Polska też ma swoją pustynię. Wydma Łącka to kraina wędrującego piasku
Wydma Łącka to jedna z największych atrakcji Słowińskiego Parku Narodowego. Co roku przyciąga tysiące turystów – i trudno się dziwić. Malownicza panorama to tylko część jej wyjątkowego uroku.
W tym artykule: Czym jest Wydma Łącka? Gdzie znajduje się Wydma Łącka? Jak wygląda Wydma Łącka? Dlaczego Wydma Łącka jest nazywana „wędrującą”? Flora i fauna Wydmy Łąckiej Czy Wydma Łącka jest dostępna dla turystów? Jak dostać się na Wydmę Łącką? Słowiński Park Narodowy skrywa wiele atrakcji. Słynie z muzeów, starych osad i nastrojowych latarni morskich, ale największą wartością tego obszaru jest wspaniała przyroda. Wielkie Bagno, Zatopiony Las i wspaniałe jeziora to jeszcze nie wszystko. Warte wymienienia są także tamtejsze ruchome wydmy. Najbardziej znaną i najtłumniej obleganą jest Wydma Łącka. Czym jest Wydma Łącka? Wydma Łącka to wzniesienie wydmowe będące częścią dużego kompleksu ruchomych wydm. Została usypana przez wiatr, a jej kształt jest determinowany przez panujące w środowisku warunki. Osiąga wysokość 42 m n.p.m., co czyni ją najwyższym wzniesieniem całego kompleksu. Należy wspomnieć, że do powstawania wydm przyczynia się nie tylko natura, ale także ludzie. Działalność człowieka doprowadza do zwartej pokrywy roślinnej. Gdy piaski nie są związane systemami korzeniowymi, wiejący wiatr może je swobodnie przenosić. Łeba i święty spokój Zimą nad Bałtyk? A dlaczego by nie. Mieszkańcy nadmorskich kurortów oddychają wtedy z ulgą. Nieliczni turyści, którzy się tam pojawiają – też. Sama się o tym przekonałam. Bo wszę... Geneza nazwy Do 1945 roku obszar ten był znany jako Lontzken Berg. Później wprowadzono nazwę „Wydma Łącka”, która w 1955 roku stała się nazwą urzędową. Nawiązuje ona do wsi Łączka, która w przeszłości zniknęła pod niesionym przez wiatr piaskiem. Gdzie znajduje się Wydma Łącka? Wydma Łącka znajduje się na terenie Słowińskiego Parku Narodowego. Piaszczystego wzniesienia należy szukać na Mierzei Łebskiej (Wybrzeże Sowińskie), w gminie Smołdzino (powiat słupski, województwo pomorskie). Rozległa wydma znajduje się między jeziorem Łebsko i Morzem Bałtyckim. Jak wygląda Wydma Łącka? Wydma ma kształt półksiężyca, którego ramiona wyciągnięte są na wschód. Stok zachodni (dowietrzny) jest długi łagodnie nachylony. Z kolei stok wschodni (zawietrzny) jest znacznie krótszy i wyraźnie bardziej stromy. Wcześniej wspomnieliśmy, że Wydma Łącka osiąga wysokość 42 m n.p.m. Należy jednak wspomnieć, że ta wartość jest zmienna. Wysokość rozległej wydmy zależy od siły wiejących wiatrów. Wiosną i latem wiatr wieje z umiarkowaną prędkością. To sprawia, że wzniesienie przybiera na wysokości i osiąga szczytową wartość. Z kolei jesienią i zimą zrywają się huraganowe wiatry. Wydma jest wtedy wyraźnie niższa – osiąga wysokość ok. 30 m n.p.m. Dlaczego Wydma Łącka jest nazywana „wędrującą”? Wydma Łącka nieustannie zmienia swoje położenie. Przesuwa się nawet o kilkanaście metrów na rok, stale w kierunku wschodnim. Jak to możliwe? Odpowiedź jest bardzo prosta – to zasługa wiatru stale wiejącego z zachodu. Żeby mógł zacząć się ruch wydmy, wiatr musi osiągać prędkość przynajmniej 5 m/s, czyli 18 km/godz. Nacierające na stok zachodni masy powietrza toczą ziarenka piasku, które przesuwają się na wschód. Gdy docierają do stoku wschodniego, zaczynają gwałtownie opadać. Wędrująca wydma pochłania wszystko, co spotka na swojej drodze. Ze szczytu wzniesienia można zaobserwować, że piasek w części południowej wdarł się już na teren lasu olchowego i powoli go przysypuje. Flora i fauna Wydmy Łąckiej Obszar wydmowy tworzy środowisko dla nielicznych roślin i zwierząt. Panujące tam warunki nie mogą być określane jako sprzyjające, a mimo to na niektóre gatunki dobrze radzą sobie na piaszczystym terenie. Najbardziej charakterystycznym gatunkiem porastającym Wydmę Łącką jest piaskownica zwyczajna. To gatunek trawy z rodziny wiechlinowatych. Kwitnie od czerwca do sierpnia. Ma długie i rozbudowane korzenie, dzięki którym skutecznie zakotwicza się w podłożu, a przy okazji – stabilizuje wydmę. Różnorodność zwierząt jest niewielka. Dominują bezkręgowce. Ptaki nie gniazdują na wydmie. Okazy, które można tam zaobserwować, zalatują na piaszczysty teren z okolicznych lasów i plaż. Przez wydmę przebiegają ścieżki ssaków – dzików, jeleni i saren. Czy Wydma Łącka jest dostępna dla turystów? Na terenie Słowińskiego Parku Narodowego Wydma Łącka jest jednym z dwóch fragmentów obszaru wydmowego, na którym dopuszczony jest ruch turystyczny (drugim jest Wydma Czołpińska). Należy jednak pamiętać, że można się poruszać wyłącznie w wyznaczonej strefie, wygrodzonej sznurem. Przekraczanie ogrodzenia jest zabronione. Jak dostać się na Wydmę Łącką? Samochód należy zostawić na parkingu przed wejściem na teren Słowińskiego Parku Narodowego. Najbliżej wydmy położony jest ten, który znajduje się przy Muzeum Przyrodniczym Słowińskiego PN. Stamtąd turystów czeka ok. pięciokilometrowy spacer. Alternatywnie można wybrać przejazd jednym z wózków elektrycznych, które dowożą przyjezdnych. Należy jednak wspomnieć, że pojazdy zatrzymują się przy Muzeum Wyrzutni Rakiet i dalej już nie jadą. Stamtąd do wydmy zostaje jeszcze dwukilometrowy odcinek. Całą drogę można pokonać rowerem. Przed wydmą znajduje się wygodny parking dla jednośladów. Na wydmę prowadzi niezbyt długie, ale dość strome podejście. Nagrodą jest fantastyczna panorama Bałtyku i jeziora Łebsko. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Mierzeja Kurońska – atrakcje, rowery, plaże. Co warto zobaczyć na Litwie?
Mierzeja Kurońska to unikatowy półwysep nad Morzem Bałtyckim, ciągnący się przez 98 km między Litwą a obwodem królewieckim. Ten wąski skrawek ziemi oddziela Zalew Kuroński od Bałtyku, tworząc niezwykłe krajobrazy, w których dominują majestatyczne wydmy, rozległe lasy i puste plaże. W tym artykule połączymy praktyczne porady z osobistymi refleksjami, odkrywając, co sprawia, że Mierzeja Kurońska jest miejscem tak magicznym.
Spis treści: Jak dotrzeć na Mierzeję Kurońską Najważniejsze atrakcje Mierzei Kurońskiej Rowerem po Mierzei Kurońskiej Nida – azyl artystów i pisarzy Kłajpeda – wrota do Mierzei Podsumowanie Jak dotrzeć na Mierzeję Kurońską? Podróż na Mierzeję Kurońską rozpoczyna się zazwyczaj w Kłajpedzie, mieście pełnym historii, które w średniowieczu nosiło nazwę Memelburg. Aby dostać się na mierzeję, najlepiej skorzystać z promu, który kursuje co 20 minut. Przeprawa trwa zaledwie 7 minut, ale już wtedy zaczynamy odczuwać oddech Bałtyku i magię tego miejsca. Koszt przeprawy dla rodziny z samochodem to 22 euro, jednak na samym półwyspie musimy zapłacić dodatkową opłatę ekologiczną wynoszącą 8 euro. Kłajpeda nie tylko stanowi „wrota do mierzei”, ale także jest miejscem, w którym warto zatrzymać się na dłużej. Miasto oferuje mnóstwo atrakcji – od Muzeum Litwy Mniejszej, pełnego starych map i pocztówek, po średniowieczne uliczki i domy z muru pruskiego. Zdecydowanie warto poświęcić dzień na odkrywanie Kłajpedy, zanim wyruszymy w dalszą podróż. Najważniejsze atrakcje Mierzei Kurońskiej Mierzeja Kurońska jest rajem dla miłośników przyrody i ciszy. Jej największymi atrakcjami są wydmy, które można podziwiać w różnych częściach półwyspu, oraz nieskażona natura, która sprawia, że czujemy się tutaj jak na końcu świata. Wydma Parnidis Jednym z najbardziej rozpoznawalnych punktów na Mierzei Kurońskiej jest Wydma Parnidis, mierząca 52 metry. To miejsce nie tylko oferuje zapierające dech w piersiach widoki na morze i Zalew Kuroński, ale także pozwala na chwilę refleksji przy znajdującym się tu zegarze słonecznym. Siedząc na szczycie wydmy i obserwując powolny ruch cieni można poczuć, jak czas zdaje się płynąć wolniej. Ruchome i Martwe Wydmy Nie mniej imponujące są Ruchome Wydmy, które zmieniają swój kształt z roku na rok, przesuwając się pod wpływem silnych wiatrów. Warto przespacerować się po ich szczytach, by zrozumieć, jak natura nieustannie formuje ten krajobraz. Z kolei Martwe Wydmy w pobliżu Pervalki są miejscem o niemal pustynnym charakterze, idealnym do kontemplacji ciszy i przestrzeni. Rowerem po Mierzei Kurońskiej Dla tych, którzy cenią aktywny wypoczynek, Mierzeja Kurońska oferuje doskonale rozwiniętą sieć tras rowerowych. Jedną z najpopularniejszych jest szlak EuroVelo 10, który prowadzi przez całe wybrzeże mierzei. Na rowerze można przemierzyć ponad 50 kilometrów, mijając malownicze wioski, jak Judokrantė, Pervalka czy Preila. Jazda na rowerze po Mierzei Kurońskiej to nie tylko przyjemność dla ciała, ale także dla ducha. Szlaki biegną wzdłuż sosnowych lasów, dzikich plaż i wydm, zapewniając wrażenie, że czas stanął w miejscu. Co więcej, w wielu miejscach można wypożyczyć rower. Ceny zaczynają się od 10 euro za dzień, co sprawia, że jest to przystępna forma aktywnego zwiedzania. Nida – azyl artystów i pisarzy Nida, położona na południowym krańcu Mierzei Kurońskiej, jest miejscem wyjątkowym nie tylko ze względu na swoje piękno, ale także na atmosferę, która przez lata przyciągała artystów i pisarzy. Jednym z najbardziej znanych mieszkańców Nidy był Tomasz Mann, który spędził tu trzy lata, pisząc swoją powieść „Józef i jego bracia”. Drewniany dom Manna, kryty strzechą, do dziś stoi na wzgórzu, skąd roztacza się widok na morze. Wizyta w tym miejscu pozwala zrozumieć, dlaczego tak wielu twórców uważało Nidę za źródło inspiracji. Kłajpeda – wrota do Mierzei Choć Kłajpeda często bywa traktowana jedynie jako punkt tranzytowy w drodze na mierzeję, warto zatrzymać się tutaj na dłużej. Miasto ma bogatą historię, która sięga czasów średniowiecza. Na ulicach można podziwiać nie tylko charakterystyczne budynki z muru pruskiego, ale także liczne rzeźby, takie jak posąg Anusi z Tharau, bohaterki utworu litewskiego poety Szymona Dacha. Dla tych, którzy chcą poznać historię regionu, obowiązkowym punktem jest Muzeum Litwy Mniejszej, które w przystępny sposób prezentuje dzieje Kłajpedy i jej znaczenie jako portu bałtyckiego. Warto również wybrać się na spacer ulicą Turgas, gdzie znajdziemy liczne sklepy, butiki i restauracje oferujące lokalne specjały, takie jak cepeliny czy chłodnik litewski. Podsumowanie Mierzeja Kurońska to miejsce pełne kontrastów – z jednej strony dzika natura i pustka, a z drugiej tętniące życiem miasta, takie jak Kłajpeda i Nida. Bez względu na to, czy szukasz miejsca na spokojny wypoczynek, czy też planujesz aktywne wakacje na rowerze, Mierzeja Kurońska ma wiele do zaoferowania. Od majestatycznych wydm, przez malownicze trasy rowerowe, aż po historyczne miejscowości – każdy znajdzie tu coś dla siebie.
Odkryto sekret tajemniczej wydmy gwiaździstej na Saharze. Powstała w niespodziewany sposób
Wielka wydma gwiaździsta w Maroku formowała się przez kilkanaście tysięcy lat. Jednak jej czubek jest o wiele młodszy niż sądzono. Naukowcy odkryli też, że wydma przesuwa się o kilkadziesiąt centymetrów rocznie.
W tym artykule: Jak powstają wydmy gwiaździste? Szybki wzrost wydmy gwiaździstej Jak się ustala wiek wydmy? Wydmy gwiaździste a geologia Wydmy gwiaździste to jeden z naturalnych cudów świata. Są ogromne, masywne i imponujące. Oglądane z ziemi wyglądają jak piramidy. Gdyby zaś spojrzeć na nie z powietrza, przypominałyby gwiazdy. Zawdzięczają to ramionom odchodzącym od wspólnego wierzchołka. Jak powstają te niezwykłe struktury? By odpowiedzieć na to pytanie, naukowcy z Aberystwyth University oraz University of London wybrali się do południowo-wschodniego Maroka. Tam zbadali jedną z najpiękniejszych wydm gwiaździstych świata. To Lala Lallia, znajdująca się w części Sahary znanej jako Erg Chebbi. W artykule opublikowanym w czasopiśmie „Scientific Reports” badacze opisują efekty tej wyprawy. Sprytne badanie wykazało, że podstawa wydmy Lala Lallii ma 13 tys. lat. Jednak jej górna część uformowała się stosunkowo niedawno. Potężna piaskowa góra urosła zaledwie w tysiąc lat. Jak powstają wydmy gwiaździste? Wiejące na pustyniach wiatry nieustannie przenoszą piasek. Jeśli na ich drodze pojawią się przeszkody – np. kamienie – piasek zaczyna się na nich gromadzić. Z czasem powstaje całe wzniesienie, czyli wydma. Wydmy mają różne kształty, w zależności od kierunku wiatru. Wydmy gwiaździste są jednymi z najbardziej skomplikowanych. Powstają tam, gdzie wiatry wieją z różnych stron. W takim wypadku usypują rozległe struktury o złożonym kształcie. Największa wydma gwiaździsta świata najprawdopodobniej znajduje się w Chinach na pustyni Badain Jaran. Ma 300 m wysokości. Piaszczyste góry istnieją też na Marsie i Tytanie. Badana przez Brytyjczyków Lala Lallia ma 700 metrów szerokości i 100 wysokości. Jej nazwa, pochodząca z języków berberyjskich, oznacza „najwyższy święty punkt”. Szybki wzrost wydmy gwiaździstej Naukowcy ustalili, że podstawa tej wydmy uformowała się ok. 13 tys. lat temu. Później wydma powoli rosła, aż ok. 9 tys. lat temu zatrzymała się. Wówczas na Saharze było bardziej wilgotno niż obecnie. Naukowcy znaleźli pozostałości starych korzeni. Wskazuje to, że Lala Lallię ustabilizowała roślinność. Aż przez 8 tys. lat wydma się nie zmieniała. Jednak ok. tysiąc lat temu znów zaczęła rosnąć. I to bardzo szybko, usypywana przez piasek nawiewany jednocześnie z przeciwnych kierunków: południowego zachodu i północnego wschodu. Był to efekt zmian klimatu. Naukowcy odkryli też, że wydma cały czas jest w ruchu. Wiatr ze wschodu powolutku pcha ją na zachód. Lala Lallia przesuwa się w tempie 50 cm rocznie. Fizycy sprawdzili, jak "komunikują się" wydmy. Czeka nas zderzenie? Na lądzie lub pod wodą wydmy zwykle występują w skupiskach, bardzo rzadko pojedynczo. Fizycy z BP Institute for Multiphase Flow University of Cambridge obserwując przemieszczanie się mas pias... Jak się ustala wiek wydmy? Skąd to wszystko wiadomo? Piasek powstał miliony lat temu. Jego wiek nie wyjaśnia, kiedy uformował wydmę. Jednak okazuje się, że da się z niego wyczytać co innego: kiedy ostatni raz wystawiony był na światło słoneczne. Naukowcy opracowali specjalną technikę datowania wydmowego piasku. Wymagała ona wydobycia próbek z wnętrza wydmy tak, by nie padło na nie światło. Zrobiono to z pomocą zwykłych rur. Później próbki trafiły do laboratorium osłoniętego przed światłem słonecznym. Tam, mierząc wypromieniowywaną energię, udało się określić, kiedy raz ostatni raz na piasek widział słońce. W ten sposób badacze mogli określić wiek różnych części wydmy. Wydmy gwiaździste a geologia Dla geologów wydmy gwiaździste kryją pewien sekret. Dotychczas naukowcy nie znajdowali zbyt wiele ich śladów w zapisie geologicznym. Ta tajemnicza nieobecność stanowiła wielką zagadkę. Autorzy najnowszej pracy uważają, że ją rozwiązali. Badanie Lala Lallii pozwoliło im opracować zestaw cech wydm gwiaździstych, które pozwolą je zidentyfikować podczas badań geologicznych. – Dzięki temu geolodzy będą po prostu lepiej wiedzieli, czego szukać – mówi prof. Charlie Bristow, główny autor pracy. Źródła: Guardian, phys.org, Scientific Reports.
NASA odkryła wydmy na Marsie. Zdradzają historię planety
Odkrycie wydm zmienionych przez miliardy lat w twardą skałę oferuje unikalne spojrzenie na znajomy, z punktu nauki o historii Ziemi proces klimatyczny, którego dowody na naszej planecie ukryła przez lata erozja i ruchy tektoniczne.
W czasie tworzenie mapy depozytów skalnych Valles Marineris, największego systemu kanionów w Układzie Słonecznym, odkryto dowody na proces lityfikacji (twardnienia skały okruchowej) piaszczystych pól wydmowych, donosi Matthew Chojnacki, badacz Planetary Science Institute. View oEmbed on the source website Dzięki grantowi NASA mógł skorzystać z danych topograficznych zbieranych z pomocą instrumentu HiRISE (High Resolution Imaging Science Experiment), systemu przetwarzania obrazu pracującego na pokładzie marsjańskiej sondy kosmicznej Mars Reconnaissance Orbiter. Analiza geologiczna nowoodkrytych marsjańskich wydm i procesów, której je kształtowały, znalazła się w czasopiśmie ”Journal of Geophysical Research Planets” (”Ancient Martian Aeolian Sand Dune Deposits Recorded in the Stratigraphy of Valles Marineris and Implications for Past Climates” O ile kształtowane przez wiatr formy geologiczne są na Marsie czy Ziemi czymś zwyczajnym, to odnalezienie takich, których nie pochłonęła erozja jest czymś wartym uwagi i głębszego badania. Według Chojnackiego wydmy znalezione w najszerszym segmencie systemu kanionów, czyli Melas Chasma, mają ok. miliarda lat. Wyliczył to bazując m.in. na tempie ziemskich procesów erozji. View oEmbed on the source website - Rozmiarem i sposobem rozmieszczenia stare wydmy nie różnią się w specjalnie od współczesnych swoich odpowiedników. Sugerujemy więc, że klimat i ciśnienie atmosferyczne panujące w momencie tworzenia się wydm miliard lat temu było podobne do obecnej sytuacji na planecie – napisał Chojnacki. W towarzyszącej badaniu informacji prasowej naukowiec zwrócił uwagę, że erozja powierzchniowa i ewolucja krajobrazu Marsa i Ziemi znacznie się od siebie różnią. – Woda i tektonika, które stale kształtują powierzchnię naszego globu, nie są czynnikiem zmian na Czerwonej Planecie. Patrząc na te struktury geologiczne mamy okazję nauczyć się czegoś o historii Marsa. Pola wydm znalezione wewnątrz Valles Marineris zdradzają niezwykłe bogactwo geologiczne tego regionu. Te same procesy przemieszczania się piasku i lityfikacji trwają tam niezmiennie przez większą część nowszej historii planety – wyjaśnia naukowiec. Wydmy uformowane miliard lat temu na Marsie podobne do tych powstających obecnie fot. NASA/JPL/University of Arizona Według Chojnackiego kierunki głównych wiatrów tworzących paleowydmy, owe skamieniałe fale piachu, nie zmieniły się zbytnio w czasie. Fakt, że nowe wydmy mają podobny rozmiar i są podobnie rozmieszczone względem siebie wskazuje z kolei, że miliard lat temu ciśnienie atmosferyczne na Marsie było podobne do tego dzisiaj. - Niektóre z wydm przysypane zostały dziesiątkami metrów materiału, najpewniej skutkiem silnej erupcji wulkanicznej. Niewiele później jakiś lotny związek (ang. volatile compoud) musiał wejść w kontakt z już ubitym piaskiem wydm i doprowadził do ich utwardzenia, zamrażając w czasie fale piachu przelewające się przez kanion Melas Chasma – zauważa serwis Science Alert. Dokładnie ten sam typ procesu można zobaczyć na Ziemi gdy wody gruntowe przechodzą przez częściowo zasypaną wydmę. Tworzącą się wówczas warstwę zlityfikowanego piasku można dziś oglądać np. w postaci bajkowych struktur skał piaskowcowych w parku narodowym Zion w Stanach Zjednoczonych.
Fizycy sprawdzili, jak "komunikują się" wydmy. Czeka nas zderzenie?
Na lądzie lub pod wodą wydmy zwykle występują w skupiskach, bardzo rzadko pojedynczo. Fizycy z BP Institute for Multiphase Flow University of Cambridge obserwując przemieszczanie się mas piasku uznali, że wydmy „zdecydowanie się komunikują”.
Fizycy zaobserwowali, że kiedy dwie identyczne rozmiarem wydmy migrują na duże odległości, nieoczekiwanie zmieniają tempo, aby ostatecznie rozmieścić się równomiernie. Ta obserwacja pozwala badaczom spekulować, że wydmy „potrafią się komunikować”. – Jeśli popchnę sąsiada przede mną, to wykonuję jakąś czynność. Ale nie mówimy o ludziach posiadających mózgi, mówimy o piaskowych wydmach, które się komunikują – nieożywionych obiektach przekazujących informacje – powiedziała Nathalie Vriend z Cambridge University w wywiadzie dla „The Washington Post”. Oczywiście wydmy nie mogą ze sobą rozmawiać. Ale naukowcy twierdzą, że wpływ wydm na siły wprawiające je w ruch – takie jak wiatr czy woda – zmienia wpływ tych sił na inne otaczające je wydmy, powodując, że te struktury fizyczne „komunikują” swoją pozycję. Wcześniejsze teorie nietrafione? Twierdzenie to stoi w sprzeczności z tym, co o migracji wydm sądzono na podstawie dotychczasowych modeli teoretycznych. Migracja wydm zachodzi bowiem bardzo powoli i na tak dużych odległościach, że niezwykle trudno jest ją zbadać. Ogólnie rzecz biorąc, wydmy postrzegane są jako samobieżne autonomiczne czynniki, które czasami mogą się zderzać i pochłaniać jedne drugie, ale niekoniecznie współpracują. – Inną teorią jest ta, że wydmy mogą się zderzać i wymieniać masę, jak odbijające się od siebie kule bilardowe, aż osiągną ten sam rozmiar i zaczną poruszać się z tą samą prędkością – wyjaśnia fizyk teoretyczny Karol Bacik. Najnowsze odkrycie fizyków z Cambridge, opisane w „Physical Review Letters” sprawia, że obie te teorie wydają się niedostateczne. Wiadomo, że małe wydmy poruszają się szybciej, a większe wydmy wolniej, co sugeruje, że wydmy podobnego rozmiaru poruszałyby się w tym samym tempie, ale nowe wyniki sugerują, że nie zawsze tak jest. Okazuje się, że dwie wydmy o tej samej objętości i kształcie mogą przyjmować od siebie wzajemnie wskazówki, przyspieszając lub zwalniając, aby oddalić się od siebie, a to wszystko bez wymiany znacznej części swojej masy. Przygotujemy się na zmiany Dzięki stworzeniu obracającego się, wypełnionego wodą okrągłego kanału zespół był w stanie utrzymywać dwie identyczne wydmy wirujące w kółko przez wiele godzin. Zamiast poruszać się w tym samym początkowym tempie, wydma z przodu najpierw przyspieszyła, a po pokonaniu 180 stopni, by dotrzeć do przeciwnej strony kanału, zwolniła do tego samego tempa co druga wydma. Dzięki powstaniu turbulencji w przepływie wody pierwsza wydma popychała tę znajdującą się za nią. Innymi słowy, wiodąca struktura oddziaływała na sąsiednią wydmę i odpychała ją – „komunikując się” poprzez swój ślad i zużywając bardzo niewiele własnej masy w tym procesie. To odpychanie sąsiadujących wydm zaobserwowano wcześniej na zdjęciach satelitarnych, ale dopiero teraz naukowcy zbadali stojące za procesem mechanizmy. Nawet gdy naukowcy przemieszali wydmy i umieścili w kanale dwie struktury o nieco różnych rozmiarach, zauważyli podobny efekt. Większa wydma z przodu początkowo przyspieszyła, a potem – gdy odległość między wydmami wzrosła – mniejsza wydma zaczęła przyspieszać. Jeśli ten schemat działa również na lądzie, odkrycie może być niezwykle ważne w badaniach nad zmianami klimatu i ich wpływem na środowisko. Z biegiem lat globalne ocieplenie zwiększyło ruch wydm w niektórych częściach świata, m.in. w USA, Afryce czy Antarktydzie. Zrozumienie, dokąd zmierzają te masywne struktury piasku – i w jaki sposób się przemieszczają – może pozwolić nam przygotować gospodarstwa, drogi, infrastrukturę i tereny mieszkalne na nadchodzące zderzenie – sądzą autorzy badań. Katarzyna Grzelak
O świcie ostatnie kosmyki szarej mgły wiły się na tle różowiejącego nieba ponad piaszczystą wydmą u wschodnich krańców pustyni Namib. Szakal potruchtał ku kępie akacji. Oryks ciągnął do oczka wodnego na pobliskim obozowisku turystycznym. Żuk czarnuchowaty lśniącą czernią ciął czerwień piasku. Obok miałem Rudolpha !Naibaba*, przewodnika na safari, który wychowywał się w regionie Kunene, 500 km na północ stąd, w rezerwacie przyrody NamibRand, gdzie hodował owce, kozy i osły na farmie babki.
O świcie ostatnie kosmyki szarej mgły wiły się na tle różowiejącego nieba ponad piaszczystą wydmą u wschodnich krańców pustyni Namib. Szakal potruchtał ku kępie akacji. Oryks ciągnął do oczka wodnego na pobliskim obozowisku turystycznym. Żuk czarnuchowaty lśniącą czernią ciął czerwień piasku. Obok miałem Rudolpha !Naibaba, przewodnika na safari, który wychowywał się w regionie Kunene, 500 km na północ stąd, w rezerwacie przyrody NamibRand, gdzie hodował owce, kozy i osły na farmie babki. !Naibab ma 30 lat, ale odznacza się roztropnością znacznie starszego mężczyzny, co on sam wiąże z dorastaniem na pustyni. – Ta ziemia każe ci codziennie zastanawiać się nad życiem i śmiercią – mówi. – No i wojna. Ona też uczy rozumu w przyspieszonym tempie. Wojna domowa w Namibii zaczęła się w roku 1966 i trwała 22 lata. W roku 1990, gdy w końcu uzyskała niepodległość, odłączając się od RPA, Namibia była jednym z pierwszych krajów świata, które ochronę środowiska zapisały w konstytucji. – Myślę, że z wielu przyczyn namibijski ruch ekologiczny narodził się wraz z niepodległością – mówi !Naibab. – Podczas wojny, w połowie lat 80., wystąpiła dotkliwa susza i rolnicy wpadli w rozpacz. Padły im owce, zaczęli więc zabijać dziką zwierzynę. Namibijczykom nietrudno było się zorientować, że przyjdzie im wymrzeć, jeśli nie zaczną bronić i szanować swoich zasobów. Jeszcze 20 lat temu tutejsze grunty były ogrodzone i pełne owiec. Próbowałam wyobrazić sobie tych owczarzy odwracających się plecami do wiatru, zasypywanych czerwonym od tlenku żelaza piaskiem, latami czekających na deszcz. – Jestem pewien, że mieli mieszane uczucia – zgodził się !Naibab. – Z jednej strony brak wody. A z drugiej – czy można nie podziwiać tego miejsca? Nie czuć odpowiedzialności za nie? Przyjechałam do Namibii, bo pod koniec 2008 r. jej władze ogłosiły utworzenie Parku Narodowego Sperrgebiet na obszarze wielkości 2,2 mln ha wzdłuż południowo-zachodniego wybrzeża. Odtąd urzędnicy mogli mówić, że prawie połowa terytorium kraju została przeznaczona na parki narodowe, społeczne i prywatne rezerwaty i tereny chronione. Z chwilą utworzenia Parku Narodowego Dorob w grudniu 2010 r. wzdłuż namibijskiego wybrzeża od rzeki Kunene na granicy z Angolą po rzekę Orange na granicy z RPA powstał niemal nieprzerwany nadmorski pas chroniony. Na miejscu znalazły się wszystkie elementy czegoś, co w końcu może stać się Namibijskim Parkiem Narodowym Wybrzeża Szkieletowego – jednym wielkim nadoceanicznym megaparkiem. Namibia wydawała się rzadkim, nieprawdopodobnie krzepiącym przypadkiem młodej afrykańskiej demokracji, która zdolna jest stworzyć ambitny i funkcjonalny model zarządzania przestrzennego. Podstawy do takiego optymizmu wyglądały na solidne drugiego dnia mojego pobytu w tym kraju, kiedy przybyłam do liczącego 37 tys. ha obszaru chronionego Kulala Wilderness, który łączy się z rezerwatem NamibRand. Dokładnie na ten dzień Marlice van Vuuren i jej mąż Rudie zaplanowali wypuszczenie na swobodę dwóch gepardów. Marlice, wychowana wśród Buszmenów w regionie Omaheke, należy do niewielu osób spoza tej grupy etnicznej mówiących płynnie jej językiem. Obecnie kieruje N/a’an Ku Se – schroniskiem dla dzikich zwierząt znajdującym się 40 km na wschód od Windhuk, gdzie z pomocą buszmeńskich tropicieli rehabilituje osierocone i zranione sztuki. Inne przenosi z terenów, gdzie wchodzą w konflikt z ludźmi, do miejsc, gdzie ludzie, a konkretnie turyści, są gotowi nieźle płacić za oglądanie tych zwierząt. Odnowa dzikich terenów i ich zasiedlanie zwierzyną nie jest ani łatwe, ani tanie. – Przywrócenie siedlisku równowagi, tak by można było ponownie wprowadzić tam gepardy, wymaga wielu wysiłków – mówi Marlice. – Wszystko musi być na swoim miejscu. Czy drapieżniki będą miały na co polować? Czy jest woda? Czy są to zasoby odnawialne? Jeśli odpowiedź na te pytania brzmi „tak”, jesteśmy w połowie drogi. Potem trzeba po prostu obserwować, czy gepardom podoba się tam, gdzieśmy je przywieźli. Dwa zwierzaki warknęły i odmówiły wyjścia z przyczepy. Samiec ugryzł Rudiego w stopę. Pozostało nam więc wycofać się i czekać. Po chwili zwykły krzak na żwirowej płaszczyźnie poruszył się i przybrał postać strusia. Wiatr ze wszystkich sił próbował przeszyć nas na wylot. Ludzie żyjący na pustyni Namib mówią o dwóch wiatrach – wschodnim, który wieje od Kalahari i nabiera siły, tracąc wysokość, aż uderza w pustynię, pędząc 100 km/godz. i podnosząc temperaturę do 40o C i więcej. I o życiodajnym południowo-zachodnim wietrze znad zimnego Atlantyku, wdmuchującym mgłę na 60 km w głąb lądu. Niesie on niemal całą wilgoć potrzebną do podtrzymania tutejszego dzikiego życia. Karmione mgłą nie jest ono szczególnie bujne – ot, węże i jaszczurki, chrząszcze i pająki – ale imponująco wyspecjalizowane. To także życie bardzo kruche. Niektórzy Namibijczycy w rozmowach ze mną martwili się, iż najdrobniejsza nawet zmiana klimatu może spowodować, że ten delikatny system się rozpadnie. – Trudno nie obawiać się, że ocieplenie o parę stopni przyniesie katastrofę – mówi Conrad Brain, weterynarz zajmujący się dzikimi zwierzętami, który przyjechał obserwować uwalnianie gepardów. Brain, który jest również pilotem, często lata wzdłuż wybrzeża Namibii i uważnie, choć po amatorsku, obserwuje zmiany klimatu. – Widzieliśmy roje meduz, rekinów, żółwi skórzastych wędrujące za daleko na południe. Dla mnie to wszystko jest symptomem ogrzewania się oceanu – mówi Brain. – Dlatego coś takiego jak wypuszczenie na swobodę tych gepardów daje nadzieję i wiarę w możliwości przetrwania. Zapadło milczenie i wróciliśmy do obserwacji przyczepy. Czas, jak to zwykle na pustyni, rozciągnął się w upale. Akurat gdy odłożyłam na bok notes, gepardy opuściły przyczepę. Pierwsza na ziemię zeszła samica. Samiec podążył za nią. W ciągu paru sekund zniknęły nam z pola widzenia. Relokacja tej gepardziej pary pokazuje trend działań w Namibii. Pogłowie dzikich zwierząt zwiększa się, zwłaszcza na obszarach chronionych i w prywatnych rezerwatach poza granicami parków narodowych. W latach 80. XX w. na północy było najwyżej 10 tys. springboków, dziś liczbę tych antylop szacuje się na 160 tys. Około roku 1990 nosorożce zwyczajne były wytrzebione. Obecnie liczba tych zwierząt przekracza 1400. Dwadzieścia lat temu farmerzy odstrzeliwali około 800 gepardów rocznie, teraz zabijają mniej więcej 150 sztuk, a myśliwi dostają zezwolenia na odstrzał kolejnych 150. Żeby dotrzeć do Sperrgebiet, przeleciałam ponad pustynią Namib w jej najszerszym miejscu (od rezerwatu NamibRand po Zatokę Wielorybią), a następnie nad znaczną częścią południowego ramienia pustyni do Lüderitz. W podróży do parku i ponad nim uderzające było piękno wysmaganych wiatrem zakątków i, co najmniej w równej mierze, kontrasty. Podziwiałam głównie „czystą topografię” – wydmy i lśniący kwarc w górach Witberg – ale blizny po aktywności człowieka sprzed wieku wciąż są widoczne. Porzucone obozowiska poszukiwaczy diamentów trwają mimo działania wiatru, słońca i piasku. Bliżej Zatoki Wielorybiej na pustyni widać nowe ślady – gryzmoły wygniecione na skorupie gruntu przez koła tysięcy terenówek. Ludzie z Zachodu na ogół ignorowali Namibię i jej jałową ziemię, „na którą Bóg się pogniewał”. Nie znaczy to jednak, że wyłączono ją z rabunkowej eksploatacji, która postępowała w pozostałej części kontynentu. Z wysp (obecnie uznanych za ostoje morskiej przyrody) zdzierano złogi bogatego w azot guana. Było surowcem do produkcji prochu strzelniczego i nawozów. Na zimnych, obfitujących w pokarm wodach Atlantyku intensywnie odławiano wieloryby. W pierwszych latach XX w. złoża guana co najmniej 6-metrowej miąższości zostały zdarte do nagiej skały, a wieloryby biskajskie południowe wytrzebiono niemal doszczętnie. W roku 1908 na południu znaleziono pierwszy diament. Parę miesięcy później rząd niemiecki, któremu jako protektorat podlegała Afryka Południowo-Zachodnia, teren wokół tego miejsca, o powierzchni 22 tys. km2 , ogłosił „obszarem zamkniętym” (Sperrgebiet). Wstęp miał tam tylko personel firm diamentowych. Aby złagodzić brak robotników spowodowany wyniszczającą wojną niemieckich kolonistów z południowymi plemionami (Herero, Nama i Damara), przeprowadzono pobór wśród plemion na północy, niezaangażowanych w walki – Ovambo i Kavango. Po dziś dzień w całym Sperrgebiet widzi się kopczyki przypominające dziecięce mogiłki – mimowolne pomniki trudu ludzi, którzy czołgając się, przesiewali żwir i wybierali z niego szlachetne kamienie. Diamenty nadal wydobywa się wzdłuż wybrzeża w południowej części nowego parku. Z powietrza wyrobiska wyglądają jak potężne okopy. Chociaż jedynie tereny górnicze są całkowicie niedostępne dla osób nieupoważnionych, ograniczenia wstępu obowiązują znacznie szerzej. Ma się wrażenie, że cały obszar Sperrgebietu jest zakazany – nie tyle dla ochrony złóż, co ze względu na obawy przed nielegalnym wydobyciem i kradzieżą. Bogactwa ziemi są zazdrośnie strzeżone. Tylko kilku turystów pod opieką przewodnika może jednocześnie wejść na teren parku. Gości monitorują kamery przy wejściu, wyjściu i na drogach wewnętrznych. Dojmującą atmosferę paranoi najlepiej oddają porzucone pojazdy i inny sprzęt rdzewiejący w spiekocie. Te wraki musiały pozostać, by górnicy nie mogli poutykać w nich diamentów, które później odzyskaliby na jakimś złomowisku. mineralna zamożność Namibii nie spływa na dół struktury społecznej. Chodź kraj jest obecnie czwartym eksporterem minerałów w Afryce (wyłączywszy paliwa kopalne) i czwartym na świecie producentem uranu, podział dochodu narodowego jest wybitnie nierówny. Pogoń za bogactwem trwa nie tylko na terenach prywatnych, ale też wewnątrz i wokół obszarów, na których wytyczono parki narodowe. Dwie kopalnie, jedna z nich w obrębie parku Namib-Naukluft, wydobywają obecnie uran. Oczekuje się, że do roku 2015 namibijska produkcja wzrośnie z 5 do 18 tys. ton tzw. żółtego ciasta, czyli koncentratu rudy uranu. Można dopatrzyć się szczególnej ironii w tym, że przy wydobyciu uranu, który Namibia ma w obfitości, musi zużyć mnóstwo dramatycznie deficytowej wody. Dane są trudne do zdobycia, ale szacuje się, że jedna kopalnia zużywa rocznie jakieś 3 mln m3 wody. Pozyskuje się ją ze złóż podziemnych, powstałych w odległych epokach geologicznych, które wobec skąpych opadów deszczu nie ulegają odtworzeniu. Na szczęście na wybrzeżu niedaleko Swakopmund budowany jest potężny zakład odsalania wody. W teorii działalność górnicza powinna być skorelowana z ochroną zasobów i rozwojem ekonomicznym. – Jesteśmy krajem rozwijającym się – wyjaśniała Midori Paxton z ministerstwa środowiska i turystyki w Windhuk. – Nierealne jest wyrugowanie przemysłu wydobywczego z naszych obszarów chronionych. Pracujemy więc nad zminimalizowaniem szkodliwego oddziaływania kopalni – mówiła, pokazując mi mapę skatalogowanych przez ministerstwo miejsc o wyjątkowej bioróżnorodności. – Współpracujemy z firmami górniczymi przy wyszukiwaniu i ochronie tych bardzo wrażliwych terenów – mówiła, wskazując na rewir, obecnie w granicach Parku Narodowego Dorob, w którym występują znaczące w skali kraju pola mchów. Połacie mchów – kwitnących pomarańczowo i szaro na czerwonych piaskach i skorupach czarniawego gipsu – stabilizują glebę i stanowią podstawowe źródło pokarmu dla bezkręgowców. Są fundamentem większych wspólnot roślin i zwierząt. Ze względu na swą wątłość zostały oznaczone na mapie i wygrodzone w terenie. Jednak wskazane przez Paxton mchy porastają obszar między morzem i kopalnią uranu i gdy tam pojechałam, było świeżo rozryte. W pobliżu zakładu odsalania przecinały je głębokie rowy. Koleiny wielkich ciężarówek żłobiły grunt. Powolny mechanizm odradzania się pustynnej przyrody skutki tej bezmyślności może likwidować przez setki lat. W końcu to tutaj, na odwiecznej powierzchni chronionej ziemi, a nie w turystycznych folderach czy oficjalnych górniczych kodeksach, zapiszą się siła i rzetelność środowiskowych intencji Namibii. Alexandra Fuller, 2011
Piekło najnowszej historii tego kraju kontrastuje z bajecznymi krajobrazami. To ziemia imponujących rzymskich ruin, malowniczych pustynnych osad zwanych ksarami i oaz zagubionych wśród wydm.
Miasto Alberta Camusa i Mohammeda Diba od lat pozostaje izolowaną Marsylią Maghrebu. A szkoda, bo biały Algier to architektoniczna perełka, kompletne zaskoczenie i miła zapowiedź tego, co zastanę w głębi kraju. Już na pierwszy rzut oka widzę, jak mało arabskie i bardzo śródziemnomorskie jest to miasto. Na ulicach dominują biel, błękit i zieleń. Białe są kamienice, niebieskie – okiennice, zielone – ogrody, a turkusowe morze, które wcina się malowniczą zatoką w skały Atlasu Tellskiego. Sercem stolicy jest XVI-wieczna kazba (co po arabsku znaczy forteca), wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Spacerując jej wąskimi i krętymi uliczkami, czuję, jakby moja głowa była osadzona na kołowrotku – chcę mieć 360-stopniowy ogląd sytuacji. Tak. Za dużo naczytałem się w internecie opisów, że tutaj – w kraju zagrożonym atakami terrorystycznymi, gdzie zaledwie kilka lat temu zakończyła się wojna domowa – turysta z całą pewnością nie może czuć się bezpieczny. Jednak zamiast noży napotkani ludzie wyciągają własne historie, częstują herbatą i dzielą się ze mną swoim czasem. To mnie uspokaja i zaczynam dostrzegać detale. Białe ściany, charakterystyczny wykrój drzwi przypominają Andaluzję, tylko muzyka jest jakaś inna. Przez otwarte okna dobiegają dźwięki popularnej również w Polsce piosenki Aischa – przeboju muzyki rai. Ten styl powstał w Algierii i wraz z falą imigrantów uciekających przed rewolucją i wojną domową przedostał się do Europy. Szybko zdobył niezwykłą popularność. Każdy zapewne kojarzy piosenkę Barra Barra Rachida Tahy z filmu Helikopter w ogniu czy Cheba Mami razem ze Stingiem wykonującego Desert Rose. Niespiesznie docieram do pałacu Hassana Pachy. Zniszczony przez Francuzów w 1940 r., teraz powoli odzyskuje dawny blask. Nieopodal widzę Wielki Meczet wzniesiony w XI w. przez władców z rodu Almorawidów. Choć mocno zaniedbany, wciąż zachwyca swą architekturą. Tuż obok, u stóp kazby, wznosi się najważniejszy w kraju Nowy Meczet z XVII w. Żeby przestąpić jego próg, jak wszędzie w Algierii, muszę zapytać o zgodę imama. Na szczęście jest to czysta formalność. Podobno budynek w stylu osmańskim zaprojektował chrześcijanin. Wnętrze przypomina tureckie domy modlitwy – ściany wyłożono kafelkami, zaś zdobienia wykonano w drewnie. Bryła trzeciego, najnowszego meczetu Ketchaoua do złudzenia przypomina katolicki kościół. Okazuje się, że kiedyś był on katedrą św. Filipa, wzniesioną na fundamentach meczetu z XVII w., kiedy to Algier stanowił silną bazę osmańskich piratów. Tu właśnie przybijały okręty najgroźniejszego z nich, Khair ad-Dina, admirała floty osmańskiej zwanego w Europie Barbarossą. Przez blisko 40 lat siały one spustoszenie na szlakach handlowych Morza Śródziemnego i na jego wybrzeżach. Dopiero w 1830 r. z korsarzami rozprawiły się wojska francuskie. Po tym zwycięstwie żołnierze nie wrócili do ojczyzny, lecz stopniowo zajmowali kolejne rejony Algierii, czyniąc z niej kolonię francuską. Wówczas w miejscu meczetu wyrosła katedra, którą po odzyskaniu niepodległości w 1962 r. z powrotem przeobrażono w meczet. Na próżno szukać w nim teraz śladów po świątyni chrześcijańskiej... Wokół Algieru rozsiane są ruiny starożytnych metropolii z czasów Imperium Romanum. Kilka z nich, choć odległych od siebie, łączy postać św. Augustyna. Filozof, teolog, pisarz, Ojciec Kościoła, jeden z najświatlejszych umysłów swych czasów urodził się w Tagaście (dziś Sauk Ahras przy granicy z Tunezją). Jako biskup Hippony odwiedzał podległe mu miasta i prowadził korespondencję z ich biskupami. Jednym z takich ośrodków było SATIF (łac. Setifis), obecnie stolica naukowa Algierii. W czasach św. Augustyna wznosiły się tu klasztor i szkoła biskupia. Podziwiam ruiny z tamtych czasów, a także późniejsze – bizantyjskie. Ale to zaledwie przedsmak tego, co zobaczę w położonej 50 km dalej na wschód Al-Dżemili. Są miejsca, gdzie umysł zamiera, żeby mogła się zrodzić prawda, będąca właśnie jego zaprzeczeniem – pisał Albert Camus w Wietrze z Dżemili, poruszony widokiem smaganych pustynnym wiatrem znajdujących się tu pozostałości Cuic ul – jednego z najlepiej zachowanych miast rzymskich w Afryce. Przechodzę przez imponujący łuk triumfalny Karakali, ogarniam wzrokiem obszerne forum, amfiteatr i świątynie. W odkrytej tu bazylice być może św. Augustyn odprawiał msze. Wyraźnie widać zarysy domów i wille z doskonale zachowanymi mozaikami. Chociaż są wyblakłe i poszarzałe, wystarczy wylać na nie odrobinę wody, by ożywić dawne, bajeczne kolory. Gdy jadę do Kalamy, za oknem samochodu powoli przesuwają się zielone krajobrazy. Trochę przypominają nasze Bieszczady, zupełnie zaś nie kojarzą mi się z Afryką. Samą Kalamę założyli Fenicjanie. W tym ważnym mieście zachodniej części imperium biskupem był Posydiusz – uczeń, biograf i przyjaciel św. Augustyna. Pewnie nieraz wspólnie oglądali przedstawienia w teatrze, którego ruiny właśnie mam przed oczami. Za czasów kolonii francuskiej w Kalamie działały synagoga i kościół katolicki pw. św. Augustyna. Po odzyskaniu niepodległości obydwa budynki zostały przeobrażone w meczety. Starożytna Hippona, a dzisiejsza Annaba, jest szczególnie związana z żywotem św. Augustyna. W latach 396–430 sprawował tu funkcję biskupa i dokonał swego żywota podczas oblężenia miasta przez wojska Wandalów. Czasy świętego pamiętają okazałe ruiny forum i term. W Annabie trzeba też odwiedzić bazylikę św. Augustyna i meczet Said Abu Marwan z 1035 r. oraz przejść się krętymi uliczkami tutejszej kazby. Timkad (łac. Thamagus) już w III w. był ważnym ośrodkiem chrześcijaństwa. Tutejsi władcy próbowali kopiować najlepsze wzorce i leczyć kompleksy prowincji. Wznieśli amfiteatr o średnicy 60 m, który mógł pomieścić 4 tys. widzów. Moją uwagę przyciągają inskrypcje o zaokrąglonych kantach, zdobiące budowle. Taki sposób zapisu liter nazywa się uncjałą, a przed sobą mam najstarsze na świecie słowa wyryte w tym stylu. Zachowały się też termy, a w nich – pozostałości po basenach z ciepłą wodą. W salach masaży wciąż widać platformy, na których umieszczano łoża bogaczy. Czuję się, jakbym chodził po starożytnym aquaparku. Dziś Annaba jest popularnym kąpieliskiem nadmorskim. Wyprawę szlakiem św. Augustyna kończę w Konstantynie. Miasto wyrosło na dnie i na zboczach wąwozu o różnicy poziomów 400–1200 m n.p.m. Przez setki lat wznoszono tu dziesiątki malowniczo krzyżujących się mostów i wiaduktów, megalityczne pomniki i wiszące na ścianach skalnych kamienice. Wszystko to sprawia wrażenie scenografii do baśniowego thrillera. Na dworcu autobusowym w Algierze otwiera się kolejny rozdział mojej afrykańskiej podróży. Z trudem odnajduję okienko, gdzie sprzedają bilety na południe kraju, do Ghardaja. Za chwilę z prędkością ponad 100 km/godz. mijam góry Atlasu Tellskiego i podążam w kierunku niższego Atlasu Saharyjskiego. Na jego złocistym przedpolu, wśród rozległej kamienistej hamady, czeka na mnie dolina M’Zab. Figuruje ona na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO jako przykład miejsca, w którym od setek lat w perfekcyjnej harmonii ze środowiskiem żyje berberyjska społeczność Ibadytów (jedna z sekt muzułmańskich). Warowne osady, ksary, wznosili tu od XI w. Pięć z nich ulokowali na sąsiadujących ze sobą wzniesieniach: Ghardaja, Bani Jazkan, Malika, Bu-Nura i Al-Attaf. Nieopodal znajdują się jeszcze trzy młodsze osady: Warkala, Al-Karara i Barrjjan. U ich podnóża przebiegają dawne szlaki karawan. Każdy ksar otacza mur z gliny i kamienia. W centrum wznosi się ufortyfikowany meczet, którego minaret pełnił niegdyś funkcję wieży strażniczej. Wokół niego wyrosły domy mieszkalne, sklepiki i warsztaty. Te położone najbliżej wybudowali członkowie najstarszych i najważniejszych klanów. Mur okalający ksary, choć jest reliktem przeszłości, również i dziś chroni mieszkańców przed obcymi. Turyści mają prawo przebywać w jego obrębie tylko w obecności przewodnika i muszą opuścić osadę przed zmrokiem, zanim zostaną zamknięte bramy. Mieszkająca za murami starszyzna unika jak ognia wszelkich zdobyczy cywilizacji. Telefon dotarł tu dobre 50 lat po jego upowszechnieniu na świecie, a internet ciągle czeka w kolejce do akceptacji. W osadach obowiązuje całkowity zakaz picia alkoholu i palenia papierosów. Podczas spaceru po Bani Jazkan nagle w szczelinie uliczki pojawia się odsłonięta twarz młodej dziewczyny. Na mój widok przerażona nieruchomieje. Większość tutejszych kobiet jest zakwefi ona. I to jak! Zakrywający głowę biały welon przytrzymują ręką tak, aby nieznajomy mógł dojrzeć co najwyżej lewe oko. Kobiety żyją w niemal całkowitej izolacji od mężczyzn. Karą za niedostosowanie się do panujących tu reguł jest odosobnienie, a jak to nie pomoże – wygnanie. Taka osoba traci wszelkie prawa. Nie jest obsługiwana w sklepie. Kiedy ma własny, nikt u niej nie kupuje. Gdy wychodzi za mąż, nikt nie przyjdzie na ślub, a po śmierci nie zostanie rytualnie obmyta. W Ghardaja spotykam Sameta. Mieszka i pracuje w Paryżu, ale w tej osadzie się urodził i zna tu niemal wszystkich. Dlatego urlopy spędza nie w Marsylii, tylko na pustyni, u swoich. Zaprasza mnie na kolację do znajomych. Przestronny salon domu – zgodnie z panującą modą – jest pusty. Panie zajmują niewielki pokój obok kuchni, a panowie schodzą do piwnicy. Tłumaczą mi, że tam znajdziemy najlepsze schronienie przed upałem. Najpierw częstują mnie lemoniadą i znakomitą kawą. Po godzinie pojawia się danie główne – duża drewniana micha wypełniona kuskusem z niewielkimi kawałkami baraniny. Każdy z nas dostaje drewnianą łychę, którą będzie jadł ten największy lokalny przysmak. Wszystko idzie gładko, pilnuję się, żeby nie popełnić żadnego faux pas. Do czasu. Pod koniec spotkania, żegnając się z gospodarzem, stwierdzam, że grzecznie będzie zajrzeć także do kuchni i powiedzieć dobranoc jego małżonce. Na szczęście Samet wykazuje się nie lada refleksem. Za rękaw wyciąga mnie ku wyjściu i już na zewnątrz tłumaczy, że byłoby dalece niewskazane, abym zobaczył panią domu. – Tak tu jest i tak ma być – kwituje moje zdziwienie. Dalsza trasa wiedzie mnie na południe, w otwartą paszczę Sahary. W Hasi Masud, gdzie w 1956 r. odkryto złoża ropy naftowej, spędzam prawie cały dzień. Aby pojechać jeszcze dalej, potrzebuję zezwolenia, o które trzeba wystąpić w komisariacie policji. O dziwo, nie wbijają nic do paszportu, nie dają dokumentu. Telefon załatwia wszystko. Autobus odjeżdża późnym popołudniem i nie ma w nim żadnych turystów. Po godzinie docieramy do posterunku granicznego. Tu już mają moje nazwisko, ale mimo to próbują wyłudzić haracz. W takich chwilach zimna krew i stanowczość ratują zawartość portfela. Kilka godzin później dopada nas burza piaskowa. W okamgnieniu wstążka asfaltu znika pod piachem, widoczność spada niemal do zera, a pył wchodzi w zęby i we wszelkie zakamarki. Przejaśnia się tylko na chwilę przed kolejną burzą – pustynnej szarańczy. Miliardy owadów fruną z wiatrem i roztrzaskują się na szybach. Znowu zapada ciemność. Na szczęście o zachodzie słońca jest już po wszystkim. Autobus zatrzymuje się gdzieś pośrodku pustyni. Muzułmanie odnajdują kierunek Mekki i zaczynają się modlić. Między nimi przechadzają się bezpańskie wielbłądy. Któryś z pasażerów próbuje poskromić jednego z nich. Wybuchają salwy śmiechu. Nad ranem docieramy do Illizi. Wysypuję po szklance piachu z butów i szukam transportu jeszcze dalej na południe. Udaje mi się znaleźć dżipa. Przez okno samochodu obserwuję, jak pustynia z piaszczystej zmienia się w jeszcze bardziej martwą kamienistą hamadę. Dominują niewysokie wzgórza obsypane lśniącymi kamieniami. Jest zupełnie cicho. Po pokonaniu 500 km i po pięciu godzinach jazdy nareszcie jestem w oazie Dżanat. Kilka wiosek wtopionych w skalne zbocza, skupionych wokół oazy i gaju palmowego, tworzy największą osadę w południowo-wschodniej Algierii. W hoteliku Camping Zeriba spotykam Yanna Arthusa-Bertranda (tak, to ten, który fotografuje z lotu ptaka). Jest tu jedynym gościem. Dżanat zamieszkują głównie Tuaregowie, lud berberyjski. Tradycyjnie zajmowali się wypasem owiec, kóz i wielbłądów oraz wędrowali z karawanami. Obecnie wielu przeprowadziło się do miast. W ich społeczności obowiązuje matriarchat, zatem pozycja kobiet jest znacznie silniejsza niż u Arabów. Co ciekawe, to mężczyźni, nie kobiety, zasłaniają szczelnie twarze turbanem. Zaprzyjaźniam się z jednym z nich – Barką, który dla turystów organizuje wyprawy na pustynię. – Wśród Tuaregów włos ci z głowy nie spadnie – zapewnia. Nie musi tego mówić, wyczuwam to intuicyjnie. Uwielbiam ich towarzystwo, ich spokój, godność i serdeczność. Ale długi czas minie, zanim polubię ich herbatę – bardzo mocną, upiornie słodką, którą pije się małymi łykami z literatek. Niestety, nie można jej odmówić. Wypraw na pustynię można planować wiele i różnymi środkami lokomocji. Wybieram napęd 4x4 i jadę na spotkanie z malunkami naskalnymi w Parku Narodowym Tasili n’Azdżar. Najstarsze z nich powstały około 8 tys. lat temu i przedstawiają głównie dzikie zwierzęta, później prehistoryczni artyści malowali przede wszystkim konie, a następnie wielbłądy. Ich obrazy ukazują zmiany klimatu – z leśnego poprzez sawannę po pustynny. Bardziej jednak przyciągają oko nieprawdopodobne krajobrazy – rozsypujące się pagórki, grzyby skalne i potężne, 200-metrowe wydmy. Patrząc na to, nie mogę uwierzyć, że jeszcze kilka tysięcy lat temu rosła tu bujna zieleń, a suchymi i nagimi dziś wąwozami płynęły rwące rzeki. Algieria rzeczywiście zaskakuje. Ogromna i gościnna, ciągle czeka na odkrycie. Tekst: Marek Tomalik
Namibia: Świat za tysiąc lat i szarlotka na pustyni
Księżycowy krajobraz, rdzewiejący piasek i żywego ducha w promieniu setek kilometrów. W Namibii zobaczyłam, jak wyglądać będzie świat w przyszłości
Z daleka wygląda jak pociąg widmo. Widmo, bo na pustyni Namib, a dokładnie na dojazdówce do Trans Kalahari Highway, nie ma przecież torów. Podjeżdżamy bliżej. Pociąg to pędząca cysterna. Cała czarna, jakby osmolona, najeżona kolcami, z przyspawanymi tu i tam karoseriami garbusów sprzed pół wieku. Na szczycie tego przedziwnego wehikułu siedzi kilka osób. Niektórzy na twarzach mają chustki, na uszach potężne oldskulowe słuchawki. Gdy wyciągamy aparaty, gwałtownie protestują. Grożą, że zaraz to oni zrobią nam zdjęcia. A proszę bardzo, róbcie! W CB-radiu słyszymy głos naszego przewodnika. Frik każe nam pojazd jak najszybciej wyprzedzić: – To nie żarty! Zaraz ktoś dostanie kamieniem albo zderzy się z innym autem – mówi. To ostrzeżenie znamy już na pamięć, bo na szutrowych drogach Namibii mijanie jest jednym z najbardziej niebezpiecznych manewrów. Po pierwsze odprysk spod kół innego pojazdu może rozbić szybę. Po drugie w tym tumanie kurzu, w którym cały czas jedziemy, naprawdę nic nie widać. Przyspieszamy więc i po kolei, samochód po samochodzie wyprzedzamy ponurą cysternę. – Co to, do cholery, było?! – pytamy jeden przez drugiego przez CB-radio. Frik twierdzi, że jak nic trafiliśmy na ekipę filmową czwartej części Mad Maxa. Namibia tak bardzo spodobała się scenarzystom, że to tu właśnie kręcona jest większość zdjęć do najnowszego filmu o przyszłym świecie bez wody. Jakby na potwierdzenie tych słów zbliżamy się do kolejnych futurystycznych pojazdów, tyle że stojących na poboczu. Znowu wyciągamy aparaty, może zobaczymy Mela Gibsona? Ale tym razem filmowcy Mad Maxa już czekają na nas z wymierzonymi kamerami, aparatami, komórkami. – Chcą was postraszyć, że mogą was namierzyć i podać do sądu, gdybyście opublikowali zdjęcia z planu przed premierą filmu – mówi Frik. Horyzont po horyzont A może to niejedyny powód? Może i nasza grupa też wygląda zjawiskowo? W końcu niecodziennie na pustyni widzi się sześć jadących w zgrabnej kolumnie skód yeti. I to z kierownicami po niewłaściwej, lewej stronie, podczas gdy w Namibii obowiązuje ruch lewostronny. Najpierw bałam się, że łatwo będzie o błąd, choćby zły zjazd z ronda. Na szczęście żadne z nich nie trafia nam się przez całą, liczącą ponad 1,5 tys. km trasę. Nie mamy też zbyt wielu konkurentów na drodze. Jest pusto. I nie mam tu na myśli wyłącznie innych samochodów, ale także zabudowań, drzew, ludzi... Horyzont widać ze wszystkich stron. Chyba że akurat przejeżdżamy przez porośnięte seledynową trawą rdzawe góry czy obok potężnych okrągłych skał. Na namibijskiej pustyni widać naprawdę daleko, bo powietrze jest wyjątkowo czyste i przejrzyste. Chyba że właśnie sami wzbijamy kurz. Od czasu do czasu w dali dostrzegamy przebiegające guźce czy strusie. Suszone mięso tych ostatnich każdy z nas dostał zresztą na starcie podróży, tak „na wszelki wypadek”. Biltong, bo tak nazywa się ta tradycyjna w tej części Afryki przekąska, nie wygląda zbyt apetycznie, mniej więcej tak jak kawałki starej, przed laty wygarbowanej skóry. Wymaga solidnej pracy szczęk, ale poza tym jest naprawdę smaczna. Nie psuje się przez wiele miesięcy, jest więc idealna na długie podróże. Zresztą powstała właśnie w czasie jednej z nich, Wielkiego Treku, czyli wyprawy Burów uciekających przed prześladowaniami Anglików w głąb Afryki w latach 30. XIX w. Potomkowie Holendrów wkładali plastry mięsa pod siodła, gdzie peklowały się z końskim lub wolim potem. Rdzewiejący piasek Dlaczego Skoda wybrała akurat Namibie do testowania swojej Yeti? Pewnie z tego samego powodu, dla którego zdjęcia robią tu twórcy apokaliptycznego Mad Maxa. Jest ekstremalnie, ale i pięknie. Wyzywająco, ale tez – dzięki ogromnej przestrzeni - uspokajająco. Dziko i naturalnie, jak tysiąc lat temu. Ale także tak, jak może być za kolejnych tysiąc lat, po jakiejś wielkiej katastrofie, która zmiotła z powierzchni metropolie i wysuszyła rzeki. Dziś ślady cywilizacji w Namibii są tam, gdzie być powinny, czyli w miastach i ich okolicach. W interiorze nie ma linii wysokiego napięcia, które psułyby widok. Ani asfaltu, który zmniejszyłby frajdę z jazdy. To prawda, ze lepiej nie rozpędzać się powyżej 100 km/h (ten kurz i kamienie!), ale w takich warunkach juz 80 km/h – zwłaszcza dla początkującego rajdowca, jakim jestem – to wyzwanie. Jeszcze większym jest jeżdżenie po piasku, a to właśnie czeka nas po drodze do najwyższych wydm na świecie Sossusvlei. Tabliczka „4x4 only” przy wjeździe do parku narodowego nie jest atrakcja dla turystów, ale poważnym ostrzeżeniem. Nasza Yeti na szczęście napęd na cztery koła ma, wiec jedziemy! – Pamiętaj, żadnych gwałtownych ruchów, prędkość góra 40 km/h i pod żadnym pozorem nie wolno ci się zatrzymać. Wtedy zakopiesz się na bank – tłumaczy mój co-driver, doświadczony dziennikarz motoryzacyjny. Gdy juz chce oddać mu kierownicę, protestuje i mówi, że kiedyś przecież muszę się nauczyć. Kiwam głowa, choć w Polsce jazda po piasku nie grozi mi nawet na Pustyni Błędowskiej (po pierwsze dlatego, że nie wolno, po drugie, że i tak wkrótce zarośnie zielenią). Z bijącym sercem ruszam. I od razu jestem zachwycona! Łagodnie wchodzę w zakręty, daje skodzie czas na posłuchanie moich komend. I czuje się, jakbym prowadziła łódź. Uff, nie zakopałam się! Docieramy do celu, czyli pod diuny. Ich intensywnie pomarańczowy kolor bierze się z naturalnego rdzewienia piasku. I rewelacyjnie kontrastuje z błękitem nieba oraz turkusem okresowego jeziora o glinianym dnie. Zresztą „jezioro” to dużo powiedziane. Turkusowe oczko to tak naprawdę spora kałuża, która raz na jakiś czas zupełnie wysycha. I wtedy trzeba czekać na deszcz, a ten spada tak rzadko (wystarczy dodać, że część dróg w Namibii robi się z prasowanej soli, która jako materiał jest tania, ale nieodporna na wodę). Najbliższy akwen znajduje się 100 km od Sossusvlei i jest nim Atlantyk. Wydmy cały czas się przesuwają, zmieniają kształt i rozmiary. Niektóre osiągają 325 m wysokości. Wdrapanie się na nie zajmuje nam ponad pół godziny, zejście, a właściwie sturlanie się – kilkanaście sekund. Piasek jest tak gorący, że parzy skórę, ale przyjemność porównywana do zabaw w dziewiczym śniegu. Szarlotka na pustyni Przerwa na kawę? Jedziemy do Solitaire, w południowej części pustyni Namib, po drodze do kanionu Sesriem. Solitaire to osamotniona farma ze stacja benzynowa i niewielkim sklepem. Przed gospodarstwem w charakterze dekoracji stoją zasypane do połowy piaskiem wraki samochodów z lat 40. i 50. Jest i stary dystrybutor paliwa, wokół którego rosną kaktusy. Wygląda to malowniczo, ale i niepokojąco. Tym większe na tym pustkowiu wrażenie robi cukiernia. To prawda, ze nie ma zbyt wyszukanego wystroju, ot oszklona lada, ale za to jaki asortyment! Do wyboru sernik, ciasto czekoladowe, z owocami, jakieś słodkie bułeczki. A przede wszystkim znany na cała okolice apfelstrudel, czyli jabłecznik. Potężny, długowłosy piekarz, przypominający nieco naszego Tomasza Majewskiego ( jak się potem okazało, cukiernik ćwiczył kiedyś zapasy), nakłada każdemu z nas na papierowy talerz po sporej porcji. – To najlepsza szarlotka, jaka można dostać w promieniu 300 km. Bo jedyna – śmieje się. Apfelstrudel przypomina nam, że Namibia jeszcze do 1915 r. była niemiecką kolonią. Zresztą wciąż czuć wpływ Niemiec w tym kraju. Poczynajac od kuchni: z wurstami, kartoffelsalad czy buraczkami, a także z towarzyszącym niemal każdemu posiłkowi jägermeisterem (spożycie tego trunku w przeliczeniu na jednego mieszkańca jest tu największe na świecie!), przez architekturę z murem pruskim, na iście niemieckim porządku kończąc. Najlepszy przykład to Swakopmund, 35-tysieczne miasto nad Atlantykiem, tuż nad zwrotnikiem Koziorożca. Na pierwszy rzut oka wygląda jak nadbałtycki kurort u naszych zachodnich sąsiadów, tyle że wiek temu. Przy głównej ulicy Bismarcka stoją domy i kościoły z początku XX w., niemal takie same, jakie oglądać można na przykład w Sopocie. Oczywiście zamiast topól i sosen rosną wokół nich palmy. Na tabliczkach przy sklepach czy punktach usługowych widać też polskie nazwiska – Wronsky, Przybylski, Kowalski. Nic dziwnego: w XIX w. część polskich ziem należała przecież do Prus. Rdzennych Afrykanów w Swakopmund wielu nie ma. Dopiero w mniejszych miejscowościach spotykamy tradycyjnie ubrane kobiety Herero. Ich suto marszczone suknie do ziemi i rogate nakrycia głowy to wynik fascynacji sprzed lat strojami zon pierwszych pastorów. Co nie przeszkodziło Herero wystąpić w 1903 r. zbrojnie przeciwko kolonizatorom. Raj pod góra Etjo Na koniec jedziemy do Mount Etjo, gdzie czekać nas będzie safari. Przyznaje, że nie spodziewam się jakichś specjalnych atrakcji. Przyzwyczaiłam się już do przebiegających przez drogę springboków, czyli powszechnych tu antylop skoczków (widnieją też na namibijskich dolarach), a także stąd strusi czy komicznych guźców. Na miejscu przesiadamy się do wielkiej zadaszonej ciężarówki i ruszamy w głąb sawanny. Przez dobry kwadrans, a może i dwa nie widać ani jednego zwierzaka. To dziwne, bo na tym zagrodzonym terenie ponoć aż roi się od słoni, antylop gnu czy zebr. Kierowca co chwila zatrzymuje się, rozgląda, ale jak pech to pech. I nagle widzę ją! Stoi zaledwie 4–5 m od naszego wozu i przygląda się nam spokojnie. Jest piękna, na dodatek ma ze sobą małe. A ja nie potrafię opanować emocji i krzyczę na cały głos: „Żyrafa! Żyrafa!!!”. Wszyscy odwracają się i zaczynają jak oszaleli robić zdjęcia. A ona majestatycznie odchodzi w dal, nie grożąc nam za te fotografie żadnym procesem.
George Steinmetz prezentuje swoje zdjęcia najdzikszych pustyń wykonane z „latającego leżaka”.
Pierwszą lekcję na temat fizyki piaszczystych wydm odebrałem w 1998 r. podczas wyprawy na Saharę. Aby robić tam zdjęcia lotnicze, nauczyłem się latać paralotnią z silnikiem. To jeden z najlżejszych i najwolniejszych statków powietrznych. Waży raptem 45 kg i lata nie szybciej niż 50 km/h. I nie ma kółek. Żeby sprawnie ją wykorzystywać, musiałem nauczyć się też odgadywać niewidzialne prądy powietrza tworzone przez te wydmy. Gdybym nie zwracał na nie uwagi, mógłbym wpaść w turbulencję, a nawet w zgubny prąd zstępujący. Saharę przecinają niezliczone rzędy barchanów. W językach tureckich słowo to oznacza wydmę w kształcie półksiężyca. Formacje te zaintrygowały mnie, gdy czytałem książkę brytyjskiego oficera Ralpha Bagnolda, w latach 20. i 30. XX w. pioniera samochodowych podróży po Pustyni Libijskiej. Bagnold opisywał barchany jako żywe organizmy: poruszające się, rozmnażające, utrzymujące swój kształt i przystosowujące się do środowiska. Pomyślałem, że sfotografowanie ich z góry może być ciekawe. Na wydmy pojechałem z Alainem Arnoux, francuskim mistrzem paralotniarstwa. Do barchanów dotarliśmy po czterech dniach jazdy terenówką z Ndżameny, stolicy Czadu, na północ. Piasek też podróżował, przemieszczał się na zachód, z Egiptu i Sudanu. Korzystaliśmy ze starej francuskiej mapy przedstawiającej wydmy jako nawiasy zamykające skierowane w stronę wiatru. Nie zdawałem sobie sprawy z trudności, jakie nas czekały. Ale nie miałem też pojęcia o uroku wydm. I tak jeden lot zamienił się w 15-letni projekt. Postanowiłem sfotografować wszystkie najbardziej ekstremalne pustynie świata. Gdy dotarliśmy do depresji Mourdi, mój towarzysz, przekrzykując wichurę, oznajmił, że nawet on nie poleci w takim wietrze. Wjechaliśmy więc w środek szerokiej kamienistej niecki w poszukiwaniu kilkunastometrowego barchanu, który choć częściowo mógłby nas osłonić w nocy. O wschodzie słońca wiatr na grzbiecie wydmy złagodniał. Wystartowałem, zbiegając po zboczu barchanu. Gdy wzbiłem się na 150 m, poczułem się jak owad latający nad wielkim taśmociągiem w fabryce rogalików. Barchany biegły aż po horyzont. Nie minęło wiele czasu, a zacząłem się denerwować. Wiatr był szybszy niż ja, więc lecąc tam, skąd wiał, byłem spychany do tyłu. To przerażające doznanie dla pilota. Nie widzisz, co jest za tobą, a gdy lądujesz, masz na plecach 45 kg, a nad głową wielki żagiel, który wciąż chce lecieć do tyłu. Kiedy wzniosłem się wyżej, zacząłem lecieć z wiatrem i nagle stwierdziłem, że sunę 110 km/h. To zatrważająca prędkość. Zawróciłem więc pod wiatr i... zawisłem niczym latawiec 60 m nad obozem. Alain zbliżył się do mnie poniżej. Perspektywa lądowania w takiej wichurze wydała mi się niepokojąca. Czekałem więc, co zrobi mistrz. Alain tymczasem czytał wydmę jak księgę. Wiatr przewalał się nad krawędzią jej grzbietu, po czym zawracał. Próba lądowania w pobliżu samochodów zaparkowanych w wewnętrznym łuku wydmy byłaby zabójcza. Paralotnia przypomina nadmuchane skrzydło – we wzburzonym powietrzu może stracić sztywność i załamać się. Lepszą opcją było lądowanie na nawietrznym zboczu wydmy, ale tam nagły podmuch mógł zepchnąć nas z powrotem w wir – i kłopoty. Patrzyłem, jak Alain ląduje na żwirowej równinie obok wydmy i unika turbulencji. Wkrótce zrobiłem to samo. Nauczony doświadczeniem wypracowałem kilka prostych zasad latania nad pustynią. Wiatr dotyka głównie najmniejszych wydm, więc ich kształt najlepiej wskazuje jego kierunek. Jeśli to możliwe, ląduj na nasłonecznionej stronie wydmy. Na tej zacienionej zazwyczaj występują prądy zstępujące – spadniesz jak kamień. Nad białym piaskiem lata się bezpieczniej niż nad ciemnym. Ten ostatni wchłania ciepło, po czym uwalnia je w postaci wielkich bąbli gorącego powietrza. Kiedy wiatr zwiewa piasek z grzbietu wydmy, lepiej być na ziemi. I wreszcie najważniejsze: zawsze lepiej jest być na ziemi, żałując, że nie jest się w powietrzu, niż być w powietrzu, żałując, że nie jest się na ziemi.
Listopadowy numer National Geographic Polska już w poniedziałek!
W najnowszym numerze przedstawiamy wyniki 8. Wielkiego Konkursu Fotograficznego
Piszemy także o wyjątkowo tajemniczym malowidle, którego autorem może być sam Leonardo Da Vinci! Zaglądamy na Kubę, której zmęczone reżimem społeczeństwo zaczyna z nadzieją patrzeć w przyszłość. Przyglądamy się też gepardowi, którego przyszłość - mimo wielkiej popularności w świecie popkultury - nie rysuje się z kolei różowo. Pokażemy Wam tez najpiękniejsze wydmy świata. Nie zapominamy także, że listopad to miesiąc nieodłącznie związany ze śmiercią i życiem po życiu - tym razem sprawdzimy, jak zaświaty wyobrażali sobie dawni mieszkańcy Państwa Środka. To wszystko i jeszcze więcej do znalezienia w listopadowym numerze magazynu National Geographic Polska, w kioskach od poniedziałku, 29 października!
O świcie ostatnie kosmyki szarej mgły wiły się na tle różowiejącego nieba ponad piaszczystą wydmą u wschodnich krańców pustyni Namib. Szakal potruchtał ku kępie akacji. Oryks ciągnął do oczka wodnego na pobliskim obozowisku turystycznym. Żuk czarnuchowaty lśniącą czernią ciął czerwień piasku. Obok miałem Rudolpha !Naibaba, przewodnika na safari, który wychowywał się w regionie Kunene, 500 km na północ stąd, w rezerwacie przyrody NamibRand, gdzie hodował owce, kozy i osły na farmie babki. !Naibab ma 30 lat, ale odznacza się roztropnością znacznie starszego mężczyzny, co on sam wiąże z dorastaniem na pustyni. – Ta ziemia każe ci codziennie zastanawiać się nad życiem i śmiercią – mówi. – No i wojna. Ona też uczy rozumu w przyspieszonym tempie. Wojna domowa w Namibii zaczęła się w roku 1966 i trwała 22 lata. W roku 1990, gdy w końcu uzyskała niepodległość, odłączając się od RPA, Namibia była jednym z pierwszych krajów świata, które ochronę środowiska zapisały w konstytucji. – Myślę, że z wielu przyczyn namibijski ruch ekologiczny narodził się wraz z niepodległością – mówi !Naibab. – Podczas wojny, w połowie lat 80., wystąpiła dotkliwa susza i rolnicy wpadli w rozpacz. Padły im owce, zaczęli więc zabijać dziką zwierzynę. Namibijczykom nietrudno było się zorientować, że przyjdzie im wymrzeć, jeśli nie zaczną bronić i szanować swoich zasobów. Jeszcze 20 lat temu tutejsze grunty były ogrodzone i pełne owiec. Próbowałam wyobrazić sobie tych owczarzy odwracających się plecami do wiatru, zasypywanych czerwonym od tlenku żelaza piaskiem, latami czekających na deszcz. – Jestem pewien, że mieli mieszane uczucia – zgodził się !Naibab. – Z jednej strony brak wody. A z drugiej – czy można nie podziwiać tego miejsca? Nie czuć odpowiedzialności za nie? Przyjechałam do Namibii, bo pod koniec 2008 r. jej władze ogłosiły utworzenie Parku Narodowego Sperrgebiet na obszarze wielkości 2,2 mln ha wzdłuż południowo-zachodniego wybrzeża. Odtąd urzędnicy mogli mówić, że prawie połowa terytorium kraju została przeznaczona na parki narodowe, społeczne i prywatne rezerwaty i tereny chronione. Z chwilą utworzenia Parku Narodowego Dorob w grudniu 2010 r. wzdłuż namibijskiego wybrzeża od rzeki Kunene na granicy z Angolą po rzekę Orange na granicy z RPA powstał niemal nieprzerwany nadmorski pas chroniony. Na miejscu znalazły się wszystkie elementy czegoś, co w końcu może stać się Namibijskim Parkiem Narodowym Wybrzeża Szkieletowego – jednym wielkim nadoceanicznym megaparkiem. Namibia wydawała się rzadkim, nieprawdopodobnie krzepiącym przypadkiem młodej afrykańskiej demokracji, która zdolna jest stworzyć ambitny i funkcjonalny model zarządzania przestrzennego. Podstawy do takiego optymizmu wyglądały na solidne drugiego dnia mojego pobytu w tym kraju, kiedy przybyłam do liczącego 37 tys. ha obszaru chronionego Kulala Wilderness, który łączy się z rezerwatem NamibRand. Dokładnie na ten dzień Marlice van Vuuren i jej mąż Rudie zaplanowali wypuszczenie na swobodę dwóch gepardów. Marlice, wychowana wśród Buszmenów w regionie Omaheke, należy do niewielu osób spoza tej grupy etnicznej mówiących płynnie jej językiem. Obecnie kieruje N/a’an Ku Se – schroniskiem dla dzikich zwierząt znajdującym się 40 km na wschód od Windhuk, gdzie z pomocą buszmeńskich tropicieli rehabilituje osierocone i zranione sztuki. Inne przenosi z terenów, gdzie wchodzą w konflikt z ludźmi, do miejsc, gdzie ludzie, a konkretnie turyści, są gotowi nieźle płacić za oglądanie tych zwierząt. Odnowa dzikich terenów i ich zasiedlanie zwierzyną nie jest ani łatwe, ani tanie. – Przywrócenie siedlisku równowagi, tak by można było ponownie wprowadzić tam gepardy, wymaga wielu wysiłków – mówi Marlice. – Wszystko musi być na swoim miejscu. Czy drapieżniki będą miały na co polować? Czy jest woda? Czy są to zasoby odnawialne? Jeśli odpowiedź na te pytania brzmi „tak”, jesteśmy w połowie drogi. Potem trzeba po prostu obserwować, czy gepardom podoba się tam, gdzieśmy je przywieźli. Dwa zwierzaki warknęły i odmówiły wyjścia z przyczepy. Samiec ugryzł Rudiego w stopę. Pozostało nam więc wycofać się i czekać. Po chwili zwykły krzak na żwirowej płaszczyźnie poruszył się i przybrał postać strusia. Wiatr ze wszystkich sił próbował przeszyć nas na wylot. Ludzie żyjący na pustyni Namib mówią o dwóch wiatrach – wschodnim, który wieje od Kalahari i nabiera siły, tracąc wysokość, aż uderza w pustynię, pędząc 100 km/godz. i podnosząc temperaturę do 40o C i więcej. I o życiodajnym południowo-zachodnim wietrze znad zimnego Atlantyku, wdmuchującym mgłę na 60 km w głąb lądu. Niesie on niemal całą wilgoć potrzebną do podtrzymania tutejszego dzikiego życia. Karmione mgłą nie jest ono szczególnie bujne – ot, węże i jaszczurki, chrząszcze i pająki – ale imponująco wyspecjalizowane. To także życie bardzo kruche. Niektórzy Namibijczycy w rozmowach ze mną martwili się, iż najdrobniejsza nawet zmiana klimatu może spowodować, że ten delikatny system się rozpadnie. – Trudno nie obawiać się, że ocieplenie o parę stopni przyniesie katastrofę – mówi Conrad Brain, weterynarz zajmujący się dzikimi zwierzętami, który przyjechał obserwować uwalnianie gepardów. Brain, który jest również pilotem, często lata wzdłuż wybrzeża Namibii i uważnie, choć po amatorsku, obserwuje zmiany klimatu. – Widzieliśmy roje meduz, rekinów, żółwi skórzastych wędrujące za daleko na południe. Dla mnie to wszystko jest symptomem ogrzewania się oceanu – mówi Brain. – Dlatego coś takiego jak wypuszczenie na swobodę tych gepardów daje nadzieję i wiarę w możliwości przetrwania. Zapadło milczenie i wróciliśmy do obserwacji przyczepy. Czas, jak to zwykle na pustyni, rozciągnął się w upale. Akurat gdy odłożyłam na bok notes, gepardy opuściły przyczepę. Pierwsza na ziemię zeszła samica. Samiec podążył za nią. W ciągu paru sekund zniknęły nam z pola widzenia. Relokacja tej gepardziej pary pokazuje trend działań w Namibii. Pogłowie dzikich zwierząt zwiększa się, zwłaszcza na obszarach chronionych i w prywatnych rezerwatach poza granicami parków narodowych. W latach 80. XX w. na północy było najwyżej 10 tys. springboków, dziś liczbę tych antylop szacuje się na 160 tys. Około roku 1990 nosorożce zwyczajne były wytrzebione. Obecnie liczba tych zwierząt przekracza 1400. Dwadzieścia lat temu farmerzy odstrzeliwali około 800 gepardów rocznie, teraz zabijają mniej więcej 150 sztuk, a myśliwi dostają zezwolenia na odstrzał kolejnych 150. Żeby dotrzeć do Sperrgebiet, przeleciałam ponad pustynią Namib w jej najszerszym miejscu (od rezerwatu NamibRand po Zatokę Wielorybią), a następnie nad znaczną częścią południowego ramienia pustyni do Lüderitz. W podróży do parku i ponad nim uderzające było piękno wysmaganych wiatrem zakątków i, co najmniej w równej mierze, kontrasty. Podziwiałam głównie „czystą topografię” – wydmy i lśniący kwarc w górach Witberg – ale blizny po aktywności człowieka sprzed wieku wciąż są widoczne. Porzucone obozowiska poszukiwaczy diamentów trwają mimo działania wiatru, słońca i piasku. Bliżej Zatoki Wielorybiej na pustyni widać nowe ślady – gryzmoły wygniecione na skorupie gruntu przez koła tysięcy terenówek. Ludzie z Zachodu na ogół ignorowali Namibię i jej jałową ziemię, „na którą Bóg się pogniewał”. Nie znaczy to jednak, że wyłączono ją z rabunkowej eksploatacji, która postępowała w pozostałej części kontynentu. Z wysp (obecnie uznanych za ostoje morskiej przyrody) zdzierano złogi bogatego w azot guana. Było surowcem do produkcji prochu strzelniczego i nawozów. Na zimnych, obfitujących w pokarm wodach Atlantyku intensywnie odławiano wieloryby. W pierwszych latach XX w. złoża guana co najmniej 6-metrowej miąższości zostały zdarte do nagiej skały, a wieloryby biskajskie południowe wytrzebiono niemal doszczętnie. W roku 1908 na południu znaleziono pierwszy diament. Parę miesięcy później rząd niemiecki, któremu jako protektorat podlegała Afryka Południowo-Zachodnia, teren wokół tego miejsca, o powierzchni 22 tys. km2 , ogłosił „obszarem zamkniętym” (Sperrgebiet). Wstęp miał tam tylko personel firm diamentowych. Aby złagodzić brak robotników spowodowany wyniszczającą wojną niemieckich kolonistów z południowymi plemionami (Herero, Nama i Damara), przeprowadzono pobór wśród plemion na północy, niezaangażowanych w walki – Ovambo i Kavango. Po dziś dzień w całym Sperrgebiet widzi się kopczyki przypominające dziecięce mogiłki – mimowolne pomniki trudu ludzi, którzy czołgając się, przesiewali żwir i wybierali z niego szlachetne kamienie. Diamenty nadal wydobywa się wzdłuż wybrzeża w południowej części nowego parku. Z powietrza wyrobiska wyglądają jak potężne okopy. Chociaż jedynie tereny górnicze są całkowicie niedostępne dla osób nieupoważnionych, ograniczenia wstępu obowiązują znacznie szerzej. Ma się wrażenie, że cały obszar Sperrgebietu jest zakazany – nie tyle dla ochrony złóż, co ze względu na obawy przed nielegalnym wydobyciem i kradzieżą. Bogactwa ziemi są zazdrośnie strzeżone. Tylko kilku turystów pod opieką przewodnika może jednocześnie wejść na teren parku. Gości monitorują kamery przy wejściu, wyjściu i na drogach wewnętrznych. Dojmującą atmosferę paranoi najlepiej oddają porzucone pojazdy i inny sprzęt rdzewiejący w spiekocie. Te wraki musiały pozostać, by górnicy nie mogli poutykać w nich diamentów, które później odzyskaliby na jakimś złomowisku. mineralna zamożność Namibii nie spływa na dół struktury społecznej. Chodź kraj jest obecnie czwartym eksporterem minerałów w Afryce (wyłączywszy paliwa kopalne) i czwartym na świecie producentem uranu, podział dochodu narodowego jest wybitnie nierówny. Pogoń za bogactwem trwa nie tylko na terenach prywatnych, ale też wewnątrz i wokół obszarów, na których wytyczono parki narodowe. Dwie kopalnie, jedna z nich w obrębie parku Namib-Naukluft, wydobywają obecnie uran. Oczekuje się, że do roku 2015 namibijska produkcja wzrośnie z 5 do 18 tys. ton tzw. żółtego ciasta, czyli koncentratu rudy uranu. Można dopatrzyć się szczególnej ironii w tym, że przy wydobyciu uranu, który Namibia ma w obfitości, musi zużyć mnóstwo dramatycznie deficytowej wody. Dane są trudne do zdobycia, ale szacuje się, że jedna kopalnia zużywa rocznie jakieś 3 mln m3 wody. Pozyskuje się ją ze złóż podziemnych, powstałych w odległych epokach geologicznych, które wobec skąpych opadów deszczu nie ulegają odtworzeniu. Na szczęście na wybrzeżu niedaleko Swakopmund budowany jest potężny zakład odsalania wody. W teorii działalność górnicza powinna być skorelowana z ochroną zasobów i rozwojem ekonomicznym. – Jesteśmy krajem rozwijającym się – wyjaśniała Midori Paxton z ministerstwa środowiska i turystyki w Windhuk. – Nierealne jest wyrugowanie przemysłu wydobywczego z naszych obszarów chronionych. Pracujemy więc nad zminimalizowaniem szkodliwego oddziaływania kopalni – mówiła, pokazując mi mapę skatalogowanych przez ministerstwo miejsc o wyjątkowej bioróżnorodności. – Współpracujemy z firmami górniczymi przy wyszukiwaniu i ochronie tych bardzo wrażliwych terenów – mówiła, wskazując na rewir, obecnie w granicach Parku Narodowego Dorob, w którym występują znaczące w skali kraju pola mchów. Połacie mchów – kwitnących pomarańczowo i szaro na czerwonych piaskach i skorupach czarniawego gipsu – stabilizują glebę i stanowią podstawowe źródło pokarmu dla bezkręgowców. Są fundamentem większych wspólnot roślin i zwierząt. Ze względu na swą wątłość zostały oznaczone na mapie i wygrodzone w terenie. Jednak wskazane przez Paxton mchy porastają obszar między morzem i kopalnią uranu i gdy tam pojechałam, było świeżo rozryte. W pobliżu zakładu odsalania przecinały je głębokie rowy. Koleiny wielkich ciężarówek żłobiły grunt. Powolny mechanizm odradzania się pustynnej przyrody skutki tej bezmyślności może likwidować przez setki lat. W końcu to tutaj, na odwiecznej powierzchni chronionej ziemi, a nie w turystycznych folderach czy oficjalnych górniczych kodeksach, zapiszą się siła i rzetelność środowiskowych intencji Namibii.
Tu pustynia spotyka wodę. Poznaj niezwykły park narodowy w Brazylii
Wyczarowany przez deszcze i wiatr magiczny krajobraz na wybrzeżu Brazylii to nie iluzja. Lençóis Maranhenses zachwyca kontrastem lśniącego białego piasku i turkusowych lagun, które pojawiają się tylko na kilka miesięcy w roku. To miejsce, gdzie wydmy żyją w rytmie pór deszczowych i suchych, a przyroda i ludzie tworzą unikalną harmonię.
Widziane z powietrza wydmy wyglądają jak biała pościel rozłożona do suszenia na popołudniowym wietrze. Rzeczywiście, Lençóis Maranhenses to po portugalsku „prześcieradła Maranhăo”, brazylijskiego stanu na północno-wschodnim wybrzeżu. Jakkolwiek ją nazwać, jest to magiczna pustynia, po której jedna za drugą toczą się fale lśniącego białego piasku. Krajobraz i niezwykły ekosystem Lençóis Maranhenses Ławice srebrzystych ryb pływają w jaskrawoniebieskich i zielonych sadzawkach pozostawionych przez deszcze. Pasterze pędzą stada kóz przez wysokie wydmy. Rybacy wędrują w stronę morza, a drogę wskazują im jedynie gwiazdy i wraki starych łodzi. – Całkiem inny świat! – mówi Carolina Alvite, była dyrektor parku narodowego o powierzchni 1550 km2, utworzonego dla zachowania niezwykłego ekosystemu. To miejsce wygląda tak, jakby morze pojawiło się nagle niczym fatamorgana pośrodku Sahary. Teoretycznie Lençóis nie jest jednak pustynią. Roczny poziom opadów w regionie wynosi 120 cm, tymczasem zgodnie z definicją na pustyni spada mniej niż 25 cm na rok. To właśnie woda kształtuje ten osobliwy pejzaż. Dwie rzeki płynące nieopodal, Parnaíba i Preguiças, niosą piasek z głębi kontynentu do Atlantyku, gdzie prądy kierują go na zachód. Większość osadza się wzdłuż 70-kilometrowej linii brzegowej znajdującej się w granicach parku. Tu w czasie pory suchej (zwłaszcza w październiku i listopadzie) wiatry kierują piach do 50 km w głąb lądu, formując półkoliste, wysokie na 40 m wydmy. Gdy padające od stycznia do czerwca deszcze wypełniają wodą doliny między nimi, powstają ni to zalewy, ni laguny. Niektóre z tych okresowych akwenów mają ponad 90 m długości i do 3 m głębokości. Życie wśród wydm i zagrożenia dla przyrody Na początku lipca, gdy przez wydmy przelewają się wody wezbranych rzek, takich jak Rio Negro, laguny mogą się łączyć. Ryby migrują wtedy z jednej do drugiej, żywiąc się mniejszymi kuzynkami albo zakopanymi w piasku larwami owadów. Kilka gatunków ryb spędza suchą porę roku w mule, ożywiając się, gdy znów pojawia się deszcz. Wraz z końcem pory deszczowej laguny z kolei zaczynają parować w tropikalnym upale, a poziom wód co miesiąc opada nawet o metr. Oprócz mieszkańców wiosek otaczających wydmy, 90 ludzi żyje wśród piasków w dwóch oazach, w szałasach z mułu i palmowych liści. Podczas pory suchej hodują drób, kozy i bydło, uprawiają maniok, fasolę, nerkowce, zbierają włókna palm buriti i kopernicji. Gdy nadchodzą deszcze, wędrują w stronę morza i rozbijają obozowiska na plaży. Tam sprzedają solone i suszone ryby handlarzom, którzy z kolei wywożą je do miast. Odkąd w 2002 r. poprowadzono ekspresową drogę między Săo Luís, stolicą Maranhăo, i Barreirinhas, szybko rosnącym ośrodkiem turystycznym, park odwiedza ponad 60 tys. osób rocznie. A to oznacza m.in. (formalnie zakazane) rajdy terenówek po piaszczystych pustkowiach i zagrożenie dla miejscowej fauny. Bo człowiek ciągnąc licznie do miejsc pięknych i niezwykłych, zwykle sprowadza na nie plagi.
Te surowe, niedostępne środowiska według różnych szacunków zajmują od 15 do 20 proc. powierzchni lądów. Gdyby oprócz pustyń gorących wziąć pod uwagę także zimne, polarne, liczby byłyby jeszcze wyższe. Jak się zachowywać, gdy zabłądzimy w takim rejonie albo trafimy tam w wyniku katastrofy
Bez wody nie ma życia. Jej brak lub niedobór jest wspólnym mianownikiem terenów pustynnych i półpustynnych. Pustynie mają różne oblicza – piaszczyste (stanowią tylko około jednej trzeciej wszystkich terenów suchych), kamieniste, żwirowe, skaliste, ilaste. Kiedy suma rocznych opadów jest mniejsza niż 100–150 mm, nie występują na nich żadne rośliny. Ale jeżeli już pada deszcz, są to gwałtowne ulewy, po których koryta okresowych strumieni wypełniają się rwącą wodą. Uważaj, żebyś nie biwakował w takim korycie, bo w razie burzy grozi ci utonięcie. Inną cechą charakterystyczną tego mało przyjaznego człowiekowi środowiska są bardzo duże wahania temperatury. W ciągu dnia upał może przekraczać 50°C (rekord na Ziemi wyniósł 57,8°C, zanotowano go na Saharze, w pobliżu Trypolisu), w nocy na niektórych pustyniach temperatura spada nawet poniżej zera. Niedobór wody Paradoksalnie, woda jest jedyna rzeczą, której nie wolno ci racjonować! Wielu ludzi zmarło z odwodnienia, wciąż mając przy sobie zapas płynów. Oszczędzając wódę na czarna godzinę, ryzykujesz dołączeniem do ich grona. Przy 30-stopniowym upale odpoczywającej w cieniu osobie wystarczy ok. 5 l dziennie, ale przy intensywnym wysiłku w pełnym słońcu potrzeba jej dwukrotnie więcej. Co robić Kluczem do przetrwania jest zmniejszenie ubytku płynów z organizmu. Jeśli musisz, pracuj nocą i rankiem, ograniczając aktywność w dzień do absolutnego minimum. Znajdź cień i zadbaj o ubiór. Długie spodnie i koszula o luźnym kroju nie tylko zabezpieczają skórę przed poparzeniem słonecznym, ale także spowalniają odparowywanie potu, zwiększając efektywność termoregulacji. Chroń głowę! Idealny jest kapelusz z rondem osłaniającym twarz, ale nawet prowizoryczna chusta zmniejsza ryzyko udaru. Rozpalone słońcem podłoże może mieć temperaturę o kilkadziesiąt stopni wyższą niż powietrze, dlatego nigdy nie siadaj bezpośrednio na ziemi. W sytuacji poważnego niedoboru wody staraj się oddychać przez nos i ogranicz rozmowy. Zapomnij o tytoniu i alkoholu. Pij regularnie, nawet jeśli nie czujesz pragnienia. Dopóki mózg ma dość wody, by skutecznie analizować sytuacje, rosną twoje szanse na wyjście cało z opresji. Udar cieplny Im więcej wody tracisz na obniżenie temperatury ciała, tym mniej jej dociera do narządów wewnętrznych. Pojawiają się zawroty głowy, omdlenia i wymioty. Jeśli szybko nie zaradzisz sytuacji, kryjąc się w cieniu i uzupełniając płyny, procesy termoregulacji (z których najważniejszym jest pocenie się) ulęgną całkowitemu zatrzymaniu. Skóra stanie się gorąca i sucha, dojdzie do zaburzenia świadomości i koordynacji ruchów, a wkrótce potem – do śmierci. Co robić Zapobiegaj przegrzaniu się organizmu. Ofiara udaru musi być schłodzona i przekazana fachowej opiece medycznej. W warunkach pustynnych może to być szalenie trudne, zrób wiec wszystko, by nie dopuścić do czarnego scenariusza. Najskuteczniejszym sposobem obniżenia temperatury ciała jest polewanie ofiary zimna woda. Inne metody to obłożenie jej od stóp do głów zmoczonymi zimnymi tkaninami i wachlowanie. Wcześniej trzeba znaleźć cień. Burza piaskowa Burze piaskowe i pyłowe nawiedzają Wielkie Równiny w Ameryce Północnej, Półwysep Arabski, pustynie Azji, Sahare i inne suche rejony świata. Nadciągająca nawałnica może mieć postać burej skłębionej ściany wysokości nawet półtora kilometra. Jeśli panuje nienaturalna cisza i duchota, może to być sygnał zbliżającej się burzy. Znajdź miejsce osłonięte od wiatru, cały owiń się szczelnie jakimś materiałem, zasłon nos i usta chustka albo inna tkanina. Głód Nawet kilkutygodniowy post nie stanowi zagrożenia dla zdrowia i życia, choć nie należy do przyjemnych. Korzystaj z lokalnego menu w postaci szarańczy, mrówek, jaszczurek i roślin tylko pod warunkiem, że jesteś absolutnie pewny co do ich jadalności. Poszukiwanie jedzenia często kosztuje więcej potu i kalorii, niż jest to warte. Do tego sam proces trawienia pochłania duże ilości wody, więc gdy mamy deficyt tej ostatniej, lepiej nie śpieszyć się z kolacją. Zwierzęta Pustynie obfitują w stworzenia potencjalnie niebezpieczne dla człowieka. Na szczęście większość z nich podziela twoja niechęć do zawierania bliższej znajomości. Nie panikuj – tragiczne w skutkach konfrontacje z pustynnymi zwierzętami należą do rzadkości, warto jednak przestrzegać kilku prostych zasad. Nigdy nie chodź boso. Nie wkładaj rąk pomiędzy skały, krzaki i w zagłębienia bez sprawdzenia, co się w nich kryje. Zawsze dokładnie wytrzepuj buty i ubrania, zanim je włożysz. Przed snem sprawdź, czy w twoim śpiworze nie ma współlokatora. Na obszarach obfitujących w węże stąpaj twardo i pewnie, dając gadom szanse na usuniecie się z drogi. Jeśli dostrzeżesz węża, omiń go powoli szerokim łukiem. Rzeczy, które ułatwia przeżycie na pustyni Kapelusz - Do ochrony głowy przed intensywnymi promieniami słońca. Szerokie rondo zasłoni dodatkowo oczy, które wymagają okularów przeciwsłonecznych. Ubranie - Bluza z długimi rękawami zasłoni skórę przed słońcem, przez co będziesz się mniej pocić. Znak wełny to nie przypadek – runo owiec merynosów zapewnia ochronę przed promieniowaniem UV. Wełniane ubranie przyda się też w zimne pustynne noce. Prezerwatywa - Nie służy do tego, o czym właśnie myślisz, ale do transportu wody, gdy nie masz kanistrów. Trudno o lepsze naczynie, skoro lateksowy balonik przeszedł liczne próby sprawdzające jego wytrzymałość na pękanie. ABC przetrwania Schronienie - Jakość schronienia zależy od dostępności budulca. Śpiwór lub folia termiczna (NRC) rozpięte na krzakach zapewnia cień w czasie największego upału. Jeśli okolica obfituje w roślinność, możesz sie pokusić o budowę prostego szałasu z gałęzi liści, dającego większy komfort w gorące dni i lodowate noce. Woda - Odnajdywanie wody na pustyni wymaga ogromnego doświadczenia i wiedzy. Forsowna wędrówka w poszukiwaniu źródła może skrócić okres przetrwania z dni do godzin – powinna być podejmowana tylko w ostateczności. Obecność wody mogą zdradzać wydeptane ścieżki dzikich zwierząt lub niektóre rośliny, np. sykamory. Pozostałości wody z pory deszczowej maja szanse się zachować pod powierzchnia ziemi w zakolach okresowych potoków lub w głębokich skalnych szczelinach. Pamiętaj, że każde naturalne źródło wody może zawierać niebezpieczne bakterie i pierwotniaki. Zatrucie pokarmowe powoduje zazwyczaj znaczna utratę płynów, co na pustyni ma tragiczne konsekwencje, dlatego zawsze uzdatniaj wódę za pomocą filtra, tabletek puryfikacyjnych, jodyny bądź gotowania. Praktyczna skuteczność metod takich jak np. destylacja słoneczna jest znikoma i nie rekompensuje nawet strat poniesionych przy ich zastosowaniu. Trzeba wykopać dziurę przynajmniej metrowej głębokości i półtorametrowej średnicy. Kopanie na pustyni, zarówno piaszczystej, jak i kamienistej, nawet za pomocą odpowiednich narzędzi jest bardzo trudne. Większość ludzi w sytuacji awaryjnej nie ma łopaty, a wiec będzie się posługiwała patykiem albo kawałkiem skały. Przeciętna destylarka produkuje w granicach 0,5 litra na dobę, trzeba byłoby więc mieć ich całą baterię, żeby pokryć minimalne dzienne zapotrzebowanie na wodę. Jedzenie - Głód to w dużej mierze stan umysłu. Mięso większości zwierząt jest jadalne, choć niekoniecznie smaczne. Owady są łatwym do pozyskania źródłem białka, podobnie jak ptasie i jaszczurcze jaja. Nie próbuj polować na zwierzęta jadowite – rolę myśliwego i zwierzyny mogą się szybko odwrócić. Odróżnienie roślin trujących od tych jadalnych nie należy do łatwych. W razie wątpliwości lepiej obejść się smakiem. Orientacja - Dobra mapa i kompas to podstawa. Przy określaniu stron świata możesz się kierować słońcem, gwiazdami i naturalnymi elementami krajobrazu. Pasma wydm zazwyczaj układają się w określonym kierunku, wyznaczanym przez dominujące wiatry. Jeśli nie wiesz, gdzie jesteś lub dokąd masz iść, zostań na miejscu! Prawdopodobieństwo, że ktoś cię znajdzie, jest najwieksze właśnie tam. Wzywanie pomocy - Przed wyjazdem przekaz zaufanej osobie wszelkie informacje na temat obszaru, w który się udajesz, planowanej trasy i daty powrotu. Telefon satelitarny lub stosunkowo niedroga radiopława EPIRB (patrz: środowisko wodne na str. 20) znacznie zwiększają szanse powodzenia akcji ratunkowej. Do zwrócenia uwagi ekip poszukiwawczych przydadzą się niewielkie lusterko i gwizdek. Jeśli poszukiwania trwają po zmroku, średniej wielkości ognisko będzie widoczne z wielu kilometrów. Z owocem mango przez pustynie Początkowo wszystko wyglądało prosto. Jestem w Etiopii, chce dojść do Kenii. Przed sobą mam 260 km pustyni. Nie miałem mapy, kompasu, GPS-a, namiotu. Miałem – za ciężki plecak, 4-litrowy kanister na wodę, kij do podpierania się i jedno mango. Etiopska policja mnie ostrzegała – przez pustynie nie wiedzie żadna droga, mieszkają tam plemiona polujące na ludzi. Pod zakrwawionym bandażem, którym owinąłem sobie ramie, schowałem paszport, pieniądze i pożegnalne listy do rodziny. Wyglądałem jak ofiara wypadku – liczyłem na to, że nikt nie będzie że mnie zrywał opatrunku. Pierwszy dzień był najgorszy. Tak przynajmniej myślałem pierwszego dnia. Nie brakowało mi wody, nie byłem zmęczony, ale miałem świadomość, że zachowuje się jak idiota. Po dwóch miesiącach włóczenia sie po Etiopii postanowiłem zrobić coś nowego. Na przykład przejść przez pustynie do Kenii. Byłem ciekaw, czy nieprzygotowany człowiek to przeżyje. Szedłem śladami nomadów. Każdy krok przybliżał mnie do Kenii, ale oddalał od wody, hotelu i bezpieczeństwa. Pierwszą noc spędziłem przy studni. Po brązową wodę przyszli nomadowie i z kanistrami na głowach odeszli w pustynie. Kolejne dni były gorsze. Już nie mogłem się cofnąć. Bałem się, że się zgubie, umrę z pragnienia i upału. Mango trzymałem jak ostatnia deskę ratunku. Na każdym postoju rozpinałem śpiwór miedzy plecakiem a wbitym w ziemie kijem i brałem łyk wody. Po jakichś pięciu dniach spotkałem Mojżesza. Chłopiec z jednego z pustynnych plemion wracał ze szkoły w Kenii. Zabrał mnie do wioski. Jego matka dała mi „red bulla” – mleko wymieszane z bydlęca krwią. Ja wyjąłem mango. Następnego dnia Mojżesz odprowadził mnie kilka kilometrów i powiedział, pokazując kierunek: – Tam Kenia. Jeszcze dwa dni. Jak mantrę odliczałem kolejne metry. Odwracałem myśli od pragnienia, ssać płaski kamyk. Aby nie dać się sparaliżować przez lek, myślałem o seksie. Pierwszego dnia po rozstaniu z Mojżeszem znalazłem wysychającą studnie. Do kanistra udało mi się zebrać trochę wody. Drugiego dnia woda się skończyła. Nie miałem już siły, z pragnienia szalałem. Chciałem zrzucić ciężki plecak i biec przed siebie. Upadłem przed potężną wydmą niemal zasłaniającą niebo. Musiałem się napić. Zacząłem sikać na dłoń. Ciemny, prawie czerwony mocz smakował strasznie – był gorzki, ale mokry. Płakałem ze strachu. Pusty kanister, pusty pęcherz. Według Mojżesza powinienem być juz w Kenii. A jeśli zabłądziłem i zamiast ścieżką ludzi poszedłem szlakiem zwierząt? Po godzinie gorączkowych majaków i leków wspiąłem się na wydmę. Za nią zobaczyłem budynki pierwszej chrześcijańskiej misji w Kenii. Edi Pyrek Podróżnik, dziennikarz, autor kilku książek. Jeździ po całym świecie, wydając możliwie najmniej pieniędzy. Imał się różnych zajęć, m.in. szkolił polityków. Zobacz także: Pustynie, Oazy... - Relacje z wypraw, opowiadania podróżnicze