Prawosławny proboszcz z Podlasia mówi wprost o swoich wiernych. „Mamy inne podejście”
Kościół prawosławny w Polsce to nie tylko cerkwie, ikony i Wielkanoc w innym terminie. W niektórych regionach wyznawcy prawosławia stanowią większość, a ich duchowni otwarcie mówią o różnicach z katolikami.
Spis treści: Prawosławna Grabarka – miejsce kultu i spotkań dwóch tradycji Dogmaty, różnice i sporne kwestie między Wschodem a Zachodem Sakramenty, życie monastyczne i różnice obyczajowe Relikwie św. Gabriela wrócą do rodzinnej wsi Prawosławie w Polsce – od Kazimierza Wielkiego po współczesność Między symbolem rusyfikacji a walką o niezależność Kościoła Unia brzeska, rozbiory i walka o niezależność Kościoła prawosławnego Liturgia i ikona – serce prawosławnej duchowości Autokefalia, wojna i odbudowa. Prawosławie we współczesnej Polsce Liturgia, języki i kalendarze – co różni prawosławie od katolicyzmu? Ikony – sztuka, kanon i duchowość Prawosławie codzienne – między muzeum a Olchówką Ekumenizm na Podlasiu – wspólne modlitwy i wspólna ziemia Polska jest krajem zdominowanym przez katolików, ale istnieją miejsca, gdzie to wierni prawosławni stanowią większość. W takich regionach, jak województwo podlaskie czy południowo-wschodnia część Lubelszczyzny, duchowni prawosławni pełnią ważną rolę w życiu lokalnych społeczności. Choć religie chrześcijańskie mają wspólne korzenie, ich rytuały, kalendarze liturgiczne i architektura świątyń bywają zupełnie inne. Prawosławna Grabarka – miejsce kultu i spotkań dwóch tradycji W Polsce, gdzie 95 proc. wierzących obywateli to katolicy, oczywiste wydaje się, że pątnicy wędrują na Jasną Górę. Ale szlak grupki ludzi z krzyżem wiedzie z Warszawy na Podlasie, gdzie wznosi się święta Góra Grabarka, zwana „prawosławną Częstochową”. Najważniejsze w Polsce prawosławne sanktuarium stało się znane z powodu tysięcy krzyży wotywnych otaczających cerkiew pw. Przemienienia Pańskiego. Pielgrzymi przynoszą je przez cały rok, ale najwięcej przybywa ich 18 sierpnia, czyli w wigilię święta Przemienienia. Latem na Grabarkę codziennie przyjeżdża po kilka autokarów z turystami z kraju i zagranicy. – Ludzie są zaskoczeni niewielkimi rozmiarami świątyni i panującą w niej atmosferą skupienia i modlitwy. Tutaj tradycja harmonijnie łączy się z przyrodą – siostra Julita z żeńskiego klasztoru śś. Marty i Marii, istniejącego na Grabarce od 60 lat, cicho opowiada o spotkaniach z przyjezdnymi. Myślą, że krzyże wokół cerkwi to cmentarz. Zwykle niewiele wiedzą o prawosławiu. Pytają, jak wygląda spowiedź, czym się zajmują siostry w klasztorze albo – bardzo często – jakie są różnice między katolicyzmem i prawosławiem. Jak w kilku zdaniach opowiedzieć o różnicach narosłych przez wieki między Wschodem i Zachodem? Rozłam, zwany wielką schizmą, nastąpił w 1054 r., kiedy to Rzym i Konstantynopol rzuciły na siebie nawzajem klątwy. Jednak proces oddalania się Kościołów zaczął się dużo wcześniej, a wspomniana data jest raczej symboliczna. Dogmaty, różnice i sporne kwestie między Wschodem a Zachodem W rzeczywistości już w IV w. zaznaczały się różnice między skłonnym do spekulacji teologicznych Wschodem a poświęcającym więcej uwagi prawnym formułom Zachodem. Wschód podążył drogą modlitwy i kontemplacji, uznając za niemożliwe poznanie Boga w jego istocie; Zachód tymczasem skłonił się ku scholastyce – filozofii uzasadniającej dogmaty i prawdy wiary za pomocą rozumu. Do tego dochodziło odmienne rozumienie pierwszeństwa Rzymu. Pozostałe cztery patriarchaty uważały go wprawdzie za primus inter pares, „pierwszego między równymi”, ale jego pierwszeństwo rozumiały jako wyłącznie honorowe. Później pojawiły się kolejne kwestie sporne. – Prawosławie pozostało wierne dogmatom pierwszych Soborów Powszechnych. Nie przyjęło dodanego do Symbolu Wiary słowa filioque, oznaczającego, że Duch Święty pochodzi także od Syna, a nie tylko od Ojca. Nie uznaje też Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny ani nieomylności papieża – siostra Julita wymienia główne różnice dogmatyczne między Kościołami. Sakramenty, życie monastyczne i różnice obyczajowe Tych odmienności jest dużo więcej – wystarczy spojrzeć na sakramenty. W prawosławiu chrzest polega na trzykrotnym zanurzeniu i odbywa się jednocześnie z bierzmowaniem, po czym dziecko może już przyjąć komunię. Występuje ona pod dwiema postaciami – chleba i wina. Ponadto księża mogą się żenić (ale tylko przed święceniami kapłańskimi) i mieć dzieci. Nie dotyczy to, oczywiście, biskupów – ci są wybierani spośród mnichów. – Głównym zadaniem mnicha jest modlitwa. To on modli się za ludzi zajętych pracą i codziennymi obowiązkami – wyjaśnia siostra Julita. Od 10 lat wypełnia swą misję w klasztorze na Świętej Górze Grabarce. Był on pierwszym utworzonym po II wojnie światowej żeńskim monasterem. W Polsce istniał wówczas tylko jeden klasztor – w Jabłecznej. Dla porównania – w okresie międzywojennym było 11 monasterów męskich i 5 żeńskich. Po wojnie znalazły się za wschodnią granicą lub zostały zlikwidowane. Życie klasztorne odrodziło się dopiero po zmianie ustroju w 1989 r. Mnisi powrócili do nastrojowego Supraśla, Turkowic, powstały klasztory i domy zakonne m.in. w Ujkowicach, Sakach, Wojnowie, Zwierkach, Kostomłotach. Relikwie św. Gabriela wrócą do rodzinnej wsi Do Zwierek mają być w tym roku przeniesione relikwie św. Gabriela. Chłopiec urodził się w tej wsi w XVII w.. Gdy miał sześć lat, pozostawiony bez opieki, zaginął. Martwego znaleziono na pobliskim polu. Po wielu latach przypadkowo naruszono trumnę i okazało się, że ciało nie uległo rozkładowi, co jest jedną z oznak świętości. Relikwie chłopca, po wielokrotnej zmianie miejsca (były nawet w Muzeum Ateizmu w Mińsku na Białorusi!), spoczywają teraz w katedrze św. Mikołaja w Białymstoku – tej, którą w 1991 r. odwiedził papież Jan Paweł II. Prawosławie w Polsce – od Kazimierza Wielkiego po współczesność W Polsce żyje ok. 550 tys. wyznawców prawosławia. Choć to skromna liczba przy 38 mln obywateli, stanowią najliczniejszą mniejszość wyznaniową – przed Świadkami Jehowy i protestantami. W granicach Polski prawosławie pojawiło się prawdopodobnie na początku XI w., a na pewno w XIV w., za panowania Kazimierza Wielkiego. Król zagwarantował wtedy poszanowanie wyznania prawosławnym Rusinom zamieszkującym przyłączoną do Polski Ruś Halicką. Ten styk wyznań, kultur i narodowości miał się później okazać przyczyną rozlicznych konfliktów. Kiedy Polska i Litwa zawarły unię, Korona stała się pierwszym w historii katolickim państwem, które miało w swoich granicach dużą społeczność prawosławną. Władysław Warneńczyk wydał pierwszy przywilej, równający w prawach oba Kościoły. Stało się to w 1443 r., a jakieś 50 lat później powstał pierwszy na ziemiach Rzeczypospolitej męski klasztor prawosławny – pw. św. Onufrego, w Jabłecznej nad Bugiem. Obok św. Góry Grabarki i Monasteru Supraskiego, jest dziś najważniejszym prawosławnym sanktuarium w Polsce. Od ponad 500 lat, czyli od momentu założenia, jest nieprzerwanie prawosławny. Nie przeszedł w ręce unitów, nawet kiedy jego przełożonym został zwolennik unii brzeskiej. Na jej mocy, w 1596 r., większość prawosławnych biskupów uznała zwierzchnictwo papieża. Między symbolem rusyfikacji a walką o niezależność Kościoła Wyznawcy prawosławia byli utożsamiani z rosyjskim zaborcą, a cerkwie uznawano za symbol rusyfikacji. Ujawnił się wówczas paradoks, żywy zresztą do dziś: Rosjanie uważali prawosławnych żyjących w Rzeczpospolitej za Polaków, zaś Polacy – za Rosjan. Antyrosyjskie nastroje spowodowały rozebranie w 1926 r. wielkiego soboru św. Aleksandra Newskiego, stojącego na placu Saskim (dziś Piłsudskiego) w Warszawie. Jego mierząca 70 m dzwonnica była najwyższym budynkiem ówczesnej stolicy. Nieliczni protestowali przeciwko burzeniu świątyni, argumentując m.in., że znajdują się w niej dzieła sztuki, których twórcy nie myśleli o żadnej polityce. Granity i marmury pozostałe po rozbiórce posłużyły do ozdobienia stołecznych gmachów. Zachowane fragmenty cennych mozaik były przez wiele lat przechowywane w Muzeum Narodowym, by ostatecznie trafić do katedry św. Marii Magdaleny w Warszawie. Losy soboru podzieliły cerkwie w innych miastach, m.in. w Lublinie, we Włocławku, Kielcach, Białymstoku. W ramach porządków powrócono do tematu uniezależnienia się polskiego Kościoła prawosławnego od patriarchatu moskiewskiego (sam Piłsudski żądał „samodzielności Cerkwi Prawosławnej“). Większość biskupów opowiedziała się za ogłoszeniem autokefalii, czyli pełnej niezależności od zewnętrznych jurysdykcji. Droga do niej okazała się jednak długa i kręta, na dodatek naznaczona morderstwem. Archimandryta Smaragd Łatyszenko, przeciwny oddzielaniu się od rosyjskiego Kościoła, po dwugodzinnej burzliwej wymianie zdań z metropolitą Jerzym, ówczesnym zwierzchnikiem Kościoła w Polsce, z okrzykiem: – Oto masz, kacie prawosławia! – zastrzelił swego adwersarza. Unia brzeska, rozbiory i walka o niezależność Kościoła prawosławnego Tak powstał Kościół unicki (greckokatolicki), a prawosławie w Rzeczpospolitej Obojga Narodów stało się nielegalne. Po kolejnych kilkudziesięciu latach ponownie zostało uznane, a nawet wprowadzono równouprawnienie wyznań, ale mniej więcej od połowy XVII w. było już tylko gorzej. Prawosławni w Polsce podlegali do tej pory metropolii kijowskiej. Kiedy Moskwa przejęła Zadnieprze z Kijowem, dostali się pod jurysdykcję moskiewską, a car Piotr Wielki otrzymał prawo ingerowania w sprawy Rzeczpospolitej w obronie prawosławia. Nic więc dziwnego, że na ziemiach polskich rosła niechęć do jego wyznawców. Sprawy próbował uporządkować Sejm Wielki. Zgodnie z planem, Kościół prawosławny miał nawiązać kontakt z Konstantynopolem, by stać się niezależnym od Moskwy. Plan został zrealizowany, ale dopiero w... 1924 r.. Wcześniej na przeszkodzie stanął bowiem trzeci rozbiór Polski. Pod zaborami prawosławni stracili niezależność i zostali poddani rusyfikacji. Po I wojnie światowej wyznawcy prawosławia – w liczbie ok. 4 mln – stanowili 12 proc. obywateli Rzeczypospolitej. Byli to głównie Rosjanie, Ukraińcy i Białorusini – prawdziwy zlepek kulturowy i narodowościowy, który pozostanie cechą charakterystyczną polskiego prawosławia. Wraz z odzyskaniem przez Polskę niepodległości w 1918 r., Kościół uzyskał samodzielność i odrębną organizację. Ale jak bumerang wrócił stary problem. Liturgia i ikona – serce prawosławnej duchowości Teksty przetłumaczył ks. Henryk Paprocki, opiekun punktu duszpasterskiego na Wilczej, nuty opracowała Anna Siegień, dyrygentka. Zorganizowali chór, sami pieką prosfory – odpowiednik opłatka. Po swoich nabożeństwach składają i przesuwają pod ścianę prosty ikonostas z dwiema ikonami: Matki Boskiej i Chrystusa. Przestawiają też pulpit z ikoną swego patrona, św. Grzegorza Peradze (to jedyny prawosławny święty związany z Warszawą) i rozstawiają krzesła, by mogła się odbyć msza polskokatolicka. – Piękno zbawi świat – stwierdził Fiodor Dostojewski. Jego słowa można odnieść do prawosławnej liturgii. To właśnie liturgia i ikona są znakami rozpoznawczymi prawosławia, przy czym jedno stanowi nieodłączny element drugiego. Gdy prawosławny wchodzi do chłodnego wnętrza kościoła, jest nie mniej zaskoczony jego surowością, niż katolik przepychem przedstawień sakralnych i ornamentów w cerkwi. Ikony i freski oświetlone świecami, zapach kadzidła, śpiew chóru – pozwalają odbierać piękno nabożeństwa różnymi zmysłami. Wzrok nie sięga tylko do ołtarza oddzielonego ikonostasem. Jego rolą – jak pisze Paul Evdokimov w swojej książce „O ikonie” – nie jest jednak zasłanianie, lecz ukazywanie tego, co dla oczu niewidzialne. Umieszczone są w nim w określonym porządku przedstawienia Matki Boskiej i Chrystusa, Ostatniej Wieczerzy, wielkich świąt, aniołów, ewangelistów i proroków. Autokefalia, wojna i odbudowa. Prawosławie we współczesnej Polsce Autokefalia została nadana aż dwukrotnie. Tę przyznaną przez Konstantynopol ogłoszono 17 września 1925 r. w katedrze św. Marii Magdaleny w Warszawie. Spośród wszystkich prawosławnych Kościołów sprzeciwiła się tylko Moskwa. Polska zerwała wówczas stosunki z tym patriarchatem, które zostały wznowione dopiero w 1948 r. Dziś polski Kościół jest jednym z 15 autokefalicznych na świecie. Należą do nich starożytne patriarchaty: Konstantynopola (teraz to on jest dla Wschodu „pierwszym między równymi”), Aleksandrii, Antiochii i Jerozolimy, a także Bułgaria, Cypr, Grecja, Gruzja, Rumunia, Rosja, Serbia, Albania, Czechy i Słowacja oraz Kościół prawosławny w Ameryce. Po II wojnie światowej, na okrojonych polskich ziemiach, liczba prawosławnych zmniejszyła się do ok. 400 tys. Mimo to nadal stanowili największą po Kościele katolickim wspólnotę wyznaniową. Powojenne straty były jednak dotkliwe: z 10 hierarchów pozostało dwóch, z 1947 świątyń zachowały się 223, przetrwała mniej więcej jedna dziesiąta duchownych. Do tego doszło burzenie cerkwi na Chełmszczyźnie i akcja „Wisła” – przesiedlenia mniejszości ukraińskiej, grekokatolików i prawosławnych na ziemie odzyskane. Pozostałością po tej akcji jest dziś obecność niewielkich skupisk wyznawców prawosławia na zachodzie Polski. – Bez młodzieży nie ma życia w Kościele – powiedział biskup polskokatolicki Wiktor Wysoczański przed rozpoczęciem prawosławnej liturgii sprawowanej w Warszawie w języku polskim (między tymi wyznaniami właściwie nie istnieją różnice dogmatyczne). Faktycznie, w udostępnionej trzy lata temu przez Kościół starokatolicki niewielkiej kaplicy przy ulicy Wilczej średnia wieku wynosi jakieś 30 lat. Na liturgię przychodzi nawet 80 osób. Mimo że z trudem się mieszczą, chcą wysłuchać nabożeństwa po polsku. – W prawosławną liturgię zaangażowane są wszystkie zmysły: wzrok, węch, słuch, ale najważniejszy jest rozum. Dzięki zrozumiałym słowom on również jest włączony do modlitwy – wyjaśnia Anna Żornaczuk-Łuba. Do Warszawy przyjechała z Wałcza, leżącego koło Piły. To jedno z tych skupisk prawosławia, które powstało po akcji „Wisła”. Nabożeństwa odbywają się tam w języku cerkiewnosłowiańskim. – Nawet gdy korzysta się ze słownika i pozna język cerkiewnosłowiański, liturgia po polsku daje całkiem inne wrażenie, pozwala w pełni zrozumieć pieśni i modlitwy – dodaje. Liturgia, języki i kalendarze – co różni prawosławie od katolicyzmu? Mimo że liturgia zawiera te same elementy co katolicka – m.in. czytanie Listów Apostolskich i Ewangelii – komuś niezorientowanemu trudno to zauważyć, zwłaszcza gdy nabożeństwo jest odprawiane w języku cerkiewnosłowiańskim. Kapłan prowadzi dialog z chórem, wychodzi przez carskie wrota lub drzwi diakońskie, okadza ikony i wiernych. Ludzie stoją w milczeniu, śpiewają jedynie Symbol Wiary i modlitwę Ojcze nasz. Wszyscy często się żegnają – istnieje przy tym spora dowolność, w jakim momencie należy to robić. Złośliwi twierdzą, że prawosławni powinni się żegnać... przed lustrem, bo najpierw podnoszą rękę do prawego ramienia, a później do lewego. Wynika to z kolejności słów „i Świętego Ducha”, podczas gdy u katolików brzmią one „i Ducha Świętego”. Wszyscy żegnają się więc tak samo, tylko inaczej układają palce. Język cerkiewnosłowiański do dziś jest używany w wielu Kościołach prawosławnych na świecie – także w Polsce, chociaż w niektórych parafiach, np. we Wrocławiu, w Białymstoku czy Warszawie, stosuje się także język polski. Cerkiewnosłowiański wywodzi się z najstarszego literackiego języka Słowian – czyli starocerkiewnosłowiańskiego. Jego alfabet stworzyli bracia święci Cyryl i Metody, którzy w IX w. prowadzili misje chrystianizacyjne na ziemiach zamieszkanych przez Słowian. Oprócz dwu języków, w polskim Kościele są używane dwa kalendarze: juliański, zwany „starym”, i gregoriański, czyli „nowy”, oficjalny. Ten pierwszy coraz bardziej późni się w stosunku do drugiego – teraz jest to 13 dni (w 3000 r. opóźnienie sięgnie 21 dni). To stąd bierze się dwutygodniowa różnica w datach świąt w Kościołach katolickim i prawosławnym. Wyjątkiem pozostaje Wielkanoc. Podstawę wyliczania jej daty stanowi tzw. paschalia aleksandryjska – specjalne tablice, których założenia zostały opracowane prawdopodobnie w IV w. W tym roku prawosławni będą obchodzić Paschę tydzień po katolikach – rzadko wypada ona w tym samym terminie. – Ikona to okno ku wieczności – mówi ikonograf Grzegorz Zinkiewicz. Ikony – sztuka, kanon i duchowość Słońce wpada przez okna do jego pracowni, ukrytej na małej wsi niedaleko Bielska Podlaskiego. Pod ścianami stoją rozpoczęte prace. Niektóre to dopiero szkice na zagruntowanych lipowych deskach, na innych został już naniesiony kolorowy podkład. Grzegorz Zinkiewicz od ponad 12 lat pisze ikony (jak mówi się o ich malowaniu). Wcześniej, przez cztery lata, uczył się w Policealnym Studium Ikonograficznym w Bielsku Podlaskim. Oficjalnie otwarte w 1991 r., dokonało rewolucji w polskim prawosławiu: powrotu ikony kanonicznej do domów i świątyń. Coraz częściej zastępuje ona tanie papierowe reprodukcje i olejne obrazy, które pojawiły się w ikonostasach wskutek zniekształcenia kanonu ikony pod wpływem sztuki renesansowej i barokowej. Czym jest kanoniczność? To zgodność z postanowieniami soborowymi i tradycją, pojmowaną jako wierność duchowi pierwotnego Kościoła. Kanon określa symbolikę barw, gestów i wygląd świętych, a także etapy pracy, zabiegi malarskie i materiały, z jakich powinna być wykonana ikona. – Trzymanie się kanonów często jest uważane za skostnienie albo bezmyślne kopiowanie. A przecież dzięki nim ikona pozostaje czytelna, oddaje prawdę. Nie ma w niej miejsca na wyrażanie siebie jako artysty – mówi Zinkiewicz. Nie można zapominać, że ikona jest wspólnym dziedzictwem całego chrześcijaństwa. Jako obraz przeznaczony do kultu przyjęła się w pierwszej połowie V w., a więc na długo przed oddaleniem się Kościołów. Jednak Zachód przyznał ikonie rolę wyłącznie ozdobną. Teraz zaczął odkrywać ją na nowo. Bielską szkołę ukończyło kilka osób wyznania rzymskokatolickiego, które pracują teraz na potrzeby swojego Kościoła. Warsztaty pisania ikon odbywają się np. w Studium Chrześcijańskiego Wschodu przy klasztorze oo. Dominikanów w Warszawie. Ikona stała się w ostatnich latach modna, dostrzeżono w niej dzieło sztuki. Trzeba jednak pamiętać, że stanowi ona nieodłączny element prawosławnego nabożeństwa. – Ikona musi żyć w sakralnej przestrzeni, nie może być ozdobnikiem – mówi Grzegorz Zinkiewicz. – Dlatego największą satysfakcję daje mi pisanie ikon do świątyń. Kiedy widzę, jak są okadzane, ludzie je całują, zapalają przed nimi świece, czuję się pożyteczny i spełniony. Działające od dwóch lat Muzeum Ikon w Supraślu mieści się w murach Supraskiego Monasteru Zwiastowania Bogarodzicy. Klasztor z 500-letnią historią to odpowiednie miejsce do eksponowania sztuki sakralnej. Większość ikon przekazanych do muzeum została zatrzymana przez służby celne podczas próby ich przemytu zza wschodniej granicy. Z ponad tysiąca obrazów znajdujących się w zbiorach wystawiono jedną trzecią. Multimedialna ekspozycja obejmuje ikony pisane na desce, metalowe ikony podróżne, plakiety i krzyże. W sezonie placówka przeżywa oblężenie. Prawosławie codzienne – między muzeum a Olchówką – Latem odwiedza nas nawet 4,5 tys. osób w ciągu miesiąca – opowiada Ewa Zalewska, pracownik muzeum. – W Krakowie prawosławie jest czystą egzotyką – mówi Tadeusz Krzyżański, który dziewięć lat temu, po przejściu na emeryturę, przeniósł się do Olchówki, wsi na skraju Puszczy Białowieskiej. Oprócz niego mieszka tu tylko jedna katolicka rodzina, reszta to prawosławni. – Znajomi z Krakowa zazdroszczą mi, że obchodzę święta dwa razy – uśmiecha się. Pracował kiedyś w krakowskiej telewizji, ale już po dwóch latach spędzonych w Olchówce poczuł się jak u siebie, zżył się z ludźmi. Wierzy, że miejscowi też go zaakceptowali. – Nu, tak ty uże nasz – usłyszał kiedyś w gwarze od dziadka na ulicy. Przy tej ulicy, parę lat temu, z inicjatywy Krzyżańskiego stanęły krzyże katolicki i prawosławny. Każdy, kto po raz pierwszy je widzi, musi się zatrzymać, mają bowiem wspólną poprzeczkę. Ekumenizm na Podlasiu – wspólne modlitwy i wspólna ziemia – Ekumenizm zaczyna się na samym dole – na ulicy, w sklepie, w banku, wśród prostych ludzi – stwierdza ks. Aleksander Surel, proboszcz prawosławnej parafii św. Mikołaja w Narewce. To jedna z tych kresowych wsi, gdzie na jednym końcu stoi cerkiew, a na drugim kościół. Przed wojną była jeszcze synagoga. Katolikiem jest tu co piąty mieszkaniec, ale na szczęście nikt nikomu nie zagląda w metrykę chrztu. – Kiedy spłonął kościół, w jego odbudowie pomagali prawosławni – mówi ks. Grzegorz Kułakowski, proboszcz rzymskokatolickiej parafii św. Jana Chrzciciela w Narewce. W pierwszą niedzielę czerwca obaj księża spotykają się w Olchówce, odległej od Narewki o parę kilometrów. Tego dnia odbywa się we wsi święcenie pól i zagród – tradycja zakazana kiedyś przez władze. W tym roku procesja z chorągwiami po raz szósty wyruszy spod szkoły i na koniec zatrzyma się pod krzyżami. Po drodze wszyscy będą się modlić przed stacjami ustawionymi przez mieszkańców. Bo nie wystarczy być prawosławnym albo katolikiem, żeby zostać zbawionym. Źródło: National Geographic Polska Artykuł po raz pierwszy opublikowany w 2009 roku na łamach magazynu „National Geographic Polska” Konsultacja: ks. Henryk Paprocki Nasza autorka Barbara Żukowska Redaktorka i dziennikarka. Przez lata prowadziła dział Adventure w Travelerze poświęcony ekstremalnym wyprawom. Redaktorka tłumaczeń książek z języka angielskiego o tematyce górskiej, przede wszystkim o himalaizmie. W redakcji nazywana Baśką z lasu. Z wykształcenia leśnik, z zamiłowania botanik i ornitolog. Z wielkiego miasta wróciła na Podlasie. Jest przewodnikiem turystycznym, oprowadza ludzi z całego świata po Puszczy Białowieskiej i Białowieskim Parku Narodowym. Z ukochanego lasu wychodzi głównie po to, by pojechać w równie ukochane góry i do Skandynawii. Strzela z łuku.
Początki naszej eksploracji głębin sięgają XIX w., kiedy to w latach 1872–1876 brytyjski okręt żaglowo-parowy HMS Challenger stał się centrum pierwszej wyprawy badawczej systematycznie zbierającej próbki z dna oceanu i dokumentującej różnorodność życia morskiego. W wieku XX dzięki postępowi technologicznemu badania morskich otchłani nabrały tempa. W 1930 r. Amerykanie William Beebe i Otis Barton zeszli w batysferze na głębokość 923 m, co było rekordem tamtych czasów. Nawiasem mówiąc, oryginalną batysferę zaprojektowaną przez Bartona można dziś oglądać w Muzeum National Geographic w Waszyngtonie. W 1960 r. batyskaf Trieste z Jacques’em Piccardem i Donem Walshem na pokładzie dotarł do najgłębszego punktu na Ziemi – dna Rowu Mariańskiego. Kolejne dekady przyniosły rozwój zaawansowanych łodzi podwodnych, takich jak Alvin, który w 1986 r. zlokalizował wrak Titanica. W tym wydaniu wraz z reportażystką Annie Roth wybieramy się na pokład statku OceanXplorer. Ta doskonale wyposażona superjednostka umożliwia badania oceanu od jego powierzchni aż po najmroczniejszą głębię. W numerze znajdziecie również m.in. relację z marszu Paula Salopka przez Chiny, materiały o niedźwiedziach z Alaski oraz Saharze z czasów, gdy była ona zielona. Życzę przyjemnej lektury. Łukasz Załuski redaktor naczelny Spis treści 8 | W centrum uwagi 14 | Gdy twarze są takie same W wieku 39 lat pewna dziennikarka wreszcie dowiedziała się, dlaczego nie jest w stanie rozpoznawać i zapamiętywać ludzi. Powód? Zaburzenie neurologiczne zwane prozopagnozją. 20 | Głębokie zrozumienie Korzystając z możliwości, jakie daje statek OceanXplorer, naukowcy badają rekina sześciopara szarego głęboko pod powierzchnią oceanu. 42 | Fortele gąsienic Zobacz zdumiewające sposoby, w jakie próbujące przetrwać larwy motyli oszukują potencjalnych drapieżników – od wizualnego naśladowania części roślin po rzucanie wężowego spojrzenia. 48 | Jak zbudować dinozaura Grupa ekspertów przez lata wydobywała kości potężnych dinozaurów ze skał w stanie Utah i składała w całość, by w końcu móc wyeksponować niemal kompletny szkielet w muzeum w Los Angeles. 70 | W raju niedźwiedzi brunatnych W Parku Narodowym Katmai na Alasce goście mogą obserwować codzienne życie niedźwiedzi. Ich połowy ryb w strumieniach przypominają czasem popisy akrobatów. 84 | Jelenia autopromocja Poroże jeleni jest najszybciej rosnącą kością spośród wszystkich kręgowców. Ten fenomen ma zaskakujący potencjał zastosowań medycznych. 86 | Po śladach Długiego Marszu W najnowszej relacji ze swej pieszej wędrówki dookoła świata Paul Salopek przypomina inny imponujący marsz – armii chińskich komunistów Mao Zedonga sprzed 90 lat. 100 | Anakonda dzielona przez dwa Najcięższy wąż świata, znany ze swego śmiercionośnego uścisku, jest obecnie klasyfikowany jako dwa odrębne gatunki. Mimo że wizualnie identyczne, genetycznie są bardziej odległe niż my i szympansy. 102 | Sekrety Zielonej Sahary Przez dwie dekady paleontolog Paul Sereno powraca do cmentarzyska z epoki kamienia – okresu, kiedy dzisiejsza pustynia była zieloną sawanną.
Michaił Gorbaczow – symbol Jesieni Ludów, ideolog pierestrojki i grabarz Związku Radzieckiego
Przed dwudziestoma laty przez Europę Wschodnią przetoczyła się pokojowa rewolucja, która doprowadziła do upadku bloku wschodniego. Na czele opozycji stanęło wówczas wielu komunistów, którzy wyczuli swą dziejową szansę i popłynęli z wolnościowym nurtem. Jednym z nich był Michaił Gorbaczow, który zmarł 30 sierpnia 2022 roku. Miał 91 lat. Pierwszy i jedyny prezydent Związku Radzieckiego był przez niektórych nazywany również grabarzem ZSRR.
W tym artykule: Jesień Ludów w Europie Wschodniej Michaił Gorbaczow stał się symbolem upadku ZSRR Pokolenie 89 Demokraci z przymusu Komunizm sypał się jako system i sypał się błyskawicznie Późną jesienią 1989 roku padł mur berliński i w zasadzie opinia publiczna na całym świecie tylko tyle pamięta z tamtego gorącego czasu. Wydarzenie budowlane, a takim było fizyczne zrównanie muru z ziemią, urosło do rangi symbolu rozpadu bloku wschodniego, końca istnienia ZSRR, odzyskania niepodległości przez wiele narodów. Tymczasem od wiosny do grudnia 1989 r. doszło do kilku spektakularnych wydarzeń, które mogły z powodzeniem stać się symbolem owej europejskiej rewolty. Jesień Ludów w Europie Wschodniej Komunizm padał niczym kostki domina – 4 czerwca 1989 roku w Polsce PZPR przegrała wybory, w czego następstwie powstał pierwszy po 1945 roku niekomunistyczny rząd. Nasz kraj jako pierwszy opuścił blok wschodni. Latem 1989 roku polskim tropem poszły Węgry. Także tam komuniści rozpoczęli negocjacje z opozycją, a już w październiku uchwalona została nowa konstytucja. Najwięcej wydarzyło się w listopadzie. W Czechosłowacji sukces odniosła aksamitna rewolucja, w Bułgarii odsunięto od władzy Todora Żiwkowa, zaś w Niemieckiej Republice Demokratycznej Egon Krenz, następca Ericha Honeckera, zdecydował się otworzyć granicę z RFN. Jednocześnie coraz mocniej wrzało w „przybałtyckim kotle”, czyli na Litwie, Łotwie i w Estonii – kraje te zawarły sojusz, mający położyć kres dominacji radzieckiej. Także w Jugosławii – choć to już nieco inna historia – coraz głośniej odzywały się ruchy separatystyczne. W grudniu, w dramatycznych okolicznościach, upadł rumuński reżim Nicolae Ceauşescu Świat przecierał oczy ze zdumienia – sypie się imperium, a radzieckie czołgi nie wkraczają do zrewoltowanych kolonii. Ale liderzy przemian wzięli za dobrą monetę słowa sekretarza generalnego KPZR Michaiła Gorbaczowa, który podczas konferencji przywódców bloku wschodniego potwierdził prawo każdego państwa socjalistycznego do podążania własną drogą. Deklarację tę powtórzył kilkakrotnie. Wydarzenia, które wówczas nastąpiły, znany amerykański politolog Timothy Garton Ash określił mianem refolucji, czyli rewolucji mającej na celu reformowanie, a nie niszczenie. Michaił Gorbaczow stał się symbolem upadku ZSRR Jesień Ludów ma wiele symboli. Dla nas, oczywiście, najważniejszym był Okrągły Stół, przy którym od 6 lutego 1989 roku opozycja i strona partyjno-rządowa uzgadniały sposoby zaprowadzenia nad Wisłą demokracji. W gruncie rzeczy każdy wyzwalający się z okowów komunizmu kraj miał swój symbol. W ogarniętej aksamitną rewolucją Czechosłowacji mógł być nim widok Karela Gotta, ulubieńca socjalistycznego reżimu, śpiewającego dla setek tysięcy demonstrantów, zgromadzonych na placu Wacława w Pradze. Ponurym uosobieniem końca pewnej epoki mógł być także kadr z telewizyjnej relacji, pokazujący twarz zastrzelonego w pośpiechu dyktatora Rumunii Nicolae Ceauşescu i jego żony Eleny. Geniusz Karpat padł od kul elitarnego plutonu egzekucyjnego pod koniec grudnia 1989 r. i to był ostatni akord wschodnioeuropejskiej rewolucji. Na marginesie – zastrzelono go tak szybko, że ekipa filmująca ostatnie chwile Ceauşescu nie zdążyła zarejestrować momentu egzekucji. Prezydent Ronald Reagan, wiceprezydent George Herbert Walker Bush oraz Michaił Gorbaczow po spotkaniu w Nowym Jorku. W tle World Trade Center, fot. Getty Images Wielu jest też ludzi, którzy uważają, że nie Okrągły Stół, nie mur berliński, ale to Michaił Gorbaczow powinien być traktowany jako symbol Jesieni Ludów. Symbol dość przewrotny – człowiek, który chciał uczłowieczyć nieludzki system po to, by go uratować przed upadkiem, stał się jego... grabarzem. Rzeczywiście, roli Gorbaczowa w przemianach nie da się przecenić. To on rzucił hasło pierestrojki (przebudowy), która miała być sygnałem dla świata: ZSRR już nigdy nie będzie taki jak w minionych latach. Zapoczątkowana przez niego polityka głasnosti, czyli pełnej jawności, sprowokowała lawinę publikacji, odsłaniających prawdę o systemie. To wtedy ujawniono wiele zbrodni stalinizmu oraz następujących po nim dekad. Po 1956 roku Chruszczow odsłonił jedynie czubek góry lodowej, a jego następca Leonid Breżniew zadbał, aby zapomniano o osiągnięciach odwilży. To dzięki pierestrojce światło dzienne ujrzała głośna książka Anatolija Rybakowa „Dzieci Arbatu”, a także wstrząsający, choć z zawoalowaną symboliką, film Tengiza Abuładze „Pokuta”. W kwietniu 1989 roku nastąpiła bezprecedensowa wizyta. Szef państwa radzieckiego udał się do Watykanu na spotkanie z papieżem Janem Pawłem II. Komentatorzy odebrali to wydarzenie jednoznacznie – komunistyczny ateizm przegrał swą wojnę z Kościołem. Tony Judt, profesor europeistyki w New York University, od lat analizuje procesy, które doprowadziły do upadku bloku wschodniego. W swej bestsellerowej książce „Powojnie” tak ocenia rolę ostatniego szefa ZSRR: „Gorbaczow pozwalał upaść komunizmowi w Europie Wschodniej, by ocalić sam Związek Radziecki – tak samo jak Stalin utworzył satelickie reżimy nie dla nich samych, lecz jako zabezpieczenie swojej zachodniej granicy. Z taktycznego punktu widzenia Gorbaczow popełnił ogromny błąd – w ciągu dwóch lat nauka wyciągnięta z losów Europy Wschodniej obróci się przeciwko wyzwolicielowi tego regionu na jego własnym terytorium. Ale strategicznie jego sukces był ogromny i bezprecedensowy. Żadne inne imperium terytorialne w udokumentowanej historii nigdy nie porzuciło swych dominiów tak szybko, z taką dobrą wolą i przy tak niewielkim rozlewie krwi. Gorbaczow nie może bezpośrednio przypisać sobie zasług za to, co się wydarzyło w 1989 roku – nie planował tego i tylko szybko zrozumiał, jakie to ma znaczenie w długiej perspektywie”. Pokolenie 89 Oczywiście to, co działo się w ZSRR, nie mogło pozostać bez wpływu na sytuację w innych krajach socjalistycznych. Jednak zmiany nie następowały równomiernie. O ile w Polsce dopuszczano do publikacji coraz śmielsze teksty, od stycznia 1988 roku nie zagłuszano Wolnej Europy ani Głosu Ameryki, a na mocy amnestii w 1986 roku zwolniono większość więźniów politycznych, o tyle w NRD jedynie dokręcano śrubę. Podobną politykę represji prewencyjnych próbowała stosować władza bułgarska, ale okazało się, że opozycja w tym bałkańskim kraju rośnie w siłę z dnia na dzień. Pokolenie Putina. Kim są dziś młodzi Rosjanie? - National Geographic Trzydzieści lat po rozpadzie Związku Radzieckiego wielu młodych Rosjan marzy o stabilności, jaką charakteryzowała się tamta epoka, a w swoim nacjonalistycznym prezydencie widzi bohatera. Tyle że tam podłoże konfliktu miało nieco inny charakter. Otóż grupą najbardziej niechętną komunistom była asymilowana na siłę mniejszość turecka. W latach 80. doszło nawet do kilku zamachów bombowych, wymierzonych w reżim Todora Żiwkowa. W styczniu 1988 roku powstało Niezależne Stowarzyszenie Ochrony Praw Człowieka, będące pierwszą organizacją opozycyjną. Potem powołano do życia następne, aż wreszcie Żiwkow zdał sobie sprawę z nieuchronności końca komunizmu. Nic jednak nie wiadomo, jakoby Gorbaczow udzielał wsparcia bułgarskim opozycjonistom. Choć nigdy nie było tajemnicą, że relacje szefa Kremla z Żiwkowem są dalekie od doskonałości. W ogóle Gorbaczow kiepsko się dogadywał z matuzalemami bloku wschodniego: Erichem Honeckerem, Gustavem Husakiem, Janosem Kadarem czy Nicolae Ceauşescu. Znacznie lepiej rozmawiało mu się z gen. Wojciechem Jaruzelskim. Ale też inny był stosunek Kremla do tego, co się działo nad Wisłą, gdzie opozycja, choć nielegalna, stanowiła rzeczywistą siłę. W książce Andrzeja Brzezieckiego pt. „Lekcje historii PRL”, będącej zbiorem wywiadów z historykami i politologami, znajduje się interesujący fragment na temat domniemanych kontaktów „Solidarności” z Kremlem w latach 80. Profesor Antoni Dudek ujawnia: „Jest kilka przesłanek świadczących o tym, że zaistniały one już w roku 1988. Rakowski pisał dwukrotnie – w książce »Jak to się stało« i w »Dziennikach Politycznych« – że takie kontakty nie były dla władzy tajemnicą. Druga przesłanka to szyfrogramy Grupy Operacyjnej »Wisła« oraz ambasady PRL w Moskwie, w których raportowano, że Moskwa skłonna jest rozmawiać z konstruktywną opozycją (...). Niektórzy ludzie z kierownictwa opozycji chcieli wiedzieć, czy Moskwa pozwoli zmieniać system, a Moskwa chciała wiedzieć, kto z opozycji może brać ewentualnie udział w rządzeniu”. – To wierutna bzdura, którą od czasu do czasu powtarzają niektórzy politycy – twierdzi w rozmowie z „Focusem Historia” uczestnik tamtych wydarzeń Władysław Frasyniuk. – Gdyby prof. Dudek ogłosił, że Gorbaczow zwariował, a jego chorobą zaraził się Jaruzelski i Kiszczak, byłoby to bliższe prawdy. Bo jak wytłumaczyć działania przywódców, którzy wywodzą się z tzw. dyktatury proletariatu i nagle odkrywają w sobie zdolność do przeprowadzenia demokratycznych przemian? To przecież niemożliwe – dodaje Frasyniuk. Faktycznie – Gorbaczow wyobrażał sobie zapewne, że jego inicjatywa nie będzie początkiem demontażu systemu, lecz przejęciem przeciwników socjalizmu pod czerwony (ewentualnie różowy) sztandar. Chytrym krokiem, a nie politycznym samobójstwem. Michaił Gorbaczow i Ronald Reagan, fot. Getty Images Peter Kenez, autor książki „Odkłamanej historii Związku Radzieckiego”, przypomina: „Gorbaczow popierał tych przywódców, którzy opowiadali się za zmianą i na jakiś czas w NRD, Rumunii i w Czechosłowacji stał się symbolem reform. Wykorzystał swoją władzę, by pozbyć się przywódcy bułgarskiej partii Todora Żiwkowa. Pojawiając się w Berlinie w 1989 roku, owacyjnie witany, powiedział: »Życie karze tych, którzy zwlekają«, tym samym podkopując pozycję Ericha Honeckera, co szybko doprowadziło do jego usunięcia. To była paradoksalna sytuacja, która nie mogła długo trwać: szef sił okupacyjnych opowiadał się za wolnością”. Na miejsce matuzalemów promował jednak aparatczyków partyjnych, tyle że reprezentujących młodszą generację. Demokraci z przymusu W ogóle śledząc wydarzenia pod koniec lat 80., można dojść do wniosku, że rewolucja nastąpiła niejako wbrew intencjom wielu jej ojców. Albo inaczej – niektórzy faktycznie nie przewidywali rozmiarów przemian, inni zaś postanowili zmienić skórę i stanąć na ich czele.Oto dyktator oświecony ZSRR Michaił Gorbaczow namawia twórcę stanu wojennego w Polsce gen. Wojciecha Jaruzelskiego, aby ten poszerzył pole wolności w swoim kraju. Nie po to, aby dezawuować idee marksistowsko-leninowskie, ale wręcz przeciwnie, by je naprawdę realizować. Ostatecznie hasło „Socjalizm tak, wypaczenia nie” należało do częściej powtarzanych w tamtym czasie. W Czechosłowacji jednym z liderów aksamitnej rewolucji stał się Aleksander Dubczek, obalony w 1968 roku I sekretarz – reformator Komunistycznej Partii Czechosłowacji. Ten sam Dubczek, który przed Praską Wiosną gorliwie wypełniał płynące z Moskwy polecenia, szczególnie przykładając się do komunizowania swojej Słowacji. Podobnie z ideologicznych pozycji zgrabnie wycofa się Borys Jelcyn – niegdyś szef komitetu miejskiego KPZR w Moskwie, a następnie prezydent Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Radzieckiej (tworu o bardzo krótkiej żywotności). Być może, gdyby wydarzenia w ZSRR nastąpiły szybciej i pucz Janajewa był nie w 1991, ale w 1989 roku, to zdjęcie Jelcyna, stojącego na czołgu przed siedzibą parlamentu, czyli Białym Domem, stałoby się symbolem przemian. Rzecz w tym, że do czasu konfliktu z Gorbaczowem, czyli do drugiej połowy lat 80., nikt nie podejrzewałby Jelcyna, wiernego syna partii, sprawnego karierowicza, o demokratyczne poglądy. Dziennik „Rzeczpospolita” przypomniał kiedyś słowa rosyjskiego publicysty Leonida Batkina. Wyliczył on, że w ciągu dziesięciu lat Jelcyn zmienił poglądy... dwadzieścia razy. Także w Bułgarii przemiany wprowadzał były aparatczyk, minister spraw zagranicznych i ostatni sekretarz generalny Bułgarskiej Partii Komunistycznej Petyr Mładenow. Ale przed upadkiem Żiwkowa zdążył wykonać polityczną woltę, stawiającą go w rzędzie opozycjonistów. Odmówił podpisania oświadczenia, potępiającego mieszanie się USA do wewnętrznych spraw Bułgarii, oraz – po konflikcie z Żiwkowem – ustąpił z zajmowanych stanowisk. Już jako prezydent kraju musiał się zmierzyć z rzeczywistą opozycją, reprezentowaną przez Związek Sił Demokratycznych, któremu nie podobało się pozostawanie u władzy byłych komunistów. Zastosował wówczas wariant polski. Posadził najważniejszych polityków za Okrągłym Stołem i przekazał stery państwa opozycyjnemu ZSD. Dość tajemniczą postacią jest też były prezydent Rumunii Ion Iliescu. Wieloletni działacz komunistyczny (przez pewien czas członek Komitetu Centralnego RPK) stał się demokratą niejako z przypadku, na fali demonstracji przeciwko Geniuszowi Karpat. Nie dziwi to, że przejął władzę. Był kolegą Gorbaczowa z czasu studiów w Moskwie. Ale często pojawiały się pytania – czy to on stał za pospieszną egzekucją Ceauşescu? Jakie tajemnice dyktator zabrał ze sobą do grobu? Metamorfozę przeszedł również aparatczyk Komunistycznej Partii Jugosławii Slobodan Miloszević. Wyczuwając nadciągające konflikty, przeobraził się w nacjonalistę. Klęcząc przed ołtarzem świętego Sawy, wezwał Serbów do wojny z wrogami (Chorwatami i muzułmanami). Był rok 1989, a słowa skierowane do Serbów padły na Kosowym Polu – miejscu, w którym serbskie wojska zostały 600 lat wcześniej rozgromione przez Turków. Komunizm sypał się jako system i sypał się błyskawicznie U nas przykład neofickiej gorliwości miał miejsce na nieco niższym szczeblu. Oto pragnący zachować stanowisko prezydenta Warszawy (wywodzący się z PZPR) Jerzy Bolesławski wyraził zgodę na publiczny lincz na... pomniku Feliksa Dzierżyńskiego. Idea skądinąd słuszna, ale zrealizowana zbyt pokazowo. Duma polskiego ruchu rewolucyjnego rozpadła się w środku dnia, przy asyście kamer i fleszy, a widzowie nieniepokojeni przez milicję załatwiali naturalną potrzebę na doczesne szczątki monumentu. Jednak trudno się dziwić, że ludzie przyzwyczajeni do pozostawania na szczytach za wszelką cenę próbowali utrzymać się przy władzy. Jak pisze Judt: „Jeszcze w październiku Imre Pozsgay (ekskomunista, jeden z liderów transformacji, zainicjowanej przez Węgierską Socjalistyczną Partię Robotniczą – przyp. AG) na Węgrzech czy Egon Krenz we wschodnich Niemczech naiwnie zakładali, że są w stanie pokierować lokalną odmianą pierestrojki. Większość oponentów w zasadzie się z tym zgadzała i nadal poszukiwała jakiegoś tymczasowego kompromisu. https://www.national-geographic.pl/artykul/rosja-i-ukraina-skomplikowana-historia-ktora-laczy-i-dzieli-dwa-kraje-220228104038 Rosja i Ukraina: skomplikowana historia, która łączy i dzieli dwa kraje Stulecia rozlewu krwi, dominacja obcych sił i wewnętrzne podziały doprowadziły do tego, że Ukraina znalazła się w niepewnej sytuacji między Wschodem a Zachodem. W 1980 roku Adam Michnik pisał, że jest możliwe do wyobrażenia państwo mieszane, w którym totalitarna organizacja państwa będzie współistnieć z demokratycznymi instytucjami społeczeństwa”.Jednak 1989 rok zadał tej tezie kłam. Sypał się nie tylko komunizm jako system, ale także społeczeństwo nie chciało już żyć pod rządami jego kadr. „Łatwość, z jaką pękło złudzenie władzy komunistycznej, dowiodła, że reżimy były słabsze, niż ktokolwiek mógł przypuszczać” – konstatuje Judt. Okazało się, że wilk nie ma zębów już od dawna, choć przez lata skutecznie odgrywał rolę groźnego drapieżnika. I to Polacy jako pierwsi rzucili owemu drapieżnikowi wyzwanie. – Na to, że świat traktuje upadek muru berlińskiego jak ikonę tamtych czasów, patrzę bez większych emocji – zapewnia Frasyniuk. – Ostatecznie żyjemy w czasach „pisma obrazkowego”. Wydarzenia, jakie miały miejsce w stolicy Niemiec, rzeczywiście są o wiele bardziej spektakularne i atrakcyjne medialnie od polskiego pokojowego przejęcia władzy. Jednak to, że reagujemy na tę kwestię tak nerwowo, wypływa po trosze z naszego narodowego kompleksu niższości, permanentnego niedoceniania. A przecież po raz pierwszy pokazaliśmy światu, że jesteśmy w stanie wygrywać, a nie jedynie ginąć w kolejnych wojnach i powstaniach.
Wyjątkowy festiwal na wschodnich krańcach Polski. Zapraszamy na Land Art Festiwal 2016
Podlasie to miejsce tajemniczych mocy, obrzędów, szeptuch-uzdrowicielek, duchów i zjaw. W naturalnej scenerii nadbużańskiej łąki pojawią się artyści z różnych stron Polski,aby mocą swoich instrumentów, śpiewem i ogniem przywołać pozytywna energię Ziemi i Kosmosu. Brzmi nietypowo? Bo to Land Art Festiwal.
Trwa 6. edycja międzynarodowego Land Art Festiwalu. Spacer wernisażowy z udziałem zagranicznych artystów i zaproszonych gości odbędzie się 9 lipca o godz.15.00. Dzień wernisażu zakończy się plenerowym koncertem ,,Szeptuszysko '' - nadbużańska noc muzyki,ognia i tańca. Dom Wzdłuż dróg w nadbużańskich wsiach stoją drewniane domy. Niektóre z nich są już zabytkami, interesują się nimi etnografowie. Pamiętają kilka pokoleń mieszkańców, często mówiących innymi językami, pamiętają czasy odmiennych jurysdykcji i różne odpowiedzi na pytanie, czym jest ojczyzna. Wielu ich dawnych mieszkańców wciągnął wir wielkich i małych wydarzeń. Uciekli przed wkraczającym wojskiem albo wyjechali w poszukiwaniu dobrobytu i od dawna żyją już w miastach, nie tylko Polski, ale i całego świata. Zdecydowanie więcej jest miejsc po tych domach, które nie przetrwały. Nawet etnografowie nie zwrócą na nie uwagi; może tylko zwierzęta i rośliny zajmą się nimi w odpowiedni sposób, ukrywając fundamenty pod warstwą szumiącej trawy. Pogranicze jest szczególnie dobrą scenerią do obserwacji ludzkiego losu. Dom, jako jedno z pojęć-kluczy kultury, tkwiące, według Jerzego Bartmińskiego, „w samym centrum powszechnie uznawanego systemu wartości”, staje się tutaj szczególnie znaczące, barwne i złożone. W kolejnej, szóstej już edycji Landart Festiwalu organizatorzy chcą uczynić z niego hasło przewodnie. Kulturowa niejednoznaczność i historyczna ambiwalencja terenów podlaskiego przełomu Bugu, na którym po raz kolejny gościć będziemy artystów z kraju i zagranicy, pozwoli wybrzmieć rozmaitym odcieniom tego terminu. Sztuka ziemi Po pierwsze dom to budynek, ograniczona przestrzeń, w której rozgrywają się ludzkie losy. Nadbużańskie tereny są doskonałym miejscem do obserwacji rozmaitych form domostw, często powoływanych do istnienia przez tych, którzy w nich żyli. Tutaj wciąż widać to, o czym współcześnie zapominamy – że drewno, kamień, glina, z których od wieków budowano ludzkie siedziby, przynależą sferze natury. Ona również jest domem. Przyroda użycza schronienia nie tylko ludziom, ale także zwierzętom i roślinom. Mateczniki i enklawy chronionych gatunków nie są rzadkością zwłaszcza tutaj, nad Bugiem. Zachęcając do refleksji nad sztuką ziemi, zwracamy uwagę na te dwie, przenikające się płaszczyzny zamieszkiwania – uniwersum człowieka wewnątrz świata natury. Dom to nie tylko materialna struktura, której człowiek lub inne organizmy nadają ostateczny kształt. Jako przestrzeń zamieszkiwania ma wymiar społeczny. O jej znaczeniu decyduje dynamika międzyludzkich – a także międzykulturowych i międzynarodowych – relacji. Dom to przestrzeń, w której kształtuje się tożsamość i wrażliwość: miejsce urodzenia, ojcowizna, gniazdo, a w końcu także ojczyzna. Proces wzrastania, absorbowania wiedzy i doświadczenia poprzednich pokoleń może być kapitałem przyszłości, ale także balastem. Zwłaszcza wtedy, gdy przestaje być sferą wolności, dialogu, a staje się demonstracją władzy, areną przemocy. Aktualnie, wobec pogłębiających się ekonomicznych nierówności oraz społecznego kryzysu masowej emigracji i uchodźstwa mierzymy się z problemem zrywania naturalnych relacji, naruszenia społecznego kapitału budowanego przez dekady i stajemy przed wyzwaniem. Czy będziemy w stanie dać wyraz otwartości, zapewnić bezpieczeństwo sobie i innym? Te pytania szczególnie wyraźnie wybrzmiewają na terenie pogranicznym, gdzie więzi między ludźmi, kulturami oraz narodami były zrywane wielokrotnie i gdzie można się przekona ,jak trudno je przywrócić. Kulturowy wymiar zamieszkiwania zwraca uwagę na specyfikę lokalizacji. Land Art Festiwal 2016 Zapraszamy na wschodnie krańce Polski, na polsko-białorusko-ukraińskie pogranicze. Jednocześnie natomiast – na granicę Unii Europejskiej. Niepewność i sztuczność limesów, które raz po raz ustanawiały kolejne polityczne porządki, sprawiła, że dom to tutaj uniwersalna wartość. Cenna, ale zarazem bardzo krucha. - Mamy nadzieję, że kolejna edycja Landart Festiwalu, pod hasłem „dom”, stanie się przestrzenią uniwersalnego zamieszkiwania - mówią organizatorzy. Przez dziesięć dni artyści będą gośćmi nie tylko organizatorów, przyrody, ale także lokalnej społeczności i publiczności, która po raz kolejny będzie mogła swobodnie poruszać się pomiędzy realizacjami. - Chcemy żeby ten artystyczny, międzygatunkowy, międzyludzki i międzynarodowy dialog przyczyni się do coraz lepszego rozumienia sztuki ziemi oraz siebie nawzajem - dodają. Więcej: landart.lubelskie.pl
Euro 2012 rozbudziło w Polakach ciekawość i zachęciło do odwiedzenia naszego wschodniego sąsiada. Zanim wybierzesz się na wycieczkę, przeczytaj nasz cykl na Zielonej Ukrainie!
Tu jest wszystko i wszyscy. Góry są takie jak u nas – tylko większe, rzeki takie jak u nas – tylko szersze i dłuższe, na południu jeszcze można znaleźć prawdziwie ukrainny step. Kawał historii i kultury Polski, a także Rosji, najsłynniejsze miejsca judaizmu, najpiękniejsze świątynie „greckie” (czyli unickie i prawosławne), Niemcy, Czesi, Grecy, Tatarzy, Bułgarzy, Węgrzy i współcześni Asyryjczycy (pierwotni mieszkańcy Bliskiego Wschodu) oraz ich mafia w Kijowie... Legendarne skalne miasta na Krymie i scytyjskie kurhany w stepie, wokół których bez przerwy kraza poszukiwacze skarbów. Chasydzi w Berdyczowie i wspaniałe świątynie prawosławia: Ławra Peczerska w Kijowie i Ławra Poczajowska na Wołyniu. Ciepłe Morze Czarne z legendarnymi plażami na Krymie, „Odessa-Mama” i śnieżne Karpaty. Wszyscy czuja się tu u siebie i wszyscy odcisnęli jakiś ślad w ukraińskiej ziemi. Czasami żeby ten ślad na ziemi zobaczyć, trzeba się dobrze nachodzić i przypatrzeć. Niestety przez środkową i wschodnią Ukrainę przetoczył się walec sowietyzacji, miażdżąc ludzi i zabytki. Większość tamtejszych miast wygląda jak odbita z jednej sztancy. Ale nawet okres „niekultury” zostawił ślady, jakich nie spotkamy w Polsce – na przykład gigantyczny pomnik Matki Ojczyzny, jakby zawisły nad Kijowem, czy samo centrum ukraińskiej stolicy w stylu „stalinowskiego empire’u”. Za to na zachodniej Ukrainie nie trzeba się specjalnie wysilać: gdzie spojrzeć, tam zabytki i dzika przyroda – choćby w Karpatach, na Zakarpaciu czy nad Dniestrem. Wszędzie pełno polskich śladów, których nikt na Ukrainie nie ścierał. Pomnik Mickiewicza w centrum Lwowa ma i zawsze miał na cokole polski napis: Wieszczowi – naród. Można jeździć na Ukrainę w podróż sentymentalną – po dawnych Kresach. Nie zabraknie polskich zamków, pałaców, dworków do oglądania. Ale wtedy można przegapić inne atrakcje, choćby tak egzotyczne jak... zamek templariuszy (tak, tak, tych samych), a właściwie jego ruiny w zakarpackim Serednie (między Mukaczewem a Uzhorodem). I mnóstwo innych miejsc dziwnych, tajemniczych, zakręconych czy po prostu fajnych. A jeśli jeszcze polski turysta zna ukraiński (no, choćby kilka słów), wtedy drzwi staja przed nim otworem.
8. Warszawski Festiwal Skrzyżowanie Kultur zaprasza do Azji
We wrześniu po raz ósmy w centrum Warszawy zabrzmi muzyka świata. W tym roku festiwal odbywa się pod hasłem Inspiracje: Orient. W stolicy wystąpią artyści z jedenastu państw i zaprezentują fascynujące kultury – od Azji Środkowej po Daleki Wschód. Specjalny program filmowy przygotowany po raz pierwszy we współpracy z Planete Doc Film Festival dopełni spotkanie z różnymi obliczami Azji. Festiwal potrwa od 23 do 29 września. Bilety trafią do sprzedaży 10 lipca.
Przez siedem dni, w namiocie festiwalowym, który stanie w samym centrum Warszawy – pod PKiN, występować będą jedni z najsłynniejszych i najbardziej utytułowanych muzyków Wschodu. Przyjedzie kilkudziesięciu artystów z jedenastu państw. Na scenie festiwalu zobaczymy znakomitych wokalistów, wirtuozów tradycyjnych instrumentów, solistów, a także grupy tancerzy, śpiewaków i muzyków. Zaproszeni artyści są żywymi legendami i ambasadorami swoich kultur. W twórczości nawiązują do zwyczajów ludowych, obrzędów, wierzeń i mistyki. Kultywując wielowiekowe tradycje muzycy pielęgnują tożsamość regionów i społeczności, ożywiają ją i ocalają od zapomnienia, a jednocześnie szukają dla niej nowych form i brzmień. Inspiracje: Orient to spotkanie z Azją prawdziwą – zakorzenioną w tradycji, ale przechodzącą zmiany. Usłysz i zobacz Wschód Jak co roku okazją do osobistego kontaktu z muzyką świata będą otwarte warsztaty, prowadzone przez zaproszonych mistrzów. Tym razem zajęcia multiinstrumentalne i wokalne będą się odbywać pod okiem znakomitych muzyków m.in. z Indii, Iranu, Rosji i Korei. W 2012 r. po raz pierwszy program filmowy Warszawskiego Festiwalu Skrzyżowanie Kultur powstaje we współpracy w Planete Doc Film Festival – jednym z najważniejszych i najtłumniej uczęszczanych festiwali kina dokumentalnego w stolicy. Towarzyszące wydarzeniom muzycznym pokazy filmów pozwolą jeszcze lepiej poznać tradycyjne i współczesne aspekty wielokulturowości Azji. Rusza także nowa strona internetowa Warszawskiego Festiwalu Skrzyżowanie Kultur – pod adresem www.festival.warszawa.pl pojawiać sie będą na bieżąco aktualizowane i poszerzane informacje dotyczące 8. edycji festiwalu. Festiwal jest wydarzeniem o randzie międzynarodowej, od trzech lat rekomendowanym przez prestiżowy magazyn „Songlines” jako jedno z 25 najciekawszych wydarzeń muzyki świata. Sprzedaż biletów i karnetów na Warszawski Festiwal Skrzyżowanie Kultur rozpocznie się 10 lipca. Będą one dostępne w punktach sprzedaży sieci Eventim.pl, w Biurze Festiwalowym (siedziba Stołecznej Estrady, ul. Marszałkowska 77/79, 2 piętro, pon.-pt. w godz. 8-16 (w lipcu) i w godz. 9-17 (w sierpniu i wrześniu), a podczas imprezy, w dniach 23- 29 września także w namiocie festiwalowym. Ceny biletów: Bilety na poszczególne koncerty (23-29.09, godz. 19) - 25 zł Bilet na koncert dziecięcy (29.09, godz. 11) – 10 zł Karnet na cały festiwal (z wyjątkiem koncertu dziecięcego) - 120 zł Szczegóły na: www.festival.warszawa.pl
Dlaczego właśnie TO zdjęcie wygrało Wielki Konkurs Fotograficzny National Geographic? Na to pytanie będę musiała odpowiadać jeszcze wielokrotnie. Przez najbliższy rok wiele osób podda je analizie, żeby znaleźć klucz do zwycięstwa w następnej edycji i zrozumieć, czym kierowało się jury. Nie ma w tym jednak żadnej tajemnicy, są wyłącznie emocje, które pojawiły się w każdym z nas, gdy je zobaczyliśmy. Czy od razu wiedziałam, że mam przed sobą fotografię zasługującą na Grand Prix? Nie, ale jednocześnie nie mogłam o tym zdjęciu zapomnieć, niepokoiło mnie. Gdzie i w jakich okolicznościach zostało zrobione? Kim są dziewczynki i dlaczego na ich twarzach malują się tak różne uczucia? Prawdopodobnie każdy z siedmiu jurorów mógłby napisać własną historię na temat tego ujęcia. I właśnie to jest w nim tak wspaniałe. Tomasz Tomaszewski, przewodniczący obradom, powiedział: „To zdjęcie odnosi się do najwspanialszych cech humanistycznej fotografii. Jest proste, ale nie banalne czy mdłe”. Jest po prostu wyjątkowe. I za to właśnie dziękujemy jego autorce Izabeli Perez Harriette.
Spis treści: Rozstrzygnięcie Wielkiego Konkursu Fotograficznego NG Wywiad z entomologiem Marcinem Sielezniewem o motylach, które toczą z mrówkami wyścig zbrojeń. Megafauna. Dlaczego wyginęły wielkie ssaki Australii? Czy to możliwe, by wybił je człowiek? Islam z tropików. Czy chłosta za picie alkoholu jest karą stosowną? Indonezja próbuje wypracować kompromis między rygorystycznym islamem a ludyczną wyspiarską mentalnością. Wyznawcy Mahometa. Muzułmanie nie są grupą religijnie jednorodną, różnią się np. interpretacją zasad Koranu i tradycjami. Proponujemy zatem mały przewodnik po duchowym świecie islamu. Zatoka Meksykańska. Pelikany skąpane w ropie, gigantyczne podwodne chmury oleju, czarna smoła na rajskich plażach – katastrofalny wyciek z odwiertu BP zniszczył środowisko i pokazał, jak lekceważone jest przez decydentów. Taniec Trzcin. Raz do roku rozparty na tronie król Zulusów przyjmuje swoistą „taneczną defiladę” tysięcy roznegliżowanych dziewic – potencjalnych kandydatek na kolejną żonę władcy. A wszystko dla zdrowia narodu. Tylko dla prenumeratorów. Albatrosy. Kochają szkwały. Na lądzie nie bywają miesiącami. Pokonują oceany od krańca do krańca. Wizg ich 3,5-metrowych skrzydeł budzi dreszcz. Kolekcja "Śladami wielkich polskich podróżników" - zdjęcie Leona Barszczewskiego - Uzbekistan 1876-1897
Pełna energii Kalkuta ,tchnące spokojem świątynie Orisy, park dzikich tygrysów – to tylko kilka wabików tej części Indii.Myślałem, że znam indyjskie jedzenie, ale menu w Kewpie, restauracji bengalskiej w Kalkucie, pełne jest nieznanych słów: Shukto, Rui, Mishti Doi. Na dodatek nie mam żadnego pomysłu, z którego miejsca zacząć pierwszą podróż po lokalnej kuchni. Na ratunek przychodzi mi moja gospodyni, bengalska instruktorka sztuki gotowania: – Masz szczęście, przyjechałeś tu w porze połowu hilsy. Po chwili na stole pojawia się ryba pływającą w ostrym, zaprawionym musztardą i olejem sosie w kolorze złotego jedwabiu. Będąca gatunkiem śledzia hilsa indyjska to najbardziej poszukiwana ryba wśród uwielbiających owoce morza mieszkańców Kalkuty
KALKUTA Energia chaosu Próbuję dania i natychmiast czuję ból przeszywający podniebienie. Hilsa jest faktycznie przepyszna – delikatna, tłusta i silnie aromatyczna – jednocześnie jednak naszpikowana setkami maleńkich, ostrych jak szpilka ości. Usunięcie ich to mozolna i czasochłonna praca.Myślę o hilsie następnego dnia, gdy lawiruję Chowringhee Road, głównym traktem Kalkuty, w samym środku monsunowej ulewy, pośród podejrzanych, chudych jak szkielety żebraków i nachalnych naganiaczy, potykając się na dziurach w chodniku. Nazwa miasta Kalkuta pochodzi od popularnej zwłaszcza w Bengalu bogini Kali, żony Śiwy. Symbolizuje ona zniszczenie, chaos, ale zarazem odrodzenie. Kalkuta nie jest łatwym kąskiem do przełknięcia. Stolica Bengalu kojarzy się w świecie nie z drapaczami chmur czy pięknymi widokami, ale tłumami na ulicach 13-milionowej metropolii i slumsami. Jednak nawet utknąwszy w zdezelowanej żółtej taksówce w samym środku ulicznego zamieszania, można dostrzec wspaniałości tego miasta, które 200 lat temu było stolicą Indii Brytyjskich. Kolonizatorzy i Hindusi zbijali tu niewyobrażalne fortuny. Pamiątką po nich są wielkie pomniki imperium, np. olbrzymi Victoria Memorial, i nadal urzekające, choć popadające w ruinę megarezydencje, jak Marble Palace. Ich skupisko znajduje się na północnym krańcu Kalkuty. Hinduscy przedsiębiorcy, którzy zarobili miliony w erze panowania Brytyjczyków, pobudowali te ogromne palladiańskie domiszcza w rozpasanym eurostylu, uwielbianym przez nuworyszy na całym świecie. Dominowały w nich marmury i kryształy, mnożyły się lustrzane sale. Kiedy jednak w 1911 r. Brytyjczycy przenieśli stolicę do Delhi, kalkuckie fortuny znikły, a miasto ucierpiało wskutek wojen. Dziś balkony byłych rezydencji porastają drzewa i krzewy. Niektóre z nich są opuszczone, inne mają dzikich lokatorów. Ten widok jest inspiracją dla poetów, takich jak Rabindranath Tagore, najsławniejszy mieszkaniec Kalkuty, który spędził niemal całe życie w jednym z tych wielkich domów. I, być może, nie jest to przypadek, że dom Tagore jest blisko innego punktu orientacyjnego miasta – oryginalnego sklepu ze słodyczami K.C. Dasa, twórcy Rossomalai – puszystego deseru z cukru i paneer (sera), który serwuje się dziś na całym świecie. Zamawiam kawałek na straganie i zjadam, stojąc na ulicy, otoczony przez rozpychający się łokciami tłum. Ta odrobina słodyczy w chaosie Kalkuty smakuje wspaniale. BHUBANEŚWAR Starożytna stolica kultury Przyjaciel, który często podróżuje do Bhubaneśwaru, przedstawił mnie Aśokowi Kumarowi Ghosal, głównemu nauczycielowi odissi, starożytnej formy tańca z Orisy. Rozmawialiśmy kilka razy krótko przez telefon, aby umówić się na spotkanie. Gdy szedłem do jego studia tańca na starówce Bhubaneśwar, mijając po drodze tysiącletnie świątynie, spodziewałem się spotkać jakiegoś guru w średnim wieku, być może z długimi włosami, brodą i skupionym spojrzeniem. Jednakże mężczyzna, który wita mnie w drzwiach, musiał dopiero skończyć trzydziestkę. Jest przystojny, ma ciemne włosy i wilgotne, czarne oczy. – Proszę wejść – instruuje, wskazując na siedzenie na podłodze, przed grupą 20 małych, chichoczących dziewczynek. Niektóre z nich mają nie więcej niż cztery lata. Aśok siada obok mnie po turecku i śmiech raptownie cichnie. Spóźnione uczennice w czerwonych i niebieskich sari do ćwiczeń zbliżają się do Kumara i zanim zajmą miejsce, przyklękają, żeby dotknąć jego stóp na znak szacunku. Aśok uderza pałeczką w blok rezonansowy i naraz wszystkie dziewczynki się podnoszą, przemieniając w bogów i boginie, anioły i nimfy. Na ugiętych kolanach, ze stopami skierowanymi na boki, rękami i palcami, a nawet oczami zastygłymi w starożytnych pozach, stają się żywym wyrazem niesamowitej kultury stanu Orisa. Bhubaneśwar jest wschodnioindyjską Florencją czy Kioto, miastem, w którym kultura osiągnęła tak wysoki poziom wyrafinowania, że zdołała przeniknąć materię życia codziennego. Architektura, rzeźba, malarstwo, religia, rękodzieło, a nawet moda są ze sobą połączone (wzory i motywy rzeźb świątynnych znajdują swe odzwierciedlenie w zdobnictwie sari tutejszych kobiet). Ludzie modlą się w ochrowo-brązowych świątyniach, których fasady pokrywa olbrzymia liczba rzeźb figuralnych i symboli rodem z hinduistycznego, a także innych panteonów (w ciągu minionego tysiąclecia Orisa była bogatym królestwem, handlującym z Azją Południowo-Wschodnią; tu krzyżowały się różne nurty religijne – hinduizm, buddyzm i dźinizm). W Bhubaneśwar nie ma zbyt wielu zagranicznych podróżnych. Być może niechęć do odwiedzania miasta wynika z faktu, że jego najsławniejsza atrakcja, olbrzymia XI-wieczna świątynia Lingaradźa, jest dostępna wyłącznie dla wyznawców hinduizmu. Jedynego sposobu, by rzucić okiem na zespół świątynny i jego wieże, dostarcza znajdująca się w pobliżu platforma. Jednakże w mieście, w którym kiedyś były tysiące świątyń, nadal zachowało się ponad 50 z nich (mają po tysiąc lat). Można je bez problemu zwiedzać, a każda z nich to mała przygoda. W Mukteśwarze, kiedy spaceruję pod pięknym kamiennym zwieńczeniem portalu świątyni, podchodzi do mnie jakiś kapłan. Sądziłem, że liczy na jakiś datek, ale on pyta mnie o imię i prowadzi do wewnętrznego sanktuarium. Tutaj pisze modlitwę (widzę, że umieszcza moje imię w sanskryckich sylabach) do Śiwy, wręcza mi kwiat i namaszcza moje czoło czerwonym proszkiem khum khum, trzecim okiem. PURI Miasto świątyń i pielgrzymów Za oknami mojego pokoju hotelowego w Puri wzmaga się wiatr, na morzu widocznym z balkonu widać bałwany fal, a lejący jak z cebra deszcz wali o betonowy dach. Wkrótce rozlega się pukanie do drzwi: to recepcjonista. Wchodzi do pokoju (jednego z największych w tym domu, po 500 rupii, czyli mniej więcej 35 zł za noc) i przyjaźnie wskazuje miejsca, gdzie sufit może przeciekać. – Nie obawiaj się, na ciebie nie będzie kapać, bo przesunęliśmy łóżko – spieszy z zapewnieniem. A więc to cała tajemnica dziwnego ustawienia mebli w pokoju – dwuosobowe łóżko dryfujące w środku, otoczone oceanem pustego miejsca po wszystkich stronach. Puri, jedno z czterech najświętszych miejsc Indii, jest miastem pielgrzymów od 500 lat, co oznacza, że miejscowi mają duże doświadczenie w kontaktach z podróżnymi. Obecnie bywają tam trzy ich kategorie. Pierwsza to pozostali goście w moim hotelu – zachodni turyści wędrujący po Indiach. Jest wśród nich student z Chicago odpoczywający po wolontariacie w misji Matki Teresy i mieszkająca w Kalkucie Holen- derka, przyjeżdżająca tu czasem, by się „wyluzować”. Rankiem, gdy wstaję o 7.30 i maszeruję do Marine Parade, nadmorskiej promenady, podpadam pod drugi typ turystów w Puri. O tej godzinie przybywają pociągi z północy wypełnione Bengalczykami na urlopie i plaża stopniowo zapełnia się tłumem ludzi obserwujących, jak olbrzymie fale z Zatoki Bengalskiej łamią się na brzegu. Wszyscy są całkowicie ubrani, a kobiece sari łopoczą na wietrze jak flagi. Najliczniejszą grupą odwiedzającą Puri są pielgrzymi przybywający modlić się w XII-wiecznej świątyni Dźagannathy (poświęconej jednemu z najważniejszych bóstw w hinduskim panteonie, który jest wcieleniem Wisznu oraz symbolem uniwersalnej miłości i braterstwa). Każdego roku, w czerwcu lub lipcu, przenosi się wizerunki Pana Dźagannathy oraz jego brata Balabhadry i siostry Subhadry z kompleksu świątynnego i umieszcza na olbrzymich ruchomych platformach. Są one następnie pchane przez 4 tys. świątynnych asystentów główną ulicą miasta do innej świątyni. Rodzeństwo pozostaje tam przez 10 dni. Ta boska przejażdżka ciężarówką ściąga do maleńkiego Puri setki tysięcy ludzi. ORISA Droga skarbów W oknach sklepów na suku w Katak, dawnej stolicy Orisy, leżą spatynowane, zawinięte w celofan srebrne bibeloty, które wyglądają tak, jakby pokrywający je kurz zbierał się na nich od 20 lat. Wprawdzie tutejsi rzemieślnicy są znani w całych Indiach z pięknych wyrobów ze srebra, ale ich sklepy nie wyglądają obiecująco. Mimo to wybieram jedną z ozdób i wchodzę do środka. Wkrótce dwóch ochoczych sprzedawców opróżnia na szklaną ladę pięć czy sześć wysłużonych tekturowych pudełek. Są tam filigranowe bransolety, naszyjniki z czystego złota i kolczyki utkane ze srebrnej nici, które przypominają motyle, tak delikatne, że mógłby je porwać lekki podmuch wiatru. Nierozsądnie zapomniałem o najważniejszej zasadzie dotyczącej robienia zakupów w Indiach: nigdy nie oceniaj sklepu po witrynie. Tu rytuał kupowania rozwija się powoli, w miarę jak skryte w szufladach skarby są, jeden po drugim, odkrywane. Katak może się pochwalić pięknym srebrem, ponieważ przez setki lat tutejsi jubilerzy dostarczali ozdoby do świątyni Dźagannathy w pobliskim Puri, do którego prowadzi starożytna droga pielgrzymów. Z Katak kieruję się do Hirapur po wyboistych, pozbawionych asfaltu drogach wiodących przez intensywnie zielone pola ryżowe Bhubaneśwaru. Miasteczko to dostarcza dzwony z brązudla świątyń w Puri, ale jest właśnie niedziela i rzemieślnicy ucinają sobie drzemkę. Nie mam więc okazji usłyszeć stukotu ich młoteczków dobiegającego z warsztatów. W Pipili ruch uliczny niemal zamiera, ponieważ turyści zatrzymują się, by podziwiać jaskrawe drukowane bawełniane materiały zwisające ze straganów po obu stronach drogi. Zaglądam do domowych wytwórni i patrzę, jak płótno jest cięte na tysiące małych kawałków, a następnie składane i zszywane w kształt lampionów, parasoli, makatek. Mieszkańcy Pipili wykonują tę pracę od setek lat: wagony, które wiozą wizerunek Pana Dźagannathy w czasie święta w Puri, są obwieszone materiałami pochodzącymi z tej miejscowości. Kolejna świątynia znajduje się w Raghurajpurze, niecałą godzinę drogi za Pipili. Kiedy wizerunek Pana Dźagannathy opuszcza świątynię, by udać się na swój juggernaut, jego nisza bynajmniej nie stoi pusta; jest wypełniona kunsztownym, pełnym detali malowidłem wykonanym przez ludność tej wioski. W Raghurajpurze każdy jest artystą. Kobiety dekorują zewnętrzne ściany swych chat wizerunkami kwiatów i nimf, aby zadowolić Lakszmi, boginię dobrobytu, szczęścia i piękna – żonę Wisznu. Chłopcy i dziewczęta garbią się nad drewnianymi pulpitami leżącymi na kolanach. Wycinają rylcami na wysuszonych liściach palmowych sceny z życia Kriszny lub z literatury. Zostają one następnie scalone w niewielkie harmonijkowe obrazki. Gdy je otwieram, przed moimi oczami rozwija się fascynująca historia dawnych Indii. NO TO W DROGĘ Sundarbany Rezerwat przyrody w delcie Gangesu, na południowy wschód od Kalkuty. Pełno tu krokodyli, delfinów, dzikich niedźwiedzi i jeleni aksis, a przede wszystkim tygrysów bengalskich (Sundarbany szczyci się największą populacją tych kotów). Turyści nocują w rezerwacie w sielskich obozach i domach w dżungli, a przemieszczają się po delcie łodziami. Jaskinie Udajagiri i Khandgiri Ok. 6 km na zachód od Bhubane-śwaru. To pamiątka z przeszłości Orisy, kiedy była centrum dźinizmu. Na szczególną uwagę zasługują groty Udajagiri, zwłaszcza pierwsza, w której dwa poziomy cel otaczają duży dziedziniec. Wśród postaci strażników kilka nosi zagraniczne szaty, a płaskorzeźby nad drzwiami ukazują poļbożne pary, muzyków, tancerki i sceny przyrodnicze. Po drodze do jaskiń spotkać można przyjaźnie nastawione małpy, łakome na orzechy (są do kupienia u miejscowych handlarzy). Dhauli Wzgórze 8 km na południe od Bhubaneśwar, na drodze do Puri. Tu w 260 r. p.n.e. cesarz Aśoka pokonał wojska z królestwa Kalingas. Po krwawej bitwie, w której zginęło 150 tys. wojowników, skruszony Aśoka przeszedł na buddyzm i religia ta dominowała w Orisie przez następnych 400 lat. W końcu Orisa dokonała konwersji na hinduizm, ale w 1972 r. grupa japońskich buddystów wybudowała na szczycie wzgórza Dhauli nieskazitelną świątynię z białą kopułą, Vishwa Shanti Stupa, mającą upamiętnić związek między nawróceniem Aśoki i buddyzmem Orisy. Jezioro Ćilka Około 50 km na zachód od Puri. Największa słonowodna laguna Azji. Jezioro okresowo rozszerza się i kurczy, aby w szczytowych dniach pory monsunowej osiągnąć przeszło 1 800 km2. W zimie jest to raj dla obserwatorów ptaków wędrownych i miejsce obchodów hinduistycznego święta Makar Mela w znajdującej się tutaj świątyni Kalijai. Przez cały rok po jeziorze kursują statki wycieczkowe, dowożące turystów w miejsca, gdzie spotkać można delfiny krótkogłowe. ZOO Nandankanan Około 20 km na północ od Bhubaneśwar. Zwierzęta trzyma się tam w niemal naturalnym środowisku leśnym. Największą atrakcją są tygrysy bengalskie i małpy, które zaczepiają turystów. Konarak W pobliżu Puri. Ruiny najsławniejszej świątyni wschodnich Indii, Świątyni Słońca wybudowanej w XIII w. – szczytowe osiągnięcie sakralnej architektury stanu Orisa. Sanktuarium ma formę wozu boga Słońca ciągniętego przez parę koni. Bengal Zachodni – stan w północno-wschodniej części Indii. Powierzchnia ok. 88,7 tys. km2, 81 mln mieszkańców. Orisa – stan we wschodniej części kraju, nad Zatoką Bengalską. Jego powierzchnia wynosi połowę obszaru Polski – 155 tys. km2. Liczy 37 mln mieszkańców. Najlepiej wybrać się w okresie październik–marzec. Samolotem: do Kalkuty można dolecieć z Polski, np. British Airways z międzylądowaniem w Londynie. Bilety ok. 2 400 zł. Pociągiem: z Delhi do Kalkuty docierają codziennie pociągi szybkich linii Rajdhani, a z Delhi do Bhubaneśwaru – w środy i soboty. www.easternrailway.gov.in W Kalkucie jeździ bardzo sprawne metro, a przez rzekę Hugli dzielącą miasto przepływa prom (bilet ok. 50 gr). Między Kalkutą a Madrasem kursują statki. Kalkuta: YMCA, 25 Chowringhee Rd, cena poniżej 15 zł. YMCA, 42 SN Banerjee Rd, cena poniżej 15 zł. Youth Hostel, 10 Ananda Dutta Lane, Howrah, cena ok. 15 zł. YWCA, Middleton Row, 15 zł. Hotel Maria, 5/1 Sudder St., ceny od 18 zł. Hotel Galaxy, 3 Stuart Line, ceny od 25 zł. Hotel Diplomat, 10 Sudder St., pokój 2-os. od 35 zł. Puri: Hotel Ghandara, Chakratirtha Rd, pokój 2-os. od 12 zł. Z Hotel (dawniej pałac maharadży), pokój 2-os. od 17 zł. www.orissahotels.com, www.HostelBookers.com/Kolkata Bengal Zachodni: Należy spróbować ryby przyrządzonej w curry z ryżem. Ze słodkości polecamy pyszny misthi dhoi, czyli jogurt słodzony cukrem palmowym, oraz rasgulla – słodkie kulki z sera kremowego skrapiane wodą różaną. Kalkuta: Zaranj Restaurant, Sudder St. – specjalność restauracji to kalafior na ostro z nasionami pieczonego kminku i miętą, cena 10 zł. Aaheli, Peerless Inn – znakomite dania bengalskie, specjalność to wegetariańskie Aahelir Ahoj za 17 zł lub nieco droższy odpowiednik potrawy z mięsem. Orissa: Słynie z owoców morza. Podstawa pożywienia to ryż i warzywa. Popularne są też chlebki pita. Puri: Aquarium Restaurant połączone z barem, oferuje lokalne dania z owocami morza. Kalkuta kojarzona jest z Matką Teresą (właśc. Agnesa Gongea Antigona Boiagi), która w 1948 r. wyszła na ulice pomagać ubogim i trędowatym. Rok później założyła Zgromadzenie Sióstr Misjonarek Miłości. Zakonnice, ubrane w białe sari zdobione niebieskim obrąbkiem prowadzą w Indiach i na całym świecie sierocińce, domy dla chorych i umierających. Matka Teresa zmarła w 1997 r. Została beatyfikowana w 2003 r. Festiwal Muzyki Dhrupad – luty. Możliwość posłuchania północno-indyjskich utworów muzyki klasycznej w Benares. Baisakhi – kwiecień–maj. Najważniejsze święto sikhów (20 mln w Indiach). Sikhizm to zespół wierzeń głoszących istnienie jednego Boga, który jest prawdą. Popiera medytację i równość, odrzucając kastowość, przesądy i dyskryminację płci. Targ Sonepur – listopad. Podobno największy na świecie targ zwierząt gospodarskich o wielowiekowej tradycji. Odbywa się tuż za miastem Patna, nad Gangesem, i trwa miesiąc. Durga Pudźa – październik. To jedno z największych hinduskich świąt, w czasie którego oddaje się hołd bogini Durga. Jest ona wojowniczką; ma dziesięć ramion, dzierży miecz i dosiada lwa. Po dziewięciodniowych uroczystościach wizerunki Durgi zabiera się na procesję zmierzającą nad rzekę, a następnie umieszcza na powierzchni wody. To święto obchodzone jest szczególnie uroczyście w Kalkucie. Towarzyszą mu śpiewy i tańce. Z tej okazji kupuje się nowe stroje i obdarowuje najbliższych oraz składa im życzenia pomyślności. www.durga-puja.org, www.hindunet.org/festivals Kalkuta – dobrym miejscem jest New Market. Rozmieszczone wokół sklepy oferują wyroby bengalskie. Warto zajrzeć do Ananda (Russell St.), Ritu (Park Street). W miejskich magazynach Handloom House i Bengali Handloom (CIT Complex w Dhakśinapan) sprzedawane są tkaniny. Dobre zakupy można też zrobić w stanowym emporium Monapali (London St.) i Central Cottage Industries Emporium (L. Nehru Rd) Bhubaneśwar – w sklepach można znaleźć delikatną srebrną biżuterię. Stanowe emporium Utkalika znajduje się w Market Building na Rajpath. Godny uwagi jest też sklep tekstylny Handloom Development Corporation. www.world66.com/asia/south-asia/india/westbengal/calcutta www.puri.nic.in www.orissa.tourism.com www.orissatourism.gov.in