Archeolodzy odnaleźli grobowiec sprzed 5400 lat. Ujawnia tajemnice prehistorycznych wierzeń
Niedaleko hiszpańskiej Antequery naukowcy zidentyfikowali kolejny megalityczny grobowiec. Uczeni twierdzą, że prehistoryczni ludzie ustawili dolmeny w taki sposób, aby jak najlepiej skorzystać ze słonecznej pogody w trakcie przesilenia letniego.
W tym artykule: Nowy grobowiec był związany z przesileniem letnim Prehistoryczni budowniczy przywiązywali dużą wagę do zjawisk pogodowych Prehistoryczne wierzenia w Europie były oparte na symbolu słońca W okolicach hiszpańskiej Antequery (Andaluzja) znajduje się kompleks megalitycznych dolmenów. Budowle stworzono ponad 5000 lat temu, a w 2016 roku zostały wpisane na listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. W tym miejscu znajdują się również dwie formacje skalne: La Peña de los Enamorados oraz El Torcal de Antequera. Naukowcy od dawna zakładali, że to właśnie ukształtowanie terenu miało wpływ na powstanie grobowców. Nowy grobowiec był związany z przesileniem letnim W trakcie najnowszych badań hiszpańscy naukowcy zidentyfikowali kolejny grobowiec prehistorycznej nekropolii. Datowanie radiowęglowe wykazało, że mógł powstać ok. 5400 lat temu. Uczeni twierdzą, że jego lokalizacja nie była przypadkowa. Miała olbrzymie znaczenie podczas przesilenia letniego. Jest to moment maksymalnego wychylenia osi obrotu Ziemi w kierunku Słońca. Biegun północny znajduje się wówczas bliżej Słońca niż południowy. W naszej części świata odnotowuje się wówczas najdłuższy dzień w roku. Nowo odkryty grobowiec znajduje się tuż obok formacji La Peña de los Enamorados, czyli Skały Zakochanych. Wzgórze zawdzięcza swoją nazwę lokalnej legendzie, która opowiada o młodej parze, której uczucia nie akceptowali ich rodzice. Swoją miłość musieli zachowywać w ukryciu, lecz w końcu postanowili uciec. Ojciec chłopaka wysłał swoich ludzi w pościg. Zakochani dotarli w końcu do skały i niczym Romeo i Julia postanowili zakończyć swój żywot, skacząc ze szczytu. Wybrali śmierć razem niż życie osobno. Prehistoryczni budowniczy przywiązywali dużą wagę do zjawisk pogodowych I chociaż prehistoryczni ludzie prawdopodobnie nie znali tej legendy, okazuje się, że dla nich skała również miała ogromne znaczenie. Grobowiec wybudowano w taki sposób, aby światło wschodzącego letniego słońca wpadało do komory znajdującej się głęboko w środku. La Peña de los Enamorados ma taki właśni kształt, aby słońce jak najdłużej naświetlało wnętrze budowli. Badania zostały opublikowane na łamach czasopisma naukowego „Antiquity”. W artykule naukowcy zwrócili uwagę na to, że „system naświetlania” przypomina ten znany z Newgrange. To jeden z największych grobów korytarzowych, który znajduje się w Irlandii i należy do kompleksu zwanego Brú na Bóinne (tłum. Pałac nad Boyne). Różnica polegała na tym, że irlandzki grobowiec był naświetlany podczas przesilenia zimowego. Sensacyjne odkrycie w Hiszpanii: znaleziono olbrzymi megalityczny kompleks składający się z ponad 500 kamieni Archeolodzy twierdzą, że megalityczny kompleks jest prawdopodobnie jednym z największych w Europie. Kto go zbudował? Badacze twierdzą, że Newgrange zbudowano w taki sposób, aby podczas przesilenia zimowego 19–23 grudnia ok. 9 rano wiązka promieni wschodzącego słońca przenikająca przez otwór dachowy biegła wzdłuż korytarza i wpadała do komory. Miała rozświetlać ją na zaledwie 15-17 minut. Do dziś naukowcy są pod wrażeniem dokładności i precyzji prehistorycznych inżynierów. Co ciekawe, Newgrange powstało ponad 1000 lat przed Stonehenge. Prehistoryczne wierzenia w Europie były oparte na symbolu słońca Wracając do hiszpańskiego grobowca, naukowcy podkreślają, że to, co łączyło obydwie budowle, to znaczenie symboliczne. Uczeni uważają, że ludzie z dzisiejszej Hiszpanii i Irlandii mieli podobne poglądy co istnienia pozagrobowego, a także przywiązywali wielką wagę do Słońca, które od tysięcy lat w kulturze jest symbolem życia. Wszak intencją budowniczych Newgrange było pokazanie zwycięstwa życia nad śmiercią. Kultury iberyjskie również w ten sposób mogły demonstrować swoje wierzenia. Naświetlenie grobowca i nastanie jasności, miały być manifestacją tej wiary. – Ci ludzie byli naprawdę sprytnymi architektami. Chcieli stworzyć układ kamieni, który miałby konkretną funkcję. Co więcej, ściany grobowca były naznaczone malowidłami. Oznacza to, że był to element większego rytuału – twierdzi Leonardo García Sanjuán, archeolog z Uniwersytetu w Sewilli i współautor badania. W grobowcu naukowcy odnaleźli ludzkie szczątki, a także pozostałości ceramicznych przedmiotów. Badacze uważają, że grobowiec był używany przez ok. 1000 lat. Archeolodzy zwracają również uwagę, że wewnętrzne ściany wykonano z kamienia, który ma charakterystyczne ślady „falowania”. W połączeniu ze światłem słonecznym taka konstrukcja miała tworzyć specjalne „efekty wizualne”. Źródło: Antiquity Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
W ukraińskiej jaskini odkryto figurki należące do pradawnej kultury. Tajemnicze artefakty mają ponad 5000 lat
Archeolodzy odnaleźli pięć glinianych figurek, które przedstawiały kobiety. Naukowcy twierdzą, że należały do kultury Cucuteni-Trypole i mają ok. 5000 lat. Prawdopodobnie zostały złożone w ramach tajemniczego rytuału.
W tym artykule: Jaskinię odkryto już w XIX wieku Figurki wykorzystywano podczas tajemniczych rytuałów Ludzie z kultury Cucuteni-Trypole zakładali olbrzymie osady W ukraińskiej gipsowej jaskini Werteba, która znajduje się w obwodzie tarnopolskim, badacze odnaleźli pięć kobiecych figurek. Archeolodzy ustalili, że mają one ponad 5000 lat i należały do kultury Cucuteni-Trypole. Badania z 2014 roku wykazały, że stanowisko archeologiczne Talianki (obwód czerkaski) było w epoce miedzi największą osadą neolitycznej Europy. Jaskinię odkryto już w XIX wieku Odkrycia dokonali w marcu 2023 roku archeolodzy z Muzeum Regionalnego w Borszczowie. Badania odbywały się, pomimo że kraj od 24 lutego 2022 roku zmaga się z rosyjską inwazją. Najnowszymi wykopaliskami kierował Mykhailo Sokhatskyi, badacz kultury Cucuteni-Trypole i dyrektor muzeum. Archeolodzy odnaleźli w sumie pięć glinianych figurek, które zostały ukryte w nieznanym wcześniej otworze w ścianie jaskini. Werteba została odkryta przypadkiem w 1822 roku. W XIX wieku odkryto pierwsze ślady pradawnej kultury, która kształtowała się na terenach dzisiejszej Ukrainy. Jaskinia składa się z wielu wąskich i rozgałęzionych korytarzy, które mogą mieć nawet 8 km długości. W przeszłości odnaleziono tu ponad 1000 ozdobnych naczyń ceramicznych oraz pozostałości neolitycznych artefaktów. Badacze znaleźli również narzędzia krzemienne, a także inne gliniane figurki, które przedstawiały ludzkie postacie. Figurki wykorzystywano podczas tajemniczych rytuałów Wiele przedmiotów ukryto w trudno dostępnych miejscach jaskini. Naukowcy twierdzą, że artefakty były zbierane w jaskini przez ponad 1000 lat i pochodziły z okresu od 3870 do 2710 r. p.n.e. Już w przeszłości pojawiały się teorie, że Werteba była miejscem kultu i tajemniczych rytuałów. Jaskinia straciła na znaczeniu ok. 2500 r. p.n.e. Ma to związek prawdopodobnie z upadkiem lokalnych populacji rolniczych. Archeolodzy odnaleźli glinianą figurkę, która przedstawia prehistoryczne bóstwo Niezwykle rzadką figurkę znaleziono w niemieckiej Bawarii. Naukowcy uważają, że to bogini wody z epoki żelaza. Figurki odnalezione w tym roku zostały przez archeologów określone jako totemy. Prawdopodobnie używano ich podczas świętych rytuałów. Ukraińscy badacze twierdzą, że artefakty mogły być składane w jaskini, aby prosić o bezpieczeństwo i ochronę bogów. Otwór, w którym umieszczono posążki, został dodatkowo zabezpieczony specjalną pieczęcią, którą wykonano z kłów dzika. Badacze przyznają, że nie spotkali się wcześniej z taką praktyką w Europie. W miejscach związanych z kulturą Cucuteni-Trypole odnajdywano wprawdzie szczątki dzików, ale były to niezwykle rzadkie znaleziska. Kły dzika najczęściej odkopywano w grobowcach. Podczas rytuałów używano kości zwierząt udomowionych, takich jak psy, owce, kozy lub krowy. Ludzie z kultury Cucuteni-Trypole zakładali olbrzymie osady Kultura Cucuteni-Trypole zwana jest również kulturą ceramiki malowanej. Badania wykazały, że największe osady w dzisiejszej Ukrainie mogły być zamieszkiwane nawet przez 30 tys. mieszkańców. Dowody archeologiczne wskazują, że siedliska złożone były z prostokątnych i długich budynków z glinianymi ścianami. Budynki wsparto na masywnych słupach. Wśród budynków identyfikowano warsztaty. Oznacza to, że społeczności te zajmowały się rzemiosłem. Kultura ta dominowała na dużym obszarze Europy Wschodniej w okresie późnego neolitu i epoki miedzi, w latach 6000–2750 p.n.e. Ludzie z kultury Cucuteni-Trypole trudnili się również rolnictwem, a także hodowlą zwierząt. Co ciekawe, ich osady zazwyczaj istniały zaledwie 60–80 lat. Po tym czasie były palone, co prawdopodobnie było elementem ich kultury. Do tej pory nie wyjaśniono jednak, co oznaczał ten zwyczaj. Właśnie dlatego nowe odkrycia mogą rzucić nowe światło na tajemnice kultury ceramiki malowanej. Źródło: Arkeonews. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Naukowcy odnaleźli najstarsze ślady pozostawione przez człowieka. Mają ponad 300 tys. lat
W Niemczech naukowcy odnaleźli prawdopodobnie najstarsze odciski ludzkich stóp. Ślady pochodzą z paleolitycznego stanowiska w Dolnej Saksonii i mogą mieć nawet 300 tys. lat.
W tym artykule: Naukowcy odnaleźli trzy ślady wymarłego hominida Odkrycie rzuca światło na ekosystem, który od dawna nie istnieje Naukowcy odnaleźli również ślady zostawione przez wymarłe gatunki Międzynarodowy zespół badaczy z kilku niemieckich instytucji naukowych oraz z Uniwersytetu w Lejdzie dokonał wyjątkowego odkrycia. Uczeni zidentyfikowali prawdopodobnie najstarsze odciski stopy pozostawione przez człowieka. Ślady odkryto na kilku stanowiskach w Schöningen w Dolnej Saksonii. Pochodzą z okresu paleolitu i mają ponad 300 tys. lat. Naukowcy odnaleźli trzy ślady wymarłego hominida Odkrycie zostało opublikowane na łamach najnowszego wydania czasopisma naukowego „Quaternary Science Reviews”. Uczeni opisują w artykule, że trzy odciski prawdopodobnie należą do Homo heidelbergensis. To wymarły gatunek lub podgatunek człowieka, który żył w środkowym plejstocenie. W miejscu, w którym ci ludzie pozostawili cenne wskazówki paleontologiczne dla następnych pokoleń, badacze odnaleźli również ślady różnych gatunków zwierząt. Niemieccy naukowcy podkreślają, że wszystkie odnalezione dowody ukazują, jak wyglądał ówczesny ekosystem. – Ślady odkryte Schöningen rzucają światło na to, jak wyglądał wówczas świat. Niegdyś na tym terenie żyły różne gatunki ssaków, m.in. stada wymarłych już słoni, nosorożców i zwierząt parzystokopytnych. Stworzenia zamieszkiwały bujne brzozowe i sosnowe lasy oraz żerowały wzdłuż błotnistych brzegów pradawnego jeziora – wyjaśniają naukowcy. I dodają, że był to okres niezwykłej bioróżnorodności. W tym nieistniejącym już świecie żył człowiek heidelberski. Najstarszy przedstawiciel Homo sapiens może być jeszcze starszy niż dotychczas sądzono Okazuje się, że najstarszy odkryty dotąd Homo sapiens, Omo I, może mieć ponad 230 tysięcy lat. Pokazały to najnowsze badania. – Tak mogło wyglądać Dolna Saksonia 300 tys.lat temu. Po raz pierwszy przeprowadziliśmy szczegółowe badania kopalnych śladów z dwóch stanowisk w Schöningen – twierdzi dr Flavio Altamura, główny autor odkrycia i naukowiec z Uniwersytetu w Tybindze. Odkrycie rzuca światło na ekosystem, który od dawna nie istnieje Naukowcy twierdzą, że dwa odciski stóp człowieka prawdopodobnie należały do młodych osobników. Uczeni postawili hipotezę, że kilku przedstawicieli Homo heidelbergensis prawdopodobnie korzystało z zasobów jeziora i jego okolic. Znajdowali się w niewielkiej grupie. Badacze podejrzewają, że mogła być to rodzina. – W zależności od pory roku, wokół jeziora dostępne były rośliny, owoce, liście, pędy i grzyby. Nasze ustalenia wykazały, że wymarły gatunek człowieka heidelberskiego zamieszkiwał brzegi jezior lub rzek z płytką wodą. To potwierdza teorie oparte na dowodach z innych stanowisk z dolnego i środkowego plejstocenu, gdzie również odkryto ślady hominidów – twierdzi dr Altamura. – Na podstawie znalezionych śladów wnioskujemy, że była to prawdopodobnie „rodzinna wyprawa” nad jezioro, a nie grupa myśliwych, która udała się na polowanie – twierdzą badacze. Według autorów dowody zebrane w Schöningen pokazują, jak wyglądała koegzystencja ludzi i zwierząt w tym regionie Europy. A także odkrywa pewne sekrety zwykłego życia naszych przodków. Naukowcy odnaleźli również ślady zostawione przez wymarłe gatunki Zespół przekazał, że wśród pozostałości po prehistorycznych zwierzętach znajdowały się ślady Palaeoloxodon antiquus. To wymarły gatunek słonia, który żył w Europie praktycznie przez cały okres plejstocenu. Był wówczas największym stworzeniem lądowym na tym kontynencie. Ssaki te były nawet dwa razy większe od współczesnych trąbowców. Miały duże i proste ciosy. Największe samce mogły ważyć nawet 10–12 ton. Co ciekawe, dotychczas nie wiadomo było, czy zwierzęta te wyginęły na skutek kontaktu z człowiekiem, czy ich zniknięcie zostało spowodowane zmianami klimatycznymi. Niemalże pewne jednak jest to, że Palaeoloxodon antiquus wycofywały się na południe Europy w okresach lodowcowych, natomiast w okresach międzylodowcowych wędrowały na północ. Ostatnie badania wykazały, że już 125 tysięcy lat temu neandertalczycy polowali na te olbrzymie ssaki. – Ślady słoni, które odkryliśmy w Schöningen, mają aż 55 cm długości. Co więcej, w miejscu niektórych odcisków znaleźliśmy również fragmenty drewna, które zostały wepchnięte przez zwierzęta w miękką wówczas glebę – mówi dr Jordi Serangeli, paleontolog, który nadzorował wykopaliska w Schöningen. Naukowcy odnaleźli również odciski zostawione przez nosorożca z wymarłego rodzaju Stephanorhinus. – To pierwszy odcisk stopy Stephanorhinus, jaki kiedykolwiek odkryto w Europie – wyjaśniają badacze. Źródło: Quaternary Science Reviews.
Model AI potrafi przetłumaczyć starożytne pismo klinowe. To przełom w badaniach dawnych cywilizacji?
Naukowcy z dwóch izraelskich uniwersytetów stworzyli model sztucznej inteligencji, która potrafi tłumaczyć starożytne pismo akadyjskie na język angielski. Czy to przełom w rozszyfrowywaniu wciąż nieodczytanych języków?
W tym artykule: Sztuczna inteligencja w nauce Nowy model AI może tłumaczyć pismo klinowe na angielski AI może pomóc w badaniach nad starożytnymi kulturami Starożytne teksty to jedno z najcenniejszych źródeł wiedzy o pradawnych kulturach. Słowo pisane jest mniej podatne na manipulację i zniekształcenia niż przekazy ustne. Nie zawsze jednak chodzi o prawdziwość treści. Wszak mitologie lub legendy z dzisiejszego punktu widzenia niewiele mają wspólnego z nauką. Chodzi jednak o kontekst kulturowy, który umożliwia poznanie obyczajów, wierzeń i tradycji dawnych ludów i społeczności. Sztuczna inteligencja w nauce Problem polega na tym, że wiele systemów pisma, które pochodzą z różnych części świata, wciąż nie zostało odczytanych. Właśnie dlatego cały czas nie mamy wielu informacji o poszczególnych cywilizacjach, a niektóre niemalże odchodzą w zapomnienie. Naukowcom nadal nie udało się odszyfrować m.in. pisma cywilizacji Doliny Indusu, pisma protoelamickiego lub linearnego A oraz dysku z Fajstos. Jednak wraz z rozwojem sztucznej inteligencji naukowcy uzyskują zupełnie nowe możliwości. Modele AI wykorzystywane są już w diagnozowaniu chorób, robotyce, a nawet identyfikacji zaginionych dzieł sztuki lub poszukiwaniu życia pozaziemskiego. Sztuczna inteligencja staje się jednym z podstawowych i najważniejszych narzędzi badawczych. Dlatego uczeni z dwóch izraelskich uniwersytetów postanowili wykorzystać ją w tłumaczeniach starożytnego pisma klinowego. Nowy model AI może tłumaczyć pismo klinowe na angielski Badacze z Uniwersytetu w Tel Awiwie i Uniwersytetu Ariel stworzyli program, który potrafi przetłumaczyć trudny do rozszyfrowania pisany język akadyjski. Należy do grupy języków semickich i używany był w Mezopotamii od połowy III tysiąclecia p.n.e. do początków I tysiąclecia n.e. Zapisywany był sumeryjskim pismem klinowym, czyli jedną z najstarszych na świecie odmian pisma. AI, którą opracowali izraelscy uczeni, umożliwia tworzenie niezwykle dokładnych przekładów ze znaków logograficznych i sylabicznych na język angielski. Model opiera się na przetwarzaniu języka naturalnego oraz na uczeniu głębokim, które bazuje na tzw. konwolucyjnych sieciach neuronowych (CNN). Technologia ta stosowana jest m.in. do analizy obrazów. Starożytna Mezopotamia – jak wyglądało życie w najstarszej znanej cywilizacji? Starożytna Mezopotamia to kraina na Bliskim Wschodzie, położona w dorzeczu dwóch rzek - Eufratu i Tygrysu. Jakie są najważniejsze dokonania ludów Mezopotamii? Na te i inne pytania odpowiada... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/starozytna-mezopotamia-jak-wygladalo-zycie-w-najstarszej-znanej-cywilizacji-fot-houssam-shbaro-anadolu-agency-via-getty-images-bdc8536.jpeg" width="938" height="623" alt="Starożytna Mezopotamia - jak wyglądało życie w najstarszej znanej cywilizacji? (fot. Houssam Shbaro/Anadolu Agency via Getty Images)" title="Starożytna Mezopotamia - jak wyglądało życie w najstarszej znanej cywilizacji? (fot. Houssam Shbaro/Anadolu Agency via Getty Images)" /> – Tłumaczenie może być procesem złożonym, ponieważ wymaga nie tylko znajomości dwóch różnych języków, ale także różnych kontekstów kulturowych. Technologie wspomagające tłumaczenia stają się z roku na rok coraz bardziej wszechobecne, co jest związane z postępem m.in. sztucznej inteligencji – twierdzą naukowcy w artykule, który został opublikowany na łamach czasopisma „PNAS Nexus”. AI może pomóc w badaniach nad starożytnymi kulturami Badacze podkreślają jednak, że chociaż urządzenia wykorzystywane do tłumaczenia tekstów są coraz lepsze, sytuacja wyglądała nieco inaczej z językami starożytnymi. – Ich odczytanie i zrozumienie wymaga wiedzy o dawno wymarłej wspólnocie językowej. Ponadto same teksty mogą być bardzo fragmentaryczne – czytamy w artykule. Główni autorzy dr Shai Gordin, dr Gai Gutherz, dr Jonathan Berant i dr Omer Levy stworzyli w sumie dwie wersje modelu AI. Jeden tłumaczy akadyjskie pismo klinowe na alfabet łaciński, natomiast drugi generuje kod w standardzie Unicode. Badacze podkreślają, że pierwsza wersja daje lepsze wyniki. Wynoszą one ok. 37 według BLEU (Bilingual Evaluation Understudy). To algorytm do ewaluacji jakości tłumaczenia automatycznego. – W ciągu ostatnich dwóch stuleci znaleziono setki tysięcy takich tekstów, z których większość zapisana jest w języku sumeryjskim i akadyjskim. Wiele z nich wciąż nie zostało odczytanych. Nasza technologia może pomóc historykom, archeologom i innym badaczom w badaniach cywilizacji Bliskiego Wschodu, a w przyszłości być może również innych, mniej znanych kultur – twierdzą autorzy. Opracowany przez nich model AI jest dostępny na platformie GitHub. To serwis internetowy przeznaczony do projektów programistycznych. Naukowcy chcieli, aby każdy miał dostęp do ich rozwiązania. Źródło: PNAS Nexus Szukasz więcej fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska". Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Archeolodzy w Peru odnaleźli mumie nastolatka i kilkulatków. Dzieci zostały złożone w ofierze
Badacze z Peru prowadzili wykopaliska w ważnym prekolumbijskim mieście. Odnaleźli tam 8 mumii dzieci, jedną nastolatka i 12 zmumifikowanych dorosłych. Wszystkie mumie miały od 800 do 1200 lat. Naukowcy twierdzą, że osoby te zostały złożone w ofierze podczas powszechnego rytuału.
W tym artykule: Mumie dzieci i dorosłych, które zostały złożone w ofierze Archeolodzy znaleźli starannie zapakowaną mumię nastolatka Cajamarquilla to prekolumbijski ośrodek handlu W dzisiejszym Peru w okresie prekolumbijskim rozwinęło się kilka ważnych cywilizacji. Niektóre z nich pochodzą jeszcze z czasów przed państwem Inków. Dawne kultury są świadectwem dziedzictwa Ameryki Południowej i elementem tożsamości żyjących tam ludzi. Problem polega na tym, że rdzenni mieszkańcy, którzy żyli kilka tysięcy lat temu, nie zostawili po sobie wielu śladów archeologicznych. Dlatego wiedza o nich wciąż jest niepełna. Mumie dzieci i dorosłych, które zostały złożone w ofierze Badania dawnych społeczności opierają się w dużej mierze na pozostałościach architektury i wszelkich artefaktach, które są dziełem dawnych ludzi. Z drugiej strony, wyjątkowo cennym źródłem informacji są mumie. To dlatego, że zachowują się w nich tkanki miękkie, fragmenty organów, a także włosy lub paznokcie. Ich analiza połączona z danymi historycznymi i archeologicznymi często rzuca światło na wydarzenia z przeszłości. Peruwiańskie społeczności znane były z brutalnych rytuałów, podczas których mordowano dzieci i dorosłych. Następnie składano ciała np. w grobowcach ludzi o wysokim statusie. Tylko w ciągu ostatnich dwóch lat naukowcy odnaleźli co najmniej kilkadziesiąt zmumifikowanych ludzkich szczątek, które pochodziły z różnych kultur, m.in. Wari i Chimú. W Peru odnaleziono kolejne szczątki dzieci, które zostały złożone w ofierze. Niektóre noszą ślady przemocy Archeolodzy znaleźli kolejne mumie w grobowcu bogatego mężczyzny sprzed prawie 1200 lat. Wszystko wskazuje na to, że to kolejne ofiary, które zostały zamordowane w ofierze, na jego cześć. W trakcie najnowszych wykopalisk, na stanowisku archeologicznym Cajamarquilla na obrzeżach Limy, naukowcy odkryli kolejne peruwiańskie mumie. 8 z nich należało do dzieci, a 12 do dorosłych. Jednak uwagę badaczy szczególnie zwróciła jedna, która została owinięta w tobołek. We wnętrzu znajdowały się fragmenty skóry i włosy, a także kilka ceramicznych przedmiotów. Badanie wykazało, że był to nastoletni chłopiec. Archeolodzy znaleźli starannie zapakowaną mumię nastolatka Zawinięta mumia znajdowała się w podziemnym grobowcu. Autorzy odkrycia podkreślają, że zwłoki były bardzo dobrze zachowane. Badacze ustalili, że chłopiec żył prawdopodobnie ok. 1100 lub 1200 lat temu. Co ciekawe, jego szczątki znajdowały się zaledwie 200 metrów od miejsca, w którym w ubiegłym roku znaleziono mumię bogatego mężczyzny. W jego grobie odkryto co najmniej kilkanaście szkieletów dzieci, które zostały złożone w ofierze. – Ludzi z kultury andyjskiej wyróżniały nietypowe praktyki pogrzebowe. Ich postrzeganie życia całkowicie różniło się od naszego. Śmierć była dla nich czymś bardzo istotnym. Wierzyli, że umarli trafiają do innego, równoległego świata. Być może zamordowane dzieci miały towarzyszyć duszy tego człowieka w trakcie podróży w zaświaty. Mogła być to również forma przypodobania się bogom oraz sposób na odganianie złych duchów – mówił w 2022 roku Pieter Van Dalen Luna, archeolog z Uniwersytetu Świętego Marka, który był autorem odkrycia. Badacze przypuszczają, że szczątki tak wielu osób, które udało się odnaleźć, również mogły być częścią podobnej ofiary. Archeolodzy planują w tym miejscu kolejne wykopaliska. Bardzo możliwe, że to właśnie na cześć nastolatka zamordowano pozostałe osoby. Naukowcy mają nadzieję, że przyszłe badania pozwolą odpowiedzieć na pytania, kim był ten chłopiec. Cajamarquilla to prekolumbijski ośrodek handlu Cajamarquilla to stanowisko archeologiczne, które znajduje się w granicach dzielnicy Limy – San Juan de Lurigancho. W czasach prekolumbijskich było to jedno z największych miast regionu. Na terenie kompleksu, który ma powierzchnię ok. 167 hektarów, znajdują się ruiny czterech piramid i pozostałości świątyń i innych budowli, które wykonano z suszonej cegły, zwanej również adobe. Naukowcy, którzy brali udział w najnowszych wykopaliskach, podkreślają, że Cajamarquilla była zamieszkana przede wszystkim przez ludzi, którzy pochodzili z wybrzeża oraz z Wyżyny Patagońskiej. Osada była oddalona od linii brzegowej o zaledwie ok. 25 kilometrów. W dawnych czasach miasto było niezwykle bogatym i dobrze prosperującym ośrodkiem handlu. W czasach jego świetności żyło tam ok. 15 tys. osób. Źródło: Reuters. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
W Słowacji odkryto duży masowy grób. Zmarli mieli odcięte głowy, a wśród nich byli nastolatkowie
Archeolodzy odnaleźli masowy grób w Słowacji. Pochodzi sprzed 7000 lat. Zmarli zostali prawdopodobnie złożeni w ofierze. Czy wiadomo, kim byli?
W tym artykule: Zmarli zostali prawdopodobnie złożeni w ofierze Szkielety były pozbawione głów, ale czaszek brakowało w mogile Dlaczego ci ludzie zostali zamordowani? Kim byli ludzie z kultury ceramiki wstęgowej rytej? Niemieccy archeolodzy z Uniwersytetu Christiana-Albrechta w Kilonii prowadzili wykopaliska we wczesnoneolitycznej osadzie, która znajduje się na terenie dzisiejszej Słowacji, niedaleko Vráble, w pobliżu granicy z Austrią i Węgrami. W młodszej epoce kamienia żyła w tym regionie kultura ceramiki wstęgowej rytej (KCWR). Jej nazwa pochodzi od specyficznej kulistej formy naczyń, które ówcześni ludzie wyrabiali z gliny. Zdobili je ornamentem rytym w postaci spiralnych wstęg lub innych geometrycznych kształtów. Zmarli zostali prawdopodobnie złożeni w ofierze Archeolodzy badali dawną osadę, aby dowiedzieć się więcej o historii i zwyczajach przedstawicieli kultury KCWR. W trakcie ostatniego etapu wykopalisk odnaleźli masowy grób, w którym znajdowały się szczątki ok. 35 osób. Naukowcy twierdzą, że prawdopodobnie wszyscy przed śmiercią zostali ścięci, a następnie wrzuceni do dużego rowu. Badacze ocenili, że wielu spośród zmarłych to osoby w wieku nastoletnim. Grób pochodzi z ok. 5000 r. p.n.e. Eksperci podejrzewają, że ludzie złożeni w grobie zostali zamordowani i złożeni w ofierze. Martin Furholt, profesor archeologii na Uniwersytecie Christiana-Albrechta uważa, że mogło mieć to coś wspólnego z dawnymi praktykami magicznymi i wierzeniami. Makabryczne odkrycie: w Anglii wykopano 40 szkieletów. Wszyscy zmarli mieli odcięte głowy... Ludzkie szczątki znajdowały się na cmentarzu z czasów Imperium Rzymskiego w angielskim hrabstwie Buckinghamshire. Archeolodzy twierdzą, że ciała należały głównie do przestępców i wszys... Uczony zauważa, że nieopodal masowego grobu odkryto również mur obrony, zbudowany w podobnym okresie. Prawdopodobnie ludzie z kultury KCWR wierzyli, że ofiara z ludzi może w nadprzyrodzony sposób wzmocnić nową fortyfikację. – Myślę, że to był sposób na dodatkową ochronę osady – twierdzi prof. Furholt. Szkielety były pozbawione głów, ale czaszek brakowało w mogile Co ciekawe, niemiecki uczony zwraca uwagę na to, że pradawni ludzie kultury ceramiki wstęgowej rytej mogą być przodkami pierwszych osadników neolitycznych w Europie Zachodniej. Tych samych, którzy budowali megalityczne budowle m.in. Stonehenge w Anglii oraz Carnac we Francji. Naukowcy dokładnie przeanalizowali szkielety i okazało się, że szczątki nie miały żadnych dodatkowych urazów ani widocznych zmian patologicznych. Wszystkie dowody mogą potwierdzać hipotezę o celowym zamordowaniu tych ludzi i złożeniu ich do masowego grobu w formie rytualnej. Ciała leżały w różnych pozycjach, co oznacza, że zostały po śmierci bezładnie wrzucone do dołu. Co więcej, w mogile nie znaleziono czaszek, a badacze nie są pewni, jak i kiedy je usunięto. Dlaczego ci ludzie zostali zamordowani? Większość zmarłych w chwili śmierci miała od 18 do 25 lat, a niewiele osób przekraczało 30. rok życia. Archeolodzy podkreślają, że nie było tam żadnych osób starszych, natomiast był jeden noworodek. Co więcej, były to jedyne zwłoki, które nie zostały pozbawione głowy. – Musimy przeprowadzić więcej badań, aby dowiedzieć się, o co tutaj chodziło – przyznaje Zuzana Hukeľová, antropolożka, która brała udział w wykopaliskach. Prof. Furholt zwraca uwagę na to, że w neolitycznej osadzie znajdowało się ok. 80 domostw, które zazwyczaj były wielopokoleniowe. Wioska była podzielona na trzy „dzielnice”, a mur obronny miał otaczać tylko jedną z nich. Bardzo możliwe, że było to osiedla, w którym mogła mieszkać elita tejże osady, która chciała odgrodzić się od reszty społeczności. Być może fortyfikacja miała bronić nie przed najeźdźcami z innych kultur lub plemion, ale przed własnymi sąsiadami. Kim byli ludzie z kultury ceramiki wstęgowej rytej? Kultura ceramiki wstęgowej rytej zajmowała terytorium, które podzielone było na wschodni i zachodni odłam. Kultura zajmowała głównie Wielką Nizinę Węgierską, Kotlinę Koszycką, Nizinę Wschodniosłowiańską, Ukrainę Zakarpacką, Transdanubię, Słowację i Dolną Austrię. KCWR była pierwszą neolityczną kulturą, która pojawiła się w Europie Środkowej. Co ciekawe, ludzie z tej kultury przywędrowali również na obszar dzisiejszej Polski i była to pierwsza w pełni neolityczna kultura na naszych ziemiach. Osady kultury ceramiki wstęgowej rytej zakładane były na żyznych glebach. Neolityczni osadnicy uprawiali różnego rodzaju zboża, takie jak pszenica płaskurka, orkisz, jęczmień, proso, groch, soczewica oraz mak. Ludzie z KCWR zbierali dzikie jabłka, orzechy, poziomki, czereśnie, a oprócz uprawy zbóż hodowali bydło, owce lub kozy. Przedstawiciele KCWR żyli w domach-gospodarstwach. Kilka takich domów składało się na jedną osadę, w której mogło mieszkać od 100 do 200 osób przez kilka pokoleń. Źródło: Live Science. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Jak zrozumieć rdzenne ludy i co im zawdzięczamy? Fiann Paul poleca inspirujące filmy
Jako psychoanalityk coraz częściej słyszę o obecności rdzennych ludów w snach swoich klientów. Dlaczego mają one szczególne znaczenie dla psychiki człowieka? Czy tylko dlatego, że powoli znikają i mogą być jedynie doświadczone jako sen? Trochę tak, dosłownie i w przenośni. Rdzenne ludy reprezentują szczególnie ważną część zarówno nas samych jak i naszej planety i jej historii. Ta część nas znika również i czasem woła nas o ocalenie.
Jeden z projektów fotograficznych, które stworzyłem to portrety kobiet karmiących piersią w naturalnym otoczeniu w oddalonych zakątkach Islandii. Mam do niego ogromny sentyment. Choć dawniej niekoniecznie rozumiałem znaczenie tego, co teraz piszę, nauczyłem się wiele od swoich klientów, pracując jako psychoanalityk. Chociażby to, że żyjemy w czasach, które zbudowały intelektualną konstrukcję, na której opiera się nasze życie. Intelektualnie ta konstrukcja udziela wielu odpowiedzi i ma ogromny sens, ale funkcjonalnie niestety jest rozczarowująca. Głównie dlatego, że człowiek jest przede wszystkim ssakiem i tę część człowieka te intelektualne czasy próbują lekceważyć. Jako psychoanalityk obserwuję, że większość klientów szuka właśnie możliwości porozumienia się z tym ssakiem, z tym nieuregulowanym intelektualnie aspektem siebie, w którym jako gatunek ludzki żyliśmy przynajmniej 100 razy dłużej niż w intelektualnej części nas i który zna wiele odpowiedzi na to, jak odnaleźć szczęście w życiu. Kiedy rozumiemy psychologię lepiej, widzimy, że ta część człowieka rządzi ludzkością dużo bardziej niż intelekt. Niestety, kiedy jest lekceważona, rządzi bardziej na zasadach odwetu niż współpracy. Ważnym elementem tego aspektu jest porozumienie z własnym ciałem, które my ludzie zachodu niemal całkowicie straciliśmy. Często ciągniemy je za sobą jak mechaniczny przedmiot. Ciało w życiu rdzennych mieszkańców jest doskonale zintegrowane i można się wiele na ten temat od nich nauczyć. Polak najbardziej utytułowanym eksploratorem na świecie. Jak wygląda życie Fianna Paula? Pochodzi z Polski, choć nad Wisłą wiemy o nim niewiele. A szkoda, bo Fiann Paul to jeden z najbardziej doświadczonych wioślarzy oceanicznych na świecie. Swoimi osiągnięciami udowadnia, że ... Członkowie rdzennych społeczności mają na sobie jedynie około 100-letnią warstwę winy i wstydu, które przykleiła do nich kultura ostatnich dekad. My, ludzie zachodu, nosimy na sobie to brzemię przynajmniej od kilku wieków. Czasem jest nam bardzo ciężko usłyszeć spod niego własny głos i mamy wrażenie, że nie starczy nam życia, by się przez nie przedrzeć. W przypadku rdzennych ludów ten wewnętrzny głos przebija się, kiedy tylko zostanie zawołany i ta 100-letnia warstwa trzyma się bardzo prowizorycznie. Nie mam na myśli jedynie osób żyjących w dżungli. Myślę również o osobach żyjących w miastach, nawet od dwóch pokoleń. Kolejną wielką przewagą rdzennych ludów było zrozumienie ról społecznych i mistrzowskie opracowanie procedur, rytuałów i terapii, które pomagały wszystkim te role odnaleźć, zdefiniować i ucieleśnić. My często nie wiemy o tych rolach nic. Jesteśmy wypuszczeni na agresywne pole losowych prób poszukiwań, bardziej lub mniej udanych. Co to znaczy być kobietą, mężczyzną, nastolatkiem czy rodzicem? My dzisiaj odnajdujemy się często w cieniu ról społecznych. Dlatego na przykład nieudolnie szukamy swojej plemiennej tożsamości na stadionach czy wśród gangów ulicznych. Warto też dodać, że większość z tych kultur miała ogromną tolerancję dla wszystkich orientacji seksualnych. Nigdzie w Europie nie widziałem takiej otwartości dla mniejszości LGBT jak 13 lat temu, kiedy po raz pierwszy spędziłem dłuższy czas na Grenlandii. Nie mówię tu o dużych miastach, tylko o kilkusetosobowych miasteczkach. Najważniejsze jest jednak to, że dopiero teraz uczymy się, jak nie być pasożytami na tej planecie. Kwestie recyklingu czy zrównoważonego rozwoju to nic innego, jak główne zasady rdzennych ludów, które odkrywamy na nowo. Już wiele lat temu próbowano nas nauczyć, że należy spożytkować całego zabitego bizona, zjeść każdą jego część, a nie zedrzeć skórę i zmarnować resztę. Obecnie żyjemy w czasach niepokoju i lęków. Aby zrealizować jakikolwiek impulsy, które dawniej zwykliśmy konstruktywnie realizować, musimy uruchomić skomplikowaną procedurę ciągu czynności. Nasza psychika musi też wykorzystywać wiele mechanizmów obronnych, żeby poradzić sobie z permanentnym napięciem. Dusze wielu ludzi błagalnie płaczą o doświadczenie eksplozji, natomiast odbywa się ono często w naszej nieświadomości jako wewnętrzna implozja. W przodujących ekonomicznie krajach zapanowała tak zwana profesjonalna komunikacja, która zakłada, że powinno się dążyć do jak najmniejszej ilości konfrontacji. Jej pokłosiem są dziwne terminy używane do uniknięcia konfrontacji. Nie spodziewaliśmy się tego, ale ze względu na to, że praca stanowi większość naszego życia, ten styl komunikacji wlał się również w nasze życie prywatne. Na zewnątrz przejawia się to, jako wszechobecna izolacja z posmakiem frustracji. Polecam każdemu zapoznanie się z Calhoun Experiment. To eksperyment przeprowadzony na populacji szczurów umieszczonej w sztucznym środowisku imitującym ludzkie miasta. Jego wyniki były bardzo kontrowersyjne. Oczywiście doświadczenia na zwierzętach nie zawsze przekładają się dokładnie na mechanizmy w społeczeństwie, ale mogą mieć w sobie odrobinę prawdy. W tym miejscu warto przytoczyć pojęcie „biofilia” wprowadzone przez psychologa Ericha Fromma. Oznacza uwielbienie życia. Biofilia jest jednym z czynników harmonijnego współgrania człowieka i biosfery, a trudno ją rozwijać, kiedy otaczają nas w większości obiekty martwe lub nieautentyczne doświadczenia życiowe. Obecność rdzennych ludów jest ważnym elementem współczesnego świata. Nie zachęcam jednak do odwiedzania miejsc, które zamieszkują. To lekcja, którą zrozumiałem po latach. Nie dlatego, że spotkania są nie przyjemne, bo wręcz przeciwnie – były dla mnie magiczne. Jednak jako ludzie zachodu nie wnieśliśmy za wiele pożytecznego, wchodząc z nimi w interakcje. Możemy natomiast zadać sobie ważne pytania, zewnętrze i wewnętrzne, oraz zastosować krytyczne myślenie. Warto zrozumieć, że kiedy mówimy przykładowo o odkrywaniu lądów przez Europejczyków, to tak naprawdę niemal nikt żadnego lądu nie odkrył. Rdzenni ludzie byli największymi odkrywcami i pionierami dużo wcześniej. W pewnym sensie byli również pionierami odkrywania świata duchowego. Zakładali bowiem, że każdy powinien rozwijać z nim bezpośredni kontakt. Opracowali też wiele naturalnych metod eksplorowanie duchowości oraz rozumieli, że kluczem do niej jest natura. Więź z przyrodą była niemal jednoznaczna z więzią z duchem i stanowiła nieodłączną część ich tożsamości. Wiele lat temu dostałem propozycję rozpoczęcia studiów doktoranckich we Francji pod skrzydłami genialnego profesora antropologa i geografa Jean Malaurie. Jest on autorem badania rdzennych ludów „od kamienia do człowieka”. To podejście zakłada, że nie rozumiejąc natury, nigdy nie zrozumiemy rdzennych ludzi i ich duszy. Rdzenne społeczności rozumiały rzeczywistość mitologicznie, a nie naukowo. Nie trzeba było rozumieć zjawiska fotosyntezy, żeby czuć, że las trzeba ocalić. Mimo że szanuję naukę i widzę ją jako przodującą siłę rozwoju cywilizacji, to jeśli nie pozostawia ona otwartych drzwi dla nieracjonalnego w naszym życiu, odbiera nam kontakt z archetypami w nas, które oferują nam asystę w naszym rozwoju. One nie działają jak mitologiczni bogowie na zewnątrz nas, ale jako nasze wewnętrzne struktury, które potrafią się aktywować i wyłonić w kryzysowych momentach. Rdzenni ludzie nie potrzebowali też badań naukowych, aby w naturalny sposób wykreować styl życia obejmujący wszystkie filary zdrowia psychicznego. Od zdrowego jedzenia, przez zdrowy sen i aktywność fizyczną po kontakt z naturą oraz przyjaźń. W swoim krótkim życiu widziałem, jak fala zachodniego stylu życia przywiodła do Afryki problemy cywilizacyjne, takie jak depresja czy izolacja. Za nimi oczywiście pojawiła się psychoterapia, oryginalnie zbędna w tych regionach. Nie chciałbym jednak idealizować rdzennych społeczności, ponieważ niektóre z nich cechuje również wiele ułomności. Nie są na pewno odpowiedzią na wszystkie pytania, które nas nurtują, szczególnie że stoimy przynajmniej jedną nogą w nieodwracalnym pędzie rozwoju technologicznego. Niektóre z tych kultur posiadają destruktywne elementy, czy to wynikające z własnej tradycji, czy z wpływu zachodnich kultur i religii, które zmutowały ich oryginalny styl życia. Mimo wszystko rdzenne plemiona wiedziały coś, czego my nie wiemy, coś, co może nam dziś być bardzo przydatne. Kiedy więc pojawią się w naszych snach, warto wziąć pod uwagę wszystkie wymienione aspekty i pomyśleć, jak funkcjonują w naszym życiu. Przygotowałem listę filmów, z których moim zdaniem można najwięcej nauczyć się o tych kulturach. Twórcy podjęli próby bycia obiektywnymi. Wiele z tych obrazów przedstawia współczesną trudną sytuację rdzennych ludów. Na podstawie ich historii możemy zrozumieć, czym były odebrane im walory i wartości. Celowo wybrałem nie tylko te filmy, które skupiają się na upadku kultur, ale też te, które inspirują. Z tego samego powodu członkowie rdzennych wspólnot pozwalali mi się fotografować. Wiedzieli, że nie skupiam jedynie na skutkach kolonizacji, a na ich egzystencjalnym triumfie. Ocena większości tych filmów serwisie Rotten Tomatoes jest bliska 100 proc., a to nie jest częste. 19. „Embrace of the Serpent”, (miejsce akcji) Ameryka Południowa, RT: 96% View oEmbed on the source website To film o spotkaniu dawnej etnografii czy też antropologii, kiedy antropolog musiał być geografem, artystą, eksploratorem, z sekretem jednej z rdzennych kultur, roślina Yakruna. To fikcyjna nazwa, ale wyraźnie nawiązuje do Chacruna, jednego ze składników wywarów szamańskich w Ameryce Południowej. Nauka spotyka się z magią na polu prawdy. 18. „Rabbit Proof Fence”, Australia, RT: 88% View oEmbed on the source website Film ilustruje próby uspołecznienia tzw. Skradzionego Pokolenia Aborygenów w Australii. Wzruszająca historia trójki dzieci, które uciekły z ośrodka, gdzie miały zostać przystosowane do życia w nowych czasach. Uciekając od władz, odbywają samotną podróż, 2400 km przez australijski busz w poszukiwaniu swojego domu. Tytuł brutalnie nawiązuje do historycznego zjawiska w Australii – ogrodzenia chroniącego uprawy przed szkodnikami, a które wyznaczało dzieciom szlak. 17. „Whale Rider”, Nowa Zelandia, RT: 91% View oEmbed on the source website Historia młodej dziewczyny, która próbuje odnaleźć swoje miejsce w rodzinie i tradycji. Jej poszukiwania są podsumowane majestatycznym cytatem: „Jestem potomkiem jeźdźców wielorybów. Nie jestem prorokiem, ale wiem, że razem będziemy szli naprzód.”. 16. „Ashes and Snow”, Cały świat, RT: Brak To filmowa poezja wizualna pokazująca więzi między ludźmi i zwierzętami. Dużą część tych ilustracji to rdzenne ludy z różnych części świata. 15. „Ten Canoes”, Australia, RT: 98% View oEmbed on the source website To pierwszy film, w którym wszystkie dialogi są w języku Aborygenów. Nie tylko treść, ale i sposób opowiadania jest bliski aborygeńskiej kulturze, wiec na różne sposoby jesteśmy zabierani do innej rzeczywistości. 14. „Kirikou and the Sorceress”, Afryka, RT: 96% View oEmbed on the source website Animowany film oparty na opowiadaniach z Zachodniej Afryki. Tytułowy główny bohater to mały chłopiec, który ma ocalić swoją wioskę od mrocznych sił. 13. „Nanook of the North”, Ameryka Północna”, RT: 100% View oEmbed on the source website Powiedzieć, że to stary film to za mało. Jest to najstarszy na świecie film dokumentalny z 1922 r. Dokumentuje życie jednego z rdzennych mieszkańców obszarów polarnych. Proza i poezja codzienności. 12. „Blueberry”, Ameryka Północna, RT: 22% View oEmbed on the source website To jedyny niemal Hollywoodzki film na tej liście. Obrazuje życie szeryfa, który został wychowany przez Indian. Potajemnie pozostaje z nimi w kontakcie i strzeże ich dobra. Uczestniczy również w ich rytuałach, spożywa wraz z Indianami psychoaktywne wywary, a następnie w odmienionych stanach świadomości otrzymuje wskazówki i prowadzenie. 11. „Rockwell Kent (druga część)”, Grenlandia, RT: Brak View oEmbed on the source website Biografia człowieka renesansu, Rockwella Kenta, a właściwie jej druga cześć, w której domem dla jego politycznego idealizmu jak i “przeklętego libido” staje sie Grenlandia. Jest to portret Grenlandzkiego społeczeństwa narysowany (dosłownie i w przenośni) przez kogoś o ogromnej głębi i odwadze postrzegania oraz doświadczana. 10. „Dreamkeeper”, Ameryka Północna, RT: 94% View oEmbed on the source website Historia dziadka i jego wnuczka, którzy jadą razem na współczesne zgromadzenie Indian. Wnuczek jest zbuntowanym młodzieńcem i nie interesuje go jego tradycja. W trakcie tej podróży dziadek opowiada mu kilka historii, które są pokazane w filmie. Historie wkradają się do serca wnuczka… 9. „Tanna”, Oceania, RT: 93% View oEmbed on the source website To film o plemionach, miłości, tradycji, tabu i sile natury. Ekranizacja prawdziwej historii, która wydarzyła się na jednej z wysp Oceanii. 8. „Kanyini”, Australia, RT: 100% View oEmbed on the source website Narracja mędrca przedstawia obecną sytuacje Aborygenów, ale można ją zastosować również do większości rdzennych ludów, gdyż efekty kolonizacji są takie same niemal na całej planecie. 7. „The Only Good Indian”, Ameryka Północna, RT: 70% View oEmbed on the source website Mikrohistoria bohatera i „bohatera”, która może być potraktowana jako alegoria na większą skalę. 6. „Liyana”, Afryka, RT: 98% View oEmbed on the source website Praca terapeutki w Południowej Afryce, która korzysta z terapeutycznego storytellingu. Te historie tworzą dzieci, które przechodzą terapię. Spontaniczna improwizacja pokazuje ich rany i nadzieje, rozpacz, krzywdę, ale również moc przebaczenia. Arcydzieło. 5. „The Pearl Button”, Ameryka Południowa, RT: 94% View oEmbed on the source website Dokument w dużej mierze o ludach zamieszkujących okolice przylądka Horn. O pięknych ludziach, którzy zostali utopieni w mrocznych wodach ludzkości. 4. „Dersu Uzala”, Azja, RT: 73% View oEmbed on the source website Jedyny nie japoński film japońskiego mistrza kina, Akira Kurosawy, czasem też uważany za jego najlepszy film. Oparty na prawdziwej historii przyjaźni rosyjskiego eksploratora Vladimira Arsenyeva i rdzennego mieszkańca Syberii, Dersu Uzala. Dersu uczy Vladimira wszystkiego, co eksplorator powinien wiedzieć o naturze i przetrwaniu i jak się okazuje o byciu człowiekiem. 3. „Journals of Knud Rasmussen”, Ameryka Północna, RT: 80% View oEmbed on the source website Film oparty o prawdziwą historię zapisaną w dziennikach legendarnego eksploratora Knuda Rasmussena. Obrazuje temat chrystianizacji Arktyki i dokumentuje ostatnie opowieści szamanów tych obszarów. Scenę, w której szaman musi odesłać na zawsze swoje pomocne duchy uważam za najsilniejsza, łamiąca serce w historii kina. 2. „Emerald Forest”, Ameryka Południowa, RT: 81% View oEmbed on the source website To nie tylko genialny film o bólach eksploatacji natury i o rdzennych ludach, ale jest on również czasem wskazywany przez psychologów jako godny uwagi portret postaci dobrego ojca. W dzisiejszych czasach może on zanikać, tak jak rdzenne ludy. Ekranizacja prawdziwej historii porwania dziecka, którego ojciec inżynier zajmował się komercyjnie wycinką lasów Amazonii. Ojciec szuka swego syna przez lata i kiedy po kilkunastu latach go odnajduje, musi wiele się nauczyć o nim, o Indianach, o lasach i o sobie. 1. „Sami Blood”, Europa, RT: 97% View oEmbed on the source website Kiedy jestem zapytany o moje ulubione filmy, podaję dwa tytuły: Saami Blood oraz Song of the Sea. Lokalizacja: tak, nie pomyliłem się, Europa. Do dziś na północy Europy mieszkają rdzenne ludy Saami. Dlaczego stawiam ten film na pierwszym miejscu? Być może dlatego, ze jest to po prostu piekny film. A być może dlatego, że boleśnie przypomina mi o elementach mojej własnej historii. Dziś można spotkać ciekawe przykłady integracji obu kultur, które ścierają się w filmie. Tutaj jest przykład nowoczesnej adaptacji tradycyjnych form muzycznych Saami przez jedną z ich współczesnych grup muzycznych Angelit. W tym utworze pojawia się ten sam śpiew, o który w filmie bohaterka jest poproszona przez studentów antropologii.
Co 14 dni ginie jeden język. Do końca stulecia zaniknie prawdopodobnie blisko połowa z mniej więcej 7 tys. języków używanych na ziemi, bo wiele grup etnicznych zarzuci swoją mowę ojczystą na rzecz angielskiego, chińskiego czy hiszpańskiego. Co przepada, gdy milknie jakiś język?
Meksyk, liczba użytkowników 650-1 tys. Wymieranie języków to proces równie alarmujący jak zanikanie różnorodności biologicznej świata. Zniknięcie języka pozbawia nas wiedzy nie mniej cennej niż szansa na jakiś przyszły cudowny lek, która ginie wraz z wymarciem jakiegoś gatunku zwierzęcia czy rośliny. Małe języki – w znacznie większym stopniu niż te o szerokim zasięgu – dają nam klucz do tajemnic przyrody, bo ludzie, którzy ich używają, zwykle żyją w wielkiej bliskości z naturą, a ich mowa jest odbiciem tego, co obserwują. Gdy jakaś mała grupa zapomina swojego języka ojczystego i przerzuca się na angielski czy hiszpański, powstaje luka w przekazywaniu ludowej wiedzy z pokolenia na pokolenie – wiedzy o ziołach leczniczych, zabiegach agrotechnicznych, metodach irygacji, kalendarzach. Indianie Seri z Meksyku byli od zawsze sezonowo wędrującymi łowcami-zbieraczami na zachodnim obrzeżu pustyni Sonora, nad Zatoką Kalifornijską. Aby przetrwać, musieli doskonale znać tutejsze morskie i lądowe zwierzęta i rośliny, ich cechy, zwyczaje, cykle życiowe. Wszystko to znalazło odbicie w języku, zwanym przez nich cmiique iitom. Niegdyś Indianie Seri (ich nazwa własna to Comcaac) nie mieli stałych siedzib. Przebywali tam, gdzie można było znaleźć najwięcej pożywienia – czy to w postaci dojrzewających owoców kaktusów na zboczach gór, czy obfitości wodorostów w zatoce. Dziś zamieszkują osady Punta Chueca i El Desemboque, skupiska domków z cementowej cegły stojące nad zatoką, na skraju rozległej, pustej na pozór pustyni. Domy otoczone są ogrodzeniami z zatkniętych w ziemię kolczastych pędów krzewu ocotillo, które zakorzeniły się i utworzyły żywopłoty. Amando Torres Cubillas siaduje codziennie na piasku w rogu swojego plenerowego studia przy plaży w El Desemboque, podkurcza niesprawne nogi i rzeźbi morskie żółwie w ciemnym drewnie z pustynnego drzewa żelaznego (Olneya tesota). Czasem, gdy coś go najdzie, spogląda na zatokę i umila sobie pracę długą pieśnią relacjonującą zagmatwaną rozmowę między małym plażowym małżem taijitiquiixaz a rakiem (z rodzaju Emerita). Słowa są typowe dla pieśni plemienia Seri: głoszą chwałę przyrody podszytą smutkiem straty. Mowa ojczysta jest dla ludu Seri czymś, co go określa, jądrem jego tożsamości. Przedstawiciel starszyzny plemiennej, Efraín Estrella Romero, powiedział mi: – Jeśli wychowa się dwoje rodzeństwa tak, że jedno będzie używać naszego języka cmiique iitom, a drugie hiszpańskiego, to staną się dwojgiem zupełnie różnych ludzi, niepodobnych do siebie. Gdy w 1951 r. w wiosce El Desemboque zamieszkali amerykańscy językoznawcy Edward i Mary Beck Moserowie, Seri przechodzili ciężki okres – epidemie grypy i odry zdziesiątkowały ich tak, że plemię stopniało do ok. 200 osób. Dla naukowców był to jednak okres pomyślny, bo tutejsza kultura ludowa była jeszcze stosunkowo nienaruszona i żywotna. Mary Moser pełniła dodatkowo funkcję pielęgniarki i położnej. Gdy już odebrała wiele porodów, rodziny noworodków, zgodnie z obyczajem, zaczęły jej ofiarowywać wysuszone fragmenty odciętych pępowin, które ta miała pieczołowicie przechowywać w specjalnym „garnku pępkowym”. Dawano jej też długie warkocze splatane z ośmiu pasm włosów, które obcinali sobie mężczyźni opuszczający wioskę, żeby wyjechać do pracy w mieście. Obcięcie warkocza jest symbolicznym przecięciem pępowiny, zerwaniem ciągłości między dawnym a nowym. Córka Moserów, Cathy, wyrosła wśród Indian w El Desemboque. Została etnografem i grafikiem. Wraz z mężem, Stevem Marlettem, językoznawcą, kontynuuje badania rodziców nad językiem plemienia Seri. Plemię odbudowało liczebność po stratach i dziś języka seri używa 650–1000 osób. Trzymają się ojczystej mowy częściowo dlatego, że nie znoszą oficjalnej kultury Meksyku. W 1773 r. Indianie zabili księdza, który chciał tu założyć misję. Watykan nie zdecydował się przysłać następcy i plemię nie zostało nawrócone na katolicyzm. Seri pozostają dumnie nieufni wobec obcych. Gardzą też osobistym bogactwem, którego nie dzieli się z innymi. Tutejsze przysłowie mówi: „Gdy Seri się bogaci, przestaje istnieć”. Ze względu na koczownicze korzenie członkowie społeczności dobra materialne uważają za balast. Podczas tradycyjnego pochówku wraz ze zmarłym grzebie się jego skromny dobytek. Potomkowie i krewni nie dziedziczą niczego prócz pieśni, legend, pouczeń. Rene Montano siedzi w cieniu ganku przed swoim domkiem i opowiada mi legendy o dawnej rasie olbrzymów, którzy potrafili jednym krokiem przesadzić cieśninę między ich rodzinną wyspą Tiburon a lądem stałym. Słucham więc o hant iiha cöhacomxoj, czyli o tych, którym opowiedziano o skarbach Ziemi, o wszystkich dawnych sprawach. „Ci, którym opowiedziano” to ci, którzy – chcąc nie chcąc – wzięli na siebie odpowiedzialność za przekazanie dalej tego, co usłyszeli. I dzięki tej zasadzie wszyscy stajemy się dziedzicami wiedzy zamkniętej w skarbnicy mowy ludu Seri. Ich język ma nazwy dla ponad 300 pustynnych roślin, a nazwy zwierząt odzwierciedlają wiedzę biologiczną, którą naukowcy dopiero teraz zaczynają doceniać. I tak, wyraz z języka seri oznaczający żniwa wodorostów Zostera marina nasunął naukowcom pomysł zbadania ich wartości odżywczych. Okazało się, że Zostera odznacza się wysoką zawartością białka, porównywalną z pszenicą. Morskiego żółwia zielonego Indianie Seri nazywają moosni hant cooit, „żółwiem, który opada na dno”, bo twierdzą, że te gady zapadają w hibernację na morskim dnie – gdzie właśnie indiańscy rybacy na nie polują. Z niedowierzaniem przyjmowaliśmy informację od Indian Seri z pustyni Sonora w Meksyku, że żółwie z rodzaju Chelonia zagrzebują się na dnie na czas chłodnej pory roku – pisano w artykule w Science w 1976 r. – Niemniej jednak okazało się, że Seri są wiarygodnymi informatorami. Członkowie tego ludu zjadają żółwie morskie, z jednym wyjątkiem: żółwi skórzastych. Powiadają, że ten gatunek rozumie ich język, a właściwie żółwie skórzaste same należą do ludu Seri. W 2005 r. użyto wyrazu hacat, oznaczającego w języku seri rekina, jako nazwy nowo odkrytego gatunku rekina z rodziny mustelowatych – Mustelus hacat. Gatunek dopiero teraz opisany przez naukowców Indianom znany był od lat. Jedną z metod ratowania języka jest przechowanie go w postaci pisanej i opracowanie słownika. Językoznawcy z jednej strony kochają perspektywę przystosowania pisma do języków, które dotąd miały tylko postać ustną, z drugiej obawiają się jej. Obawiają, bo sama koncepcja alfabetu zmienia język, który ten alfabet miał ocalić. A po drugie zmienia językoznawcę z obiektywnego obserwatora w działacza. To trudny dylemat, bo globalizacja kultury jest procesem nie do zatrzymania. Kyzył, stolica Tuwy, nie miała dotąd połączenia kolejowego z resztą Rosji, ale ma je uzyskać w najbliższych latach. Do El Desemboque doprowadzono przez pustynię elektryczność do napędu pompy. A w Arunaćal Pradeś właśnie ukończono nową zaporę, która zapewni bardziej niezawodne dostawy elektryczności. Umieraniu kultury, powolnemu ginięciu języka przeciwstawić się mogą tylko duma i upór, szacunek dla tradycji i starych ludzi, świadomość, że kluczem do naszej przyszłości jest to, co już za nami. A także przekonanie, że języki, którymi mówi już niewielu, wciąż mogą nam wiele powiedzieć. Przeczytaj pozostałe artykuły z cyklu: Język hrusyjski Język tuwiński
Indie, liczba użytkowników: 1-2 tys. Z bólem serca obserwowałem skutki zanikania języka wśród ludu Hruso-Aka w Palizi, maleńkiej wiosce górskiej w indyjskim stanie Arunaćal Pradeś. Żeby tu dojechać, trzeba się tłuc pięć godzin górskimi drożynami przez gaje palmowe i puszczę. Osada to dwa rzędy drewnianych chat krytych strzechami lub blachą, stojących na palach po obu stronach drogi. Ta izolowana społeczność jest zupełnie samowystarczalna, czego odbiciem jest brak w języku hrusyjskim wyrazu na określenie zatrudnienia w znaczeniu pracy zarobkowej. Zamożność człowieka mierzy się tu w mithanach. Mithan to miejscowa nazwa gajala, himalajskiego udomowionego bawołu. Najcenniejsza biżuteria u ludu Hruso-Aka to naszyjniki traczy z żółtych kamieni, przekazywane w rodzinach z pokolenia na pokolenie (jeden naszyjnik wart jest nawet do siedmiu mithanów). Właściwie jedynym sposobem zdobycia cennego naszyjnika jest jego odziedziczenie. – Widzę świat przez okulary języka hrusyjskiego – mówi jezuita Vijay D’Souza, kierownik katolickiej szkoły w Palizi. Ojciec D’Souza pochodzi z południa Indii, a jego językiem ojczystym jest konkani. Przybywszy do Palizi w 1999 r., zaczął się uczyć hrusyjskiego i ten język go przeistoczył. – Język zmienia sposób myślenia i pogląd na świat – tłumaczył mi w swoim gabinecie. Weźmy na przykład wyraz mucrow. Jego odpowiednik w ojczystym języku D’Souzy byłby obraźliwy, znaczyłby „staruch”. U ludu Hruso-Aka mucrow ma zupełnie inny odcień znaczeniowy. Niesie poważanie, szacunek, czułość. Tutaj zwracają się do kobiety mucrow, aby podkreślić jej orientację w sprawach obywatelskich. – Żona powie do męża mucrow, choć jest młody, bo w ten sposób wyrazi czułość – tłumaczy jezuita. Językoznawcy amerykańscy David Harrisoni Greg Anderson od 2008 r. prowadzą w Arunaćal Pradeś badania. Należą do licznej rzeszy specjalistów z całego świata, którzy zaangażowali się w poznawanie ginących języków. Jedni tylko rejestrują gramatykę i słownictwo języka, który ginie czy ulega zanieczyszczeniu. Inni interweniują – starają się stworzyć pisaną postać języka, uczą jego użytkowników czytać w nim i pisać, sporządzają słowniki. Językoznawcy znaleźli sporą liczbę „ośrodków bogactwa językowego” (analogiczne do „ośrodków różnorodności biologicznej”), czyli obszarów, które charakteryzują się nie tylko wielkim zróżnicowaniem językowym, lecz także dużą liczbą języków zagrożonych. Wiele z tych ośrodków znajduje się w miejscach trudno dostępnych, takich jak Arunaćal Pradeś. Hrusyjski i inne języki występujące w pobliżu przetrwały do dzisiaj, bo Arunaćal Pradeś był zamknięty przed przybyszami jako region przygraniczny. Miejscowe drobne społeczności plemienne były więc chronione przed imigrantami, nowoczesnością – i językoznawcami. Życie społeczne w Palizi rządzi się tradycją i legendami, które określają normy postępowania. Takie przypowieści recytowane są przez członków starszyzny w niezwykle starannej, sformalizowanej postaci języka hrusyjskiego, której młodzi muszą się dopiero nauczyć. A uczyć się nie chcą. Nawet w tym zapadłym zakątku świata od ojczystej mowy odwodzą ich języki, którymi mówi telewizja (hindi) oraz szkoła (angielski). Dziś liczba osób używających na co dzień hrusyjskiego nie dochodzi do 2 tys., co kwalifikuje go do wpisania na listę zagrożonych wyginięciem. Pewnego wieczoru w Palizi wraz z Harrisonem, Andersonem oraz językoznawcą indyjskim Ganeśem Murmu usiedliśmy wokół paleniska w chacie Pario Nimasowa, 25-letniego nauczyciela ze szkoły jezuickiej. Nimasow urodził się w Palizi i kocha swoją kulturę, choć zawsze interesował go świat zewnętrzny. Ma w chacie telewizor, który czeka na pojawienie się prądu – parę miesięcy temu linia energetyczna została zniszczona przez osuwiska gruntu i do tej pory nie doczekała się naprawy. Po kolacji Nimasow wychodzi na chwilę i wraca z białym gałgankiem. Rozwija go w migotliwym świetle paleniska. Wewnątrz znajduje się zbiór rytualnych przedmiotów: szczęka tygrysa, szczęka pytona, żuchwa rzecznej ryby pełna ostrych zębów, kryształ kwarcu i jeszcze jakieś szamańskie drobiazgi. To zawiniątko należało do ojca Nimasowa, który zmarł w 1991 r. – Mój ojciec był kapłanem i synem kapłana – tłumaczy Nimasow. – A teraz? Kto teraz pełni jego funkcję? – spytałem. Nimasow popatrzył na amulety ze smutkiem. Jego ojciec nie zdążył mu przed śmiercią przekazać swej wiedzy. A bez tego przedmioty są bezużyteczne, nie mają mocy. W ostatnich 60 latach językoznawstwo przeszło dwie wielkie rewolucje, pozornie z dwóch przeciwległych skrajów tej dyscypliny nauki. Pierwsza miała miejsce pod koniec lat 50. XX w., gdy Noam Chomsky sformułował hipotezę, że u podłoża wszystkich języków leży wspólna głęboka gramatyka wrodzona wszystkim ludziom, bo zapisana w genach. Druga rewolucja – eksplozja zainteresowania małymi językami – polegała na podkreślaniu zróżnicowania doświadczenia językowego. Językoznawców prowadzących badania terenowe, takich jak David Harrison, bardziej interesują odmienności i specyficzne cechy języków oraz to, w jaki sposób kultura danej grupy wpływa na postać języka. Harrisom zwraca uwagę na fakt, że aż 85 proc. języków świata nie zostało dotąd opisanych. A dopiero gdy się je zrozumie, będzie można wskazać cechy rzeczywiście właściwe wszystkim. Poszczególne języki są odbiciem zróżnicowania ludzkich doświadczeń, ujawniają zmienność tych rzeczy, które nam wydają się stałe i uniwersalne – pojęcia czasu, liczby czy poszczególnych barw. Mowa kształtuje przeżywanie świata, nawet nasze zdolności poznawcze, bo bierze udział w porządkowaniu rzeczywistości na klasy, które mają dla nas sens. Klasy te mogą być bardzo rozległe. Weźmy język hrusyjski. Wszystkie zwierzęta dzielą się w nim na dwa rodzaje: jadalne i niejadalne. Klasyfikacja może też być bardzo szczegółowa – w języku syberyjskich pasterzy renów z plemienia Todzhu istnieją niezliczone wyrazy oznaczające renifery; iyi dtiktüg myiys na przykład to kastrowany samiec w czwartym roku życia. Przeczytaj pozostałe teksty z cyklu: Język tuwiński Język seri
Milknące głosy: National Geographic w walce o zagrożone języki
Co 14 dni ginie jeden język. Do końca stulecia zaniknie prawdopodobnie blisko połowa z mniej więcej 7 tys. języków używanych na Ziemi, bo wiele grup etnicznych zarzuci swoją mowę ojczystą na rzecz angielskiego, chińskiego czy hiszpańskiego. Co przepada, gdy milknie jakiś język?
JĘZYK TUWIŃSKI – Rosja, liczba użytkowników: 235 tys. Pewnego wczesnojesiennego przedpołudnia Andriej Mongusz z rodzicami zaczyna przygotowania do kolacji. Wybiera ze stada owcę o czarnym pysku i przewraca na grzbiet na plandece. Dom rodzinny Monguszów stoi w syberyjskiej tajdze, na skraju bezkresnych stepów niedaleko Kyzyłu, stolicy Tuwy, republiki autonomicznej w ramach Federacji Rosyjskiej. To mniej więcej geometryczny środek Azji, ale językowe i społeczne pogranicze. Historycznie rzecz biorąc, Tuwińcy są koczownikami, którzy w rytmie pór roku przenoszą z miejsca na miejsce swoje auły (osady jurt) i przepędzają z pastwiska na pastwisko stada owiec, wołów i renów. Starsi Monguszowie, którzy kiedyś pracowali w mieście, prócz tuwińskiego znają język rosyjski. Andrzej i jego żona uczą się też angielskiego. Są muzykami Tuwińskiej Orkiestry Narodowej grającej symfoniczne aranżacje tuwińskich melodii ludowych. Andriej jest mistrzem najbardziej charakterystycznej postaci tuwińskiej muzyki: śpiewu alikwotowego (gardłowego) zwanego chöömej. Gdy pytałem studentów uniwersytetu w Kyzyle o tuwińskie wyrazy, których nie da się przetłumaczyć na angielski czy rosyjski, podawali przykład właśnie słowa chöömej, bo ta technika wokalna jest tak silnie związana z tamtejszym kontekstem kulturowym, że tylko rodowity Tuwiniec może ją zrozumieć. Drugi przykład to choj özeeri – określenie tradycyjnej metody uboju owiec. Jeśli zarzynanie żywego inwentarza można uznać za przejaw stosunku człowieka do zwierzęcia, choj özeeri oznacza niezwykłą bliskość. Rzeźnik przez nacięcie w skórze zwierzęcia sięga palcami do głównej tętnicy i przerywa ją tak zręcznie, że zwierzę ginie bez lęku. Jest tak spokojne, że trzeba sprawdzić jego oczy, by stwierdzić śmierć. W języku ludu Tuwy choj özeeri to nie tylko „ubój”, lecz także „uprzejmość”, „humanitaryzm”. I rodzinna uroczystość związana z ubojem. – Gdyby Tuwiniec zabił w taki sposób, jak to robią gdzie indziej, za pomocą noża czy strzelby, oskarżono by go tu o znęcanie się nad zwierzętami – wyjaśnił mi pewien student. Na świecie żyje 7 mld ludzi, którzy posługują się mniej więcej 7 tys. języków. Wypadałoby po milionie na język, tyle że popularność języków jest nierówna. Blisko cztery piąte ludności świata posługuje się 85 językami, a najmniej popularnym językom, których jest 3,5 tys., pozostało ledwie 8 mln 250 tys. użytkowników. I tak angielski jest językiem ojczystym dla 328 mln ludzi, chiński (mandaryński) dla 845 mln, a tuwińskim posługuje się zaledwie 235 tys. Językoznawcy obawiają się, że do końca stulecia blisko połowa z obecnej liczby przejdzie do kategorii języków martwych. Ponad tysiąc zakwalifikowano jako „krytycznie zagrożone” lub „poważnie zagrożone”. W epoce globalizacji, mieszania się, podróży, małe języki używane w odległych zakątkach świata nie są dłużej chronione naturalnymi czy sztucznymi barierami przed inwazją języków dominujących w światowej komunikacji i handlu. W plemiennych wioskach rodzice często wręcz zachęcają dzieci, by porzucały mowę ojców i przyjmowały języki dające możliwość zdobycia wykształcenia i odniesienia sukcesu. Czy można się im dziwić? Jeszcze skuteczniejsze okazuje się wkroczenie telewizji z jej „propagandą luksusu”. Bogactwo zdaje się mówić po angielsku. Pewien językoznawca, wyjaśniając różnicę między językiem a narzeczem, powiedział żartem: „Język to narzecze, które ma do dyspozycji wojsko”. Powinien był dodać, że są wojska lepiej i gorzej uzbrojone. Dziś każdy język, który rozporządza kanałem telewizyjnym i walutą, ma szansę na zwycięstwo z tym, który takich atutów nie ma. Dlatego mieszkańcy Tuwy chcący wejść w kontakt z otaczającym światem muszą się uczyć rosyjskiego lub chińskiego. Ale i tak tuwiński okazał się odporny w porównaniu z innymi, których używają zaledwie setki osób, dziesiątki, a nawet jednostki. Takimi jak wintu, język Indian z Kalifornii, czy siletz dee-ni używany przez Indian z Oregonu, albo amurdak, mowa Aborygenów z australijskiego Terytorium Północnego, posługują się dzisiaj bardziej lub mniej płynnie już tylko pojedyncze osoby. Ostatni Mohikanin danego języka, ktoś, kto już nie ma z kim porozmawiać w ojczystej mowie, żyje w niewypowiedzianej samotności. Językoznawcy starają się skatalogować i poznać języki narażone na wyginięcie, zanim będzie za późno. Przy okazji zadają pytania. Jaka jest wartość języka? Na czym polega jego użyteczność? Czy jakieś cechy kultury tracącej własną mowę przepadają w tłumaczeniu na język zwycięski? Jaka nieznana mądrość ginie dla świata wraz z zatraceniem różnorodności lingwistycznej? Na szczęście tuwiński nie należy do języków zagrożonych zagładą, chociaż niewiele brakowało. Po upadku ZSRR jego sytuacja przestała się pogarszać. Dziś tuwiński ma swoje wojsko: wprawdzie jeszcze nie dysponuje kanałem telewizyjnym ani walutą, jednak ma gazetę i 264 tys. użytkowników (część mieszka w Mongolii i Chinach). Ale już np. językiem tofa z sąsiedniego obszaru Syberii posługuje się obecnie zaledwie 30 osób. Przeczytaj kolejne artykuły z cyklu: Język seri Język hrusyjski