Wulkanolodzy walczą z dezinformacją. Eksperci przekonują, że efektowne medialne uproszczenia prowadzą do tragedii
„Pacyficzny Pierścień Ognia”, „superwulkany” czy „megatsunami” to zaledwie kilka spośród wielu niepoprawnie interpretowanych określeń związanych z wulkanizmem. Międzynarodowy zespół wulkanologów, w tym ekspert z Centrum Badań Kosmicznych PAN, opublikował właśnie zestawienie powszechnych błędnych przekonań na temat wulkanów.
Wulkany budzą fascynację i strach. Czasami, niestety, fascynacja jest zbyt duża przy zdecydowanie za niskim poziomie racjonalnego strachu. 8 maja 2026 roku trzech turystów zginęło podczas erupcji indonezyjskiego wulkanu Dukono. Mimo zakazu wspinaczki grupa licząca 20 osób weszła w strefę zagrożenia. Całkowity zakaz wejścia na wulkan obowiązywał od kwietnia 2026 roku, a władze zalecały, by nie zbliżać się do krateru na odległość mniejszą niż cztery kilometry. Turyści zignorowali te ograniczenia. To tylko jeden z wielu przykładów bezrefleksyjnego podejścia do komunikatów służb monitorujących aktywność wulkaniczną. Żywa planeta Wulkany i ich erupcje są symbolem tego, jak dynamiczna jest planeta, na której żyjemy. Mogą jednak stanowić również poważne zagrożenie dla infrastruktury, ruchu lotniczego oraz dla ludzi mieszkających w ich pobliżu. Zdaniem międzynarodowej grupy ekspertów, kierowanej przez dr Janine Krippner oraz dr. Sama Poppe’a (CBK PAN), dostarczanie precyzyjnych informacji opartych na wiedzy naukowej podczas kryzysu wulkanicznego może dosłownie decydować o życiu i śmierci. Jak zauważają, z jednej strony możliwość szybkiego rozpowszechniania wiedzy naukowej na całym świecie nigdy nie była większa niż teraz. Z drugiej jednak plotki i efektowne sformułowania często rozprzestrzeniają się jeszcze szybciej. Popularne błędne przekonania mogą się utrwalać i, jeśli nie zostaną skorygowane, prowadzić do niebezpiecznych sytuacji. Właśnie dlatego eksperci opublikowali na łamach „Journal of Applied Volcanology” artykuł przeglądowy, w którym omawiają 18 często błędnie rozumianych zagadnień dotyczących wulkanów i ich erupcji oraz wyjaśniają stojące za nimi fakty naukowe. Artykuł grupuje te błędne przekonania w sześć obszarów tematycznych: sejsmologię, związki między wulkanami a klimatem, systemy i struktury wulkaniczne, zagrożenia wulkaniczne, skale czasowe, zdjęcia i nagrania. Wulkany nie wybuchają ogniem – Wśród najczęściej występujących błędnych przekonań wskazujemy na przykład, że wbrew pozorom wulkany nie dymią i nie wybuchają ogniem. W rzeczywistości wyrzucają obłoki drobnych cząstek zestalonej magmy, fragmentów skał, gazów wulkanicznych oraz pary wodnej. Takie obłoki niosą ze sobą zupełnie inne zagrożenia niż ogień i dym. Zawierają materiał skalny, który może być bardzo gorący i opadać na ziemię. Zwróciliśmy też uwagę na niepokojące stosowanie określenia „zimne potoki lawy” w odniesieniu do błotnych spływów wulkanicznych, zwanych laharami, co daje fałszywe poczucie bezpieczeństwa. Właśnie ten błędnie rozumiany termin naraził turystów na realne niebezpieczeństwo podczas erupcji wulkanu Agung w Indonezji w 2017 roku – wyjaśnia dr Sam Poppe z CBK PAN. Wulkan Agung obudził się w sierpniu 2017 roku po 53 latach uśpienia. Choć niepokój sejsmiczny osiągnął szczyt pod koniec września i na początku października, erupcja rozpoczęła się dopiero 21 listopada. Najintensywniejsze erupcje eksplozywne, którym towarzyszył szybki wypływ lawy, miały miejsce między 25 a 29 listopada 2017 roku. Opóźnienie między wystąpieniem oznak niepokoju a faktyczną erupcją stanowiło poważne wyzwanie dla służb ratunkowych, władz i ludności, w tym ponad 140 tys. ewakuowanych osób. Szybkie i niebezpieczne lahary W tym czasie media informowały m.in. o spływach błotnych zwanych laharami, określanych potocznie jako „zimna lawa”. To uśpiło czujność wielu ludzi. Lahary bywają niezwykle szybkie i śmiercionośne. Na stromych zboczach mogą osiągać prędkość przekraczającą 200 km/godz., a największe z nich, ograniczone ścianami dolin w pobliżu wulkanu, mogą mieć głębokość ponad 100 metrów. Niszczą lub zasypują niemal wszystko na swojej drodze. Nazwanie ich „zimnymi potokami lawy” sugeruje, że są powolne i nieszkodliwe, podczas gdy w rzeczywistości są to gwałtowne spływy błota, wody i materiału skalnego, zdolne zaskoczyć i zabić ludzi. Oczywiście takich terminów jest znacznie więcej. Eksperci wyjaśniają m.in., że określenie „Pacyficzny Pierścień Ognia” nie jest terminem naukowym i nie oznacza jednej struktury geologicznej. Wulkanizm wokół Pacyfiku obejmuje 41 odrębnych regionów o różnych uwarunkowaniach tektonicznych. Ponadto wulkany te nie są połączone wspólnym systemem magmowym. Erupcja w Japonii nie uruchamia automatycznie wulkanu w Chile czy na Kamczatce. Superwulkany Z kolei groza związana z określeniem „superwulkan” sugeruje szczególny rodzaj gigantycznego wulkanu, który regularnie wywołuje niewyobrażalnie wielkie erupcje. Tymczasem termin ten odnosi się do systemu wulkanicznego, który w przeszłości spowodował co najmniej jedną erupcję najwyższej, ósmej kategorii wskaźnika eksplozywności wulkanicznej VEI. Nie oznacza to, że taki system wywołuje wyłącznie gigantyczne erupcje. Znacznie częściej jego aktywność ma mniejszą skalę. – Nadużywanie lub nieumiejętne stosowanie terminologii związanej z wulkanizmem może prowadzić do lekceważenia zagrożeń, jakie niosą ze sobą wulkany. W lokalnych społecznościach może to skutkować np. ignorowaniem nakazów ewakuacji. W przypadku polskich turystów odwiedzających aktywne regiony wulkaniczne może to oznaczać brak świadomości realnych zagrożeń dla życia. Co więcej, alarmistyczne i wprowadzające w błąd przekazy w mediach oraz mediach społecznościowych mogą prowadzić albo do niepotrzebnej paniki, albo do długotrwałej nieufności wobec władz. Wszystko to może utrudniać działania ratunkowe podejmowane przez lokalne władze w celu ochrony życia ludzkiego i infrastruktury. Wybierając się w rejony wulkaniczne, warto więc odpowiednio wcześniej się przygotować. Sprawdźmy m.in., który lokalny organ odpowiada za obserwację aktywnych wulkanów w pobliżu celu naszej podróży, kto ostrzega mieszkańców, czy można pobrać odpowiednią aplikację i gdzie znaleźć wiarygodne informacje na temat tych wulkanów. Wyprawa w pobliże wulkanów może być niezapomnianym przeżyciem, trzeba tylko przygotować się do niej tak, by wrócić z niej cało – podsumowuje dr Sam Poppe. Źródło: Journal of Applied Volcanology Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i pisarka zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego, przygodę z mediami rozpoczęła ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” współpracuje m.in. z „Wysokimi Obcasami” i kilkoma magazynami premium. Współautorka trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Pracuje w Centrum Badań Kosmicznych PAN i współpracuje z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN.
Odkryto 73 nowe wulkany, o których nie mieliśmy pojęcia. Wszystko dzięki „marsjańskiej” technologii
Dzięki nowatorskiemu systemowi detekcji naukowcy odkryli aż 73 nieznane wulkany, ukryte na dnie oceanów. Wykorzystali technologię sztucznej inteligencji, pierwotnie zaprojektowaną do badania kraterów na Marsie.
Międzynarodowy zespół naukowców, pod przewodnictwem wulkanologa Andrei Verolino z Uniwersytetu Paris-Saclay oraz Earth Observatory of Singapore, zidentyfikował 73 wcześniej nieznane, podwodne kaldery wulkaniczne. Wyniki nezrecenzowanych jeszcze badań wstępnie opublikowano 2 lipca 2026 roku, w czasopiśmie „Nature Communications Earth & Environment”. Przełomowa praca jest owocem współpracy ekspertów z instytucji w Paryżu, Singapurze, Kanadzie i Australii. Czym są kaldery i dlaczego ich szukamy? Kaldery to ogromne zagłębienia w kształcie kraterów, powstające w wyniku gwałtownego opróżnienia podziemnej komory magmowej w wulkanie, co prowadzi do zapadnięcia się gruntu. Choć większość aktywności wulkanicznej na Ziemi to wulkany podwodne, w przeciwieństwie do ich lądowych odpowiedników pozostawały one w dużej mierze nieodkryte. Przed opisywanym badaniem znaliśmy niespełna 30 takich obiektów. Identyfikacja podwodnych kalder ma kluczowe znaczenie dla globalnego bezpieczeństwa – część z nich może pod sobą kryć wciąż aktywne wulkany. Przykładem ich niszczycielskiej siły była erupcja podwodnego wulkanu Hunga Tonga-Hunga Haʻapai w 2022 roku. Wytworzyła ona fale tsunami oraz ogromne ilości pary wodnej, powodując zniszczenia tysiące kilometrów dalej. Bez dokładnych map lokalizacji kalder, naukowcy nie są w stanie monitorować podwodnej aktywności wulkanicznej. Nowe odkrycie to obietnica bezpieczniejszej przyszłości. Innowacyjne poszukiwania i „marsjańska” technologia Główną barierą w wykrywaniu podmorskich wulkanów był dotąd brak danych batymetrycznych (głębokości i rzeźby dna) o wysokiej rozdzielczości. Aby przezwyciężyć to ograniczenie, zespół Verolino opracował hybrydowy system detekcji, który połączył: Algorytm sztucznej inteligencji: zaadaptowano narzędzie pierwotnie stworzone do wykrywania kraterów uderzeniowych na Marsie Globalne dane GEBCO: wykorzystano ogólnodostępną mapę General Bathymetric Chart of the Ocean, o niskiej rozdzielczości „Ludzką” analizę: wyniki dostarczone przez algorytm były ręcznie klasyfikowane przez badaczy Statystykę: wykorzystano metodę PCA (analizę głównych składowych) do walidacji wyników. Algorytm początkowo wskazał aż 87 435 potencjalnych formacji. Poprzez serię filtrów i rygorystyczną inspekcję, listę tę zawężono do 78 prawdopodobnych kalder. Pięć z nich było znanych już wcześniej, co potwierdziło skuteczność przyjętej metody. Mamy 73 „nowe” wulkany podmorskie Nowo zidentyfikowane obiekty są niezwykle różnorodne. Znajdują się na głębokościach sięgających nawet 5 600 metrów, a ich średnice dochodzą do 20 kilometrów. 8 kalder znaleziono na grzbietach śródoceanicznych, 9 na łukach wyspowych, a aż 61 poza typowymi dla wulkanów miejscami, np. w podmorskich łańcuchach górskich. Badacze wskazali siedem kalder o specyficznym położeniu i kształcie, sugerującym wysokie ryzyko. Powinny jak najszybciej zostać zbadane. Czy wykryjemy więcej podwodnych wulkanów? Testy wykazały, że nowy system ma trudności z wykrywaniem kalder o kształcie odbiegającym od okręgu, co mogło doprowadzić do pominięcia niektórych obiektów. Co ważne, badanie nie wykryło, czy nowe wulkany są aktywne. Naukowcy ostrzegają jednak, że nawet te uznawane za wygasłe, mogą po cichu napełniać się magmą i uaktywnić się w przyszłości. Autorzy podkreślają, że ich badanie to dopiero początek. W miarę pojawiania się danych o wyższej rozdzielczości, baza ta będzie mogła być uzupełniana, co znacząco poprawi globalne bezpieczeństwo wulkaniczne. Projekt otrzymał wsparcie finansowe m.in. od Ministerstwa Edukacji Singapuru oraz AXA Research Fund. Źródło: Nature, Science Alert Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Czy warto teraz lecieć na Sycylię? Wulkan Etna znów daje o sobie znać
Etna ponownie o sobie przypomina. Najwyższy i najbardziej aktywny wulkan Europy wszedł w kolejną fazę erupcji, a spektakularne zdjęcia i nagrania z Sycylii obiegły media na całym świecie. Włoskie służby na bieżąco monitorują sytuację, a wielu turystów zastanawia się – czy obecnie można bezpiecznie podróżować na wyspę? Wiemy, czy Ministerstwo Spraw Zagranicznych wydało w tej sprawie jakieś zalecenia.
Etna pozostaje aktywna od kilkunastu dni. Jak informuje Włoski Narodowy Instytut Geofizyki i Wulkanologii (INGV), wypływ lawy rozpoczął się 26 czerwca i trwał przez kolejne dni. Nie oznaczało to jednak końca erupcji najwyższego czynnego wulkanu Europy. Co obecnie dzieje się na Sycylii, czy erupcja wpływa na ruch lotniczy i jakie informacje przed wyjazdem powinni znać turyści? Etna znów jest aktywna. Co dzieje się na największym wulkanie Europy? Choć Etna należy do najbardziej aktywnych wulkanów świata, ostatnie tygodnie przyniosły wyjątkowo intensywną serię zjawisk. Pod koniec czerwca z otworu położonego na wysokości około 3000 m n.p.m. rozpoczął się wypływ lawy spływającej w kierunku doliny Valle del Bove. Szczególnie spektakularnie wyglądała noc z 29 na 30 czerwca, gdy rozżarzone potoki lawy rozświetliły niebo nad wschodnią Sycylią i były widoczne z odległości wielu kilometrów. Aktywność wulkanu była na bieżąco monitorowana przez włoski Narodowy Instytut Geofizyki i Wulkanologii (INGV), który śledzi zarówno przepływy lawy, jak i aktywność sejsmiczną oraz deformacje stoków. W odpowiedzi na wzrost aktywności włoski Departament Ochrony Ludności utrzymał żółty poziom alarmowy, oznaczający konieczność wzmożonego monitoringu oraz gotowości służb do szybkiego reagowania. Dla mieszkańców okolicznych miejscowości nie oznaczało to jednak konieczności ewakuacji. Etna od tysięcy lat pozostaje jednym z najlepiej przebadanych wulkanów na świecie, a podobne epizody zdarzają się regularnie, dzięki czemu naukowcy są w stanie na bieżąco oceniać ryzyko i przekazywać władzom aktualne prognozy dotyczące rozwoju sytuacji. Erupcje strombolijskie i chmura popiołu. Dlaczego sytuacja się zmieniła? Choć wypływ lawy stopniowo wygasł, nie oznaczało to końca aktywności Etny. W pierwszych dniach lipca naukowcy zaobserwowali przejście w tzw. aktywność strombolijską, czyli serię krótkich, gwałtownych eksplozji wyrzucających do atmosfery popiół, gazy oraz fragmenty skał wulkanicznych. Pióropusz popiołu uniósł się na około 1,5-1,6 km ponad krater i zaczął przemieszczać się na południe oraz południowy wschód zgodnie z kierunkiem wiatru. To właśnie obecność popiołu w przestrzeni powietrznej stała się największym wyzwaniem dla lotnictwa. W związku z zagrożeniem dla silników samolotów służby odpowiedzialne za bezpieczeństwo ruchu lotniczego podniosły lotniczy kod zagrożenia do czerwonego. Jednocześnie eksperci INGV podkreślają, że lawa nadal pozostaje w obrębie niezamieszkanych stoków wulkanu i obecnie nie stanowi bezpośredniego zagrożenia dla okolicznych miejscowości. Mimo to służby apelują do turystów o zachowanie ostrożności i niewchodzenie na wyższe partie Etny poza wyznaczonymi trasami lub bez zgody lokalnych władz i przewodników. Czy można teraz lecieć na Sycylię? Loty, zalecenia MSZ i najważniejsze informacje dla turystów Największe utrudnienia odczuwają obecnie pasażerowie korzystający z lotniska w Katanii. Chmura popiołu spowodowała jego czasowe zamknięcie oraz znaczące ograniczenia w ruchu lotniczym nad wschodnią częścią Sycylii. Część połączeń została odwołana, inne przekierowano do Palermo, a utrudnienia objęły także rejsy obsługiwane przez przewoźników takich jak Ryanair, easyJet czy British Airways. W szczytowym momencie zakłóceń ograniczono liczbę operacji lotniczych, a pasażerom zalecono sprawdzanie statusu lotów jeszcze przed wyjazdem na lotnisko. Włoskie służby podkreślają, że obecna aktywność Etny nie stwarza bezpośredniego zagrożenia dla mieszkańców ani dla większości turystycznych miejscowości na Sycylii, a lawa pozostaje na niezamieszkanych stokach wulkanu. Również polskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych nie opublikowało obecnie komunikatu odradzającego podróże na Sycylię z powodu aktywności Etny. Oznacza to, że obecnie nie ma podstaw, by rezygnować z wyjazdu, choć osoby lecące w okolice Katanii powinny liczyć się z możliwością zmian w siatce połączeń i na bieżąco monitorować komunikaty przewoźników oraz lotniska. Turyści planujący wejście na sam wulkan powinni natomiast bezwzględnie stosować się do zaleceń lokalnej ochrony cywilnej i respektować ewentualne ograniczenia dostępu do najwyższych partii masywu. W praktyce zdecydowana większość atrakcji Sycylii – od Palermo i Cefalù po Taorminę czy Syrakuzy – funkcjonuje normalnie, a utrudnienia koncentrują się głównie w rejonie Etny oraz portu lotniczego w Katanii. Jak podkreślają eksperci, erupcje tego wulkanu są zjawiskiem stosunkowo częstym i wyspa posiada dobrze wypracowane procedury bezpieczeństwa, dlatego największym wyzwaniem dla podróżnych pozostaje dziś nie samo zagrożenie, lecz ewentualne opóźnienia lub zmiany w rozkładach lotów. Źródła: The Times, The Independent, Geekweek, Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Etna się obudziła. Potoki lawy wyglądają zjawiskowo, ale lokalne władze wprowadziły żółty alarm
Słynny włoski wulkan rozświetlił noc z 29 na 30 czerwca spektakularnymi potokami lawy. Aktywność wulkaniczną od 27 czerwca, na zjawiskowych filmach, uwiecznia lokalny kanał Youtube „EtnaWalk”.
Najnowsza erupcja Etny rozpoczęła się z otworu położonego na wysokości około 3000 metrów n.p.m. Zaczęły z niego wypływać potężne potoki gorącej lawy, tworząc piękne i groźne widowisko, widoczne z odległości wielu kilometrów. Nocne niebo nad Sycylią zostało rozświetlone przez charakterystyczne czerwone błyski. Przebudzenie Etny i żółty alarm we Włoszech Wulkan, wznoszący się na wysokość 3357 m n.p.m., wyrzucił w ostatnich dniach tysiące ton lawy, która zaczęła spływać po jego zboczach, budząc niepokój lokalnych władz. Aktywność ta jest nieustannie monitorowana przez Narodowy Instytut Geofizyki i Wulkanologii (INGV) we Włoszech, którego eksperci poddają zjawisko stałemu nadzorowi w celu wykrycia wszelkich anomalii. W obliczu narastającej aktywności, włoski Departament Ochrony Ludności podjął decyzję o podniesieniu stopnia alarmowego z zielonego na żółty. Decyzja ta ma na celu zmobilizowanie lokalnych struktur do szybkiego reagowania na ewentualne sytuacje kryzysowe oraz zapewnienie sprawnego przepływu informacji. Zebrane informacje są na bieżąco przekazywane regionalnym władzom Sycylii, które na ich podstawie mogą alarmować lokalne jednostki i planować konkretne działania ratunkowe w zależności od rozwoju scenariuszy zagrożenia. Służby kładą szczególny nacisk na bezpieczeństwo turystów, którzy mimo zagrożenia chętnie przebywają na dużych wysokościach. Etna jest groźna. Apel władz o ostrożność w podchodzeniu do wulkanu Warunki na Etnie i w jej okolicach mogą zmieniać się błyskawicznie. Mieszkańcy Sycylii oraz turyści przebywający na wyspie zostali oficjalnie poproszeni o zachowanie najwyższej czujności oraz bezwzględne stosowanie się do wszystkich instrukcji wydawanych przez służby ochrony cywilnej. Eksperci podkreślają, że aktywność Etny jest nieprzewidywalna, ale obecny wybuch i tak przyciąga rzesze śmiałków. Nakręcony przez doświadczonych lokalnych przewodników film z najnowszej erupcji można zobaczyć tutaj: View oEmbed on the source website Największy wulkan Europy Etna, wznosząca się na wysokość 3357 m n.p.m., jest uznawana za największy oraz jeden z najbardziej aktywnych wulkanów w całej Europie. Wyrzuca lawę i popiół z niezwykłą regularnością, co sprawia, że jej aktywność musi być stale monitorowana. Jest też chyba najlepiej na świecie udokumentowana – historyczne wzmianki o erupcjach zaczynają się już około roku 1500 p.n.e. Mimo, że jest tak aktywna, w jej bezpośrednim sąsiedztwie, w wielu miejscowościach, żyje ponad 200 tysięcy ludzi. Źródła: Onet, Wirtualna Polska, EtnaWalk Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Z tego wulkanu na Antarktydzie sypie się… czyste złoto. Skąd bierze się ten naukowy fenomen?
Erupcje wulkaniczne kojarzą się zazwyczaj z lawą, chmurami duszącego popiołu i świdrującym zapachem siarki. Istnieje jednak miejsce na Ziemi, gdzie z wulkanicznego krateru wydobywa się coś znacznie ciekawszego – szczególnie, jeśli mamy w sobie gen poszukiwacza z Klondike. Mount Erebus, wulkan królujący nad lodowym krajobrazem Antarktydy, rozsiewa wokół siebie... prawdziwy złoty pył.
Mount Erebus, wznoszący się na Wyspie Rossa, to najdalej wysunięty na południe czynny wulkan na naszej planecie. Jest oddalony zaledwie o 1350 kilometrów od geograficznego bieguna południowego i skrywa w mroźnym otoczeniu rzadki, geologiczny fenomen – stale gotujące się jezioro lawy. Z tych lodowych „wrót do piekła” nieustannie ulatniają się gazy, które – jak udowodnili amerykańscy geochemicy – niosą ze sobą wyjątkowo drogocenny ładunek. Nie jedz złotego śniegu, nawet na lodowym kontynencie Badania opublikowane w czasopiśmie „Geophysical Research Letters” już w latach 90. XX wieku ujawniły tajemnicę tej niezwykłej góry. Zespół pod kierownictwem badaczki Kimberly Meeker z New Mexico Institute of Mining and Technology odkrył, że antarktyczny wulkan wyrzuca każdego dnia około 80 gramów złota. Choć w skali przemysłowej to wciąż niewiele, wystarczyło to, by pokryć surową okolicę cennym pyłem. Obecność kruszcu odnotowano w śniegu otaczającym krater, w oparach ulatniającego się gazu, a nawet w próbkach powietrza atmosferycznego pobranych w odległości sięgającej 1000 kilometrów od wulkanu. Kiedy naukowcy spojrzeli na zebrane próbki pod mikroskopem elektronowym, okazało się, że nie są to bezkształtne, przypadkowe drobiny. Badacze ujrzeli misternie fasetowane, niemal idealnie geometryczne kryształy czystego złota, osiągające rozmiary do 60 mikrometrów. Dlaczego Erebus to naukowy fenomen? Sama obecność złota w wulkanicznych wyziewach nie jest anomalią. Magma wędrująca z głębi skorupy ziemskiej miesza ze sobą miedź, siarkę, srebro czy arsen. Inne aktywne wulkany, takie jak włoska Etna czy hawajska Kīlauea, zjawiskowo uwalniają tego pierwiastka znacznie więcej (wczesne szacunki dla Etny mówiły nawet o 2,4 kilograma złota dziennie). Różnica polega jednak na ostatecznej formie kruszcu. W przypadku pozostałych wulkanów złoto pozostaje uwięzione w niezwykle złożonych lotnych związkach chemicznych i gazach. Mount Erebus to absolutnie jedyny znany wulkan na świecie, który emituje złoto w wyselekcjonowanej, czystej postaci. Zagadka naturalnej mennicy W jaki sposób drogocenny kruszec ucieka z wrzącej magmy i krystalizuje się w lodowatym powietrzu? Temperatura wrzenia czystego złota to niemal 3000°C – znacznie przewyższa klasyczne temperatury wulkaniczne, co wyklucza proste parowanie. Naukowcy przypuszczają, że złoto przemieszcza się z głębi wulkanu jako pasażer na gapę, niesiony przez lotne związki chloru i siarki. Powstały dwie główne hipotezy tłumaczące proces powstawania kryształów: Według pierwszej z nich, w miarę jak gorące gazy z krateru stykają się z mroźnym antarktycznym powietrzem i gwałtownie stygną, złoto wytrąca się i krystalizuje bezpośrednio z lotnych związków, opadając powoli na otaczający lód. Druga hipoteza, wysunięta przez amerykańskiego wulkanologa Philipa Kyle'a, zakłada, że misterne złote kryształy formują się powoli i narastają w cienkiej skorupie na samej powierzchni jeziora lawy, skąd są bezlitośnie wywiewane przez ulatniające się pod ciśnieniem gazy. Mimo upływu lat od pierwszego odkrycia, dokładny mechanizm powstawania wulkanicznego złota wciąż pozostaje tajemnicą. Coś w unikalnej chemii, specyficznej geologii, a być może w ekstremalnym gradiencie lokalnych temperatur sprawia, że antarktyczny Mount Erebus dumnie pozostaje najbardziej intrygującą „mennicą” ukształtowaną ręką natury. Źródło: Geophysical Research Letters, Science Alert Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Owernia wyrosła z ognia i bazaltu. To miejsce, gdzie historia wciąż jest żywa
Owernia to bez wątpienia jeden z najpierwotniejszych obszarów na mapie współczesnej Europy. Region, w którym dynamika procesów geologicznych sprzed milionów lat spotyka się z nienaruszoną ciągłością tradycji pasterskich i rzemieślniczych, definiuje tożsamość środkowej Francji jako krainy wygasłych wulkanów, bazaltowych płaskowyżów i głębokich dolin rzecznych. Jakie atrakcje skrywa to niezwykłe miejsce? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Kraina wulkanów w sercu Francji Od Galów do ery przemysłowej Turystyka w Owernii Owernia stanowi unikatowy model symbiozy między dziedzictwem geologicznym, historią społeczną a nowoczesną gospodarką, opartą na zrównoważonej turystyce. Pozostaje przy tym miejscem, które wciąż oferuje „oddech” od zatłoczonej, pędzącej Europy. Kraina wulkanów w sercu Francji Owernia rozciąga się w centralnej części Francji. Historyczną krainę tworzą 4 departamenty, z których każdy cechuje się unikatowym profilem gospodarczym, historycznym i krajobrazowym. Są to: Allier, Cantal, Haute-Loire, Puy-de-Dôme. Obecnie historyczna Owernia stanowi część regionu administracyjnego Auvergne-Rhône-Alpes. Geografia i geomorfologia Geografia regionu jest zdominowana przez Masyw Centralny – stary masyw hercyński, który uległ „odmłodzeniu” przez intensywną aktywność wulkaniczną w okresach neogenu i czwartorzędu. Tamtejsza rzeźba terenu jest wynikiem działania sił endogenicznych (wulkanizmu i ruchów tektonicznych) i procesów egzogenicznych (erozji lodowcowej i fluwialnej). Północna część Owerni, departament Allier, to kraina łagodnych wzgórz i rozległych dolin rzecznych, gdzie Allier i Loara wiją się wśród żyznych pól uprawnych. Im dalej na południe, tym krajobraz staje się surowszy. W samym centrum wznosi się Chaîne des Puys – pasmo około 80 wygasłych wulkanów ułożonych w linii o długości ponad 32 kilometrów. Dalej na południowy zachód znajdują się Monts Dore z najwyższym szczytem regionu, Puy de Sancy (1886 m n.p.m.), i Monts du Cantal, będące pozostałością po gigantycznym stratowulkanie o średnicy blisko 70 kilometrów. Południowo-wschodnia część, Velay, cechuje się twardymi rdzeniami wulkanicznymi, pozostałymi po erozji miększych skał otaczających. To właśnie ten czynnik nadaje miastu Le Puy-en-Velay jego niemal nierealny, pionowy profil. Od Galów do ery przemysłowej Historię Owerni kształtowała jej topografia. Surowe góry zapewniały schronienie już w najdawniejszych czasach, a żyzne gleby wulkaniczne i strategiczna lokalizacja czyniły z regionu arenę kluczowych wydarzeń. Arwernowie i dziedzictwo Wercyngetoryksa W epoce żelaza, Owernia była domem Arwernów (łac. Arverni), jednego z najbardziej wpływowych i najbogatszych plemion celtyckiej Galii. Ich potęga opierała się na zaawansowanej metalurgii, kopalniach złota i srebra oraz kontroli nad szlakami handlowymi. To właśnie z tego plemienia wywodził się Wercyngetoryks, młody wódz, który w 52 roku p.n.e. zdołał zjednoczyć zwaśnione plemiona galijskie przeciwko inwazji Juliusza Cezara. Bitwa pod Gergowią była momentem triumfu celtyckiej ludności. Dzięki doskonałej znajomości terenu i wykorzystaniu przewagi wysokości, Wercyngetoryks zadał Cezarowi jego jedyną bezpośrednią porażkę militarną podczas całej wojny galijskiej. Powstanie ostatecznie upadło pod Alezją. Augustonemetum i dziedzictwo rzymskie Po podboju region przeszedł proces szybkiej romanizacji. Nowa stolica, Augustonemetum, stała się znaczącym centrum administracyjnym. Rzymianie zaczęli eksploatować tamtejsze źródła mineralne i budować monumentalne świątynie. Najbardziej spektakularnym obiektem z tego okresu była świątynia Merkurego na szczycie Puy de Dôme – potężne sanktuarium widoczne z odległości kilku kilometrów, które służyło jako cel pielgrzymek dla podróżnych przemierzających Via Agrippa. Pielgrzymki i krucjaty W średniowieczu Owernia stała się ostoją duchowości. Strategiczne usytuowanie regionu sprawiło, że krzyżowały się tam szlaki handlowe i pątnicze. W 1095 roku Clermont stało się areną historycznego synodu, podczas którego papież Urban II wygłosił wezwanie do pierwszej krucjaty. Le Puy-en-Velay zyskało rangę jednego z najważniejszych centrów chrześcijaństwa w Europie. To stamtąd, w 951 roku, biskup Godescalc wyruszył w pierwszą udokumentowaną pielgrzymkę do Santiago de Compostela, wytyczając tym samym szlak Via Podiensis, który do dziś przyciąga tysiące wędrowców. Rozwój pątnictwa przyniósł regionowi bogactwo, które zostało zainwestowane w budowę kościołów romańskich, charakteryzujących się wykorzystaniem ciemnego kamienia wulkanicznego i polichromicznych mozaik. Rewolucja przemysłowa Nowożytna historia Owernii jest nierozerwalnie związana z rodziną Michelin. W 1889 roku bracia André i Édouard przejęli upadający zakład produkcji maszyn rolniczych w Clermont-Ferrand. Wynalezienie wymiennej opony pneumatycznej w 1891 roku nie tylko zmieniło losy transportu kołowego, ale uczyniło z Clermont-Ferrand jedno z najważniejszych miast przemysłowych Francji. Firma Michelin odegrała rolę „państwa w państwie”, budując dla swoich pracowników całe dzielnice z własnymi szkołami, szpitalami i sklepami. To w sposób fundamentalny ukształtowało region. Turystyka w Owernii Owernia to idealny kierunek dla osób szukających bliskości natury, autentycznego rzemiosła i głębokiej historii, z dala od tłoku Riwiery czy Paryża. Puy de Dôme Najwyższy szczyt Chaîne des Puys jest symbolem regionu. Na jego wierzchołek można dotrzeć szlakiem Chemin des Muletiers lub nowoczesną elektryczną koleją zębatą Panoramique des Dômes. Ze szczytu roztacza się panorama na ponad 80 kraterów i kopuł wulkanicznych, a w przejrzyste dni widoczność sięga aż po Mont Blanc w Alpach. Miejsce to jest również rajem dla paralotniarzy, którzy wykorzystują prądy wznoszące nad wulkanicznymi zboczami. Vulcania i wulkan Lemptégy W sercu krainy wulkanów znajdują się dwa obiekty, które w sposób komplementarny i sugestywny tłumaczą historię Ziemi. Vulcania to park tematyczny zagłębiony w bazaltowej skale, oferujący symulację erupcji, filmy 3D, interaktywne laboratoria i połączenie rozrywki z wysokiej klasy przekazem naukowym. Lemptégy oferuje możliwość wejścia do wnętrza wulkanu. Jest to dawny kamieniołom pucolany, w którym prace wydobywcze odsłoniły kominy wulkaniczne, bomby lawowe i kolorowe warstwy popiołów, tworząc fascynujące, niemal marsjańskie krajobrazy. Vichy To eleganckie miasto, pełne parków i architektury Belle Époque. Znane od czasów rzymskich, stało się modne w XIX wieku. Miejsce to oferuje kilka wyjątkowych atrakcji. Mowa o: Hall des Sources – to pijalnia wód, gdzie można spróbować wody z pięciu słynnych źródeł: Célestins, Lucas, Hôpital, Chomel i Grande Grille; Operze w Vichy – to jedna z nielicznych oper we Francji, które są utrzymane w stylu Art Nouveau; dzielnicy napoleońskiej – znajdują się tam wille zbudowane dla cesarza i jego dworu, otoczone rozległymi parkami nad rzeką Allier. Le Puy-en-Velay To jedna z najbardziej spektakularnych lokalizacji we Francji. Tamtejszy krajobraz jest zdominowany przez trzy pionowe formacje wulkaniczne, na których wznoszą się monumenty: Rocher Saint-Michel d’Aiguilhe – wysoka na 85 metrów iglica z X-wieczną kaplicą na szczycie, do której prowadzi 268 schodów; Rocher Corneille – zwieńczony czerwoną statuą Notre-Dame de France, odlaną z dział zdobytych pod Sewastopolem; Katedra Notre-Dame du Puy – romańska budowla o bizantyjskich i mauretańskich wpływach, wpisana na listę UNESCO, słynąca z figury Czarnej Madonny i unikatowych polichromicznych krużganków. Zamki i miejsca historyczne Owernia to również kraina twierdz, które broniły regionu w burzliwych wiekach średnich: Château de Murol – jeden z najlepiej zachowanych zamków obronnych, wzniesiony na bazaltowej skale. Oferuje interaktywne pokazy rycerskie i rekonstrukcje życia codziennego w XV wieku, co czyni go jedną z najpopularniejszych atrakcji historycznych; Gergovia – płaskowyż, na którym rozegrała się bitwa Wercyngetoryksa z Cezarem. Dziś znajduje się tam nowoczesne Muzeum Bitwy pod Gergowią, które wykorzystuje multimedia, by przybliżyć realia wojny galijskiej i kulturę Arwernów. Czarna architektura i kamień z Volvic Wyjątkowym zjawiskiem architektonicznym jest szerokie wykorzystanie pierre de Volvic – ciemnego trachyandezytu wydobywanego w kamieniołomach związanych z dawnymi przepływami lawowymi wulkanu Nugère. Materiał ten, choć trudny w obróbce, cechuje się dużą wytrzymałością na ściskanie. Pozwoliło to na budowę katedry Notre-Dame-de-l’Assomption w Clermont-Ferrand, której smukłe 96-metrowe wieże dominują nad miastem. Jest to jedyna „czarna” katedra gotycka we Francji. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Czarna plaża powstaje w ogniu i wodzie. To jedno z najdynamiczniejszych środowisk
Czarna plaża prezentuje się niezwykle intrygująco na tle wybrzeży, które są zdominowane przez jasne piaski kwarcowe. Ta spektakularna osobliwość krajobrazowa, nierozerwalnie związana z aktywnością magmową i specyficznymi warunkami hydrodynamicznymi oceanów, stanowi namacalny dowód ciągłej transformacji, którą przechodzi nasza planeta. Jak powstają czarne plaże? Gdzie znajdują się najsłynniejsze? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Mechanizmy powstawania czarnych plaż Życie na wulkanicznym podłożu Reynisfjara – ikoniczna czarna plaża Diamentowa Plaża i Jökulsárlón Dziedzictwo wulkanu Mauna Loa Czarne plaże prezentują się zjawiskowo, jednak nie należy traktować ich wyłącznie jako atrakcję turystyczną. Mówimy tu o dynamicznych systemach, w których procesy magmowe, hydrologiczne i biologiczne splatają się w unikatową całość. Wiele z tych formacji ma charakter dynamiczny i podlega ciągłym przekształceniom, co czyni je niezwykle cennym przedmiotem badań. Mechanizmy powstawania czarnych plaż Proces tworzenia się czarnych plaż różni się zasadniczo od powolnej akumulacji piasków lądowych. Podczas gdy typowe plaże złociste powstają w wyniku wielowiekowego wietrzenia skał granitowych i transportu kwarcu, ich czarne odpowiedniki mogą powstać niemal natychmiastowo lub w wyniku koncentracji ciężkich minerałów w procesach sortowania grawitacyjnego. Fragmentacja termiczna Najbardziej gwałtownym i widowiskowym mechanizmem jest w tym przypadku fragmentacja termiczna. Proces ten zachodzi w momencie bezpośredniego kontaktu potoku lawy z hydrosferą. Gdy płynna lawa o temperaturze przekraczającej 1000 stopni Celsjusza wpada do chłodnych wód oceanicznych, dochodzi do wystąpienia szoku termicznego. Zewnętrzna warstwa zastyga się natychmiastowo, tworząc szklistą skorupę. Ta eksploduje pod wpływem gwałtownego wzrostu naprężeń wewnętrznych i ciśnienia pary wodnej, rozpadając się na drobne fragmenty. W następstwie tego procesu ogromne ilości bazaltowego gruzu i szkliwa wulkanicznego są wyrzucane w powietrze, a następnie osadzają się na dnie morskim. Wyrzucane przez fale na brzeg, tworzą czarną plażę. Co ciekawe, taka formacja może powstać w niezwykle krótkim czasie – nawet w ciągu pojedynczych epizodów erupcyjnych. Piasek charakteryzuje się wysoką zawartością szkliwa wulkanicznego i ostrymi krawędziami ziaren, które z czasem są wygładzane przez abrazję morską. Erozja skał wulkanicznych i transport osadów Drugim, bardziej rozciągniętym w czasie procesem, jest wietrzenie mechaniczne i chemiczne istniejących formacji wulkanicznych. Bazalt, andezyt i inne ciemne skały magmowe ulegają rozkładowi pod wpływem wiatru, deszczu i cykli zamarzania. Produkty tego rozpadu są transportowane do linii brzegowej przez systemy rzeczne lub lodowce. Na Islandii kluczową rolę odgrywają rzeki lodowcowe, które niosą osady z erodowanych wulkanów podlodowcowych. Materiał ten, zanim trafi na plażę, przechodzi proces transportu, który wpływa na jego teksturę i stopień obtoczenia. W przeciwieństwie do piasku z fragmentacji termicznej, piasek erozyjny zawiera więcej litych fragmentów skał, które nie uległy jeszcze całkowitemu rozpadowi na poszczególne minerały. Nagromadzenie minerałów ciężkich Nie wszystkie czarne plaże mają bezpośrednie pochodzenie wulkaniczne, będące rezultatem niedawnej aktywności. Na wielu wybrzeżach kontynentalnych czarne smugi lub całe połacie ciemnego piasku powstają w następstwie koncentracji minerałów ciężkich, takich jak magnetyt, ilmenit, cyrkon czy granat. Proces ten opiera się na różnicy gęstości między minerałami. Gdy fale uderzają o brzeg, energia wody przenosi lżejsze ziarna z powrotem do morza. Cięższe minerały osiadają szybciej i pozostają na plaży. W ten sposób pozornie zwyczajna połać piasku może zyskać czarne zabarwienie w strefach o wysokiej energii falowania. Życie na wulkanicznym podłożu Ekosystemy czarnych plaż wymagają od organizmów wysokiej odporności na stres termiczny i chemiczny. Rośliny porastające te tereny to często gatunki pionierskie, które przygotowują podłoże dla bardziej złożonych form życia. Adaptacje roślin do podłoża bazaltowego Gatunki takie jak Argyroxiphium sandwicense czy Lepidium oleraceum wykształciły unikatowe mechanizmy przetrwania. Ich liście często pokryte są woskowatą warstwą lub gęstymi włoskami, które odbijają nadmiar światła i ograniczają transpirację wody w gorącym piasku. Wiele z nich wykorzystuje fotosyntezę typu C4, która jest znacznie wydajniejsza w wysokich temperaturach i przy silnym nasłonecznieniu niż standardowy cykl C3. Pozwala im to na szybki wzrost i regenerację w niestabilnym, mineralnym podłożu. Termoregulacja żółwi morskich Żółwie zielone na Hawajach są najbardziej znanym przykładem fauny związanej z czarnymi plażami. Ich obecność jest tak powszechna, że turyści muszą przestrzegać restrykcyjnych zasad odległości, aby nie zakłócać procesów fizjologicznych tych zwierząt. Wykorzystanie czarnego piasku do podniesienia temperatury ciała pozwala tym gadom na szybsze trawienie alg i zwiększenie wydajności metabolicznej, co jest kluczowe dla ich przetrwania w chłodniejszych prądach oceanicznych. Reynisfjara – ikoniczna czarna plaża Reynisfjara, zlokalizowana na południowym wybrzeżu Islandii, to prawdopodobnie najbardziej znana plaża wulkaniczna. Kluczowym elementem tamtejszego krajobrazu są bazaltowe klify. Te regularne, najczęściej sześcioboczne słupy powstały w procesie powolnego stygnięcia grubych warstw lawy. W miarę utraty temperatury, masa skalna kurczyła się, a naprężenia rozładowywały się poprzez tworzenie sieci pęknięć prostopadłych do powierzchni chłodzenia. Jaskinia Hálsanefshellir, wyrzeźbiona w kolumnach przez erozję morską, ukazuje zarówno regularne układy, jak i bardziej chaotyczne formy stygnięcia. Zjawisko to sprawia, że plaża przypomina gigantyczne organy lub katedrę. Fale-pułapki Nie można jednak nie wspomnieć, że Reynisfjara jest nie tylko piękna, ale i niebezpieczna. Odpowiadają za to tzw. fale-pułapki, cechujące się znacznie większą amplitudą i zasięgiem niż poprzedzające je serie. Pojawiają się bez ostrzeżenia, a ich siła jest następstwem ukształtowania dna morskiego, gdzie gwałtowne nachylenie szelfu sprawia, że fale nie wytracają energii poprzez tarcie. Diamentowa Plaża i Jökulsárlón W niewielkiej odległości od Reynisfjary znajduje się plaża, która prezentuje inny, ale równie fascynujący spektakl geologiczny. Mowa o Diamentowej Plaży, gdzie czarny piasek bazaltowy służy jako tło dla brył lodu lodowcowego, wyrzucanych na brzeg przez fale. Proces ten zaczyna się w lagunie lodowcowej Jökulsárlón, gdzie od lodowca Breiðamerkurjökull odrywają się góry lodowe. Dryfując przez lagunę, trafiają do rzeki Jökulsá á Breiðamerkursandi, która niesie je do oceanu. Po wypłynięciu na otwarte wody, fale oceaniczne polerują bryły lodu i wyrzucają je z powrotem na czarny brzeg. Kontrast między błękitnym lub białym lodem a głęboką czernią piasku jest jednym z najbardziej cenionych motywów w fotografii pejzażowej. Dziedzictwo wulkanu Mauna Loa W przeciwieństwie do surowych wybrzeży Islandii, hawajska Punaluʻu jest otoczona gajami palmowymi i wraz z nimi tworzy unikatową kompozycję kolorystyczną. Jedną z najniezwyklejszych cech tego miejsca są jego właściwości hydrologiczne. Pod tamtejszym dnem morskim znajdują się liczne źródła słodkiej wody, która wypływa pod ciśnieniem, mieszając się z wodą słoną. Ze względu na różnicę gęstości, zimna słodka woda tworzy widoczne „soczewki” i zawirowania na powierzchni oceanu. Historycznie rdzenni Hawajczycy wykorzystywali ten fenomen w okresach suszy. Nurkowali oni z naczyniami pod wodę, by napełnić je świeżą wodą bezpośrednio z wypływów. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Grobla Olbrzyma zachwyca regularnością form. To miliony lat dziejów zapisane w skale
Grobla Olbrzyma, zlokalizowana na surowym wybrzeżu w Irlandii Północnej, jest jednym z najniezwyklejszych świadectw potęgi procesów geologicznych, które miliony lat temu kształtowały oblicze naszej planety. Miejsce to, wpisane na Listę światowego dziedzictwa UNESCO w 1986 roku, jest nie tylko unikatową formacją bazaltową, ale także punktem, gdzie nauka przecina się z folklorem, a surowy krajobraz oceaniczny tworzy tło dla opowieści o gigantach i morskich tragediach.
Spis treści: Przestrzeń pod szczególną kuratelą Historia odkrycia i ewolucja świadomości naukowej Procesy geologiczne i krystalizacja bazaltu Finn McCool i mityczna budowla Skarb La Girony Co warto zobaczyć podczas wizyty? Ta niezwykła formacja jest przykładem miejsca, które w pełni zasługuje na miano „cudu świata”. Jej wartość – naukowa, kulturowa, ekologiczna i turystyczna – jest wręcz nieoceniona, a wizyta na Grobli każdorazowo jest doświadczeniem niezwykłym, pozwalającym odkryć tajemnice natury i poczuć szacunek wobec jej potęgi. Przestrzeń pod szczególną kuratelą Grobla Olbrzyma wznosi się na krawędzi płaskowyżu Antrim, gdzie bazaltowe klify gwałtownie opadają ku wodom północnego Atlantyku. Pod względem geograficznym, formacja znajduje się w odległości około 3 kilometrów na północ od historycznego Bushmills, miejscowości znanej z najstarszej licencjonowanej destylarni whiskey na świecie, i około 100 kilometrów na północny zachód od Belfastu. Obszar ten jest częścią szlaku Causeway Coastal Route, uznawanego za jedną z najbardziej malowniczych tras drogowych w Europie. Administracyjnie teren ten znajduje się w granicach hrabstwa Antrim i podlega ścisłemu reżimowi ochrony, co wynika z jego znaczenia przyrodniczego i naukowego. Większość obszaru, bo aż 95% lądu, znajduje się w posiadaniu i pod zarządem National Trust – organizacji non-profit, dedykowanej ochronie zabytków i przyrody w Wielkiej Brytanii, która przejęła opiekę nad tym miejscem w 1961 roku. Pozostałe 5% pozostaje w rękach prywatnych, natomiast obszar między linią przypływu i odpływu oraz dno morskie stanowią własność Crown Estate. Całość chronionego obszaru UNESCO obejmuje około 70 hektarów na lądzie i 160 hektarów w strefie morskiej. Historia odkrycia i ewolucja świadomości naukowej Lokalni mieszkańcy znali to miejsce od zawsze, jednak oficjalne ogłoszenie jego istnienia w kręgach naukowych jest datowane na końcówkę XVII wieku. W 1692 roku biskup Derry, William King, odwiedził to miejsce i jako pierwszy sporządził notatki na jego temat, ale to sir Richard Bulkeley z Trinity College w Dublinie sprawił, że Grobla stała się przedmiotem zainteresowania europejskich naukowców. W 1693 roku Bulkeley przedstawił Towarzystwu Królewskiemu w Londynie referat oparty na relacji uczonego z Cambridge, który odwiedził formację latem poprzedniego roku. W tym czasie pochodzenie kolumn było przedmiotem gorących sporów. Pojawiały się teorie, według których formacja została wykuta przez ludzi za pomocą dłut i kilofów. Inni twierdzili, że to dzieło gigantów, a jeszcze inni widzieli w niej rzadki rodzaj naturalnych kryształów rosnących na dnie oceanu. Przełom w rozumieniu natury Grobli nastąpił dzięki sztuce. W 1739 roku artystka Susanna Drury wykonała serię precyzyjnych akwareli przedstawiających kolumny, które w 1743 roku zostały rozpowszechnione w formie miedziorytów w całej Europie. Ryciny Drury znacząco zwiększyły zainteresowanie formacją na arenie międzynarodowej, przyciągając uwagę najwybitniejszych uczonych tamtej epoki. W 1765 roku informacja o Grobli pojawiła się we francuskiej „Encyclopédie”, a w 1771 roku francuski geolog Nicolas Desmarest jako pierwszy postawił tezę, że formacja jest wynikiem dawnej aktywności wulkanicznej. Procesy geologiczne i krystalizacja bazaltu 60 milionów lat temu region dzisiejszej Irlandii Północnej nawiedzały gwałtowne procesy tektoniczne, związane z rozpadem superkontynentu i „narodzinami” Oceanu Atlantyckiego. To właśnie wtedy doszło do serii potężnych erupcji szczelinowych, w wyniku których płynna lawa bazaltowa wdarła się w pokłady kredy, tworząc rozległe jeziora lawowe na płaskowyżu Antrim. Słynne kolumny powstały w procesie stygnięcia lawy. W miarę jak temperatura masy bazaltowej spadała, dochodziło do jej kurczenia się. Spadek temperatury następował od góry – w następstwie kontaktu z powietrzem, i od dołu – w wyniku kontaktu z chłodniejszym podłożem. To sprawiło, że wewnątrz masy powstawały potężne naprężenia. Pęknięcia zaczęły rozchodzić się w sposób geometryczny, tworząc pionowe kolumny. Współczesne badania, w tym analizy przeprowadzone przez naukowców z Uniwersytetu w Toronto i Uniwersytetu w Liverpoolu, precyzyjnie określają warunki, w jakich powstała Grobla Olbrzyma: temperatura pękania – bazalt zaczął dzielić się na kolumny w temperaturze między 840 a 890 stopni Celsjusza; tempo stygnięcia – ustalono, że im wolniej stygła lawa, tym większa była średnica powstałych kolumn. W Grobli Olbrzyma średnica ta wynosi zazwyczaj od 38 do 51 cm; geometria – choć dominują sześciokąty (ok. 50% kolumn), proces pękania wytworzył również struktury o trzech, czterech, pięciu, siedmiu, ośmiu, a nawet dziewięciu bokach. Charakterystyczną cechą kolumn są również poziome pęknięcia, które dzielą długie filary na mniejsze segmenty. Cała formacja składa się z około 40 tys. takich tworów, z których najwyższe osiągają około 12–15 metrów wysokości. Finn McCool i mityczna budowla Dla lokalnej ludności i wielu osób odwiedzających to miejsce, Grobla Olbrzyma jest nierozerwalnie związana z postacią Fionna mac Cumhailla, znanego jako Finn McCool – legendarnego irlandzkiego herosa i przywódcy wojowników Fianna. Zanim nauka wyjaśniła wulkaniczną naturę tego miejsca, to właśnie mity stanowiły jedyne wytłumaczenie dla tak nienaturalnie regularnych kształtów. Najpopularniejsza wersja legendy głosi, że Finn zbudował groblę jako most przez morze do Szkocji, aby móc zmierzyć się ze swoim rywalem, gigantem Benandonnerem. Kiedy jednak ujrzał przeciwnika z bliska, zrozumiał, że ten jest znacznie większy i silniejszy. Rzucił się do ucieczki, a jego żona, Oonagh, uratowała go dzięki sprytowi – przebrała męża za niemowlę i położyła w wielkiej kołysce. Kiedy Benandonner przybył do Irlandii i zobaczył „dziecko”, ogarnął go lęk. Pomyślał, że jeśli niemowlę jest tak ogromne, to ojciec musi być prawdziwym tytanem. Benandonner uciekł z powrotem do Szkocji, niszcząc za sobą groblę, by uniemożliwić pościg. Pozostałości tego mitycznego traktu mają być widoczne do dziś jako Grobla Olbrzyma w Irlandii i Jaskinia Fingala na szkockiej wyspie Staffa. Skarb La Girony W historii Grobli zapisał się rozdział związany z Wielką Armadą. W 1588 roku, po nieudanej próbie inwazji na Anglię, hiszpańska flota próbowała powrócić do domu, opływając Szkocję i Irlandię. 26 października, podczas niszczycielskiego sztormu, galeas La Girona uderzył w skały Lacada Point w pobliżu Grobli Olbrzyma. Przeciążony statek zatonął niemal natychmiast. Przeżyło zaledwie dziewięć osób. Przez stulecia skarb La Girony spoczywał nienaruszony na dnie morza, aż do 1967 roku, kiedy to belgijski archeolog podwodny, Robert Sténuit, zlokalizował wrak. Wydobyto wówczas niesamowitą kolekcję: złote i srebrne monety, biżuterię, 11 z 12 agatowych kamei z wizerunkami rzymskich władców, działa z brązu, przedmioty codziennego użytku. Co warto zobaczyć podczas wizyty? Grobla Olbrzyma to nie tylko słynny „bruk” schodzący do morza, ale cały kompleks formacji skalnych i ścieżek klifowych. Główne atrakcje można podzielić na trzy sekcje bazaltowe oraz liczne formy erozyjne, które dzięki wyobraźni turystów zyskały własne nazwy. Sekcje bazaltowe Największym obszarem kolumn jest Grand Causeway. Zaczyna się u stóp klifów i znika pod falami Atlantyku. To właśnie tam kolumny tworzą najbardziej regularną, płaską powierzchnię, po której można spacerować. Ciekawie prezentuje się też Grobla Środkowa, czyli Middle Causeway. Jest znana ze struktur nazywanych „plastrem miodu”. Charakteryzuje się kolumnami o idealnie geometrycznych kształtach, które najlepiej widać z góry. Jedną z ważniejszych sekcji jest też Little Causeway. To mniejsza grupa kolumn, która dla schodzących główną drogą odwiedzających to miejsce jest pierwszym punktem kontaktu. Najważniejsze formacje skalne Podczas eksploracji terenu warto zwrócić uwagę na konkretne formy, które stały się symbolami regionu: Organy – to grupa pionowych kolumn na zboczu klifu o wysokości ok. 12 metrów, które przypominają gigantyczne piszczałki organowe; But Olbrzyma – samotna skała w zatoce Port Noffer, która w wyniku wietrzenia przybrała kształt buta. Według legendy Finn zgubił go podczas ucieczki; Krzesło Życzeń – naturalnie uformowane siedzisko z bazaltu. Tradycja głosi, że każdy, kto na nim usiądzie i wypowie życzenie, może liczyć na spełnienie swego pragnienia; Kominy – kilka wysokich kolumn oddzielonych od głównego klifu przez erozję. Według legendy, okręty Armady wzięły je za wieże obronne i otworzyły do nich ogień; Wielbłąd Olbrzyma – formacja u podnóża klifu, która przypomina odpoczywającego wielbłąda. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Historyczny moment na Hawajach. Wulkan pobił rekord i wystrzelił lawę na 200 metrów
Na Hawajach doszło do historycznej erupcji wulkanu Kilauea. Podczas gwałtownego, dziewięciogodzinnego wybuchu potężne fontanny lawy wystrzeliły na wysokość aż 200 metrów. Wyrzucone w atmosferę pyły i materiał wulkaniczny szybko opadły na okolicę, pokrywając grubą warstwą domy oraz zaparkowane kilometry dalej samochody.
Pod malowniczymi krajobrazami Hawajów skrywa się potężna, napędzana ruchem płyt tektonicznych siła. Raz na jakiś czas daje ona o sobie znać, rozbryzgując w powietrze miliony litrów lawy. Najnowsza erupcja wulkanu Kilauea zapisała się w księgach rekordów. Wszystko za sprawą bezprecedensowej serii fontann lawy, którą wulkan pobił swój własny, utrzymujący się od 40 lat rekord udokumentowanej historii wybuchów. Historyczny wybuch Rekordowy, 48. epizod erupcyjny rozpoczął się z samego rana 1 czerwca 2026 roku. Naukowcy, którzy dojechali na miejsce wybuchu około godz. 5, dostrzegli, że fontanna lawy wznosiła się już na ponad 100 metrów. Prawdziwa eskalacja miała jednak dopiero nadejść godzinę później. Chwilę po godz. 6 wulkaniczna fontanna wystrzeliła na wysokość aż 200 metrów, czym pobiła dotychczasowy rekord ustanowiony na tym wulkanie. Naukowcy zauważyli, że fontanny tryskały tylko z północnego otworu wentylacyjnego krateru, podczas gdy z południowego otworu zaobserwowali jedynie wybuchy gorących gazów. Wrażenie budzi przede wszystkim ilość lawy, która została wyrzucona przez Kilauea. Badacze z „United States Geological Survey” szacują, że erupcja wyrzuciła około 5,5 miliona metrów sześciennych lawy. Taka objętość wypełniłaby niemal trzy Jeziora Maltańskie w Poznaniu oraz ponad pięć Stadionów Narodowych w Warszawie. Wulkaniczny deszcz na Hawajach Tak gwałtowna erupcja przyniosła ze sobą nie tylko potoki lawy. Wulkan wyrzucił w atmosferę potężne ilości pyłu i gazów, które uniosły się na wysokość ponad 7,5 kilometra. Wokół Parku Narodowego Wulkanów Hawajskich zaczął padać deszcz materiału piroklastycznego, zwanego tefrą. Z kolei na pojazdy zaparkowane nawet 8 kilometrów dalej spadł wulkaniczny popiół oraz niezwykle cienkie, złociste nitki szkła wulkanicznego – tzw. włosy Pele, nazwane tak na cześć hawajskiej bogini wulkanów. Wraz z końcem erupcji naukowcy dostrzegli kolejne zjawisko będące konsekwencją ruchu płyt tektonicznych. USGS odnotowało rój sejsmiczny, czyli serię wielu wstrząsów o małej lub umiarkowanej sile, które trwały przez kilka godzin po tym, jak fontanna lawy opadła. Przyszłość hawajskiego kolosa Kilauea to jeden z najskrupulatniej badanych wulkanów na świecie – specjaliści monitorują go nieprzerwanie od ponad wieku. W tym czasie góra wielokrotnie zmieniała swoje oblicze, a najbardziej spektakularnym tego dowodem było gwałtowne zapadnięcie się części jej szczytu w 2018 roku. Od momentu przebudzenia pod koniec 2024 roku wulkan regularnie daje o sobie znać – do mniejszych lub większych erupcji dochodzi tam średnio co kilka tygodni. Mieszkańcy bajecznego archipelagu nie mają jednak powodów do obaw, gdyż nad kaprysami kolosa stale czuwają eksperci, którzy dzięki nowoczesnej aparaturze potrafią przewidzieć niemal każdy kolejny krok żywiołu. Źródło: Discover Magazine Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Ten wulkan „sprzątał” po swojej erupcji. Nauka chce wykorzystać ten mechanizm do ochrony klimatu
Erupcja wulkanu Hunga Tonga w 2022 roku była jednym z najpotężniejszych zjawisk tego typu w ostatnich dekadach. Analizując to wydarzenie, badacze odkryli coś, co wprawiło ich w osłupienie: wulkan zaczął „sprzątać” po sobie. Usuwał z atmosfery metan. Czy natura podsunęła nam gotowe rozwiązanie kryzysu klimatycznego?
W styczniu 2022 roku podwodny wulkan Hunga Tonga wyrzucił materiał na rekordową wysokość ponad 30, a momentami nawet 55 kilometrów. Wprowadził do stratosfery ogromne ilości pary wodnej i gazów. Gdy myślimy o erupcjach wulkanicznych stają nam przed oczami spore emisje zanieczyszczeń. W tym przypadku stało się jednak coś innego. Z badań tej erupcji, przeprowadzonych przez ekspertów z Holandii, Belgii i Hiszpanii wynika, że wulkan pomógł uprzątnąć część zanieczyszczeń metanowych, które sam uwolnił. Wnioski na ten temat opublikowano na łamach „Nature Communications”. Zagadka formaldehydu w chmurze wulkanicznej Kluczem do zrozumienia tego zjawiska stały się pomiary satelitarne wykonane przez instrument TROPOMI. Naukowcy zaobserwowali w chmurze wulkanicznej nienaturalnie wysokie stężenia formaldehydu (HCHO). Powstaje on w atmosferze jako krótkotrwały produkt pośredni podczas procesu utleniania (rozpadu) metanu. Obecność HCHO w pióropuszu wulkanicznym Hunga Tonga w 2022 roku była kluczowym dowodem na to, że metan był tam niszczony. Rekordowo wysokie stężenie formaldehydu utrzymywało się w chmurze przez ponad tydzień, co dowodzi, że proces usuwania metanu zachodził w sposób ciągły podczas przemieszczenia się pyłu nad oceanem aż do Ameryki Południowej. – Wiadomo, że wulkany emitują metan podczas erupcji, lecz dotychczas nie wiedzieliśmy, że pył wulkaniczny jest również zdolny do częściowego neutralizowania tego zanieczyszczenia – komentuje dr Maarten van Herpen z Acacia Impact Innovation BV, główny autor badania. Podobny proces odkryto w 2023 r. nad Atlantykiem. Pył z Sahary mieszał się tam z solą morską, tworząc aerozole soli żelaza. Słońce uwolniło z nich chlor, który niszczył metan w powietrzu. Mechanizm znany z Sahary zachodzi w troposferze, więc w niższej warstwie atmosfery, niż ten odkryty w związku z erupcją wulkanu. I to zaskoczyło badaczy, bo warunki fizyczne są tam zupełnie inne. Metan kontra klimat Zrozumienie naturalnych metod usuwania metanu ma kolosalne znaczenie dla klimatu. Metan odpowiada za jedną trzecią obecnego globalnego ocieplenia i w perspektywie dwóch dekad jest 80 razy silniejszym gazem cieplarnianym niż CO2. Ponieważ metan rozpada się w atmosferze stosunkowo szybko (około 10 lat), jego redukcja mogłaby zadziałać jako hamulec bezpieczeństwa dla zmian klimatycznych. Badania były możliwe dzięki zaawansowanym narzędziom, takim jak instrument TROPOMI na satelicie Sentinel-5P. Naukowcy musieli dokonać precyzyjnych korekt danych, aby oddzielić sygnał formaldehydu od zakłóceń powodowanych przez wysoką zawartość dwutlenku siarki i nietypową wysokość chmury. Koniec końców okazuje się, że rozpad metanu można monitorować bezpośrednio z orbity. Jak zażegnać kryzys klimatyczny? Odkrycie mechanizmu oczyszczania atmosfery z metanu na przykładzie erupcji z Hunga Tonga, może przyczynić się do spowolnienia zmian klimatycznych spowodowanych przez człowieka. Być może powstaną nowe technologie do sztucznego przyspieszania rozpadu metanu w atmosferze. Przemysł rozważa replikowanie tego naturalnego zjawiska, np. poprzez aerozole soli żelaza. Modele klimatyczne wskazują, że masowe usuwanie metanu mogłoby obniżyć przyszłe temperatury o 0,5°C. Mimo to badacze ostrzegają, że bez redukcji emisji CO2 samo usuwanie metanu nie wystarczy do stabilizacji naszego i tak już rozchwianego klimatu. – Chęć odwzorowania tego naturalnego procesu przez przemysł wydaje się oczywista — pod warunkiem, że potwierdzimy bezpieczeństwo i skuteczność takich działań. Wykorzystanie satelitów pomoże nam zrozumieć, jak skutecznie ograniczać ocieplanie się klimatu – konkluduje jeden z autorów analizy, Matthew Johnson z Uniwersytetu Kopenhaskiego. Źródło: Nature Communications Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Pamiętasz ten wulkan? Eyjafjallajökull 15 lat temu zatrzymał świat. Czy znów może wybuchnąć?
Eyjafjallajökull to jedno z tych miejsc na mapie świata, których nazwa sama w sobie stanowi wyzwanie, a jednocześnie kryje historię, która potrafi zatrzymać globalny ruch lotniczy i przyciągnąć uwagę milionów ludzi. To nie tylko islandzki wulkan, lecz także symbol potęgi natury w epoce nowoczesnych technologii. Jego erupcja w 2010 roku pokazała, jak ściśle powiązany jest współczesny świat i jak jedno zjawisko geologiczne może wpłynąć na życie całego kontynentu.
Spis treści: Geologia wulkanu Erupcje wulkanu Eyjafjallajökull Czy wulkan Eyjafjallajökull jest nadal aktywny? Wulkan Eyjafjallajökull znajduje się w południowej części Islandii. Leży około 150 kilometrów od Reykjavíku, w sąsiedztwie innych znanych systemów wulkanicznych, w tym Katli. Jego charakterystyczną cechą jest to, że w całości ukryty jest pod lodowcem o tej samej nazwie. Gdy dochodzi do erupcji podlodowcowej, topniejący lód generuje dodatkowe ilości wody, co może prowadzić do powstawania gwałtownych powodzi glacjalnych, tzw. jökulhlaup. Islandia jako całość jest jednym z najbardziej aktywnych wulkanicznie obszarów na Ziemi. Leży na Grzbiecie Śródatlantyckim, czyli granicy rozchodzących się płyt tektonicznych – północnoamerykańskiej i eurazjatyckiej. To właśnie ich powolne odsuwanie się od siebie powoduje powstawanie szczelin, przez które magma może wydostawać się na powierzchnię. Eyjafjallajökull jest jednym z wulkanów powstałych w wyniku tego procesu. Sam masyw wznosi się na wysokość 1666 metrów nad poziomem morza. Choć nie jest najwyższym wulkanem Islandii, jego położenie pod lodowcem sprawia, że erupcje mają specyficzny, często gwałtowny charakter. Kontakt gorącej magmy z lodem i wodą prowadzi do intensywnych eksplozji pary wodnej, co zwiększa siłę wybuchów. Geologia wulkanu Eyjafjallajökull, którego wiek badacze określają na 800 000 lat, jest wulkanem warstwowym (stratowulkanem). Tego typu konstrukcja powstaje w wyniku kolejnych erupcji, które nie mają jednorodnego charakteru – część z nich jest efuzyjna (spokojny wypływ lawy), inne natomiast mają charakter eksplozywny. Pod lodowcem znajduje się kaldera, czyli zagłębienie powstałe w wyniku zapadnięcia się komory magmowej po jednej z wcześniejszych erupcji. Eyjafjallajökull jest zasilany przez komorę magmową, posiada otwory wentylacyjne i sieć szczelin, którymi magma może wydostawać się na powierzchnię. Warto podkreślić, że Eyjafjallajökull jest częścią większego systemu tektonicznego. W przeszłości obserwowano związek czasowy między jego aktywnością a erupcjami pobliskiej Katli. Choć mechanizm tej zależności nie jest w pełni wyjaśniony, badacze od dawna analizują potencjalne interakcje między tymi systemami. Erupcje wulkanu Eyjafjallajökull Historia erupcji Eyjafjallajökull sięga ponad tysiąc lat wstecz. Źródła historyczne wspominają o aktywności wulkanu w X, XVII i XIX wieku, jednak najbardziej znana erupcja miała miejsce stosunkowo niedawno, bo w 2010 roku. To właśnie wtedy islandzki wulkan stał się jednym z najczęściej wymienianych słów w światowych mediach. Erupcja rozpoczęła się w marcu 2010 roku od fazy szczelinowej, która miała stosunkowo spokojny przebieg. Lawa wypływała z pęknięć w ziemi, tworząc widowiskowe strumienie ognia. Jednak w kwietniu aktywność przeniosła się pod lodowiec, co radykalnie zmieniło charakter zjawiska. Kontakt magmy z dnem lodowca doprowadził do serii eksplozji, w wyniku których do atmosfery trafiły ogromne ilości drobnego popiołu wulkanicznego. Chmura popiołu uniosła się na wysokość kilku kilometrów i zaczęła przemieszczać się nad Europą. Dodatkowo powstałe wskutek wybuchu drobne cząstki szkła stanowiły realne zagrożenie dla silników odrzutowych. W rezultacie wiele państw europejskich zdecydowało się na czasowe zamknięcie przestrzeni powietrznej. Islandia w centrum uwagi wskutek zakłóceń ruchu lotniczego W kwietniu 2010 roku Europa doświadczyła największego paraliżu lotniczego od czasów II wojny światowej. Setki tysięcy pasażerów utknęły na lotniskach, a tysiące lotów zostało odwołanych. Linie lotnicze poniosły ogromne straty finansowe, a gospodarka wielu państw odczuła skutki zakłóceń w transporcie towarów. Chmura popiołu przemieszczała się zgodnie z kierunkiem wiatrów, obejmując znaczną część Europy Północnej i Środkowej. Decyzje o zamknięciu przestrzeni powietrznej były podejmowane z dużą ostrożnością, ponieważ w przeszłości zdarzały się przypadki uszkodzeń silników przez popiół wulkaniczny. Co istotne, sama Islandia również doświadczyła lokalnych skutków erupcji. Pojawiły się powodzie lodowcowe (tzw. jökulhlaup), wobec czego konieczna była ewakuacja 800 osób. Dodatkowo opadający popiół pokrywał pola uprawne, wpływał na hodowlę zwierząt i jakość powietrza. Jednocześnie wydarzenie to przyciągnęło uwagę turystów oraz mediów, paradoksalnie czyniąc wyspę bardziej rozpoznawalnym kierunkiem podróży. Czy wulkan Eyjafjallajökull jest nadal aktywny? Eyjafjallajökull jest klasyfikowany jako wulkan aktywny, co oznacza, że w przeszłości wykazywał działalność erupcyjną i istnieje potencjalna możliwość jej powtórzenia. Brak bieżącej erupcji nie oznacza, że system wulkaniczny pozostaje uśpiony w sensie definitywnym. Po 2010 roku Eyjafjallajökull pozostaje spokojny, jednak eksperci podkreślają, że w długiej perspektywie czasowej kolejne erupcje są prawdopodobne. Wulkany funkcjonują w cyklach, które mogą obejmować okresy wieloletniej ciszy przeplatane gwałtowną aktywnością. Erupcja Eyjafjallajökull uświadomiła światu, że nawet w dobie globalizacji i zaawansowanych technologii człowiek pozostaje zależny od procesów zachodzących głęboko pod powierzchnią Ziemi. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Podwodny wulkan może wybuchnąć w każdej chwili. Naukowcy szykują się do erupcji
Ukryty pod wodą wulkan Axial Seamount przygotowuje się do potężnego wybuchu. Gigant zlokalizowany około 500 kilometrów od wybrzeża Oregonu wykazuje aktywność, która według badaczy doprowadzi do erupcji jeszcze w tym roku.
Spis treści: Podwodny wulkan Erupcja nieunikniona Wulkanizm a maksimum słoneczne Wulkan Axial Seamount jest jednym z najlepiej zbadanych podwodnych wulkanów na świecie. Znajduje się na grzbiecie Juan de Fuca, w rejonie, gdzie dochodzi do rozciągania płyty tektonicznej. Dzięki takiemu położeniu odgrywa kluczową rolę w badaniach nad procesami wulkanicznymi i tektonicznymi na dnie oceanicznym. – Axial jest najaktywniejszym wulkanem na północno-wschodnim Pacyfiku, o czym być może niektórzy nie wiedzą, ponieważ jest ukryty pod oceanem – powiedział wulkanolog Bill Chadwick Jenn Chávezin w podcaście „Oregon Public Broadcasting”. Podwodny wulkan Warto podkreślić, że wulkan znajduje się w obrębie systemu grzbietów śródoceanicznych, gdzie stale tworzy się nowa skorupa oceaniczna. Axial jest tzw. wulkanem tarczowym. Charakteryzuje się rozległymi, łagodnymi zboczami zbudowanymi z bazaltowej lawy. Na szczycie wulkanu znajduje się duża kaldera o szerokości około 3 kilometrów i głębokości 100 metrów. Struktura tarczy zanurzonego szczytu wskazuje, że góra została uformowana z cienkiej warstwy lawy. Oznacza to, że erupcja wywoła jedynie pęknięcia na powierzchni, pozwalając magmie wyciekać i tworzyć nowe dno morskie. Czyli nie powinno dojść do dramatycznych wydarzeń takich jak tsunami. Jednak naukowcy monitorujący ten podwodny wulkan od 1997 roku, zaobserwowali ostatnio znaczny, dochodzący nawet do 100 epizodów dziennie, wzrost liczby trzęsień ziemi w pobliżu Axial Seamount. W dodatku wskaźnik aktywności sejsmicznej wulkanu wzrasta nieprzerwanie przez co najmniej pół roku. Dane zebrane przez Ocean Observatories Initiative Cabled Array wskazują na przyspieszony wzrost dna morskiego. Badacze przewidują się, że Axial Seamount może wybuchnąć w tym roku. Erupcja nieunikniona Zdaniem wulkanologów erupcja jest nieunikniona. Uspokajają jednak, że podwodna erupcja prawdopodobnie nie będzie stanowić zagrożenia dla ludzi. Monitorowanie wulkanu może pomóc naukowcom lepiej przewidywać bardziej niebezpieczne zdarzenia wulkaniczne. Podwodny wulkan Axial wybuchał trzykrotnie w ciągu ostatnich 30 lat, w tym w 1998 i 2011 roku. Ostatnia erupcja miała miejsce w 2015 r., a góra podwodna osiągnęła obecnie ten sam rozmiar wzrostu, co przed tym wydarzeniem. „Obrzęk” jest spowodowany ciśnieniem rosnącej magmy, która zmusza powierzchnię góry do wypiętrzenia. Niedawne badanie danych sejsmicznych zidentyfikowało wiele zbiorników magmy pod wulkanem. Znajdują się one asymetrycznie w górnej skorupie ziemskiej pod warstwami bazaltu i gabro-gruboziarnistych skał bogatych w magnez i żelazo. Zespół zidentyfikował również połączenie dachu głównego zbiornika magmy ze szczelinami erupcyjnymi na dnie morskim. Pozostało jednak jeszcze wiele do odkrycia. – Przyczyna związku między strefą wysokiego topnienia a skupieniem szczelin erupcyjnych w pobliżu wschodniej ściany kaldery w latach 1998, 2011 i 2015 pozostaje niejasna – napisali geofizyk Jidong Yang i współpracownicy z China University of Petroleum. Wulkanizm a maksimum słoneczne Podkreślmy, że Axial Seamount znajduje się w miejscu, w którym płyta tektoniczna Juan de Fuca spotyka się z płytą Pacyfiku. W tym miejscu nowe dno morskie stopniowo rozprzestrzenia się ze świeżej skorupy oceanicznej wyrzucanej przez ciśnienie zderzających się płyt. W ostatnich latach trudno jest nie odnieść wrażenia, że na Ziemi dochodzi do wzmożonych procesów wulkanicznych. Niektórzy badacze łączą to z okresami maksimum słonecznego. W artykule z 2022 roku „Naziemne erupcje wulkaniczne i ich związek z aktywnością słoneczną” dr Irina Vasilieva i dr Valentina V. Zharkova z Uniwersytetu Cornella przekonują, że częstotliwości erupcji wulkanicznych w ciągu ostatnich 270 lat są porównywane z wahaniami aktywności słonecznej i krzywą sumaryczną głównych składowych pola magnetycznego tła słonecznego (SBMF). Ich zdaniem istnieje silna korelacja (0,84) między częstotliwościami wulkanicznymi a krzywą sumaryczną SBMF dla 11 cykli po 1868 roku, a maksima erupcji wulkanicznych występują podczas cykli aktywności słonecznej z południową polaryzacją magnetyczną. Oczekuje się, że kolejne maksimum erupcji wulkanicznych wystąpi podczas następnego, 26. cyklu słonecznego, kiedy SBMF mają południową polaryzację magnetyczną. Analiza danych dotyczących erupcji wulkanicznych w ciągu ostatniego wieku również wskazuje na stopniowy wzrost liczby odnotowywanych erupcji. W latach 1920–1950 rejestrowano średnio około 40–50 erupcji rocznie, podczas gdy w latach 1980–2010 liczba ta wzrosła do 60–80 rocznie. Ale wzrost ten niekoniecznie oznacza rzeczywiste zwiększenie aktywności wulkanicznej. Może po prostu wskazywać na lepszy monitoring, rozwój technologii oraz większą liczbę obserwatorów na świecie. Podkreślmy, że w ciągu jednego roku zachodzi od 50 do 70, a nawet 80 nowych erupcji. W każdym dziesięcioleciu aktywność wykazuje około 160 do 200 wulkanów. Źródło: Nature Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Inkaskie mumie dzieci przebadano w klinice. Odkryto brutalną historię rytuału
Zamrożone inkaskie mumie dzieci od lat fascynują naukowców, ale dopiero teraz udało się zajrzeć do ich wnętrza bez naruszania ciał. Zespół kierowany przez dr Dagmarę Sochę z Uniwersytetu Warszawskiego wykorzystał tomografię komputerową. Wyniki badań podważają niektóre dotychczasowe wyobrażenia o enigmatycznym religijnym rytuale capacocha.
Spis treści: Pierwszy taki przypadek Wymuszona mumifikacja? Cios w głowę i walka z chorobami Z zamrażalnika do… kliniki Czym był rytuał capacocha? Najnowszy artykuł opublikowany w „Journal of Archaeological Science: Reports” przedstawia przełomowe wyniki badań czterech zamarzniętych mumii dzieci odkrytych na wulkanach Ampato i Sara Sara w Peru. Zespół naukowców, kierowany przez dr Dagmarę Sochę z Uniwersytetu Warszawskiego po raz pierwszy zastosował tomografię komputerową (CT), by nieinwazyjnie zbadać ofiary inkaskiego rytuału capacocha. Pierwszy taki przypadek Najbardziej sensacyjne okazało się ustalenie dotyczące mumii określanej „Ampato 4”. Tomograf dał wgląd w jej wnętrzności. Okazało się, że brakowało części kości, a te, które zostały, były przemieszczone. Zamiast organów wewnętrznych, w jamie brzusznej znajdowały się kamienie oraz fragmenty tkanin. Takie działania świadczą o tym, że była to celowa mumifikacja. To pierwszy znany przypadek celowej mumifikacji ofiary capacocha. Wymuszona mumifikacja? Dlaczego Inkowie wykonali mumifikację? Naukowcy przypuszczają, że dziewczynka zginęła w innym miejscu i została pochowana, a jej ciało po jakimś czasie zostało odkopane i spreparowane, by mogło przetrwać długą podróż. Mogło to mieć związek z przesiedleniami grup etnicznych. Przesiedleńcy zabierali ze sobą mumie przodków, by oswoić nowy, obcy krajobraz. „Ampato 4” mogła pełnić podobną rolę – stała się wiecznym strażnikiem góry i symbolem pamięci wspólnoty. Cios w głowę i walka z chorobami Wyniki badań pozostałych mumii są również wstrząsające i pokazują brutalną stronę rytuału. Wszystkie badane dzieci zginęły w wyniku silnego uderzenia w głowę. U ośmioletniej dziewczynki tomograf wykazał krwiak śródmózgowy. Z kolei słynna „Dama z Ampato”, o której rekonstrukcji twarzy pisaliśmy jakiś czas temu, miała liczne obrażenia czaszki, klatki piersiowej i miednicy. Te urazy powstały w chwili śmierci, co sugeruje rytualną przemoc. Badania wykazały jednak coś jeszcze: ofiary nie zawsze były idealnie zdrowe. Jedna z dziewczynek cierpiała na chorobę Chagasa. To pasożytnicza infekcja doprowadziła u niej do patologicznego powiększenia przełyku. Jej przełyk osiągał prawie 2 cm średnicy, co u dziecka jest ogromną anomalią. Z kolei w jej płucach odkryto zwapnienia, które mogły być śladem po infekcjach. To przeczy przekazom kronikarzy, że ofiary musiały być fizycznie doskonałe. Z zamrażalnika do… kliniki Skanowanie mumii było sporym wyzwaniem dla archeologów. – Niestety, tomograf jest dużym urządzeniem, więc musieliśmy przetransportować mumie do kliniki. Wybraliśmy klinikę zlokalizowaną 5 minut jazdy od muzeum. Badania wykonywaliśmy w niedzielę wcześnie rano, kiedy ruch na ulicach jest najmniejszy, a klinika była zamknięta dla pacjentów – wspomina dr Socha. Mumie były przewożone pojedynczo do kliniki w specjalnych mobilnych lodówkach. Wyjmowane były tylko na czas badania, które trwało od 10 do 15 minut i potem wracały do muzeum, a na ich miejsce naukowcy przywozili kolejne. Czym był rytuał capacocha? Capacocha była jednym z najważniejszych rytuałów w Imperium Inkaskim, podczas którego dzieci i młode kobiety składano w ofierze najważniejszym bóstwom. W latach 90. XX wieku Johan Reinhard odkrył na szczytach peruwiańskich wulkanów zamarznięte mumie wraz z bogatym wyposażeniem grobowym, które trafiły tam podczas takiej ceremonii. To właśnie te mumie przebadała dr Socha. Imperium Inków było największym państwem Ameryki Południowej. Ich religia opierała się na dominacji nad świętym krajobrazem, a góry uważano za siedziby bóstw. Aby przebłagać bogów lub uczcić ważne wydarzenia, odprawiano rytuał capacocha. Według inkaskich wierzeń dzieci były pośrednikami między bogami i ludźmi. Inkowie wybierali swoje ofiary do rytuału capacocha spośród najważniejszych rodów. Czasami jasno określano powód złożenia ofiary – na przykład by zakończyła się jakaś klęska żywiołowa. Dzieci nie składano w ofierze od razu. Zdarzało się, że pielgrzymowano z nimi po imperium nawet kilka miesięcy. Przyszłość mumii Dr Socha kontynuuje badania mumii. – We współpracy z naukowcami z Uniwersytetu Wiedeńskiego pobraliśmy próbki genetyczne, które w najbliższych miesiącach mają trafić do Europy. Próbki pobierane są w sposób nieinwazyjny, co też jest istotne biorąc pod uwagę ich stan zachowania. Rozwijamy też badania o datowanie radiowęglowe we współpracy z Politechniką Śląską i badania metali we współpracy z Politechniką Wrocławską – wskazuje badaczka. Ale dr Socha chce też wrócić w teren. W 2024 otrzymała grant Narodowego Centrum Nauki, w ramach którego przeprowadziła już wykopaliska na szczycie wulkanu Nokarane (5 800 m n.p.m.) Źródła: Journal of Archaeological Science: Reports, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Jaki jest najgłośniejszy dźwięk, który kiedykolwiek nagrano? Nie został wywołany przez człowieka
Startujący odrzutowiec, ryk wieloryba czy impreza sąsiadów z piętra wyżej potrafią być bardzo dotkliwe, ale daleko im do najgłośniejszego dźwięku, który kiedykolwiek udało się nagrać. Erupcja wulkanu z Tonga wywołała odgłos tak potężny, że wielokrotnie okrążył on cały glob.
To nie zwierzęta czy maszyny dostarczają nowych rekordów w dziedzinie akustyki, a sam Wszechświat: wybuchy wulkaniczne czy upadki meteorytów potrafią siać spustoszenie nie tylko na powierzchni Ziemi, ale także w świecie dźwięku. Co było jednak najgłośniejsze? Najgłośniejszy dźwięk w całej historii Za najgłośniejszy zarejestrowany – a nie nagrany, to ważne w tej historii – dźwięk uważa się erupcję wulkanu Krakatau, która miała miejsce 27 sierpnia 1883 roku. Eksplozja była słyszana w promieniu ponad 4300 km – od Australii po wyspę Rodrigues na Oceanie Indyjskim. Skala tego zjawiska była tak ogromna, że relacje marynarzy oddalonych o ponad 60 km opisują pęknięcie błon bębenkowych od natężenia fali dźwiękowej. Według szacunków współczesnych naukowców wybuch osiągnął 310 dB w odległości 100 km od epicentrum, co znacząco przekracza próg bólu i wytrzymałości człowieka. Fala uderzeniowa była tak silna, że okrążyła kulę ziemską siedmiokrotnie, a zjawisko to zostało udokumentowane przez barometry na całym świecie. Trudno jednak zmierzyć dokładnie poziom dB: nie istniały wystarczająco precyzyjne instrumenty pomiarowe, co sprawia, że dane są obarczone dużym marginesem błędu. Wybuch Krakatau uwolnił energię równą 200 megatonom trotylu, wywołując nie tylko potężny huk, ale również ogromne zniszczenia oraz zmiany klimatyczne. Jest to przykład, jak naturalne zjawiska mogą osiągać poziom energetyczny niedostępny dla współczesnej technologii. Wybuch wulkanu Hunga jest najgłośniejszym nagranym dźwiękiem na świecie Krakatau wybuchł jednak dawno temu. W styczniu 2022 roku doszło do potężnej erupcji podwodnego wulkanu Hunga Tonga–Hunga Ha'apai położonego na wyspach Tonga. To niezwykle silne zjawisko wywołało nie tylko fale tsunami, ale również niespotykaną dotąd falę dźwiękową, która obiegła Ziemię wielokrotnie. Naukowcy uznali tę eksplozję za najgłośniejszy dźwięk zarejestrowany w nowoczesnej historii pomiarów. Eksplozja była na tyle silna, że dźwięk był słyszalny tysiące kilometrów od źródła – od Alaski aż po Europę Środkową. Nie była to jednak zwykła fala akustyczna. Według prof. Davida Fee z Instytutu Geofizycznego na Uniwersytecie Alaska Fairbanks, wybuch wywołał falę uderzeniową, która znacząco różni się od typowego dźwięku. Fala ta miała charakter nadźwiękowy i nie mieściła się w standardowej skali dB. Jak naukowcy zmierzyli skalę eksplozji? Jedna z najbliżej położonych stacji naukowych znajdowała się w Nukua'lofa, 68 km od epicentrum erupcji. Tam zarejestrowano skok ciśnienia atmosferycznego o wartości około 1 800 paskali. Wyliczono, że spowodowała je siła porównywalna do wybuchu 100 bomb, które spadły na Hiroshimę. Milton Garces, dyrektor Infrasound Laboratory na Uniwersytecie Hawajskim, zaznaczył, że próba przeliczenia tego zjawiska na tradycyjne decybele byłaby błędna. Gdyby jednak spróbować oszacować tę wartość w odległości 1 metra od źródła, wynik wynosiłby około 256 dB. To znacznie przekracza próg bólu dla ludzkiego ucha, który wynosi około 140 dB. Dla porównania, start statku kosmicznego wywołuje „zaledwie” 190 dB. Jakie dźwięki jest w stanie znieść ludzkie ucho? Zazwyczaj ludzie tolerują dźwięki do około 140 dB. Powyżej nich hałas staje się bolesny i nie do zniesienia. Według WHO nieodwracalne uszkodzenie słuchu może nastąpić już po kilku godzinach ciągłego słuchania dźwięku o natężeniu 85 dB, 14 minutach przy 100 dB i dwóch minutach przy 110 dB. Niektóre odkurzacze potrafią generować 75 dB, piła łańcuchowa 110 dB a silnik odrzutowca 140 dB. Warto pamiętać o ochronie słuchu i stosować słuchawki. Dlaczego dźwięku wybuchu wulkanu nie można porównać do ryku odrzutowca? Fale dźwiękowe powyżej 194 dB przestają zachowywać się jak klasyczny dźwięk – zamiast fal kompresji i rozrzedzenia, mamy do czynienia z falą uderzeniową, czyli frontem ciśnienia poruszającym się z prędkością większą niż dźwięk. W przypadku Tonga eksplozja była zbyt potężna, by można było opisać ją za pomocą klasycznych jednostek akustycznych. Dodatkowo większość energii wybuchu znajdowała się poza zakresem słyszalnym dla ludzkiego ucha, co czyni tę falę dźwiękową nietypową – była odczuwalna niemal na całym świecie, ale niekoniecznie słyszalna. Źródło: Livescience.com, National Oceanic and Atmospheric Administration Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
„Ognista ameba” z Kalifornii bije światowy rekord. Inne organizmy się gotują – ona kwitnie. Czy takie istoty żyją na innych planetach?
To odkrycie przesuwa granice naszej wiedzy. Jednokomórkowy organizm z Kalifornii to nowy rekordzista w świecie eukariontów. Odkryty w gorących źródłach, nie tylko przeżywa w ekstremalnych temperaturach, ale wręcz ich potrzebuje do życia.
Najodporniejsze znane zwierzęta to niesporczaki – jednak ekstremalne warunki potrafią przeżyć tylko zapadając w stan anabiozy (pozornej śmierci). Ale na Ziemi żyją też organizmy, które w wysokich temperaturach kwitną, a nawet się rozmnażają. Właśnie odkryto kolejnego rekordzistę. Jego łacińska nazwa oznacza „ognistą amebę z Gór Kaskadowych”. Ten jednokomórkowy organizm żyjący w Parku Narodowym Lassen Volcanic w Kalifornii jest niesamowicie wytrzymały. Okazało się, że potrafi rosnąć i dzielić się w najwyższych temperaturach wśród wszystkich znanych nauce eukariontów (organizmów posiadających jądro komórkowe). Organizm, który nie tylko znosi ciepło – on go potrzebuje Według artykułu opublikowanego w serwisie preprintów „bioRxiv”, organizm nazwany Incendiamoeba cascadensis rośnie i dzieli się w temperaturach dochodzących do 63 st. Celsjusza, co czyni go najbardziej odpor­nym na ciepło eukariontem na Ziemi. To nie wszystko – on wręcz potrzebuje wysokich temperatur, by rosnąć. Jego wzrost zaczyna się dopiero powyżej 42 st. C., co czyni go tzw. obligatoryjnym termofilem – organizmem wymagającym wysokich temperatur. Eukarionty są delikatne? Nie w tym przypadku To odkrycie mocno zmienia naszą wiedzę biologiczną. Dotychczas uważano, że eukarionty są zbyt delikatne, by funkcjonować w takich warunkach. W przeciwieństwie do prostych, odpornych prokariontów (bakterii i archeonów), komórki eukariotyczne zawierają jądra, organelle i wrażliwe błony. Dlatego zdolność I. cascadensis do przetrwania w takiej temperaturze to biologiczna sensacja. Historia odkrycia „ognistej ameby” i jej supermocy Naukowcy znaleźli ją w próbkach pobranych w latach 2023–2025 – występowała w 14 z 20 badanych lokalizacji. Potem przyszedł czas na badania w laboratorium. Hodowano ją w kulturach z dodatkiem ziaren pszenicy, by rozwijały się bakterie będące jej pożywieniem. Następnie przetestowano jej tolerancję cieplną w 17 zakresach temperatur od 30 do 64°C. Wyniki były zaskakujące. Poniżej 42 st. C. organizm w ogóle nie rósł. Najlepiej rozwijał się przy 55–57 st. C. Ale to nie była granica jego wytrzymałości – podziały komórkowe obserwowano nawet przy 58 i 63 stopniach! Granice wytrzymałości nowego organizmu – czy mógłby przeżyć w kosmosie? W 64 stopniach ameba nadal wykazywała ruch, bijąc rekord eukariontów (57 st. C.) należący do Echinamoeba thermarum i obalając uznawaną od lat barierę 60°C. Dopiero przy 66°C zaczęła tworzyć przetrwalniki (formy ochronne). Co ciekawe, tworzyła je także przy 25 st. C. – temperaturze dla większości eukariontów komfortowej, a dla niej zbyt niskiej. Jej ruch ustawał dopiero przy 70 st. C., ale można ją było „ożywić”, gdy temperaturę obniżono. Ostatecznie ginęła dopiero przy 80 stopniach. Sekwencjonowanie genomu I. cascadensis wykazało obecność mechanizmów obrony przed wysoką temperaturą: szybkich ścieżek sygnalizacyjnych, rozbudowanych białek odpornych na ciepło. Niemal identyczne sekwencje DNA odnaleziono w próbkach ze strefy wulkanicznej Taupō w Nowej Zelandii, co sugeruje, że ten sam gatunek lub jego bliski krewniak może występować globalnie. Odkrycie I. cascadensis ma znaczenie nie tylko dla ziemskiej biologii i ewolucji – także dla oceny potencjalnego życia pozaziemskiego. Jak podkreślają autorzy badania, odkrycie „podważa dotychczasowe paradygmaty” i rodzi nowe pytania o maksymalne możliwości organizmów żywych. Źródło: bioRxiv Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
„Opadała nam szczęka i napływały łzy” – tak wyglądała moja droga na wulkan Acatenango
Relacja Piotra Jabłońskiego z trekkingu na Acatenango znalazła się w gronie wyróżnionych artykułów w konkursie „Zostań Autorem National Geographic Traveler”, zorganizowanym z okazji 20-lecia magazynu.
Spis treści: W krainie 37 wulkanów Trekking, który wystawia na próbę Base camp w cieniu Fuego Wschód słońca, którego nie da się zapomnieć W kraterze wulkanu Acatenango było jeszcze ciemno. Siedzieliśmy na zakurzonej ziemi i czekaliśmy. Nagle zaczął się niesamowity spektakl. Słońce zaczęło się wyłaniać. Noc powoli ustępowała, a świat pogrążony był jeszcze w delikatnym półmroku. Szarość nocy ustępowała miejsca grze świateł i cieni. Pojawiły się delikatne smugi różu i fioletu, jakby malarz zaczynał mieszać kolory na palecie nieba. Potem, coraz śmielej, wchodziły złote promienie, rozjaśniając horyzont i zamieniając go w morze barw. Po chwili sąsiedni wulkan Fuego był oświetlony. W tle kolejne. Patrzyliśmy przed siebie. Nie trzeba było nic robić. Świat budzący się do życia na tle wulkanów – to coś, czego się nie da zapomnieć. Na zmianę opadała nam szczęka i napływały do oczu łzy ze szczęścia. Takich widoków nie zapomina się nigdy. W krainie 37 wulkanów W Gwatemali jest 37 wulkanów. Najaktywniejszy z nich to Fuego, położony w niedalekiej odległości od przepięknego miasta Antigua w południowej części kraju. Erupcje Fuego można podziwiać z pobliskiego wulkanu Acatenango (3976 m n.p.m.), który jest idealną platformą widokową. Trekking, który wystawia na próbę Wejście na własną rękę teoretycznie jest możliwe, ale tę opcję odradza się ze względu na bezpieczeństwo oraz ciężar sprzętu kempingowego, który trzeba wnieść samemu. W Antigua działa wiele agencji turystycznych oferujących trekking na Acatenango. Trekkingi rozpoczynają się rano jednego dnia i kończą w południe następnego, obejmując nocleg na wysokości około 3600 m. Agencja zapewnia przewodników, transport, możliwość wypożyczenia sprzętu oraz namioty w obozowisku. Przed godziną 8 mikrobus organizatora przywiózł nas do siedziby firmy. Wypożyczyliśmy ciepłe kurtki, czapki, szaliki i rękawiczki. W pstrokatych, za dużych kurtkach bardziej przypominaliśmy ekipę kloszardów niż grupę gotową na wspinaczkę. Na początku trasy pieszej pożyczyliśmy jeszcze kije od lokalnych dzieci – później okazały się nieocenione. Plecaki z każdym krokiem ciążyły bardziej. Nasza międzynarodowa grupa liczyła kilkanaście osób. Niektórzy szli w sneakersach i zmagali się z wpadającymi do butów kamieniami – były odcinki, gdzie grzęzło się w żwirze po kostki. Szlak od początku wiódł ostro pod górę po śliskim, wulkanicznym podłożu. Szybko stało się jasne, że wszyscy jesteśmy amatorami i potrzebujemy częstych przerw. Do pierwszego postoju dotarliśmy zmęczeni, ale jeszcze pełni entuzjazmu. Po przerwie ruszyliśmy dalej. Po drodze mijaliśmy schodzących ludzi, którzy z uśmiechem życzyli nam „good luck!”. Mięśnie paliły przy każdym kroku. Lunch – prosty ryż z kurczakiem i warzywami – smakował jak najlepsze danie świata. Po nim było już tylko trudniej. Wysokość utrudniała oddychanie, więc nikt prawie nie rozmawiał, patrząc tylko na stopy osoby przed sobą. Ostatni odcinek był łagodniejszy, choć wciąż wymagający. Base camp w cieniu Fuego Około 17 dotarliśmy do base campu. Po sześciu godzinach marszu czuliśmy wyczerpanie, ale i satysfakcję. W ciągu dnia przeszliśmy przez różne strefy klimatyczne: pola uprawne, las mgielny, las sosnowy, aż po wysokogórskie trawy. Base camp to kilka namiotów i miejsce na ognisko. Gorąca czekolada smakowała jak nagroda za cały trud. Część osób odczuwała ból głowy spowodowany wysokością, ale pomagał ibuprofen. Nad nami wisiały gęste chmury, z których wystawały szczyty okolicznych wulkanów, a Fuego wybuchał co kilkanaście minut. Początkowo były to niewielkie erupcje, ale późnym wieczorem wulkan pokazał swoją prawdziwą siłę – wyrzucając masy lawy wysoko w niebo. Na sen nie było wiele czasu, a noce na Acatenango są wyjątkowo zimne. Spaliśmy w kilku warstwach ubrań, wewnątrz śpiworów – i tak było chłodno. Wschód słońca, którego nie da się zapomnieć Pobudka była o 4 rano. Oświetlając sobie drogę czołówkami, ruszyliśmy na szczyt. Trasa była stroma i pokryta sypkim pyłem, przez co kije znowu okazały się niezastąpione. Po około 1,5 godziny dotarliśmy na wierzchołek (3957 m n.p.m.). Wraz z pierwszymi promieniami słońca krajobraz zaczął nabierać wyrazistości. Po lewej stronie wyrastała Agua, dalej Pacaya, a na wprost – buchający ogniem Fuego. Przez godzinę podziwialiśmy spektakl światła i dymu. Zejście przypominało zjazd po żużlu – czasem zapadaliśmy się w pył po kostki. W obozie zjedliśmy śniadanie i wypiliśmy kawę nad ogniskiem. Ostatni raz spojrzeliśmy na Fuego i ruszyliśmy w drogę powrotną do punktu startu. Źródło: National Geographic Traveler
Poznano sekret świątyni Wenus pod Neapolem. Jak rzymska konstrukcja przetrwała zbudowana na wulkanie?
Świątynia Wenus w Neapolu zachowała się do współczesnych czasów w zaskakująco dobrym stanie. Budowla musiała przecież przetrwać stulecia – powszechnych w tym regionie – zagrożeń sejsmicznych i geologicznych. Naukowcy odkryli receptę na długowieczność budynku.
Świątynia Wenus znajduje się na neapolitańskich Polach Flegrejskich – rozległej kalderze wulkanu, który kształtował ten obszar dziesiątki tysięcy lat temu. Region ten od wieków doświadcza bradyseizmu, czyli powolnego unoszenia i zapadania się gruntu, co stawia miejscowe budowle w wyjątkowo trudnych warunkach geologicznych. Aby zrozumieć fenomen trwałości świątyni, włoscy naukowcy przeanalizowali materiały użyte do wzniesienia budynku. Badania pokazują inżynieryjny kunszt rzymskich architektów i sugerują, że zastosowane starożytne rozwiązania mogą inspirować współczesne budownictwo na obszarach zagrożonych aktywnością wulkaniczną. Łaźnia, która została świątynią – losy budowli Świątynia Wenus została wybudowana w II wieku n.e. przez cesarza Hadriana. Władca, chcąc dbać o swoje zdrowie, rozbudował istniejący już wtedy kompleks łaźni o dodatkową halę dekoracyjną, która później została nazwana świątynią. Rzymianie w II wieku n.e. silnie rozwijali kulturę term. Łaźnie służyły im jako miejsce relaksu, rekreacji, ale również terapii zdrowotnych, z których korzystał sam cesarz Hadrian. Swoją nazwę, nawiązującą do rzymskiej bogini, świątynia zyskała dopiero pod koniec XVI wieku. W 1595 roku podczas prac archeologicznych na terenie budowli odkryto marmurowy posąg Wenus. Znalezisko okazało się na tyle istotne, że budynek został mianowany imieniem bogini miłości, zastępując tym samym poprzednie przeznaczenie obiektu. Choć późniejsze badania archeologiczne wykazały, że XVI-wieczni uczeni błędnie uznali tę budowlę za miejsce kultu, nazwa kompleksu pozostała niezmieniona i do dziś potrafi wprowadzać odwiedzających Neapol w błąd. Jak przeprowadzono badania? Badacze od wielu lat zastanawiali się, jak świątynia potrafiła przetrwać w tak dobrym stanie, tyle lat stojąc na terenach niezwykle wrażliwych geologicznie. Aby rozwiązać zagadkę długowieczności budowli, naukowcy z Uniwersytetu Neapolu oraz Uniwersytetu Chieti-Pescary pobrali próbki materiałów, z których w II w. n.e. została wybudowana świątynia. Wśród dziewięciu elementów, jakie pozyskali, były: zaprawa murarska, cegły, kilka odmian kamienia wulkanicznego użytego w budowie oraz biała powłoka ścienna (tzw. eflorescencja), która powstaje w procesie wietrzenia solnego, kiedy budowla stoi na gruncie bogatym w minerały. Badania nad materiałami Zebrane materiały zostały następnie poddane kilku procedurom badawczym. Na początku surowce obejrzano pod wysokiej klasy mikroskopem optycznym, co pozwoliło na określenie struktury i tekstury materiałów. Analiza dowiodła, że Rzymianie intencjonalnie mieszali wapno z dużą ilością cząstek pochodzenia wulkanicznego, co czyniło zaprawę bardziej elastyczną i odporną na odkształcenia podłoża. Struktura zaprawy murarskiej została przez badaczy przeanalizowana także za pomocą promieniowania rentgenowskiego. Analizy wykazały, że rzymska zaprawa powstawała na bazie wapna, do którego dodawano znaczną ilość drobnych składników pochodzenia wulkanicznego. Takie domieszki stosowano również w cegłach. Badacze podejrzewają, że wykorzystanie takich składników nie było przypadkowe – rzymscy budowniczy robili to w pełni świadomie. Potwierdzać może to fakt, że scoria (okruchy szkliwa wulkanicznego) używana w budownictwie została specjalnie sprowadzona na Pola Flegrejskie z regionu Wezuwiusza. Jakie wnioski płyną z badań? Badania nad składem materiałów budowlanych pozwalają naukowcom lepiej opisać proces powstawania świątyni Wenus. Niektóre składniki były celowo sprowadzane na plac budowy, co oznacza, że Rzymianie świadomie wykorzystywali m.in. materiały wulkaniczne. Obecność tych składników sprawiała, że zaprawa była bardziej elastyczna, lepiej znosiła odkształcenia i ruchy podłoża oraz miała większą odporność na degradację materiałów. Oznacza to, że budulce stosowane przez Rzymian okazały się wyjątkowo odporne na trudne warunki geologiczne. Naukowcy podkreślają, że takie podejście może inspirować współczesne budownictwo – zwłaszcza na terenach narażonych na aktywność wulkaniczną czy niestabilność gruntu. Źródło: Phys.org Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Potężne wybuchy na południu Japonii: wulkan zakłóca ruch lotniczy
Japonia regeneruje się po trzech niedzielnych erupcjach wulkanu Sakurajima. Wybuch wyrzucił w powietrze tony popiołu, co zatrzymało ruch lotniczy na południu kraju. Władze ostrzegają również przed innymi szkodliwymi konsekwencjami tego zdarzenia.
Wulkan Sakurajima stanowi jeden z najbardziej monumentalnych widoków kraju ze stolicą w Tokio. Do 2025 roku ostatni wybuch miał miejsce w listopadzie 2019 roku. Wtedy to popiół wzbił się na wysokość ok. 5 kilometrów, co spowodowało liczne utrudnienia dla tamtejszej ludności. Na szczęście w żadnej z dwóch ostatnich erupcji nie doszło do żadnego zgonu. Gdzie doszło do erupcji? Wulkan Sakurajima znajduje się na trzeciej co do wielkości wyspie Japonii – Kiusiu, która ulokowana jest na samym południu kraju. Przez długie wieki, od momentu powstania, tworzył on oddzielną, niewielką wyspę w Zatoce Kagoshima. Po kilkumiesięcznym wypływie lawy, który miał miejsce podczas wielkiego trzęsienia ziemi z 1914 roku, doszło do połączenia wyspy z półwyspem Ōsumi. Od tamtej pory turyści odwiedzający południe Japonii mogą dostać się na wyspę „suchą stopą”. Jak przebiegły wybuchy? Do wybuchów doszło w niedzielę, w godzinach porannych. Pierwsza erupcja miała miejsce o godzinie 01:00 czasu lokalnego, dwie kolejne – o 02:30 i 08:50. W wyniku tych zdarzeń w powietrze zostały wyrzucone materiały piroklastyczne, takie jak popiół wulkaniczny, który wraz z dymem stworzył wysoki na 4,4 kilometra słup. Japońska Agencja Meteorologiczna (JMA) zaznacza, że chmury popiołu przesuwają się w stronę północnego wschodu, co może doprowadzić do opadów popiołu w prefekturach Kagoshima i Miyazaki. Konsekwencje erupcji Niedzielne wybuchy sprawiły, że władze prefektury Kagoshima musiały reagować na utrudnienia związane z unoszącym się w powietrzu popiołem wulkanicznym. Dym, który wzbił się na wysokość ponad 4 kilometrów, uniemożliwił ruch lotniczy w południowej części wyspy Kiusiu. Samoloty nie mogły ani lądować, ani startować z lotniska w Kagoshimie, co zmusiło władze do odwołania 30 lotów. Ponadto JMA apeluje o podjęcie szeregu środków ostrożności związanych z erupcją. Obywateli prosi się m.in. o używanie parasoli i masek oraz o ostrożną jazdę samochodem, która może być utrudniona przez wiszący w powietrzu popiół. Japonia – kraina na styku czterech płyt tektonicznych Wzmożona aktywność sejsmiczna w Japonii wiąże się z jej wyjątkowym ulokowaniem. Kraj ten znajduje się w miejscu, gdzie spotykają się cztery płyty tektoniczne, czyli: płyta pacyficzna, płyta filipińska, płyta eurazjatycka, płyta północnoamerykańska. Płyty pacyficzna oraz filipińska wsuwają się pod płyty kontynentalne, powodując liczne trzęsienia ziemi oraz tworząc wulkany – około 10% wszystkich wulkanów aktywnych na Ziemi leży w Japonii. Japonia znajduje się w strefie tzw. Pacyficznego Pierścienia Ognia, w którym często dochodzi do trzęsień ziemi i erupcji wulkanicznych. Pas otaczający Ocean Spokojny składa się z rowów oceanicznych, łuków wysp wulkanicznych i aktywnych wulkanów. Turystyka na Sakurajima Mimo że wulkan od lat ma status czynnego, funkcjonuje tu wiele atrakcji przygotowanych specjalnie dla turystów. Wśród licznych ścieżek i punktów widokowych, z których podziwiać można nie tylko stożek wulkanu, lecz także rozległe zastygłe pola lawowe, znajdują się również miejsca poświęcone najsłynniejszemu lokalnemu produktowi – rzodkwi Sakurajima, uznawanej za największą odmianę rzodkiewki na świecie. Na Sakurajimę można dostać się zarówno autem, jak i promem z miasta Kagoshima. Władze ostrzegają jednak przed aktywnością japońskiego wulkanu, który w każdym momencie może o sobie przypomnieć. Źródło: Reuters Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
„Czaszka” widziana z kosmosu i skamieniałe ślimaki – Sahara odsłania przeszłość Ziemi
W odludnym i prawie niezbadanym regionie Afryki pewien astronauta zauważył coś niezwykłego: formację w kształcie czaszki, znajdującą się w samym środku wulkanicznego krateru. W wytłumaczenie tajemniczego zjawiska zaangażowała się NASA.
W 2023 roku astronauta na pokładzie Międzynarodowej Stacji Kosmicznej sfotografował niezwykłe zjawisko w północnym Czadzie – formację skalną przypominającą ludzką czaszkę. Zdjęcie wykonane nad kalderą Trou au Natron, ogromnym kraterem wulkanicznym w masywie Tibesti, przykuło uwagę naukowców z NASA Earth Observatory, którzy uznali je za jedno z najbardziej intrygujących zjawisk geologicznych Sahary. Zjawisko to, choć całkowicie naturalne, z wysokości wygląda niczym celowa, artystyczna kreacja. Kilometrowa „czaszka” z Sahary „Czaszka” z Sahary ma ponad kilometr średnicy i powstała setki tysięcy lat temu w wyniku potężnej erupcji wulkanicznej. Z orbity wyraźnie widać charakterystyczne „oczy”, „nos” i „usta”, które tworzą złudzenie optyczne. Białe fragmenty przypominające rysy twarzy to warstwy natronu – jednej z form mineralnych węglanu sodu. Tworzą one spękaną, łuszczącą się skorupę. Z kolei „oczy” to stożki żużlu – strome pagórki powstałe wokół dawnych ujść lawy. NASA wykorzystała zdjęcia satelitarne i fotografie astronautów, by zbadać procesy geologiczne kształtujące to niezwykłe miejsce. Kaldera Trou au Natron jest dziś miejscem pustynnym i jałowym, lecz kiedyś była częścią wilgotnego ekosystemu. Naukowcy odkryli tam ślady dawnego jeziora lodowcowego, które istniało tysiące lat temu, kiedy klimat Sahary był chłodny i wilgotny. Skojarzenie z czaszką nie jest przypadkowe: ludzki mózg ma tendencję do rozpoznawania kształtów przypominających twarz. To zjawisko zwane pareidolią. Jak w wulkanie utworzyła się formacja-czaszka? Niezwykła formacja powstała w wulkanicznej kalderze, która zapadła się wgłąb. Jej dno stopniowo wypełniły osady i sole, nadając jej charakterystyczny wygląd. Choć dziś wulkan wydaje się uśpiony, region Tibesti pozostaje geologicznie aktywny – w pobliżu, na obszarze Tarso Toussidé, znajduje się stratowulkan, który nie wybuchał od 12 tysięcy lat, ale wciąż wykazuje oznaki aktywności. Trou au Natron nie jest jedyną strukturą wulkaniczną, która z kosmosu wygląda jak czaszka. Półwysep Chiltepe na jeziorze Managua w Nikaragui ma parę jezior wulkanicznych, z których każde znajduje się w swojej własnej kalderze, nadając obszarowi wygląd podobny do kaldery w Czadzie. W „czaszce” kiedyś kwitło życie Pod powierzchnią solnego dna kryje się jednak coś jeszcze bardziej fascynującego. Badania ujawniły skamieniałości dawnych organizmów wodnych – ślimaków, planktonu, a nawet glonów sprzed 14 000 do 120 000 lat. Odkrycia te potwierdzają, że Sahara niegdyś była oazą życia. Wygląda na to, że w kalderze życie kwitło przez tysiące lat. Trou au Natron to geologiczna zagadka i archiwum historii Ziemi w jednym. To wyjątkowe miejsce, gdzie aktywność wulkaniczna, procesy chemiczne i ewolucja łączą się w opowieść o nieustannie zmieniającej się planecie. NASA podkreśla, że tego typu obrazy z kosmosu nie tylko zachwycają, ale też pomagają lepiej zrozumieć mechanizmy tworzenia się krajobrazów i przemian klimatycznych. Źródło: Live Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Oto dolnośląski Cud Polski 2025! Przyciąga śladami aktywności wulkanicznej i interaktywnymi centrami nauki
Geopark Kraina Wygasłych Wulkanów to wyjątkowe miejsce, które w 2025 roku zdobyło tytuł Cudu Polski w plebiscycie National Geographic Traveler. Odkryj z nami największe atrakcje tego niezwykłego miejsca na Dolnym Śląsku.
Spis treści: Ostrzyca Proboszczowicka – śląska Fudżijama i najwyższy stożek wulkaniczny Wielkie Organy Myśliborskie – bazaltowe kolumny z zastygłej lawy Małe Organy Myśliborskie – malownicza formacja skalna na Pogórzu Kaczawskim Sudecka Zagroda Edukacyjna – interaktywne centrum nauki dla dzieci i dorosłych Kamieniołom Lubiechowa – odkryj przekrój wulkanicznej historii regionu Geopunkty edukacyjne i ścieżki dydaktyczne – szlaki po pradawnych wulkanach UNESCO i Cuda Polski 2025 – światowe wyróżnienia dla Krainy Wygasłych Wulkanów Geopark Kraina Wygasłych Wulkanów to prawdziwa perła Dolnego Śląska, doceniona przez głosujących w plebiscycie Cuda Polski, pokonała innych kandydatów z regionu. Ten rozległy obszar, obejmujący ok. 1300 km² Gór i Pogórza Kaczawskiego, przyciąga spektakularnym krajobrazem, niezwykłą historią geologiczną oraz bogactwem edukacyjnych i przyrodniczych atrakcji. Znajdziesz tu ślady trzech epok aktywności wulkanicznej, spektakularne stożki, wyjątkowe formacje skalne oraz interaktywne centra naukowe. Ostrzyca Proboszczowicka – śląska Fudżijama i najwyższy stożek wulkaniczny Ostrzyca Proboszczowicka to niekwestionowany symbol Krainy Wygasłych Wulkanów. Ten charakterystyczny stożek wulkaniczny, zwany także śląską Fudżijamą, wznosi się na wysokość 501 m n.p.m. i jest najwyższym wzniesieniem Pogórza Kaczawskiego. Ostrzyca przyciąga zarówno miłośników przyrody, jak i fotografów – sylwetka wzniesienia góruje nad okolicą i jest widoczna z wielu kilometrów. Na szczycie znajduje się punkt widokowy, z którego można podziwiać panoramę całej okolicy. Zbocza Ostrzycy porastają rzadkie gatunki roślin, a sama góra objęta jest ochroną rezerwatu przyrody. Wędrówka na szczyt nie jest trudna, choć końcowy odcinek prowadzi po charakterystycznych bazaltowych gołoborzach. Ostrzyca to idealny cel rodzinnej wycieczki oraz doskonały przykład reliktu aktywności wulkanicznej sprzed 15 milionów lat. Wielkie Organy Myśliborskie – bazaltowe kolumny z zastygłej lawy Wielkie Organy Myśliborskie to jedna z najbardziej spektakularnych formacji skalnych w Geoparku Kraina Wygasłych Wulkanów. Znajdują się w rezerwacie przyrody nad rzeką Jawornik i przyciągają uwagę wysoką ścianą bazaltowych kolumn, powstałych z zastygłej lawy w trakcie powolnego ochładzania magmy. Struktura ta przypomina swoim wyglądem organy kościelne – stąd jej nazwa. Kolumny osiągają wysokość do 30 metrów, a kształt i układ skał robią ogromne wrażenie na zwiedzających. Wokół Wielkich Organów wyznaczono ścieżkę edukacyjną z tablicami informacyjnymi, dzięki czemu można lepiej zrozumieć procesy geologiczne, które ukształtowały ten niezwykły krajobraz. To miejsce szczególnie polecane miłośnikom fotografii, geologii i pieszych wędrówek. Małe Organy Myśliborskie – malownicza formacja skalna na Pogórzu Kaczawskim Małe Organy Myśliborskie to mniejsza, ale równie malownicza formacja bazaltowych słupów zlokalizowana nieopodal Wielkich Organów. Powstały w wyniku podobnych procesów wulkanicznych, choć ich rozmiary są skromniejsze. Słupy tworzą zwarte skupisko, a całość prezentuje się niezwykle efektownie na tle otaczających lasów i łąk. To doskonałe miejsce na krótki spacer oraz ciekawe tło do zdjęć. Małe Organy są mniej znane od swojego większego odpowiednika, co sprawia, że panuje tu spokojniejsza atmosfera. Miejsce to jest świetnym przykładem różnorodności geologicznej regionu oraz świadectwem młodej aktywności wulkanicznej na terenie Gór Kaczawskich. Sudecka Zagroda Edukacyjna – interaktywne centrum nauki dla dzieci i dorosłych Sudecka Zagroda Edukacyjna w Dobkowie to nowoczesne centrum naukowe, które zyskało ogromną popularność wśród rodzin z dziećmi oraz grup szkolnych. Znajdują się tu interaktywne wystawy, eksperymenty i warsztaty, które w przystępny sposób przybliżają tajniki geologii, wulkanizmu oraz lokalnej przyrody. Centrum oferuje między innymi modele wybuchających wulkanów, symulatory trzęsień ziemi oraz bogaty program zajęć edukacyjnych. Dzięki nowoczesnemu podejściu do nauki Sudecka Zagroda Edukacyjna pozwala na bezpośrednie poznawanie procesów geologicznych i historii regionu. Obiekt jest przystosowany dla osób z niepełnosprawnościami, a szeroka oferta warsztatów sprawia, że każdy znajdzie tu coś dla siebie. To jedno z najważniejszych miejsc edukacyjnych w całej Krainie Wygasłych Wulkanów. Kamieniołom Lubiechowa – odkryj przekrój wulkanicznej historii regionu Kamieniołom w Lubiechowej to wyjątkowa atrakcja dla pasjonatów geologii i miłośników historii Ziemi. Na terenie dawnego wyrobiska można zobaczyć naturalny przekrój przez stożek wulkaniczny, dzięki czemu doskonale widoczne są kolejne warstwy magmy, popiołu i skał. Miejsce to jest jednym z najważniejszych geopunktów edukacyjnych w regionie i pozwala na zrozumienie procesów, które kształtowały krajobraz Dolnego Śląska przez miliony lat. W kamieniołomie organizowane są wycieczki z przewodnikiem, podczas których można dowiedzieć się więcej o powstawaniu wulkanów oraz zobaczyć wyjątkowe okazy minerałów. Kamieniołom stanowi niepowtarzalną okazję do „dotknięcia” prehistorii tego miejsca. Geopunkty edukacyjne i ścieżki dydaktyczne – szlaki po pradawnych wulkanach Kraina Wygasłych Wulkanów oferuje liczne geopunkty edukacyjne oraz ścieżki dydaktyczne prowadzące przez najciekawsze miejsca regionu. Szlaki te umożliwiają samodzielne poznawanie wulkanicznej przeszłości Dolnego Śląska – prowadzą zarówno przez najwyższe stożki, jak i przez mniej znane, ukryte w lasach formacje skalne. Przy każdym punkcie znajdują się tablice informacyjne opisujące geologię i historię danego miejsca, a niektóre trasy wyposażone są w aplikacje mobilne ułatwiające zwiedzanie. Wśród popularnych szlaków znajdują się m.in. Trasa Wygasłych Wulkanów, Szlak Organy, a także ścieżki wokół Ostrzycy. Oferta regionu zachęca do aktywnej turystyki i rodzinnych wypraw, a także pozwala na naukę przez zabawę. UNESCO i Cuda Polski 2025 – światowe wyróżnienia dla Krainy Wygasłych Wulkanów Geopark Kraina Wygasłych Wulkanów jest pierwszym w Polsce geoparkiem wpisanym na listę Światowych Geoparków UNESCO. To międzynarodowe wyróżnienie podkreśla unikatowość regionu w skali Europy i świata oraz stanowi gwarancję najwyższej jakości ochrony dziedzictwa geologicznego. W 2025 roku miejsce to zdobyło także tytuł Cudu Polski w naszym ogólnopolskim plebiscycie National Geographic Traveler, co świadczy o rosnącej popularności i docenieniu przez turystów. Sponsorem plebiscytu jest: Źródł0: Kraina Wygasłych Wulkanów – UNESCO Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
La Palma: spacerem po wulkanach Wysp Kanaryjskich
Na tej wyspie można zobaczyć ziemię z czasów jej początków i taką, która właśnie się rodzi, niemal na naszych oczach. La Palma to przede wszystkim wulkany.
Spis treści: Kaldera Taburiente Wyspa La Palma Ruta de los Volcanes Świeża lawa La Palma – informacje praktyczne Krater jest monstrualny. Przechylam się przez barierkę, żeby zobaczyć dno, ale gdzie tam – widać tylko czubki sosen. Otacza go szczelnie ściana skalnych wierzchołków; są szare, brązowe, niektóre wyglądają jak torty złożone z cieniutkich warstw we wszystkich odcieniach tych kolorów, ozdobione zielonymi plamami drzew – wiele iglaków rośnie, wydaje się, wbrew prawu grawitacji. Spotkany wędrowiec wspinał się tu do wczoraj przez trzy kolejne dni, żeby zobaczyć w kotle tylko morze chmur. Zrezygnował w końcu z zejścia do jego wnętrza. – To gdzieś tam – Maria i Paloma, mama i córka z kontynentalnej Hiszpanii, z którymi mijałam się w drodze, wskazują najdziwniejszą i najbardziej charakterystyczną ze skał – samotną igłę z czupryną zieleni na czubku. To w tej okolicy jest centrum informacyjne z kempingiem, na którym zamierzam spędzić noc, i jestem bardzo ciekawa, jak będzie się spać w gardle gigantycznej kaldery. Kaldera Taburiente Kaldera Taburiente to kocioł o średnicy 9 km otoczony skalistymi zboczami. Różnica wzniesień jest ogromna, najniższy punkt – 430 m n.p.m., najwyższy – 2426 m n.p.m. Wygląda jak krater, ale wcale nim nie jest. Naturalny amfiteatr powstał w wyniku zapadnięcia się wielkiego wulkanu, ostateczny kształt nadały mu erozja i woda. Mniej więcej w połowie klifów znajdują się dziesiątki źródeł, które spadają nitkami wodospadów do wąwozu Barranco de las Angustias, tworząc jedyną stałą rzekę na suchej wyspie. Dogodne warunki sprawiły, że kaldera była zamieszkana już w neolicie. W kilku miejscach można zobaczyć petroglify w charakterystycznych spiralnych kształtach, a tutejsi Guanczowie najdłużej ze wszystkich na Wyspach Kanaryjskich bronili się przed kolonizacją Hiszpanów. Nowi mieszkańcy z czasem podzielili kalderę na poletka, zbudowali podziemne zbiorniki i tunele, tworząc system irygacyjny, który dziś zasila największe plantacje bananów. Równocześnie ograniczono wycinkę drzew, potem zakazano wypasu bydła. Ekosystem kaldery przetrwał; do tej pory odkryto tu 432 gatunki roślin, z czego ok. 40 endemicznych. Wędrując przez ten niezwykły świat wyspy La Palma, przecinam kolejne strumyki, wąwozy, ścieżki dla mułów, z ciekawości skręcam w jedną i w miejscu, w którym najmniej by się ktoś tego spodziewał, wychodzę na intensywnie zielony płaskowyż. Jeszcze niedawno była tu plantacja tytoniu, dziś właściciele na niedużych poletkach posadzili bataty, drzewka figowe i pomarańczowe na swoje potrzeby. Po powrocie na szlak – kolejna niespodzianka; drzew widziałam po drodze sporo, ale do głowy by mi nie przyszło, że zobaczę tu tak olbrzymie, wręcz gargantuiczne okazy. Ich rozrośnięte korony wyglądają jak flota sterowców. Sosna kanaryjska to gatunek endemiczny występujący w enklawach na Kanarach, w kalderze jest jej najbardziej imponujące skupisko. Te niezwykłe drzewa zapuszczają korzenie głęboko w szczelinach skalnych, dzięki czemu niestraszne im pionowe klify, bo w nich zakotwiczają, ani susze, bo czerpią wodę z podziemnych źródeł. Są odporne na pożary regularnie trawiące wyspę, spod grubej kory szybko wyrastają uśpione pędy, odbudowując zniszczony baldachim. W tym nieprzyjaznym środowisku sosny żyją nawet pół tysiąca lat i rosną do prawie 60 m wysokości! Kiedy skała igła zostaje za mną, a szum wody słychać coraz wyraźniej, pojawia się znak, na którym wielkimi literami z wykrzyknikiem napisano: „Skręć w lewo i przejdź przez rzekę. Nie idź prosto ani w prawo, bo tam jest barranco – wąwóz – i grozi ci niebezpieczeństwo!”. Rzeka rozdziela się na kilka strumieni. Przechodzę po wyszlifowanych przez wodę kamieniach na zielone tarasy wykute w lesie jak stopnie, rozbijam namiot na miękkich igłach, które ktoś wcześniej zgarnął, tworząc posłanie, w miejscu z najlepszym widokiem na kalderę. Gdzieś na wprost jest Roque de los Muchachos (2426 m n.p.m.), najwyższa góra La Palmy i oko do wszechświata: obserwatorium z ponad dwiema dziesiątkami teleskopów, w tym jednym z największych na świecie. Kiedy wieczorem zostaję sama, jest tak cicho, że słychać trzepot skrzydeł; ze stołu gapi się na mnie kruk, który ani myśli ustąpić. Nad nim na nitce kołysze się wielki pająk. Czuję się nierzeczywiście, jak intruz, który zabłądził do innego świata. Wyspa La Palma La Palma to wyspa najbardziej wysunięta na północny zachód oraz najmłodsza w archipelagu Wysp Kanaryjskich. Podobnie jak pozostałe jest czubkiem podwodnego wulkanu, który wciąż daje nieźle popalić. Wyspa z góry wygląda jak trójkąt: sercem górzystej, poprzecinanej szczelinami północy jest kaldera Taburiente, dwa dłuższe boki schodzą się na południu i dzieli je niemal na połowy wulkaniczny grzebień. Jego krótsza, stykająca się z kalderą część to Cumbre Nueva, czyli „nowy grzbiet”, choć geologicznie jest starszy i już nieaktywny. Część południowa do Cumbre Vieja, „grzbiet stary” – tak naprawdę młodszy i wciąż wybuchowy. Zbocze w stronę wybrzeża wschodniego opada łagodnie, za to na zachodnie, którym spływa lawa, jest strome i pocięte wąwozami. To właśnie tu rodzą się kolejne nowe fragmenty Europy, przez co La Palmę nazywa się „Wyspą Żyjącą”. Nazywa się ją również Wyspą Gwiazd – to jedno z najlepszych miejsc na świecie do ich obserwacji. Do tego jest piękna, bo aż kipi bujną zielenią jak żadna inna na Kanarach – nie bez przyczyny w całości jest rezerwatem biosfery UNESCO. Doskonała na wędrówki, niekoniecznie na plażowanie, nie została zainfekowana masową turystyką jak sąsiadki. Gdy tu leciałam, od razu wyłowiłam z tłumu tych, którzy się zatrzymywali na La Palmie (samolot miał tutaj jedynie krótki postój, a potem leciał na Teneryfę). Zdradziły ich kurtki trekkingowe. – Niektórzy nieźle się dziwią po wylądowaniu, bo myśleli, że lecą do Las Palmas, stolicy Gran Canarii. Wsiadają w następny samolot i od razu odlatują – śmieje się Ingrid, Niemka, która prowadzi tutaj gospodarstwo ekologiczne i agroturystykę. Ruta de los Volcanes Tunelem wyjeżdżamy nad ocean – do stolicy Santa Cruz, z której gwiaździście rozjeżdżają się autobusy po wyspie. Pierwszy z nich jest na południe – nie wybrzydzam, jadę. Trafiam do Los Canarios, czyli na jeden z krańców wulkanicznego szlaku prowadzącego po grzebieniu Cumbre Vieja. I już prawie na nim jestem, kiedy na jakiejś tablicy czytam, że idąc w przeciwną stronę, można stanąć na symulatorze trzęsienia ziemi. Szybko więc zmieniam pierwotny plan. Symulator nie rzuca się zbytnio w oczy. Wchodzę bez specjalnych oczekiwań i po chwili jestem zszokowana. Tego nie da się porównać do żadnej karuzeli ani sztormu, przychodzi mi do głowy jedynie najdziksze rodeo z bykami, z których jeźdźcy spadają po kilku sekundach. Kawałek dalej zaglądam do głębokiego na 100 m krateru wulkanu San Antonio. W czasie trzymiesięcznego wybuchu w 1677 r. spłynęły z niego miliony hektolitrów lawy, tworząc nowy kawałek wybrzeża. „Geologicznie ta ziemia to dzieciątko” – płynie opowieść w centrum informacyjnym. – „Nawet dziadkowie dzisiejszych mieszkańców widzieli zupełnie inny krajobraz”. A to dlatego, że w październiku 1971 r., po sześciu dniach drgań i kolejnych 23 erupcji, nieco niżej narodził się wulkan Teneguía, a lawa i kamienie, które wypluł, znowu zmieniły linię brzegową. Nowa ziemia stała się atrakcją turystyczną i początkiem większego zainteresowania La Palmą. Ruta de los Volcanes to 22-kilometrowy szlak poprowadzony grzbietem Cumbre Vieja, pośród kraterów, jęzorów lawy, czarnych kamieni, żwiru, czasem – pasującej do tego krajobrazu jak pięść do nosa – zieleni. Idę w mniej popularnym kierunku i trochę to przeklinam pod nosem. Bo choć to tylko 700 m różnicy wzniesień, wędrówka pod górę w głębokim popiele i żwirze daje w kość. A jeszcze zeszłam do źródełka po wodę i pnę się mało uczęszczaną odnogą widoczną tylko na niektórych mapach. Grzęznę w pyle, za to widoki mam na obłoczki ułożone równiutko, jakby ktoś pykał je z fajki. Kawałek płaskiego lasu pod namiot znajduję wraz z zachodem słońca. Niedługo potem księżyc oświetla wyłaniający się trochę niżej wierzchołek wulkanu Martín (1591 m n.p.m.). Charco, Deseada, Duraznero, Hoyo Negro – kolejne stożki są niby takie same, a jednak różne i fascynujące. Czuję satysfakcję, a przecież to, co najważniejsze, dopiero przede mną. Chcę zobaczyć najmłodszą cząstkę świata. Świeża lawa Pod koniec 2021 r. ziemia na La Palmie mocno zadrżała. Zaraz potem w niebo buchnęły potężne obłoki popiołów. Były wysokie na kilka kilometrów, a erupcja trwała prawie trzy miesiące. Lawa wypływająca z siedmiu otworów niszczyła plantacje, budynki, drogi. Biegnąca wzdłuż wschodniego wybrzeża i jedna z ważniejszych na wyspie trasa LP-2 tuż za miejscowością Las Manchas jest dziś ucięta jak nożem, zagrodzona bramą i zamknięta na kłódkę. Na poboczu pracuje dźwig i panowie w odblaskowych kamizelkach „Los Volcanes”. Tak samo „urwało” cmentarz: jedno z kolumbariów, w połowie zasypane, odgrodzone jest od bezpiecznej reszty siatką. Spod położonej wyżej kaplicy Matki Boskiej Fatimskiej widać ludzi chodzących po nowym polu lawy – gęsiego, za przewodnikiem, bo bez znajomości terenu jest to niebezpieczne. – W głębi są bąble powietrza, które – póki lawa nie wystygnie – mogą się zapaść. A ona stygnie 30 lat! Nie wiemy, co robić: zostać i odbudować domy czy się wynieść – powtarzają mieszkańcy Las Manchas. Nowa okrężna droga została dopiero co zbudowana, ale kiedy nią jadę, cały czas słychać: „bum, bum, bum” – pęknięcia w asfalcie mają już grubość dwóch palców. Lawa dookoła jest czarniejsza niż gdzie indziej, po północnej stronie szosy wypłynęła z najnowszego wulkanu, który ostatecznie nazwano Tajogaite, po południowej – z niedalekiego San Juan, który narodził się w 1949 r. „Lawa najbardziej zagraża zachodniemu wybrzeżu, ale jest nieprzewidywalna i może też spłynąć na wschód. Z nią się nie walczy, można tylko uciekać” – czytam w centrum informacyjnym, czekając na przewodniczkę, z którą zejdę do jednej z 22 stworzonych w czasie tamtej erupcji jaskiń. Jest długa, wąska, ma przekrój trójkąta; dwa strumienie zastygły, tworząc ściany, które potem nachyliły się i zetknęły ze sobą. „Gul, gul, gul” – w dole ciąż słychać złowrogie bulgotanie. La Palma – informacje praktyczne Dojazd Na La Palmę z Polski lata dość nieregularnie Lufthansa/Edelweiss – od ok.1,2 tys. zł. Najlepszym punktem tranzytowym jest Teneryfa. Latają stamtąd Binter Canarias, Canaryfly, Air Europa. Pół godz., od 50 euro w jedną stronę, z obu lotnisk na Teneryfie. Promy odpływają z Los Cristianos, rejs trwa ok. 2,5 godz., od 50 euro. Trasa Do kaldery Taburiente można dostać się od strony Los Llanos – dojazd do parkingu na końcu drogi Calle la Viña, skąd do opisanego wejścia do kaldery Los Brecitos jest 10 km. Z dolnego parkingu jeżdżą tu współdzielone taksówki – 50 euro za 4 os. Z dolnego parkingu można też dojść wąwozem wzdłuż rzeki Barranco de las Angustias; 4–5 godz. pod górę. Ruta de Los Volcanes to fragment długodystansowego szlaku GR-131 poprowadzonego przez cały archipelag. Łatwiej wędrować z północy; punkt startowy El Pilar znajduje się przy drodze LP-301; woda jest jedynie tu i tuż przed końcem – poniżej Montaña del Fuego. Transport Autobusy kursują dość regularnie; bilety: do 10 km – 1,5 euro, 10–20 km – 2,4 euro, powyżej 20 km – 2,6 euro. Kupując karnety za 10, 20 albo 30 euro, dostaje się plus 10% gratis; tilp.es. Nocleg W Los Llanos, miejscowości wypadowej do kaldery Taburiente, i na obszary wulkaniczne Tajogaite – Hostel Vagamundo, od 22 euro za łóżko. Na wyspie jest kilka bezpłatnych kempingów, np. na terenie kaldery Taburiente albo w El Pilar. Trzeba się wcześniej zarejestrować – reservasparquesnacionales.es. Biwakowanie na dziko teoretycznie jest zakazane, ale w czasie wędrówki można się rozbić na jedną noc. Źródło: archiwum NG
Stromboli to „latarnia Morza Śródziemnego”. Wulkan tworzący wyspę jest aktywny od tysięcy lat
Stromboli to należąca do Włoch niewielka wyspa, którą tworzy jeden z czterech aktywnych wulkanów w tym kraju, jeden z najaktywniejszych na świecie. Niewielkie erupcje następują tam co kwadrans, a w cieniu „ognistej góry” na stałe żyje kilkaset osób. To także jedna z największych atrakcji turystycznych słonecznej Italii. Nic dziwnego. Nie ma wielu innych miejsc, gdzie można podziwiać tak spektakularny pokaz siły, drzemiącej pod powierzchnią naszej planety.
Spis treści: Ognisty kraniec Wysp Liparyjskich Wciąż bijące serce wyspy Przyroda na Stromboli Wulkaniczny spektakl Jakie inne atrakcje skrywa Stromboli? Aktywność Stromboli trwa nieprzerwanie od co najmniej 2000–5000 lat. Działalność wulkanu jest tak charakterystyczna, że na jej podstawie ukuto pojęcie erupcji strombolijskiej, która stanowi jeden z globalnych punktów odniesienia w wulkanologii. Wyróżnia się ona gwałtownymi eksplozjami rozżarzonej lawy, która zastyga w powietrzu i natychmiast opada jako bomby wulkaniczne. W ciągu dnia aktywność stożka przejawia się jako ulatniająca się z krateru struga dymu. Jednak gdy słońce znika za horyzontem, rozpoczyna się niesamowity pokaz siły natury, który ściąga na tę niewielką wyspę turystów z całego świata. Ognisty kraniec Wysp Liparyjskich Wyspy Liparyjskie to grupa siedemnastu wysp wulkanicznych na Morzu Tyrreńskim. Na dwóch z nich znajdują wciąż aktywne wulkany. Mowa o trzeciej największej w archipelagu wyspie Vulcano, gdzie przez fumarole krateru Gran Cratere wydobywają się gazy, i o mniejszej od niej wyspie Stromboli. Niewielki, bo zajmujący zaledwie 12,6 kilometra kwadratowego skrawek lądu, jest najbardziej wysuniętą na północny wschód częścią archipelagu. Wygląda niepozornie, ale w praktyce pozostaje jednym z najaktywniejszych wulkanów świata. Wyspa Stromboli jest oddalona od wybrzeży Sycylii o około 60 km, a od Neapolu – o około 240 km. Administracyjnie należy do prowincji Mesyna w regionie Sycylii. Wciąż bijące serce wyspy Tworzący wyspę stratowulkan wznosi się na wysokość 924 m n.p.m. Należy jednak podkreślić, że to, co widoczne, jest zaledwie wierzchołkiem ukrytego pod wodą kolosa. Baza tej masywnej struktury sięga bowiem na głębokość ok. 2000 m poniżej poziomu wody. To oznacza, że wyspa stanowi jedynie jedną trzecią całego wulkanu. Najbardziej charakterystycznym elementem stożka jest jego północno-zachodnie zbocze, nazywane Sciara del Fuoco. Stroma ściana powstała w wyniku gigantycznego osunięcia materiału skalnego, które nastąpiło około 5000 lat temu. W ten sposób natura stworzyła coś w rodzaju kanału odpływowego, którym do dziś spływają potoki lawy. Najgroźniejsze erupcje Aktywność wulkanu Stromboli trwa od 2000–5000 lat. Ostatnią dużą erupcję odnotowano w 2019 roku. Wybuch był na tyle silny, że doprowadził do zaostrzenia przepisów dotyczących wspinaczki. Siedemnaście lat wcześniej wulkan dał o sobie znać w drastyczny sposób, gdy osunięcie jego fragmentu do morza wywołało lokalne tsunami. Potężna fala zniszczyła porty i zabudowania we wioskach, raniąc przy tym kilka osób. Po tym wydarzeniu na wyspie wprowadzono stały system ostrzegania dla mieszkańców i turystów. Jedna z najtragiczniejszych znanych erupcji Stromboli nastąpiła 11 września 1930 roku. Niszczycielska natura pochłonęła wówczas sześć ofiar śmiertelnych. Życie w cieniu ognistej góry Niewielkie erupcje wulkanu następują rytmicznie, w kilkunastominutowych odstępach. Mogłoby się wydawać, że życie w takich warunkach nie jest możliwe. A jednak. Wyspa jest zamieszkana przez kilkaset osób. Dwie większe wioski, San Bartolo i San Vincenzo, są zlokalizowane na północnym wschodzie. Mniejsza, Ginostra, znajduje się na południowym zachodzie i jest znacznie bardziej odizolowana. Przyroda na Stromboli Choć krajobraz wyspy jest zdominowany przez surową, wulkaniczną glebę, to przyroda znalazła tam swoją niszę. Roślinność Stromboli jest zdominowana przez gatunki wiecznie zielone, które dobrze radzą sobie w wulkanicznym klimacie. Na wyspie rosną też figowce pospolite, winobluszcz i kapary. Wielu mieszkańców korzysta z właściwości żyznej wulkanicznej gleby i uprawia własne ogródki warzywne. Pod względem florystycznym, Stromboli nie przedstawia się imponująco. Należy jednak wspomnieć, że w odległości około 2 km na północny wschód od wyspy znajduje się Strombolicchio – niewielka odizolowana wysepka, będąca pozostałością po pierwotnym wulkanie. Miejsce to jest siedliskiem unikatowych gatunków, które nie miały szans przetrwać na głównej wyspie. Rośnie tam między innymi rzadka, zagrożona wyginięciem Bassia saxicola, której zaledwie kilkaset okazów występuje jeszcze na Capri. Niezbyt imponująco przedstawia się także tamtejsze królestwo zwierząt. W surowych warunkach wyspy, dobrze odnalazły się gady, w tym endemiczny dla Wysp Liparyjskich, zagrożony wyginięciem gatunek jaszczurki – Podarcis raffonei. Wśród ssaków przeważają gryzonie i zajęczaki. Występują tam także dzikie kozy, które stają się coraz większym utrapieniem dla mieszkańców i turystów. Wulkaniczny spektakl Jednak to nie flora i fauna są głównymi atrakcjami wyspy. Większość odwiedzających Stromboli turystów chce na własne oczy zobaczyć niezwykły pokaz siły natury. Wokół wyspy odbywają się rejsy. Z pokładu statku można podziwiać erupcje, w tym widowiskowe nocne wybuchy. Lawa spływająca po zboczu i z hukiem spadająca do morza tworzy widowisko, który nie sposób zapomnieć. Wejście na wulkan Główną atrakcją wyspy jest wspinaczka na szczyt Stromboli. Przed 2019 rokiem turyści mieli wolną rękę. Po silnej erupcji zaostrzono lokalne przepisy. Obecnie wejście na wulkan powyżej wysokości 290 m n.p.m. jest dozwolone wyłącznie w towarzystwie licencjonowanego przewodnika. Złamanie tego przepisu jest karane dotkliwą grzywną. Strefa krateru jest objęta zakazem dostępu. Jakie inne atrakcje skrywa Stromboli? Co jeszcze warto zobaczyć na wyspie? Przede wszystkim urokliwe wioski z białą zabudową i wąskimi uliczkami, w których nie brakuje nastrojowych kawiarenek. Warto odwiedzić Czerwony Dom, w którym mieszkała Ingrid Bergman podczas zdjęć do filmu „Stromboli, ziemia Boga”. Miejsce to znajduje się w pobliżu głównego placu w San Vincenzo. Niewątpliwą atrakcją są także tamtejsze plaże, które zamiast białego, pokrywa czarny piasek i żwir. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
„Każdego dnia budzę się z myślą, że wulkan może znów wybuchnąć” – tak się żyje na Stromboli
Wyspa Stromboli to jedno z tych miejsc, które łączą w sobie piękno natury i żywioł nieprzewidywalności. Mieszkańcy tej niewielkiej włoskiej wyspy żyją w rytmie erupcji – na własnych zasadach i w cieniu jednego z najbardziej aktywnych wulkanów w Europie.
Spis treści: Jak wygląda życie u stóp nieprzewidywalnego wulkanu Stromboli? Historia, miłość i ewakuacja – Stromboli zaskakuje na każdym kroku Odys, Strombolinek i miecznik – czyli jak poznać Lipari na własnej skórze VIP-y, siarka i zgubiona bransoletka – jak pachnie wakacyjny relaks na Vulcano? Co warto wiedzieć o Wyspach Liparyjskich, zanim zaplanujesz podróż Jak zaplanować podróż na Stromboli – krok po kroku Codzienność na wyspie Stromboli to nie tylko bajeczne krajobrazy i bliskość Morza Tyrreńskiego. To również ciągłe nasłuchiwanie odgłosów wulkanu, którego aktywność potrafi zaskoczyć o każdej porze dnia i nocy. To jedno z najsłynniejszych miejsc wulkanicznych we Włoszech. Pomimo ryzyka, mieszkańcy nie wyobrażają sobie życia gdzie indziej. Ich podejście do natury, prostota codzienności i lokalna społeczność tworzą unikalny mikroświat, który fascynuje nie tylko podróżników, ale i naukowców. Jak wygląda życie u stóp nieprzewidywalnego wulkanu Stromboli? To właśnie wyspę Stromboli zauważam jako pierwszą z pokładu promu, który w sezonie kursuje co godzinę ze stałego lądu. W miarę jak się przybliżamy, szaro-zielona góra wynurza się majestatycznie z intensywnie szafirowego morza i z każdą chwilą potężnieje w oczach. Po chwili wydaje mi się gigantyczna – i nic dziwnego, bo wznosi się aż na 940 m n.p.m. Nad kraterem unosi się stała aureola dymu, a z oddali wyraźnie widać wyżłobioną przez lawę ścieżkę zwaną La Sciara del Fuoco, po której rozżarzony materiał skalny spływa bezpośrednio do morza. Stromboli to jeden z najaktywniejszych wulkanów na świecie – jest w stanie niemal ciągłej erupcji od ponad 2000 lat. Co 10 do 12 minut z trzech kraterów ulokowanych na szczycie wystrzeliwują eksplozje gazów i fragmentów lawy, które osiągają wysokość nawet 100 metrów. To zjawisko – zwane „erupcją stromboliańską” – nadało nazwę całemu typowi erupcji wulkanicznej. Od tych wybuchów drżą szyby i drzwi w domach rozrzuconych u podnóża wulkanu. Zastanawiam się, jak żyje się ludziom w tak nieprzewidywalnym otoczeniu. – Oczywiście je słyszymy, ale to dla nas chleb powszedni. Nie boimy się wulkanu. Moja rodzina żyje tu od pokoleń. Choć wciąż jest aktywny, erupcje nigdy nie stanowiły zagrożenia dla mieszkańców wyspy – mówi Francesco Scibilia, prowadzący pensjonat na Stromboli, witając mnie w porcie Scari. Pobliska plaża – pokryta szaro-czarnym wulkanicznym pyłem – nie zachęca do klasycznych kąpieli słonecznych, ale przyciąga turystów swoją surową urodą. Wybieramy się pieszo w stronę krateru. Słońce w zenicie pali niemiłosiernie, a każdy krok po rozgrzanym pyle potęguje wrażenie obcowania z żywiołem. Historia, miłość i ewakuacja – Stromboli zaskakuje na każdym kroku Po stokach góry wspinają się odważnie białe domki okolone wysokimi murami, nad którymi kołyszą się dorodne pióropusze palm. Przez artystycznie kute bramy zaglądam do ogrodów tonących w kwiatach i zieleni – pełnych hibiskusów, bugenwilli i drzewek cytrusowych. Docieramy na placyk przed kościołem św. Wincentego (Chiesa di San Vincenzo) – duchowym i historycznym centrum wyspy. To tutaj odnaleziono ślady pierwszego osadnictwa sięgające XVI wieku p.n.e. Przez wieki mieszkańcy żyli w rytmie morza – łowili ryby, handlowali i wypatrywali statków. W XVIII wieku Stromboli przeżywała prawdziwy złoty wiek. Obrotni wyspiarze dorobili się aż 65 własnych żaglowców, które regularnie kursowały między Sycylią a Neapolem, transportując towary i ludzi. Sielankę przerwała rewolucja technologiczna i katastrofa naturalna. Wraz z pojawieniem się parowców i tragicznym podwodnym trzęsieniem ziemi, wywołującym gigantyczne fale tsunami, wyspa opustoszała niemal z dnia na dzień. Wielu mieszkańców emigrowało, a Stromboli popadła w zapomnienie. Aż w 1949 roku wydarzył się przełom. Roberto Rossellini nakręcił tu film „Stromboli, ziemia boga” z Ingrid Bergman, co na nowo skierowało oczy świata na wyspę. Ulica Wiktora Emanuela kryje niepozorny domek z tabliczką– to tu mieszkali w czasie zdjęć jako kochankowie. Tuż obok znajduje się tajemnicza strzałka prowadząca pod górę. – To droga ewakuacyjna, gdyby jednak wulkan dał się nam za bardzo we znaki – wyjaśnia Francesco. – Nad naszym bezpieczeństwem czuwa 24 godziny na dobę zespół wulkanologów z Neapolu, a na miejscu mamy oddział Gwardii Cywilnej. Na jej sygnał z lądu w kilkadziesiąt minut przylecą helikoptery, a w porcie czekają łodzie... Odys, „Strombolinek” i miecznik – czyli jak poznać Lipari na własnej skórze Z placu przed kościołem św. Wincentego roztacza się wspaniały widok na Strombolicchio, czyli „Strombolinek”. Włosi z upodobaniem tworzą zdrobnienia, ale w tym przypadku nazwa może być myląca – skała nie przypomina oryginału, to raczej poszarpany masyw wyrastający z morza, niczym strażnik u bram wyspy. Na szczyt Stromboli wiedzie długi, miejscami stromy szlak, który mimo pozorów nie nastręcza większych trudności. Kratery znajdują się z boku wulkanu, a ścieżka pozwala zbliżyć się do nich nawet na 100 metrów. Nagle słyszę syk, który przechodzi w ogłuszający łoskot – rozżarzone odłamki kamieni wylatują z wnętrza góry, a ja aż podskakuję z wrażenia. Po godzinie znów jestem na pokładzie. Kierujemy się ku największej z wysp archipelagu – Lipari, która liczy 37,7 km² i ponad 10 tysięcy mieszkańców. To właśnie tutaj koncentruje się życie Wysp Liparyjskich, stanowiąc dom dla dwóch trzecich ich populacji. Z oddali cały archipelag mieni się w promieniach słońca i przypomina literę Y. U podstawy leży Vulcano, a po przeciwległych końcach ramion znajdują się Stromboli i Alicudi. Choć w Polsce mówimy o Wyspach Liparyjskich, Włosi znają je jako Wyspy Eolskie, nazwane tak na cześć greckiego boga wiatrów – Eola, syna Posejdona. Według mitologii Eol przechowywał wiatry w jaskiniach archipelagu, wypuszczając je w zależności od potrzeby – czasem łagodny Zefirek, innym razem wściekły Boreasz. Legenda głosi, że gdy Odys po zdobyciu Troi dotarł na Lipari, Eol podarował mu skórzany worek z wiatrami potrzebnymi do nawigacji. Niestety, towarzysze Odyseusza, myśląc że wewnątrz są kosztowności, otworzyli go w nocy. Wypuszczone wiatry rozpętały sztorm, z którego tylko Odys wyszedł cało. Lipari to jedna z nielicznych wysp archipelagu (obok Saliny i Vulcano), które posiadają drogi przystosowane do samochodów. Na Stromboli dominuje ruch pieszy – mieszkańcy korzystają z meleksów, a turyści wybierają skuterki motorino. Wsiadam na motorino w porcie Marina Lunga i ruszam w stronę ruin normańskiego zamku, górującego nad miasteczkiem. Przemierzam wąskie, strome uliczki bez obaw – nawet jeśli spotykam inny pojazd, tutejsi dżentelmeni z połyskującymi złotymi łańcuchami z uśmiechem ustępują miejsca samotnej turystce. – Ciao bella! – witają mnie właściciele lokalnych sklepików, oferujących ceramikę stylizowaną na antyczne maski i amfory, bazarkowe ubrania oraz pumeks wydobywany z wulkanu. Dostaję kilka serdecznych propozycji randek i jeszcze więcej zaproszeń na obiad. Ostatecznie przyjmuję jedno – od typowej włoskiej mammy o krągłych kształtach, która zaprasza mnie do rodzinnej trattorii. Serwuje grillowanego miecznika, lokalny przysmak, który smakuje jeszcze lepiej, gdy przyrządzany jest z takim sercem i gościnnością. VIP-y, siarka i zgubiona bransoletka – jak pachnie wakacyjny relaks na Vulcano? Restauracyjka mojej gospodyni to raczej skromna, rodzinna trattoria – kilka drewnianych stołów przykrytych obrusami w kratkę tworzy klimat domowej gościnności. Czekając na danie główne, próbuję caponaty – duszonych w pomidorach bakłażanów z cebulą, selerem naciowym i kaparami. Te ostatnie są dumą regionu – na wyspach obchodzi się ich święto w czerwcu, z pokazami kulinarnymi i potrawami, w których królują małe, aromatyczne pąki. Na deser kosztuję Malvasii – słodkiego wina o bursztynowej barwie, wytwarzanego na sąsiedniej wyspie Salinie. Intensywny smak i gęsta konsystencja doskonale domykają posiłek. Nabrawszy sił, wsiadam znów na motorino i wspinam się po zboczach w kierunku zamku. Ruiny normańskiej twierdzy kryją ciekawą niespodziankę – Muzeum Archeologiczne, które dokumentuje dzieje archipelagu od czasów prehistorycznych po nowożytne. W części plenerowej zrekonstruowano antyczny amfiteatr, w którym do dziś można obejrzeć lokalne spektakle z widokiem na zatokę. Znów wsiadam na prom. Z braku czasu nie wysiadam na Salinie, a w oddali majaczy Filicudi – wyspa słynąca z grot i jaskiń. Jedna z nich, Bue Marino, miała być siedzibą mitycznych potworów. Omijam też Panareę, kurort dla VIP-ów – księżniczki Monako Karoliny, Michaela Douglasa i Catherine Zeta-Jones. Wyjątek stanowił były prezydent Włoch Giorgio Napolitano, który od lat wybierał wakacje na... Stromboli. Skromnie, ale z charakterem. Na Vulcano planuję zanurzyć się w gorących źródłach siarkowych. Zanim jednak dotrzemy do portu, zapach morza zostaje wyparty przez intensywny odór siarki – wyczuwalny już z daleka. Wyspa wita mnie palącym żarem i krajobrazem jak z księżyca. Kilkaset metrów od nabrzeża, w zagłębieniu między wzgórzami, znajduje się kwadratowe błotne jeziorko, w którym taplają się turyści. Wskakuję do środka bez namysłu. Od razu oblepia mnie ciepłe, cuchnące, szare błoto. Nie przypomina to luksusowych zabiegów spa – ale przecież właśnie o autentyczność tu chodzi. Po chwili jednak robi się zbyt gorąco, więc wyrywam się z tej siarkowej kałuży i ruszam w kierunku morza. Marzę o chłodnych falach i miękkim piasku, ale czeka mnie kolejna niespodzianka – woda jest... gorąca i bulgocze! Co gorsza – również śmierdzi siarką. Zapachu nie pozbędę się przez trzy dni, choć szoruję się wszystkimi możliwymi środkami. Skóra może i gładka jak u niemowlaka, ale narzeczony zarządza kwarantannę. I jeszcze jedna strata – kupiona „na metry” bransoletka z bazarku straciła cały blask. Cóż – nie wszystko złoto, co się świeci. Co warto wiedzieć o Wyspach Liparyjskich, zanim zaplanujesz podróż Wyspy Liparyjskie, znane również jako Wyspy Eolskie (wł. Isole Eolie), to archipelag siedmiu większych i dziesięciu mniejszych wysp pochodzenia wulkanicznego, położony na Morzu Tyrreńskim, na północ od Sycylii. Wszystkie należą do Włoch. Nazwa archipelagu wywodzi się od greckiego słowa liparos, oznaczającego „żyzny” – i rzeczywiście, te bazaltowe, porośnięte zielenią wyspy urzekają bujną roślinnością, żyzną glebą i niezwykłą energią. Najlepszy czas na wizytę to czerwiec oraz wrzesień i październik – wtedy pogoda jest nadal słoneczna, ale nie dokucza już letni upał, a wyspy nie są tak zatłoczone jak w szczycie sezonu. Jak zaplanować podróż na Stromboli – krok po kroku Dojazd na Stromboli wymaga przesiadek, ale trasa sama w sobie to część wakacyjnej przygody. Oto kilka praktycznych opcji: Najwygodniej lecieć z Warszawy do Palermo lub Katanii, z przesiadką w Rzymie. Loty obsługuje m.in. LOT. Ceny w dwie strony zaczynają się od ok. 1300–1700 zł, zależnie od sezonu. Z Palermo/Katanii dojedziesz pociągiem do portu w Milazzo (ok. 2–3 godz., koszt ok. 35 zł). Z Milazzo codziennie odpływają promy i szybkie wodoloty (hydrofoile) – kursują nawet co godzinę w sezonie. Stromboli znajduje się na jednej z dalszych tras – rejs trwa ok. 2,5–3 godz., koszt biletu to ok. 65–90 zł. Szczegóły i bilety: www.siremar.it, www.caronteetourist.it. Jeśli szukasz gotowego pakietu, dostępne są rejsy jachtem po Wyspach Liparyjskich (np. z portu w Mesynie), lub wypoczynkowe turnusy z pobytem na Sycylii i wyspach. Ceny wycieczek zaczynają się od ok. 1600–2100 zł/os. Na miejscu między wyspami przemieszczasz się promami – bilet między Stromboli a Lipari czy Vulcano kosztuje ok. 50–65 zł. Noclegi na Stromboli: najtańsze opcje zaczynają się już od 65 zł/os. w pokojach 2–3 osobowych. Znajdziesz tu agroturystyki i pensjonaty z domowym klimatem, jak Casa La Pergola. Źródło: National Geographic Polska Nasza ekspertka Anna Kłossowska Od blisko dwóch dekad (z przerwą) współpracuję z National Geographic Traveler, byłam nawet częścią redakcji magazynu. Na jego łamach piszę najczęściej o Bel Paese, Pięknym Kraju, czyli o Włoszech. Italii poświęciłam kilka moich przewodników. Są wśród nich bestsellerowe „Włochy, jakich nie znacie” opatrzone żółtą ramką i wyróżnione w konkursie Granice.pl Choć z wykształcenia jestem muzykiem i polonistką, dziennikarskie (studia podyplomowe polskie i francuskie) i włoskie pasje zaszczepił we mnie Dziadek, w międzywojniu korespondent IKC z Rzymu i Adwokat Świętej Roty Rzymskiej. Wcześniej pracowałam m.in. w Prawie i Gospodarce oraz Życiu Warszawy. Pilotuję wycieczki do Italii i oprowadzam Włochów po Warszawie. Prowadzę bloga https://italiannawdrodze.blogspot.com/ Uwielbiam antyk, podróże ad hoc, gotowanie i naturalnie espresso.
Tajemnicze trzęsienia ziemi na Santorynie. Naukowcy odkryli zaskakujące powiązanie
Tysiące trzęsień ziemi nawiedziły w tym roku Santoryn i pobliskie wyspy. Naukowcy odkryli, że stoją za nimi głębokie procesy magmowe, które mogą zmienić sposób, w jaki rozumiemy aktywność wulkaniczną w tym regionie.
Spis treści: Santoryn i Kolumbo: nowe odkrycie Sztuczna inteligencja kontra wulkan Nowa mapa wnętrza ziemi Wspólny system wulkanów Pod koniec stycznia coś zaczęło się poruszać pod idyllicznymi greckimi wyspami Santoryn, Amorgos i Anafi. Archipelag na Morzu Egejskim doświadczył serii ponad 28 000 trzęsień ziemi. Kilka z nich miało magnitudę powyżej 5,0. Mieszkańcy Santorynu obawiali się, że zbliża się gwałtowna erupcja wulkanu. Ku powszechnej uldze po mniej więcej miesiącu kryzys sejsmiczny wygasł bez konsekwencji. Teraz — dzięki zestawowi czujników i sztucznej inteligencji — naukowcy wskazują winowajcę. Z głębi skorupy ziemskiej gwałtownie uniosła się kurtyna magmy, która uruchomiła rój wstrząsów. Santoryn i Kolumbo: nowe odkrycie Analiza kryzysu, opublikowana 24 września w „Nature”, ujawniła też zaskakujące powiązanie Santorynu z Kolumbo — podmorskim wulkanem znajdującym się niedaleko wybrzeża. — One się ze sobą komunikują — mówi Jens Karstens, geofizyk z GEOMAR Helmholtz Centre for Ocean Research w Kilonii, współautor badania. Zebrane informacje to dopiero drobny fragment tego, co naprawdę dzieje się w głębi. — Badacze wyciągnęli jednak coś naprawdę interesującego — mówi Isobel Yeo, wulkanolog morska z National Oceanography Centre w Southampton, która nie brała udziału w tej pracy. Naukowcy wiedzą też, że potrafią już śledzić ruch magmy pod regionem. Dzięki temu lepiej oszacują prawdopodobieństwo erupcji, gdy wyspy znów zaczną się trząść. Ta część Morza Egejskiego ma wybuchową wulkaniczną historię. Santoryn — magmowy kocioł z parą drobnych wysepek wulkanicznych wystających z zatopionego środka kaldery — jest pod tym względem niesławny. Szczególnie potężna erupcja w 1560 r. p.n.e. przyczyniła się do upadku cywilizacji. Kolumbo, ukryty pod wodą nieco ponad 6,4 km na północny wschód, też bywa kapryśny. W 1650 r. jego eksplozja wzbudziła wysokie fale tsunami i rozsiała śmiercionośną mgłę toksycznych gazów. Oba systemy są aktywne i pewnego dnia znów dadzą o sobie znać wybuchem. Gdy więc na początku roku rój wstrząsów spod Santorynu poruszył 15 000 mieszkańców wyspy, nie było to całkiem zaskakujące — ale niepokój był ogromny. Sztuczna inteligencja kontra wulkan Część osób opuściła wyspę, a naukowcy gorączkowo szukali przyczyny kryzysu. Zagadką było to, że wstrząsy szybko przeniosły się spod Santorynu na wschód, na morze. Skupiały się w pobliskiej strefie uskoków, a nie pod żadnym znanym wulkanem. Na szczęście Santoryn i Kolumbo były już monitorowane. Dodatkowo w momencie rozpoczęcia wstrząsów trwał projekt MULTI-MAREX — niemiecko-grecka inicjatywa badawcza zamieniająca region w naturalne laboratorium obudowane instrumentami geofizycznymi. Podwodne sensory, satelity radarowe, stacje GPS i detektory gazów wulkanicznych umożliwiły śledzenie anomalii. Uruchomiono nawet uczenie maszynowe wytrenowane na dekadach danych sejsmicznych. Algorytmy wyłapywały najcichsze trzęsienia i wskazywały ich dokładną głębokość w skorupie. Nowa mapa wnętrza ziemi Od lipca 2024 do stycznia 2025 r. dane pokazywały niewielkie wyniesienie kaldery Santorynu. Ulatujący dwutlenek węgla i wodór sugerowały, że zbiornik magmy się wypełniał. Potem rozpoczął się rój wstrząsów. Przesunął się z Santorynu pod wody na południe od Kolumbo — od 17,7 do niespełna 3,2 km głębokości. Wstrząsy oraz deformacje terenu zarysowały dynamiczny obraz intruzji magmy. Pędzący ku powierzchni dajk kruszył skały i naciskał na uskoki. — Intruzja dajku uruchomiła reakcję łańcuchową — mówi Jonas Preine, geofizyk z Woods Hole Oceanographic Institution i współautor badania. Równocześnie inny zbiornik magmy pod Santorynem się kurczył. Jego zawartość odpływała, a oba wulkany nieco osiadały. Istniało ryzyko eksplozji przy płytkim dnie morskim. Dajk wytracił jednak impet i kryzys się zakończył. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/09/GettyImages-1303643234-3c33715.jpg" width="7617" height="5080" alt="Erupcja wulkanu na Santorini w 1560 r. p.n.e. pozostawiła po sobie kalderę (widoczną na zdjęciu lotniczym z 2021 roku), która ukształtowała dzisiejszą wyspę. Fot. Lepretre Pierre, Getty Images" title="Erupcja wulkanu na Santorini w 1560 r. p.n.e. pozostawiła po sobie kalderę (widoczną na zdjęciu lotniczym z 2021 roku), która ukształtowała dzisiejszą wyspę. Fot. Lepretre Pierre, Getty Images" /> Wspólny system wulkanów Większość intruzji dajków nie kończy się erupcją. Prawdopodobnie było w nim za mało magmy. Inne próby mogą być skuteczniejsze. Lepsze rozpoznanie „rurociągów” sprawi jednak, że badacze będą śledzić magmę w czasie rzeczywistym i ostrzegą mieszkańców. Nie ma bezpośredniego połączenia w płytkiej skorupie między dwoma zbiornikami magmy. Teraz jednak jasno widać głębsze powiązanie. Fakt, że pojawił się dajk, a zbiornik się opróżniał, nie może być przypadkowy. — Ich systemy hydraulicznie się łączą — mówi Preine. Zmiany ciśnienia lub naprężeń w jednym zbiorniku mogą wpływać na drugi. Coraz więcej dowodów z Hawajów, Islandii i Afryki pokazuje, że magma porusza się też poziomo. — Wulkany nie mają tylko płytkich komór magmowych — mówi David Pyle, wulkanolog z Uniwersytetu Oksfordzkiego. — To systemy magmowe przecinające całą skorupę. Tak samo jest z Santorynem i Kolumbo. To jak dwie aorty połączone magmowym sercem. Naukowcy potrafią już sprawdzić jego puls. Źródło: National Geographic
Wezuwiusz wielokrotnie przypominał o swojej sile. Dziś jest jedną z największych atrakcji we Włoszech
Wezuwiusz daje niepowtarzalną możliwość postawienia stopy na szczycie czynnego wulkanu. Majestatyczny stożek góruje nad Zatoką Neapolitańską, a jego charakterystyczny „poszarpany” wierzchołek jest doskonale widoczny z Neapolu. Może nie rzuca na miasto dosłownego cienia, ale cień strachu – jak najbardziej. Mimo że Wezuwiusz jest jedną z największych atrakcji Półwyspu Apenińskiego, nadal pozostaje jednym z najniebezpieczniejszych wulkanów świata.
Spis treści: Symbol Neapolu Niszczycielska siła natury Natura nie tylko niszczy, ale też buduje Wspaniała przyroda na Wezuwiuszu Wezuwiusz jest dostępny dla turystów Erupcja może mieć tragiczne skutki W 2024 roku niemal 620 tysięcy osób weszło na szczyt Wezuwiusza. To najlepszy dowód na to, że zła sława czasami przyciąga jak magnes. Majestatyczny stratowulkan był przecież sprawcą jednej z największych katastrof antycznego świata, a na swoim koncie zapisał także masę mniejszych i kilka naprawdę groźnych erupcji. Eksperci nie mają wątpliwości, że kolejna jest kwestią czasu. Nie brzmi to optymistycznie, tym bardziej, że Wezuwiusz wznosi się w gęsto zaludnionym obszarze. Symbol Neapolu Wezuwiusz znajduje się w południowych Włoszech, w regionie Kampania. Wznosi się nad malowniczą Zatoką Neapolitańską, na wschodnim wybrzeżu Półwyspu Apenińskiego. Od centrum Neapolu jest oddalony o zaledwie kilkanaście kilometrów. Nie jest najwyższym wulkanem we Włoszech. Wznosi się na „zaledwie” 1281 metrów n.p.m. Nie jest też jedynym czynnym wulkanem w słonecznej Italii, a zaledwie jednym z kilku, jednak w tym miejscu należy podkreślić, w kontynentalnej części Europy ten status dzierży jedynie Wezuwiusz. Charakterystyczna sylwetka stratowulkanu jest najbardziej charakterystycznym punktem w krajobrazie Neapolu i całej Kampanii i na całym świecie jest niemal tak znana, jak zarys góry Fuji. Niszczycielska siła natury Początki aktywności wulkanicznej Wezuwiusza sięgają okresu sprzed około 16 tys. lat. W swojej historii, potężny stratowulkan wybuchał wielokrotnie. Poniżej wymieniamy najgroźniejsze erupcje. 79 rok W 79 roku n.e. nastąpiła jedna z najbardziej katastrofalnych erupcji wulkanicznych w historii. Pierwsza faza rozpoczęła się prawdopodobnie 24 sierpnia. Wezuwiusz wyrzucił wówczas z krateru słup materiału wulkanicznego – pumeksu, popiołów i gazów – na wysokość 20–30 km. Ogromna chmura opadła na okoliczne miasta – Herkulanum, Pompeje i Stabie – i dosłownie pogrzebała je. Następnego dnia dzieła zniszczenia dopełniły spływy piroklastyczne. 472 rok W 472 roku nastąpiła jedna z najsilniejszych erupcji Wezuwiusza. Chmura popiołu dotarła wówczas aż do Konstantynopola. Źródła historyczne wspominają o niezwykłym opadzie i ciemności, która nagle ogarnęła miasto. 1631 rok Ta erupcja była jedną z najbardziej śmiercionośnych od czasu katastrofy z pierwszego stulecia. Po długim okresie spoczynku, wulkan gwałtownie wybuchł, powodując ogromne zniszczenia i śmierć kilku tysięcy ludzi. 1906 rok To jedna z najpotężniejszych erupcji XX wieku. Wulkan wyrzucił wówczas ogromną ilość lawy, największą zarejestrowaną w swojej historii. 5 kwietnia zginęło ponad 100 osób. W tamtym czasie Włochy przygotowywały się do Letnich Igrzysk Olimpijskich, które w 1908 roku miały odbyć się w Rzymie. Zniszczenia były jednak tak durze, że wydatki na odbudowę Neapolu i okolicznych miast pochłonęły środki, które miały być przeznaczone na organizację imprezy. 1944 rok Do ostatniej erupcji Wezuwiusza doszło podczas II wojny światowej. Zniszczeniu uległo wówczas kilka wiosek, a spadający popiół uszkodził kilkadziesiąt amerykańskich bombowców, które stacjonowały na pobliskim lotnisku. Była to ostatnia erupcja Wezuwiusza. Od tamtej pory wulkan pozostaje w fazie spoczynku. Natura nie tylko niszczy, ale też buduje Niszczycielskie erupcje pochłonęły wiele istnień i wywołały ogromne zniszczenia. Należy jednak wspomnieć, że przyczyniły się też do rozwoju rolnictwa. Wyrzucany z krateru pumeks i popiół osiadał na zboczach i okolicznych terenach. Z czasem uległ wietrzeniu i rozkładowi, wzbogacając tym samym glebę w cenne minerały i składniki odżywcze. Stoki wulkanu już w starożytności były wykorzystywane gospodarczo. Do dziś w regionie kwitnie rolnictwo. Na wulkanicznej glebie rosną m.in. winorośle, cytrusy, morele, wiśnie, pomidory, fasola i brokuły. Wspaniała przyroda na Wezuwiuszu Gleba wulkaniczna stwarza doskonałe warunki dla rozwoju roślin. W 1995 roku stoki masywu zostały objęte kompleksową ochroną w ramach parku narodowego. Te działania wynikły nie tylko z obecności licznych stanowisk archeologicznych na tym terenie. Były podyktowane przede wszystkim koniecznością zapewnienie ochrony żyjącym tam roślinom i zwierzętom, a także występującym na zboczach unikatowym formom geologicznym. Na terenie parku rośnie ponad 900 gatunków roślin. Dolne partie stożka porastają lasy złożone z pinii i dębów ostrolistnych. Na Monte Somma występuje las mieszany, składający się z różnych gatunków dębu, olchy i klonu. Rośnie tam także rzadka w tych stronach brzoza. Na polach lawy pojawiają się różne rzadkie gatunki, jak janowiec barwierski, chruścik obnażony i różne kocanki. Równie bogato prezentuje się tamtejsza fauna. Park jest domem dla ponad 100 gatunków ptaków. Wśród gatunków gniazdujących warto wymienić myszołowa, pustułkę, dzięcioła dużego i gołębia grzywacza. Zimują tam między innymi słonki, krętogłowy i drozdy śpiewaki. Ssaki są reprezentowane przez zająca szaraka, kunę, lisa pospolitego i wiele innych gatunków. Gady to przede wszystkim gekon turecki i jaszczurka zielona. Wezuwiusz jest dostępny dla turystów Potężny wulkan, mimo że pozostaje jednym z najniebezpieczniejszych, jest otwarty dla ruchu turystycznego. Każdy może wejść na szczyt i zajrzeć w potężny krater, którego głębokość to około 230 m. Zapewniamy, że wejście na szczyt nie stwarza większych trudności, ani technicznych, ani kondycyjnych. Wejście na szlak jest oddalone od parkingu dla samochodów o około 2 km. Do bramy wejściowej prowadzi asfaltowa, niezbyt stroma droga. Za bramą zaczyna się nieutwardzona ścieżka, pokryta żwirem, pumeksem i pyłem. Na niektórych fragmentach wybudowano drewniane schody i pomosty. Teren nie jest zadrzewiony, więc jeszcze przed osiągnięciem szczytu można podziwiać wspaniałą panoramę Neapolu, Zatoki Neapolitańskiej i Półwyspu Sorrentyńskiego. Do krateru dociera się po około 800 metrach. Oczywiście, spoglądając w dół nie zobaczymy jeziora magmy. Dno jest pokryte materiałem skalnym, ponad który wybija się skąpa roślinność. Erupcja może mieć tragiczne skutki Surowe piękno Wezuwiusza sprawia, że większość turystów nie myśli o katastrofach, których był sprawcą. Tymczasem potężny wulkan wciąż stwarza wielkie zagrożenie. Ogromny stożek „milczy” od kilkudziesięciu lat, co paradoksalnie nie napawa optymizmem. Naukowcy są przekonani, że obecne uśpienie wulkanu jest zjawiskiem nietypowym, które może wskazywać, że krater zapchał się lawą. To z kolei może zapowiadać potężną erupcję. Władze Neapolu mają przygotowany plan ewakuacji ludności, który jest na bieżąco aktualizowany, jednak nie ulega wątpliwości, że w przypadku wybuchu służby staną przed iście karkołomnym zadaniem. Okolice Wezuwiusza są najgęściej zaludnionym regionem wulkanicznym świata. W tzw. czerwonej strefie wokół wulkanu, czyli na obszarze o największym ryzyku, mieszka około 600 tys. ludzi. Natomiast w promieniu 30 km od wulkanu żyje około 4 miliony osób. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.