Czy w kosmosie jest już broń jądrowa? Naukowcy proponują nowy sposób detekcji
Od dekad Traktat o Przestrzeni Kosmicznej zakazuje umieszczania broni jądrowej na orbicie. Jest jedno „ale”. Do tej pory nie dało się sprawdzić, czy znajduje się ona już w kosmosie. Z pomocą przyszli właśnie amerykańscy naukowcy, którzy opracowali metodę wykorzystującą naturalne promieniowanie kosmiczne, by wykryć ukryte głowice nuklearne. Jest już jeden podejrzany satelita. To rosyjski Kosmos-2553.
Od 1967 roku Traktat o Przestrzeni Kosmicznej stanowi fundament pokoju poza Ziemią. Zakazuje umieszczania broni jądrowej na orbicie. Mimo że podpisało go 117 krajów, w tym USA, Chiny i Rosja, traktat ten ma kardynalną wadę: brak jakiegokolwiek mechanizmu weryfikacji. Do tej pory społeczność międzynarodowa musiała polegać na wzajemnym zaufaniu lub danych wywiadowczych. To w dobie rosnących napięć geopolitycznych okazuje się niewystarczające Zagadka satelity Kosmos-2553 Obawy stały się realne w lutym 2022 roku, gdy Rosja wystrzeliła satelitę Kosmos-2553 na wysokość około 2000 km. Oficjalnie służy on do celów badawczych, ale urzędnicy USA podejrzewają, że jest to platforma testowa dla broni antysatelitarnej (ASAT) z ładunkiem jądrowym. Detonacja takiego urządzenia mogłaby zaburzyć orbity po których poruszają się tysiące satelitów. Wiemy to z praktyki, bo w 1962 roku Amerykanie przeprowadzili eksperyment Starfish Prime. Polegał na detonacji głowicy termojądrowej o mocy 1,4 megatony w przestrzeni kosmicznej. Skutki tego wydarzenia były katastrofalne dla ówczesnej infrastruktury orbitalnej i środowiska radiacyjnego Ziemi. Naturalny skaner, czyli Pasy Van Allena Areg Danagoulian z MIT zaproponował skuteczne rozwiązanie: wykorzystanie pasów radiacyjnych Van Allena jako naturalnego źródła cząstek do „przesłuchiwania” podejrzanych obiektów. Pasy te zawierają uwięzione protony o ogromnych energiach. Gdy te rozpędzone cząstki uderzają w materiały o wysokiej liczbie atomowej, jak uran znajdujący się w głowicach jądrowych, zachodzi proces spalacji. W jej wyniku emitowane są neutrony, które stanowią jednoznaczny sygnał obecności ciężkich materiałów jądrowych. Zwykłe satelity budowane są głównie z aluminium i tworzyw sztucznych i nie dają takiego efektu. Badanie wykazało, że wykrycie tego neutronowego strumienia pozwala odróżnić satelitę z ładunkiem jądrowym od konwencjonalnego urządzenia i to bez konieczności fizycznego kontaktu. Niewielki inspektor na orbicie Naukowcy opracowali koncepcję „inspektora” – małego satelity. Taka platforma detekcyjna miałaby kształt prostopadłościanu o wymiarach 30 cm × 30 cm × 10 cm i byłaby wyposażona w kierunkowy detektor neutronów. Dzięki analizie kierunkowej system potrafiłby odsiać neutrony pochodzące z podejrzanego satelity od tła kosmicznego. Wyniki symulacji są obiecujące. Pojedynczy „inspektor” może zidentyfikować broń termojądrową z odległości 4 km w ciągu około 7,2 dnia z prawdopodobieństwem ponad 99%. Jeśli udałoby się wysłać konstelację dziesięciu takich detektorów, czas ten skróci się do zaledwie 15 godzin. Atomowe detektory w kosmosie. Kiedy się tam znajdą? W ramach opisanego badania, fizyk Areg Danagoulian z MIT przeprowadził studium koncepcyjne i analizę wykonalności nowego systemu weryfikacji Traktatu o Przestrzeni Kosmicznej. Badacz nie zbudował fizycznego urządzenia, lecz przeprowadził zaawansowane symulacje komputerowe. Wnioski opublikowane właśnie na łamach prestiżowego czasopisma „Nature” mają służyć jako podstawa teoretyczna dla przyszłych badań oraz informować decydentów politycznych o technicznych możliwościach weryfikacji traktatów. Na ten moment nie wiadomo, kiedy takie urządzenie powstanie i zacznie badać satelity na naszej orbicie. Źródło: Nature Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Co się działo na dobę przez przewrotem majowym? Mija 100 lat od zamachu stanu w Polsce
Czy zamach majowy był od dawna zaplanowaną operacją wojskową, czy raczej decyzją podjętą pod wpływem politycznych wydarzeń ostatniej chwili? Spór o to, jak Józef Piłsudski wyobrażał sobie przejęcie władzy w maju 1926 roku, trwa od dziesięcioleci. Analiza źródeł pokazuje jednak, że wiele utrwalonych w historiografii opinii opierało się na niepewnych przekazach, a rzeczywiste motywy i okoliczności decyzji Marszałka były znacznie bardziej złożone.
Spis treści: Spór historyków o plan zamachu Skąd wzięła się legenda o przygotowanym zamachu Piłsudski do ostatniej chwili liczył na rozwiązanie legalne Rząd Witosa jako punkt zwrotny Strach przed represjami wobec piłsudczyków Wiara Piłsudskiego w autorytet i własne zwycięstwo Polska tuż przed przewrotem – zwyczajny dzień Warszawa 11 maja – miasto plotek, demonstracji i napięcia Kawiarnie jako centrum politycznych plotek Rząd nie przewidywał zamachu Wieczór 11 maja – rosnące podejrzenia władz Od wielu już lat trwa dyskusja na temat tego, jak Józef Piłsudski wyobrażał sobie przejęcie władzy. Trudności z odpowiedzią na to pytanie brały się stąd, że próby rekonstrukcji wizji zamachu były podejmowane na podstawie nie zawsze wiarygodnych, a poza tym często tylko pojedynczych przekazów źródłowych. Spór historyków o plan zamachu W starszej literaturze historycznej obowiązywał pogląd, że Józef Piłsudski zamierzał przeprowadzić pełnoformatową operację militarną z udziałem pułków zgromadzonych w podwarszawskim Rembertowie. Miało się to stać jakoby na mocy rozkazu ministra Żeligowskiego z 18 kwietnia 1926 roku, nakazującego koncentrację wojsk pod dowództwem Piłsudskiego pod pretekstem przeprowadzenia manewrów. Ale takiego rozkazu nie było i być nie mogło. Trudno sobie wyobrazić prowadzenie manewrów przez osobę prywatną. Poza tym w pierwszych dniach maja na rembertowskim poligonie nie stacjonowały pułki, które można by było kojarzyć z Piłsudskim. Byli natomiast podchorążacy z Warszawy, którzy 12 maja opowiedzieli się przeciwko Marszałkowi. Skąd wzięła się legenda o przygotowanym zamachu Co stało u źródeł pojawienia się i trwania tego rodzaju opinii? Po pierwsze, była ona następstwem przekonania, że Piłsudski od dawna przygotowywał zamach zbrojny, i to z udziałem licznego wojska. Niektórzy twierdzili, że miał takie zamiary już w 1923 roku, inni, że decyzję o przewrocie podjął 15 listopada 1925 roku w Sulejówku. Z tego powodu miał jakoby nadzorować konspirację piłsudczykowską w wojsku oraz powołać tajny sztab polityczny i wojskowy, który pracował nad strategią operacji. W istocie nie ma świadectw źródłowych, które by potwierdzały tego typu sądy. Po drugie, sugerowano, że Piłsudski był w zmowie z ministrem Żeligowskim, który miał mu umożliwić realizację jego zamiarów. Żeligowski w literaturze z czasów PRL, ale i późniejszej uchodził za czarny charakter, a skoro tak, to przypisywano mu czyny, których nie popełnił. Piłsudski do ostatniej chwili liczył na rozwiązanie legalne Spróbujmy się temu przyjrzeć bliżej. Do godzin rannych 12 maja Piłsudski wykluczał zbrojne przejęcie władzy, a przynajmniej chciał wierzyć, że da się go uniknąć. Droga legalna jako sposób osiągnięcia politycznego celu nie wydawała się w jego przekonaniu nierealna. Generał Stanisław Skwarczyński twierdził, iż: „z rozmów Piłsudskiego z zaufanymi oficerami przed 12 maja wynikało jasno przeświadczenie Marszałka, że sprawa mianowania odpowiedniego rządu, w skład którego zgodziłby się wejść osobiście, da się załatwić legalnie, bez czynnika fizycznej presji”. Tym, co przechyliło szalę na rzecz wyboru drogi wojskowej, było właśnie powołanie Witosa na premiera. Związany z lewicą Marian Porczyk pisał, że: „fakt objęcia władzy przez śmiertelnych wrogów Piłsudskiego oznaczał zamknięcie mu drogi powrotu do armii, jeśli nie na zawsze, to może na dłuższy czas, pozbawienie go wpływu na armię (…) i poddanie wojska pod dyktando prawicy i Piasta”. Opinia ta jest zbieżna ze stanowiskiem Marszałka, które przedstawił już po zamachu. Rząd Witosa jako punkt zwrotny „Ostatnim momentem, który zmusił mnie do decyzji, było utworzenie rządu przypominającego mi bezecnej pamięci rząd, z powodu którego wyszedłem ze służby państwowej, nie chcąc swoim imieniem i służbą popierać ludzi, którzy zdaniem moim brali udział w najcięższej zbrodni dokonanej na Polsce – zabójstwie Prezydenta Rzeczypospolitej Gabriela Narutowicza, mego zresztą osobistego przyjaciela. Bezkarność w tej dziedzinie z góry przesądzała trwanie bezkarności we wszystkich innych dziedzinach” – mówił w wywiadzie z 25 maja 1926 roku w „Kurierze Porannym”. Po powstaniu gabinetu Wincentego Witosa rzeczywiście mógł sądzić, że droga do celu się wydłuży, o czym z kolei mówił w wywiadzie z 11 maja. Ponadto mogły spaść na jego zwolenników rozmaitej natury sankcje. Jeszcze 19 kwietnia 1926 roku Grzędziński pisał o niepokoju wśród piłsudczyków na wieść o tym, że powstanie nowa wersja Chjeno-Piasta: „Z nami – będzie zrobiony »porządek«” – podkreślał. Można było przypuszczać, że ci, którzy ostatnio awansowali na stanowiska dowódcze, mogą je utracić. Pierwsze sygnały już się pojawiły po 10 maja. Z gabinetu ministra spraw wojskowych usunięto pułkownika Bolesława Pierackiego, a Orlicz-Dreszerowi kazano się zameldować we wrogiej piłsudczykom Komendzie Miasta. Strach przed represjami wobec piłsudczyków Komendant czuł się zawsze odpowiedzialny za swoich, jak ojciec rodziny, a jego przyjaciele i sympatycy rysowali mu perspektywę omalże nocy Świętego Bartłomieja, która nastąpi, jak tylko rząd Witosa się umocni. Niektórzy na wieść o jego powstaniu obawiali się nocować w swoich mieszkaniach i noc spędzali u znajomych. Żeligowski pisał we wspomnieniach, że: „zwycięstwo legalnego Rządu byłoby w danym momencie największym nieszczęściem dla Polski; od ludzi mających w danej chwili władzę nad wojskiem »rządowym« na próżno oczekiwalibyśmy jakiejś wielkoduszności dla zwyciężonych. […] W wypadku zwycięstwa nie zawahaliby się na wytępienie Piłsudczyzny – ołowiem”. Wiara Piłsudskiego w autorytet i własne zwycięstwo Piłsudski nie mógł pozostać obojętny na wielki ruch społecznego protestu, który się pojawił na wieść o powstaniu rządu. To także motywowało go do działania. Mogło się wydawać, że kolejna dobra okazja tak szybko się nie pojawi, a miał już pięćdziesiąt dziewięć lat. Z jego perspektywy akcja, którą planował, nie wyglądała na ryzykowną. Miał prawo sądzić, że skoro w przeszłości osiągał sukcesy, to i tym razem też tak będzie, tym bardziej że był pewny, iż żołnierze nie będą strzelać do Naczelnego Wodza, Naczelnika Państwa, Marszałka. Wierzył w swoją wielkość, w swoją gwiazdę i siłę nazwiska. „Gdyśmy opuszczali 11-go Sulejówek i zapytali Piłsudskiego, czy uderzy rankiem, powiedział – nie, chcę im dać czas, żeby zobaczyli własną bezsilność, i że się porywać przeciwko mnie nie mogą” – miał powiedzieć do Miedzińskiego, który o tym wspomniał w 1957 roku. „Wszystkie relacje wskazują, że był święcie przekonany, że wystarczy mu wejść do Warszawy, by wszystko padło plackiem i by kwiatami obsypany stawić się na zapowiedzianym na wieczór raucie” – komentował Zdanowski 18 maja 1926 roku. Polska tuż przed przewrotem – zwyczajny dzień W przeddzień przewrotu majowego Polacy nie żyli perspektywą czegoś nadzwyczajnego. Było tak jak wczoraj, przedwczoraj, jak miesiąc i dwa miesiące wcześniej. Żyli w swoim rytmie i w kręgu codziennych, prywatnych i zawodowych spraw. Jedynie politycy w większych miastach i oficerowie w garnizonach śledzili stołeczne nastroje, w tym dalsze losy rządu Witosa. Tylko w Warszawie stan podniecenia udzielił się zwykłym ludziom. Warszawa 11 maja – miasto plotek, demonstracji i napięcia Już od godzin rannych 11 maja Warszawiacy zbierali się w grupkach i dyskutowali między innymi na temat tego, jak odpowie Piłsudski na wycofanie wywiadu. Aktywni byli piłsudczycy z PPS, młodzi robotnicy, strzelcy ze Związku Strzeleckiego, legioniści i peowiacy. Gromadzili się i wznosili okrzyki potępiające nowy rząd, a chwalące Piłsudskiego: „Nie damy rozkradać Polski”, „Niech żyje Naczelny Wódz Józef Piłsudski”, „Nie damy frymarczyć wojskiem”, Precz z Chjeno-Witosem”. „Czuć było w powietrzu zbliżające się ważne wydarzenia, machina spiskowa została puszczona w ruch” – wspominał Herman Lieberman. Ale inni odczytywali to inaczej: że lewica mobilizuje ludzi przed masowymi manifestacjami, a może i strajkiem generalnym. „Nad Warszawą zbierała się wiosenna burza” – wspominał Kajetan Dzierżykraj-Morawski. Kawiarnie jako centrum politycznych plotek Na wieść o konfiskacie „Kuriera Porannego” piłsudczycy wpadli w furię. Współorganizowali manifestacje, a także buńczucznie zachowywali się w popularnych lokalach, takich jak Ziemiańska, Europejska czy Astoria. „Nastrój w kawiarni był w tym dniu wyjątkowo gorący. Dyskutowano przebieg przesilenia w rządzie (…) usiłowano odgadnąć, co zrobi Marszałek, mówiono o ulotkach, które jakoby krążą po mieście. Oczekiwano nadzwyczajnych zdarzeń” – pisał pułkownik Kazimierz Sawicki, dowódca 36 Pułku Piechoty. W kawiarniach i cukierniach orkiestry grały „My, Pierwsza Brygada”, wznoszono okrzyki, tu i ówdzie ostro się spierano i przepychano. Kolportowano antyrządowe ulotki i na gorąco komentowano treść wywiadu. Do kawiarni przybywali liczni spragnieni świeżych informacji, a choćby i plotek, w tym czołowi piłsudczycy, którzy nie wiedzieli, czy i co się szykuje, co planuje Komendant. Do Astorii dotarli między innymi Michał Sokolnicki i Leon Wasilewski, bliscy Marszałkowi, „żeby – jak pisał w Dziennikach Wasilewski – tam zaciągnąć języka, bo telefonował Birkenmajer z »Polski Zbrojnej«, że są wiadomości nienadające się do komunikowania telefonicznego”. Sokolnicki widocznie uznał, że nic szczególnego nie może się wydarzyć, i następnego dnia rano pojechał do Łodzi, gdzie prowadził wykłady. Rząd nie przewidywał zamachu 11 maja zebrał się gabinet Witosa. Ministrowie dyskutowali o sytuacji w Warszawie i o planowanych demonstracjach antyrządowych, ale nie podjęli decyzji o zastosowaniu nadzwyczajnych środków zapobiegawczych. Minister spraw wewnętrznych Stefan Smólski dostał nawet krótki urlop. Z kolei minister Malczewski uznał, że powinien reagować na polityczne manifestacje oficerów piłsudczyków, czego robić nie było im wolno, i nakazał aresztować bardziej krewkich i krzykliwych, o czym zameldował Witosowi. Akcję tę przeprowadził major Marian Ocetkiewicz, zastępca komendanta miasta. Nie były natomiast prawdą plotki o przygotowaniach do aresztowania Piłsudskiego. Jednocześnie Malczewski zapowiedział wprowadzenie zarządzeń podnoszących poziom bezpieczeństwa w stolicy. Wieczór 11 maja – rosnące podejrzenia władz Jeszcze w południe 11 maja rząd obawiał się nie tyle akcji ze strony Piłsudskiego, ile antyrządowych demonstracji lewicy. Jednak intensywność propiłsudczykowskich manifestacji urządzanych wieczorem spowodowała, że skorygowano wcześniejszą opinię i zaczęto doszukiwać się uwertury czegoś poważniejszego. „Nowa próba rokoszu przygotowana przez piłsudczyków” – podsumował dzień 11 maja „Kurier Poznański”. I była to trafna ocena. Źródło: Tekst pochodzi z książki Andrzeja Chwalby „Maj 1926. Zamach, którego miało nie być”, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec, 2023. Tytuł, lead i śródtytuły fragmentu zostały przygotowane przez redakcję National-Geographic.pl.
Wojny robotów. Po raz pierwszy w historii bezzałogowe pojazdy naziemne zdobyły pozycję wroga
Roboty lądowe, znane również jako bezzałogowe pojazdy naziemne, po raz pierwszy w historii odparły wrogie wojska i zajęły ich pozycję – poinformował niedawno prezydent Ukrainy Wołodymyr Ołeksandrowycz Zełenski. Szerokie wykorzystywanie dronów w trakcie wojny w Ukrainie stawia pytania o przyszłość wojska i robotyki. W końcu nikt nie chce realizacji scenariusza „Terminatora”.
Od początku agresji Rosji na Ukrainę widać, jak skuteczne w obronie mogą być pojazdy bezzałogowe. Zarówno te latające, jak i lądowe. To pokazuje, jak rośnie znaczenie robotyki w wojskowości. Roboty w mundurach – Wojskowa robotyka lądowa szybko zmienia zadania na polu walki. Jednak w dającej się przewidzieć przyszłości jej największy wpływ będzie polegał na rolach wspierających, a nie na bezpośrednim zastępowaniu piechoty. Dlatego choć zdobycie pozycji wroga przez roboty jest momentem przełomowym, nie należy go nadinterpretować – twierdzi w artykule opublikowanym na łamach opiniotwórczego magazynu „The Conversation” Jacob Parakilas. Parakilas jest liderem grupy ds. obrony, bezpieczeństwa i wymiaru sprawiedliwości działającej w ramach think tanku RAND Europe. Ta niezależna organizacja badawcza zajmuje się analizami i doradztwem w takich obszarach, jak obronność i bezpieczeństwo, polityka publiczna, technologie i innowacje oraz edukacja i zdrowie. Badacz podkreśla, że użycie robotów w walkach naziemnych ma wiele ograniczeń. Głównym jest sam teren działania. Bo chociaż na licznych filmach widujemy roboty poruszające się w najeżonym przeszkodami terenie, to działanie w środowisku kontrolowanym to jedno, a przemieszczanie się pod ostrzałem po pełnym pułapek terenie – drugie. Robot nie zrobi wszystkiego – Większość robotów lądowych nadal opiera się na kołach lub gąsienicach z wielu dobrych powodów: prostoty mechanicznej, dostępności części zamiennych i kosztów. Mają one jednak wyraźne ograniczenia w zakresie rodzaju terenu, po którym mogą się poruszać, a nie wszystkie umocnienia przeciwnika znajdują się na końcu utwardzonej drogi – wyjaśnia ekspert. W sytuacji walki na lądzie człowiek jest lepszy, ponieważ może wykonywać wiele zadań i dostosowywać je do potrzeb. Człowiek może się czołgać, wspinać, przeskakiwać przeszkody, poruszać się w okopach. W porównaniu z robotem jest biologiczną maszyną wielozadaniową. I nawet ogromny rozwój robotyki, jakiego jesteśmy świadkami, wciąż nie jest w stanie doprowadzić do sytuacji, w której robot dorówna człowiekowi. – Drugą główną przeszkodą jest środowisko elektromagnetyczne. Choć termin „robot” często używany jest do opisu bezzałogowych pojazdów lądowych, w większości są one nadal sterowane zdalnie, co oznacza, że operator musi utrzymywać stałe połączenie kontrolne z pojazdem. Można to robić za pomocą łącza radiowego. Jednak takie połączenia mogą być zakłócane przez wrogie zagłuszanie lub przez niekorzystne warunki pogodowe i terenowe. Operator może także sterować robotem za pomocą kabla światłowodowego, którego nie da się zagłuszyć, ale to ogranicza zasięg robota. Kabel może też zostać przerwany przez wybuch, odłamki lub trudny teren – wylicza Jacob Parakilas. Nieautonomiczna autonomia Teoretycznie odpowiedzią powinna być rozbudowana autonomia urządzeń. Wówczas byłyby zdolne samodzielnie ustalać trasę, odnajdywać przeszkody i dobierać odpowiedni sposób działania do potrzeb chwili. Jednak uzyskanie pożądanej autonomii nie jest takie proste. W tej chwili roboty wykonują autonomicznie konkretne, przypisane im zadania, jak wskazywanie zidentyfikowanych pozycji wroga. Daleko im do samodzielności. Poruszanie się po polu walki w złożonym środowisku trójwymiarowym jest skomplikowane i wymaga ogromnej mocy obliczeniowej. Jeśli zostanie ona umieszczona bezpośrednio w robocie, znacząco zwiększy jego koszt i złożoność. Współczesne roboty lądowe sprawdzają się jednak w wielu innych kluczowych zadaniach wspierających. Są na przykład szeroko wykorzystywane przez Ukrainę do ewakuacji rannych z pola walki, zaopatrywania linii frontu, prac inżynieryjnych, stawiania i usuwania min. – W takich przypadkach ich mniejsze rozmiary, niższy koszt, wszechstronność oraz niższy profil w porównaniu z tradycyjnymi pojazdami załogowymi dają korzyści, które zdecydowanie przewyższają wady. A choć są zdalnie sterowane i nie zmniejszają drastycznie zapotrzebowania na personel, to w razie zniszczenia robota operator pozostaje bezpieczny – podkreśla ekspert. Na polu walki, gdzie przeciwnik może dostrzec i trafić niemal wszystko, co się porusza w promieniu 20 kilometrów od linii frontu, zastępowanie ludzi tanimi robotami jest warunkiem koniecznym. Pozwala walczyć wystarczająco długo, aby wygrać. Eksperci twierdzą, że w najbliższej przyszłości roboty będą raczej wspierać tę walkę, niż ją prowadzić. Nie zmienia to faktu, że wojna przeszła ogromne techniczne przeobrażenie. Jedno pozostało niezmienne – śmierć i cierpienie niewinnych, zniszczenia i poczucie kryzysu ludzkości. Bo wojnom lepiej zapobiegać niż je prowadzić. Źródło: The Conversation Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Hubal do końca wierzył w godność walki mundurowej. Niezłomny oficer nie złożył broni
Hubal nie był jedynie dowódcą partyzanckim. Major, a pośmiertnie pułkownik Henryk Dobrzański ucieleśniał ducha polskiej kawalerii, a oprócz tego był też wybitnym sportowcem o międzynarodowej sławie i człowiekiem, którego bezkompromisowość doprowadziła do konfliktu nie tylko z okupantem, ale także z rodzącymi się strukturami konspiracyjnymi. Można powiedzieć, że łączył etos dziewiętnastowiecznych powstańców z tragicznym heroizmem żołnierzy Polskiego Państwa Podziemnego.
Spis treści: Młodość w Jaśle Szlak legionowy Walka o granice Dobrzański na salonach Europy Walki 1939–1940 Ostatnia walka pod Anielinem Jako jeden z najbardziej znanych oficerów regularnej armii, który nie złożył broni, Henryk „Hubal” Dobrzański stał się wyrzutem sumienia dla tych, którzy skapitulowali. Z kolei dla przyszłych pokoleń partyzantów stanowił największą inspirację. Choć pacyfikacje hubalowskie pozostają bolesną kartą w jego historii, sam major do końca wierzył, że walka mundurowa jest jedynym godnym sposobem reprezentowania Rzeczypospolitej. Młodość w Jaśle Henryk Dobrzański urodził 22 czerwca 1897 roku w Jaśle. Dom, w którym się wychował, od pokoleń był przesiąknięty wartościami patriotycznymi. Rodzina Dobrzańskich pieczętowała się herbem Leliwa, co w ówczesnej Galicji niosło ze sobą konkretne zobowiązania społeczne i moralne. Jego rodzice, Henryk i Maria z hrabiów Lubienieckich, dbali o to, by syn dorastał w atmosferze szacunku do historii Polski i tradycji rycerskiej. Jasło przełomu wieków było miastem, w którym wspomnienia powstań narodowych wciąż były żywe, co ukształtowało w młodym Henryku poczucie obowiązku wobec ojczyzny. Edukacja Dobrzańskiego była typowa dla sfery społecznej, z której się wywodził. Rozpoczął od nauki domowej w ramach czteroklasowej Szkoły Ludowej, by później, po przeprowadzce rodziny do Krakowa, kontynuować edukację w tamtejszych szkołach realnych. Należy jednak wspomnieć, że bardziej niż przedmioty ścisłe i humanistyczne interesowała go kultura fizyczna. W sprawozdaniach szkolnych figurował jako uczeń „uzdolniony”, choć jego ścieżka edukacyjna była przerywana. Ostatecznie zaliczył sześć klas siedmioletniej szkoły realnej. To właśnie w Krakowie, sercu polskiej kultury i kolebce ruchów niepodległościowych, Henryk zetknął się z Polskimi Drużynami Strzeleckimi. Wstąpienie do nich w 1912 roku, w wieku zaledwie 15 lat, było pierwszym krokiem na jego długiej drodze żołnierskiej. Szlak legionowy Gdy wybuchła I wojna światowa, Dobrzański był gotowym do walki siedemnastolatkiem. Nie czekając na formalne wezwania, w grudniu 1914 roku zameldował się na stacji zbornej Legionów Polskich w Krakowie. Został przydzielony do 2. Pułku Ułanów, formacji, która szybko zyskała miano jednej z najbitniejszych w polskim wojsku. Już w kwietniu 1915 roku otrzymał stopień kaprala, co świadczyło o jego szybkich postępach i naturalnych predyspozycjach dowódczych. Służba w Legionach była dla niego doskonałą szkołą kunsztu kawaleryjskiego. Uczestniczył w krwawej bitwie pod Rarańczą, gdzie ułani musieli wykazywać się niezwykłą mobilnością i odwagą w starciu z regularnymi armiami mocarstw zaborczych. Po kryzysie przysięgowym w 1917 roku i buncie polskich oddziałów pod Rarańczą w lutym 1918 roku, Dobrzański znalazł się w grupie żołnierzy internowanych przez Austriaków. Trafił wówczas do obozu na Węgrzech. Należy jednak podkreślić, że ze swoją buntowniczą naturą nie mógł znieść życia w niewoli. Zdołał uciec. Po przedostaniu się do kraju kontynuował walkę. Walka o granice W listopadzie 1918 roku Dobrzański przeszedł do regularnej armii odrodzonej Rzeczypospolitej. W następnym miesiącu włączył się do walki o Lwów w dywizji płk. Władysława Sikorskiego. Dla młodego oficera był to prawdziwy chrzest bojowy, podczas którego musiał wykazać się samodzielnością w dowodzeniu odizolowanymi pododdziałami. Jeszcze większym sprawdzianem okazała się wojna polsko-bolszewicka. Henryk Dobrzański służył wówczas w 2. Pułku Szwoleżerów Rokitniańskich i brał udział w ofensywie kijowskiej. Na polu bitwy wykazał się ogromną odwagą, za co został czterokrotnie odznaczony Krzyżem Walecznych. Kulminacją uznania dla jego zasług bojowych było nadanie mu w 1921 roku Srebrnego Krzyża Orderu Wojennego Virtuti Militari. Wojnę zakończył w stopniu porucznika, pełniąc funkcję adiutanta pułku. Był to czas, kiedy polska kawaleria święciła ostatnie wielkie triumfy. Dobrzański na salonach Europy W latach międzywojennych nie tylko pełnił służbę garnizonową, ale także rozpoczął błyskotliwą karierę sportową. W 1922 roku, już jako rotmistrz, zaczął intensywnie startować w krajowych zawodach hippicznych. Szybko okazało się, że jego talent jeździecki wykracza daleko poza przeciętność. Dwa lata później wszedł w skład reprezentacji Polski, która odniosła historyczny sukces w Nicei, zdobywając po raz pierwszy dla kraju Puchar Narodów. Sam Dobrzański wywalczył wówczas siedem nagród w różnych konkurencjach. W kolejnych latach odnosił sukcesy na wszystkich najważniejszych arenach Europy. W 1925 roku, w Londynie, zajął pierwsze miejsce, zostawiając za sobą najlepszych jeźdźców świata. W swojej sportowej karierze zdobył łącznie 22 złote medale, 3 srebrne i 4 brązowe. Był zawodnikiem rezerwowym polskiej ekipy na Igrzyskach Olimpijskich w Amsterdamie w 1928 roku. Jego sukcesy sportowe miały ogromne znaczenie prestiżowe dla młodej Rzeczypospolitej. Należy podkreślić, że dla Dobrzańskiego, sport nie był jedynie formą rozrywki. Trenując i startując w zawodach de facto doskonalił rzemiosło wojenne. Wyrażał przekonanie, że doskonałe opanowanie konia jest kluczem do sukcesu w kawaleryjskim starciu. Służba pokojowa Mimo intensywnej działalności sportowej, Dobrzański piastował ważne funkcje w strukturach Wojska Polskiego. W 1927 roku awansował na stopień majora. Służył kolejno w 18. Pułku Ułanów Pomorskich w Grudziądzu i 20. Pułku Ułanów w Rzeszowie, gdzie dowodził szwadronem. W latach 30. jego kariera zaczęła jednak zwalniać. Choć był doskonałym frontowcem i sportowcem, biurokracja wojskowa nie zawsze była jego mocną stroną. W 1934 roku został odkomenderowany do 2. Pułku Strzelców Konnych w Hrubieszowie na stanowisko kwatermistrza. Funkcja ta, polegająca na zarządzaniu logistyką i finansami jednostki, wydawała się obca naturze zagończyka, jednak Dobrzański wywiązywał się z niej rzetelnie przez dwa lata. Następnie objął to samo stanowisko w 4. Pułku Ułanów w Wilnie. To właśnie w tym okresie, 31 lipca 1939 roku, w atmosferze zbliżającej się wojny, major Henryk Dobrzański został przeniesiony w stan spoczynku. Walki 1939–1940 Gdy wybuchła II wojna światowa, Dobrzański nie zamierzał stać z boku i bezradnie przyglądać się rozwojowi wydarzeń. Już we wrześniu został zmobilizowany jako zastępca dowódcy 110. Rezerwowego Pułku Ułanów. Jednostka ta, pod dowództwem ppłk. Jerzego Dąbrowskiego, brała udział w walkach z sowieckim agresorem w rejonie Grodna i Wołkowyska. Po 17 września i agresji ZSRR sytuacja stała się beznadziejna. Pułkownik Dąbrowski wydał rozkaz rozwiązania pułku, jednak major Dobrzański podjął decyzję, która zaważyła na jego wiecznej sławie. Wraz z grupą ok. 180 ułanów odmówił złożenia broni. Podjął wówczas marsz w kierunku oblężonej Warszawy. Oddział Wydzielony Wojska Polskiego Po drodze, w okolicach Krubina, dotarła do nich wieść o kapitulacji stolicy. Wówczas Dobrzański wygłosił słynne słowa: „Broni nie złożę. Munduru nie zdejmę. Tak mi dopomóż Bóg!”. W gajówce Podgórze w Górach Świętokrzyskich, na początku października 1939 roku, przyjął pseudonim „Hubal” i sformował OWWP – Oddział Wydzielony Wojska Polskiego. Pod wieloma względami była to formacja unikatowa. OWWP nie przypominało klasycznej partyzantki. Oddziałowi bliżej było do regularnej jednostki Wojska Polskiego, operującej w warunkach okupacji. Hubalczycy nosili mundury, przestrzegali regulaminów i zachowywali strukturę wojskową. Major wierzył, że jego oddział jest „nieprzerwanym ciągiem Armii Rzeczypospolitej” i musi dotrwać do wiosennej ofensywy aliantów w 1940 roku, która miała przynieść wolność. Wkrótce oddział rozrósł się do ponad 300 żołnierzy, budząc podziw cywilów i wściekłość Niemców. Konflikt z ZWZ Działalność Hubala szybko stała się problemem dla rodzącego się dowództwa Związku Walki Zbrojnej. Generał Stefan Rowecki „Grot” uważał, że istnienie umundurowanego oddziału w środku okupowanego kraju jest przedwczesne, niepotrzebnie prowokuje Niemców do represji i naraża siatkę konspiracyjną. Do „Hubala” wysłano ppłk. Leopolda Okulickiego z rozkazem rozwiązania oddziału. Do spotkania doszło 13 marca 1940 roku, w Gałkach Krzczonowskich. Dobrzański stanowczo odmówił wykonania rozkazu. Ostatecznie doszło do kompromisu – oddział miał zostać zmniejszony, a przy majorze mieli pozostać jedynie ochotnicy niemogący wrócić do domów. Pacyfikacje hubalowskie Wiosna 1940 roku była czasem najbardziej intensywnych walk OWWP. Niemcy rzucili przeciwko Hubalowi ogromne siły – od 5 do 8 tys. żołnierzy SS i policji. 30 marca 1940 roku pod Huciskiem doszło do największej bitwy, w której hubalczycy pokonali niemiecki batalion policji i wyrwali się z okrążenia. Kolejne starcie nastąpiło 1 kwietnia pod Szałasami. Niestety, sukcesy militarne Hubala miały swoją straszną cenę. Niemcy, w odwecie za pomoc udzielaną oddziałowi, rozpoczęli tzw. pacyfikacje hubalowskie. Między 30 marca a 11 kwietnia 1940 roku zaatakowali kilkadziesiąt wsi, mordując ok. 700 cywilów. Wsie były palone, a mężczyźni rozstrzeliwani w stodołach lub pod ścianami domów. Ostatnia walka pod Anielinem 30 kwietnia 1940 roku, w pobliżu wsi Anielin, oddział liczący ok. 70 żołnierzy został wytropiony przez oddziały Wehrmachtu. Wróg otoczył zagajnik trzema pierścieniami wojsk. Podczas próby przedarcia się przez linię wroga, major Henryk Dobrzański został trafiony serią z karabinu maszynowego MG-34. Wraz z nim zginął jego luzak, kpr. Antoni Kossowski „Ryś”, i, według niektórych relacji, także wierny koń Demon. Miejsce pochówku Henryka Dobrzańskiego jest jedną z największych niewiadomych polskiej historii współczesnej. Niemcy, chcąc uniknąć stworzenia miejsca kultu narodowego, postąpili ze zwłokami majora w sposób wyjątkowo perfidny. Ciało przewieziono do Tomaszowa Mazowieckiego, wystawiono na widok publiczny w koszarach, a następnie pochowano w nieznanym miejscu. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Szczur bohater doczekał się pomnika. Magawa pomagał w odbudowie Kambodży
W Kambodży odsłonięto pierwszy pomnik przedstawiający szczura przeciwminowego na świecie. Figura upamiętniająca zasłużonego gryzonia stanęła w mieście Krong Siem Reap – drugim co do wielkości w całym kraju. W trakcie swoich misji odważne zwierzę oczyściło ponad 100 000 metrów kwadratowych terenu z materiałów wybuchowych.
Na polskim podwórku najsłynniejszym przykładem zwierzęcego uczestnictwa w walkach zbrojnych jest niewątpliwie Niedźwiedź Wojtek, który przez trzy lata służył w armii gen. Władysława Andersa. W Kambodży natomiast miano najbardziej walecznego czworonoga zyskał szczur Magawa, zajmujący się na froncie tropieniem min lądowych. Teraz gryzoń doczekał się swojego pomnika, który jest pierwszą tego typu formą upamiętnienia na świecie. Szczurza odwaga Słynny Magawa to wielkoszczur gambijski, znany z wyjątkowych predyspozycji do tresury. Belgijska organizacja Apopo, która zajmuje się szkoleniem szczurów i psów do wykrywania min lądowych, najpierw odpowiednio wyszkoliła niewielkiego ssaka, by później wysłać go do Kambodży, aby pełnił swoją misję. Dzięki niezwykle wyczulonemu węchowi Magawa potrafił identyfikować substancje chemiczne obecne w materiałach wybuchowych, a następnie sygnalizować ich lokalizację opiekunom. Wielkoszczur w trakcie swojej służby oczyścił ponad 141 000 metrów kwadratowych terenu, co odpowiada wielkości 20 boisk piłkarskich. Podziw budzi również szybkość prac – powierzchnię wielkości kortu tenisowego potrafił sprawdzić w zaledwie 20 minut. Pomnik szczurzego bohatera Pomnik zmarłego w 2022 roku gryzonia został odsłonięty w drugim co do wielkości mieście Kambodży – Krong Siem Reap. Figura została wykonana z drewna i przedstawia Magawę w pozycji wyprostowanej. Odsłonięcie upamiętnienia było związane z obchodami Międzynarodowego Dnia Wiedzy o Minach, który ma przypominać o zagrożeniu, jakie materiały wybuchowe stanowią dla ludności cywilnej. Nowy pomnik to nie pierwsze wyróżnienie dla bohatera. Słynny gryzoń otrzymał złoty medal PDSA, wręczany zwierzętom za wyjątkowe zasługi wojenne. Wielkoszczur był pierwszym szczurem w 77-letniej historii tej nagrody. Kambodża bez min Dokonania Magawy wpisują się w szerszy cel Kambodży – całkowite oczyszczenie kraju z min do 2030 roku. Choć postępy są widoczne, skala problemu sprawia, że wyszkolone zwierzęta mają ogromne znaczenie dla bezpieczeństwa lokalnych społeczności. W walce z problemem pomaga również inny szczur o imieniu Ronin, który – podobnie jak Magawa – został wyszkolony przez fundację Apopo. Gryzoń ten ustanowił w 2025 roku nowy rekord świata, odnajdując od 2021 roku 109 min lądowych i 15 niewybuchów. Kto wie, czy w przyszłości również i on nie doczeka się swojego pomnika. Źródła: BBC, Reuters Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Operacja „Dunaj” złamała ideały. To tragedia Praskiej Wiosny i plama na polskim honorze
Rok 1968 zajmuje szczególne miejsce w kalendarium Europy Środkowej. To właśnie wtedy przeprowadzona została operacja „Dunaj”, czyli zbrojna interwencja państw Układu Warszawskiego w Czechosłowacji. Nie była to jednak zwykła misja militarna, a wydarzenie, podczas którego polski mundur, wbrew narodowej tradycji walki „za wolność waszą i naszą”, stał się narzędziem opresji. Mówimy tu o jednym z najbardziej kontrowersyjnych rozdziałów w historii Ludowego Wojska Polskiego, niosącym za sobą konsekwencje odczuwalne przez kolejne dekady.
Spis treści: Herezja z ludzką twarzą Dyplomatyczny szantaż i wojskowe przymiarki Polska armia w gotowości Noc inwazji Plama na honorze armii Następstwa inwazji Historia niejednokrotnie udowadniała, że w starciu z ideologią poczucie obowiązku wojskowego jest skazane na porażkę. Wbrew narodowej tradycji, pchnięte do roli agresora Wojsko Polskie przez około dwa miesiące pełniło funkcje okupacyjne na terenie Czechosłowacji. Dla komunistycznych władz operacja „Dunaj” okazała się wielkim sukcesem logistycznym i dowodem sprawności armii. Dla zwykłego żołnierza stanowiła źródło wstydu, a dla każdego mieszkańca najechanego kraju oznaczała tragedię, która pogrzebała marzenia o normalności. Herezja z ludzką twarzą Haniebna operacja „Dunaj” była następstwem marzeń o naprawie systemu, który okazał się całkowicie niereformowalny. W latach 60. XX wieku Czechosłowacka Republika Socjalistyczna tkwiła w głębokim marazmie gospodarczym i politycznym. Rządy Antonína Novotnego, stalinowskiego dogmatyka, doprowadziły do skrajnego usztywnienia struktur państwowych i dławienia wszelkiej inicjatywy intelektualnej. W kraju wrzało, nie tylko w kręgach inteligencji, ale także wewnątrz samej Komunistycznej Partii Czechosłowackiej. Przełom nastąpił w styczniu 1968 roku, wraz ze zmianą na stanowisku I sekretarza KPCz. Aleksander Dubček stał się symbolem przemian znanych jako Praska Wiosna. Obalenie socjalizmu nie było jego celem. Dubček chciał po prostu go uczynić znośnym dla obywateli, wprowadzając koncepcję „socjalizmu z ludzką twarzą”. Program ten zakładał zniesienie cenzury, przywrócenie wolności słowa, liberalizację gospodarki poprzez ograniczone urynkowienie oraz federalizację państwa, co miało zapewnić równouprawnienie Słowakom. Dla Moskwy i pozostałych liderów bloku wschodniego reformy te brzmiały jak wypowiedzenie posłuszeństwa. Breżniew widział w Praskiej Wiośnie niebezpieczny precedens, który mógł wywołać efekt domina w całym bloku. Szczególną rolę w podgrzewaniu atmosfery wokół Czechosłowacji odegrał Władysław Gomułka, I sekretarz KC PZPR. Sam borykający się z kryzysem po wydarzeniach marca 1968 roku, obawiał się, że czechosłowacka „zaraza wolności” przeniesie się na polskie uniwersytety i do zakładów pracy. Dyplomatyczny szantaż i wojskowe przymiarki Zanim czołgi przekroczyły granicę, doszło do serii spotkań, które miały zmusić Dubčeka do wycofania się z reform. Już w marcu 1968 roku w Dreźnie radzieccy i polscy liderzy otwarcie zaatakowali kierownictwo KPCz, oskarżając je o dopuszczenie do głosu sił kontrrewolucyjnych. Podczas tego spotkania Breżniew miał sugerować, że obecność generałów na naradzie nie jest przypadkowa i oznacza gotowość do udzielenia „natychmiastowej pomocy”. Kluczowym elementem przygotowań do inwazji były manewry wojskowe o kryptonimie „Szumawa”, które odbyły się w czerwcu i lipcu 1968 roku na czechosłowackim terytorium. W ten sposób siły Układu Warszawskiego zyskały okazję do dokładnego rozpoznania terenu, dróg i rozmieszczenia jednostek Armii Czechosłowackiej. W ćwiczeniach uczestniczyły polskie sztaby, w tym dowództwo 10. Dywizji Pancernej, co de facto stało się fundamentem późniejszego sprawnego ataku. Ostatnią próbą dyplomatyczną były rozmowy w Ciernej nad Cisą, które odbyły się na przełomie lipca i sierpnia. Radzieccy politycy starali się wywrzeć presję na Dubčeku, jednak mimo osiągnięcia pozornego porozumienia w Moskwie już wcześniej zapadła decyzja o użyciu siły. 15 lipca 1968 roku w Warszawie sformułowano list pięciu partii komunistycznych, który de facto stanowił ultimatum – bezpieczeństwo Czechosłowacji uznano za wspólną sprawę całego obozu socjalistycznego, co później stało się podstawą doktryny Breżniewa. Polska armia w gotowości Udział Polski w inwazji był planowany z ogromnym rozmachem. Na polecenie generała Wojciecha Jaruzelskiego, ówczesnego ministra obrony narodowej, pod koniec lipca sformowano 2. Armię Wojska Polskiego. Był to związek operacyjny, utworzony głównie na bazie Śląskiego Okręgu Wojskowego i wzmocniony dodatkowymi jednostkami z Warszawy i Krakowa. Dowództwo nad 2. Armią objął generał brygady Florian Siwicki, wówczas szef sztabu Śląskiego Okręgu Wojskowego. Była to nominacja kluczowa. Siwicki, postrzegany jako sprawny, lojalny oficer, cieszył się dużym zaufaniem radzieckich dowódców. Całość sił interwencyjnych podlegała marszałkowi Iwanowi Jakubowskiemu, natomiast polskie jednostki operowały w ramach 1. Grupy Wojsk „Północ”, którą dowodził radziecki generał Iwan Pawłowski. W skład grupy weszły także: Gwardyjska Armia Pancerna, Gwardyjska Armia Pancerna. Polskie zadania operacyjne koncentrowały się na zajęciu obszaru północnych i wschodnich Czech. Chodziło o odcięcie strategicznych połączeń kolejowych i drogowych oraz zneutralizowanie stacjonujących tam jednostek czechosłowackich. Noc inwazji Operacja „Dunaj” rozpoczęła się w nocy z 20 na 21 sierpnia 1968 roku, o godzinie 23:00. Była to jedna z największych operacji powietrzno-lądowych w powojennej Europie. Już o 22:00 radzieccy żołnierze z 11. Dywizji Powietrznodesantowej wylądowali na lotnisku Ruzyně w Pradze, przejmując kontrolę nad ruchem lotniczym i otwierając drogę dla kolejnych transportowców z ciężkim sprzętem. Polskie oddziały ruszyły niemal jednocześnie. Główne kolumny 11. Dywizji Pancernej i 4. Pomorskiej Dywizji Zmechanizowanej przekroczyły granicę w okolicach Lubawki i Mieroszowa. O północy w czechosłowackim radiu zamiast hymnu czy komunikatów rządowych rozbrzmiał popularny polski hit zespołu No To Co – „Po co mi ten kwiat czerwony”. Był to sygnał, że kontrola nad sferą informacyjną została przejęta przez siły interwencyjne. Do rana 22 sierpnia większość wyznaczonych celów w polskiej strefie operacyjnej została osiągnięta. Wojsko Polskie obsadziło kluczowe miasta: Hradec Králové, Pardubice, Trutnov i Šumperk. Armia najechanego kraju była w zasadzie bezsilna. Zgodnie z rozkazem prezydenta Ludvíka Svobody, żołnierze nie stawiali oporu zbrojnego, choć w wielu miejscach dochodziło do napiętych incydentów. Polscy oficerowie wspominali później, że czuli „moralnego kaca”, widząc zdziwienie i pogardę w oczach czeskich kolegów, z którymi jeszcze kilka tygodni wcześniej ramię w ramię uczestniczyli w manewrach. Plama na honorze armii W zamyśle strategicznym interwencja była bezkrwawa. Należy jednak podkreślić, że okupacyjna rzeczywistość miała też tragiczne skutki. Najmroczniejszym symbolem polskiej obecności w Czechosłowacji stała się zbrodnia w Jiczynie, dokonana 7 września 1968 roku. Nie mówimy tu o zaplanowanej operacji wojskowej, a o rezultacie całkowitego rozprężenia dyscypliny i demoralizacji żołnierzy, stacjonujących w nieprzyjaznym środowisku. Wieczorem pięciu żołnierzy stacjonujących w Úlibicach spożywało alkohol. Po wypiciu znacznej ilości mocnego trunku szeregowy Stefan Dorna oraz starszy szeregowy Zygmunt Zapasa wyruszyli do centrum Jiczyna. Tam doszło do sprzeczki z grupą czeskich cywilów. Pijany i agresywny Drona odbezpieczył karabin i otworzył ogień do przypadkowych ludzi i żołnierzy, którzy próbowali go powstrzymać. Zginęło dwoje cywilów, Jaroslav Veselý i Zdenka Klimešová. Siedem osób zostało rannych, w tym dwaj polscy żołnierze, których napastnik postrzelił, gdy próbowali go obezwładnić. Okrucieństwo polskiego żołnierza było porażające. Rannego dobił serią strzałów w głowę. Jedną z przypadkowych kobiet pobił, a drugą – próbował zgwałcić. Po zatrzymaniu został skazany przez sąd w Kłodzku na karę śmierci, którą później zamieniono na 25 lat więzienia. Krzyk w obronie honoru narodu Polskie społeczeństwo nie przyglądało się biernie tym wydarzeniom. W wielu miastach na murach pojawiały się hasła potępiające inwazję. Polska sekcja czechosłowackiego radia w Ostrawie i redakcja „Głosu Ludu” otwarcie potępiły „braterską pomoc”. Najgłośniejszą i najtragiczniejszą formę przybrał jednak protest Ryszarda Siwca. 8 września 1968 roku, podczas ogólnokrajowych dożynek na Stadionie Dziesięciolecia w Warszawie ten 59-letni filozof i były żołnierz Armii Krajowej dokonał aktu samospalenia. Na trybunach zasiadali najwyżsi dygnitarze z Gomułką i Cyrankiewiczem na czele, a wokół znajdowało się 100 tysięcy widzów. O 12:15, gdy na murawę wbiegła młodzież tańcząca poloneza, Siwiec rozrzucił ulotki o treści: „Za naszą i waszą wolność! Honor i Ojczyzna!”, oblał się benzyną i podpalił. Płonąc, nie pozwalał się ugasić, krzycząc: „Protestuję przeciwko agresji na bratnią Czechosłowację!” i „Usłyszcie mój krzyk!”. Następstwa inwazji Ostatnie polskie jednostki opuściły terytorium Czechosłowacji 12 listopada 1968 roku o 7:00. Skutki polityczne interwencji Układu Warszawskiego w Czechosłowacji były katastrofalne. Rozpoczął się proces „normalizacji”, który oznaczał całkowite odejście od reform Praskiej Wiosny. Aleksander Dubček został zmuszony do ustąpienia, a jego miejsce zajął Gustáv Husák. W sferze międzynarodowej inwazja została „zalegalizowana” przez Doktrynę Breżniewa, która głosiła, że suwerenność państw socjalistycznych jest ograniczona interesem całego bloku. Zasada ta stała się ideologicznym fundamentem radzieckiej dominacji w Europie Środkowej aż do końca lat 80. Mówiąc o następstwach operacji „Dunaj”, nie można przemilczeć jej wpływu na relacje polsko-czeskie. Dla Czechów i Słowaków Polacy na długo przestali być „bratnim narodem”, a stali się częścią okupacyjnej machiny, która zdławiła ich najpiękniejszy zryw demokratyczny. Za udział w tym haniebnym czynie polska strona przeprosiła dopiero po upadku komunizmu. Rany w końcu zaczęły się zabliźniać, jednak cień 1968 roku powracał wielokrotnie w dyskusjach o wspólnej historii. Źródło: National Geographic Polska Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
To miejsce od dekad rozpala wyobraźnię. Legendy o jego zawartości krążą od pokoleń
Fort Knox kojarzy się przede wszystkim z gigantycznym skarbcem, w którym rząd Stanów Zjednoczonych zgromadził niewyobrażalnie gigantyczne rezerwy złota. Warto jednak wiedzieć, że słynne United States Bullion Depository stanowi jedynie niewielki fragment tej olbrzymiej instalacji, która od 1918 roku pozostaje niezdobytą twierdzą.
Spis treści: Miasto-twierdza w Kentucky Od poligonu do ogromnej bazy Instytucje i jednostki United States Bullion Depository W 1990 roku dwóch przebranych za policjantów mężczyzn weszło do Muzeum Isabelli Stewart Gardner w Bostonie i zrabowało 13 dzieł sztuki o łącznej wartości ok. 500 milionów dolarów. W 2003 roku złodzieje pokonali zabezpieczenia w Antwerp Diamond Centre i zrabowali diamenty, złoto i biżuterię, które wyceniono na ok. 100 milionów dolarów. W 2025 roku bandyci przebrani za ekipę remontową weszli w biały dzień do skarbca paryskiego Luwru. Ich łupem padło 8 elementów francuskich klejnotów koronnych o wartości ok. 88 milionów euro. To były jedne z najzuchwalszych kradzieży w historii, które mogą zawstydzić scenarzystów kinowych hitów. Jednak do tej pory żaden „wirtuoz włamań” nie zdecydował się na wejście do Fort Knox. I trudno się temu dziwić. W końcu mówimy tu o najpilniej strzeżonej fortecy świata. Miasto-twierdza w Kentucky Lokalizacja Fort Knox nie jest przypadkowa. Została wybrana dzięki starannej analizie strategicznej, przeprowadzonej ponad 100 lat temu. Instalacja została wzniesiona na obszarze o powierzchni przekraczającej 440 kilometrów kwadratowych. Dla zobrazowania skali, to nieznacznie mniej niż wynosi powierzchnia Warszawy (517,2 kilometra kwadratowego). Rozciąga się na terytorium trzech hrabstw stanu Kentucky: Bullitt, Hardin i Meade, między Louisville i Elizabethtown, w samym sercu regionu Bluegrass. Strategiczna głębia terytorium była kluczowa w latach 30. XX wieku, kiedy decydowano o lokalizacji depozytu kruszców. Oddalenie od wybrzeży o setki mil oraz ochrona zapewniana przez barierę Appalachów sprawiały, że Fort Knox był naturalnie chroniony przed ewentualnym atakiem lotniczym lub inwazją morską, co w tamtym czasie uznawano za decydujące czynniki bezpieczeństwa. Poza tym pofałdowany teren, porośnięty gęstymi lasami, idealnie nadawał się do ćwiczeń z zakresu nawigacji lądowej. Dwie strefy Z punktu widzenia topograficznego, Fort Knox dzieli się na dwie główne sfery. Pierwszą z nich jest tzw. cantonment area, czyli obszar miejski o powierzchni ponad 28 kilometrów kwadratowych, gdzie koncentruje się życie administracyjne, mieszkalne i usługowe. Druga sfera to rozległe tereny treningowe o powierzchni około 412 kilometrów kwadratowych, które są domem dla 147 aktywnych obiektów poligonowych, w tym 65 strzelnic do ognia ostrego. Od poligonu do ogromnej bazy Historia Fort Knox rozpoczęła się w 1918 roku, kiedy Stany Zjednoczone szukały nowych terenów pod szkolenia artyleryjskie. Pierwotna baza, Camp Zachary Taylor w Louisville, okazała się za mała i nieodpowiednia dla nowoczesnej artylerii. Armia zaczęła nabywać grunty w pobliżu miasteczka Stithton, a w sierpniu 1918 roku nowo powstały obóz otrzymał nazwę Camp Knox na cześć Henry’ego Knoxa, generała z czasów wojny o niepodległość i pierwszego Sekretarza Wojny USA. Rola tego obiektu uległa zmianie w okresie międzywojennym. W 1931 roku instalacja stała się kwaterą główną dla raczkujących amerykańskich sił zmechanizowanych. W styczniu 1932 roku Camp Knox został oficjalnie przemianowany na Fort Knox, zyskując przy tym status stałej bazy wojskowej. To właśnie wtedy podjęto dwie decyzje, które na zawsze zmieniły charakter tego miejsca. Pierwszą było uczynienie go centrum broni pancernej, a drugą – budowa narodowego skarbca złota. Podczas II wojny światowej Fort Knox stał się „uniwersytetem broni pancernej”. W 1940 roku powołano tam Armored Force School oraz Armored Force Replacement Training Center, gdzie szkolono tysiące załóg czołgów, które później walczyły na polach Europy i Pacyfiku. Przełomowym momentem w nowożytnej historii obiektu był rok 2011. W ramach restrukturyzacji baz, Armor Center zostało przeniesione do Fort Benning, a Fort Knox zyskał nowe zadanie – stał się centrum zarządzania zasobami ludzkimi armii. Instytucje i jednostki Współczesny Fort Knox mieści ponad 30 różnych dowództw i organizacji. Każda z nich odgrywa krytyczną rolę w zapewnieniu gotowości operacyjnej armii amerykańskiej. Nie jest to już tylko baza poligonowa, a ogromne centrum biurowe, gdzie zarządza się karierami, rekrutacją i logistyką na skalę globalną. Kluczowe jednostki i instytucje, które stacjonują w bazie, to: S. Army Human Resources Command, S. Army Cadet Command i Recruiting Command, V Corps, 1st Theater Sustainment Command, Army Reserve Aviation Command, 19th Engineer Battalion, United States Bullion Depository. Należy jednak podkreślić, że ogromna baza jest kojarzona przede wszystkim z ostatnim z wymienionych obiektów. Mowa o budynku, który formalnie nie podlega pod dowództwo armii, ale jest nierozerwalnie związany z całą instalacją. United States Bullion Depository United States Bullion Depository, wielki skarbiec, powstał w 1936 roku, gdy rząd USA zaczął gromadzić ogromne ilości cennego kruszcu w następstwie wprowadzenia ustawy o rezerwach złota. Konstrukcja i architektura Słynny budynek stanowi kwintesencję fortecznej architektury. Zewnętrzne ściany wykonano z granitu wykładanego betonem, co ma zapewniać odporność na ataki artyleryjskie i lotnicze. Do budowy zużyto ok. 453 metry sześcienne granitu, ok. 3200 metrów sześciennych betonu i ponad 1400 ton stali konstrukcyjnej i zbrojeniowej. Sercem obiektu jest dwupoziomowy skarbiec, zbudowany ze stalowych płyt i belek, zalany grubą warstwą betonu. Kluczowym elementem bezpieczeństwa jest ważąca 22 tony brama o grubości ok. 53 cm. Potężna instalacja została wykonana z najnowocześniejszych w tamtym czasie materiałów, odpornych na wiercenie i cięcie palnikiem. Co ciekawe, żadna osoba na świecie nie zna pełnej kombinacji otwierającej skarbiec. Pracownicy depozytu dysponują tylko fragmentami kodu, co wymusza ich jednoczesną obecność podczas otwierania drzwi. Zasoby W Fort Knox znajduje się około 147,3 miliona uncji złota. Stanowi to około 50% całkowitych rezerw rządu federalnego. Warto jednak wspomnieć, że potężny skarbiec wielokrotnie służył jako bezpieczna przestrzeń dla najcenniejszych dokumentów i przedmiotów w historii. Podczas II wojny światowej, w obawie przed bombardowaniami Waszyngtonu, do Kentucky przewieziono oryginały Deklaracji Niepodległości, Konstytucji USA, a nawet brytyjskiej Magna Carta. Na przestrzeni lat, skarbiec gościł także m.in. klejnoty koronne Węgier i Biblię Gutenberga. Źródło: National Geographic Polska Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Amerykańskie wojsko na Grenlandii odebrało Inuitom ich ziemie. A potem je skaziło
W czasach, gdy skuta lodem Grenlandia ponownie znalazła się na ustach świata, warto przypomnieć, że amerykańskie wojsko ma już tam bazę. Zbudowaną w latach 50. ubiegłego wieku i wciąż działającą. Militaryzacja tego obszaru doprowadziła do przymusowego wysiedlenia ludności tubylczej oraz radioaktywnego skażenia terenu.
Spis treści: Gdzie człowiek Zachodu nie przetrwa Operacja „Modrosójka błękitna” Wykorzenić lud zakorzeniony Skażony śnieg Baza Sił Kosmicznych Pituffik na Grenlandii położona jest 1210 km na północ od koła podbiegunowego i 1524 km od bieguna północnego. Na jej terenie znajdują się góry lodowe, dwie wyspy, lądolód polarny oraz fiord Wolstenholme. To tam zainstalowana została znaczna części globalnej sieci czujników ostrzegania rakietowego, mającej jak najszybciej ostrzec o wystrzelonych pociskach. To też miejsce, którego powstanie zmieniło historię Grenlandii i przede wszystkich mieszkających na niej Inuitów. Gdzie człowiek Zachodu nie przetrwa Pierwszym znanym z imienia Europejczykiem, który zapędził się na te odległe i zimne tereny oraz nawiązał kontakt z żyjącym tam koczowniczym północnym ludem Inughuit był w 1818 roku oficer Marynarki Królewskiej sir John Ross. Badał trudne warunki życia tamtejszych ludów, techniki polowań i przede wszystkim dał jasno do zrozumie, że człowiek Zachodu nie przetrwa w tamtejszych warunkach bez praktycznej wiedzy wypracowanej przez pokolenia Inughuitów. Przez kolejne dziesięciolecia tereny te pozostawały niemal nietknięte. Jednak gdy 16 czerwca 1951 roku Jean Malaurie, francuski antropolog, pisarz i człowiek, który najlepiej poznał życie północnego ludu Grenlandii podróżował psim zaprzęgiem wzdłuż północno-zachodniego wybrzeża wyspy, dostrzegł coś, co pozostawiło na nim niezatarte wrażenie. Tego dnia, po wielu miesiącach spędzonych wśród Inuitów, w krytycznym momencie wiosennych roztopów, Malaurie podróżował z kilkoma myśliwymi. Był wyczerpany, brudny i wychudzony. Jeden z Inuitów dotknął jego ramienia: „Takou, spójrz”. Na niebie unosiła się gęsta żółta chmura. Przez lornetkę Malaurie początkowo uznał to za miraż: „Miasto hangarów i namiotów, blach i aluminium, oślepiające w słońcu, pośród dymu i pyłu... Trzy miesiące wcześniej dolina była spokojna i pusta. Rozbiłem tam swój namiot w pogodny letni dzień, na kwitnącej, nienaruszonej tundrze.” Oddech tego nowego miasta – jak napisze później Malaurie – „nigdy już nas nie opuścił”. Gigantyczne koparki rozrywały ziemię, ciężarówki wysypywały gruz do morza, nad głowami krążyły samoloty. Malaurie został gwałtownie przeniesiony z epoki kamienia do epoki atomowej. Odkrył właśnie tajną amerykańską bazę w Thule, noszącą obecnie nazwę Pituffik, a wówczas znaną pod kryptonimem Operation Blue Jay. Operacja „Modrosójka błękitna” Modrosójki błękitne są niedużym ptakami, żyjącymi na wschodnim Wybrzeżu Kanady i Stanów Zjednoczonych. Są bardzo ciekawskie, głośne i agresywne. Poza tym są wyjątkowo terytorialne i przeganiają inne ptaki. Zupełnie jak baza wojskowa, której budowa wysiedliła z północy Grenlandii rdzennych mieszkańców, by zastąpić ich 12 tysiącami żołnierzy. W ciągu jednego krótkiego lata około 120 statków i 12 tys. ludzi zostało skierowanych do zatoki, która wcześniej znała jedynie cichy ślizg inuickich kajaków. W tamtym czasie cała populacja Grenlandii liczyła zaledwie 23 tys. osób. W ciągu 104 dni, na wiecznej zmarzlinie, powstało technologiczne miasto zdolne do przyjmowania gigantycznych bombowców B-36 przenoszących głowice nuklearne. Ponad 1200 kilometrów na północ od koła podbiegunowego, w niemal całkowitej tajemnicy, Stany Zjednoczone zbudowały jedną z największych baz wojskowych, jakie kiedykolwiek powstały poza ich terytorium kontynentalnym. Nieopodal powstał też tajny ośrodek badań jądrowych Camp Century. Wykorzenić lud zakorzeniony I nikt nie zapytał żyjących tam od wieków Inuitów, czy chcą oddać swoje tereny. Czy godzą się, by ich łowiska zasiedliły okręty wojskowe, a tereny łowieckie zmieniły się w poligony. W 1953 roku, w celu zabezpieczenia obwodu bazy i instalacji radarowych, władze zdecydowały o przesiedleniu całej lokalnej ludności Inughuit do Qaanaaq, około 100 kilometrów dalej na północ. Przesiedlenie było szybkie, przymusowe i przeprowadzone bez konsultacji, zrywające organiczną więź tego ludu z jego ziemią. Jak napisał Malaurie: „lud zakorzeniony” został wykorzeniony, aby zrobić miejsce dla pasa startowego. Operacje wojskowe mają to do siebie, że nie zawsze się udają, za to ich skutki są zawsze przytłaczające. Do takiej sytuacji doszło 21 stycznia 1968 roku. W trakcie stałego dyżuru nuklearnego amerykański bombowiec B-52G Sił Powietrznych USA, realizujący zadania w ramach programu Chrome Dome, rozbił się na lodzie morskim około dziesięciu kilometrów od Thule. Samolot przenosił cztery bomby termojądrowe. W chwili uderzenia zdetonowały konwencjonalne ładunki inicjujące, przeznaczone do zapoczątkowania reakcji jądrowej. Choć nie doszło do wybuchu nuklearnego, eksplozja rozproszyła na rozległym obszarze pluton, uran, ameryk oraz tryt. Skażony śnieg Niedługo później władze w Waszyngtonie i Kopenhadze rozpoczęły projekt Crested Ice – szeroko zakrojoną operację odzysku materiałów i dekontaminacji terenu przed nadejściem wiosennych roztopów. Do usuwania skażonego lodu i śniegu skierowano około 1500 duńskich pracowników. Wiele lat później część z nich wystąpiła na drogę sądową, utrzymując, że wykonywali swoją pracę bez odpowiedniej wiedzy o zagrożeniach i bez właściwych środków ochrony. Postępowania te ciągnęły się aż do lat 2018–2019 i zakończyły bez formalnego uznania odpowiedzialności prawnej. Do dziś nie przeprowadzono pełnych badań epidemiologicznych wśród miejscowych społeczności Inuitów. Pamiętajmy o tym teraz, gdy Grenlandia ponownie staje się strategiczną zdobyczą, a historia łatwo może się powtórzyć. Źródło: The Conversation Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Półwysep Kolski to kraina lodu, wojska i atomu. Rosyjski bastion przy granicy z UE kiedyś wyglądał zupełnie inaczej
Na zamieszkanym przez Lapończyków i Rosjan Półwyspie Kolskim wre. Arktyczny region ma kluczowe znaczenie militarne, a znajdujące się tam złoża czynią go jeszcze bardziej smakowitym kąskiem. To obszar fascynujący przyrodniczo, który powoli przeistacza się w ogromną bazę wojskową.
W północno-zachodniej Rosji, przy granicy z Finlandią i Norwegią, rozciąga się surowa, arktyczna kraina. Półwysep Kolski przyciąga uwagę przez koncentrację rosyjskich wojsk – jest siedzibą głównych baz floty i kluczowym punktem ich obecności w Arktyce. To jednak obszar niegdyś słynący z badań naukowych, mieszanki ludów, metali ziem rzadkich i dzikiej przyrody. Jest filarem rosyjskiej strategii nuklearnej, na którym Federacji bardzo, ale to bardzo zależy. Z różnych powodów. Znaczenie militarne Półwyspu Kolskiego w strategii Rosji – tłumaczy norweski minister Dzięki Półwyspowi Kolskiemu Rosja ma strategiczny dostęp – przez Morze Barentsa – do Oceanu Atlantyckiego. W Siewieromorsku znajduje się także główna baza rosyjskiej Floty Północnej: to w niej cumują największe rosyjskie okręty wojenne, a w okolicy ulokowano co najmniej trzy bazy lotnicze, których zadaniem jest ochrona rosyjskich interesów w Arktyce. Tore Sandvik, norweski minister obrony, zauważa, że Rosja nie zaprzestała rozbudowy swojego potencjału militarnego w tym obszarze – nawet mimo znacznych strat poniesionych na froncie i trudności gospodarczych. Region ten wyróżnia się również pod względem koncentracji wojskowej – eksperci, m.in. z CBC, podkreślają, że jest to jedno z najbardziej zmilitaryzowanych miejsc na świecie. Znacząca liczba żołnierzy, zaawansowane systemy obrony powietrznej, okręty podwodne i infrastruktura logistyczna czynią z Półwyspu Kolskiego bastion. Bastion, którego mamy się bać. Potencjał nuklearny i strategicznie rozmieszczone okręty podwodne Półwysep Kolski to także centrum rosyjskiego potencjału nuklearnego drugiego uderzenia. Według specjalistów około dwóch trzecich rosyjskiego arsenału nuklearnego opartego o okręty podwodne stacjonuje właśnie tutaj – w bazach wokół Murmańska i Siewieromorska znajduje się 6 z 12 strategicznych okrętów podwodnych z napędem atomowym. Są one gotowe do szybkiej projekcji siły na Morzu Barentsa i Oceanie Atlantyckim. Zasoby naturalne i gospodarcze bogactwo arktycznego regionu Półwysep Kolski to także jeden z najbogatszych geologicznie rejonów Arktyki. Stanowi zaplecze surowcowe dla rosyjskiej gospodarki oraz przemysłu zbrojeniowego. Wyjątkowe złoża apatytów, metali nieżelaznych i ziem rzadkich Według badań – co prawda Uniwersytetu Moskiewskiego – wykazano, że na Półwyspie Kolskim znajduje się niemal 1/3 wszystkich znanych minerałów na Ziemi. 150 z nich nie występuje nigdzie indziej. Szczególnie istotne są złoża apatytów – surowca wykorzystywanego do produkcji nawozów. Dla Rosjan kluczowe są także metale ziem rzadkich, które mają zastosowanie w nowoczesnej elektronice i zaawansowanej technologii militarnej. Kopalnie znajdujące się na półwyspie są niezbędne dla funkcjonowania rosyjskiego przemysłu. Znaczenie gospodarcze podkreślają liczne inwestycje rosyjskich koncernów wydobywczych, które mają na celu dalszą eksplorację bogactw mineralnych Arktyki. Rosjanie lubią wiercić na Półwyspie Kolskim – odkryli nawet „bramę do piekła” Na półwyspie znajduje się także najgłębszy otwór wiertniczy na świecie, znany jako „odwiert Kolski”. Jego plan był bardzo ambitny – pomysłodawcy badania mieli nadzieję, że uda im się wwiercić w głąb planety aż na 15 km. Chcieli dotrzeć do warstwy między skorupą a płaszczem Ziemi. Ostatecznie, w 1989 roku, przez temperaturę zatrzymali się na 12 262 metrach głębokości. Zasklepiony otwór do tej pory znajduje się w obwodzie murmańskim. Istnieje legenda, według której radzieccy naukowcy dowiercili się do piekła. Mikrofonami mieli nagrać jęki potępionych i zarejestrować temperaturę przekraczającą 1000°C. W tamtej chwili wszyscy mieli nawrócić się na chrześcijaństwo. Historia Półwyspu Kolskiego – od rdzennych mieszkańców do strategicznego bastionu Pierwszymi znanymi mieszkańcami Półwyspu Kolskiego byli przedstawiciele ludów ugrofińskich – głównie Saamowie, czyli Lapończycy. Zajmowali się hodowlą reniferów, rybołówstwem i myślistwem. Przez wieki zachowali oni własną kulturę, język i tradycje, chociaż obecnie są już mniejszością w regionie. Rozwój przemysłu na dużą skalę rozpoczął się w okresie sowieckim. W latach 30. XX wieku powstały pierwsze kopalnie i zakłady przetwórcze, a także rozpoczęto budowę infrastruktury wojskowej. W okresie II wojny światowej region odgrywał ważną rolę jako baza zaopatrzeniowa i obronna. Po wojnie Półwysep Kolski stał się jednym z najbardziej utajnionych i chronionych obszarów ZSRR, ze względu na bazy strategiczne i potencjał nuklearny. Dzika Arktyka na krańcu Europy Mimo ogromnej obecności wojskowej, teren półwyspu zdominowany jest przez tundrę, tajgę oraz liczne jeziora polodowcowe. Znajduje się tu także Park Narodowy Chibiny oraz liczne rezerwaty przyrody, w których spotkać można m.in. renifery, niedźwiedzie brunatne, lisy polarne oraz wiele gatunków ptaków arktycznych. Bogata flora obejmuje gatunki typowe dla strefy subarktycznej, a unikalne formacje skalne przyciągają badaczy geologii z całego świata… a raczej przyciągały. Gdy było nieco spokojniej, a obecność rosyjskich żołnierzy nie mroziła – bardziej niż arktyczne temperatury – aż tak krwi w żyłach. Źródło: PAP, CBC, Geoheritage, Universtity of Lapland Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Najwyżsi, najsilniejsi, najbardziej zaufani. Kim byli dawni żołnierze do zadań specjalnych
Na polu walki grenadierzy musieli wykazywać się żelaznymi nerwami. Stojąc pod ostrzałem, musieli zachować spokój, zapalić prymitywny lont i precyzyjnie cisnąć żeliwną kulę wypełnioną czarnym prochem w szeregi wroga, by siać śmierć tam, gdzie nie docierały kule muszkietów. Jak powstała ta doborowa formacja? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Narodziny elity Nie każdy mógł zostać grenadierem Narzędzia wojennego rzemiosła Jak działali grenadierzy? Zmierzch grenadierów Najstarsze formy miotanych ręcznie pocisków, wypełnionych materiałem zapalającym lub wybuchowym, pojawiły się już w starożytności i dalej były używane w średniowieczu. Pierwsze znane użycie granatów wypełnionych czarnym prochem jest natomiast datowane na XV stulecie. Jednak dopiero ponad 200 lat później stały się na tyle powszechne, że w armiach zaczęto tworzyć specjalne oddziały piechoty, wyspecjalizowane w ich miotaniu. Narodziny elity Koncepcja wyposażenia wojska w granaty sięga czasów dynastii Ming, kiedy stacjonujący na Wielkim Murze żołnierze używali bomb grzmotowych. Z kolei najstarsze wzmianki o żołnierzach używających granatów w armiach europejskich pochodzą z wczesnej ery nowożytnej, z armii austriackiej i hiszpańskiej. Wzmianki na temat oddziałów miotających granaty pojawiają się również w Anglii uwikłanej w wojny biskupie. Jednak kompania żołnierzy służących jako grenadierzy powstała we Francji, w czasach rządów Ludwika XIV. Formalny początek istnienia oddziałów grenadierów datuje się na rok 1667, kiedy podpułkownik Jean Martinet utworzył pierwszą elitarną kompanię w prestiżowym Régiment du Roi. Ten pomysł okazał się tak skuteczny, że został błyskawicznie wdrożony w całej armii. W październiku 1670 roku około 30 regimentów piechoty posiadało własne, stałe kompanie grenadierskie. Wkrótce stały się one ważnym elementem każdego batalionu. Francuscy grenadierzy odnosili wielkie sukcesy na polach bitew, a to sprawiło, że idea utworzenia oddziałów wyspecjalizowanych w miotaniu ręcznych granatów szybko rozprzestrzeniła się na inne europejskie kraje. Holendrzy wprowadzili ich do swojej armii już w 1670 roku, natomiast Anglicy poszli w ich ślady siedem lat później. Nie każdy mógł zostać grenadierem Kryteria rekrutacji do oddziałów grenadierów były niezwykle rygorystyczne i faworyzowały żołnierzy o określonych predyspozycjach fizycznych i psychicznych. Kandydaci musieli być najwyższymi, najsilniejszymi i najodważniejszymi ludźmi w całym pułku. Każdy z tych wymogów miał solidne uzasadnienie. Po pierwsze, ówczesne granaty ważyły ok. 1,5 kg, więc żołnierz musiał wykazywać się niemałą siłą, by cisnąć tak ciężki ładunek na odległość gwarantującą osiągnięcie zamierzonego rezultatu. Po drugie, grenadier musiał stanąć w ogniu bitwy, wyciągnąć lont zapalić go, odczekać odpowiednią chwilę i dopiero wtedy cisnąć granat w szeregi wroga. Zbyt wczesny rzut dawał nieprzyjacielowi czas na odrzucenie ładunku. Zbyt późny, groził eksplozją w powietrzu lub, co gorsza, w rękach miotacza. Te czysto praktyczne wymogi dawały jeszcze jedną istotną przewagę – stanowiły potężną broń psychologiczną. Imponująca postura grenadierów sama w sobie stała się narzędziem zastraszania wroga. W czasach, w których wiele bitew rozstrzygano walką na bagnety, widok szarżujących „olbrzymów” mógł złamać morale nawet najtwardszych żołnierzy. Narzędzia wojennego rzemiosła Wyposażenie grenadierów doskonale odzwierciedlało technologiczny przełom, jaki dokonywał się w wojskowości. Główną bronią był oczywiście granat, który wówczas miał formę wypełnionej czarnym prochem żeliwnej kuli (wielkością zbliżonej do piłki tenisowej), zatkanej drewnianym korkiem, przez który przechodził lont. Jednocześnie grenadier miał na wyposażeniu najnowocześniejszą broń palną swoich czasów – muszkiet skałkowy z bagnetem tulejowym. Ten śmiercionośny duet zdominował pola bitew na następne 150 lat. Uzupełnieniem rynsztunku była krótka szabla piechotna. Grenadierom często wydawano także toporki, które okazywały się niezwykle pomocne przy przełamywaniu umocnień. Najcharakterystyczniejszym elementem munduru, które pozwalało odróżnić grenadiera od reszty piechoty, było nakrycie głowy. Standardowy dla muszkieterów szerokoskrzydły kapelusz nie miał prawa się sprawdzić, bowiem znacząco utrudniał zarzucenie muszkietu na plecy i swobodne wykonanie zamachu ręką przy rzucaniu granatu. Z tego względu, zastąpiono go kaszkietem grenadierskim – wysoką, sztywną czapką w kształcie biskupiej mitry. W niektórych armiach stosowana była czapa z niedźwiedziego futra, tzw. bermyca. Jak działali grenadierzy? Głównym zadaniem grenadierów było prowadzenie szturmu na umocnione pozycyjne. Celem tego działania było podejście pod pozycje wroga, obrzucenie go gradem granatów (co miało wywoływać nie tylko straty, ale i panikę), a następnie natychmiastowe natarcie z bagnetami na broń, by zdobyć wyłom w murach lub oczyścić okopy. W bitwach toczonych na otwartym polu oddziały grenadierów zajmowały miejsce na prawym skrzydle batalionu. Taka pozycja była uważana za najbardziej zagrożoną, ale i za najbardziej honorową. Prawdziwą innowacją taktyczną, która znacząco zwiększała skuteczność tych żołnierzy, stało się elastyczne podejście do ich wykorzystania w walce. Dowódcy szybko zorientowali się, że w najważniejszych momentach bitwy można czasowo odłączyć kompanie miotaczy z poszczególnych pułków i sformować z nich improwizowane bataliony szturmowe. W ten sposób powstawał „bojowy młot” złożony z najlepszych żołnierzy w armii, a to umożliwiało wykonanie nawet najtrudniejszych zadań. Grenadierzy w polskiej armii W XVII wieku Rzeczpospolita Obojga Narodów nie poszła w ślady zachodnich sąsiadów i nie wydzieliła w szeregach armii formacji grenadierów. Pierwsze oddziały wyspecjalizowanych żołnierzy pojawiły się w naszym wojsku dopiero w XVIII wieku. Dlaczego? Wbrew pozorom, bierność w tej kwestii nie wskazywała na zacofanie armii Sobieskiego. Po prostu specyfika polskiej wojskowości była zupełnie inna od zachodniej. Dominująca rola kawalerii, zwłaszcza husarii, odsuwała piechotę na dalszy plan, sprowadzając ją do roli pomocniczej. Mało tego, w tamtym czasie Rzeczpospolita toczyła wojny na rozległych, otwartych przestrzeniach wschodnich i południowych, gdzie wojna manewrowa i bitwy w polu były znacznie częstsze niż metodyczne oblężenia nowoczesnych fortyfikacji w stylu zachodnim. Problemy, które na frontach zachodnich rozwiązywali grenadierzy, nie były tak pilne dla armii walczącej z Imperium Osmańskim czy Chanatem Krymskim. Formalne przyjęcie tej formacji w XVIII wieku było częścią szerszego procesu modernizacji polskiej armii, którego celem było upodobnienie jej do zachodnich wzorców. Stanowił on reakcję na zmianę układu sił w Europie. Zmierzch grenadierów Z czasem rola grenadierów w armii zaczęła się zmieniać. Już na początku XVIII wieku użycie granatów w walce stawało się coraz rzadsze. Było to podyktowane dwoma głównymi czynnikami. Po pierwsze, artyleria polowa stawała się coraz lżejsza i bardziej mobilna. Skoncentrowany ogień armatni okazał się znacznie skuteczniejszym sposobem na „oczyszczanie” umocnień niż garstka ludzi z ręcznymi ładunkami. Po drugie, taktyka piechoty ewoluowała. Pojawiły się nowe metody przełamywania linii wroga, opierające się na sile uderzenia. Granat zniknął z ich rąk, ale grenadierzy pozostali. Gdy ich pierwotna funkcja stała się przestarzała, zamiast rozwiązać kompanie grenadierskie skupiono się na przydzieleniu im nowych zadań. Głównym obszarem działania najsprawniejszych i najlepiej wyszkolonych żołnierzy stała się szarża na bagnety i przełamywanie oporu wroga w walce wręcz. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Rakieta Falcon 9 SpaceX wyniesie pięć polskich satelitów. Wśród nich pierwszego satelitę Iceye dla Wojska Polskiego
Jeszcze nigdy nie zdarzyło się, by jednego dnia trafiło w kosmos aż pięć satelitów z polską flagą. Misja Transporter-15, realizowana przez rakietę Falcon 9 firmy Elona Muska SpaceX, wyniesie w kosmos satelity Iceye, SatRev i trzy satelity konstelacji PIAST.
Misja Transporter-15 miała polecieć w kosmos 26 listopada. Start zapowiedziany był na godz. 19.18, ale został odwołany. Najbliższy termin to piątek, 28 listopada. Dla pierwszego stopnia rakiety Falcon 9 będzie to już trzydziesty lot. Po separacji stopni pierwszy stopień Falcona 9 powróci na Ziemię i wyląduje na autonomicznej barce „Of Course I Still Love You” stacjonującej na Oceanie Spokojnym. W tym czasie drugi człon będzie kontynuował wznoszenie. Rakieta wyniesie ponad 100 satelitów Falcon 9 wyniesie łącznie 140 satelitów na orbitę heliosynchroniczną. Pośród wielu satelitów komercyjnych i naukowych będzie też pięć polskich urządzeń: trzy nanosatelity z polskiej konstelacji PIAST (Polish ImAging SaTellites) – przeznaczone do obserwacji optycznej Ziemi; satelita typu „mikro SAR” zbudowany przez firmę ICEYE – radarowy instrument obserwacji Ziemi podwójnego zastosowania; nanosatelita (6U) PW6U polskiej firmy SatRev – do obrazowania multispektralnego Ziemi i przetwarzania danych na orbicie. Iceye w służbie Wojska Polskiego Przeznaczony dla Wojska Polskiego satelita radarowy Iceye bazuje na technologii tzw. syntetycznej apertury. Może monitorować powierzchnię Ziemi niezależnie od pokrywy chmur, ponieważ te nie zakłócają obserwacji radarowych. Satelity radarowe Iceye znakomicie sprawdziły się podczas ubiegłorocznej powodzi na południu Polski, dostarczając cennych danych służbom ratowniczym. Ten konkretny satelita, zbudowany w rekordowym czasie sześciu miesięcy, ma pozwolić na ciągłą obserwację interesujących wojsko obszarów, w tym infrastruktury wojskowej, transportowej czy energetycznej. Pozwoli strzec z orbity naszych granic, a w razie wojny posłuży do rozpoznawania nieprzyjacielskich wojsk i śledzenia ich ruchu. Satelita powstał na specjalne zamówienie Ministerstwa Obrony Narodowej. Umowa zawarta pomiędzy polsko-fińską spółką Iceye a MON mówi o trzech satelitach SAR z możliwością rozszerzenia konstelacji do sześciu urządzeń. Liczba ta dawałaby Polsce dużą samodzielność obserwacyjną i możliwość skrócenia przerw między obserwacjami konkretnego obszaru. Przypomnijmy, że z satelitów Iceye korzysta już wojsko amerykańskie, ukraińskie, siły obronne Finlandii oraz holenderskie i brazylijskie siły powietrzne. Konstelacja PIAST Polska konstelacja trzech małych nanosatelitów PIAST ma prowadzić obserwacje optoelektroniczne. Będą to pierwsze całkowicie polskie urządzenia narodowego systemu satelitarnej obserwacji Ziemi, tworzonego na potrzeby Sił Zbrojnych RP. Konstelację budowało konsorcjum składające się z Wojskowej Akademii Technicznej, Creotech Instruments S.A., Centrum Badań Kosmicznych PAN, Sieci Badawczej Łukasiewicz – Instytut Lotnictwa, Scanway Sp. z o.o. oraz PCO S.A. Sam projekt został uruchomiony przez Narodowe Centrum Badań i Rozwoju w ramach programu SZAFIR. Jedną z części projektu było również uruchomienie w sierpniu tego roku segmentu naziemnego, czyli Centrum Kontroli Misji Satelitarnych WAT. Odpowiada ono za kontrolę satelitów i odbieranie danych. Jak podaje strona internetowa Wojska Polskiego, koszt konstelacji PIAST to 70 milionów złotych. Pierwotnie zakładano wyniesienie konstelacji w ubiegłym roku, jednak problemy związane z pandemią przesunęły zakończenie projektu o rok. Trzy satelity, o masie około 10 kg mają zademonstrować zdolności do pozyskiwania zobrazowań w rozdzielczości rzędu 5 m, prowadzenia manewrów orbitalnych, w tym lotu w formacji oraz do obniżenia wysokości orbity. O tym, czy pierwsza polska konstelacja satelitarna przetrze drogę do budowania polskich, autonomicznych zdolności satelitarnych na potrzeby sił zbrojnych, administracji publicznej oraz gospodarki, dowiemy się po uzyskaniu kontaktu z satelitami i wykonaniu założonych manewrów. Ostatnim polskim akcentem będzie nanosatelita firmy SatRev – PW6U. Ma służyć pozyskiwaniu danych na potrzeby rolnictwa i leśnictwa. Wrocławska spółka do tej pory z powodzeniem umieściła na orbicie już kilkanaście małych satelitów. Trzymamy kciuki za udany start! Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Zwierzęta w służbie niepodległości. Jak psy, konie i gołębie pomagały Polakom w walce?
Walka o niepodległość Polski to nie tylko bohaterstwo żołnierzy i konspiratorów. W cieniu wielkich bitew, na liniach frontu i w obozach wojskowych, służyły również zwierzęta – psy, konie i gołębie, które niosły pomoc, ratowały życie i przekazywały wiadomości. Ich lojalność i odwaga sprawiły, że stały się cichymi bohaterami polskiej wolności.
Historia odzyskania przez Polskę niepodległości zapisała się nazwiskami wielkich dowódców i żołnierzy. Jednak w cieniu tych postaci pozostali ci, którzy nie nosili mundurów, lecz równie wiernie służyli ojczyźnie. Zwierzęta – od wiernych psów, po konie artyleryjskie i gołębie pocztowe – odegrały w tym procesie rolę znacznie większą, niż mogłoby się wydawać. W czasie wojen i powstań pomagały w łączności, transporcie, ratownictwie, a często także w podtrzymywaniu ducha walczących. Dziś, wspominając drogi do niepodległości, warto przypomnieć również te istoty, które z oddaniem towarzyszyły polskim żołnierzom w najtrudniejszych chwilach. Gołębie pocztowe w służbie Polski Podczas trwającego od września 1914 do marca 1915 oblężenia Twierdzy Przemyśl, gdy radiowe szyfry armii austro-węgierskiej zostały złamane, a łączność z dowództwem w Wiedniu praktycznie przestała istnieć, obrońcy musieli sięgnąć po alternatywne sposoby przekazywania informacji. W tej dramatycznej sytuacji nieocenioną rolę odegrały gołębie pocztowe – wysyłane z murów twierdzy i okolicznych punktów kontaktowych, przenosiły meldunki o położeniu wojsk i sytuacji na froncie. Jak podkreślają historycy, to właśnie dzięki nim udało się utrzymać łączność, mimo głodu, wysadzanych fortów i narastającego chaosu oblężenia. Chociaż twierdza ostatecznie upadła, wiadomości, które dotarły do sztabu, pozwalały lepiej koordynować działania i podtrzymywały morale obrońców. Choć w latach 1914–1915 formalnie Polska nie istniała, Galicja (w tym Przemyśl) była jednym z tych miejsc, gdzie Polacy z różnych formacji wojskowych zdobywali doświadczenia i organizacyjne umiejętności, które później okazały się niezbędne w procesie odbudowy niepodległego państwa. Nawet tak skromne działania, jak utrzymanie łączności w warunkach oblężenia, tworzyły fundament pod przyszłe struktury wojskowe i komunikacyjne odrodzonej Polski. Po odzyskaniu niepodległości te doświadczenia zostały zinstytucjonalizowane. 2 kwietnia 1925 roku Sejm II Rzeczypospolitej przyjął ustawę o gołębiach pocztowych, regulującą hodowlę, obrączkowanie, zezwolenia i ochronę ptaków. To był dowód, że młode państwo traktowało je jako ważny element systemu łączności „na wypadek wojny”. Gołębie szkolono w specjalnych gołębnikach wojskowych, uczono powrotów na długich dystansach, a meldunki umieszczano w małych, hermetycznych kapsułach przymocowanych do ich nóg. Przemierzając dziesiątki, a czasem setki kilometrów, stawały się żywym ogniwem w systemie komunikacji obronnej. Jak psy meldunkowe wspierały polskich żołnierzy? W pierwszych latach po odzyskaniu niepodległości Wojsko Polskie zaczęło też konsekwentnie rozwijać wykorzystanie psów jako środka łączności. Był to bezpośredni rezultat doświadczeń wojennych, kiedy zniszczone linie i zawodna radiokomunikacja wymuszały poszukiwanie alternatywnych sposobów przekazu meldunków. Już w „Instrukcji Łączności dla Podchorążych” z 1924 roku wskazano, że „pies meldunkowy wymaga specjalnej tresury i surowej dyscypliny”, a jego skuteczność zależy od przywiązania do opiekuna i zdolności orientacji w terenie. W sytuacjach, gdy przewody telefoniczne były przerwane, to właśnie te zwierzęta przenosiły meldunki w tulejach przymocowanych do obroży, pokonując kilometry w trudnych warunkach frontowych. Doświadczenia te skłoniły dowództwo do opracowania regulaminów i procedur, które w połowie lat 20. stały się podstawą systemu szkolenia psów meldunkowych. W końcu dekady zostały one wpisane w etaty jednostek łączności i Korpusu Ochrony Pogranicza, co potwierdzało, że młode państwo potrafiło przekuć doświadczenia wojenne w trwałe rozwiązania organizacyjne. Dzięki temu psy meldunkowe zyskały status pełnoprawnych uczestników służby wojskowej – łączących instynkt, lojalność i dyscyplinę z precyzją działań, od których niejednokrotnie zależało powodzenie całych operacji. Konie w Wojsku Polskim Oczywiście jednym z filarów polskiej drogi do niepodległości były także konie. Od pierwszych szeregów Legionów, po młode Wojsko Polskie to właśnie one zapewniały mobilność armii – przewoziły ludzi, broń, amunicję i rannych. W surowych warunkach frontu wschodniego, gdzie błoto i brak dróg paraliżowały ruch, koń stał się symbolem wytrwałości i lojalności. Kawaleria dawała dowódcom szybkość manewru, a tabor konny pozwalał utrzymać łączność i zaopatrzenie. To czyniło z tych zwierząt nie tylko środek transportu, lecz pełnoprawnych towarzyszy walki. Szarża pod Rokitną z 13 czerwca 1915 roku stała się jednym z najbardziej wymownych dowodów na to, jak istotną rolę konie odegrały w walce o niepodległość. Wtedy 2. szwadron II Brygady Legionów, dowodzony przez rotmistrza Zbigniewa Dunin-Wąsowicza, ruszył na umocnione pozycje rosyjskie, torując piechocie drogę przez ostrzał. Choć wielu ułanów poległo, ich odwaga przeszła do legendy i do dziś pozostaje jednym z najważniejszych symboli poświęcenia polskiej kawalerii. Po odzyskaniu niepodległości konie nadal odgrywały kluczową rolę w armii. W czasie wojen o granice w latach 1919–1921 Wojsko Polskie dysponowało dziesiątkami pułków kawalerii i około setką kolumn taborowych, które odpowiadały za transport zaopatrzenia, ewakuację rannych i utrzymanie ciągłości marszów. Opieka weterynaryjna, planowanie przepraw i codzienne utrzymanie zwierząt stały się elementem wojskowej logistyki, bez której nie mogłaby funkcjonować żadna kampania. W ten sposób koń nie był jedynie symbolem romantycznej kawalerii, lecz realnym wsparciem armii, bez którego młode państwo nie mogłoby się rozwijać i bronić swojej niezależności. Źródła: Twierdza Przemyśl, Historia: Poszukaj, Światowy Związek Polskich Żołnierzy Łączności Zegrze, Polskie Radio Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Jak szybko zasnąć w samolocie? Ta wojskowa metoda stała się hitem
Zapomnij o bezsennych lotach i przewracaniu się w fotelu. Technika stosowana od czasów II wojny światowej pomaga zasnąć w każdych warunkach – nawet w głośnej kabinie samolotu. Prosta do opanowania metoda zdobywa popularność wśród podróżnych na całym świecie.
Spis treści: Wojskowa technika szybkiego zasypiania Jak szybko zasnąć? Rady krok po kroku Co jeszcze może ułatwić sen w samolocie? Wiele osób, udając się w podróż samolotem, w powietrzu nie zajmuje się czytaniem książek czy oglądaniem filmów, lecz stawia na regenerację i sen. Niestety, zasypianie w tym środku transportu może być nie lada wyzwaniem. Niektórym w odpłynięciu w ramiona Morfeusza przeszkadza lęk, innym z kolei niewygodne środkowe siedzenie, turbulencje, irytujący pasażerowie czy głośne dźwięki. Istnieje jednak prosta technika, dzięki której można głęboko zasnąć w niecałe pięć minut. Wojskowa technika szybkiego zasypiania Metoda stosowana przez personel wojskowy pozwala szybko zasnąć nawet w niewygodnym i hałaśliwym otoczeniu. Po raz pierwszy została opracowana podczas II wojny światowej i uwzględniona w podręczniku armii USA. Miała pomóc pilotom myśliwców w szybkim zasypianiu, nawet w strefach działań wojennych i niewygodnych pozycjach. Po wprowadzeniu kilku drobnych zmian technika ta może się sprawdzić również podczas lotów długodystansowych. „Większość osób w samolotach pozostaje napięta, nie zdając sobie z tego sprawy – zgarbione ramiona, zaciśnięta szczęka, skrzyżowane nogi. Ta metoda koncentruje się na celowym rozluźnieniu tego napięcia. Gdy ciało się rozluźni, umysł podąży za nim” – opisywał specjalista cytowany przez „Daily Express”. Cały proces zajmuje około dwóch minut, a ostatnie 10 sekund to czas, w którym większość osób zasypia. Przy regularnych ćwiczeniach niektórym udaje się zasnąć w zaledwie 60 sekund. Jak szybko zasnąć? Rady krok po kroku Rozluźnij twarz, rozluźniając czoło, szczękę, policzki i język. Opuść ramiona i pozwól im opaść tak nisko, jak to możliwe. Powoli wydychaj powietrze i rozluźnij klatkę piersiową. Rozluźnij nogi, zaczynając od ud, a następnie przejdź do łydek i stóp. Oczyść umysł na 10 sekund. Jeśli najdą cię jakieś myśli, wyobraź sobie spokojne otoczenie. Powtarzaj sobie w myślach: „Nie myśl, nie myśl…” przez około 10 sekund. Ta technika zyskała ogromną popularność w sieci, zwłaszcza na TikToku i Reddicie. Internauci piszą: „Byłem w wojsku i zawsze mi to pomagało” czy „U mnie działa cuda. Potrzebowałam około miesiąca, żeby się do tego przyzwyczaić, robiąc to każdej nocy. Teraz zasypiam po około dwóch minutach. (...) Konsekwencja jest kluczowa”. Co jeszcze może ułatwić sen w samolocie? Eksperci również podkreślają, że by w samolocie mieć spokojny sen, warto unikać kofeiny przed lotem (nawet w przypadku wczesnych odlotów), zabierać ze sobą maskę na oczy, zatyczki do uszu, a także poduszkę pod szyję, która podtrzyma głowę i zmniejszy napięcie mięśni. Co więcej, pasażerowie powinni podróżować w luźnych i wygodnych ubraniach. Źródło: Daily Express Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Przetestowałem „bombową” trasę rowerową. Wokół niej ponad pół miliona niewybuchów
Trasa rowerowa na dawnym poligonie w Muensingen w Niemczech to emocjonująca przygoda wśród pól miliona niewybuchów. Wspiąłem się na niebosiężną wieżę używaną przez generałów, zobaczyłem wieś-widmo i spędziłem noc na terenie obozu wojskowego sprzed ponad stu lat. Ten obszar to niezwykła propozycja na wakacyjny wypoczynek.
Spis treści: Widoki godne generałów Poligon jak żaden inny Niemcy, Amerykanie, Francuzi i znów Niemcy Rezerwat z wybuchowym akcentem Nowe życie starego obozu Przedzierając się przez warstwy historii Jak dojechać? Stoję na metalowej kratce na szczycie 42-metrowej wieży. Gdy patrzę pod nogi, wrażenie jest niesamowite. Schody i półpiętra są niemal przezroczyste. Patrząc wprost na ziemię można dostać lekkiego zawrotu głowy. Tym bardziej, że konstrukcja lekko się kiwa. Widoki godne generałów To najwyższa wieża obserwacyjna dawnego poligonu w Muensingen w Szwabskiej Jurze na terenie Badenii-Wirtembergii w Niemczech. Nazywa się Hursch i powstała w 1989 roku. Korzystali z niej generałowie w czasie manewrów wojskowych. Rozciąga się stąd wspaniały widok zarówno na obszar dawnych działań militarnych, jak i tereny cywilne. Przy dobrej widoczności można stąd dostrzec Alpy czy wieżę telewizyjną w Stuttgarcie. Gdy wizytuję poligon w lipcu, nad bukowo-świerkowym lasem płyną białe chmury i kropi deszcz. A krajobraz robi się dramatyczny, jak na najsłynniejszym obrazie Caspara Davida Friedricha zatytułowanym „Wędrowiec przed morzem mgły”. O tym, że „nasi tu byli” przekonuje mnie wlepka Grupy „Polonia” Turystyczna umieszczona na konstrukcji. Poligon jak żaden inny Wieża Hursch jest jednym z kilku punktów obserwacyjnych udostępnionych dzisiaj zwiedzającym na terenie dawnego poligonu w okolicy Muensingen. Jego powierzchnia to 67 kilometrów kwadratowych, zatem zbliżona jest do Kalisza. Jeśli nie mamy za dużo czasu na zwiedzanie, warto wybrać właśnie tę wieżę, bo jest najwyższa ze wszystkich. Rodzące się Cesarstwo Niemieckie w drugiej połowie XIX wieku potrzebowało miejsc do szkolenia swojej armii. Wybór padł na w dużej mierze niezasiedlony obszar na północny-wschód od miejscowości Muensingen. Pierwszy strzał na poligonie padł w październiku 1895 roku, a ostatni wojskowi opuścili ten teren pod koniec 2005 roku. Ale życie w tym miejscu nie zamarło. Wiele firm i służb państwowych korzysta z dawnych wojskowych dróg – na przykład firmy motoryzacyjne do dziś testują tutaj nowe modele samochodów. Niemcy, Amerykanie, Francuzi i znów Niemcy Historię terenu wojskowego pod Muensingen najlepiej zrozumieć, spoglądając na pobliskie koszary. Wojskowi korzystający z poligonu od początku byli zgrupowani w miejscu określonym później jako Altes Lager (niem. Stary Obóz). Zasadniczą część stanowiły baraki dla kilkudziesięciu tysięcy żołnierzy oraz stajnie dla koni. Pierwsi wprowadzili się do Altes Lager pod koniec XIX wieku wojskowi XIII Korpusu Armijnego Wirtembergii. W czasach III Rzeszy byli tu żołnierze Wehrmachtu, szykujący się na podbój świata. Pod koniec II wojny światowej teren ten zajęli Amerykanie, ale szybko trafił pod francuską jurysdykcję. Żołnierze znad Sekwany stacjonowali tu kilkadziesiąt lat aż do 1992 roku, od pewnego momentu wspólnie z Bundeswehrą. Rezerwat z wybuchowym akcentem W 2008 roku poligon znalazł się w Rezerwacie Biosfery UNESCO Szwabskiej Jury. Stopniowo rozminowywano trakty i udostępniano je dla turystów – do ćwiczeń używano różnego rodzaju amunicji. Obszar ten jest teraz bezpieczny dla zwiedzających pod pewnymi warunkami. Kilka metrów od traktów przecinających poligon wbite są drewniane pale pomalowane w górnej części na żółty kolor. To bezpieczna strefa. Nie należy jej przekraczać. Chociaż łąki wyglądają dość zachęcająco. W niektórych miejscach widać pasące się owce na tle kęp drzew. Latem na dawnym poligonie pasie się ich nawet 30 tysięcy. Do tej pory ponoć żadna z nich nie eksplodowała od niewybuchów, ale być może pasterze wybierają bezpieczniejsze tereny, albo owce mają jakiś szósty zmysł, podobnie jak szczury. Szacuje się, że na poligonie jest ok. 560 tysięcy niewybuchów. – Popatrz na to wzgórze – mówi mój przewodnik po poligonie szef informacji turystycznej w Muensingen, Hans-Peter Engelhart, kierując palec na zalesiony pagórek z wystającymi białymi skałami. – Ten teren uważa się za wręcz usiany niewybuchami – dodaje. To Trailfinger Kopf. Ponoć Luftwaffe ćwiczyło tu intensywne naloty przed rozpoczęciem II wojny światowej. Warte uwagi są bunkry z różnych okresów. Część zachowana niemal w stanie idealnym z wyposażeniem – wejście do nich możliwe jest w czasie oprowadzania z przewodnikiem. W zachodniej części poligonu jest wioska-widmo Gruorn, która została wysiedlona i zniszczona niemal w całości w czasach nazistów, w celu poszerzenia poligonu. W krótkim czasie z domów wyrzucono blisko 700 osób. Do dziś zachowały się po niej zaledwie dwa budynki, w tym zrekonstruowany kościół i cmentarz. Tutaj można się zakupić przekąski i wypić lokalne napoje. Teraz w weekendy i wakacje ściągają na dawny poligon całe rodziny, głównie na rowerach, bo trasy są malownicze, a historia miejsca – niezmiernie ciekawa. Z szacunków wynika, że jest to 200 tys. osób rocznie. Żyją tutaj też bardzo rzadkie gatunki zwierząt. Tras rowerowych w okolicy jest więcej. Lokalna informacja turystyczna w Muensingen oferuje możliwość wypożyczenia rowerów elektrycznych. Szczególnie polecam trasę wzdłuż niewielkiej, ale pięknie meandrującej rzeczki Lauter. Uroku dodają ruiny zamków, których w Niemczech jest sporo. Nowe życie starego obozu Wróćmy na poligon. Kalejdoskop zmian związany z obecnością różnych wojsk obserwuję w jednym z baraków, w którym urządzono… hotel. To konstrukcja ceglano-drewniana. W moim pokoju słupy podtrzymujące dach były malowane kilkukrotnie na przestrzeni stu lat – najpierw na biało, potem na niebiesko i znów na biało. Projektant pokoju w umiejętny sposób pokazał przekrój przez barwy, co jest jednocześnie podróżą w czasie. Noclegi mają być dostępne dla każdego – w dawnych kwaterach oficerskich pokoje się tańsze, bo ze wspólną łazienką, a o wyższym standardzie – w dawnych barakach zwykłych żołnierzy. W 2015 roku obszar obozu wykupił przedsiębiorca Franz Tress i nazwał go Albgut. To trochę gra językowa – „Alb” odnosi się do obszaru Jury Szwabskiej (niem. Schwäbische Alb), a „gut” – można przełożyć, jako „miejsce, w którym jest dobrze”. Marzeniem Tressa jest rewitalizacja koszar w duchu „cywilnego i zrównoważonego poczucia równowagi” („zu einer zivilen, nachhaltigen Wohlfühlwelt”). W barakach zadomawiają się powoli manufaktury i butiki, w których można kupić ręcznie wyprodukowany olej, produkty z lokalnej wełny, pesto czy czekoladki. Jest też muzeum, które opowiada historię tego miejsca – czasem bolesną i niełatwą. To tutaj dostrzegam spis jednych z ostatnich mieszkańców Gruorn, wysiedlonej wioski na obszarze poligonu. Okazało się, że w listopadzie 1945 mieszkało w niej 8 Polaków. Zapewne były to osoby więzione wcześniej w obozie jenieckim zlokalizowanym na północ od Altes Lager (nie ma po nim śladu) i które nie zdążyły jeszcze wrócić do kraju. Ostatnia osoba opuściła Gruorn w 1954 roku. Przedzierając się przez warstwy historii Właściciel terenu koszar, Franz Tress, to pełen energii i wizji 75-latek. Gdy odwiedzam Albgut, jest nieustannie w ruchu, w czym pomocne jest dobre sportowe obuwie o rażącej barwie. Koszary są obiektem zabytkowym, dlatego przedsiębiorca chce zachować je możliwie wiernie w swej formie, ale dostosowuje je do ich nowej funkcji. Określenia budynków są stare, np. mój pokój hotelowy był w BT 9, czyli w Bâtiment Troupe (franc. koszary). – Ale zmieniłem nazwy ulic i placów oprócz jednego – Place de France, bo nazywa się jak ja – żartuje Tress, którego imię wymawia się tak samo jak Francja w tym języku. Biuro Tressa w Albgut mieści się w doskonale zachowanym budynku dawnej poczty z drewnianą wieżą zegarową, który za czasów francuskich przekształcono w supermarket dla żołnierzy. Oprócz komputera na dużym biurku, ściany szczelnie wypełnione są równo ułożonymi segregatorami. Jest też obraz olejny rodziny Tressa. Pomysłodawca Albgut mówi mi, że jest sporo do zrobienia. Jednym z kolejnych przedsięwzięć jest stworzenie wiaty dla rowerów, co będzie w duchu poznawania rezerwatu biosfery w zrównoważony sposób. Przy wjeździe do obozu znajduje się centrum prezentujące Rezerwat Biosfery UNESCO w Szwabskiej Jurze. W ciekawy sposób wyjaśnia jego ideę – promowania wyznaczonego obszaru chronionego, zawierającego cenne zasoby przyrodnicze istniejące w harmonii z człowiekiem. Kasyno cesarskiej armii przekształcono na dużą salę, w której odbywają się wesela. Jednak część budynków została tylko zabezpieczona przez Tressa. Wzmocniono stropy i dach, by nie ulegały dalszej dewastacji. Tak jest na przykład z lazaretem wojskowym To miejsce przyprawia o ciarki, bo zachowały się sale operacyjne i część infrastruktury. A w jednym z korytarzy oparte o ścianę są protezy nóg sprzed wielu dekad, a może i stulecia. Zapewne zostały przygotowane dla rannych żołnierzy, a może część z nich była przez nich używana. Jak dojechać? Na teren dawnego poligonu i Albgut najprościej dojechać ze Stuttgartu, bo są połączenia LOT-u z Warszawy. Ze Stuttgartu to około godziny jazdy samochodem lub 1,5 godziny korzystając z komunikacji zbiorowej. Można też pojechać pociągiem z Polski. Do Berlina jeżdżą pociągi z Warszawy czy z Wrocławia. Ze stolicy Niemiec można dostać się pociągiem dalekobieżnym do Stuttgartu, a stamtąd regionalnym do Albgut. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Bośniacy na Mazurach w XVIII wieku. Skąd się wzięli i dlaczego budzili popłoch?
W służbie pruskiego króla pojawili się w 1745 roku żołnierze, którzy na Mazurach kojarzyli się jak najgorzej: z Tatarami ze szwedzkiego potopu. Nazwano ich Bośniakami.
Spis treści: Kochanek z kindżałem Walczą i werbują Zagadka niewidomego historyka Mazury stanowiły wtedy część Prus, połączonych unią personalną z Brandenburgią. W czasach kryzysu Rzeczypospolitej szlacheckiej, Prusy zrzuciły zwierzchnictwo polskich królów i zaczęły się militaryzować. Za czasów Fryderyka II były już potęgą. Władca lubił chodzić ubrany w mundur, przez co nazywano go królem-żołnierzem lub królem-sierżantem. W roku 1745 swoje usługi zaofiarował mu Stefan Serkis – rotmistrz jednostki kawalerii służącej saskim królom Polski, który postanowił ze swoimi ludźmi walczyć pod innym sztandarem. Zapewne chodziło o pieniądze, ponieważ dowódcę tego znano ze skłonności do hazardu. Jego żołnierze nie byli niewiniątkami, lecz najemnikami. Tworzyli oddział lekkiej jazdy, uzbrojony w lance, typowy bardziej dla Polaków, Ukraińców, Tatarów lub przybyszów z Bałkanów, niż dla wojska pruskiego. Dlatego nazywano ich Bośniakami. Fryderyk II uznał, że lansjerzy mu się przydadzą. Zarówno na froncie (trwała akurat II wojna śląska), jak też do funkcji policyjnych czy patrolowania granic. Tak narodził się Regiment Bośniacki w pruskiej armii. W połowie XVIII wieku wchodził w skład większego Pułku Huzarów. Kochanek z kindżałem Chociaż początkowo twierdzono, że wojacy Serkisa byli wyłącznie lub w przeważającej mierze muzułmańskimi Bośniakami, nie okazało się to prawdą. Sam dowódca był przecież przechrzczonym Albańczykiem, chorąży Ali to z pochodzenia Turek lub Pers, a chorąży Wittkowitz – polski Tatar. Postacią najbardziej malowniczą – i zarazem budzącą największy strach – stał się jednak porucznik Osman. Ten gorliwy muzułmanin przechadzał się po pruskich miasteczkach półnago, z wielkim kindżałem za pasem. Można sobie tylko wyobrazić, jak reagowali na niego miejscowi, wśród których dobrze pamiętano jak w roku 1656 Prusy Królewskie spustoszyli Tatarzy u boku wojsk polsko-litewskich (nam znani z „Potopu” Henryka Sienkiewicza, gdzie komendę sprawował nad nimi Kmicic-Babinicz). Palono wtedy miasta i wsie. Mnóstwo mieszkańców Prus, także polskojęzycznych, zginęło. Tysiące trafiły do tatarskiego jasyru. To była trauma, o której pamiętano przez pokolenia. Nic dziwnego, że Osman budził lęk. A chociaż był porucznikiem w pruskim wojsku, miał żyłkę… handlowca. Jak pisze Jerzy Madzelan, egzotyczny oficer „biegle mówił i pisał po niemiecku. Więcej czasu niż swoim żołnierskim obowiązkom poświęcał podobno swym pasjom handlowym. Kupował i sprzedawał wszystko: konie, złoto, broń, jedwab. Bycie gorliwym wyznawcą Allaha nie przeszkadzało porucznikowi w paraniu się lichwą”. Niestraszni mu byli ani przeciwnicy, ani dłużnicy. Kłopoty sprowadziły na niego dopiero sprawy sercowe. „Sprawił bliźniaki swojej chrześcijańskiej pokojówce, która za stosunki z muzułmaninem wtrącona została do więzienia w Ełku. Orientalny kochanek był bliski szaleństwa, a gdy wieść o nieszczęśliwej miłości dotarła do króla Prus, ten nakazał uwolnienie dziewczyny. Po kolejnej awanturze z przełożonym gorącokrwisty Osman zdecydował się na powrót do Turcji” – pisze Jerzy Madzelan. Walczą i werbują Tymczasem jednostka trafiała na kolejne fronty: uczestniczyła w wojnie siedmioletniej (1756-1763) i o sukcesję bawarską (1778-1779). W szczytowym okresie liczyła 1000 żołnierzy. Wtedy jej żołnierze byli już Bośniakami naprawdę tylko z nazwy, nie z pochodzenia. Łączyły ich: nie-pruskie korzenie, umiejętności jeździeckie i charakterystyczny czerwony mundur z czarną futrzaną czapą. W czasach pokoju Bośniacy stacjonowali w Prusach Książęcych w Ełku i w Gołdapi. Znani byli z gorącej krwi, czasem popadali w konflikt z prawem. Kiedy w Rzeczpospolitej wybuchło powstanie kościuszkowskie, jednostkę postawiono w stan gotowości. Dowodził nią wtedy generał-porucznik Johann Heinrich von Günther. Naczelnik insurekcji, Tadeusz Kościuszko, zlecił powstańczym oddziałom działania dywersyjne na terenie Prus. Sprawa wyglądała poważnie. Na wieść o tym znany duchowny protestancki Tymoteusz Gizewiusz przestraszony kazał rodzinie uciekać z regionu, bo spodziewał się, że polscy powstańcy to krwawi rewolucjoniści jak Francuzi. Ze zdziwieniem skonstatował potem w liście do znajomego, że powstańcze wojska jednak nie plądrują, nie gilotynują i nie wieszają. Powstańcy przekroczyli granicę, von Günther kontratakował. Doszło m.in. do nierozstrzygniętej walki o Kolno. Według jednych źródeł, po bitwie pruski dowódca zarządził egzekucję jeńców. Inne źródła twierdzą, że nie było tam nienawiści, a Bośniacy (wśród których byli też Polacy) potrafili dzielić się z powstańcami żywnością. Zagadka niewidomego historyka Już o upadku powstania kościuszkowskiego i po III rozbiorze Rzeczypospolitej bośniacki korpus został rozszerzony o Tatarów, dawniej służących w wojsku polskim. Następnie przemianowano Bośniaków na Pułk Towarzyszy, aby dzięki temu łatwiej rekrutować do jednostki drobną polską szlachtę. Jednostka zmieniała swój charakter, skład i nazwę. Jej najstarszą historię znamy dzięki niezwykłemu historykowi – Ludwigowi Baczko (1756–1823). Jego ojciec pochodził z Chorwacji i służył właśnie w jednostce Bośniaków. Ludwig urodził się i wychował w Ełku, potem wyjechał na studia prawnicze do Królewca. Gdy miał 21 lat i kończył właśnie naukę, stracił wzrok z powodu ospy. Kontynuował jednak działalność naukową: wydał kilkutomową historię Prus, pisał traktaty filozoficzne, powieści i artykuły. Przygotował także do druku dziennik z podróży na wschód, aż nad Morze Azowskie, swojego syna – kawalerzysty. Jak zapewnia Baczko, początkowo w jednostce Bośniaków faktycznie zdarzali się muzułmanie. Pozostaje jednak do dziś zagadką, gdzie ich grzebano? Na chrześcijańskim cmentarzu było to niemożliwe. Podobno w czasach kochliwego porucznika-handlowca Osmana zdarzały się pochówki na małej wyspie na rzece Gołdap. Śladów po tym jednak nie znaleziono. Źródła: Franz Genthe, „Die Bosniaken in der Preußischen Armee, Ein Beitrag zur Geschichte der Bosnischen Lanzenreiter in den Armeen fremder Mächte”, w: „Wissenschaftliche Mitteilungen aus Bosnien und der Herzegowina”, Wiedeń 1907 Jerzy Madzelan, „Opowieści brokowskie. Bośniacki regiment” Jan Modzalewski, „Obszernie o Bośniakach” Rudolf Reicke, „Briefe von Timotheus Gisevius an Ludwig Ernst Borowski”, Königsberg 1900 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
„Bezprecedensowe odkrycie”. Orzełek z czasów walk o niepodległość
Polskie lasy zdradzają kolejne tajemnice przeszłości. Szczęście uśmiechnęło się do poszukiwaczy, którzy w województwie lubelskim natknęli się na wyjątkowy fragment żołnierskiej czapki. Z czasów, gdy Polska walczyła o wolność.
Spis treści: Fragment czapki wojskowej, ale jaki! Świadek dramatycznych momentów polskiej historii W którym oddziale służył właściciel czapki? Do wielu interesujących odkryć archeologicznych dochodzi na obszarze lasów. Zadrzewione obszary penetrują poszukiwacze z wykorzystaniem detektorów metali. Należy jednak pamiętać, że prowadzenie takich działań jest możliwe tylko w przypadku posiadania odpowiedniej zgody wydanej przez konserwatora zabytków. Tak też było w przypadku najnowszego znaleziska. Panowie Andrzej Kędzierawski i Krzysztof Fidler rozpoznawali teren Leśnictwa Góry w powiecie chełmskim. Uśmiechnęło się do nich szczęście, bo dokonali nietypowego odkrycia. Fragment czapki wojskowej, ale jaki! Poszukiwacze wydobyli z ziemi niewielką plakietkę. Ukazuje metalowego orła – to zapewne stop cyny i ołowiu – o wymiarach 12,8 cm na 11,5 cm. Temu znalezisku towarzyszyła mosiężna tarcza – szeroki ostrołuk o wymiarach: około 15 cm na około 19 cm. Artefakty trafiły do chełmskiej delegatury Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Lublinie. Kolejno przyjrzeli się mu eksperci: dr Tomasz Pietras z Uniwersytetu Łódzkiego oraz prof. Maciej Trąbski z Uniwersytetu Jana Długosza w Częstochowie. Eksperci nie mają wątpliwości: pierwotnie orzeł przymocowany był do blachy, a całość przyszyta była do czapki wojskowej. Na rewersie orła widoczne są inicjały: S (?) i M. Co ciekawe, do podobnego znaleziska doszło na Lubelszczyźnie w 2024 roku, we wsi Dubienka. Świadek dramatycznych momentów polskiej historii „Znalezisko jest wyjątkowe i bardzo cenne, ponieważ nie udało się odnaleźć bezpośrednich analogii, które pozwoliłyby na jednoznaczne określenie jego pochodzenia i chronologii” – czytamy w mediach społecznościowych Lubelskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków (LWKZ). Są jednak pewne poszlaki. Prof. Trąbski uznał, iż znalezisko związane jest z umundurowaniem żołnierza piechoty wojska koronnego z lat 1791–1794. Były to czasy wojen o niepodległość i zmagań z zaborcami. W 1793 roku miał miejsce II rozbiór Polski. Orły na nakryciach głów polskich żołnierzy pojawiły się w związku z nowym regulaminem umundurowania z 1791 r. „Na kaszkietach (giwerach) piechoty nad daszkiem umieszczono blachę mosiężną lub cynową w formie półokręgu lub szerokiego ostrołuku, na której przynitowany był stylizowany orzeł” – czytamy w komunikacie LWKZ. Jest to unikatowe znalezisko. Znane są pojedyncze podobne artefakty. Obecnie przechowywane są w Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie oraz w Muzeum Narodowym w Krakowie. W którym oddziale służył właściciel czapki? Z analizy grenadierskich symboli wynika, że był to znak z kaszkietu Regimentu Grenadierów kierowanego przez gen. Józefa Augusta Ilińskiego lub Regimentu Grenadierów pod przywództwem Mikołaja Czapskiego. „Taka indywidualna forma orła mogła zostać zamówiona przez szefa regimentu, w celu jego odróżnienia od innych oddziałów piechoty wojska koronnego” – podkreślono w komunikacie LWKZ. Wygląda na to, że miejsce odkrycia artefaktu nie jest przypadkowe. Znajduje się w pobliżu głównego traktu biegnącego z Chełma w stronę Lublina. A jak wyjaśniają eksperci, trasa ta była wykorzystywana do przemarszów wojsk zarówno podczas wojny w obronie Konstytucji 3 maja (1792 r.), jak i w czasie insurekcji kościuszkowskiej (1794). Być może żołnierz, do którego należało nakrycie głowy, uczestniczył w tych wydarzeniach. Źródło: LWKZ Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Rząd dopłaci do twoich „wakacji”. Nawet 6 tysięcy złotych
MON rusza z drugą edycją programu „Wakacje z wojskiem”. Zainteresowani mogą nie tylko zdobyć nowe umiejętności i sprawdzić się w wymagającym środowisku, ale także otrzymać blisko 6 tysięcy złotych za udział.
W tym artykule: Kto może wziąć udział w „Wakacjach z wojskiem”? „Wakacje z wojskiem” – jak się zgłosić? Jeśli wciąż nie wiesz, co zrobić z letnim wolnym czasem, a szukasz czegoś więcej niż typowy urlop nad morzem, resort obrony ma dla ciebie konkretną propozycję. „Wakacje z wojskiem” dają możliwość sprawdzenia się, nauczenia czegoś nowego i zarobienia blisko 6 tys. złotych. Szczegóły poniżej. Kto może wziąć udział w „Wakacjach z wojskiem”? Program „Wakacje z wojskiem”, skierowany do osób w wieku 18–35 lat, to niecodzienna szansa na przeżycie intensywnego szkolenia wojskowego w jednym z 70 ośrodków w całej Polsce. Uczestnicy poznają podstawy taktyki, uczą się przetrwania w terenie, strzelania, walki wręcz oraz obsługi wojskowych pojazdów. Co ważne, chętni mogą sprawdzić się w różnych rolach – od żołnierza piechoty, przez marynarza, po rakietowca czy czołgistę. – Rozpoczynamy rekrutację na kolejne zajęcia w ramach projektu „Wakacje z wojskiem”, które kończą się złożeniem przysięgi wojskowej. Zapraszamy wszystkich, którzy chcą zostać żołnierzem Wojska Polskiego. Wielu z nas może budować siłę wojska – i w służbie czynnej, ale także w rezerwie – zachęca Ministerstwo Obrony Narodowej. I dodaje: – Ten projekt to coś więcej niż szkolenie – to element budowania odporności naszego państwa i społeczeństwa, bo bezpieczeństwo to nasze wspólne zadanie i nasz wspólny obowiązek. „Wakacje z wojskiem” – jak się zgłosić? Aby wziąć udział w kolejnej edycji programu „Wakacje z wojskiem”, wystarczy zgłosić się telefonicznie pod numerem 800 180 110, odwiedzić najbliższy punkt rekrutacyjny Wojska Polskiego lub wypełnić formularz na stronie internetowej zostanzolnierzem.pl. Rekruterzy dbają o to, by każdy ochotnik trafił do formacji najlepiej odpowiadającej jego predyspozycjom. Turnus trwa 27 dni, a uczestnicy otrzymują za udział 6 tys. złotych brutto. W 2025 r. zaplanowano trzy tury szkoleniowe: 9 czerwca – 5 lipca, 14 lipca – 9 sierpnia, 18 sierpnia – 13 września. Warto wspomnieć, że udział w programie może być początkiem dłuższej przygody z armią. Po zakończeniu szkolenia ochotnicy mogą dołączyć do WOT, zostać żołnierzami zawodowymi, zasilić szeregi rezerwy lub rozpocząć naukę w akademii wojskowej. Przed rokiem z oferty skorzystało 11 tys. śmiałków. Źródła: gov.pl; Ministerstwo Obrony Narodowej Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Historyczne skarby odkryte w Lubelskim. Schowano je w 1939 roku
Sztandar i proporzec należące do wojskowych walczących w kampanii wrześniowej w 1939 roku odkryto pod Tomaszowem Lubelskim. Płat sztandaru należał do 4. Pułku Strzelców Podhalańskich, a proporzec mistrzowski – do 21. Dywizji Piechoty Górskiej.
Spis treści: Sztandar i proporzec – bezcenne znaleziska Okoliczności ukrycia i wieloletnie poszukiwania O znalezisku poinformowało Muzeum 4. Pułku Strzelców Podhalańskich. Sztandary wojskowe są największymi świętościami dla każdej jednostki Wojska Polskiego. Dlatego ich odkrycie to prawdziwa gratka dla pasjonatów historii. Sztandar i proporzec – bezcenne znaleziska – Jak oficjalnie udało się potwierdzić, w rejonie ostatnich walk pułku z Cieszyna pod Tomaszowem Lubelskim odkryto w resztkach tornistra Proporzec 21 Dywizji Piechoty Górskiej oraz szarfy ze sztandaru 4 Pułku Strzelców Podhalańskich – przekazał Krzysztof Neścior, właściciel cieszyńskiego muzeum 4. PSP w mediach społecznościowych. W późniejszym wpisie poinformował również o odkryciu samego sztandaru. Jak wyjaśnił Neścior, proporzec mistrzowski 21 DPG był co roku wręczany pułkom tej dywizji za najlepsze osiągnięcia w szkoleniu strzeleckim. Ostatni raz wręczono go w 1938 roku właśnie 4 Pułkowi Strzelców Podhalańskich z Cieszyna. Na razie nie udało się namierzyć orła z drzewca sztandaru, ale pasjonaci liczą na znalezienie go w pobliżu. Sam sztandar zachował się bardzo dobrze. – Płat sztandaru, najprawdopodobniej z uwagi na miejsce zakopania oraz wysoką jakość materiału, z jakiego został wykonany (w tym złote i srebrne nici), jest najlepiej zachowanym sztandarem wydobytym z ziemnego depozytu – czytamy w mediach społecznościowych Muzeum 4. Pułku Strzelców Podhalańskich. Sztandar ufundowała społeczność Ziemi Cieszyńskiej z ks. Sznurowackim na czele. Jego wyszycie zlecono siostrom Felicjankom z klasztoru w Czechowicach-Dziedzicach. Okoliczności ukrycia i wieloletnie poszukiwania Sztandar i proporzec ukryto prawdopodobnie w nocy z 20 na 21 września 1939 roku w czasie kampanii wrześniowej. Odpowiadała za to być może grupa żołnierzy pułku kierowana przez płatnika, kapitana Władysława Kronholda. Co ciekawe, w latach 60. byli żołnierze pułku podjęli próbę odnalezienia sztandaru, ale okazała się bezskuteczna. Teraz, na początku maja szczęście uśmiechnęło się do Macieja Podgórskiego, właściciela Muzeum 3 Dywizji Legionów w Zamościu i Piotra Szymali. Bezcenne pamiątki trafiły do Muzeum Regionalnego w Tomaszowie Lubelskim i mają być przekazane do konserwacji do Muzeum Wojska Polskiego. Do podobnego znaleziska doszło niedawno pod Sochaczewem, gdzie pasjonaci natknęli się na sztandar 68. Wrzesińskiego Pułku Piechoty. Źródło: Muzeum 4 Pułku Strzelców Podhalańskich w Cieszynie Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Generał Tadeusz Rozwadowski – zapomniany wódz, który zwyciężał z honorem i przegrywał z godnością
Generał Tadeusz Jordan Rozwadowski to jedna z najbardziej tragicznych, a zarazem fascynujących postaci w historii Polski XX wieku. Strateg, dyplomata, współautor zwycięstwa w Bitwie Warszawskiej, a zarazem ofiara politycznych rozgrywek i represji w czasach sanacji. Jego losy pokazują, jak łatwo historia może zapomnieć o tych, którzy nie wpisują się w aktualny nurt polityczny – nawet jeśli zasłużyli na miejsce w panteonie narodowych bohaterów.
Spis treści: W służbie odrodzonej Rzeczpospolitej Bohater Lwowa i Bitwy Warszawskiej Konfrontacja z sanacją Tajemnicza śmierć i spuścizna Tadeusz Jordan Rozwadowski urodził się 19 lub 20 maja 1866 r. w Babinie na Pokuciu. Datę jego urodzin otacza do dziś pewna niejasność – źródła historyczne podają różne informacje, a nawet wśród członków rodziny panuje w tej sprawie niejednoznaczność. Niezależnie od tego, Rozwadowski pochodził z rodu o silnych tradycjach wojskowych. Jego przodkowie walczyli pod Wiedniem, w insurekcji kościuszkowskiej, powstaniu listopadowym i styczniowym. Patriotyzm i gotowość do poświęceń były więc częścią jego dziedzictwa. Po ukończeniu prestiżowej Szkoły Wojennej w Wiedniu, Rozwadowski służył w armii austro-węgierskiej, gdzie szybko awansował dzięki swoim zdolnościom strategicznym. Jako attaché wojskowy w Bukareszcie zdobył doświadczenie dyplomatyczne. Biegle władał też sześcioma językami. Jego kariera nabierała tempa, a jednocześnie zyskiwał opinię człowieka oddanego sprawom polskim. Nawet w czasach, gdy Polska jeszcze nie istniała na mapie Europy. W służbie odrodzonej Rzeczpospolitej Gdy Polska odzyskała niepodległość w 1918 roku, Rozwadowski natychmiast włączył się w organizację Wojska Polskiego. Został pierwszym szefem Sztabu Generalnego przy Radzie Regencyjnej, a później – już w odrodzonym państwie – odegrał kluczową rolę w kształtowaniu sił zbrojnych. To on tworzył podstawy organizacyjne armii, straży granicznej i marynarki wojennej. Przygotowane przez niego akty prawne, m.in. tymczasowa ustawa o obowiązku służby wojskowej, miały fundamentalne znaczenie dla bezpieczeństwa państwa. Jednak jego stosunki z Józefem Piłsudskim od początku nie były łatwe. Obaj mężowie stanu różnili się wizją przyszłości polskiej armii. Piłsudski – bardziej ideologiczny i polityczny w podejściu, Rozwadowski – pragmatyk, stawiający na profesjonalizm i modernizację. Bohater Lwowa i Bitwy Warszawskiej W listopadzie 1918 r. Rozwadowski objął dowództwo obrony Lwowa przed Ukraińcami. Pomimo skromnych sił, wykazał się niezwykłą determinacją i wyjątkowymi umiejętnościami, co pozwoliło miastu przetrwać oblężenie. Jego wysoko oceniane umiejętności i postawa zyskały mu ogromny szacunek mieszkańców, którzy żegnali go owacjami, gdy w 1919 r. wyruszał do Paryża jako szef Polskiej Misji Wojskowej. W Paryżu z powodzeniem zabiegał o pomoc dla Polski – logistyczną, polityczną i wojskową. Po powrocie do kraju, w najbardziej krytycznym momencie wojny polsko-bolszewickiej, ponownie objął funkcję szefa Sztabu Generalnego. To właśnie wtedy, latem 1920 r., opracował plan kontrofensywy, który doprowadził do spektakularnego zwycięstwa nad Armią Czerwoną w Bitwie Warszawskiej. Mimo że Piłsudski przejął większość zasług, wielu historyków uznaje dziś Rozwadowskiego za rzeczywistego architekta tego ważnego zwycięstwa, które uchroniło Europę przed komunizmem. Konfrontacja z sanacją Po wojnie generał Tadeusz Rozwadowski objął funkcję Generalnego Inspektora Jazdy i aktywnie działał na rzecz modernizacji armii. W swoich koncepcjach wojskowych przewidywał konieczność szybkiego reagowania na zagrożenia ze wschodu i zachodu, postulując utworzenie specjalnych jednostek szybkiego reagowania, wyposażonych m.in. w broń pancerną. Postulował również rozbudowę polskiej armii o silne lotnictwo. Jednak jego rosnąca krytyka wobec upolitycznienia armii i niechęć do kultu jednostki, jaką otaczano marszałka Józefa Piłsudskiego, przysporzyły mu wrogów. W maju 1926 r., gdy Piłsudski przeprowadził zbrojny zamach stanu, Rozwadowski jako legalista stanął po stronie rządu i objął dowództwo obrony Warszawy. Mimo ogromnej przewagi sił Piłsudskiego, generał wierzył w możliwość pokojowego zakończenia konfliktu. Po kapitulacji i ustąpieniu prezydenta Wojciechowskiego, Rozwadowski został internowany. Warunki, w jakich go przetrzymywano, były skandaliczne. Trafił do celi z pospolitymi przestępcami, przebywał w zimnych i zniszczonych pomieszczeniach, co znacznie podkopało jego zdrowie. Został uwolniony dopiero rok później, po protestach społecznych. Tajemnicza śmierć i spuścizna Wkrótce po wyjściu na wolność, generał Rozwadowski poważnie zachorował. Cierpiał na niezdiagnozowane dolegliwości, których lekarze nie potrafili leczyć. W 1928 r. zmarł nagle podczas operacji wyrostka robaczkowego. Wokół jego śmierci narosły liczne spekulacje – mówiło się o otruciu, o działaniu wolno działającej trucizny, a także o celowej interwencji podczas operacji. Brak zgody władz na przeprowadzenie sekcji zwłok tylko podsycał te podejrzenia. Tadeusz Rozwadowski został pochowany na Cmentarzu Obrońców Lwowa – wśród swoich żołnierzy. Jego pogrzeb zgromadził tłumy, a przemówienia nad trumną miały charakter manifestacji pamięci i sprzeciwu wobec zapomnienia, w jakie popadł generał. Generał Tadeusz Jordan Rozwadowski był nie tylko wybitnym strategiem i oficerem, ale także człowiekiem honoru. Umiał zwyciężać bez pychy i przegrywać bez nienawiści. Nie zabiegał o sławę, nie dążył do zemsty, nawet wtedy, gdy padł ofiarą politycznych represji. Historia potraktowała go niesprawiedliwie, przypisując innym jego zasługi, a jego samego skazując na zapomnienie. Dziś coraz częściej powraca się do jego postaci – jako współtwórcy „cudu nad Wisłą”, myśliciela i stratega wojskowego, człowieka, który poświęcił życie służbie ojczyźnie. Może to właśnie teraz jest czas, by Tadeusz Rozwadowski wrócił do narodowej pamięci. Nie jako konkurent Piłsudskiego, ale jako jego równorzędny towarzysz w walce o wolną Polskę. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Borne Sulinowo – miasto, które nie istniało. Jest pełne tajemnic
Borne Sulinowo przez dziesiątki lat nie widniało na mapach, ale tętniło życiem. W przylegającym do niego jeziorze znajduje się zatopiony las, z którym związane są sensacyjne opowieści dotyczące tajnej działalności hitlerowców. Poznajcie jedno z najbardziej tajemniczych miast Polski.
Spis treści: Co było w Bornem Sulinowie? Nazistowskie korzenie miasta Kiedy opuszczono Borne Sulinowo? Z czego słynie Borne Sulinowo? Zloty militarne w Bornem Sulinowie Ciekawostki na temat Bornego Sulinowa Podwodne Borne Sulinowo Borne Sulinowo to miejsce, które może inspirować filmowców i powieściopisarzy. Dlaczego? Ze względu na jego nietypową i barwną historię. Położone jest w woj. zachodniopomorskim w gęstych lasach między Czaplinkiem a Szczecinkiem. To oddalenie od większych ośrodków miejskich nie było przypadkowe. Co było w Bornem Sulinowie? Nazistowskie korzenie miasta Historia miasta rozpoczęła się w latach 30. XX wieku. Wówczas ten teren znajdował się w granicach III Rzeszy. Władzie niemieckie postanowiły usytuować tu poligon wojskowy wraz z przylegającymi do niego zabudowaniami. W ten sposób w latach 1933–1938 powstały Lager Linde (Borne Sulinowo) na północnym skraju poligonu i Lager Westfalenhof (Kłomino) – na południe od poligonu. Kompleks wojskowy otworzył oficjalne sam Adolf Hitler. Stało się to 19 sierpnia 1938 roku. Obszar dziś określany jako Borne Sulinowo w czasach niemieckich pełnił militarną rolę zaplecza poligonu. Wzniesiono tu koszary i powstała Szkoła Artylerii Wehrmachtu. Stacjonujący tu pancerny korpus odegrał kluczową rolę w czasie inwazji na Polskę w 1939 roku. Nazwa Borne Sulinowo (niem. Gross Born) pochodzi od nazwy pobliskiej cywilnej miejscowości zlokalizowanej dalej na południe. Jej mieszkańcy zostali przesiedleni, a po zabudowaniach widoczne są do dziś tylko marne pozostałości. Kiedy opuszczono Borne Sulinowo? Pytanie o opuszczenie Bornego Sulinowa pojawia się w kontekście jego powojennej historii. Po przegranej przez Niemców wojnie, wojskową infrastrukturę przejęli Sowieci. To wojskowe miasteczko kompletnie utajniono i nie znajdowało się na mapach aż do 1992 roku. Dla wojsk radzieckich Borne Sulinowo pełniło kluczową rolę – stacjonowała tu Północna Grupa Wojsk. Było to największe zgrupowanie radzieckich wojsk lądowych w PRL. W sumie liczyło 25 tysięcy osób. W skład zgrupowania wchodziły m.in. batalion czołgów, pułki artylerii, dywizjon artylerii przeciwlotniczej czy bataliony saperów i zaopatrzenia oraz brygada rakiet operacyjno-taktycznych. Po rozpadzie ZSRR wojska radzieckie były wycofywane z Polski stopniowo. Proce ten zaczął się w kwietniu 1991 roku, a zakończył w październiku 1992 roku. Po wielu latach wyłączenia Bornego Sulinowa z polskiej administracji, w tym miejscu zaczęli mieszkać cywile. W czerwcu 1993 roku oficjalnie uznano prawa miejskie. W 1995 roku w Bornem Sulinowie zamieszkało nieco ponad 1500 osób, a dzisiejsza populacja to około 5000 osób. Z czego słynie Borne Sulinowo? Borne Sulinowo słynie ze swojej militarnej historii – początkowo związane z okresem III Rzeszy, a następnie – zajęciem przez Sowietów. Z uwagi na to, że obszar ten był w rękach wojskowych, przylgnęły do niego różne mity. Spowodowane było to utajnieniem informacji na temat prowadzonej tam działalności. Zloty militarne w Bornem Sulinowie Już od dwudziestu lat w Bornem Sulinowie odbywają się Międzynarodowe Zloty Pojazdów Militarnych „Gąsienice i Podkowy”. W czasie pierwszych zlotów przyjechało kilkaset pojazdów, oprócz czołgów były to transportery opancerzone, berdeemy czy motocykle. Hasło wywoławcze zlotu wskazuje, że pojawiają się na nim nie tylko pancerniacy, ale też kawaleria w tradycyjnym tego słowa rozumieniu. Liczba uczestników waha się od 2 do 4 tysięcy osób. Zlot w 2025 roku odbędzie się w dniach 14–17 sierpnia. Jak zapewniają organizatorzy, to prawdziwa podróż w czasie, która łączy pokolenia i pozwala na bliskie spotkanie z historią. Ciekawostki na temat Bornego Sulinowa Ze względu na swoją bogatą historię Borne Sulinowo warto odwiedzić. Z tym miastem związanych jest sporo ciekawostek: Borne Sulinowo nazywano polską Atlantydą – nie figurowało na mapie, ale zamieszkiwało je 25 tys. sowieckich żołnierzy; podwodny las – w przylegającym do Bornego Sulinowa jeziora Pile można zobaczyć zatopione sosny. Sprawia to wrażenie, jakby las był zatopiony; Borne Sulinowo planem filmowym. W tym miejscu zrealizowano niezliczone filmy dokumentalne na temat historii koszar. Jednak na przykład w 2022 roku pojawili się tu filmowcy przygotowujący produkcję fabularną na temat kopalni „Wujek” i tłumienia protestów górniczych w 1981 roku w Katowicach; Borne Sulinowo było co prawdą bazą wojskową, ale pełniło też rolę stałego miejsca zamieszkania w czasach sowieckich, dlatego znajduje się też tutaj posowiecki cmentarz; architektura – w Bornem Sulinowie można zobaczyć zarówno budynki z czasów hitlerowskich, jak i sowieckich. Stan wielu z nich jest opłakany. Najbardziej okazałą budowlą jest ulegający destrukcji Dom Oficera. Wybudowano go w czasach III Rzeszy; tajne podziemia – wśród poszukiwaczy krążą opowieści na temat ukrytych przez hitlerowców tajnych podziemi w Bornem Sulinowie. Podwodne Borne Sulinowo Niezwykle ciekawym aspektem Bornego Sulinowa jest jego położenie obok jeziora Pile. Z tym akwenem wiążą się pewne historyczne zagadki. Największą jest wyspa leżąca u południowego brzegu jeziora. Przed II wojną światową nazywała się Rodberg. Co ciekawe, dziś w porównaniu do czasów wojennych jest ona zdecydowanie mniejsza. Wygląda na to, że częściowo się zapadła na kilkanaście metrów wraz z rosnącymi na niej drzewami. Ale dlaczego? Według jednej z opowieści, na wyspie znajdować się miała niemiecka baza miniaturowych okrętów podwodnych. Pod koniec wojny miano ją wysadzić w powietrze, co miało być przyczyną zatopienia części wyspy. Być może jednak to pogrążenie w odmętach wodnych nastąpiło w wyniku naturalnych procesów geomorfologicznych. Dziś jezioro stanowi wodny poligon Państwowej Straży Pożarnej. To jedyne takie miejsce na mapie naszego kraju.
Twierdza Modlin. Bronili jej Francuzi, Rosjanie i Polacy. I niedźwiedzica polarna
Twierdza Modlin odegrała istotną rolę w wojnach napoleońskich, powstaniu listopadowym, I i II wojnie światowej. A przez pewien czas broniła jej nawet niedźwiedzica polarna. Poznajcie to niezwykłe dzieło inżynierii militarnej.
Spis treści: Czym była Twierdza Modlin? Kiedy upadła Twierdza Modlin? Twierdza Modlin w filmach Ciekawostki na temat Twierdzy Modlin Czy w Twierdzy Modlin stacjonuje wojsko? Zwiedzanie Twierdzy Modlin Twierdzę Modlin można uznać za jedną z najważniejszych atrakcji turystycznych Mazowsza obok Kampinoskiego Parku Narodowego, Zamku Książąt Mazowieckich w Ciechanowie czy Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu. Wizyta w tym miejscu, przesyconym urozmaiconą historią, jest z pewnością prawdziwą gratką dla fanów historii wojskowości i fortyfikacji. Co trzeba wiedzieć o Twierdzy Modlin? Czym była Twierdza Modlin? Lokalizacja Twierdzy Modlin była starannie przemyślana. Jeszcze przed jej powstaniem na początku XVIII wieku wzbudzała zainteresowanie wojskowych. Tutaj łączy się Wisła z Narwią i Wkrą, poza tym niedaleko stąd usytuowana jest obecna stolica Polski, Warszawa. Pierwszy plan wzniesienia twierdzy w tym strategicznym miejscu mieli Rosjanie w 1791 roku. Powstał nawet jej projekt autorstwa generała Jana Pietera van Suchtelena. Jednak faktyczną budowę rozpoczęto dopiero na polecenie Napoleona Bonapartego w 1807 roku. Twierdzę Modlin najprościej zdefiniować jako szereg różnego rodzaju umocnień i budowli wzniesionych dla żołnierzy. Jest jedną z największych i najlepiej zachowanych twierdz w naszym kraju. Tworzą ją: cytadela położona na prawym brzegu Narwi, umocnione przedmościa: kazuńskie i nowodworskie, dwa łańcuchy fortów. Kiedy upadła Twierdza Modlin? Nie ma jednej odpowiedzi na to pytanie. Twierdza istniała w różnych realiach politycznych. Można więc stwierdzić, że upadała i podnosiła się do życia kilkukrotnie. Oto kluczowe momenty w jej historii. Twierdza Modlin była oblegana po raz pierwszy w 1813 roku przez Rosjan. Wówczas bronili jej żołnierze polscy i francuscy. Skapitulowano 1 grudnia. Kolejne oblężenie twierdzy miało miejsce w czasie powstania listopadowego. Wówczas przejęli ją Polacy. Jej komendantem został gen. Ignacy Ledóchowski. Modlin był w rękach powstańców prawie do końca zrywu, bo do 9 października 1831 roku, kiedy jej obrońcy skapitulowali. Na kolejne dramatyczne wydarzenia trzeba było poczekać blisko 90 lat. W czasie I wojny światowej twierdzę w błyskawicznym tempie zdobyły wojska niemieckie. Oblężenie trwało tylko od 9 sierpnia do 20 sierpnia 1915 roku. Główne walki trwały sześć dni. Rosyjskie siły były co prawda liczne (105 tys. osób), ale brakowało im odpowiedniego uzbrojenia. Już w 1920 roku Modlin ponownie uległ oblężeniu, ale tym razem wewnątrz bronili się Polacy przed wojskami bolszewików. Generał Sikorski z armią 46 tysięcy ludzi odparł atak, chociaż chwilo część fortów znalazła się w rękach wroga. Ostatnie oblężenie Modlin przeżył w 1939 roku. Wówczas twierdzy broniło 15 tys. polskich żołnierzy przed wojskami hitlerowskimi. Był to ważny punkt obrony w czasie kampanii wrześniowej. Twierdza poddała się dzień po stolicy, 29 września. Żołnierzom brakowało broni, amunicji, pożywienia i pomocy medycznej. W 1939 roku twierdza uległa bardzo poważnym zniszczeniom w wyniku nalotów bombowych i ostrzału artyleryjskiego. Twierdza Modlin w filmach Mimo że infrastruktura twierdzy była rozkradana w ostatnich dekadach, to nadal zachowało się sporo jej oryginalnych elementów. Przyciągają one filmowców i twierdza była planem dla wielu produkcji. Tutaj realizowano zdjęcia do filmów i seriali. Wśród produkcji były: „CK Dezerterzy”, „Wesele”, „Pan Tadeusz”, Pułkownik Kwiatkowski”, „1920. Bitwa Warszawska” czy „Czas honoru”. Ciekawostki na temat Twierdzy Modlin Z uwagi na bogatą historię z tą niezwykłą twierdzą związane są liczne interesujące i nierzadko zaskakujące fakty. Oto najciekawsze: na terenie fortecy znajduje się najdłuższy w Europie budynek. Jest to cytadela będąca koszarami wojskowymi. Liczy 2250 m długości; w 1919 roku twierdzy pilnowała Baśka Murmańska, czyli oswojona niedźwiedzica polarna. Przybyła do Modlina wraz z polskimi żołnierzami z polskich formacji tzw. Murmańczyków, walczących w latach 1918–1919 przeciwko bolszewikom na północy Rosji. Została zabita przez lokalną ludność po zerwaniu się z uwięzi; wewnątrz długich budynków koszarowych organizowane są cykliczne biegi na 5 km; twierdzę wzniesiono z 200 milionów cegieł; w Twierdzy Modlin zaczęła się historia polskiej Marynarki Wojennej. W 1920 roku, w czasie wojny polsko-bolszewickiej, w Modlinie stacjonowała Flotylla Wiślana. Czy w Twierdzy Modlin stacjonuje wojsko? Obecnie twierdza jest atrakcja turystyczną. Nie stacjonuje w niej dłużej wojsko. Po II wojnie światowej nadal większość obiektów zajmowało Wojsko Polskie. Jednak w 2013 roku Agencja Mienia Wojskowego sprzedała dużą część terenu twierdzy prywatnej firmie. Zwiedzanie Twierdzy Modlin Twierdzę Modlin można obecnie zwiedzać z różnymi firmami. Świadczą one usługi przewodnickie w wydzielonych terenach twierdzy. Możliwe jest też wynajęcie przestrzeni w jej ramach. Zwiedzanie to koszt kilkunastu złotych. Po części terenu można przemieszczać się bezpłatnie, jednak warto wykupić wycieczkę z przewodnikiem, który opowie o obiektach i wprowadzi tam, gdzie bez wejściówki nie jest to możliwe. Oto wybrane firmy, świadczące działalność turystyczną, działające w obrębie Twierdzy Modlin: twierdzamodlin.pl, twierdzamodlin.com/.
Polskie sztandary z 1939 r. można odkryć w bardzo dziwnych miejscach. Jeden był schowany w tapczanie
Sztandar 68. Pułku Piechoty, odnaleziony na początku marca przez sochaczewskich detektorystów, nie jest pierwszym tego typu znaleziskiem w XXI wieku. Co pewien czas polscy poszukiwacze historycznych artefaktów natrafiają na cenne artefakty. Na odnalezienie czeka jeszcze kilkadziesiąt wrześniowych sztandarów.
Spis treści: „Obowiązkiem jest strzec sztandaru” Ukryte, ale gdzie? Przemycony do Londynu Sztandar w tapczanie Ta wiadomość zelektryzowała 10 marca 2025 roku wszystkich interesujących się historią wojskowości, a przede wszystkich tych zainteresowanych kampanią polską 1939 roku. Sochaczewska Grupa Odkrywców Historii odkryła sztandar jednej z jednostek Wojska Polskiego walczących w połowie września 1939 w bitwie nad Bzurą. Początkowo przypuszczano, że jest to sztandar 37. Łęczyckiego Pułku Piechoty, rozbitego w okolicach znalezienia sztandaru. Jednak koniec końców okazało się, że ukryty w kance od mleka płat należał do wielkopolskiego 68. Pułku Piechoty z Wrześni. Sztandar, który znaleziono na łące obok zabudowań gospodarczych pod Iłowem niedaleko Sochaczewa, spoczywał w ziemi na niewielkiej głębokości, pieczołowicie zabezpieczony w bańce po mleku. Niestety, upływ czasu – od ukrycia sztandaru minęło już 86 lat – spowodował, że bańka skorodowała. Do jej wnętrza dostała się woda, która mocno nadwyrężyła ten najważniejszy dla każdej jednostki wojskowej znak. Obecnie w Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, do którego dostarczono znalezisko, trwają pracę konserwatorskie, mające na celu zabezpieczenie sztandaru przed dalszym zniszczeniem. A także, jeżeli to możliwe, jak najwierniejsze odtworzenie jego pierwotnego wyglądu. „Obowiązkiem jest strzec sztandaru” Trzeba pamiętać, że we wrześniu 1939 roku żołnierze Wojska Polskiego czynili wszystko, aby sztandar pułku nie dostał się w ręce wroga, ponieważ taki obrót sprawy okrywał hańbą daną jednostkę. W XX wieku zdarzały się, także w Polsce podczas wojny polsko-bolszewickiej, przypadki rozwiązywania pułków, których sztandar dostał się w ręce wroga. Nawet teraz, na oficjalnej stronie Wojska Polskiego można przeczytać: „Obowiązkiem żołnierza jest bronić i strzec sztandaru jednostki wojskowej. W razie utraty sztandaru wskutek słabości ducha bojowego, jednostka wojskowa ulega rozformowaniu”. Podczas wojen napoleońskich polski pułk Lansjerów Nadwiślańskich, nazywany przez przeciwników „los infernos picadores” (piekielnymi lansjerami), stracił sztandar w trakcie kampanii hiszpańskiej. Dopiero rozbicie angielskiej brygady piechoty i zdobycie przez ten pułk pięciu brytyjskich sztandarów regimentowych w czasie bitwy pod Albuerą zmazało hańbę z polskiej jednostki. Ukryte, ale gdzie? Można zadać pytanie, jak to się stało, że dopiero po tylu latach odnaleziono – i to przypadkiem – tak ważny dla każdego pułku artefakt? Trzeba pamiętać, w jakich okolicznościach ukrywano we wrześniu i październiku 1939 roku polskie sztandary. Przeważnie czyniono to w potężnym stresie, podczas ostrzału wroga. Nierzadko w okrążeniu, w skrajnych sytuacjach bez wyjścia, w obliczu rychłej porażki i poddania się oddziałom nieprzyjaciela, sztandar palono lub rozcinano. Do ukrycia sztandaru wyznaczano osoby pewne. Wtajemniczonych było niewielu, często osoby te ginęły w wyniku dalszych działań wojennych lub podczas okupacji. Po wojnie lata stalinizmu także nie sprzyjały w ujawnianiu miejsc ukrycia sztandarów. Dopiero po 1956 roku rozpoczęto szersze poszukiwania ukrytych znaków pułków. Jednak wtedy często zdarzało się, że osoby, które np. brały udział w zakopywaniu sztandarów w 1939 roku nie potrafiły wskazać miejsca ukrycia. Zmieniał się krajobraz, pamięć szwankowała, nie pomagał także stres towarzyszący wrześniowym wydarzeniom. Przemycony do Londynu Odkryte po wojnie sztandary w znakomitej większości trafiły do Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie. Jednak zdarzało się, że byli żołnierze nie chcieli. aby ich znak pułkowy trafił do instytucji zarządzanej przez władze PRL-u. Przemycali pamiątki pułkowe, w tym sztandary, na Zachód. Tak stało się na przykład ze sztandarem 14. Pułku Ułanów Jazłowieckich. Przechowany w czasie wojny przez osoby prywatne, został w 1959 r. przemycony do Londynu. Do tej pory znajduje się w zbiorach Instytutu Polskiego im. gen. Władysława Sikorskiego. Sztandar ten, udekorowany za wojnę polsko-bolszewicką Krzyżem Orderu Wojennego Virtuti Militari, jest bohaterem jednego z najbardziej bohaterskich i wzruszających momentów kampanii polskiej 1939 r. 19 września 14. Pułk Ułanów przeprowadził jedną z najbardziej znanych szarż polskiej kawalerii w 1939 r., kiedy to przebił się pod Wólką Węglową przez linie wroga do oblężonej Warszawy. Tak opisywał ten moment gen. Juliusz Rómmel, dowódca armii „Warszawa”: „Pułk ruszył galopem, szwadron za szwadronem. Już na przodzie 3. szwadron znikł za zabudowaniami, pozostawiając za sobą tumany kurzu. Równocześnie słychać straszliwą strzelaninę, a potem przeciągłe i potężne »hurra«. Niemcy bronili się rozpaczliwie (...) Poległ dowódca szwadronu Walicki (...), zginęło wielu ułanów, ale droga do Warszawy została otwarta (...). Trzeba tez opisać i podkreślić bohaterski wyczyn kpr. Mieczysława Czecha z 1. szwadronu. (...) W największym ogniu padł podsztandarowy, zabity na miejscy [od autora: był ranny]. Niemcy rzucili się na sztandar. Kpr. Czech, który galopował obok, osadził swego konia, zebrał pobliskich ułanów swego plutonu, odbił sztandar pułkowy niemieckim piechurom, którzy zostali porąbani i pokłóci, i uniósł go do Warszawy”. Sztandar w tapczanie Do tej pory nieznane są losy wielu znaków wrześniowych pułków. Co kilka lat pojedyncze sztandary zostają, czasami zupełnie przypadkowo, odnalezione. Tak wyglądały np. losy dwóch sztandarów pułków kawalerii, które zostały odkryte w XXI wieku. W 2008 roku podczas powiększania grobowca rodziny Suzinów na warszawskich Powązkach odnaleziono metalową tuleję, w której ukryty był sztandar 6. Pułku Ułanów Kaniowskich. Sztandar 5 sierpnia 2008 roku przekazano do Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, gdzie został poddany między innymi zabiegom dezynfekcji i odgrzybiania. Dopiero w kwietniu 2009 roku wydobyto płat sztandaru z tulei i poddano dalszym zabiegom konserwatorskim. View Gallery on the source website W 2019 roku, dzięki staraniom Fundacji Wolność i Demokracja, odnaleziony został sztandar 4. Pułku Ułanów Zaniemeńskich, zakopany na rozkaz dowódcy pułku 27 września 1939 r. w okolicach Medyki. Poszukiwania sztandaru, podjęte przez pracowników Muzeum Wojska Polskiego na początku 70. XX nie przyniosły skutku. Dopiero po 80 latach mocno zniszczony sztandar został przekazany do muzeum. Tym samym był to 23. odnaleziony sztandar polskiej kawalerii z 40, które rozpoczęły szlak bojowy w 1939 roku. Pięć zostało w obliczu przejęcia przez wroga zniszczonych, losy 12 dalej są niewiadome. Na koniec warto jeszcze przytoczyć historię absolutnie przypadkowego odnalezienia sztandaru 20. Pułku Ułanów im. Króla Jana III Sobieskiego. Sztandar, który uważano za zniszczony, został odnaleziono w 1965 roku. I to tylko dlatego, że wałek do tapczanu, w którym był ukryty, nie zmieścił się do pojemnika na śmiecie. Sztandar w czasie kampanii polskiej 1939 roku został przez żołnierzy pułku przebranych za kolejarzy dostarczony do Warszawy, gdzie ukryto go w domu przy ulicy Rymarskiej. Niestety, dom ten został pod koniec września podczas niemieckiego bombardowania całkowicie zniszczony i sztandar uznano za stracony. View Gallery on the source website Okazało się jednak, że sztandar został na początku okupacji odnaleziony w ruinach i dla bezpieczeństwa zaszyty w wałku do tapczanu w kamienicy przy ul. Poznańskiej. Przetrwał tam okupację i Powstanie Warszawskie, po którym rodzina zamieszkująca ten adres została wywieziona. Po wojnie w domu tym zamieszkała Helena Janiak, która wałek znalazła na podwórzu. Po 20 latach używania postanowiła go wyrzucić. Ponieważ nie zmieścił się do śmietnika, przecięła go na pół i wtedy odkryła ukryty w wałku sztandar. Sztandar został w Muzeum Wojska Polskiego poddany renowacji i naprawie, tak że przecięcie jest obecnie prawie niewidoczne. Jak widać po historii z 1965 roku, a także tej sprzed kilkunastu dni, cały czas możemy liczyć na dalsze odkrycia ukrytych czy też zakopanych sztandarów. Kilkadziesiąt z nich, ukrytych w miejscach bojów polskich pułków we wrześniu i październiku 1939 roku wciąż czeka na swój czas.
Bolesław Wieniawa-Długoszowski: ostatni ułan i pierwszy bon-vivant II Rzeczypospolitej
Bolesław Wieniawa-Długoszowski z wykształcenia był lekarzem. Z zawodu – oficerem i dyplomatą. Obdarzonym doskonałą prezencją miłośnikiem koni, mocnych trunków i pięknych kobiet. Prawdziwą duszą towarzystwa. Adiutantem Piłsudskiego. Do tego bohaterem niezliczonych anegdot, które sobie w przedwojennym towarzystwie opowiadano. Wiele z nich było zmyślonych, jednak te zdarzenia, które miały miejsce naprawdę, a także barwna osobowość kawalerzysty, wszystkie czyniły prawdopodobnymi.
Spis treści: Wieniawa-Długoszowski i Piłsudski Kariera w kawaleryjskim stylu Barwny okres „Ziemiańskiej” Wieniawa-Długoszowski jako dyplomata i polityk W osobie Bolesława Wieniawy-Długoszowskiego łączyły się sprzeczności. Przejawiał wielkie zamiłowanie do wojska i kawalerii, z powodu którego został oficerem. Ale był on także człowiekiem wysokiej kultury, niedoszłym malarzem i – tu już bardziej praktykującym – poetą. Przede wszystkim jednak charakteryzował go ogromny apetyt na życie. Na świat przyszedł 22 lipca 1881 r. w Maksymówce koło Stanisławowa, w szlacheckiej rodzinie pieczętującej się herbem Wieniawa. Mimo artystycznych zainteresowań pod wpływem rodziny skończył medycynę na Uniwersytecie we Lwowie. Tam poznał wiele osób z lwowskiego środowiska artystycznego. Po raz pierwszy się ożenił ze śpiewaczką Stefanią Calvas i wyjechał wraz z żoną do Berlina, gdzie rozpoczął studia malarskie. Potem małżonkowie przenieśli się do Paryża. Nad Sekwaną Długoszowski pisał wiersze, tłumaczył francuską poezję, np. Baudelaire’a, i ogólnie nasiąkał światem cyganerii. Znajdowało to wyraz także w jego wyglądzie. Nosił bowiem długie włosy, czarną pelerynę i inne elementy stroju zdradzające dekadencko nieszablonowy stosunek do rzeczywistości. Radykalną zmianę w jego życiu spowodowało spotkanie z Józefem Piłsudskim. Wieniawa-Długoszowski i Piłsudski Przyszły marszałek Polski w 1914 r. przyjechał do Paryża, by wygłosić odczyt i zachęcać przebywających tam Polaków do niepodległościowej aktywności. Właśnie wtedy poznał go Długoszowski. I pod jego wpływem postanowił radykalnie zmienić swoje życie. Rozwiódł się z żoną, z którą w pełnej pokus stolicy Francji mocno się oddalili, i wrócił do kraju. Zapisał się na kurs Strzelca i trafił do słynnej Pierwszej Kompanii Kadrowej, która wyruszyła z Krakowa do Królestwa Polskiego. Wykazał się odwagą i talentami organizacyjnymi, co zaowocowało stanowiskiem adiutanta Piłsudskiego. Za udział w walkach został odznaczony krzyżem Virtuti Militari. Po kryzysie przysięgowym w 1917 r., kiedy przyszłego naczelnika państwa internowano w Magdeburgu, Długoszowski został wcielony do armii austriackiej. W 1918 r. zdezerterował i udał się na tereny ogarniętej rewolucyjnym chaosem Rosji, z powierzonymi mu przez Edwarda Rydza-Śmigłego zadaniami natury wywiadowczej. Po licznych perturbacjach i przygodach w sienkiewiczowskim stylu, aresztowany przez Czeka, sowiecką policję polityczną, wylądował w końcu w moskiewskim więzieniu na Tagance. Został stamtąd zwolniony dzięki znajomościom i wstawiennictwu. Kluczowe okazały się starania i kontakty poznanej w Paryżu Bronisławy Berenson. (Jej mężem był Leon Berenson, adwokat Feliksa Dzierżyńskiego w procesach za czasów caratu). Ostatecznie Wieniawa przedarł się do Warszawy, gdzie trafił kilka dni przed zwolnionym z Magdeburga Piłsudskim. Teraz kariera w odradzającej się Polsce stała przed nim otworem. Tu trzeba wspomnieć, że Bronisława Berenson rozwiodła się z mężem i wyszła za Bolesława. Aby móc zawrzeć to małżeństwo, przeszedł on na protestantyzm (podobnie zresztą jak, z tego samego powodu, marszałek Piłsudski). Kariera w kawaleryjskim stylu Z pierwszej wojny światowej Wieniawa-Długoszowski wyszedł z tytułem rotmistrza. Na początku 1920 r. został majorem, a kilka miesięcy później podpułkownikiem – i przestał pełnić funkcję adiutanta Piłsudskiego. Brał udział w zajęciu Wilna i bitwie warszawskiej. W 1926 r. awansowano go na dowódcę I pułku szwoleżerów. To odpowiadało jego osobowości i zaspokajało kawaleryjskie ambicje. Był bowiem naprawdę doskonałym jeźdźcem (w czasie wojny nie wahał się podejmować naprawdę straceńczych misji). No i fantazję miał iście ułańską, co w połączeniu z urokiem osobistym oraz rozległymi kontaktami w kręgach władzy i środowisku artystycznym czyniło zeń doskonałego i pożądanego kompana do hulaszczej zabawy. A Wieniawa ochoczo z tej sytuacji korzystał. Jemu wolno było więcej niż innym wojskowym. W 1928 r. Piłsudski mianował go dowódcą garnizonu warszawskiego (co wszakże oznaczało wyraźne ograniczenia dla jego ulubionego trybu życia). W latach 1932–1938 piastował funkcję dowódcy II dywizji kawalerii. Karierę wojskową skończył w 1938 r. w stopniu generała dywizji właśnie. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/03/640px-JozefPilsudskiipor.BoleslawWieniawa-DlugoszowskiwbramiehoteluBruhlowskiego22-205-2-a9d3faf.jpg" width="640" height="462" alt="640px-Józef_Piłsudski_i_por._Bolesław_Wieniawa-Długoszowski_w_bramie_hotelu_Brühlowskiego_(22-205-2)" title="640px-Józef_Piłsudski_i_por._Bolesław_Wieniawa-Długoszowski_w_bramie_hotelu_Brühlowskiego_(22-205-2)" /> Barwny okres „Ziemiańskiej” Słynne półpiętro w kawiarni Mała Ziemiańska na ul. Mazowieckiej 12 w Warszawie było chyba najważniejszym w dwudziestoleciu międzywojennym miejscem spotkań warszawskiej inteligencji artystycznej. Przy stoliku Skamandrytów oprócz Tuwima, Lechonia, Wierzyńskiego czy Boya-Żeleńskiego można było zobaczyć także Wieniawę-Długoszowskiego. Wśród panów we frakach występował zawsze w mundurze, z ostrogami na butach. Dla zabawy pisał fraszki i teksty piosenek, które zyskiwały ogromną popularność. Czasami robił to na poczekaniu. Powodzenie u płci pięknej gwarantowała mu aparycja, towarzyska pozycja i sława bon-vivanta. I chociaż plotkowano o jego niezliczonych miłosnych podbojach, zachowywał w tym względzie dżentelmeńską dyskrecję. Na punkcie kawaleryjskiego honoru również był czuły. Mimo iż w 1920 r. pojedynki zostały oficjalnie zakazane, Wieniawie-Długoszowskiemu zdarzało się wysłać sekundantów do ludzi, którzy owemu honorowi uchybili. Przykładem jego ułańskiej fantazji niech będzie szeroko powtarzana anegdota, jak to po pewnej przehulanej nocy wracał do domu trzema dorożkami: w jednej jechały jego rękawiczki, w drugiej szabla, a w trzeciej on sam. Wieniawa-Długoszowski jako dyplomata i polityk Piłsudski powierzał swojemu ulubieńcowi misje dyplomatyczne. Na przykład w 1921 r. Wieniawa-Długoszowski został attaché wojskowym w Rumunii, przygotowując sojuszniczą współpracę między obu krajami. W 1938 r. natomiast objął funkcję ambasadora w Rzymie. Po wybuchu II wojny światowej we wrześniu 1939 r. prezydent Mościcki ewakuujący się z kraju przez Rumunię został tam internowany. W tej sytuacji, aby zachować ciągłość władzy, na swojego następcę „na wypadek opróżnienia urzędu przed zawarciem pokoju” mianował gen. Wieniawę-Długoszowskiego. Z powodu dezaprobaty mocarstw, przede wszystkim Francji, i niechęci gen. Władysława Sikorskiego, Wieniawa zrzekł się tytułu do tej godności. Prezydentem ostatecznie został Władysław Raczkiewicz. Gdy w 1940 r. Polska zerwała stosunki dyplomatyczne z Włochami, Wieniawa przez Portugalię udał się do Stanów Zjednoczonych. Gen. Władysław Sikorski, premier rządu na uchodźstwie i naczelny wódz Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, nie zamierzał korzystać z jego usług i pomijał go przy obsadzie odpowiedzialnych stanowisk. W 1942 r. Wieniawa dostał propozycję objęcia funkcji ambasadora na Kubie. Nie przyjął jej jednak, widząc w tym próbę odstawienia go na boczny tor i odsunięcia od spraw i wydarzeń ważnych dla kraju. W 1942 r. wypadł z tarasu na 5 piętrze budynku w Nowym Jorku. Czy może raczej wyskoczył. Najprawdopodobniej było to bowiem samobójstwo wywołane rozgoryczeniem sytuacją osobistą i losem okupowanego kraju. W roku 1990 urna z prochami generała została sprowadzona do Polski i złożona w grobie na cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Nasz autor Sławomir Borkowski Jestem sekretarzem redakcji magazynu National Geographic Polska związanym z tym pismem od chwili jego debiutu na polskim rynku, a okazjonalnie także wydawcą serwisu national-geographic.pl. Ukończyłem polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim oraz finanse w Wyższej Szkole Bankowości. Moje zainteresowania? Historia, geopolityka i literatura. Relaksuję się w ogrodzie, której to pasji od lat poświęcam mnóstwo wolnych chwil. Szczególnie dumny jestem z odpornej na niestabilność środowiska rozległej rabaty preriowej.
Bezzałogowy wojskowy prom kosmiczny X-37B powrócił na Ziemię. Co robił na orbicie?
W Vandenberg Space Force Base wylądował niewielki prom kosmiczny. Tajemniczy wahadłowiec X-37B należy do amerykańskich Sił Kosmicznych. Z powodzeniem wykonał swoją siódmą misję. Do czego może służyć armii tego typu obiekt?
W tym artykule: Bezzałogowe wahadłowce w kosmosie Do kosmicznych eksploracji nie potrzeba ludzi (na pokładzie) Jak działają promy kosmiczne? Co warto o nich wiedzieć? Armie mają własne satelity szpiegowskie, a potęga wielu firm oferujących zobrazowania satelitarne wyrosła właśnie na współpracy z wojskiem. Pierwszą amerykańską służbą wojskową, która badała potencjał satelitów już w 1946 roku, czyli na 11 lat przed startem Sputnika 1, była marynarka wojenna. Temat podchwyciły Siły Powietrzne. Na przełomie lat 50. i 60. ubiegłego wieku poleciły RAND Corporation zbadanie wykonalności systemów satelitarnych i związanych z nimi pojazdów nośnych. Bezzałogowe wahadłowce w kosmosie Wynikiem tych badań był tzw. Weapon System 117L, w ramach którego prowadzono pierwsze testy związane z obserwacją z kosmosu. Sowieci również nie próżnowali i rozbudowali tajny wojskowy program Almaz, który zakładał wystrzelenie pierwszych stacji orbitalnych. Należy też dodać, że GPS, czyli Globalny System Pozycjonowania, był tworzony na potrzeby wojska. Dopiero po pewnym czasie część danych udostępniono użytkownikom cywilnym. To wszystko pokazuje, że technologie kosmiczne od samego początku były nierozerwalnie związane z wojskowością, a ich cywilny wymiar to jedynie naukowy czubek góry lodowej. I jak to z górą lodową bywa, wciąż niewiele wiemy o tym, co tak naprawdę znajduje się poniżej linii wody. Bo o tym, że armia USA dysponuje własnym wahadłowcem, Amerykanie dowiedzieli się w 2017 roku przypadkiem. Wówczas jeden z takich samolotów wracał na Ziemię i wywołał tak głośny huk, że mieszkańcy Florydy dzwonili do służb ratunkowych z pytaniem, gdzie doszło do eksplozji. To spowodowało, że Siły Powietrzne zdecydowały o ujawnieniu danych o wahadłowcu. W mediach pojawiły się zdjęcia tego niewielkiego samolotu kosmicznego. Okazało się jednak, że to lądowanie nie było pierwszym, a promy są w użytku od 2010 roku. Do kosmicznych eksploracji nie potrzeba ludzi (na pokładzie) Wahadłowce, za których budowę odpowiada Boeing, noszą nazwę Orbital Test Vehicle lub Boeing X-37. Początkowo, w latach 1999–2004 projekt był rozwijany przez NASA jako model NASA X-37. Przewidziano budowę dwóch statków: ALTV (Approach and Landing Test Vehicle) i OV (Orbital Vehicle). Pierwszy służył do testów w powietrzu, niestety drugiego nie wykonano. W 2004 r. program został przekazany do Defense Advanced Research Projects Agency (DARPA), która kontynuowała prace z testami ALTV. Natomiast projekt orbitera stał się punktem wyjścia do projektu modelu X-37B, który był realizowany od 2006 roku przez amerykańskie Siły Powietrzne. Do tej pory kosmiczny departament Sił Powietrznych, a aktualnie już Siły Kosmiczne, z powodzeniem wykonały siedem misji X-37B, OTV-1 do OTV-7. Wszystkie wystartowały z Cape Canaveral Air Force Station na Florydzie, począwszy od pierwszego startu 22 kwietnia 2010 roku. OTV-1 do OTV-3 oraz OTV-7 wylądowały w Vandenberg Air Force Base w Kalifornii, podczas gdy OTV-4 do OTV-6 wylądowały w Kennedy Space Center na Florydzie. W ciągu pięciu ukończonych misji X-37B spędził łącznie 2 865 dni na orbicie. Z powodzeniem sprawdzał technologie wielokrotnego użytku, ponownego wejścia i lądowania X-37B,pozwalając na przeprowadzenie szeregu eksperymentów na orbicie. Obecna misja, OTV-7, została wystrzelona na rakiecie SpaceX Falcon Heavy. Jak działają promy kosmiczne? Co warto o nich wiedzieć? Wahadłowiec po umieszczeniu na orbicie jest zasilany energią słoneczną, podobnie jak Międzynarodowa Stacja Kosmiczna. W trakcie misji OTV-6 prom wyniósł moduł serwisowy z eksperymentami Laboratorium Badawczego Marynarki Wojennej, Akademii Sił Powietrznych USA i innych podmiotów. Wśród eksperymentów znalazł się m.in. satelita FalconSat-8, który został zaprojektowany i zbudowany przez kadetów Akademii we współpracy z Laboratorium Badawczym Sił Powietrznych. Satelita został pomyślnie uruchomiony w październiku 2021 r. i nadal pozostaje na orbicie. Inny eksperyment badał wpływ, jaki może mieć promieniowanie kosmiczne na nasiona. Szczegóły misji OTV-7 nie są jeszcze znane. Do tej pory należące do wojska bezzałogowe promy kosmiczne przeleciały już ponad dwa miliardy km i łącznie spędziły w kosmosie 3 774 dni. Dodajmy, że nie tylko Amerykanie używają wahadłowców. Własny prom kosmiczny mają również Chińczycy. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
W Borach Tucholskich odkryto obozowisko partyzantów AK. „Wyglądało jak kapsuła czasu”
Broń i inne liczne zabytki z czasów II wojny światowej znaleźli na terenie Wdeckiego Parku Krajobrazowego w Borach Tucholskich pracownicy parku i wolontariusze. Miejsce to „wyglądało jak kapsuła czasu” – relacjonują odkrywcy.
Spis treści: Okoliczności odkrycia – łut szczęścia Kapsuła czasu z II wojny światowej Obozowisko opuszczone w pośpiechu. Zabytki i ich dalsze losy Było to obozowisko należące do oddziału Armii Krajowej, dowodzonego przez kpt. Alojzego Bruskiego ps. „Grab”. Oddział „Świerki 101”, bo taką nosił nazwę, działał w ramach zgrupowania Inspektoratu Bydgoskiego Armii Krajowej. Był to jeden z najliczniejszych i najaktywniejszych bojowo oddziałów Armii Krajowej, działających na Pomorzu w czasie okupacji. Bruski był bardzo sprawny w działaniu. Przeprowadził wiele udanych akcji przeciwko niemieckim okupantom. Rozpoznał też stanowiska wyrzutni pocisków V1 i rakiet V2 w rejonie Wierzchucinka. Okoliczności odkrycia – łut szczęścia – Można powiedzieć, że odkrycie obozu było na poły przypadkowe i na poły zamierzone. Naszym celem nie było odkrycie samego obozu, lecz poszerzenie wiedzy na temat przeszłości terenu objętego granicami Parku – przekazał National Geographic Polska jeden z odkrywców, Mateusz Sosnkowski, archeolog z Wdeckiego Parku Krajobrazowego. Przed wyruszeniem w teren badacze przeanalizowali zobrazowania uzyskane z LiDARU-u, czyli lotniczego skanowania laserowego. W jednym miejscu dostrzegli coś, co uznali za możliwe ziemianki z czasów II wojny światowej. Było w nich jednak coś zagadkowego – nie sprawiały wrażenia, że zostały wykonane przez regularne jednostki wojskowe. Badacze złapali trop i udali się w teren. Mateusz Sosnowski odpowiadał za wytypowanie obszaru do badań. W terenie wspierał go archeolog Olaf Popkiewicz. Kapsuła czasu z II wojny światowej – Najbardziej zaskoczyło nas to, że miejsce to, po 80 latach, wyglądało jak kapsuła czasu. Przez cały ten czas nikt przed nami nie prowadził tam żadnych poszukiwań – opowiada Sosnowski. Przed badaczami stanął cały zachowany obóz partyzancki Armii Krajowej, opuszczony w pośpiechu przed nachodzącymi niemieckimi żołnierzami. – Jest to niezwykle cenne źródło do poznania codziennego życia w takich miejscach. Zaryzykuję stwierdzenie, że w tej chwili jest to jedyne tak dobrze zachowane takie miejsce w naszym kraju – podkreślił Sosnowski. Co prawda Bruskiemu udało się uciec, to później nie miał szczęścia. Został stracony z polecenia władz komunistycznych w 1946 roku. W wyniku interwencji Bolesława Bieruta, wyrok więzienia zamieniono na karę śmierci. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/01/medalikpolaczone-75ae62b.jpg" width="3407" height="1916" alt="Medalik (rewers i awers) przedstawiający Anioła Stróża oraz wizerunek Św. Rodziny, należący prawdopodobnie do kpt. Alojzego Bruskiego" title="Medalik (rewers i awers) przedstawiający Anioła Stróża oraz wizerunek Św. Rodziny, należący prawdopodobnie do kpt. Alojzego Bruskiego" /> Zdaniem archeologa do tej pory, poza relacjami członków tego oddziału AK oraz osób związanych z działalnością konspiracyjną w czasie II wojny światowej, nie posiadaliśmy żadnych materialnych przedmiotów, które można by bezpośrednio powiązać z działalnością tych partyzantów. Skąd pewność, że to obozowisko należące do oddziału Bruskiego? Jak mówi Sosnowski, relacje członków oddziału były bardzo precyzyjne, dlatego nie może być mowy o pomyłce. W relacjach partyzantów przewija się miejsce w pobliżu łąk o nazwie Gzelowe, jako miejsce tego obozu i Dębia Góra. Opuszczono je w nocy pomiędzy 29 a 30 grudnia 1944 roku. Miejsce, które odkryli badacze, znajduje się dokładnie pomiędzy Dębią Górą a Gzelowym. – Co więcej, w obozie odkryliśmy depozyt amunicji pochodzenia radzieckiego (amunicja do Mosina), którą partyzanci mogli otrzymać tylko w drugiej połowie 1944 roku z rąk radzieckich dywersantów, zrzuconych na te tereny w połowie 1944 roku – tłumaczy Sosnowski. Obozowisko opuszczone w pośpiechu. Zabytki i ich dalsze losy Na podstawie odkrytych przedmiotów badacze stwierdzili, że osoby przebywające w tym miejscu musiały je opuścić w dużym pośpiechu. Porzucono nawet pistolety i karabiny. Odkrywcy natknęli się też na przedmioty osobiste i codziennego użytku. Gdzie trafią zabytki? – W tej chwili zabytki odkryte w trakcie prowadzonych badań znajdują się w konserwacji i opracowaniu przez Wdecki Park Krajobrazowy. Nie ukrywam, że są to niezwykle cenne pamiątki przeszłości dla terenu Pomorza i Borów Tucholskich. Docelowo chcielibyśmy, żeby przedmioty pozostały na miejscu, we Wdeckim Parku Krajobrazowym, ale to już będzie zależało od decyzji Kujawsko-Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Ze strony Parku postaramy się dochować wszelkich starań, żeby tak się stało – przekazał National Geographic Polska Sosnowski. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.