były przede wszystkim dla branży przemysłowej, a dokładniej producentów tkanin. W latach 1896–1906 opracował szereg udoskonaleń, które znacznie wpłynęły na rozwój dziedziny włókiennictwa. Warto tylko wspomnieć, że pomysły „polskiego Edisona” zostały opatentowane w Niemczech, Anglii oraz Stanach Zjednoczonych. Co więcej, jeden z jego patentów chciał odkupić nawet słynny amerykański pisarz Mark Twain, który w późniejszych latach napisał aż dwie nowele o naszym narodowym geniuszu. Największą popularność polskiemu wynalazcy przyniosło opracowanie systemu automatycznego tkania gobelinów. Sam Szczepanik przy wykorzystany owej metody stworzył gobelin dla cesarza Franciszka Józefa I z okazji 50-lecia panowania austriackiego władcy i wręczył mu go osobiście. Na początku XX wieku zaprojektował wraz z Kazimierzem Żegleniem kamizelkę kuloodporną. Potocznie nazwana „pancerzem Szczepanika”, służyła przede wszystkim do ochrony monarchii. Za ten wynalazek Jan Szczepanik otrzymał order od króla Hiszpanii Alfonsa XIII oraz cara Mikołaja II. Warto jednak wspomnieć, że choć za twórcę kamizelki kuloodpornej uznawany jest głównie Żegleń, to ze względu na fakt, że panowie mieszkali na dwóch różnych kontynentach, Szczepanik także przypisywał sobie to osiągnięcie. W tym samym okresie Jan Szczepanik pracował nad przekazywaniem obrazów na odległość z dźwiękiem. Skutkiem tych eksperymentów był telektroskop, który finalnie zamienił się w telefot i został zaprezentowany na wystawie w Paryżu i Wiedniu. Tym sposobem Jan Szczepanik zyskał tytuł pioniera telewizji, chociaż projekt nie został zrealizowany. Rozpisywały się o nim takie światowe media jak „New York Times”. Mimo ogromnej rozpoznawalności i zwolnienia z służby wojskowej, został wysłany na jej odbycie. Szczepanika skierowano do Przemyśla, jednej z największych twierdz cesarstwa habsburskiego. Tam próbował swoich sił w udoskonaleniu telegrafu iskrowego oraz karabinu automatycznego. W 1902 r. poślubił Wandę Dzikowską, a kilka lat później ponownie osiadł w Tarnowie z powodu problemów finansowych. Owocem ich małżeństwa była piątka dzieci – Andrzej, Zbigniew, Bogdan, Bogusław i Maria. Jego europejska sława dotarła również do Polski, w której całymi dniami pracował nad nowymi wynalazkami. W latach 1906–1914 przyczynił się do rozwoju fotografii barwnej, dzięki metodzie blaknięcia barw pod wpływem światła. Ponadto skonstruował kamerę i projektor do filmu kolorowego. Zaprezentował nawet małoobrazkowy film oraz zarejestrował operację chirurgiczną za pomocą swojego sprzętu, którą można było potem odtworzyć. Podczas I wojny światowej „polskim Edisonem” zainteresowali się Niemcy. Złożyli zamówienie na wykonanie ogromnych gobelinów, które miały prezentować wielkie zwycięstwo Cesarstwa Niemieckiego. Prace jednak przerwano ze względu na kolejne klęski niemieckiej armii. Po wojnie Szczepanik pracował i mieszkał w Wiedniu i Berlinie. W 1925 roku zachorował na nowotwór i zaczął leczenie w jednym z berlińskich szpitali. Jan Szczepanik zmarł rok później, 18 czerwca, w Tarnowie, w wieku 54 lat i w otoczeniu rodziny. Dzięki swojej wszechstronności szybko zyskał przydomek „polskiego Edisona”, ale także „geniusza z Galicji” czy „galicyjskiego da Vinci”. Niestety, Jan Szczepanik nie zasłynął za życia na skalę Thomasa Edisona, do którego był wielokrotnie porównywany, i został doceniony dopiero po latach. Warto jednak zaznaczyć, że swoimi pracami odegrał ważną rolę w rozwoju dziedzin wizualnych. Z notatek, które zostawił po sobie Szczepanik, wynika, że pracował również nad łodziami podwodnymi, sterowcami i samolotami z ruchomymi skrzydłami. Co stworzył Jan Szczepanik? Do najważniejszych wynalazków Jana Szczepanika, nazywanego przez wielu „polskim Edisonem”, zaliczamy: telektroskop, aparat „telefot”, fotosculptor – urządzenie optyczne do odwzorowania trójwymiarowych przedmiotów, samoczynny regulator ciągu palenisk kotłowych, metoda zapisu dźwięku na filmie przy użyciu promieni katodowych, kolorowa fotografia trójwymiarowa, telegraf bezprzewodowy, system barwnego filmu, światłoczuły papier barwny, kinefoto do wyświetlania serii zdjęć w szybkim tempie, urządzenie do pomiaru jasności, kamizelka kuloodporna. Źródła: muzeum.tarnow.pl, iderepublica.pl, ipn.gov.pl Szukasz więcej fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska". Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie. Nasz ekspert Filip Nowek Z wykształcenia dziennikarz, chociaż na co dzień zajmuje się komunikacją marketingową. Pasjonat podróżowania. Autor przewodników po europejskich krajach i ciekawostek o największych miastach świata. Prywatnie miłośnik tenisa i wypadów do kina.