Wszyscy tęsknią za 2016 rokiem. Psychologowie wyjaśniają, dlaczego przeszłość wydaje się lepsza
Rok 2016 powraca jako symbol prostszego, bardziej spontanicznego internetu. Nie oznacza to jednak, że naprawdę był lepszy. To nasz mózg z czasem porządkuje przeszłość, osłabia przykre emocje i tworzy z rozsypanych wspomnień spójną opowieść.
Spis treści: „2026 is the new 2016”. Skąd wziął się ten trend? Dlaczego przeszłość wydaje się lepsza, niż była? 2016 rok wcale nie był spokojny Dlaczego najlepiej pamiętamy młodość? Nostalgia nie musi być czymś złym Czy tęsknimy za 2016 rokiem, czy za dawnym internetem? Nostalgia zmienia nie tylko internet, lecz także podróże Przeszłości nie można odtworzyć – i właśnie dlatego tak przyciąga Filtry ze Snapchata, Pokémon GO, chokery i muzyka sprzed dekady ponownie opanowały internet. Hasło „2026 is the new 2016” wygląda jak kolejna zabawa TikToka, ale stoją za nim dobrze poznane mechanizmy pamięci. Dlaczego właśnie teraz tak wiele osób tęskni za światem sprzed dziesięciu lat? „2026 is the new 2016”. Skąd wziął się ten trend? Prześwietlone zdjęcia, korony z kwiatów nakładane przez filtry Snapchata, obcisłe chokery, bomberki, Pokémon GO i piosenki, które dekadę temu rozbrzmiewały z każdego głośnika. Początek 2026 roku przyniósł niespodziewany powrót estetyki połowy poprzedniej dekady. W mediach społecznościowych zaczęły pojawiać się miliony archiwalnych fotografii i nagrań oznaczanych hasłami „2026 is the new 2016” oraz #BringBack2016. Do zabawy przyłączali się zwykli użytkownicy, influencerzy i celebryci. Część osób publikowała zdjęcia sprzed dziesięciu lat, inni odtwarzali dawne makijaże, stroje i charakterystyczne pozy do fotografii. Powróciły również utwory muzyczne kojarzone z tamtym okresem. Nowe życie w serwisach streamingowych otrzymało między innymi „Lush Life” Zary Larsson. Internet przypomniał sobie o Vine, Mannequin Challenge, bottle flipach i pierwszym lecie z Pokémon GO. Rok 2016 stał się skrótem pewnej epoki – internetu postrzeganego jako mniej profesjonalny, mniej sterowany przez algorytmy i jeszcze niezalany materiałami generowanymi przez sztuczną inteligencję. Zdjęcia miały jaskrawe filtry, filmy były krótkie i niedoskonałe, a użytkownicy nie zawsze zachowywali się jak starannie zarządzane marki. Czy rzeczywiście było wtedy lepiej? Niekoniecznie. Dlaczego przeszłość wydaje się lepsza, niż była? Pamięć nie działa jak kamera zapisująca wierny obraz wydarzeń. Każde wspomnienie jest rekonstrukcją – mózg odtwarza je z fragmentów, emocji i informacji zdobytych już po opisywanym wydarzeniu. Przy każdym takim odtworzeniu szczegóły mogą zostać nieznacznie zmienione. Mechanizmy te dobrze ilustrują zarówno badania nad fałszywymi wspomnieniami, jak i znany efekt Mandeli. Ludzie potrafią być przekonani, że dokładnie pamiętają szczegół, który w rzeczywistości wyglądał inaczej albo nigdy nie istniał. Pamięć człowieka jest niezmiennym archiwum. Na sposób oceniania przeszłości wpływa jednak między innymi tendencja do szybszego osłabiania się emocji związanych z przykrymi wspomnieniami niż tych związanych z wydarzeniami przyjemnymi. Nie zapominamy całkowicie o trudnościach, ale po latach mogą one stracić część swojego emocjonalnego ciężaru. Zostają natomiast obrazy wakacji, pierwszych przyjaźni, ulubionych piosenek i wieczorów spędzanych ze znajomymi. W ten sposób przeszłość może wydawać się spokojniejsza, bardziej kolorowa i uporządkowana, niż była podczas jej przeżywania. 2016 rok wcale nie był spokojny Nostalgiczny obraz połowy poprzedniej dekady pomija znaczną część ówczesnej rzeczywistości. Rok 2016 przyniósł referendum w sprawie brexitu, burzliwą kampanię prezydencką w Stanach Zjednoczonych, epidemię wirusa Zika oraz zamachy terrorystyczne w różnych częściach świata. W Polsce trwał ostry konflikt polityczny, a w Europie narastały spory dotyczące migracji. Tęsknota za 2016 rokiem nie musi więc oznaczać tęsknoty za konkretnymi wydarzeniami. Częściej jest pragnieniem odzyskania emocji, które kojarzymy z określonym etapem własnego życia. Ktoś, kto w 2016 roku miał kilkanaście lub dwadzieścia kilka lat, może wspominać przede wszystkim szkołę, studia, pierwsze podróże, koncerty albo okres mniejszej odpowiedzialności. Filtr Snapchata czy piosenka sprzed dekady nie są wówczas najważniejsze same w sobie. Działają jak klucz otwierający dostęp do całego zestawu osobistych wspomnień. Dlaczego najlepiej pamiętamy młodość? Psychologowie opisują zjawisko nazywane „wybrzuszeniem reminiscencyjnym”. Oznacza ono, że ludzie – szczególnie w średnim i starszym wieku – przywołują nieproporcjonalnie dużo wspomnień z okresu dorastania i wczesnej dorosłości. To właśnie wtedy przeżywamy wiele wydarzeń po raz pierwszy. Tworzymy ważne relacje, zdobywamy samodzielność, podejmujemy decyzje dotyczące edukacji i pracy, kształtujemy gust muzyczny oraz poglądy. Nowe, emocjonalne doświadczenia są intensywniej przetwarzane i włączane do opowieści o własnej tożsamości. Systematyczny przegląd badań nad tym zjawiskiem wskazuje, że szczególnie dużo wspomnień pochodzi mniej więcej z okresu między 10. a 30. rokiem życia. Nie oznacza to, że każda osoba ma identyczną granicę ani że wydarzenia z innych etapów są nieistotne. Wzorzec jest jednak na tyle regularny, że obserwowano go w różnych kulturach i grupach wiekowych. Wciąż nie znamy wszystkich mechanizmów odpowiedzialnych za przechowywanie i odzyskiwanie wspomnień. Naukowcy odkryli nawet, że mózgi małych dzieci rejestrują wspomnienia, choć jako dorośli zwykle nie potrafimy uzyskać do nich dostępu. Nostalgia nie musi być czymś złym Dawniej nostalgia bywała traktowana jako objaw choroby albo niezdrowe przywiązanie do przeszłości. Współczesna psychologia przedstawia znacznie bardziej złożony obraz. Badania sugerują, że nostalgiczne wspomnienia mogą zwiększać poczucie więzi z innymi ludźmi, podnosić samoocenę i wzmacniać wrażenie ciągłości własnego życia. Pomagają połączyć osobę, którą byliśmy, z tym, kim jesteśmy obecnie. Mogą również przypominać, że przechodziliśmy już przez trudne okresy i potrafiliśmy sobie z nimi poradzić. Nostalgia jest przy tym emocją słodko-gorzką. Przywołuje przyjemne wydarzenia, ale jednocześnie uświadamia, że nie można do nich naprawdę wrócić. Jeżeli staje się sposobem na ciągłe unikanie teraźniejszości, może wzmacniać poczucie straty lub niezadowolenia. Nie każdy nostalgiczny powrót świadczy jednak o ucieczce od problemów. Odtworzenie dawnej playlisty, przejrzenie zdjęć czy spotkanie z osobami niewidzianymi od lat może służyć porządkowaniu własnej historii i odnawianiu relacji. Czy tęsknimy za 2016 rokiem, czy za dawnym internetem? Popularność trendu prawdopodobnie nie wynika wyłącznie z upływu okrągłych dziesięciu lat. Rok 2016 symbolizuje dla wielu użytkowników okres sprzed kilku zmian, które na trwałe wpłynęły na codzienność. Później przyszły pandemia COVID-19, gwałtowny rozwój TikToka, dalsza profesjonalizacja działalności influencerów i rozpowszechnienie generatywnej sztucznej inteligencji. Media społecznościowe coraz skuteczniej walczą o uwagę, podsuwając użytkownikom niekończący się strumień precyzyjnie dobranych treści. Badania pokazują, że intensywne oglądanie krótkich filmów może wiązać się z problemami z koncentracją, snem i kontrolą impulsów. Więcej o wpływie rolek na układ nagrody pisaliśmy w artykule „Oglądanie rolek ma na mózg taki sam wpływ jak alkohol?”. Na tym tle internet z 2016 roku może wydawać się bardziej ludzki i spontaniczny. To oczywiście także uproszczenie – już wtedy platformy zbierały dane, optymalizowały zaangażowanie i wpływały na sposób konsumowania informacji. Skala oraz zaawansowanie tych procesów były jednak mniejsze niż obecnie. Nostalgia zmienia nie tylko internet, lecz także podróże Potrzeba powrotu do znanych emocji jest widoczna również w turystyce. Młodzi ludzie ponownie odwiedzają kurorty znane z dzieciństwa, wybierają miejsca kojarzące się z dawnymi filmami albo odtwarzają rodzinne wyjazdy sprzed kilkunastu lat. Badania nad turystyką nostalgiczną wskazują, że wspomnienia mogą wpływać zarówno na wybór kierunku, jak i ocenę całego pobytu. Szczególnie ważna okazuje się możliwość dzielenia doświadczenia z rodziną lub przyjaciółmi. Powroty do miejsc z dzieciństwa znalazły się także wśród najważniejszych trendów podróżniczych 2026 roku. Podobnym przejawem zmęczenia współczesnością jest popularność cyfrowego detoksu i wakacji bez dostępu do internetu. Przeszłości nie można odtworzyć – i właśnie dlatego tak przyciąga Trend „2026 is the new 2016” w końcu przeminie. Chokery ponownie znikną z szaf, stare filtry przestaną bawić, a algorytmy znajdą kolejny rok lub dekadę, za którymi warto zatęsknić. Sam mechanizm nostalgii pozostanie. Wspominając przeszłość, nie tylko ją odtwarzamy – nadajemy jej nowe znaczenie. Wybieramy momenty pasujące do aktualnej opowieści o nas samych i wykorzystujemy je do radzenia sobie z niepewną teraźniejszością. Być może zatem nie pragniemy naprawdę powrotu do 2016 roku. Tęsknimy raczej za tym, kim wtedy byliśmy – oraz za poczuciem, że świat dopiero się przed nami otwierał. Źródła: PLOS One; Science Direct Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Antyturystyka, detoks decyzyjny i AI w hotelach. Tak zmienią się podróże w 2026 roku
Dla coraz większej liczby podróżnych wyjazdy przestają być kolekcją zdjęć i odhaczonych atrakcji. Liczy się tempo, sposób doświadczania miejsca i to, czy podróż zostawia po sobie coś więcej niż tylko wspomnienia. Zmieniają się oczekiwania wobec kierunków, hoteli i samych wakacji, a wraz z nimi pojawiają się nowe trendy, które już wkrótce zaczną wyznaczać turystyczne wybory. Co zatem będzie kształtować podróże w 2026 roku?
Od zakończenia pandemii COVID-19 podróże oparte na doświadczeniach przechodzą wyraźną ewolucję. Coraz więcej osób odchodzi od klasycznego modelu zwiedzania zabytków na rzecz wyjazdów, które mają głębszy wymiar – pozwalają zwolnić tempo, zanurzyć się w lokalnej kulturze i nawiązać realny kontakt z ludźmi oraz otoczeniem. Analizy rynkowe pokazują, że zmieniają się priorytety podróżnych: to, co jeszcze kilka lat temu było oczywistym elementem wyjazdu, dziś traci na znaczeniu, a w jego miejsce pojawiają się nowe potrzeby i motywacje. Z tego względu stacja CNBC przeanalizowała 25 raportów branżowych opublikowanych pod koniec roku i wskazała pięć kluczowych trendów, które w 2026 roku będą kształtować sposób, w jaki podróżujemy. Trend 1: Antyturysta, czyli podróżowanie poza utartym szlakiem Coraz więcej podróżnych świadomie rezygnuje z najbardziej obleganych kierunków i sezonowych szczytów na rzecz spokojniejszych, mniej oczywistych miejsc. Motywacją nie jest już wyłącznie chęć uniknięcia tłumów, ale także potrzeba głębszego kontaktu z lokalną kulturą, troska o środowisko oraz realne oszczędności. Z danych branżowych wynika, że niemal połowa klientów biur podróży modyfikuje dziś swoje plany z uwagi na zmiany klimatyczne, a zdecydowana większość wykazuje rosnące zainteresowanie wyjazdami poza sezonem lub w okresach o łagodniejszej pogodzie. W praktyce oznacza to odwrót od „pocztówkowych” destynacji na rzecz miejsc, które pozwalają doświadczyć codziennego rytmu życia, zamiast masowej turystyki. Ten sposób myślenia napędza rozwój tzw. miast i regionów drugorzędnych – położonych poza głównymi szlakami, często pomijanych w klasycznych przewodnikach, a oferujących bardziej autentyczne i wciągające doświadczenia. Trend ten potwierdzają dane platform rezerwacyjnych: zainteresowanie noclegami w mniej oczywistych lokalizacjach Azji rośnie wyraźnie szybciej niż w tradycyjnych kurortach. Co istotne, na zmianę reagują również rządy. Przykładem jest Indonezja, która poprzez strategię „Turystyka 5.0” promuje nowe, priorytetowe regiony poza Bali, a także Japonia, inwestująca w kampanie zachęcające do odwiedzania prowincji zamiast Kioto czy Tokio. „Antyturysta” nie szuka już miejsc z listy „must see” – szuka przestrzeni, spokoju i poczucia, że nie jest częścią tłumu. Trend 2: Wakacje bez konieczności wyborów, czyli „detoks decyzyjny” Jeszcze niedawno idealny urlop oznaczał maksymalne wykorzystanie każdej godziny i skrupulatne planowanie atrakcji, restauracji oraz tras zwiedzania. W 2026 roku ten model coraz wyraźniej traci na znaczeniu. Współcześni podróżni zaczynają urlop zmęczeni nadmiarem bodźców, informacji i codziennych decyzji, dlatego od wyjazdu oczekują przede wszystkim jednego: mentalnego odciążenia. Z najnowszych analiz branżowych wynika, że rośnie zapotrzebowanie na wakacje, w których niemal wszystkie wybory zostały podjęte wcześniej przez zaufane biura podróży, doradców lub same hotele. Coraz częściej wybierane są pakiety all-inclusive, ale w nowoczesnym wydaniu: nie jako masowa oferta, lecz starannie zaprojektowane doświadczenie, eliminujące konieczność podejmowania decyzji na miejscu. Eksperci podkreślają, że w świecie permanentnego przeciążenia poznawczego wakacje wymagające minimalnej liczby decyzji przestały być luksusowym dodatkiem, a stały się podstawowym oczekiwaniem, szczególnie wśród osób żyjących pod presją czasu i stresu. Zjawisko to wyraźnie zmienia również segment premium – luksus nie polega już na nieograniczonym wyborze, lecz na jego świadomym zawężeniu. Goście coraz chętniej powierzają logistykę, rezerwacje i harmonogram specjalistom, by móc skupić się wyłącznie na odpoczynku. W efekcie urlop staje się przestrzenią prawdziwego „wyłączenia się” – bez kalkulowania, porównywania i ciągłego decydowania, co dalej. Trend 3: Wellness wykracza poza strefę spa Podróże wellness w 2026 roku coraz wyraźniej odchodzą od klasycznego modelu „hotel + masaż”, zmierzając w stronę holistycznych, długofalowych programów zdrowotnych. Zamiast krótkotrwałego relaksu liczy się dziś realny wpływ na kondycję psychiczną i fizyczną, oparty na wiedzy naukowej, profilaktyce i świadomym stylu życia. W ofertach biur podróży i wyspecjalizowanych ośrodków pojawiają się więc pobyty skoncentrowane na długowieczności, regeneracji układu nerwowego czy poprawie jakości snu, często uzupełnione konsultacjami ekspertów i indywidualnie dobranymi planami aktywności. Popularnością cieszą się zarówno tradycyjne programy ajurwedyjskie w Indiach, jak i wyjazdy łączące ruch z naturą – od jogi i surfingu w Kostaryce po wyciszone retreaty w kanadyjskich lasach. Jak pokazują analizy Virtuoso, coraz więcej podróżnych postrzega takie wyjazdy nie jako chwilową przyjemność, lecz inwestycję w zdrowie na lata. Co istotne, trend ten przestał być domeną wąskiej grupy zamożnych turystów: wellness przyciąga dziś zarówno osoby podróżujące solo, pary, jak i różne grupy wiekowe, od młodych dorosłych po seniorów. Potwierdzają to także dane Contiki – aż ponad 50% Amerykanów poniżej 35. roku życia uważa dbanie o dobrostan psychiczny za jeden z kluczowych elementów podróży. W efekcie zdrowie staje się nie dodatkiem do wyjazdu, lecz jego głównym celem. Trend 4: Podróże nostalgiczne, czyli powrót do wspomnień W 2026 roku coraz silniej zaznacza się potrzeba podróżowania „do przeszłości” – też w sensie emocjonalnym. Dla młodszych podróżnych nostalgia staje się sposobem na odzyskanie poczucia bezpieczeństwa w świecie pełnym zmian. Jak wynika z raportu Contiki, niemal 80% Amerykanów poniżej 35. roku życia deklaruje, że już odbyło lub planuje podróż inspirowaną wakacjami z dzieciństwa – do tych samych kurortów, miasteczek czy krajobrazów, które zapisały się w pamięci jako beztroskie i radosne. Równolegle zupełnie inną, lecz równie znaczącą odsłonę nostalgicznych podróży odkrywają emeryci, w tym najstarsi przedstawiciele pokolenia X. Według analiz The Future Laboratory wchodzą oni w etap zjawiska określanego w raportach branżowych jako „golden gap year”, wykorzystując wolność od obowiązków zawodowych i rodzinnych do realizowania odkładanych przez dekady marzeń. Brak presji czasu sprzyja długim wyprawom – zarówno klasycznym podróżom lądowym, jak i rejsom wycieczkowym o bardziej przygodowym charakterze niż te, które kojarzono z emeryturą jeszcze kilkanaście lat temu. Raport „Prognoza na przyszłość 2026” wskazuje, że niemal jedna czwarta emerytów już podróżowała przez rok lub poważnie rozważa taki scenariusz, co potwierdzają także badania brytyjskiej firmy Inspired Villages. Nostalgiczne podróże nie są więc ucieczką od teraźniejszości, lecz próbą jej oswojenia – poprzez powrót do miejsc i doświadczeń, które nadają sens kolejnym etapom życia. Trend 5: Sztuczna inteligencja zmienia doświadczenia hotelowe Sztuczna inteligencja coraz wyraźniej zaznacza swoją obecność w branży hotelarskiej, ale jej rola nie ogranicza się już wyłącznie do ułatwiania rezerwacji czy obsługi zapytań klientów. W nadchodzących latach technologia ta ma przede wszystkim zmienić sposób, w jaki hotele rozumieją i przewidują potrzeby swoich gości. Zamiast reagować na prośby już po zameldowaniu, obiekty coraz częściej sięgają po narzędzia, które pozwalają personalizować pobyt jeszcze przed przyjazdem. Analiza wcześniejszych wyborów, preferencji dotyczących snu, diety czy stylu wypoczynku sprawia, że oferta staje się niemal „szyta na miarę”. Raporty branżowe wskazują, że część hoteli umożliwia już gościom samodzielne konfigurowanie szczegółów pobytu – od wyboru konkretnego położenia pokoju, przez rodzaj oświetlenia i zaciemnienia, aż po nietypowe udogodnienia związane ze stylem życia czy aktywnością fizyczną. To sygnał, że personalizacja przestaje być luksusowym dodatkiem zarezerwowanym dla najdroższych obiektów, a staje się nowym standardem obsługi. W tym modelu sztuczna inteligencja pełni rolę niewidocznego „konsjerża”, który uczy się gościa i dostosowuje przestrzeń do jego oczekiwań, zanim ten zdąży je wyrazić. W efekcie hotelowy pobyt ma być mniej anonimowy, bardziej intuicyjny i bliższy doświadczeniu dopasowanej, prywatnej przestrzeni, niemal zaprojektowanej pod konkretnego gościa. Źródło: CNBC Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
To, jak postrzegasz czas, może zależeć od twoich dochodów
O tym, że czas w ludzkiej świadomości nie zawsze biegnie równym tempem, nie raz przekonał się każdy z nas. Ale nowe badania nad przetwarzaniem wspomnień sugerują, że ludzie, którzy mogą zafundować sobie więcej emocjonujących doświadczeń i wrażeń, mają poczucie, że żyli dłużej.
Mózg może rozciągać lub kompresować poczucie czasu w wielu sytuacjach – gdy odczuwamy ból, wydaje nam się, że trwa to dłużej, a kiedy dobrze się bawimy, czas mija nam w mgnieniu oka. Chociaż zjawisko czasu subiektywnego nie jest w pełni zbadane, niektóre analizy sugerują, że dodatkowym czynnikiem – obok silnych emocji – wpływającym na subiektywną długość życia człowieka jest uzyskiwany przez badanego dochód. Wyniki badań zawierają wskazania, że zróżnicowane i nowatorskie doświadczenia życiowe mogą stwarzać więcej „kodów czasowych” w ludzkim mózgu, gdy ten przetwarza nasze przeżycia we wspomnienia. To z kolei może oznaczać, że ludzie, którzy dzięki wysokim zarobkom mogą sobie pozwolić na częstsze wakacje albo realizowanie nietypowego hobby oraz mają bardziej stymulującą pracę, będą przekonani – na podstawie wspomnień – że żyli dłużej. – Mimo, że czas szybko leci, kiedy dobrze się bawisz, to kiedy wspominasz te wydarzenia, możesz przypomnieć sobie znacznie więcej z tego „rozszerzonego doświadczenia” niż z nudnego doświadczenia – wyjaśnia Jørgen Sugar, doktorant na norweskim uniwersytecie Kavli Institute for Systems Neuroscience, który współpracuje z zespołem badającym mentalne kody czasowe. Pomysł, że nowość i świeżość jakiegoś doświadczenia – które dzięki temu lepiej zapamiętamy – może wpływać na to, jak postrzegamy czas, wydaje się odpowiadać istnieniu kultur, które nie mierzą czasu za pomocą zegarów, a za pomocą zdarzeń sezonowych, zjawisk atmosferycznych czy wydarzeń kulturowych. – Nasze doświadczenie czasu różni się w zależności od okoliczności, a także od rodzaju rytmu aktywności, w jaką się angażujemy – mówi Chris Sinha, kognitywistka pracująca w Hunan University, która badała tak zwany „czas oparty na zdarzeniach” u plemion amazońskich i mniejszości etnicznych w Chinach. Jednak wielu naukowców nie zgadza się z teorią „czasu subiektywnego”. Według Moniki Capry, ekonomistki z doświadczeniem w neuroekonomii, subiektywny czas nie jest właściwie rozumiany naukowo, m.in. dlatego, że jest zbyt wiele czynników wpływających na to, jak mózg przetwarza czas. Mimo to badacze z wielu dziedzin chcą rozwikłać tajemnice pamięci i subiektywizmu czasu. Według Jørgen Sugar zrozumienie, w jaki sposób ludzie tworzą i odzyskują wspomnienia, może wpłynąć na wiele aspektów społecznych, takich jak prawo, edukacja i opieka zdrowotna, a być może nawet pomóc w zrozumieniu nas samych. Zespół Sugar uważa, że odkrył sekwencję neuronów, która aktywuje się, gdy mózg tworzy wspomnienia. Naukowcy rozpoczęli od badania szczurów. Do mózgów zwierząt podpięto elektrody monitorujące aktywność neuronów, a następnie przeprowadzono wcześniej zaprojektowane eksperymenty – mające sprawdzić, czy szczury zapamiętują zachowania i zjawiska. Naukowcy zauważyli, że neurony w części mózgu zwanej boczną korą śródwęchową, która jest częścią przyśrodkowego płata skroniowego, nigdy nie aktywowały się dwukrotnie w ten sam sposób. Z kolei neurony w sąsiedniej przyśrodkowej korze śródwęchowej reagowały w sposób przewidywalny. Aktywność w tym regionie mózgu różniła się w zależności od tego, co robiły szczury. Kiedy biegały wolno, nowe kody czasowe pojawiały się szybciej niż wtedy, gdy odpoczywały lub biegły kolejny raz przez labirynt. Według Sugar oznacza to, że mózg nie chce tracić czasu na zapamiętywanie chwil, które są nudne lub nieistotne. Wygląda więc na to, że szczury tworzyły więcej wspomnień, gdy ich działania były swobodne, angażujące lub zróżnicowane. Ekstrapolując wyniki na ludzi, jest możliwe, że ktoś, kto ma więcej pieniędzy, będzie mógł kupić więcej nowych doświadczeń, generując więcej kodów czasowych – sugeruje Sugar, choć zauważa, że ludzie nie potrzebują ogromnych czeków, aby prowadzić aktywne i interesujące życie. Oczywiście najistotniejsze jest to, jak zamożni wydają swoje pieniądze. Na przykład jeśli milioner wyda pieniądze na elegancki zegarek, to prawdopodobnie nie zmieni to jego postrzegania czasu tak, jak zrobiłyby to egzotyczne wakacje lub nawet tania wycieczka. Co więcej, nie każdy potrzebuje, a nawet nie każdy cieszyłby się drogimi wakacjami. Tu też pojawia się czynnik znużenia. Dla bogatego człowieka wakacje na Maui mogą „spowolnić czas”, ale prędzej czy później tracą swój urok, czas znów przyspiesza, a odrzutowiec wraca do biura – mówi Duke Bejan.
Na pewno znacie to uczucie, kiedy podczas wchodzenia na szczyt walczycie o każdy oddech, wyznaczacie sobie kolejne drobne cele – dojdę jeszcze do tego drzewa, a potem do tej przełęczy, jeszcze kilka kroków i zrobię sobie przerwę. Dlaczego więc tak lubię góry? Bo są dla mnie wyzwaniem. Próbą zmierzenia się z własnymi słabościami i przezwyciężenia ich. A nagrodą jest nie tylko satysfakcja, ale przede wszystkim oszałamiające widoki. Bo góry, jak żadne inne miejsca na świecie, oferują nam tę surową, naturalną dawkę piękna. Ten nieprawdopodobny spokój i majestat. Miałam to szczęście, że w ciągu trzech tygodni stanęłam na dwóch różnych szczytach. Na skalistym Ipsarionie, dachu greckiej wyspy Tasos (1204 m n.p.m.) – żałuję, że mając zbyt mało czasu, nie zdecydowałam się na pełny trekking, tylko na wersję offroadową, o czym piszę na str. 52 – i na bieszczadzkiej Tarnicy (1346). Przejście szlaku z Mucznego, przez Bukowe Berdo, na najwyższy szczyt tych gór był czystą przyjemnością (reportaż Michała Cessanisa na str. 34). Na długo zapamiętam łąki pełne kwiatów, tańczące na zboczach wiekowe buki i połoniny magnetyzujące zielenią po horyzont. Na pewno ten szlak zachwyci Was jesienią, bo o tej porze roku Bieszczady wyglądają najpiękniej. Ale góry dają też szansę spotkania ciekawych ludzi, a nawet naszych wiernych Czytelników – z Anitą i Robertem z Warszawy zrobiliśmy sobie pamiątkowe zdjęcie pod słynnym krzyżem na Tarnicy. A więc, drodzy Czytelnicy, dziękuję, że jesteście z nami, i mam nadzieję do zobaczenia na szlaku. Agnieszka Franus, redaktor naczelna
Czemu niektóre rzeczy pamiętamy przez chwilę, a inne przez lata? Poznaj sekrety ludzkiej pamięci
Jak działa ludzka pamięć? Na czym polega amnezja? Czy można mieć sztuczne wspomnienia? Zapraszamy was do wnętrza umysłu.
Bez pamięci ludzie żyliby w niekończącym się „teraz”, nie wiedząc, skąd przychodzą ani dokąd zmierzają, bez zdolności do myślenia o przeszłości, teraźniejszości i przyszłości. Naukowcy badający pamięć mają twardy orzech do zgryzienia, bo obwody odpowiedzialne za wspomnienia są rozrzucone po całym mózgu. Znaleziono jednak kilka szczególnie ważnych rejonów. Kluczowy dla pamięci i emocji jest np. hipokamp. Położony w głębi przodomózgowia, odbiera dane ze zmysłów i łączy je w pojedyncze doświadczenie. Pamięć operacyjna i długotrwała Niektóre wspomnienia nie trwają nawet minuty. Niektóre zachowujemy na całe życie. Pamięć operacyjna to typ pamięci krótkotrwałej zachowujący wrażenia przez kilkanaście sekund. Pamiętamy np. ostatnie kilka wypowiedzianych słów albo kilka ostatnich składników, jakie dodaliśmy do gulaszu, żeby móc dokończyć to, co zaczęliśmy (zdanie lub potrawę). Potem pamięć operacyjna się „wyzerowuje”. Pamięć długotrwała jest bardziej jak pojemna szafa na akta albo folder przydatnych plików, w który zrzucamy niektóre dokumenty do późniejszego wykorzystania. Większe szanse na przejście z pamięci operacyjnej do długotrwałej mają te informacje, do których przywiązujemy dużą wagę, stale je powtarzamy albo wiążą się dla nas z silnymi emocjami. Przydają się one nie tyle w bieżących pracach, ile w dokonywaniu właściwych wyborów i kierowaniu swoim życiem. Kategorie pamięci Choć uważny obserwator bez wątpienia potrafiłby wymienić długą listę przymiotów czerwonego jabłuszka, wszystkie je można by sklasyfikować w czterech kategoriach: zmysłowe, ruchowe, wzrokowo-przestrzenne i językowe. Pamięć zmysłowa Obejmuje pięć zmysłów, ale najpotężniejszym wyzwalaczem wspomnień jest zapach. Zmysły pozwalają nam doceniać świat, nic więc dziwnego, że wiele wspomnień można pobudzić właśnie dzięki nim. Określona melodia może np. przywołać wspomnienie ślubu lub rodzinnego spotkania. Ludzie obdarzeni świetną pamięcią często tworzą w umyśle wizualne wskazówki wspomagające pamięć długotrwałą. Pamięć ruchowa Pozwala kontrolować ruchy konieczne do wykonania pewnych wyuczonych czynności – od subtelnych zmian napięcia strun głosowych pozwalających nam mówić po kontrolę mięśni umożliwiających chodzenie bez utraty równowagi. Ta pamięć wiąże się z nabywaniem nowych umiejętności. Z niedawnych badań wynika, że pamięć ruchowa wpływa na ich naukę w dwóch etapach: najpierw dochodzi do rekrutacji obwodów neuronowych najlepiej odzwierciedlających ruchy niezbędne do opanowania nowej umiejętności. Np. przy grze na pianinie konieczne są oczy, uszy i palce. Druga faza zachodzi po opanowaniu i zapamiętaniu podstawowych ruchów. Wtedy mózg rekrutuje dodatkowe komórki nerwowe, by całość udoskonalić. Tu widać różnicę między poprawnym wykonaniem muzyka amatora a kogoś, kto gra w orkiestrze symfonicznej. Pamięć wizualno-przestrzenna Ten rodzaj pamięci łączy szlaki nerwowe z kory wzrokowej z tymi z płatów skroniowych odpowiedzialnymi za orientację przestrzenną. Lewa półkula ma większy udział w postrzeganiu szczegółów, zaś prawa łączy je w spójną całość. Wspólnie pozwalają ci zobaczyć zarówno drzewa, jak i las. Pamięć językowa Dzięki niej mamy zdolność przypisywania słów przedmiotom, co ma podstawowe znaczenie w komunikacji. Fizyczne „wpisanie” podstaw komunikacji w obwody mózgu odpowiedzialne za opanowanie języka może mieć poważne konsekwencje w postaci zaburzeń tego typu pamięci. Ktoś, kto nie potrafi odróżnić stwierdzeń opartych na prawdziwych wspomnieniach od tych, które mają swe źródło w fantazji, może mieć problemy z koncepcją prawdy i fałszu. Proces pamiętania polega na odzyskiwaniu informacji z „magazynów pamięci”, a potem ich ponownym zapisywaniu. W jego trakcie wspomnienia są ubarwiane. Jedne dane są dodawane, inne ujmowane albo zastępowane nowymi. Im więcej czasu upływa od zdarzenia, tym bardziej prawdopodobne, że mózg pozmieniał coś w jego wspomnieniu. Gra umysłowa – Rzymski Pokój Jedna z sięgających starożytności technik zapamiętywania informacji, tzw. rzymski pokój, po raz pierwszy opisana przez Cycerona, działa na zasadzie tworzenia w umyśle obrazów rzeczy, które chcemy zapamiętać, a następnie umieszczania ich w otoczeniu, które w sposób naturalny niejako „wymusza” ciąg kolejnych obrazów. Spróbuj np. wyobrazić sobie swój salon. A teraz skojarz obrazy reprezentujące informacje, które chciałbyś zapamiętać, z przedmiotami rozrzuconymi po tym salonie. Jak wykazał członek Sali Sławy National Basketball Association Jerry Lucas, ta mnemotechnika wciąż spisuje się zaskakująco dobrze. Jerry wykorzystał ją, by zapamiętać np. zawartość całego Nowego Testamentu, co zajęło mu rok. Choć przeciętny człowiek jest w stanie zapamiętać naraz tylko ok. siedmiu cyfr (np. numer telefonu), nawet najdłuższe ciągi cyfr, przedmiotów czy słów (Nowy Testament zawiera grubo ponad 180 tys. słów) można zapamiętać, dzieląc je na krótsze fragmenty, niewielkie grupy przedmiotów, a potem przywołując te grupy w określonym porządku. Człowiek fenomen, żyjący chwilą Henry Gustav Molaison (znany w literaturze naukowej jako H.M.) żył chwilą bardziej niż jakikolwiek poeta, mistyk czy kochanek. Chwila była wszystkim, co miał. Po ciężkim urazie głowy, jakiego doznał w dzieciństwie, w wieku 27 lat przeszedł poważną operację mózgu, w trakcie której chirurg niechcący uszkodził mu odpowiedzialny za pamięć hipokamp. Molaison pamiętał większość z tego, co przeżył przed zabiegiem, ale nie potrafił zapisywać nowych wspomnień. Stał się obiektem badań Brendy Milner, psycholog z Montrealu. Każda jej kolejna wizyta dla pacjenta była pierwszą. Milner dowiedziała się dwóch ważnych rzeczy: po pierwsze, że uszkodzenie hipokampa może mieć tak poważne skutki i po drugie, że Molaison nadal potrafił zapamiętywać, tyle że nieświadomie. Potrafił opanowywać nowe umiejętności motoryczne. Najwyraźniej jego „pamięć motoryczna” znajdowała się w innych obszarach mózgu. Henry Gustav Molaison Kiedy pamięć zawodzi Zaburzenia pamięci, od przejściowych zaników przez wstrząśnienie mózgu po niszczące otępienie, mają ogromny wpływ na tożsamość osoby i na jej poczucie rzeczywistości. Amnezja (niepamięć) Na przykład zespół Korsakowa, wywołany zwykle nadużywaniem alkoholu, charakteryzuje się niezdolnością mózgu do tworzenia i zapisywania nowych wspomnień. Jeśli spotkasz osobę z tym problemem, pogadasz z nią chwilę, a potem odejdziesz, pacjent nie rozpozna cię, gdy wrócisz. Jeśli jednak powiesz, że wcześniej się spotkaliście, „dorobi” sobie historyjkę opisującą to spotkanie. Fałszywe wspomnienia To częste nawet u zdrowych ludzi. W jednym z eksperymentów Elizabeth Loftus dała dorosłym badanym listy zdarzeń, które naprawdę przytrafiły im się w dzieciństwie, ale do każdej dodała fałszywe: o tym, jak badany zgubił się w centrum handlowym. Mniej więcej co czwarty uczestnik badania stwierdził, że pamięta takie zdarzenie, a wielu opisywało je bardzo szczegółowo. – Ludzkie wspomnienia nie są tylko zbiorem tego, co robili, ale także tego, co myśleli, co im opowiadano i w co wierzą – mówi Loftus.
Dieter Dengler: Człowiek, którego śmierć nie chciała
Amerykański pilot wywijał się jej kilkakrotnie. Dostał twardą szkołę życia najpierw w dzieciństwie, a później na emigracji, gdzie chciał spełnić swoje marzenie. Cel osiągnął, ale marzenie zaprowadziło go na wojnę wietnamską.
Samolot z hukiem uderzył w drzewo. Maszyna straciła lewe skrzydło, przechyliła się na bok i pomknęła ku ziemi. Powietrze rozdarł przeraźliwy krzyk pilota, zazgrzytał metal, po czym zapadła cisza. Był 1 lutego 1966 r. Wojna na Półwyspie Indochińskim trwała od kilku lat, dla Dietera Denglera właśnie się zakończyła. Zaledwie dwie godziny wcześniej 28-letni porucznik US Navy wyruszył w swoja pierwsza misje. Z kilkoma innymi amerykańskimi pilotami wzniósł się w powietrze z lotniskowca USS Ranger stacjonującego w Zatoce Tonkińskiej. Celem był konwój ciężarówek wiozących zaopatrzenie dla przeciwnika, zauważony na terytorium Wietnamu Północnego. Chmury udaremniły jednak plany i piloci skierowali się ku zalesionej przełęczy Mu Gia na granicy z Laosem. Chcieli namierzyć zapasowy cel ich tajnej misji – stanowisko ogniowe wroga. Dengler z podziwem i respektem patrzył na zwarta dżunglę przesuwającą się pod pokładem samolotu. Nigdy wcześniej czegoś podobnego nie widział. W zielonym dywanie nie było żadnej przerwy, zdawał się ciągnąć po horyzont i tylko od czasu do czasu wyłaniały się z niego skały wysokie na kilkaset metrów. Gdyby mnie tu zestrzelono, nigdy bym się stad nie wydostał – przemknęło mu przez głowę. Myśl okazała się prorocza. Kilka chwil później dosięgnęły go pociski z dział przeciwlotniczych, dokładnie tych, które miał za zadanie zniszczyć. To cud, że obciążony paliwem i bombami skyraider nie wybuchł w momencie uderzenia w ziemie. Dengler ocknął się w pogiętym kokpicie pełnym liści. Gesty kurz zasłaniał światło. Wypełniał moje usta i płuca i prowokował kaszel. Kilka sekund po zderzeniu ciągle spodziewałem się ognia i eksplozji. Szarpnąłem się gorączkowo, żeby wyleźć, ale ledwie mogłem się ruszać. Co wydarzyło się później, nie wiem. Kiedy odzyskał przytomność, leżał kilkadziesiąt metrów od wraku. Zataczając się jak pijany, oddalił się jak najszybciej w dżunglę. Gdy zacząłem się zastanawiać, w jakiej sytuacji się znalazłem, niemal spanikowałem. Znajdował się na obszarze kontrolowanym przez żołnierzy Pathet Lao (laotańskiego komunistycznego ruchu politycznego) oraz Armii Północnego Wietnamu. W czasie wojny w ich ręce trafiły setki Amerykanów. Jeśli nie zginęli od razu, byli Bici, torturowani i wiezieni w strasznych warunkach. Zwarty dywan lasu deszczowego skrywał wiele obozów jenieckich. Było tylko kwestia czasu, kiedy Dengler trafi do któregoś z nich. Został pojmany następnego dnia. Wybiegł na otwarta przestrzeń, ponieważ usłyszał nadlatujący samolot. Ciągle wywijając koszula, zobaczyłem dwa kolejne samoloty i dwa helikoptery kierujące się wprost na mnie. W tym momencie wiedziałem juz, ze zostałem zauważony. Zauważony – przez Pathet Lao. Przeżycia Denglera w następnych tygodniach nie odbiegały od doświadczeń innych jeńców. Maszerował przez dżunglę od wioski do wioski i był poddawany różnym torturom. Wleczono go za bawołem, obsypywano twarz piachem i pyłem, a wszystko to przy wtórze dziecięcych śmiechów. Żołnierze nacinali mu skórę na palcach rak i na przedramionach i wbijali bambusowe drzazgi. Drewno docierało do kości i nerwów. Skuteczność tej tortury była zatrważająca – Dengler przez kilka miesięcy miał niewładna lewa dłoń. Po dwóch tygodniach doszli do celu – obozu jenieckiego Pa Kuen. Trudno byłoby znaleźć gorsze miejsce pod słońcem. Korony drzew nie przepuszczały promieni. Wszystko tonęło w półmroku, roiło się od komarów i gzów. Jeńców trzymano w bambusowych klatkach. Było tam dwóch Amerykanów, trzech Tajów i Chińczyk – w większości cywile pracujący dla Air America. Prawie wszyscy przebywali w niewoli od grubo ponad dwóch lat. Ten czas dawał się odczytać na ich twarzach. Patrzyli na nowego głodnym zwierzęcym wzrokiem i lekko się uśmiechali. Nie ufali mu. Mówił po angielsku z silnym niemieckim akcentem. Może był szpiegiem? Kierunek na zachód Dieter Dengler urodził się w miasteczku Wildberg w Niemczech. Jego dzieciństwo przypadło na II wojnę światową. Eskadry samolotów przelatujących nad mała miejscowością były stałym elementem krajobrazu. Ich widok mocno wpłynął na chłopca, który razem z braćmi przyglądał się maszynom z okna sypialni. Pewnego razu bombowiec przeleciał tak blisko domu, że Dieter zdołał dojrzeć pilota. To wtedy podjął decyzje, co będzie robił w życiu. Chciał latać. W powojennych Niemczech nie miał takiej możliwości. Panowały bieda i głód. Młody Dengler pracował w sklepie maszynowym, a zamiast trudnej sztuki latania uczył się, jak robić zegary kościelne. Kiedy stał się pełnoletni, spakował plecak, pożegnał się z bliskimi i poszedł na autostop. W Hamburgu zaokrętował się na statek płynący do Nowego Jorku. To nic, że znał zaledwie kilka słów po angielsku i nie śmierdział groszem. Już dawno postanowił, co chce robić. Płynął z zamiarem spełnienia swego największego marzenia. Nie przyszło ono łatwo. Przez pierwszy tydzień mieszkał na ulicach Manhattanu, później sprawy zaczęły przybierać bardziej pomyślny obrót. Po dwóch latach studiowania aeronautyki zgłosił się do US Navy i został pilotem samolotu szturmowego A-1 Skyraider. Ze swoim szwadronem trafi ł na ogarnięty wojna Półwysep Indochiński, w sam środek konfliktu miedzy Wietnamem Północnym, wspieranym przez kraje komunistyczne, a Wietnamem Południowym popieranym miedzy innymi przez Stany Zjednoczone. Jeśli jakieś miejsce na ziemi można było wtedy nazwać piekłem, to znajdowało się ono właśnie w Wietnamie. Warunki w obozie, do którego trafił Dengler, były trudne do wyobrażenia. Jeńcy zjadali wszystko, co wpadło im w ręce. Pod podłoga biegały szczury, znajdowały się jednak poza ich zasięgiem. Ale i na nie wymyślili sposób. Wpełzały tam węże, żeby polować na gryzonie. Gdy któryś połknął szczura, mężczyźni przez szpary w podłodze nabijali gada na bambusowy patyk, patroszyli i dzielili zdobycz miedzy siebie. Do głodu dochodził brak snu. Nogi jeńców umieszczano na noc w drewnianych dybach, zaś ich ręce skuwano tak, że tworzyli żywy łańcuch. Wystarczyło, ze poruszył się jeden z nich, a wszyscy się budzili. Po kilku tygodniach, kiedy więźniowie nabrali zaufania do Denglera, okazało się, ze potrafi a się uwolnić z kajdanków i ze robili to każdej nocy przed jego pojawieniem się. Dzięki temu w tajemnicy przed strażnikami mogli lepiej wypocząć, ale też śmielej myśleć o ucieczce. Na początku maja 1966 r. zostali przeprowadzeni do nowego obozu – Ban Hoeui Het w głębi laotańskiej dżungli. Sytuacja nieco się zmieniła. Wiezienie miało wysokie wieże strażnicze, ale jeńcy cieszyli się nieco większą swobodą. Raz na kilka dni mogli się wykąpać w strumieniu. Pozwalano im także siedzieć na dziedzińcu. Ten „wolny” czas wykorzystywali co do sekundy, obserwując otoczenie i zachowanie strażników. Nie tylko Dengler obmyślał, jak zbiec. Każdy miał własny plan i uważał go za najlepszy. Po długich dyskusjach postanowili działać razem. Byli zgodni, ze najlepiej poczekać na porę deszczowa i ze powinni kierować się na zachód, ku rzece Mekong. W Tajlandii mogliby szukać schronienia u buddyjskich mnichów. W ramach przygotowań suszyli ryż ze swoich skąpych racji dziennych i gromadzili go w łodygach bambusa. Jeden z Tajów, zawodowy komandos, dzielił się swoja wiedza surwiwalową. Bo sztuka było uciec, ale jeszcze większą – przeżyć w dżungli i nie dostać się ponownie w ręce wroga. But na zmianę Na ucieczkę mieli dwie i pół minuty. W porze wieczornego posiłku, kiedy strażnicy zostawili bron i poszli do kuchni, więźniowie wydostali się z klatek. Dengler uciekał z Duanem Martinem, pilotem helikoptera Air Force wiezionym od września 1965 r. Przedzierali się przez dżunglę boso. Szybko stracili orientacje. Trwał monsun, za ścianą deszczu nie było mowy o rozpoznaniu stron świata. Brnęli po omacku, kręcili się w kółko. Rozgarnąłem krzaki i popatrzyłem na drugi brzeg strumienia. Kilka opuszczonych chat widniało na polance i ich wygląd sprawił, że cos zadzwoniło mi w pamięci. Wiedziałem, że byliśmy w tym miejscu dwa dni wcześniej. Ogarnęły mnie przygnębienie i rozpacz, chciałem ukryć prawdę przed Duanem. Któregoś wieczora usłyszeli helikopter. Rozpalili ognisko, żeby zwrócić uwagę pilota. Maszyna zatoczyła nad nimi kilka kręgów. Byli pewni, że są uratowani. Podekscytowani mówiliśmy jeden przez drugiego, ustalaliśmy, kto pierwszy wejdzie na pokład, co zjemy i do kogo najpierw zadzwonimy. Rankiem helikopter się nie pojawił. Nie zobaczyli nas. Co za rozczarowanie! Martin słabł z każdym dniem z powodu głodu i malarii. Prosił Denglera, aby ten pozwolił mu umrzeć w samotności. Później uparł się, ze pójdzie do wioski po jedzenie, mimo że pojawienie się wśród Laotańczyków równało się wyrokowi śmierci. Tak się też stało. Martin zginął od maczety wieśniaka, Dengler zdołał uciec. Po stracie przyjaciela postanowił dalej nie iść. Namalował na skałach napis SOS i czekał – na śmierć głodową lub ratunek. Był wyczerpany i załamany. Z nikim, nawet z matką i rodzeństwem, nie był tak blisko związany jak ze swoim towarzyszem niedoli. Kiedy raz szczęście się do nich uśmiechnęło i znaleźli w dżungli but, postanowili sprawiedliwie się podzielić – szli w nim na zmianę. 23. dnia od ucieczki z obozu Dengler usłyszał jakiś hałas. To był dźwięk samolotu. Wyskoczył na głazy i dawał rozpaczliwe sygnały znalezionym wcześniej białym spadochronem. Tym razem został zauważony. Ale gdyby pilot nie przekonał dowództwa sił powietrznych, że należy wysłać helikopter ratunkowy, Dengler pozostałby w dżungli. Nie było bowiem żadnej informacji o tym, aby ktokolwiek został zestrzelony w tym rejonie, a w Denglerze nie sposób było rozpoznać pilota US Navy. Ważył zaledwie 44 kg. Gdyby nie nadeszła pomoc, umarłby prawdopodobnie następnego dnia. Spośród siódemki uciekinierów uratował się jeszcze tylko jeden z Tajów. Co stało się z reszta, nie wiadomo. Nigdy nie chciałem iść na wojnę. Miałem tylko jedno pragnienie. Chciałem latać – mówi Dengler w filmie dokumentalnym Little Dieter needs to fly zrealizowanym przez Wernera Herzoga dla telewizji niemieckiej. Dzieło otrzymało nagrodę na Międzynarodowym Festiwalu Filmów Dokumentalnych w Amsterdamie. Herzog zrobił jeszcze jeden film o Denglerze – dramat wojenny Operacja Swit (Rescue Down) – który jednak został mocno skrytykowany przez rodziny jeńców, przede wszystkim Amerykanina Eugene’a DeBruina. Powodem były liczne rozbieżności miedzy faktycznymi wydarzeniami a scenariuszem. Doświadczenia wojenne wpłynęły na całe późniejsze życie Denglera. Został właścicielem restauracji, żeby nigdy więcej nie być głodnym. Drzwi wejściowych do swego domu nigdy nie zamykał na klucz. Pod podłoga w kuchni ukrył dziesiątki kilogramów ryżu, maki, miodu. Wiedział, ze nie będzie korzystać z tych zapasów, jednak dzięki nim „mógł spokojniej spać”. Po pewnym czasie sprzedał lokal i został cywilnym pilotem testowym. Przeżył jeszcze cztery wypadki samolotowe.
Kiedy zastanawiamy się nad swą drogą przez życie, myślimy, że to już ostatni jego etap. Ale okazuje się zawsze, że to tylko kolejny odcinek. Jak w piosence Włodzimierza Wysockiego: Koniec mój to jeszcze nie koniec, to zwiad nowego początku
Kiedy zastanawiam się nad swoją drogą przez życie, mam wrażenie, jakbym był prowadzony za rękę. Ale przez kogo? Przecież ja tego wszystkiego nie zaplanowałem. Gdy myślę o tym chłopcu, który zbierał znaczki, maliny i truskawki, mył szyby na stacjach benzynowych, popłynął do Afryki i przeżył straszny sztorm na Biskajach, podróżował autostopem po Europie i ZSRR, spał na Akropolu, przejechał Jugosławię, która potem stanęła w ogniu, był na Svalbardzie, przeszedł Grenlandię, poszedł na oba bieguny ziemi, spotkał Kasię, stał się ojcem Poli i Kaya, a pomiędzy tym wszystkim dotknął jeszcze wiele innych wypraw i zdarzeń – zastanawiam się, jakie to wszystko ma znaczenie? Po co się zdarzyło? Po co żyje człowiek i istnieje ziemia? Dlaczego jest raczej coś niż nic? Przypominam sobie, że podobne pytania zadawałem sobie już jako dziecko, a potem jako student filozofii i fizyki na Uniwersytecie Warszawskim. Skąd przychodzimy i dokąd idziemy? Czy dzięki wyprawom na krańce ziemi przybliżyłem się do odpowiedzi na te pytania? Może tak, może nie. Biegun jest w nas Na tej swojej drodze byłem Markiem Kamińskim, który patrzył na świat szeroko otwartymi oczami. Chciał poznawać go, zdobywać i odkrywać. Człowiek jest tym, co w życiu robił. I tyle też z niego zostaje. Oczywiście każdy ma swoją perspektywę i swoich bohaterów. Ale w naszej pamięci zostają ci, którzy dali coś innym. Nie chcę oczywiście porównywać się z wielkimi historycznymi postaciami. W życiu jednak starałem się robić rzeczy, w które wierzę, które miały dla mnie sens, nie oglądając się na to, co myśli o tym świat. Bo świat zewnętrzny to pewna iluzja. Ten chłopiec, który najpierw chciał zdobywać świat, dotarł na oba bieguny, potrafił potem pójść dalej i dzięki pomocy gdańskiemu szpitalowi dla dzieci i wyprawie z Jaśkiem Melą odkrył, że człowiek jest tym, co daje innym. Dzięki wyprawom Wisłą i swoim dzieciom posiadł prawdę, że tak naprawdę bieguny są bardzo blisko nas i w nas samych. Trzeba było pójść na krańce ziemi, by zrozumieć sprawy, które są na wyciągnięcie ręki, i pomóc ludziom, którzy są obok. Trzeba być uważnym, żyć tu i teraz, bo ten pozornie chaotyczny i przypadkowy świat daje nam ciągle znaki. Tylko my, wpatrzeni w siebie, nie zawsze potrafimy je dostrzec i odczytać. W swojej podróży przez życie starałem się być uważny, ale nie zawsze to potrafiłem. Przez pierwsze 40 lat życia myślałem bardziej o tym, co będzie, a niewiele o tym, co jest teraz. Obecnie o wiele więcej myślę o tym, co już było. To dla mnie niezwykłe doświadczenie. Świat to całość i jako całość trzeba go interpretować, wyciągać wnioski z tego, co było, zastanawiać się nad tym, co będzie, ale przede wszystkim co jest teraz. Często na spotkaniach ludzie zadają mi te same pytania i sądzą, że mnie to męczy. Ale tak nie jest. Jak powiedział Einstein: „Pytania są wprawdzie takie same, ale prawidłowe odpowiedzi zupełnie inne”. I właśnie te moje odpowiedzi wciąż się zmieniają, tak jak zmienia się moje doświadczenie. Z czasem nie zmieniamy wersji zdarzeń, ale lepiej zaczynamy rozumieć świat i wnikamy pod powierzchnię. Najważniejsza wyprawa W przeżyciu najtrudniejszych momentów pomagały mi często wiersze, filmy, obrazy. Pamiętam szczególnie wiersz Siergieja Jesienina Żegnaj, przyjacielu. Poeta napisał go własną krwią na ścianie pokoju w hotelu Angleterre w Leningradzie, gdzie go znaleziono. Podczas jednej z wypraw odwiedziłem ten hotel. Niesamowite jest dla mnie, że wiersz napisany w tak dramatycznym momencie życia przez człowieka, który odchodzi z tego świata, może komuś innemu dawać nadzieję, tak jak dawał mnie. Życie jest pełne paradoksów. Kilkakrotnie dotknęły mnie ważne spojrzenia, tak jak to niezwykłe oko Boga bądź oko Bieguna na biegunie północnym, kiedy poczułem, że jakaś tajemnicza siła na mnie patrzy. Albo wcześniej, kiedy w Meksyku spojrzałem w oczy dwóch jaguarów, i na Zanzibarze, gdy razem z Kasią patrzyłem w oczy delfinów. Kiedy szedłem przez Grenlandię i Antarktydę, doświadczałem dziwnych zawirowań czasu i przestrzeni, oglądając swoją przeszłość i przyszłość. Co dalej? Życie nie kończy się na biegunach i krańcach świata, żyje się tu i teraz. W tej chwili prawdziwą wyprawą jest dla mnie rodzina: Kasia, Pola i Kay. Ale mimo wszystko myślę czasami o zdobyciu Mount Everestu albo trzech biegunów w jednym roku: północnego, południowego i Mount Everestu właśnie. Myślałem też o locie w kosmos, choć pamiętam o tym, co mówił Stanisław Lem – że ciągle jesteśmy w kosmosie i lecimy w nim. Niedawno trafiłem na trop niesamowitej historii Paula Bulgerina, który w 1510 r. zawędrował do Santiago de Compostela. Tam na swoje pytanie, czy istnieje ważniejsze duchowe miejsce, usłyszał odpowiedź, że jest nim Naga Góra na Pomorzu. Bardzo go to zdziwiło, bo mieszkał 100 m od niej. Ta anegdotyczna historia pokazuje właśnie, że bieguny są obok nas albo może w nas. Usłyszałem o tej historii właśnie w Santiago i pomyślałem o wyprawie w odwrotnym niż tradycyjny kierunku, czyli od Santiago de Compostela do Gdańska, pieszo przez Hiszpanię Drogą św. Jakuba, rowerem przez Francję i kajakiem do Polski. Odyseja, człowiek w poszukiwaniu wartości. Byłaby to próba zrozumienia współczesnego świata. Ciekawe, jaką drogę przebyliśmy od czasów Paula Bulgerina i w jakim kierunku nawigują Europa i świat? Mądra przegrana Kiedy zastanawiam się nad sensem Biegunów, przypomina mi się także Timajos Platona i historia Atlantydy. Według niektórych Atlantyda leży pod biegunem północnym. Dante umiejscawiał Eden na biegunie południowym. Spotkałem się też z teorią, że Biegun, czyli nieporuszony poruszyciel, jest związany ze Świętym Graalem, tak istotnym dla historii świata. Więc może wokół tych pojęć będzie kręcić się moja następna wyprawa? Co ciekawe, w I w. n.e. niejaki Pomponiusz Mela bardzo przekonująco opisał swoją wizję krańca świata. Cóż za niezwykła zbieżność nazwisk… Wiele osób jest przekonanych, że to pieniądze decydują o sukcesie podobnych wypraw. Ale przecież nie widać, żeby ci najbardziej majętni ludzie wędrowali na bieguny. Pieniądze są ważne, ale nie najważniejsze. Będą, a potem się rozproszą, taką już mają naturę. Jeśli zarabiamy tylko pieniądze, tylko one po nas zostaną. Trzeba zdawać sobie sprawę z tego, co jest priorytetem naszego życia, i panować nad różnymi elementami rzeczywistości. Ważne, by mieć dalekosiężny cel, który nie musi być wartością materialną. Bo twierdzenie, że cel musi być geograficzny albo mierzalny, jest tylko złudzeniem. Nie można bać się paradoksów. Czasami za dobre rzeczy można zostać zlinczowanym, a za złe – nagrodzonym oklaskami. Człowiek jest tym, co daje innym. We wszystkich moich wyprawach przeżywałem całą gamę stanów emocjonalnych, od euforii do klęski. Kiedy spoglądam na to dzisiaj, przekonuję się, że to właśnie porażka uczyła mnie więcej o świecie niż sukces. Nieudana próba trawersu Antarktydy sprawiła, że głębiej spojrzałem na rzeczywistość. Lepsza jest mądra porażka niż pusty sukces. Takie puste zwycięstwa mogą zaprowadzić nas do porażki, a klęski, z których umiemy się podnieść, prowadzą często do prawdziwych sukcesów. To niespełnienie było inspiracją dla mnie do powrotu w świat polarny i świat Arktyki i do wypraw z Jaśkiem Melą na oba bieguny. Kierunek miłość Wszystkie wyprawy były dla mnie ważne, ale nie można zapomnieć o Miłości i o tym, że jest jeszcze wyprawa z Kasią przez całe życie. Z Biegunami i Miłością związane są dwie niezwykłe historie o sile tego uczucia, która pokonała lody. Salomon Andrée w XIX w. wraz z Nilsem Strindbergiem i Knutem Fraenkelem postanowili dolecieć na biegun północny balonem, który nazwali Orzeł. Strindberg zostawił w ojczyźnie narzeczoną. Szwedzi nigdy nie dotarli na biegun, rozbili się po trzech dniach. Walczyli sto dni o przetrwanie, ale im się nie udało. Po 33 latach znaleziono ich ciała. Nils do końca pisał do narzeczonej listy. Anna Charlier długo na niego czekała, ale w końcu poślubiła innego mężczyznę. Nils nosił do końca medalion z jej zdjęciem i jej pukiel włosów. Korespondencję tę Anna dostała po wielu latach. Kiedy umierała, poprosiła męża, żeby jej ciało pochowano przy nim, jej serce miało jednak spocząć przy Strindbergu. Druga historia dotyczy Douglasa Mawsona, australijskiego polarnika. Wyruszając na biegun południowy, również był już zaręczony. Kiedy wracał z wyprawy, był dosłownie wrakiem człowieka: stracił zęby, włosy, z wyglądu postarzał się o kilkadziesiąt lat. Wysłał telegram do narzeczonej, że zwalnia ją z danego słowa, bo niewiele z niego zostało. Na to ona odpisała, że weźmie to, co zostało. Dotknąć tajemnicy Na mojej drodze życiowej spotkałem Magdalenę Grodzką, niezwykłą kobietę. Była żołnierzem Armii Krajowej, brała udział w likwidowaniu konfidentów, pomagała Żydom w ucieczce z getta. Po wielu latach wyjechała do Kanady, aby jednak ostatecznie wrócić do Polski w latach 90. Z jej autobiograficznej książki Szczęściara dowiedziałem się, że kiedy umierał jej mąż, wielkim wsparciem były dla niej moje dzienniki z wypraw na bieguny. Odchodzenie męża było dla niej dochodzeniem na Biegun. Pisała, że czuje, iż razem ze mną dochodzą wspólnie na ten najtrudniejszy Biegun życia. To niesamowite, że moje wyprawy oddziałują na innych. Człowiek strzela, Pan Bóg kule nosi i nie wiemy czasami, gdzie te kule zaniesie. Mówi się, że kto poznał tajemnicę Biegunów, poznał tajemnicę świata. Ja po ich zdobyciu wcale nie czułem, że już wszystko wiem o świecie. Ale dzisiaj im więcej czytam o Biegunie, tym bardziej jest on dla mnie tajemnicą, której udało mi się dotknąć. Wydaje nam się, że to my patrzymy na świat, ale może jest właśnie tak, że to my jesteśmy oczami świata, i to w nas przegląda się świat, odkrywając własne możliwości. W żaden sposób nie jesteśmy od tego świata oddzieleni. Jesteśmy nim. Tekst jest fragmentem książki „Warto podążać za marzeniami. Moja podróż przez życie”, która ukazała się nakładem wydawnictwa G+J 7 listopada. To osobiste świadectwo życia filozofa, który został podróżnikiem i podróżnika, który nie przestał być filozofem. Tytuł, śródtytuły i skróty od redakcji.
Z mojego parapetu patrzy na mnie posążek Indianina z anielskimi skrzydłami (kupiony w małym sklepiku w Oregonie). Przypomina mi on staruszka, który zabrał mnie na stopa w Ameryce, a potem powiedział; „zabrałem cię, bo Anioły trzeba zabierać, a kto wie…
Pamięci Anioła Obok statuetki stoją milcząco dwie pogrzebowe figurki z Etiopii – wymienione krakowskim targiem na tani zegarek w czasie wędrówki przez pustynię. Pamiętam, jak potem niosłem je przymocowane do plecaka przez ponad 200 km. Koło nich kolebał się trzylitrowy kanister na wodę. Nogi zapadały się w piasek. Było gorąco. Bałem się. Na parapecie leży też fajka, wytańczona na Tańcu Słońca w Blood Reserve w Kanadzie. Ona też mi przypomina – Two Crowa, Indianina z doktoratem z biologii morskiej, który patrzy na świat z dystansem wynikającym z wieku i mądrości. On zrozumiał, gdy mu powiedziałem, że chciałbym być stary. Dalej leży pamiątkowy medal podarowany mi przez wielkiego mistrza zakonu templariuszy. Na medalu płonie Jacques de Molay, obok niego w niebo unosi się płaski (jak to na płaskorzeźbie) Duch Święty w postaci gołębicy. Pamiętam przepełnione pamiątkami mieszkanie wielkiego mistrza w Porto i jego śmiech, gdy go zapytałem, gdzie jest św. Graal… Trochę dalej tkwi jak wykrzyknik metalowa figurka tańczącego Sziwy. Hinduski Bóg wytańcza świat. Kupiłem Sziwę w Kalkucie. Kilkadziesiąt metrów od pogrzebowych gat, na których dzień i noc płoną stosy. Spędziłem przy tych stosach noc swoich urodzin. Jadłem słodycze, którymi częstowała mnie rodzina zmarłego, a potem wraz z dziećmi puszczałem w niebo latawce. Kolorowe ogony papierowych „statków” wyglądały na tle wschodzącego słońca jak rower ET u Spielberga. Na moim biurku, koło drukarki, stoi drewniano-skórzany pojemnik na mleko. Pojemnik jest niepozorny. Jakby nieistotny. Jednak gdy go otworzę, ze środka wypływa zapach zjełczałego mleka połączonego z cierpką wonią starej krwi. Przypomniałem sobie, jak piłem z niego w małej wiosce mleko krowy zmieszane z jej krwią. Nomadzi nacinają krowom żyły, by ściągnąć do mleka trochę ich krwi. Potem, zmieszanym ze śliną błotem, zasklepiają rankę, żeby krowa mogła dalej służyć jako chodząca restauracja. Mlekiem i krwią poiła mnie matka poznanego pośrodku pustyni Mojżesza. Kobieta miała gołe piersi, które kolebały się, gdy dwoma kamieniami rozgniatała łupiny ziaren kawy. Dalej leży kamienna głowa Sokratesa z Efezu. Sokrates zajął strategiczne miejsce koło domofonu, tak żebym pamiętał, kiedy ktoś zadzwoni do drzwi, że najważniejsze są odpowiednio postawione pytania, a same odpowiedzi nie mają już tak wielkiego znaczenia. Obok umościła sobie przestrzeń czaszka jelenia z wsadzonymi w oczodoły pękami szałwii z mojego rezerwatu. Przypomina mi mojego brata – peyotlowego szamana Zepa i ceremonie, w których razem wymiotowaliśmy, oraz nasze polowanie na „świętego jelenia”. Pod ścianą stoi na ziemi stara ikona z Rosji, a koło niej, spuszczona ze sznurków, XIX-wieczna lalka szamana z Birmy. Lalkę znalazłem w ciemnym sklepiku gdzieś na północy kraju. Sprzedawca oprowadzał mnie po nim, trzymając w ręku ogarek świeczki. Światło wyciągało z ciemności wiszące na ścianach lalki. Wyglądały tak, jakby żyły. Ich cienie tańczyły na ścianach. Sklep z lalkami znalazłem, wędrując od żeńskiego klasztoru buddyjskiego, w którym mieszkałem, do poznanego dzień wcześniej Żyda polskiego pochodzenia z Australii, który był buddyjskim mnichem i od kilku lat mieszkał w wydrążonym drzewie pośrodku birmańskich lasów. Później tego dnia, siedząc przed drzewem i trzymając na kolanach zawiniętą w stare gazety lalkę, wspominaliśmy kraj, który ja znałem z opowieści mojego ojca, a on swojego. Odmawialiśmy więc specyficzny kadysz za nieistniejącą Polskę – za małe uliczki, za żydowskie dzieci, za smak bajgli. A na zewnątrz drzewa kłóciły się papugi. Otaczają mnie przedmioty z moich wędrówek. Są one moim bankiem pamięci. Twardym dyskiem. Biblioteką aleksandryjską zwojów mózgowych. Moim malutkim notesikiem, w którym nie mniej małym ołóweczkiem zapisuję telefony i spotkania. I nie ma znaczenia, czy te pamiątki są drogie czy tanie, z nieoderwaną jeszcze metką z napisem „made in China”. Nieważne też, czy komuś się podobają, czy nie. Ważne jest to że mają swoją historię do opowiedzenia…