Adrenalina, sport i góry. Wspinaczka lodowa nie tylko dla zaawansowanych
Wspinaczka lodowa staje się coraz bardziej popularna. Czy każdy może spróbować sił i przeżyć ekstremalną przygodę na lodowych ścianach? Najważniejsze jest też bezpieczeństwo, dlatego warto wiedzieć, jak zacząć uprawiać ten sport.
W tym artykule: Co to jest wspinaczka lodowa? Wspinaczka lodowa – od czego zacząć? Jakie raki do wspinaczki lodowej? Jakie ubranie do wspinaczki lodowej? Gdzie w Polsce uprawiać wspinaczkę lodową? Gdzie w Europie uprawiać wspinaczkę lodową? Co to jest wspinaczka lodowa? Wspinaczka lodowa, nazywana inaczej ice climbing, obejmuje różne formy pokonywania lodowców czy zamarzniętych wodospadów. Wspinanie po lodospadach wymaga sporego doświadczenia, odpowiedniej techniki, ale również rozwagi. Z pewnością ten sport jest ciekawym doświadczeniem, ponieważ wspina się pod czymś bardzo ulotnym, jak zamarznięta woda, przybierająca różne formy. Istnieje wiele odmian wspinaczki zimowej, a do najbardziej popularnych należą: wspinaczka lodowa, wspinaczka mikstowa, drytooling. Wspinaczka lodowa polega na pokonywaniu pionowego lodu przy użyciu czekana i raków. Ściany składają się z lodu, sklejki (umożliwia m.in. wbicie raków) i chwytów, które są bardzo podobne do tych ze ścianek wspinaczkowych. Wspinaczka mikstowa polega na pokonywaniu odcinków skalnych i lodowych na jednej drodze wspinaczkowej. Natomiast drytooling to wspinaczka z wykorzystaniem sprzętu typowego dla wspinaczki lodowej, ale na nieoblodzonych drogach skalnych. Uprawiana często jest w terenie, który często można by pokonać klasyczne, czyli w pomocą samych dłoni. O czym warto pamiętać? Przede wszystkim o odpowiednim wyposażeniu i etapowym zdobywaniu doświadczenia, jeśli jest się początkującym wspinaczem. Wspinaczka lodowa – od czego zacząć? Na pierwsze wejścia warto wybrać się z doświadczoną osobą. Może to być instruktor wspinaczki górskiej, przewodnik górski lub znajomy wspinacz. Po pierwsze, trzeba zadbać o bezpieczeństwo. Należy się upewnić, czy dana osoba ma odpowiednie doświadczenie, a w przypadku instruktorów i przewodników – kwalifikacje. Polka pierwszą kobietą na świecie, która przeszła góry Europy podczas jednej wyprawy Anna Liszewska pokonała w sumie 6300 km. Od marca do grudnia 2022 roku przeszła przez 16 krajów. Wyczerpująca trasa prowadziła między innymi przez Alpy i Pireneje. Wybranie kursu z wykwalifikowanym instruktorem (m.in. z Polskiego Związku Alpinizmu) na pewno będzie dobrym rozwiązaniem. Pozwoli poznać najlepsze praktyki i unikać błędów już od samego początku. Często warunkiem koniecznym wejścia na lodospad jest potwierdzenie ukończenia kursu wspinaczki skałkowej. We wspinaczce lodowej trudność wyboru dróg jest mierzona w skali od WI1 do WI8. Początkujący wspinacze zazwyczaj wybierają drogi maksymalnie do trójki. Co do techniki wspinaczki – lodowa nieco różni się od tej skałkowej. W trakcie wspinania trzeba przyjąć pozycję trójkąta równoramiennego. Wspinacz powinien mieć nogi rozstawiane szeroko, szerzej niż ramiona, a stopy na tej samej wysokości. Natomiast ciężar ciała oparty na nogach, nie na rękach, ponieważ należy utrzymać balans i mieć zachowaną odpowiednią sekwencję ruchów wspinaczkowych. Dodatkowo ważna jest też technika wbijania raków w lód, kiedy stopy tak naprawdę stanowią podstawę stabilności i są główną siłą napędową. Jakie raki do wspinaczki lodowej? W przypadku sprzętu wspinaczkowego (tzw. szpej) wszystkie elementy są obowiązkowe, zaczynając od kasku, po uprzęże. Trzeba pamiętać o rakach (nie mylić z raczkami, które używa się w niskich górach w zimie). Najlepszym wyborem są duopointy, szczególnie dla początkujących, ponieważ zapewniają większe wsparcie w lodzie. Kolejnym ważnym elementem sprzętu jest czekan techniczny, którego ostrza mają być ostre i najlepiej do lodu. Oprócz tego uprząż wspinaczkowa z uchwytami na karabinki sprzętowe. Ważną częścią są też śruby lodowe, których długość zależy w dużej mierze od doświadczenia wspinaczkowego i tego, czy budujemy stanowiska ze śrub. Śruby takie mogą mieć długość od 10 cm do 22 cm. Co do tzw. sprzętu pobocznego,należy mieć plecak (35–45 litrów) oraz zestaw ABC lawinowe, czyli łopata, detektor i sonda lawinowa. Jakie ubranie do wspinaczki lodowej? W przypadku wyboru sprzętu i ubioru dobrze jest poradzić się doświadczonych wspinaczy czy instruktora. W warunkach zimowych trzeba zaopatrzyć w odzież membranową, która ochroni nas przed wodą z topniejącego lodospadu. Dobrze mieć ze sobą też grubszą kurtę z wypełnieniem puchowym lub z puchu syntetycznego, tzw. stanowiskową. Po to, aby założyć ją podczas przestoju, kiedy np. czeka się na kolejkę do wspinania. O czym warto jeszcze pamiętać? Na pewno trzeba zabrać ze sobą kilka par rękawic lub często podwójne pary tych samych ubrań, by mieć do ewentualnego przebrania. Dodatkowo należy rozważyć też posiadanie okularów czy przyłbic (w zależności od pogody), które chronią oczy przed promieniowanie UV, ale również przed odpryskami lodu. „Dziewczyny chodźcie w góry!" Pierwszy festiwal kobiecego outdooru w Polsce O Cosy Outdoor Festival, pierwszym festiwalu kobiecego outdooru w Polsce, opowiada Joanna Długowska, współzałożycielka Fundacji Dziko. Gdzie w Polsce uprawiać wspinaczkę lodową? Miejsca do wspinaczki lodowej w zimie są nie tylko w górach wysokich, jak Tatry, ale również tych niższych, co jest idealnym miejscem dla początkujących wspinaczy. Wśród takich miejsc są m.in. Karkonosze (np. w rejonie Śnieżnych Kotłów, Kotła Małego Stawu), Beskid Niski (okolice Rudawki Rymanowskiej) czy Góry Sowie (teren nieczynnych kamieniołomów w Głuszycy Górnej). Natomiast bardziej wymagające i najdłuższe ściany są w Tatrach, jak te po stronie polskiej. Laboratorium w Dolinie Gąsienicowej i Kuluar Kurtyki oraz Lodospady pod Żabimi Wrótkami w Dolinie Rybiego Potoku. Lodospadów w Tatrach jest niewiele i z reguły są poukrywane wysoko w dolinach, co powoduje, że czas spędzony na podejściach czasami przewyższa czas wspinaczki. W słowackich Tatrach są to doliny m.in. Dolina Białej Wody, Dolina Staroleśna czy Dolina Wielicka. Najwięcej jednak lodospadów jest niedaleko regionu Słowacki Raj. – Wspinanie lodowe jest jedną z najpopularniejszych zimowych dyscyplin wspinaczkowych w krajach alpejskich. W Polsce jest dyscypliną niezbyt popularną ze względów praktycznych – miejsc do wspinania lodowego jest u nas niewiele. Czy warto spróbować? Absolutnie, dla mnie to najbardziej estetyczna forma wspinania. Drogi lodowe to zazwyczaj bardzo eleganckie, efemeryczne linie, a samo wspinanie w lodzie zapewnia mnóstwo emocji. Od satysfakcji z pokonania drogi, przez estetykę ruchu, po sporą dawkę emocji w przypadku wspinania po trudnych lodospadach – opowiada Krzysztof Rychlik, instruktor wspinaczki lodowej. Gdzie w Europie uprawiać wspinaczkę lodową? Wśród topowych miejsc do wspinaczki lodowej w Europie zazwyczaj wymienia się: Włochy, Norwegię (region Rjukan), Szwajcarię (Kandersteg). Najbardziej popularnym miejscem jest włoska Dolina Aosty, gdzie jest znajdują się setki dróg lodowych. W Parku Narodowym Gran Paradiso są dwie równoległe doliny, gdzie wyznaczono ponad 140 lodowych dróg, których stopień trudności jest zróżnicowany. Prawie większość tych lodowców znajduje się blisko miejsc parkingowych. Dlatego również dolina ta należy do jednych z najłatwiej dostępnych miejsc wspinaczkowych w Europie. Natomiast w Norwegii najbardziej znanymi wodospadami do wspinaczki są Anakje, Bullen, Jomfrua i Ozzimosis. Sezon wspinaczkowy trwa od listopada do kwietnia. Najwięcej osób odwiedza Rjukan w lutym podczas Festiwalu Lodowego, który przyciąga wspinaczy lodowych z całego świata. We wspinaczce lodowej, tak jak w każdym sporcie, należy być cierpliwym i nabierać doświadczenia, by w pełni cieszyć się możliwościami, jakie daje. Początkujący wspinacze mają szansę trenować w Polsce, a ci bardziej zaawansowani mają stosunkowo bardzo blisko np. do Włoch, by zmierzyć się z większymi lodospadami. Nasz ekspert Magdalena Bryś Entuzjastka biegania ultra, szlaków długodystansowych i fotografii sportowej. Lubi pisać i rozmawiać z osobami, które podejmują różne wyzwania m.in. sportowe i te dosyć ekstremalne, by poznać ich motywacje i działanie.
Lodowce się rozpuszczają wskutek globalnego ocieplenia. Topniejące górskie szczyty mogą zabić tysiące osób. Co na to nauka?
W Alpach naukowcy starają się wprowadzić systemy ostrzegające ludzi i informujące o osuwiskach i powodziach spowodowanymi rozpadaniem się lodowców przez zmiany klimatyczne.
W tym artykule: Nadciągająca katastrofa Niewidzialne zagrożenie Na najbardziej śmiercionośnej górze Europy Nawet najbardziej doświadczeni wspinacze mieli problemy Ludzie ciągle są nieświadomi Na majestatycznej Marmoladzie, królowej włoskich Dolomitów, pierwsza niedziela lipca była pięknym dniem dla turystów. Niebo prawie bezchmurne i ciepłe 27 stopni Celsjusza. Wtedy z lodowca, największego w paśmie górskim, oderwał się odcinek wielkości dwóch boisk piłkarskich. Lód i gruz pędził z siłą zapadającego się wieżowca. Jedenaście osób, w tym dwóch doświadczonych przewodników górskich, już nie wróciło do domów. – Widziałem zdjęcia tego, jak to wyglądało przed upadkiem i zabrałbym tam tego dnia własnego syna – mówi Alberto Silvestri, włoski przewodnik. Dla alpinistów i mieszkańców tragedia była przerażającym przypomnieniem tego, jak bardzo piękno gór maskuje związane z nimi ryzyko. Pasma górskie obejmują jedną czwartą całej Ziemi. Miliony ludzi, którzy nazywają je domem, zawsze żyły z poczuciem zagrożenia. Teraz to zagrożenie jest większe przez zmiany klimatyczne. Temperatura rejonów górskich wzrosła o 50% szybciej niż temperatura na świecie. Przez to podczas zdobywania szczytów Himalajów alpiniści porzucają teraz kombinezony ekspedycyjne na rzecz lżejszych kurtek. Takie kurtki jednak nie posiadają odpowiedniego zabezpieczenia, co dla alpinistów stanowi niebezpieczeństwo. Naukowcy obliczający ryzyko klęsk żywiołowych w górach, tacy jak Perry Bartlet z Federalnego Instytutu Badań nad Lasami, Śniegiem i Krajobrazem w Szwajcarii, musieli zaktualizować swoje modele. – Skala tego, co obliczamy, zmieniła się całkowicie. Wydarzenia są znacznie większe – mówi badacz. Na początku października kolejny lodowiec zawalił się w Patagonii, a w Kirgistanie w lipcu. Gdy wieczna zmarzlina się rozmraża, skała i gleba, przyzwyczajone kiedyś do temperatur poniżej zera, osuwają się. Wędrowcy na wysokości i mieszkańcy u podnóża zmagają się z istotnym pytaniem: Jak mogą nadal być bezpieczni, kiedy coraz częściej dochodzi do osunięć? Nadciągająca katastrofa To pytanie, które nęka Roberto Rotę, burmistrza górskiej wioski Courmayeur. Jest ona położona po włoskiej stronie Mont Blanc, najwyższego szczytu Europy Zachodniej. Niestabilne zbocze Monte de la Saxe mogłoby uwolnić tyle skał i gleby, że zostałoby to zarejestrowane przez sejsmografy na całym świecie. Nad przysiółkiem Planpincieux, z dwóch niepewnie zawieszonych lodowców może spaść tyle lodu, ile by wypełniło dwa Empire State Building. W najgorszym przypadku, zdaniem Roty, całkowicie zniszczyłoby to cały Planpincieux. Na Rocie spoczywa ogromna odpowiedzialność. Były instruktor narciarski czasem się zastanawia, czy podjął słuszną decyzję o pracy za biurkiem. Ale wierzy w skuteczność systemów, które są ciągle ulepszane. Naziemny radar skierowany do niestabilnych szczytów i zboczy mierzy ruch lodu przez całą dobę. Jeśli prędkość wzrośnie, rośnie również szansa, że lodowiec się zawali. Analizowane są również zdjęcia satelitarne i z dronów. Rota otrzymuje codziennie maila o godz. 14 z danymi i analizami. W dobre dni widzi żółtą tabelkę wskazującą na zagrożenie zawaleniem się lodowców średniego poziomu. W najgorsze dni tabelka jest mocno czerwona. Miejscowi, tacy jak Guiliana Patellani pamiętają jedną sytuację. Dwa lata temu sygnalizacja świetlna wzdłuż drogi do Planpincieux zmieniła się na czerwoną, powstrzymując ludzi przed przejściem do strefy potencjalnej katastrofy. Na telefonach osób w zagrożonych obszarach pojawiły się alerty. Zaniepokojeni ratownicy zapukali do drzwi kamiennego domu, instruując Patellani i jej rodzinę, aby spakowali swój najcenniejszy dobytek i przenieśli się na awaryjne miejsce ewakuacji. Po dwóch nocach, gdy niebezpieczeństwo ustąpiło, wprowadzili się z powrotem. Tego lata otrzymała informację, że mieszkanie tam w czasie upałów jest już zbyt niebezpieczne. Ale nikt tu się nie martwi. Miejscowi widzieli już lawiny i osunięcia skalne, mówi Patellani. Dom, który jej babcia zbudowała w 1936 roku, nigdy nie został dotknięty. – I mamy system monitorowania – mówi jej nastoletnia wnuczka Cecilia, która spędziła lato zbierając grzyby i jagody. Niewidzialne zagrożenie Ale nie wszystkiemu można zapobiec. W potoku ,zaledwie kilkaset metrów od ich domu rodzina pokazuje mi zniszczenia spowodowane osuwiskiem, wywołanym ulewnym deszczem w piątkowy wieczór tego roku. 21-metrowa ściana skał i głazów zburzyła dwa mosty, odcinając przysiółek. Rozbiła też akwedukt, pozostawiając 30 tys. osób bez wody pitnej. – Nigdy nie będzie stuprocentowego bezpieczeństwa – mówi Fabrizio Troilo z Secure Mountain Foundation. W jego siedzibie radary monitorują dolinę Aosty i zbocze Monte de la Saxe. W górnej części doliny Daniele Giordan, geolog z włoskiej Narodowej Rady ds. Badań Naukowych, spędziła ostatnie 10 lat na doskonaleniu systemu monitorowania lodowców. Prognozy i scenariusze są teraz tak precyzyjne, że on i jego koledzy są przekonani, że jest to jeden z najlepszych systemów na świecie. Być może wzór do naśladowania dla innych. Regularnie latają helikopterami nad 180 lodowcami regionu. Wypatrują nowych szczelin. Aktualizują katalog zdjęć, aby monitorować ich ewolucję i wędrują do jezior polodowcowych, które mogą zostać zniszczone. Nie wszystko da się jednak przewidzieć. Roztopiona woda gromadząca się wewnątrz lodowca jest poważnym problemem. Tylko tego lata stopiło się z kilka metrów grubości lodowców Alp. Była to ilość tak dramatyczna, że znacznie przekroczyła najgorsze prognozy naukowców do tej pory. – To wszystko są obserwacje powierzchni. Są procesy, których nie widzimy, ponieważ zachodzą wewnątrz lodowca – mówi Giordan. Po francuskiej stronie Mont Blanc Jean-Marc Peillex, burmistrz kurortu Saint Gervais wie, ile zniszczeń może spowodować ukryta woda roztopowa. W 1892 roku woda wewnątrz lodowca Tête Rousse nabrała tak dużego ciśnienia, że przebiła lód jak balon. Fala o długości prawie 40 metrów niosła lód, śnieg i gruz, zabijając 200 osób. Tylko szkoła podstawowa została nietknięta. Po katastrofie władze niemal co roku zaczęły wiercić otwory w lodowcu, mając nadzieję, że nadmiar wody spłynie. Przez dziesięciolecia nic się nie wydarzyło. W 2009 roku naukowcy, którym zadaniem było sprawdzenie projektu stwierdzili, że po prostu wiercono zbyt wysoko. Głębiej znajdowało się 80 tys. metrów sześciennych wody, wystarczających do wypełnienia 32 basenów wielkości olimpijskiej. Ten zbiornik mógł ponownie rozerwać lodowiec. – To było czyste szczęście, że znaleźliśmy to na czas – mówi Peillex. Woda jest teraz regularnie odprowadzana we właściwych miejscach. A jeśli to się nie powiedzie, czujniki zwisające z lin nad lodowcem uruchomią nowy system alarmowy. Miejscowi mieliby 15 minut na ucieczkę na wyższe wzniesienie. Na najbardziej śmiercionośnej górze Europy Utrzymanie bezpieczeństwa dla 20 tys. osób, które każdego roku próbują zdobyć Mont Blanc, było drugim bólem głowy Peilleksa. Postrzegany jako łatwa wędrówka, szczyt zamienił się w pozycję z listy rzeczy do zrobienia dla niedoświadczonych turystów. Posiada również rekord śmiertelności na górach kontynentu, a każdego roku umiera tam około 100 osób. Kiedy tego lata nawet nocne temperatury na szczycie były powyżej zera, osunięcia się skał stały się jeszcze częstsze. Góra stała się zbyt nieprzewidywalna. Lokalne stowarzyszenia przewodników odwołały wyjazdy na szczyt, a władze wydały ostrzeżenia. Peillex zaproponował, aby każdy, kto nadal próbuje zdobyć szczyt, zdeponował 15 tys. euro, co wystarczy na pokrycie działań ratunkowych i pogrzebu. To rozwiązanie jednak nie zostało wprowadzone. Przed końcem lipca zamykano wysokogórskie schroniska, takie jak ostoja Goûter na wysokości 3814 metrów n.p.m. Bez schronienia i przewodników dwudniowa wycieczka stała się prawie niemożliwa. Jednak około tuzina osób dziennie wciąż próbowało – mówi Tsering Sherpa z „Brigade Blanche”. To zespół rozmieszczony przed Saint Gervais w celu patrolowania tras na szczyt. Wędrowcy bez raków, czekanów czy ciepłych kurtek byli zmuszeni zawrócić. 10 najbardziej niebezpiecznych gór świata [RANKING] Majestatyczne, niedostępne, a przez to jeszcze bardziej kuszące. Te wysokie szczyty zbierają wśród wspinaczy największe żniwo. Kiedy odwiedziłam to miejsce na początku września, pogoda uspokoiła się, a schroniska właśnie zostały ponownie otwarte – mówi Tsering Sherpa. W biurze Saint Gervais Mountain Guide Company, jednej z najstarszych firm tego typu na świecie, grupa młodych lekarzy ze Szpitala Uniwersyteckiego w Montpellier planowała ostatnie przygotowania do zdobycia szczytu. Byli zachwyceni, że mogą dostać się na górę. Wzięli udział w czterodniowym kursie przygotowawczym. Tam zaaklimatyzowali się oraz ćwiczyli używanie czekanów lodowych i chodzenie z rakami. Takie kursy cieszą się coraz większą popularnością. Przewodnicy twierdzą, że zauważają, że klienci są bardziej świadomi ryzyka. Nawet najbardziej doświadczeni wspinacze mieli problemy Ale tego lata warunki były tak niestabilne, że nawet doświadczeni alpiniści odczuwali trudy wspinaczki. Alpejskie organizacje ratownicze miały więcej pracy i zgłoszeń niż kiedykolwiek. Często znajdowali już tylko ciało wspinacza, który ginął przez osunięcie się kamieni kilka dni uznanych za stabilne. W samej prowincji Salzburg w Austrii odnotowano w tym roku 24 zgony w wysokich górach. – To więcej zgonów niż kiedykolwiek mieliśmy. Nawet dla najbardziej profesjonalnych wspinaczy warunki stały się bardzo trudne – mówi ratowniczka górska i treserka psów Maria Riedler. Niepisane zasady, które przez pokolenia zapewniały alpinistom bezpieczeństwo, już nie obowiązują. Przeprawa przez odcinek Grand Couloir Mont Blanc, czyli 30-sekundowe przejście przez niestabilne skały, była uważana za najbezpieczniejszą wczesnym rankiem. W lipcu tego roku głazy spadały tam przez całą dobę. – Zdecydowanie góry będą stawały się coraz bardziej niebezpieczne – mówi Pietro Picco, przewodnik, który dorastał u podnóża masywu Mont Blanc. Niektóre trasy nie są już do przejścia. W przypadku innych wzrósł wymagany poziom umiejętności, w wyniku czego przewodnicy przyjmują coraz mniejsze grupy. – Jeśli chcesz wspiąć się na szczyt, będziesz musiał być w 100 procentach gotowy na zmianę planów – mówi Picco. On i inni przewodnicy przewidują, że sezon wspinania się na szczyty takie jak Mont Blanc zakończy się w lipcu i być może ponownie rozpocznie się jeszcze przez kilka tygodni we wrześniu. Coraz częściej, gdy szczyt nie jest bezpieczny, wędrowcy będą musieli wybrać alternatywne zajęcia. Np. zdecydować się na jazdę na rowerze, wspinaczkę skałkową lub kanioning. Ludzie ciągle są nieświadomi W Courmayeur burmistrz Rota pracuje nad nowym zestawem piktogramów, które ostrzegałyby ludzi. Zazdrości burmistrzom nad włoskim wybrzeżem, gdzie jedna czerwona flaga trzyma turystów z dala od wody. Lodowiec wielkości połowy Polski roztapia się w błyskawicznym tempie. Co to oznacza dla poziomu mórz? Lodowiec zagłady, bo tak również jest nazywany, roztapia się w znacznie szybszym tempie, niż przewidywali to naukowcy. Nowe badania wykazały, że wkrótce może całkowicie zsunąć się do ... Peillex również chciałby, aby ryzyko zostało potraktowane poważniej. System alarmowy dla lodowca kosztował 7 milionów dolarów, ale gdy przypadkowo włączył się alarm spowodowany przez burzę, ewakuowano tylko około jedną piątą mieszkańców. – Po tych wszystkich wysiłkach na rzecz ochrony ludzi, nie robią ostatniego kroku, aby się chronić – mówi. Stoi przed dziesiątkami nowych domów zbudowanych w obszarze, gdzie lawina lodu i śniegu z 1892 roku była wyższa niż szczyt tsunami w Japonii w 2011 roku. Dziś zabiłaby nie 200, ale 2000 osób. – Musimy zrozumieć, że natura jest silniejsza od nas. I że to my musimy zmienić nasze postępowanie – dodaje Peillex.
Natura człowieka „Nic nie szkodzi, jeśli teraz nawet umrzemy z głodu, najważniejsze, że jesteśmy bezpieczni. To najlepsza chwila mojego życia” – wyznała jedna z bohaterek reportażu Życie po ISIS (str. 66), gdy udało jej się wraz z mężem i dziećmi uciec z zajętego przez siły Państwa Islamskiego Mosulu, gdzie przeżyli piekło. Te słowa przypomniały mi pewną historię z przeszłości. Byłam wtedy dzieckiem, to był piękny beztroski dzień, cieszyliśmy się słońcem w zaśnieżonym ogrodzie przed domem. I nagle zobaczyłam łzy w oczach mojej babci. Podbiegłam do niej i zapytałam, dlaczego płacze – babcia płakała rzadko. To, co wówczas powiedziała, mocno mną wstrząsnęło: – Przeżyłam dwie wojny światowe i kolejnej nie przeżyję, nie dam rady. To była jej reakcja na stan wojenny ogłoszony w niedzielę 13 grudnia 1981 r. Dla kobiety, która doświadczyła tego, co moja babcia, co wszyscy wówczas, był to jeden z najtragiczniejszych dni w życiu. Po latach odbudowywania wiary w przyszłość, w to że ludzkość wyciągnęła wnioski, jej świat po raz kolejny miał się zawalić. Szczęśliwie tak się nie stało. Moje dzieciństwo przesiąknięte było historiami dziadków. O strachu, głodzie, śmierci i rozpaczy. Wiedziałam, że wojna jest największym złem, że niszczy ludzi psychicznie, odbiera im dobytek, godność, nadzieję, życie. A jednak wiek XXI nie jest wolny od wojen, konfliktów i nienawiści. Można wręcz odnieść wrażenie, że ludzkość znów zmierza w tę stronę. Oby historia ISIS przyniosła opamiętanie. Ale przed naszym gatunkiem stoją kolejne trudne wyzwania – właśnie dokonuje się rewolucja w możliwościach manipulowania DNA. Naukowcy odkryli sposób, jak je modyfikować, aby osobniki potomne automatycznie dziedziczyły pożądane cechy rodziców. Dzięki temu będzie można wyeliminować ciężkie genetyczne choroby albo tak zmodyfikować geny np. komarów, by nie przenosiły wirusów malarii czy zika. Choć może się to okazać jednym z największych przełomów w medycynie, ta metoda budzi też uzasadnione obawy. Teraz to nasza wola być może będzie decydować o ewolucji gatunków. Mimo że cele modyfikacji DNA są szczytne, otwierają one również furtkę np. do tworzenia „dzieci z katalogu”. Któż nie chciałby mieć potomka geniusza o wyglądzie Brada Pitta i sile Arnolda Schwarzeneggera? A to już zabawa w Boga. Jej efekty mogą być trudne do wyobrażenia.
34 - Rewolucja DNA Władzę nad światem natury, dzięki metodzie szybkiego wprowadzania zaprojektowanych zmian w genomie do całej populacji gatunku, mamy na wyciągnięcie ręki. Rzecz w tym, że prócz niebywałego postępu w leczeniu chorób może też przynieść skutki, których nawet nie jesteśmy w stanie przewidzieć. Tekst Michael Specter Zdjęcia Greg Girard 56 - Zmiany klimatu Na Ziemi jest już 7 mld ludzi i wszyscy chcą korzystać z dobrodziejstw cywilizacji. Dlatego potrzebujemy ogromnych ilości energii, a jej pozyskiwanie najbardziej zmienia nasz klimat. Wielu ludzi wątpi w realność tego problemu, ale to nie jest żaden naukowy spisek. Czy tego chce, czy nie, ludzkość czeka radykalne przeorganizowanie sposobu życia. 66 - Życie po Isis Państwo Islamskie, które opanowało znaczne obszary pogrążonego w powojennym chaosie Iraku, teraz cofa się pod naporem sił międzynarodowej koalicji. Pozostawia po sobie obrazy szalonej, brutalnej destrukcji, która – co najdziwniejsze – dotyka nie tylko przeciwników ISIS, ale także jego zwolenników. Tekst James Verni Zdjęcia Moises Saman 88 - Łąki dla krwawiących serc Dżelady – jedyne na świecie trawożerne małpy – mają się nieźle na sawannach regionu Menz-Guassa w Etiopii. Jak ten bogaty ekosystem przetrwał w drugim pod względem populacji kraju w Afryce, zaorującym wciąż nowe grunty? Dzięki niezwykłej wielowiekowej umowie społecznej. Tekst Craig Welch Zdjęcia Jeffrey Kerby i Trevor Beck Frost 112 - Modele Chaosu Jak wyglądałyby nasze miasta po kataklizmie, który unicestwiłby ludzkość? Jak natura brałaby je we władanie? Lori Nix i Kathleen Gerber próbują to pokazać w swoich zminiaturyzowanych dioramach będących połączeniem poglądowych makiet i dzieł sztuki. Tekst Jeremy Berlin Zdjęcia Lori Nix i Kathleen Gerber
Czy jest jakiś pożytek z marznącej mżawki w górach? Owszem! Będzie się po czym wspinać!
Powierzchnia jeziora trzeszczała przy każdym kroku. Świeży grudniowy lód nie zachęcał do podróży w poprzek zamarzniętego Newfound Lake (pol. „jezioro nowo odnalezione”). – Pospiesz się, bo jak pęknie, to my będziemy odnalezieni. Ale dopiero na wiosnę! – krzyczał Paul, mój amerykański przyjaciel i partner wspinaczkowy. Dźwięczące odgłosy uderzeń naszych butów i kijków trekkingowych o lód oraz dalekie stuki pękającej pokrywy jeziora dopingowały lepiej niż niejeden program motywacyjny w korporacji. – Biegnę, biegnę! Już wrzucam trzeci bieg terenowy! – wydarłem się do niego i mamrocząc pod nosem wszystkie znane mi angielskie przekleństwa, ruszyłem z ciężkim plecakiem z kopyta przez gładką taflę. Błysk lodu w oku Nie wspinałem się zimą 15 lat. Po jednym sezonie w Tatrach oświadczyłem swoim kumplom, że dla mnie wspinanie plus zima równa się Afryka. Zwiedziłem z liną pół afrykańskiego kontynentu i nie żałowałem. Dopiero pobyt w New Hampshire, w północno-wschodniej części USA – i niegasnący entuzjazm Paula dla wspinania zimowego – zdołały zmienić moje nastawienie. – Nigdzie na świecie klimat nie jest tak sprzyjający do wspinania lodowego jak tutaj – zachęcał mnie tygodniami już od wczesnej jesieni. Kiedy zorganizował mi buty, raki i czekany, nie było wyjścia: trzeba było ruszyć na mróz. Dwie godziny samochodem na północ od Cambridge, koło Bostonu, gdzie wtedy mieszkałem, wilgotne ciepłe wiatry wiejące od Florydy wzdłuż Apallachów spotykają się z lodowatymi powiewami nadciągającymi z północnej Kanady. Na dodatek w miejscu zetknięcia się tak skrajnych mas powietrza wyrasta spory masyw górski. Każdej zimy jest tak obficie obsypany śniegiem i oblany lodem, że nazwano go Górami Białymi. Jego ściany, zbocza i okolice pokryte są zamarzniętą skorupą od listopada aż do kwietnia – nic więc dziwnego, że dla wschodniej części USA góry stanu New Hampshire są wymarzonym miejscem do uprawiania wspinaczki lodowej. Samo wspinanie lodowe to nic innego jak wchodzenie w górę po zamarzniętej wodzie płynącej po skale. Wspinać się można po skutych lodem: wodospadach, omszałych wilgotnych płytach i mokrych, cieknących skalnych kominkach. – To właśnie najbardziej lubię we wspinaniu zimowym. Że można zachwycić się ścianą kompletnie nieatrakcyjną latem – mówi Paul. Kiedy jest ciepło, pies z kulawą nogą nie popatrzyłby na takie omszałe mokre „rzęchy” – jak nieatrakcyjne ściany nazywają wspinacze. Zimą wystarczy, że zaskrzy się na nich trochę lodu i wspinaczom już błyska ogień w oku! Lodowe organy – Spociłeś się. Pewnie ze strachu! – zażartował Paul. – Zobaczysz, co będzie dalej! – dodał i zszedł z tafli jeziora, siadając na skalnej półce. Przed nami było jeszcze krótkie, ale syte podejście – jakieś 100 m stromego zbocza usianego wielkimi głazami – nad którym wisiał lodospad. – Czas założyć raki – pomyślałem i przypiąłem je na sztywne plastikowe buty do wspinaczki zimowej. Kwadrans później, ubożsi o tabliczkę czekolady, stanęliśmy u podnóża 50-metrowej, pionowej ściany lodu. To, co z daleka wyglądało na płaskie jak lustro, z bliska przypominało kościelne organy – kolejne nacieki, czasami jeden na drugim, a czasami obok siebie, tworzyły konstrukcje przypominające barokowe piszczałki. Wzrok aż gubił się w tym labiryncie wielkich niebieskawych słupów, grzybów, sopli i delikatnych firan z pomniejszych sopelków. Stałem jak wryty. – A nie mówiłem! – triumfował Paul. – Latem ty mi pokazywałeś skały, teraz ja ci pokażę lody. Wyciągaj szpej. Na dole lód był gładki jak szkło. Promienie słońca wytapiały co nieco z górnej partii lodospadu i dolatujące do podstawy ściany krople wody wygładziły tę część tak, że wyglądała niczym szyba w porsche. Wkręciłem w lód dwie specjalne tytanowe śruby do asekuracji, wpiąłem w nie karabinki i szybko dowiązałem łączącą nas linę. Bombowe zajęcie Paul ruszył pierwszy. Ostrożnie, jak przystało na amerykańskiego lekarza, wbił czekan w lód i obciążył go, żeby sprawdzić, czy „trzyma”. Potem drugi, a w końcu zaczął delikatnie kopać lodową ścianę, by posadzić w niej przednie zęby raków. Stanął na tej nodze i zaczął wykuwać stopień na drugą. – Twardy lód! Uważaj, jak będziesz szedł, bo słabo siadają przyrządy i można łatwo zlecieć – rzucił z góry i krok po kroku skradał się w górę. Wkręcił śrubę, wpiął linę i przeszedł jeszcze kilka metrów, nim zniknął między lodowymi kolumnami. Słychać było jedynie miarowe sapnięcia i uderzenia raków i czekanów. Stałem z liną w rękach, asekurując go z dołu, i rozglądałem się po okolicy. Długie rynnowe jezioro Newfound było otoczone łagodnymi górami, z których spadało w stronę jeziora kilka mniejszych lodospadów. Daleko na horyzoncie rysował się masyw Góry Waszyngtona – najwyższego szczytu północno-wschodnich stanów USA, na którym zarejestrowano niepobity przez 76 lat światowy rekord siły wiatru. W połowie kwietnia 1934 r. wiało tam z niewiarygodną prędkością... 372 km/h! Dziś jednak aura była łaskawsza – lekki powiew, słońce i zaledwie kilka stopni poniżej zera wprowadzało mnie w lekkie rozleniwienie. Wrzask Paula w ułamku sekundy wyrwał mnie z zadumy nad pięknem przyrody. – Lód! – krzyknął z góry na całe gardło, ostrzegając mnie, że coś leci mi na głowę. Latem krzyczymy „kamień!” i każdy wspinacz odruchowo kuli się i zwiewa pod jakiś nawis. Często powtarzana w górach historia mówi o początkującym taterniku, który zamiast natychmiast dać nogę, spojrzał w górę, żeby sprawdzić, skąd leci ów kamień. Dostał wprost w otwarte usta, co kosztowało go utratę kilku zębów. Zanim do mnie dotarło, że okrzyki „kamień” i „lód” oznaczają to samo zagrożenie, moje stanowisko zostało zbombardowane z wysokości 20 m bryłami lodu, które ukruszyły się pod uderzeniami czekana Paula. Jeden nawet wcelował prosto w moją głowę, aż zadudniło. Na całe szczęście mój przewidujący partner wyposażył mnie też w porządny kask, za co od razu podziękowałem mu w myślach. Pozycja mroźnego pająka Paul zjechał z góry zmordowany i szczęśliwy. – Twoja kolej – rzucił i wpiął się w stanowisko. Ruszyłem w górę. Czekan, raki, czekan, raki – ruch za ruchem. Powoli przypominałem sobie zapomniane umiejętności i przesuwałem się coraz wyżej. Co kilka metrów wkręcałem śrubę lodową do asekuracji i rozglądałem się, wypatrując najlepszego lodu. Wspinacze skalni często lekceważąco wyrażają się o wspinaczce na lodospadach – mówiąc, że co to za sztuka się wspinać, jak samemu rakami i czekanami kuje się chwyty i stopnie. Nic bardziej błędnego! Wyczucie, którędy pójść, w jakim rodzaju lodu najlepiej utrzymają się przyrządy i jak zachowa się lodowa „polewa” pod ciężarem wspinacza, jest tak samo ważne, jak umiejętność układania latem palców na chwytach i przyjmowania na skale wysmakowanych pozycji pająka. W jednym wspinanie na lodospadach ma nad wspinaczką latem przewagę – kiedy ściana jest wygładzona przez warstwę lodu, pion pod nogami wydaje się tak nieprawdopodobnie pionowy i przepaścisty, że przyprawić może o zawroty głowy! Byłem już w górnej połowie ściany, kiedy zaczęły mi drżeć łydki. Nie z lęku wysokości (mam nadzieję!), ale ze zmęczenia od długiego już stania na przednich zębach raków. – Pięty w dół! – wykrzyczał do mnie Paul, który właśnie wypatrzył mnie z dołu. – Wy wszyscy skałkowcy robicie ten sam błąd! – dodał. Posłuchałem go i poszło nieco łatwiej. 10 minut i litr potu później byłem na końcu lodospadu – zmęczony i szczęśliwy po raz pierwszy mogłem stanąć na całych stopach i odpocząć. Jeszcze tylko przywiązanie się do pobliskiego drzewa, 50-metrowy zjazd na linie i stałem na ziemi obok Paula, czekając na pochwały kumpla. – Gotów na przygodę? To pakuj się szybciutko, bo teraz to pokażę ci coś naprawdę trudnego! – rzucił ku mojemu zaskoczeniu i już po chwili ruszył w dół. Śniadanie mistrzów Godzinę później, zamiast rozgrzewać ciało i umysł herbatą z whisky, zaparkowaliśmy u podnóża Rumney. Tych kilkanaście skalnych ścian wysokości od 10 do 80 m, rozrzuconych po lesie w części Gór Białych zwanej Górami Grzechotnikowymi, jest tak sławne wśród amerykańskich wspinaczy jak Luwr wśród miłośników malarstwa. Wspinałem się w tamtejszych łupkach kilkakrotnie latem i wspominałem to bardzo miło. – Latem wspinamy się po lewej. Zimą po prawej – powiedział Paul i przez mały zagajnik poprowadził mnie pod oblodzoną skalną ścianę, gdzie... odbywał się prawdziwy piknik! Zamiast samotności zdobywców – kilkudziesięciu hałaśliwych wspinaczy. Zamiast nastroju „ekstremalno-adrenalinowego” – luz, termosy, kanapki i próbujące swoich sił dzieciaki. Zamiast odgłosów natury – w powietrzu słychać kolędę Jingle Bells puszczaną z iPhonów z głośniczkami. – Tak się tu bawimy – skonstatował z zadowoleniem Paul i zaklepał dla nas jeden z lodospadów wijących się niczym grzechotnik. Tym razem zadanie było trudniejsze, bo lód na pionowej ścianie pojawiał się i znikał, więc do przejścia na drodze były też fragmenty skalne. Szybko wbiliśmy się w ścianę, ale Paul, który jest ekspertem od lodospadów, a w skale radzi sobie średnio, nie mógł przebrnąć jednej ścianki. Przymierzał się kilka razy i kiedy po kolejnej próbie odpadł i przeleciał się w powietrzu na linie dobrych kilka metrów, zjechał zrezygnowany. – Ty spróbuj – powiedział, wręczając mi swój najlepszy czekan. Przez 10-metrowy lodospad przedarłem się w miarę łatwo. – Z tym czekanem to każdy by przeszedł – docinał mi z sympatią Paul. Wyżej była ładna skalna ściana, ale po pierwszej próbie i ja na niej utknąłem. – Taki mistrz skały, a grzebie się jak kursant! – zagrzewał mnie do boju partner. Poruszanie się po pionowej skale w plastikowych sztywnych butach z rakami, zamiast w mięciutkich letnich trzewikach skałkowych, zakrawało na jakiś absurd. – Pewnie będę tego żałował, ale muszę spróbować – powiedziałem i odpiąłem jeden rak. But, chociaż daleki od doskonałości, jakoś dawał się ustawić na skalnych stopniach. Metr po metrze przedarłem się przez ściankę. Odetchnąłem dopiero, gdy znów wbiłem czekan w lód. Radość ustąpiła zwątpieniu dwa metry dalej. – Czy to jest ta chwila żalu? – żartował z dołu Paul, kiedy zobaczył, jakie „orły” wyczyniam, wspinając się z jednym rakiem. Nie wiem, jakim cudem doszedłem do końca ściany ani co mnie zmusiło do wspinania się na kolejne drogi tego dnia, ale kiedy wieczorem wyłożyłem się w hotelowej wannie z jacuzzi, nie czułem w ogóle zmęczenia, a tylko bezgraniczną satysfakcję! Śnieg pada poziomo Paskudne zakwasy w każdym mięśniu odezwały się nazajutrz. – Panie doktorze, umieram! – zawołałem do Paula i odmówiłem wspinania. W zamian pojechaliśmy rodzinnie na wietrzną Górę Waszyngtona. Wjazd własnym samochodem na szczyt wznoszący się na prawie 2000 m n.p.m. jest możliwy tylko między początkiem maja a końcem października. Zimą zostaje transport busami na gąsienicach, koleją wąskotorową albo pieszo. Na szczyt prowadzą też drogi wspinaczkowe, a na jednej z nich doszło w 1982 r. do spektakularnego wypadku. Oślepieni w czasie burzy dwaj świetni wspinacze zgubili się i przy temperaturze –30°C trzy dni czekali na ratunek w śnieżnej jamie. Jeden z nich – Hugh Herr – wskutek odmrożeń stracił obie nogi poniżej kolan. Wkrótce sam skonstruował sobie tytanowo-węglowe protezy, na których kilka miesięcy później wspinał się... lepiej niż przed wypadkiem! Dzisiaj jest profesorem szacownego MIT w Cambridge i konstruuje m.in. komputerowo sterowane protezy z żyroskopami i zewnętrzne szkielety dla amerykańskich komandosów. Na szczycie Góry Waszyngtona śnieg pada poziomo. Wiatr jest na ogół bardzo silny, więc nawet sople na obserwatorium meteorologicznym i stacji kolei rosną nie w dół, a w bok. Wszystko pokryte jest kryształkami lodu, a poręcze, żeby złapać się w razie podmuchu, wystają ze wszystkich ścian. Wzdłuż nich umęczeni turyści przedostają się do schroniska na herbatę i... hot dogi z frytkami (w końcu to Ameryka!). Dla wielu kierowców, którzy wjechali na szczyt własnymi samochodami, największym powodem do dumy jest bumper sticker, czyli półmetrowej długości naklejka na zderzak głosząca: Ten samochód zdobył Górę Waszyngtona. – Zrób sobie prezent i nie przyklejaj jej. Dla wspinacza to zwyczajny obciach – powiedział Paul, gdy taką przywiozłem z jednego wyjazdu. Skoro tak, to w ramach dowcipu przykleiłem nalepkę potajemnie do przedniego zderzaka... jego bmw! Zorientował się dopiero po dwóch tygodniach i śmiał się jak dziecko! Ale to zupełnie inna historia. New Hampshire - NO TO W DROGĘ Sezon wspinaczki lodowej w Górach Białych trwa od listopada do kwietnia. Obowiązkowa. Koszt wizy turystycznej 140 dol. Szczegółowe informacje na stronie: polish.poland. usembassy.gov. Najłatwiej i najszybciej jest polecieć do Bostonu (od 1,7 tys. zł) i tam wynająć samochód. Ewentualnie autobusem Greyhound lub Peter Pan pojechać z Bostonu na północ, do Concord w New Hampshire, i auto wynająć tam. Podróżowanie po USA bez samochodu to męka. Koszt wynajęcia: od 200 dol. za tydzień. Jeśli samochód potrzebujemy na krótko, warto skorzystać z wypożyczalni: zipcar.com. Na przykład w D Acres Organic Farm w samym Rumney – koszt od 15 dol. za noc we własnym śpiworze i 55 dol. za noc w łóżku. Więcej opcji noclegów wokół jeziora Newfound można znaleźć na www.lakesregion. org/WheretoStay/tabid/64/De-fault.aspx. W europie najlepsze miejsca do wspinaczki lodowej to Alpy Francuskie (np. okolice Chamonix), Szwajcaria, Austria (np. Heiligenblut), Włochy (np. Dolomity), słoweńskie Alpy Julijskie, Norwegia i Nowa Zelandia. Tatry są kapryśne, bo albo leje, albo wieje. Skalne klify zwane rumney rocks to popularne miejsce wspinaczkowe w White Mountain National Forest. www.fs.fed.us/r9/fo-rests/white_mountain Mount washington State Park znajduje się na terenie White Moun tain National Forest. Jednodniowa przepustka do parku kosztuje 3 dol. www.nhstateparks.org Strony o wspinaczce lodowej: theuiaa.org/ice_climbing.html www.wspinanie.pl www.goryonline.com www.isklatring.no www.lodospady.za.pl
Rekordy są dla mnie odkrywaniem siebie, poznawaniem granic możliwości ludzkiej fizjologii i psychiki - mówi Krzysztof Starnawski, taternik, narciarz, żeglarz, zaliczany do ścisłej światowej czołówki nurków jaskiniowych.
Eksperyment na samym sobie Spotkaliśmy się w podtatrzańskim Małem Cichem – dziś, wbrew nazwie, głośnym i tłocznym. Góralska wioseczka przemieniona w wielki parking, gniot pod taśmociągiem porywającym co parę sekund kolejne czwórki narciarzy. Na szczycie też bardzo piknie, auto przy aucie, od południa landszafcik z odległymi Granatami, Krzyżnem i Wołoszynem, ale mało kto spojrzy, tylko kijami mocno i – heja! – w dół. Krzysztof Starnawski – popularnie zwany Starnasiem – zasiada na drewnianej ławie przed dyżurką Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego. Z pozoru odprężony, nieustannie wsłuchuje się w trzeszczący radiotelefon. Zimą ma mniej pracy instruktorskiej, a zatem więcej czasu poświęca ratownictwu. Od ostatniego naszego spotkania parę lat temu Starnaś prawie się nie zmienił. A już z pewnością zachował poczucie humoru. Nie chciałby jednak, jak mówi, występować publicznie jako zjawisko folklorystyczne, ponieważ to, co parę lat temu było wesołe, teraz, gdy dobija czterdziestki, może wydać się śmieszne. Dziś co innego stanowi istotę jego życia, niemniej legenda o rezydencji z basenem i pojeździe stanowiącym w pełni urządzony i wyposażony dom ekstremalisty pozostała i przytaczana jest irytująco konsekwentnie. Otóż zbudował dom w podwarszawskiej Bartoszówce, daleko od miasta, w ciszy i głuszy. Chałupa skromna, ale wystarczająca na potrzeby gospodarza, wyszła całkiem niedrogo. Basen, długi na dwa metry i szeroki na metr, służy jako podręczne laboratorium do eksperymentowania z techniką nurkową. Autko? Owszem, sypialne, mieści pełne wyposażenie ze sprzętem nurkowym, wspinaczkowym, rowerem i kajakiem górskim, i zawsze dociera tam, gdzie trzeba. Przed laty sporo wędrował. Motocyklem, starą jak świat „emzetką” zajechał na Nordkapp, rowerem objechał Skandynawię, Szkocję i Anglię, stamtąd do Francji i przez Alpy wrócił do kraju. W Skandynawii zauroczył go surowy klimat północy, cudowne połączenie wody, skał, zieleni. I ludzie: – Ciągle spotykałem się z życzliwością. Doceniali to, że podróżuję sam – opowiada. Czasem łączył z kimś swoja ścieżkę na kilka dni, ale nigdy nie rezygnował z niezależności: – Partner wymaga wzajemnego dostosowywania. A sam, chcę, to śpię, chcę, to napieram. Lubi nocować na łące, pod skalnym okapem czy w opuszczonym szałasie. Czy jest samotnikiem? Zaprzecza: – Robię coś solo, bo mi to z różnych powodów po prostu odpowiada, a potem schodzę na dół lub wychodzę do góry i mam potrzebę napić się piwa w dobrym towarzystwie. Ale wspólne picie piwa to nie to samo co wspólne nurkowanie: – Czasem trudno byłoby dźwigać dodatkowy ciężar odpowiedzialności za kogoś. Lubię nurkować sam, ponieważ czuję się wtedy bezpieczniej i mogę się maksymalnie skoncentrować na działaniu. Przekonuje, że urodził się co najmniej o 200 lat za późno, gdy wielcy odkrywcy dotarli już do najodleglejszych lądów, następcom pozostawiając jedynie zakamarki. Mając naturę eksploratora, Starnaś nadaje wielkie znaczenie chwilom, w których zostawia ślady stopy w dziewiczym terenie. A sens nurkowania w jaskiniach zawiera się w powiedzeniu,że jaskini jest tyle, ile jej odkryto. Po raz pierwszy zszedł do nich w roku 1990, po dwóch latach ambitnej wspinaczki skalnej i udanych próbach wspinaczki lodowej. Zastanawia się przez chwilę: – Normalnie to chyba jest odwrotnie, z jaskiń, gdzie jest za ciemno, za mokro, za trudno, wychodzi się na powierzchnię. Nie przestraszył się widocznie mrocznych i mokrych klimatów, wkrótce bowiem rozpoczął nurkowanie w zalanych przestrzeniach. A w Tatrach było wiele do zrobienia, gdyż droga na skalne salony prowadziła przez ciasne, zalane korytarze. Tylko nieliczni znajdowali w sobie dość mocy, by do nich dotrzeć. Wrocławscy speleolodzy – nurkowie, ze swym liderem, nieżyjącym już Wiktorem Bolkiem, eksplorowali w jaskini Wielkiej Śnieżnej tzw. Syfony Krakowskie, w Miętusiej Ciasne Kominy, Krzysztof zaś w Miętusiej Wielkie Kominy i jaskinię Kasprową Niżnią. Mozolnie, z wielkim ryzykiem, dokonywali dzieła odkrywania nowych przestrzeni. Mimo że od tamtej pory minęło kilkanaście lat, do dziś nikt nie poszedł dalej od nich. Krzysztof, starannie ważąc słowa, próbuje wytłumaczyć, dlaczego: – Potrzeba na to wielkiej determinacji. Do jaskiń tatrzańskich trudno się dostać, a wewnątrz panują okropne warunki: woda jest bardzo zimna, ręce drętwieją, telepie tobą całym, oddychasz zimnym powietrzem, które masz w ograniczonej ilości. W zmąconej wodzie poruszasz się po omacku, zahaczając sprzętem o skałę. Gdy coś nie dzieje się tak, jak planowałeś, ogarnia cię stres graniczący z paniką. Wtedy jedna błędna decyzja może doprowadzić do tragedii. W głębokiej na ponad 200 metrów czeskiej jaskini Hranicka Propast, gdzie odkryto komorę mogącą swobodnie pomieścić warszawski hotel Marriott, nie musiał się przeciskać między skałami. Już rok wcześniej zdobył nagrodę Kolosa za wyczyn roku, schodząc w niej na rekordową głębokość 130 metrów. Wspomina dramaturgię nurkowania na 181 metrów w rok później: – Wszystko układało się jak najgorzej, łącznie z pogodą i przeziębieniem. Z grupką oddanych kumpli wlekliśmy przez błoto, a następnie zwoziliśmy w dół na linie setki kilogramów sprzętu nurkowego i alpinistycznego. W depresyjnej szarudze sypialiśmy po 4 godziny na gołej ziemi. Śniadanie robiliśmy sobie o zmierzchu, gdy kończyliśmy robotę. Kończyła się forsa i zgoda na nurkowanie. W wodzie natomiast wszystko szło jak z płatka. Do 140 metrów osiągniętych dwa dni wcześniej nie miał większych obaw, głębiej zaczynała się wielka niewiadoma. Cztery lata wcześniej, właśnie w tejże Propasti, na 50 metrach dopadła go narkoza azotowa. Świat rozjechał mu się w konturach, myślał i działał w zwolnionym tempie. Od tamtej chwili wiele się nauczył, zaczął używać do nurkowania trymiksu, czyli mieszaniny tlenowo-helowo-azotowej, wchłonął całą dostępną wówczas wiedzę na temat dekompresji (stosowania przy wynurzaniu przystanków, podczas których następuje wypłukanie azotu z krwi) w tego typu nurkowaniach. Zagrożeń mogących zakłócić plan nurkowania było znacznie więcej. Eksperymentował na sobie i wiedział, że jeśli nie wykona w odpowiednim czasie którejkolwiek z wielu czynności, zostanie. Na 181 metrach panowało pięć razy większe ciśnienie niż w oponie samochodowej. Na wyświetlaczach czterech z pięciu komputerów obliczających parametry nurkowania widniał napis: ERROR. Nie wytrzymały głębokości. Co wówczas czuł? Odpowiada ze spokojem: – Bałem się bardzo przed nurkowaniem. W momencie wejścia do wody strach zastąpiła pełna koncentracja – kontrolowałem każdy ruch, każdą decyzję. Powrót na powierzchnię, zgodnie z planem dekompresji, trwał 4,5 godziny. Musiał cierpliwie czekać na podzielenie się z chłopakami radością. – Fleszy i kamer na brzegu nie było. Wracając, nie mieli nawet forsy na porządny obiad. Starnawski lubi się ścigać. Konkurencja wspaniale go mobilizuje. Ale ważniejsze od rekordów jest dla niego odkrywanie siebie, granic możliwości fizjologii, psychiki. Ale wbrew pozorom oszołomem nie jestem – śmieje się – wszystkie swoje projekty nurkowe konsultuję z lekarzami z Instytutu Medycyny Hiperbarycznej. Od rekordowego nurkowania w Hranickiej Propasti Krzysztof Starnawski nie próbował zanurzać się głębiej. Zajmował się szkoleniem, nurkował w jaskiniach i na bałtyckich wrakach. To one stały się jego kolejną wielką pasją. Na dnie Bałtyku leży mnóstwo jednostek, wśród nich: Goya, Steuben i Wilhelm Gustloff, na których doszło do wielkich tragedii z tysiącami ofiar. Goya jest dramatycznym rekordzistą. Statek storpedowany w ostatnich chwilach II wojny światowej poszedł na dno z siedmioma i pół tysiącem niemieckich uciekinierów z Prus Wschodnich. Opowiada o nim: – Wygląda, jakby zatonął przed rokiem, widać konstrukcje – sterówka z kołem sterowym, kompasami, na pokładzie działka przeciwlotnicze... I oni tam są! Ogromna ilość kości ludzkich w ładowniach. Bałtyk znakomicie konserwuje drewno, tkaniny, skórzane buty. Można mieć wrażenie, że statek zatonął nie 60 lat temu, a najwyżej rok. Krzysztof filmuje pod wodą, bo to jego zdaniem jedyny sposób wynoszenia na powierzchnię tajemnic bez naruszenia ciszy i spokoju spoczywających na dnie ofiar. Ideą, którą od kilku lat rozwija konsekwentnie, są długotrwałe nurkowania na średnich głębokościach. Pewnego dnia Leszek Czarnecki, równie doświadczony nurek, zaproponował Krzysztofowi wyprawę do Meksyku. Starnaś nie miał wątpliwości: – Nie wahałem się ani przez chwilę, wiedziałem, że razem możemy zdziałać naprawdę wiele. W efekcie ogromnego logistycznie i technicznie przedsięwzięcia, płynąc na zmiennej głębokości od 20 do 40 metrów, w sześć godzin pokonali 14 kilometrów między jaskiniami (cenotes) systemu Dos Ojos na Jukatanie. Pobili rekord świata w dystansie nurkowania. Krzysztof nie wynik ceni jednak najwyżej: – Eksperymentowaliśmy sami ze sobą, nie wiedząc wielu rzeczy. Chcieliśmy zbadać, czy jesteśmy w stanie wykonać tak długotrwałe i skomplikowane logistycznie nurkowanie. Teraz mamy za sobą pierwszy krok do długotrwałej eksploracji czy skomplikowanego działania ratowniczego. Bo Starnaś odchodzi już od bicia rekordów. Teraz usiłuje wnieść coś nowego i być może znaczącego do wiedzy o ratownictwie w zalanych jaskiniach. To również jest bardzo daleka, pasjonująca, a przy tym nadzwyczaj odkrywcza podróż.