Operacja „Dunaj” złamała ideały. To tragedia Praskiej Wiosny i plama na polskim honorze
Rok 1968 zajmuje szczególne miejsce w kalendarium Europy Środkowej. To właśnie wtedy przeprowadzona została operacja „Dunaj”, czyli zbrojna interwencja państw Układu Warszawskiego w Czechosłowacji. Nie była to jednak zwykła misja militarna, a wydarzenie, podczas którego polski mundur, wbrew narodowej tradycji walki „za wolność waszą i naszą”, stał się narzędziem opresji. Mówimy tu o jednym z najbardziej kontrowersyjnych rozdziałów w historii Ludowego Wojska Polskiego, niosącym za sobą konsekwencje odczuwalne przez kolejne dekady.
Spis treści: Herezja z ludzką twarzą Dyplomatyczny szantaż i wojskowe przymiarki Polska armia w gotowości Noc inwazji Plama na honorze armii Następstwa inwazji Historia niejednokrotnie udowadniała, że w starciu z ideologią poczucie obowiązku wojskowego jest skazane na porażkę. Wbrew narodowej tradycji, pchnięte do roli agresora Wojsko Polskie przez około dwa miesiące pełniło funkcje okupacyjne na terenie Czechosłowacji. Dla komunistycznych władz operacja „Dunaj” okazała się wielkim sukcesem logistycznym i dowodem sprawności armii. Dla zwykłego żołnierza stanowiła źródło wstydu, a dla każdego mieszkańca najechanego kraju oznaczała tragedię, która pogrzebała marzenia o normalności. Herezja z ludzką twarzą Haniebna operacja „Dunaj” była następstwem marzeń o naprawie systemu, który okazał się całkowicie niereformowalny. W latach 60. XX wieku Czechosłowacka Republika Socjalistyczna tkwiła w głębokim marazmie gospodarczym i politycznym. Rządy Antonína Novotnego, stalinowskiego dogmatyka, doprowadziły do skrajnego usztywnienia struktur państwowych i dławienia wszelkiej inicjatywy intelektualnej. W kraju wrzało, nie tylko w kręgach inteligencji, ale także wewnątrz samej Komunistycznej Partii Czechosłowackiej. Przełom nastąpił w styczniu 1968 roku, wraz ze zmianą na stanowisku I sekretarza KPCz. Aleksander Dubček stał się symbolem przemian znanych jako Praska Wiosna. Obalenie socjalizmu nie było jego celem. Dubček chciał po prostu go uczynić znośnym dla obywateli, wprowadzając koncepcję „socjalizmu z ludzką twarzą”. Program ten zakładał zniesienie cenzury, przywrócenie wolności słowa, liberalizację gospodarki poprzez ograniczone urynkowienie oraz federalizację państwa, co miało zapewnić równouprawnienie Słowakom. Dla Moskwy i pozostałych liderów bloku wschodniego reformy te brzmiały jak wypowiedzenie posłuszeństwa. Breżniew widział w Praskiej Wiośnie niebezpieczny precedens, który mógł wywołać efekt domina w całym bloku. Szczególną rolę w podgrzewaniu atmosfery wokół Czechosłowacji odegrał Władysław Gomułka, I sekretarz KC PZPR. Sam borykający się z kryzysem po wydarzeniach marca 1968 roku, obawiał się, że czechosłowacka „zaraza wolności” przeniesie się na polskie uniwersytety i do zakładów pracy. Dyplomatyczny szantaż i wojskowe przymiarki Zanim czołgi przekroczyły granicę, doszło do serii spotkań, które miały zmusić Dubčeka do wycofania się z reform. Już w marcu 1968 roku w Dreźnie radzieccy i polscy liderzy otwarcie zaatakowali kierownictwo KPCz, oskarżając je o dopuszczenie do głosu sił kontrrewolucyjnych. Podczas tego spotkania Breżniew miał sugerować, że obecność generałów na naradzie nie jest przypadkowa i oznacza gotowość do udzielenia „natychmiastowej pomocy”. Kluczowym elementem przygotowań do inwazji były manewry wojskowe o kryptonimie „Szumawa”, które odbyły się w czerwcu i lipcu 1968 roku na czechosłowackim terytorium. W ten sposób siły Układu Warszawskiego zyskały okazję do dokładnego rozpoznania terenu, dróg i rozmieszczenia jednostek Armii Czechosłowackiej. W ćwiczeniach uczestniczyły polskie sztaby, w tym dowództwo 10. Dywizji Pancernej, co de facto stało się fundamentem późniejszego sprawnego ataku. Ostatnią próbą dyplomatyczną były rozmowy w Ciernej nad Cisą, które odbyły się na przełomie lipca i sierpnia. Radzieccy politycy starali się wywrzeć presję na Dubčeku, jednak mimo osiągnięcia pozornego porozumienia w Moskwie już wcześniej zapadła decyzja o użyciu siły. 15 lipca 1968 roku w Warszawie sformułowano list pięciu partii komunistycznych, który de facto stanowił ultimatum – bezpieczeństwo Czechosłowacji uznano za wspólną sprawę całego obozu socjalistycznego, co później stało się podstawą doktryny Breżniewa. Polska armia w gotowości Udział Polski w inwazji był planowany z ogromnym rozmachem. Na polecenie generała Wojciecha Jaruzelskiego, ówczesnego ministra obrony narodowej, pod koniec lipca sformowano 2. Armię Wojska Polskiego. Był to związek operacyjny, utworzony głównie na bazie Śląskiego Okręgu Wojskowego i wzmocniony dodatkowymi jednostkami z Warszawy i Krakowa. Dowództwo nad 2. Armią objął generał brygady Florian Siwicki, wówczas szef sztabu Śląskiego Okręgu Wojskowego. Była to nominacja kluczowa. Siwicki, postrzegany jako sprawny, lojalny oficer, cieszył się dużym zaufaniem radzieckich dowódców. Całość sił interwencyjnych podlegała marszałkowi Iwanowi Jakubowskiemu, natomiast polskie jednostki operowały w ramach 1. Grupy Wojsk „Północ”, którą dowodził radziecki generał Iwan Pawłowski. W skład grupy weszły także: Gwardyjska Armia Pancerna, Gwardyjska Armia Pancerna. Polskie zadania operacyjne koncentrowały się na zajęciu obszaru północnych i wschodnich Czech. Chodziło o odcięcie strategicznych połączeń kolejowych i drogowych oraz zneutralizowanie stacjonujących tam jednostek czechosłowackich. Noc inwazji Operacja „Dunaj” rozpoczęła się w nocy z 20 na 21 sierpnia 1968 roku, o godzinie 23:00. Była to jedna z największych operacji powietrzno-lądowych w powojennej Europie. Już o 22:00 radzieccy żołnierze z 11. Dywizji Powietrznodesantowej wylądowali na lotnisku Ruzyně w Pradze, przejmując kontrolę nad ruchem lotniczym i otwierając drogę dla kolejnych transportowców z ciężkim sprzętem. Polskie oddziały ruszyły niemal jednocześnie. Główne kolumny 11. Dywizji Pancernej i 4. Pomorskiej Dywizji Zmechanizowanej przekroczyły granicę w okolicach Lubawki i Mieroszowa. O północy w czechosłowackim radiu zamiast hymnu czy komunikatów rządowych rozbrzmiał popularny polski hit zespołu No To Co – „Po co mi ten kwiat czerwony”. Był to sygnał, że kontrola nad sferą informacyjną została przejęta przez siły interwencyjne. Do rana 22 sierpnia większość wyznaczonych celów w polskiej strefie operacyjnej została osiągnięta. Wojsko Polskie obsadziło kluczowe miasta: Hradec Králové, Pardubice, Trutnov i Šumperk. Armia najechanego kraju była w zasadzie bezsilna. Zgodnie z rozkazem prezydenta Ludvíka Svobody, żołnierze nie stawiali oporu zbrojnego, choć w wielu miejscach dochodziło do napiętych incydentów. Polscy oficerowie wspominali później, że czuli „moralnego kaca”, widząc zdziwienie i pogardę w oczach czeskich kolegów, z którymi jeszcze kilka tygodni wcześniej ramię w ramię uczestniczyli w manewrach. Plama na honorze armii W zamyśle strategicznym interwencja była bezkrwawa. Należy jednak podkreślić, że okupacyjna rzeczywistość miała też tragiczne skutki. Najmroczniejszym symbolem polskiej obecności w Czechosłowacji stała się zbrodnia w Jiczynie, dokonana 7 września 1968 roku. Nie mówimy tu o zaplanowanej operacji wojskowej, a o rezultacie całkowitego rozprężenia dyscypliny i demoralizacji żołnierzy, stacjonujących w nieprzyjaznym środowisku. Wieczorem pięciu żołnierzy stacjonujących w Úlibicach spożywało alkohol. Po wypiciu znacznej ilości mocnego trunku szeregowy Stefan Dorna oraz starszy szeregowy Zygmunt Zapasa wyruszyli do centrum Jiczyna. Tam doszło do sprzeczki z grupą czeskich cywilów. Pijany i agresywny Drona odbezpieczył karabin i otworzył ogień do przypadkowych ludzi i żołnierzy, którzy próbowali go powstrzymać. Zginęło dwoje cywilów, Jaroslav Veselý i Zdenka Klimešová. Siedem osób zostało rannych, w tym dwaj polscy żołnierze, których napastnik postrzelił, gdy próbowali go obezwładnić. Okrucieństwo polskiego żołnierza było porażające. Rannego dobił serią strzałów w głowę. Jedną z przypadkowych kobiet pobił, a drugą – próbował zgwałcić. Po zatrzymaniu został skazany przez sąd w Kłodzku na karę śmierci, którą później zamieniono na 25 lat więzienia. Krzyk w obronie honoru narodu Polskie społeczeństwo nie przyglądało się biernie tym wydarzeniom. W wielu miastach na murach pojawiały się hasła potępiające inwazję. Polska sekcja czechosłowackiego radia w Ostrawie i redakcja „Głosu Ludu” otwarcie potępiły „braterską pomoc”. Najgłośniejszą i najtragiczniejszą formę przybrał jednak protest Ryszarda Siwca. 8 września 1968 roku, podczas ogólnokrajowych dożynek na Stadionie Dziesięciolecia w Warszawie ten 59-letni filozof i były żołnierz Armii Krajowej dokonał aktu samospalenia. Na trybunach zasiadali najwyżsi dygnitarze z Gomułką i Cyrankiewiczem na czele, a wokół znajdowało się 100 tysięcy widzów. O 12:15, gdy na murawę wbiegła młodzież tańcząca poloneza, Siwiec rozrzucił ulotki o treści: „Za naszą i waszą wolność! Honor i Ojczyzna!”, oblał się benzyną i podpalił. Płonąc, nie pozwalał się ugasić, krzycząc: „Protestuję przeciwko agresji na bratnią Czechosłowację!” i „Usłyszcie mój krzyk!”. Następstwa inwazji Ostatnie polskie jednostki opuściły terytorium Czechosłowacji 12 listopada 1968 roku o 7:00. Skutki polityczne interwencji Układu Warszawskiego w Czechosłowacji były katastrofalne. Rozpoczął się proces „normalizacji”, który oznaczał całkowite odejście od reform Praskiej Wiosny. Aleksander Dubček został zmuszony do ustąpienia, a jego miejsce zajął Gustáv Husák. W sferze międzynarodowej inwazja została „zalegalizowana” przez Doktrynę Breżniewa, która głosiła, że suwerenność państw socjalistycznych jest ograniczona interesem całego bloku. Zasada ta stała się ideologicznym fundamentem radzieckiej dominacji w Europie Środkowej aż do końca lat 80. Mówiąc o następstwach operacji „Dunaj”, nie można przemilczeć jej wpływu na relacje polsko-czeskie. Dla Czechów i Słowaków Polacy na długo przestali być „bratnim narodem”, a stali się częścią okupacyjnej machiny, która zdławiła ich najpiękniejszy zryw demokratyczny. Za udział w tym haniebnym czynie polska strona przeprosiła dopiero po upadku komunizmu. Rany w końcu zaczęły się zabliźniać, jednak cień 1968 roku powracał wielokrotnie w dyskusjach o wspólnej historii. Źródło: National Geographic Polska Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
To miejsce od dekad rozpala wyobraźnię. Legendy o jego zawartości krążą od pokoleń
Fort Knox kojarzy się przede wszystkim z gigantycznym skarbcem, w którym rząd Stanów Zjednoczonych zgromadził niewyobrażalnie gigantyczne rezerwy złota. Warto jednak wiedzieć, że słynne United States Bullion Depository stanowi jedynie niewielki fragment tej olbrzymiej instalacji, która od 1918 roku pozostaje niezdobytą twierdzą.
Spis treści: Miasto-twierdza w Kentucky Od poligonu do ogromnej bazy Instytucje i jednostki United States Bullion Depository W 1990 roku dwóch przebranych za policjantów mężczyzn weszło do Muzeum Isabelli Stewart Gardner w Bostonie i zrabowało 13 dzieł sztuki o łącznej wartości ok. 500 milionów dolarów. W 2003 roku złodzieje pokonali zabezpieczenia w Antwerp Diamond Centre i zrabowali diamenty, złoto i biżuterię, które wyceniono na ok. 100 milionów dolarów. W 2025 roku bandyci przebrani za ekipę remontową weszli w biały dzień do skarbca paryskiego Luwru. Ich łupem padło 8 elementów francuskich klejnotów koronnych o wartości ok. 88 milionów euro. To były jedne z najzuchwalszych kradzieży w historii, które mogą zawstydzić scenarzystów kinowych hitów. Jednak do tej pory żaden „wirtuoz włamań” nie zdecydował się na wejście do Fort Knox. I trudno się temu dziwić. W końcu mówimy tu o najpilniej strzeżonej fortecy świata. Miasto-twierdza w Kentucky Lokalizacja Fort Knox nie jest przypadkowa. Została wybrana dzięki starannej analizie strategicznej, przeprowadzonej ponad 100 lat temu. Instalacja została wzniesiona na obszarze o powierzchni przekraczającej 440 kilometrów kwadratowych. Dla zobrazowania skali, to nieznacznie mniej niż wynosi powierzchnia Warszawy (517,2 kilometra kwadratowego). Rozciąga się na terytorium trzech hrabstw stanu Kentucky: Bullitt, Hardin i Meade, między Louisville i Elizabethtown, w samym sercu regionu Bluegrass. Strategiczna głębia terytorium była kluczowa w latach 30. XX wieku, kiedy decydowano o lokalizacji depozytu kruszców. Oddalenie od wybrzeży o setki mil oraz ochrona zapewniana przez barierę Appalachów sprawiały, że Fort Knox był naturalnie chroniony przed ewentualnym atakiem lotniczym lub inwazją morską, co w tamtym czasie uznawano za decydujące czynniki bezpieczeństwa. Poza tym pofałdowany teren, porośnięty gęstymi lasami, idealnie nadawał się do ćwiczeń z zakresu nawigacji lądowej. Dwie strefy Z punktu widzenia topograficznego, Fort Knox dzieli się na dwie główne sfery. Pierwszą z nich jest tzw. cantonment area, czyli obszar miejski o powierzchni ponad 28 kilometrów kwadratowych, gdzie koncentruje się życie administracyjne, mieszkalne i usługowe. Druga sfera to rozległe tereny treningowe o powierzchni około 412 kilometrów kwadratowych, które są domem dla 147 aktywnych obiektów poligonowych, w tym 65 strzelnic do ognia ostrego. Od poligonu do ogromnej bazy Historia Fort Knox rozpoczęła się w 1918 roku, kiedy Stany Zjednoczone szukały nowych terenów pod szkolenia artyleryjskie. Pierwotna baza, Camp Zachary Taylor w Louisville, okazała się za mała i nieodpowiednia dla nowoczesnej artylerii. Armia zaczęła nabywać grunty w pobliżu miasteczka Stithton, a w sierpniu 1918 roku nowo powstały obóz otrzymał nazwę Camp Knox na cześć Henry’ego Knoxa, generała z czasów wojny o niepodległość i pierwszego Sekretarza Wojny USA. Rola tego obiektu uległa zmianie w okresie międzywojennym. W 1931 roku instalacja stała się kwaterą główną dla raczkujących amerykańskich sił zmechanizowanych. W styczniu 1932 roku Camp Knox został oficjalnie przemianowany na Fort Knox, zyskując przy tym status stałej bazy wojskowej. To właśnie wtedy podjęto dwie decyzje, które na zawsze zmieniły charakter tego miejsca. Pierwszą było uczynienie go centrum broni pancernej, a drugą – budowa narodowego skarbca złota. Podczas II wojny światowej Fort Knox stał się „uniwersytetem broni pancernej”. W 1940 roku powołano tam Armored Force School oraz Armored Force Replacement Training Center, gdzie szkolono tysiące załóg czołgów, które później walczyły na polach Europy i Pacyfiku. Przełomowym momentem w nowożytnej historii obiektu był rok 2011. W ramach restrukturyzacji baz, Armor Center zostało przeniesione do Fort Benning, a Fort Knox zyskał nowe zadanie – stał się centrum zarządzania zasobami ludzkimi armii. Instytucje i jednostki Współczesny Fort Knox mieści ponad 30 różnych dowództw i organizacji. Każda z nich odgrywa krytyczną rolę w zapewnieniu gotowości operacyjnej armii amerykańskiej. Nie jest to już tylko baza poligonowa, a ogromne centrum biurowe, gdzie zarządza się karierami, rekrutacją i logistyką na skalę globalną. Kluczowe jednostki i instytucje, które stacjonują w bazie, to: S. Army Human Resources Command, S. Army Cadet Command i Recruiting Command, V Corps, 1st Theater Sustainment Command, Army Reserve Aviation Command, 19th Engineer Battalion, United States Bullion Depository. Należy jednak podkreślić, że ogromna baza jest kojarzona przede wszystkim z ostatnim z wymienionych obiektów. Mowa o budynku, który formalnie nie podlega pod dowództwo armii, ale jest nierozerwalnie związany z całą instalacją. United States Bullion Depository United States Bullion Depository, wielki skarbiec, powstał w 1936 roku, gdy rząd USA zaczął gromadzić ogromne ilości cennego kruszcu w następstwie wprowadzenia ustawy o rezerwach złota. Konstrukcja i architektura Słynny budynek stanowi kwintesencję fortecznej architektury. Zewnętrzne ściany wykonano z granitu wykładanego betonem, co ma zapewniać odporność na ataki artyleryjskie i lotnicze. Do budowy zużyto ok. 453 metry sześcienne granitu, ok. 3200 metrów sześciennych betonu i ponad 1400 ton stali konstrukcyjnej i zbrojeniowej. Sercem obiektu jest dwupoziomowy skarbiec, zbudowany ze stalowych płyt i belek, zalany grubą warstwą betonu. Kluczowym elementem bezpieczeństwa jest ważąca 22 tony brama o grubości ok. 53 cm. Potężna instalacja została wykonana z najnowocześniejszych w tamtym czasie materiałów, odpornych na wiercenie i cięcie palnikiem. Co ciekawe, żadna osoba na świecie nie zna pełnej kombinacji otwierającej skarbiec. Pracownicy depozytu dysponują tylko fragmentami kodu, co wymusza ich jednoczesną obecność podczas otwierania drzwi. Zasoby W Fort Knox znajduje się około 147,3 miliona uncji złota. Stanowi to około 50% całkowitych rezerw rządu federalnego. Warto jednak wspomnieć, że potężny skarbiec wielokrotnie służył jako bezpieczna przestrzeń dla najcenniejszych dokumentów i przedmiotów w historii. Podczas II wojny światowej, w obawie przed bombardowaniami Waszyngtonu, do Kentucky przewieziono oryginały Deklaracji Niepodległości, Konstytucji USA, a nawet brytyjskiej Magna Carta. Na przestrzeni lat, skarbiec gościł także m.in. klejnoty koronne Węgier i Biblię Gutenberga. Źródło: National Geographic Polska Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Amerykańskie wojsko na Grenlandii odebrało Inuitom ich ziemie. A potem je skaziło
W czasach, gdy skuta lodem Grenlandia ponownie znalazła się na ustach świata, warto przypomnieć, że amerykańskie wojsko ma już tam bazę. Zbudowaną w latach 50. ubiegłego wieku i wciąż działającą. Militaryzacja tego obszaru doprowadziła do przymusowego wysiedlenia ludności tubylczej oraz radioaktywnego skażenia terenu.
Spis treści: Gdzie człowiek Zachodu nie przetrwa Operacja „Modrosójka błękitna” Wykorzenić lud zakorzeniony Skażony śnieg Baza Sił Kosmicznych Pituffik na Grenlandii położona jest 1210 km na północ od koła podbiegunowego i 1524 km od bieguna północnego. Na jej terenie znajdują się góry lodowe, dwie wyspy, lądolód polarny oraz fiord Wolstenholme. To tam zainstalowana została znaczna części globalnej sieci czujników ostrzegania rakietowego, mającej jak najszybciej ostrzec o wystrzelonych pociskach. To też miejsce, którego powstanie zmieniło historię Grenlandii i przede wszystkich mieszkających na niej Inuitów. Gdzie człowiek Zachodu nie przetrwa Pierwszym znanym z imienia Europejczykiem, który zapędził się na te odległe i zimne tereny oraz nawiązał kontakt z żyjącym tam koczowniczym północnym ludem Inughuit był w 1818 roku oficer Marynarki Królewskiej sir John Ross. Badał trudne warunki życia tamtejszych ludów, techniki polowań i przede wszystkim dał jasno do zrozumie, że człowiek Zachodu nie przetrwa w tamtejszych warunkach bez praktycznej wiedzy wypracowanej przez pokolenia Inughuitów. Przez kolejne dziesięciolecia tereny te pozostawały niemal nietknięte. Jednak gdy 16 czerwca 1951 roku Jean Malaurie, francuski antropolog, pisarz i człowiek, który najlepiej poznał życie północnego ludu Grenlandii podróżował psim zaprzęgiem wzdłuż północno-zachodniego wybrzeża wyspy, dostrzegł coś, co pozostawiło na nim niezatarte wrażenie. Tego dnia, po wielu miesiącach spędzonych wśród Inuitów, w krytycznym momencie wiosennych roztopów, Malaurie podróżował z kilkoma myśliwymi. Był wyczerpany, brudny i wychudzony. Jeden z Inuitów dotknął jego ramienia: „Takou, spójrz”. Na niebie unosiła się gęsta żółta chmura. Przez lornetkę Malaurie początkowo uznał to za miraż: „Miasto hangarów i namiotów, blach i aluminium, oślepiające w słońcu, pośród dymu i pyłu... Trzy miesiące wcześniej dolina była spokojna i pusta. Rozbiłem tam swój namiot w pogodny letni dzień, na kwitnącej, nienaruszonej tundrze.” Oddech tego nowego miasta – jak napisze później Malaurie – „nigdy już nas nie opuścił”. Gigantyczne koparki rozrywały ziemię, ciężarówki wysypywały gruz do morza, nad głowami krążyły samoloty. Malaurie został gwałtownie przeniesiony z epoki kamienia do epoki atomowej. Odkrył właśnie tajną amerykańską bazę w Thule, noszącą obecnie nazwę Pituffik, a wówczas znaną pod kryptonimem Operation Blue Jay. Operacja „Modrosójka błękitna” Modrosójki błękitne są niedużym ptakami, żyjącymi na wschodnim Wybrzeżu Kanady i Stanów Zjednoczonych. Są bardzo ciekawskie, głośne i agresywne. Poza tym są wyjątkowo terytorialne i przeganiają inne ptaki. Zupełnie jak baza wojskowa, której budowa wysiedliła z północy Grenlandii rdzennych mieszkańców, by zastąpić ich 12 tysiącami żołnierzy. W ciągu jednego krótkiego lata około 120 statków i 12 tys. ludzi zostało skierowanych do zatoki, która wcześniej znała jedynie cichy ślizg inuickich kajaków. W tamtym czasie cała populacja Grenlandii liczyła zaledwie 23 tys. osób. W ciągu 104 dni, na wiecznej zmarzlinie, powstało technologiczne miasto zdolne do przyjmowania gigantycznych bombowców B-36 przenoszących głowice nuklearne. Ponad 1200 kilometrów na północ od koła podbiegunowego, w niemal całkowitej tajemnicy, Stany Zjednoczone zbudowały jedną z największych baz wojskowych, jakie kiedykolwiek powstały poza ich terytorium kontynentalnym. Nieopodal powstał też tajny ośrodek badań jądrowych Camp Century. Wykorzenić lud zakorzeniony I nikt nie zapytał żyjących tam od wieków Inuitów, czy chcą oddać swoje tereny. Czy godzą się, by ich łowiska zasiedliły okręty wojskowe, a tereny łowieckie zmieniły się w poligony. W 1953 roku, w celu zabezpieczenia obwodu bazy i instalacji radarowych, władze zdecydowały o przesiedleniu całej lokalnej ludności Inughuit do Qaanaaq, około 100 kilometrów dalej na północ. Przesiedlenie było szybkie, przymusowe i przeprowadzone bez konsultacji, zrywające organiczną więź tego ludu z jego ziemią. Jak napisał Malaurie: „lud zakorzeniony” został wykorzeniony, aby zrobić miejsce dla pasa startowego. Operacje wojskowe mają to do siebie, że nie zawsze się udają, za to ich skutki są zawsze przytłaczające. Do takiej sytuacji doszło 21 stycznia 1968 roku. W trakcie stałego dyżuru nuklearnego amerykański bombowiec B-52G Sił Powietrznych USA, realizujący zadania w ramach programu Chrome Dome, rozbił się na lodzie morskim około dziesięciu kilometrów od Thule. Samolot przenosił cztery bomby termojądrowe. W chwili uderzenia zdetonowały konwencjonalne ładunki inicjujące, przeznaczone do zapoczątkowania reakcji jądrowej. Choć nie doszło do wybuchu nuklearnego, eksplozja rozproszyła na rozległym obszarze pluton, uran, ameryk oraz tryt. Skażony śnieg Niedługo później władze w Waszyngtonie i Kopenhadze rozpoczęły projekt Crested Ice – szeroko zakrojoną operację odzysku materiałów i dekontaminacji terenu przed nadejściem wiosennych roztopów. Do usuwania skażonego lodu i śniegu skierowano około 1500 duńskich pracowników. Wiele lat później część z nich wystąpiła na drogę sądową, utrzymując, że wykonywali swoją pracę bez odpowiedniej wiedzy o zagrożeniach i bez właściwych środków ochrony. Postępowania te ciągnęły się aż do lat 2018–2019 i zakończyły bez formalnego uznania odpowiedzialności prawnej. Do dziś nie przeprowadzono pełnych badań epidemiologicznych wśród miejscowych społeczności Inuitów. Pamiętajmy o tym teraz, gdy Grenlandia ponownie staje się strategiczną zdobyczą, a historia łatwo może się powtórzyć. Źródło: The Conversation Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Półwysep Kolski to kraina lodu, wojska i atomu. Rosyjski bastion przy granicy z UE kiedyś wyglądał zupełnie inaczej
Na zamieszkanym przez Lapończyków i Rosjan Półwyspie Kolskim wre. Arktyczny region ma kluczowe znaczenie militarne, a znajdujące się tam złoża czynią go jeszcze bardziej smakowitym kąskiem. To obszar fascynujący przyrodniczo, który powoli przeistacza się w ogromną bazę wojskową.
W północno-zachodniej Rosji, przy granicy z Finlandią i Norwegią, rozciąga się surowa, arktyczna kraina. Półwysep Kolski przyciąga uwagę przez koncentrację rosyjskich wojsk – jest siedzibą głównych baz floty i kluczowym punktem ich obecności w Arktyce. To jednak obszar niegdyś słynący z badań naukowych, mieszanki ludów, metali ziem rzadkich i dzikiej przyrody. Jest filarem rosyjskiej strategii nuklearnej, na którym Federacji bardzo, ale to bardzo zależy. Z różnych powodów. Znaczenie militarne Półwyspu Kolskiego w strategii Rosji – tłumaczy norweski minister Dzięki Półwyspowi Kolskiemu Rosja ma strategiczny dostęp – przez Morze Barentsa – do Oceanu Atlantyckiego. W Siewieromorsku znajduje się także główna baza rosyjskiej Floty Północnej: to w niej cumują największe rosyjskie okręty wojenne, a w okolicy ulokowano co najmniej trzy bazy lotnicze, których zadaniem jest ochrona rosyjskich interesów w Arktyce. Tore Sandvik, norweski minister obrony, zauważa, że Rosja nie zaprzestała rozbudowy swojego potencjału militarnego w tym obszarze – nawet mimo znacznych strat poniesionych na froncie i trudności gospodarczych. Region ten wyróżnia się również pod względem koncentracji wojskowej – eksperci, m.in. z CBC, podkreślają, że jest to jedno z najbardziej zmilitaryzowanych miejsc na świecie. Znacząca liczba żołnierzy, zaawansowane systemy obrony powietrznej, okręty podwodne i infrastruktura logistyczna czynią z Półwyspu Kolskiego bastion. Bastion, którego mamy się bać. Potencjał nuklearny i strategicznie rozmieszczone okręty podwodne Półwysep Kolski to także centrum rosyjskiego potencjału nuklearnego drugiego uderzenia. Według specjalistów około dwóch trzecich rosyjskiego arsenału nuklearnego opartego o okręty podwodne stacjonuje właśnie tutaj – w bazach wokół Murmańska i Siewieromorska znajduje się 6 z 12 strategicznych okrętów podwodnych z napędem atomowym. Są one gotowe do szybkiej projekcji siły na Morzu Barentsa i Oceanie Atlantyckim. Zasoby naturalne i gospodarcze bogactwo arktycznego regionu Półwysep Kolski to także jeden z najbogatszych geologicznie rejonów Arktyki. Stanowi zaplecze surowcowe dla rosyjskiej gospodarki oraz przemysłu zbrojeniowego. Wyjątkowe złoża apatytów, metali nieżelaznych i ziem rzadkich Według badań – co prawda Uniwersytetu Moskiewskiego – wykazano, że na Półwyspie Kolskim znajduje się niemal 1/3 wszystkich znanych minerałów na Ziemi. 150 z nich nie występuje nigdzie indziej. Szczególnie istotne są złoża apatytów – surowca wykorzystywanego do produkcji nawozów. Dla Rosjan kluczowe są także metale ziem rzadkich, które mają zastosowanie w nowoczesnej elektronice i zaawansowanej technologii militarnej. Kopalnie znajdujące się na półwyspie są niezbędne dla funkcjonowania rosyjskiego przemysłu. Znaczenie gospodarcze podkreślają liczne inwestycje rosyjskich koncernów wydobywczych, które mają na celu dalszą eksplorację bogactw mineralnych Arktyki. Rosjanie lubią wiercić na Półwyspie Kolskim – odkryli nawet „bramę do piekła” Na półwyspie znajduje się także najgłębszy otwór wiertniczy na świecie, znany jako „odwiert Kolski”. Jego plan był bardzo ambitny – pomysłodawcy badania mieli nadzieję, że uda im się wwiercić w głąb planety aż na 15 km. Chcieli dotrzeć do warstwy między skorupą a płaszczem Ziemi. Ostatecznie, w 1989 roku, przez temperaturę zatrzymali się na 12 262 metrach głębokości. Zasklepiony otwór do tej pory znajduje się w obwodzie murmańskim. Istnieje legenda, według której radzieccy naukowcy dowiercili się do piekła. Mikrofonami mieli nagrać jęki potępionych i zarejestrować temperaturę przekraczającą 1000°C. W tamtej chwili wszyscy mieli nawrócić się na chrześcijaństwo. Historia Półwyspu Kolskiego – od rdzennych mieszkańców do strategicznego bastionu Pierwszymi znanymi mieszkańcami Półwyspu Kolskiego byli przedstawiciele ludów ugrofińskich – głównie Saamowie, czyli Lapończycy. Zajmowali się hodowlą reniferów, rybołówstwem i myślistwem. Przez wieki zachowali oni własną kulturę, język i tradycje, chociaż obecnie są już mniejszością w regionie. Rozwój przemysłu na dużą skalę rozpoczął się w okresie sowieckim. W latach 30. XX wieku powstały pierwsze kopalnie i zakłady przetwórcze, a także rozpoczęto budowę infrastruktury wojskowej. W okresie II wojny światowej region odgrywał ważną rolę jako baza zaopatrzeniowa i obronna. Po wojnie Półwysep Kolski stał się jednym z najbardziej utajnionych i chronionych obszarów ZSRR, ze względu na bazy strategiczne i potencjał nuklearny. Dzika Arktyka na krańcu Europy Mimo ogromnej obecności wojskowej, teren półwyspu zdominowany jest przez tundrę, tajgę oraz liczne jeziora polodowcowe. Znajduje się tu także Park Narodowy Chibiny oraz liczne rezerwaty przyrody, w których spotkać można m.in. renifery, niedźwiedzie brunatne, lisy polarne oraz wiele gatunków ptaków arktycznych. Bogata flora obejmuje gatunki typowe dla strefy subarktycznej, a unikalne formacje skalne przyciągają badaczy geologii z całego świata… a raczej przyciągały. Gdy było nieco spokojniej, a obecność rosyjskich żołnierzy nie mroziła – bardziej niż arktyczne temperatury – aż tak krwi w żyłach. Źródło: PAP, CBC, Geoheritage, Universtity of Lapland Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Najwyżsi, najsilniejsi, najbardziej zaufani. Kim byli dawni żołnierze do zadań specjalnych
Na polu walki grenadierzy musieli wykazywać się żelaznymi nerwami. Stojąc pod ostrzałem, musieli zachować spokój, zapalić prymitywny lont i precyzyjnie cisnąć żeliwną kulę wypełnioną czarnym prochem w szeregi wroga, by siać śmierć tam, gdzie nie docierały kule muszkietów. Jak powstała ta doborowa formacja? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Narodziny elity Nie każdy mógł zostać grenadierem Narzędzia wojennego rzemiosła Jak działali grenadierzy? Zmierzch grenadierów Najstarsze formy miotanych ręcznie pocisków, wypełnionych materiałem zapalającym lub wybuchowym, pojawiły się już w starożytności i dalej były używane w średniowieczu. Pierwsze znane użycie granatów wypełnionych czarnym prochem jest natomiast datowane na XV stulecie. Jednak dopiero ponad 200 lat później stały się na tyle powszechne, że w armiach zaczęto tworzyć specjalne oddziały piechoty, wyspecjalizowane w ich miotaniu. Narodziny elity Koncepcja wyposażenia wojska w granaty sięga czasów dynastii Ming, kiedy stacjonujący na Wielkim Murze żołnierze używali bomb grzmotowych. Z kolei najstarsze wzmianki o żołnierzach używających granatów w armiach europejskich pochodzą z wczesnej ery nowożytnej, z armii austriackiej i hiszpańskiej. Wzmianki na temat oddziałów miotających granaty pojawiają się również w Anglii uwikłanej w wojny biskupie. Jednak kompania żołnierzy służących jako grenadierzy powstała we Francji, w czasach rządów Ludwika XIV. Formalny początek istnienia oddziałów grenadierów datuje się na rok 1667, kiedy podpułkownik Jean Martinet utworzył pierwszą elitarną kompanię w prestiżowym Régiment du Roi. Ten pomysł okazał się tak skuteczny, że został błyskawicznie wdrożony w całej armii. W październiku 1670 roku około 30 regimentów piechoty posiadało własne, stałe kompanie grenadierskie. Wkrótce stały się one ważnym elementem każdego batalionu. Francuscy grenadierzy odnosili wielkie sukcesy na polach bitew, a to sprawiło, że idea utworzenia oddziałów wyspecjalizowanych w miotaniu ręcznych granatów szybko rozprzestrzeniła się na inne europejskie kraje. Holendrzy wprowadzili ich do swojej armii już w 1670 roku, natomiast Anglicy poszli w ich ślady siedem lat później. Nie każdy mógł zostać grenadierem Kryteria rekrutacji do oddziałów grenadierów były niezwykle rygorystyczne i faworyzowały żołnierzy o określonych predyspozycjach fizycznych i psychicznych. Kandydaci musieli być najwyższymi, najsilniejszymi i najodważniejszymi ludźmi w całym pułku. Każdy z tych wymogów miał solidne uzasadnienie. Po pierwsze, ówczesne granaty ważyły ok. 1,5 kg, więc żołnierz musiał wykazywać się niemałą siłą, by cisnąć tak ciężki ładunek na odległość gwarantującą osiągnięcie zamierzonego rezultatu. Po drugie, grenadier musiał stanąć w ogniu bitwy, wyciągnąć lont zapalić go, odczekać odpowiednią chwilę i dopiero wtedy cisnąć granat w szeregi wroga. Zbyt wczesny rzut dawał nieprzyjacielowi czas na odrzucenie ładunku. Zbyt późny, groził eksplozją w powietrzu lub, co gorsza, w rękach miotacza. Te czysto praktyczne wymogi dawały jeszcze jedną istotną przewagę – stanowiły potężną broń psychologiczną. Imponująca postura grenadierów sama w sobie stała się narzędziem zastraszania wroga. W czasach, w których wiele bitew rozstrzygano walką na bagnety, widok szarżujących „olbrzymów” mógł złamać morale nawet najtwardszych żołnierzy. Narzędzia wojennego rzemiosła Wyposażenie grenadierów doskonale odzwierciedlało technologiczny przełom, jaki dokonywał się w wojskowości. Główną bronią był oczywiście granat, który wówczas miał formę wypełnionej czarnym prochem żeliwnej kuli (wielkością zbliżonej do piłki tenisowej), zatkanej drewnianym korkiem, przez który przechodził lont. Jednocześnie grenadier miał na wyposażeniu najnowocześniejszą broń palną swoich czasów – muszkiet skałkowy z bagnetem tulejowym. Ten śmiercionośny duet zdominował pola bitew na następne 150 lat. Uzupełnieniem rynsztunku była krótka szabla piechotna. Grenadierom często wydawano także toporki, które okazywały się niezwykle pomocne przy przełamywaniu umocnień. Najcharakterystyczniejszym elementem munduru, które pozwalało odróżnić grenadiera od reszty piechoty, było nakrycie głowy. Standardowy dla muszkieterów szerokoskrzydły kapelusz nie miał prawa się sprawdzić, bowiem znacząco utrudniał zarzucenie muszkietu na plecy i swobodne wykonanie zamachu ręką przy rzucaniu granatu. Z tego względu, zastąpiono go kaszkietem grenadierskim – wysoką, sztywną czapką w kształcie biskupiej mitry. W niektórych armiach stosowana była czapa z niedźwiedziego futra, tzw. bermyca. Jak działali grenadierzy? Głównym zadaniem grenadierów było prowadzenie szturmu na umocnione pozycyjne. Celem tego działania było podejście pod pozycje wroga, obrzucenie go gradem granatów (co miało wywoływać nie tylko straty, ale i panikę), a następnie natychmiastowe natarcie z bagnetami na broń, by zdobyć wyłom w murach lub oczyścić okopy. W bitwach toczonych na otwartym polu oddziały grenadierów zajmowały miejsce na prawym skrzydle batalionu. Taka pozycja była uważana za najbardziej zagrożoną, ale i za najbardziej honorową. Prawdziwą innowacją taktyczną, która znacząco zwiększała skuteczność tych żołnierzy, stało się elastyczne podejście do ich wykorzystania w walce. Dowódcy szybko zorientowali się, że w najważniejszych momentach bitwy można czasowo odłączyć kompanie miotaczy z poszczególnych pułków i sformować z nich improwizowane bataliony szturmowe. W ten sposób powstawał „bojowy młot” złożony z najlepszych żołnierzy w armii, a to umożliwiało wykonanie nawet najtrudniejszych zadań. Grenadierzy w polskiej armii W XVII wieku Rzeczpospolita Obojga Narodów nie poszła w ślady zachodnich sąsiadów i nie wydzieliła w szeregach armii formacji grenadierów. Pierwsze oddziały wyspecjalizowanych żołnierzy pojawiły się w naszym wojsku dopiero w XVIII wieku. Dlaczego? Wbrew pozorom, bierność w tej kwestii nie wskazywała na zacofanie armii Sobieskiego. Po prostu specyfika polskiej wojskowości była zupełnie inna od zachodniej. Dominująca rola kawalerii, zwłaszcza husarii, odsuwała piechotę na dalszy plan, sprowadzając ją do roli pomocniczej. Mało tego, w tamtym czasie Rzeczpospolita toczyła wojny na rozległych, otwartych przestrzeniach wschodnich i południowych, gdzie wojna manewrowa i bitwy w polu były znacznie częstsze niż metodyczne oblężenia nowoczesnych fortyfikacji w stylu zachodnim. Problemy, które na frontach zachodnich rozwiązywali grenadierzy, nie były tak pilne dla armii walczącej z Imperium Osmańskim czy Chanatem Krymskim. Formalne przyjęcie tej formacji w XVIII wieku było częścią szerszego procesu modernizacji polskiej armii, którego celem było upodobnienie jej do zachodnich wzorców. Stanowił on reakcję na zmianę układu sił w Europie. Zmierzch grenadierów Z czasem rola grenadierów w armii zaczęła się zmieniać. Już na początku XVIII wieku użycie granatów w walce stawało się coraz rzadsze. Było to podyktowane dwoma głównymi czynnikami. Po pierwsze, artyleria polowa stawała się coraz lżejsza i bardziej mobilna. Skoncentrowany ogień armatni okazał się znacznie skuteczniejszym sposobem na „oczyszczanie” umocnień niż garstka ludzi z ręcznymi ładunkami. Po drugie, taktyka piechoty ewoluowała. Pojawiły się nowe metody przełamywania linii wroga, opierające się na sile uderzenia. Granat zniknął z ich rąk, ale grenadierzy pozostali. Gdy ich pierwotna funkcja stała się przestarzała, zamiast rozwiązać kompanie grenadierskie skupiono się na przydzieleniu im nowych zadań. Głównym obszarem działania najsprawniejszych i najlepiej wyszkolonych żołnierzy stała się szarża na bagnety i przełamywanie oporu wroga w walce wręcz. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Rakieta Falcon 9 SpaceX wyniesie pięć polskich satelitów. Wśród nich pierwszego satelitę Iceye dla Wojska Polskiego
Jeszcze nigdy nie zdarzyło się, by jednego dnia trafiło w kosmos aż pięć satelitów z polską flagą. Misja Transporter-15, realizowana przez rakietę Falcon 9 firmy Elona Muska SpaceX, wyniesie w kosmos satelity Iceye, SatRev i trzy satelity konstelacji PIAST.
Misja Transporter-15 miała polecieć w kosmos 26 listopada. Start zapowiedziany był na godz. 19.18, ale został odwołany. Najbliższy termin to piątek, 28 listopada. Dla pierwszego stopnia rakiety Falcon 9 będzie to już trzydziesty lot. Po separacji stopni pierwszy stopień Falcona 9 powróci na Ziemię i wyląduje na autonomicznej barce „Of Course I Still Love You” stacjonującej na Oceanie Spokojnym. W tym czasie drugi człon będzie kontynuował wznoszenie. Rakieta wyniesie ponad 100 satelitów Falcon 9 wyniesie łącznie 140 satelitów na orbitę heliosynchroniczną. Pośród wielu satelitów komercyjnych i naukowych będzie też pięć polskich urządzeń: trzy nanosatelity z polskiej konstelacji PIAST (Polish ImAging SaTellites) – przeznaczone do obserwacji optycznej Ziemi; satelita typu „mikro SAR” zbudowany przez firmę ICEYE – radarowy instrument obserwacji Ziemi podwójnego zastosowania; nanosatelita (6U) PW6U polskiej firmy SatRev – do obrazowania multispektralnego Ziemi i przetwarzania danych na orbicie. Iceye w służbie Wojska Polskiego Przeznaczony dla Wojska Polskiego satelita radarowy Iceye bazuje na technologii tzw. syntetycznej apertury. Może monitorować powierzchnię Ziemi niezależnie od pokrywy chmur, ponieważ te nie zakłócają obserwacji radarowych. Satelity radarowe Iceye znakomicie sprawdziły się podczas ubiegłorocznej powodzi na południu Polski, dostarczając cennych danych służbom ratowniczym. Ten konkretny satelita, zbudowany w rekordowym czasie sześciu miesięcy, ma pozwolić na ciągłą obserwację interesujących wojsko obszarów, w tym infrastruktury wojskowej, transportowej czy energetycznej. Pozwoli strzec z orbity naszych granic, a w razie wojny posłuży do rozpoznawania nieprzyjacielskich wojsk i śledzenia ich ruchu. Satelita powstał na specjalne zamówienie Ministerstwa Obrony Narodowej. Umowa zawarta pomiędzy polsko-fińską spółką Iceye a MON mówi o trzech satelitach SAR z możliwością rozszerzenia konstelacji do sześciu urządzeń. Liczba ta dawałaby Polsce dużą samodzielność obserwacyjną i możliwość skrócenia przerw między obserwacjami konkretnego obszaru. Przypomnijmy, że z satelitów Iceye korzysta już wojsko amerykańskie, ukraińskie, siły obronne Finlandii oraz holenderskie i brazylijskie siły powietrzne. Konstelacja PIAST Polska konstelacja trzech małych nanosatelitów PIAST ma prowadzić obserwacje optoelektroniczne. Będą to pierwsze całkowicie polskie urządzenia narodowego systemu satelitarnej obserwacji Ziemi, tworzonego na potrzeby Sił Zbrojnych RP. Konstelację budowało konsorcjum składające się z Wojskowej Akademii Technicznej, Creotech Instruments S.A., Centrum Badań Kosmicznych PAN, Sieci Badawczej Łukasiewicz – Instytut Lotnictwa, Scanway Sp. z o.o. oraz PCO S.A. Sam projekt został uruchomiony przez Narodowe Centrum Badań i Rozwoju w ramach programu SZAFIR. Jedną z części projektu było również uruchomienie w sierpniu tego roku segmentu naziemnego, czyli Centrum Kontroli Misji Satelitarnych WAT. Odpowiada ono za kontrolę satelitów i odbieranie danych. Jak podaje strona internetowa Wojska Polskiego, koszt konstelacji PIAST to 70 milionów złotych. Pierwotnie zakładano wyniesienie konstelacji w ubiegłym roku, jednak problemy związane z pandemią przesunęły zakończenie projektu o rok. Trzy satelity, o masie około 10 kg mają zademonstrować zdolności do pozyskiwania zobrazowań w rozdzielczości rzędu 5 m, prowadzenia manewrów orbitalnych, w tym lotu w formacji oraz do obniżenia wysokości orbity. O tym, czy pierwsza polska konstelacja satelitarna przetrze drogę do budowania polskich, autonomicznych zdolności satelitarnych na potrzeby sił zbrojnych, administracji publicznej oraz gospodarki, dowiemy się po uzyskaniu kontaktu z satelitami i wykonaniu założonych manewrów. Ostatnim polskim akcentem będzie nanosatelita firmy SatRev – PW6U. Ma służyć pozyskiwaniu danych na potrzeby rolnictwa i leśnictwa. Wrocławska spółka do tej pory z powodzeniem umieściła na orbicie już kilkanaście małych satelitów. Trzymamy kciuki za udany start! Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Zwierzęta w służbie niepodległości. Jak psy, konie i gołębie pomagały Polakom w walce?
Walka o niepodległość Polski to nie tylko bohaterstwo żołnierzy i konspiratorów. W cieniu wielkich bitew, na liniach frontu i w obozach wojskowych, służyły również zwierzęta – psy, konie i gołębie, które niosły pomoc, ratowały życie i przekazywały wiadomości. Ich lojalność i odwaga sprawiły, że stały się cichymi bohaterami polskiej wolności.
Historia odzyskania przez Polskę niepodległości zapisała się nazwiskami wielkich dowódców i żołnierzy. Jednak w cieniu tych postaci pozostali ci, którzy nie nosili mundurów, lecz równie wiernie służyli ojczyźnie. Zwierzęta – od wiernych psów, po konie artyleryjskie i gołębie pocztowe – odegrały w tym procesie rolę znacznie większą, niż mogłoby się wydawać. W czasie wojen i powstań pomagały w łączności, transporcie, ratownictwie, a często także w podtrzymywaniu ducha walczących. Dziś, wspominając drogi do niepodległości, warto przypomnieć również te istoty, które z oddaniem towarzyszyły polskim żołnierzom w najtrudniejszych chwilach. Gołębie pocztowe w służbie Polski Podczas trwającego od września 1914 do marca 1915 oblężenia Twierdzy Przemyśl, gdy radiowe szyfry armii austro-węgierskiej zostały złamane, a łączność z dowództwem w Wiedniu praktycznie przestała istnieć, obrońcy musieli sięgnąć po alternatywne sposoby przekazywania informacji. W tej dramatycznej sytuacji nieocenioną rolę odegrały gołębie pocztowe – wysyłane z murów twierdzy i okolicznych punktów kontaktowych, przenosiły meldunki o położeniu wojsk i sytuacji na froncie. Jak podkreślają historycy, to właśnie dzięki nim udało się utrzymać łączność, mimo głodu, wysadzanych fortów i narastającego chaosu oblężenia. Chociaż twierdza ostatecznie upadła, wiadomości, które dotarły do sztabu, pozwalały lepiej koordynować działania i podtrzymywały morale obrońców. Choć w latach 1914–1915 formalnie Polska nie istniała, Galicja (w tym Przemyśl) była jednym z tych miejsc, gdzie Polacy z różnych formacji wojskowych zdobywali doświadczenia i organizacyjne umiejętności, które później okazały się niezbędne w procesie odbudowy niepodległego państwa. Nawet tak skromne działania, jak utrzymanie łączności w warunkach oblężenia, tworzyły fundament pod przyszłe struktury wojskowe i komunikacyjne odrodzonej Polski. Po odzyskaniu niepodległości te doświadczenia zostały zinstytucjonalizowane. 2 kwietnia 1925 roku Sejm II Rzeczypospolitej przyjął ustawę o gołębiach pocztowych, regulującą hodowlę, obrączkowanie, zezwolenia i ochronę ptaków. To był dowód, że młode państwo traktowało je jako ważny element systemu łączności „na wypadek wojny”. Gołębie szkolono w specjalnych gołębnikach wojskowych, uczono powrotów na długich dystansach, a meldunki umieszczano w małych, hermetycznych kapsułach przymocowanych do ich nóg. Przemierzając dziesiątki, a czasem setki kilometrów, stawały się żywym ogniwem w systemie komunikacji obronnej. Jak psy meldunkowe wspierały polskich żołnierzy? W pierwszych latach po odzyskaniu niepodległości Wojsko Polskie zaczęło też konsekwentnie rozwijać wykorzystanie psów jako środka łączności. Był to bezpośredni rezultat doświadczeń wojennych, kiedy zniszczone linie i zawodna radiokomunikacja wymuszały poszukiwanie alternatywnych sposobów przekazu meldunków. Już w „Instrukcji Łączności dla Podchorążych” z 1924 roku wskazano, że „pies meldunkowy wymaga specjalnej tresury i surowej dyscypliny”, a jego skuteczność zależy od przywiązania do opiekuna i zdolności orientacji w terenie. W sytuacjach, gdy przewody telefoniczne były przerwane, to właśnie te zwierzęta przenosiły meldunki w tulejach przymocowanych do obroży, pokonując kilometry w trudnych warunkach frontowych. Doświadczenia te skłoniły dowództwo do opracowania regulaminów i procedur, które w połowie lat 20. stały się podstawą systemu szkolenia psów meldunkowych. W końcu dekady zostały one wpisane w etaty jednostek łączności i Korpusu Ochrony Pogranicza, co potwierdzało, że młode państwo potrafiło przekuć doświadczenia wojenne w trwałe rozwiązania organizacyjne. Dzięki temu psy meldunkowe zyskały status pełnoprawnych uczestników służby wojskowej – łączących instynkt, lojalność i dyscyplinę z precyzją działań, od których niejednokrotnie zależało powodzenie całych operacji. Konie w Wojsku Polskim Oczywiście jednym z filarów polskiej drogi do niepodległości były także konie. Od pierwszych szeregów Legionów, po młode Wojsko Polskie to właśnie one zapewniały mobilność armii – przewoziły ludzi, broń, amunicję i rannych. W surowych warunkach frontu wschodniego, gdzie błoto i brak dróg paraliżowały ruch, koń stał się symbolem wytrwałości i lojalności. Kawaleria dawała dowódcom szybkość manewru, a tabor konny pozwalał utrzymać łączność i zaopatrzenie. To czyniło z tych zwierząt nie tylko środek transportu, lecz pełnoprawnych towarzyszy walki. Szarża pod Rokitną z 13 czerwca 1915 roku stała się jednym z najbardziej wymownych dowodów na to, jak istotną rolę konie odegrały w walce o niepodległość. Wtedy 2. szwadron II Brygady Legionów, dowodzony przez rotmistrza Zbigniewa Dunin-Wąsowicza, ruszył na umocnione pozycje rosyjskie, torując piechocie drogę przez ostrzał. Choć wielu ułanów poległo, ich odwaga przeszła do legendy i do dziś pozostaje jednym z najważniejszych symboli poświęcenia polskiej kawalerii. Po odzyskaniu niepodległości konie nadal odgrywały kluczową rolę w armii. W czasie wojen o granice w latach 1919–1921 Wojsko Polskie dysponowało dziesiątkami pułków kawalerii i około setką kolumn taborowych, które odpowiadały za transport zaopatrzenia, ewakuację rannych i utrzymanie ciągłości marszów. Opieka weterynaryjna, planowanie przepraw i codzienne utrzymanie zwierząt stały się elementem wojskowej logistyki, bez której nie mogłaby funkcjonować żadna kampania. W ten sposób koń nie był jedynie symbolem romantycznej kawalerii, lecz realnym wsparciem armii, bez którego młode państwo nie mogłoby się rozwijać i bronić swojej niezależności. Źródła: Twierdza Przemyśl, Historia: Poszukaj, Światowy Związek Polskich Żołnierzy Łączności Zegrze, Polskie Radio Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Jak szybko zasnąć w samolocie? Ta wojskowa metoda stała się hitem
Zapomnij o bezsennych lotach i przewracaniu się w fotelu. Technika stosowana od czasów II wojny światowej pomaga zasnąć w każdych warunkach – nawet w głośnej kabinie samolotu. Prosta do opanowania metoda zdobywa popularność wśród podróżnych na całym świecie.
Spis treści: Wojskowa technika szybkiego zasypiania Jak szybko zasnąć? Rady krok po kroku Co jeszcze może ułatwić sen w samolocie? Wiele osób, udając się w podróż samolotem, w powietrzu nie zajmuje się czytaniem książek czy oglądaniem filmów, lecz stawia na regenerację i sen. Niestety, zasypianie w tym środku transportu może być nie lada wyzwaniem. Niektórym w odpłynięciu w ramiona Morfeusza przeszkadza lęk, innym z kolei niewygodne środkowe siedzenie, turbulencje, irytujący pasażerowie czy głośne dźwięki. Istnieje jednak prosta technika, dzięki której można głęboko zasnąć w niecałe pięć minut. Wojskowa technika szybkiego zasypiania Metoda stosowana przez personel wojskowy pozwala szybko zasnąć nawet w niewygodnym i hałaśliwym otoczeniu. Po raz pierwszy została opracowana podczas II wojny światowej i uwzględniona w podręczniku armii USA. Miała pomóc pilotom myśliwców w szybkim zasypianiu, nawet w strefach działań wojennych i niewygodnych pozycjach. Po wprowadzeniu kilku drobnych zmian technika ta może się sprawdzić również podczas lotów długodystansowych. „Większość osób w samolotach pozostaje napięta, nie zdając sobie z tego sprawy – zgarbione ramiona, zaciśnięta szczęka, skrzyżowane nogi. Ta metoda koncentruje się na celowym rozluźnieniu tego napięcia. Gdy ciało się rozluźni, umysł podąży za nim” – opisywał specjalista cytowany przez „Daily Express”. Cały proces zajmuje około dwóch minut, a ostatnie 10 sekund to czas, w którym większość osób zasypia. Przy regularnych ćwiczeniach niektórym udaje się zasnąć w zaledwie 60 sekund. Jak szybko zasnąć? Rady krok po kroku Rozluźnij twarz, rozluźniając czoło, szczękę, policzki i język. Opuść ramiona i pozwól im opaść tak nisko, jak to możliwe. Powoli wydychaj powietrze i rozluźnij klatkę piersiową. Rozluźnij nogi, zaczynając od ud, a następnie przejdź do łydek i stóp. Oczyść umysł na 10 sekund. Jeśli najdą cię jakieś myśli, wyobraź sobie spokojne otoczenie. Powtarzaj sobie w myślach: „Nie myśl, nie myśl…” przez około 10 sekund. Ta technika zyskała ogromną popularność w sieci, zwłaszcza na TikToku i Reddicie. Internauci piszą: „Byłem w wojsku i zawsze mi to pomagało” czy „U mnie działa cuda. Potrzebowałam około miesiąca, żeby się do tego przyzwyczaić, robiąc to każdej nocy. Teraz zasypiam po około dwóch minutach. (...) Konsekwencja jest kluczowa”. Co jeszcze może ułatwić sen w samolocie? Eksperci również podkreślają, że by w samolocie mieć spokojny sen, warto unikać kofeiny przed lotem (nawet w przypadku wczesnych odlotów), zabierać ze sobą maskę na oczy, zatyczki do uszu, a także poduszkę pod szyję, która podtrzyma głowę i zmniejszy napięcie mięśni. Co więcej, pasażerowie powinni podróżować w luźnych i wygodnych ubraniach. Źródło: Daily Express Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Przetestowałem „bombową” trasę rowerową. Wokół niej ponad pół miliona niewybuchów
Trasa rowerowa na dawnym poligonie w Muensingen w Niemczech to emocjonująca przygoda wśród pól miliona niewybuchów. Wspiąłem się na niebosiężną wieżę używaną przez generałów, zobaczyłem wieś-widmo i spędziłem noc na terenie obozu wojskowego sprzed ponad stu lat. Ten obszar to niezwykła propozycja na wakacyjny wypoczynek.
Spis treści: Widoki godne generałów Poligon jak żaden inny Niemcy, Amerykanie, Francuzi i znów Niemcy Rezerwat z wybuchowym akcentem Nowe życie starego obozu Przedzierając się przez warstwy historii Jak dojechać? Stoję na metalowej kratce na szczycie 42-metrowej wieży. Gdy patrzę pod nogi, wrażenie jest niesamowite. Schody i półpiętra są niemal przezroczyste. Patrząc wprost na ziemię można dostać lekkiego zawrotu głowy. Tym bardziej, że konstrukcja lekko się kiwa. Widoki godne generałów To najwyższa wieża obserwacyjna dawnego poligonu w Muensingen w Szwabskiej Jurze na terenie Badenii-Wirtembergii w Niemczech. Nazywa się Hursch i powstała w 1989 roku. Korzystali z niej generałowie w czasie manewrów wojskowych. Rozciąga się stąd wspaniały widok zarówno na obszar dawnych działań militarnych, jak i tereny cywilne. Przy dobrej widoczności można stąd dostrzec Alpy czy wieżę telewizyjną w Stuttgarcie. Gdy wizytuję poligon w lipcu, nad bukowo-świerkowym lasem płyną białe chmury i kropi deszcz. A krajobraz robi się dramatyczny, jak na najsłynniejszym obrazie Caspara Davida Friedricha zatytułowanym „Wędrowiec przed morzem mgły”. O tym, że „nasi tu byli” przekonuje mnie wlepka Grupy „Polonia” Turystyczna umieszczona na konstrukcji. Poligon jak żaden inny Wieża Hursch jest jednym z kilku punktów obserwacyjnych udostępnionych dzisiaj zwiedzającym na terenie dawnego poligonu w okolicy Muensingen. Jego powierzchnia to 67 kilometrów kwadratowych, zatem zbliżona jest do Kalisza. Jeśli nie mamy za dużo czasu na zwiedzanie, warto wybrać właśnie tę wieżę, bo jest najwyższa ze wszystkich. Rodzące się Cesarstwo Niemieckie w drugiej połowie XIX wieku potrzebowało miejsc do szkolenia swojej armii. Wybór padł na w dużej mierze niezasiedlony obszar na północny-wschód od miejscowości Muensingen. Pierwszy strzał na poligonie padł w październiku 1895 roku, a ostatni wojskowi opuścili ten teren pod koniec 2005 roku. Ale życie w tym miejscu nie zamarło. Wiele firm i służb państwowych korzysta z dawnych wojskowych dróg – na przykład firmy motoryzacyjne do dziś testują tutaj nowe modele samochodów. Niemcy, Amerykanie, Francuzi i znów Niemcy Historię terenu wojskowego pod Muensingen najlepiej zrozumieć, spoglądając na pobliskie koszary. Wojskowi korzystający z poligonu od początku byli zgrupowani w miejscu określonym później jako Altes Lager (niem. Stary Obóz). Zasadniczą część stanowiły baraki dla kilkudziesięciu tysięcy żołnierzy oraz stajnie dla koni. Pierwsi wprowadzili się do Altes Lager pod koniec XIX wieku wojskowi XIII Korpusu Armijnego Wirtembergii. W czasach III Rzeszy byli tu żołnierze Wehrmachtu, szykujący się na podbój świata. Pod koniec II wojny światowej teren ten zajęli Amerykanie, ale szybko trafił pod francuską jurysdykcję. Żołnierze znad Sekwany stacjonowali tu kilkadziesiąt lat aż do 1992 roku, od pewnego momentu wspólnie z Bundeswehrą. Rezerwat z wybuchowym akcentem W 2008 roku poligon znalazł się w Rezerwacie Biosfery UNESCO Szwabskiej Jury. Stopniowo rozminowywano trakty i udostępniano je dla turystów – do ćwiczeń używano różnego rodzaju amunicji. Obszar ten jest teraz bezpieczny dla zwiedzających pod pewnymi warunkami. Kilka metrów od traktów przecinających poligon wbite są drewniane pale pomalowane w górnej części na żółty kolor. To bezpieczna strefa. Nie należy jej przekraczać. Chociaż łąki wyglądają dość zachęcająco. W niektórych miejscach widać pasące się owce na tle kęp drzew. Latem na dawnym poligonie pasie się ich nawet 30 tysięcy. Do tej pory ponoć żadna z nich nie eksplodowała od niewybuchów, ale być może pasterze wybierają bezpieczniejsze tereny, albo owce mają jakiś szósty zmysł, podobnie jak szczury. Szacuje się, że na poligonie jest ok. 560 tysięcy niewybuchów. – Popatrz na to wzgórze – mówi mój przewodnik po poligonie szef informacji turystycznej w Muensingen, Hans-Peter Engelhart, kierując palec na zalesiony pagórek z wystającymi białymi skałami. – Ten teren uważa się za wręcz usiany niewybuchami – dodaje. To Trailfinger Kopf. Ponoć Luftwaffe ćwiczyło tu intensywne naloty przed rozpoczęciem II wojny światowej. Warte uwagi są bunkry z różnych okresów. Część zachowana niemal w stanie idealnym z wyposażeniem – wejście do nich możliwe jest w czasie oprowadzania z przewodnikiem. W zachodniej części poligonu jest wioska-widmo Gruorn, która została wysiedlona i zniszczona niemal w całości w czasach nazistów, w celu poszerzenia poligonu. W krótkim czasie z domów wyrzucono blisko 700 osób. Do dziś zachowały się po niej zaledwie dwa budynki, w tym zrekonstruowany kościół i cmentarz. Tutaj można się zakupić przekąski i wypić lokalne napoje. Teraz w weekendy i wakacje ściągają na dawny poligon całe rodziny, głównie na rowerach, bo trasy są malownicze, a historia miejsca – niezmiernie ciekawa. Z szacunków wynika, że jest to 200 tys. osób rocznie. Żyją tutaj też bardzo rzadkie gatunki zwierząt. Tras rowerowych w okolicy jest więcej. Lokalna informacja turystyczna w Muensingen oferuje możliwość wypożyczenia rowerów elektrycznych. Szczególnie polecam trasę wzdłuż niewielkiej, ale pięknie meandrującej rzeczki Lauter. Uroku dodają ruiny zamków, których w Niemczech jest sporo. Nowe życie starego obozu Wróćmy na poligon. Kalejdoskop zmian związany z obecnością różnych wojsk obserwuję w jednym z baraków, w którym urządzono… hotel. To konstrukcja ceglano-drewniana. W moim pokoju słupy podtrzymujące dach były malowane kilkukrotnie na przestrzeni stu lat – najpierw na biało, potem na niebiesko i znów na biało. Projektant pokoju w umiejętny sposób pokazał przekrój przez barwy, co jest jednocześnie podróżą w czasie. Noclegi mają być dostępne dla każdego – w dawnych kwaterach oficerskich pokoje się tańsze, bo ze wspólną łazienką, a o wyższym standardzie – w dawnych barakach zwykłych żołnierzy. W 2015 roku obszar obozu wykupił przedsiębiorca Franz Tress i nazwał go Albgut. To trochę gra językowa – „Alb” odnosi się do obszaru Jury Szwabskiej (niem. Schwäbische Alb), a „gut” – można przełożyć, jako „miejsce, w którym jest dobrze”. Marzeniem Tressa jest rewitalizacja koszar w duchu „cywilnego i zrównoważonego poczucia równowagi” („zu einer zivilen, nachhaltigen Wohlfühlwelt”). W barakach zadomawiają się powoli manufaktury i butiki, w których można kupić ręcznie wyprodukowany olej, produkty z lokalnej wełny, pesto czy czekoladki. Jest też muzeum, które opowiada historię tego miejsca – czasem bolesną i niełatwą. To tutaj dostrzegam spis jednych z ostatnich mieszkańców Gruorn, wysiedlonej wioski na obszarze poligonu. Okazało się, że w listopadzie 1945 mieszkało w niej 8 Polaków. Zapewne były to osoby więzione wcześniej w obozie jenieckim zlokalizowanym na północ od Altes Lager (nie ma po nim śladu) i które nie zdążyły jeszcze wrócić do kraju. Ostatnia osoba opuściła Gruorn w 1954 roku. Przedzierając się przez warstwy historii Właściciel terenu koszar, Franz Tress, to pełen energii i wizji 75-latek. Gdy odwiedzam Albgut, jest nieustannie w ruchu, w czym pomocne jest dobre sportowe obuwie o rażącej barwie. Koszary są obiektem zabytkowym, dlatego przedsiębiorca chce zachować je możliwie wiernie w swej formie, ale dostosowuje je do ich nowej funkcji. Określenia budynków są stare, np. mój pokój hotelowy był w BT 9, czyli w Bâtiment Troupe (franc. koszary). – Ale zmieniłem nazwy ulic i placów oprócz jednego – Place de France, bo nazywa się jak ja – żartuje Tress, którego imię wymawia się tak samo jak Francja w tym języku. Biuro Tressa w Albgut mieści się w doskonale zachowanym budynku dawnej poczty z drewnianą wieżą zegarową, który za czasów francuskich przekształcono w supermarket dla żołnierzy. Oprócz komputera na dużym biurku, ściany szczelnie wypełnione są równo ułożonymi segregatorami. Jest też obraz olejny rodziny Tressa. Pomysłodawca Albgut mówi mi, że jest sporo do zrobienia. Jednym z kolejnych przedsięwzięć jest stworzenie wiaty dla rowerów, co będzie w duchu poznawania rezerwatu biosfery w zrównoważony sposób. Przy wjeździe do obozu znajduje się centrum prezentujące Rezerwat Biosfery UNESCO w Szwabskiej Jurze. W ciekawy sposób wyjaśnia jego ideę – promowania wyznaczonego obszaru chronionego, zawierającego cenne zasoby przyrodnicze istniejące w harmonii z człowiekiem. Kasyno cesarskiej armii przekształcono na dużą salę, w której odbywają się wesela. Jednak część budynków została tylko zabezpieczona przez Tressa. Wzmocniono stropy i dach, by nie ulegały dalszej dewastacji. Tak jest na przykład z lazaretem wojskowym To miejsce przyprawia o ciarki, bo zachowały się sale operacyjne i część infrastruktury. A w jednym z korytarzy oparte o ścianę są protezy nóg sprzed wielu dekad, a może i stulecia. Zapewne zostały przygotowane dla rannych żołnierzy, a może część z nich była przez nich używana. Jak dojechać? Na teren dawnego poligonu i Albgut najprościej dojechać ze Stuttgartu, bo są połączenia LOT-u z Warszawy. Ze Stuttgartu to około godziny jazdy samochodem lub 1,5 godziny korzystając z komunikacji zbiorowej. Można też pojechać pociągiem z Polski. Do Berlina jeżdżą pociągi z Warszawy czy z Wrocławia. Ze stolicy Niemiec można dostać się pociągiem dalekobieżnym do Stuttgartu, a stamtąd regionalnym do Albgut. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Bośniacy na Mazurach w XVIII wieku. Skąd się wzięli i dlaczego budzili popłoch?
W służbie pruskiego króla pojawili się w 1745 roku żołnierze, którzy na Mazurach kojarzyli się jak najgorzej: z Tatarami ze szwedzkiego potopu. Nazwano ich Bośniakami.
Spis treści: Kochanek z kindżałem Walczą i werbują Zagadka niewidomego historyka Mazury stanowiły wtedy część Prus, połączonych unią personalną z Brandenburgią. W czasach kryzysu Rzeczypospolitej szlacheckiej, Prusy zrzuciły zwierzchnictwo polskich królów i zaczęły się militaryzować. Za czasów Fryderyka II były już potęgą. Władca lubił chodzić ubrany w mundur, przez co nazywano go królem-żołnierzem lub królem-sierżantem. W roku 1745 swoje usługi zaofiarował mu Stefan Serkis – rotmistrz jednostki kawalerii służącej saskim królom Polski, który postanowił ze swoimi ludźmi walczyć pod innym sztandarem. Zapewne chodziło o pieniądze, ponieważ dowódcę tego znano ze skłonności do hazardu. Jego żołnierze nie byli niewiniątkami, lecz najemnikami. Tworzyli oddział lekkiej jazdy, uzbrojony w lance, typowy bardziej dla Polaków, Ukraińców, Tatarów lub przybyszów z Bałkanów, niż dla wojska pruskiego. Dlatego nazywano ich Bośniakami. Fryderyk II uznał, że lansjerzy mu się przydadzą. Zarówno na froncie (trwała akurat II wojna śląska), jak też do funkcji policyjnych czy patrolowania granic. Tak narodził się Regiment Bośniacki w pruskiej armii. W połowie XVIII wieku wchodził w skład większego Pułku Huzarów. Kochanek z kindżałem Chociaż początkowo twierdzono, że wojacy Serkisa byli wyłącznie lub w przeważającej mierze muzułmańskimi Bośniakami, nie okazało się to prawdą. Sam dowódca był przecież przechrzczonym Albańczykiem, chorąży Ali to z pochodzenia Turek lub Pers, a chorąży Wittkowitz – polski Tatar. Postacią najbardziej malowniczą – i zarazem budzącą największy strach – stał się jednak porucznik Osman. Ten gorliwy muzułmanin przechadzał się po pruskich miasteczkach półnago, z wielkim kindżałem za pasem. Można sobie tylko wyobrazić, jak reagowali na niego miejscowi, wśród których dobrze pamiętano jak w roku 1656 Prusy Królewskie spustoszyli Tatarzy u boku wojsk polsko-litewskich (nam znani z „Potopu” Henryka Sienkiewicza, gdzie komendę sprawował nad nimi Kmicic-Babinicz). Palono wtedy miasta i wsie. Mnóstwo mieszkańców Prus, także polskojęzycznych, zginęło. Tysiące trafiły do tatarskiego jasyru. To była trauma, o której pamiętano przez pokolenia. Nic dziwnego, że Osman budził lęk. A chociaż był porucznikiem w pruskim wojsku, miał żyłkę… handlowca. Jak pisze Jerzy Madzelan, egzotyczny oficer „biegle mówił i pisał po niemiecku. Więcej czasu niż swoim żołnierskim obowiązkom poświęcał podobno swym pasjom handlowym. Kupował i sprzedawał wszystko: konie, złoto, broń, jedwab. Bycie gorliwym wyznawcą Allaha nie przeszkadzało porucznikowi w paraniu się lichwą”. Niestraszni mu byli ani przeciwnicy, ani dłużnicy. Kłopoty sprowadziły na niego dopiero sprawy sercowe. „Sprawił bliźniaki swojej chrześcijańskiej pokojówce, która za stosunki z muzułmaninem wtrącona została do więzienia w Ełku. Orientalny kochanek był bliski szaleństwa, a gdy wieść o nieszczęśliwej miłości dotarła do króla Prus, ten nakazał uwolnienie dziewczyny. Po kolejnej awanturze z przełożonym gorącokrwisty Osman zdecydował się na powrót do Turcji” – pisze Jerzy Madzelan. Walczą i werbują Tymczasem jednostka trafiała na kolejne fronty: uczestniczyła w wojnie siedmioletniej (1756-1763) i o sukcesję bawarską (1778-1779). W szczytowym okresie liczyła 1000 żołnierzy. Wtedy jej żołnierze byli już Bośniakami naprawdę tylko z nazwy, nie z pochodzenia. Łączyły ich: nie-pruskie korzenie, umiejętności jeździeckie i charakterystyczny czerwony mundur z czarną futrzaną czapą. W czasach pokoju Bośniacy stacjonowali w Prusach Książęcych w Ełku i w Gołdapi. Znani byli z gorącej krwi, czasem popadali w konflikt z prawem. Kiedy w Rzeczpospolitej wybuchło powstanie kościuszkowskie, jednostkę postawiono w stan gotowości. Dowodził nią wtedy generał-porucznik Johann Heinrich von Günther. Naczelnik insurekcji, Tadeusz Kościuszko, zlecił powstańczym oddziałom działania dywersyjne na terenie Prus. Sprawa wyglądała poważnie. Na wieść o tym znany duchowny protestancki Tymoteusz Gizewiusz przestraszony kazał rodzinie uciekać z regionu, bo spodziewał się, że polscy powstańcy to krwawi rewolucjoniści jak Francuzi. Ze zdziwieniem skonstatował potem w liście do znajomego, że powstańcze wojska jednak nie plądrują, nie gilotynują i nie wieszają. Powstańcy przekroczyli granicę, von Günther kontratakował. Doszło m.in. do nierozstrzygniętej walki o Kolno. Według jednych źródeł, po bitwie pruski dowódca zarządził egzekucję jeńców. Inne źródła twierdzą, że nie było tam nienawiści, a Bośniacy (wśród których byli też Polacy) potrafili dzielić się z powstańcami żywnością. Zagadka niewidomego historyka Już o upadku powstania kościuszkowskiego i po III rozbiorze Rzeczypospolitej bośniacki korpus został rozszerzony o Tatarów, dawniej służących w wojsku polskim. Następnie przemianowano Bośniaków na Pułk Towarzyszy, aby dzięki temu łatwiej rekrutować do jednostki drobną polską szlachtę. Jednostka zmieniała swój charakter, skład i nazwę. Jej najstarszą historię znamy dzięki niezwykłemu historykowi – Ludwigowi Baczko (1756–1823). Jego ojciec pochodził z Chorwacji i służył właśnie w jednostce Bośniaków. Ludwig urodził się i wychował w Ełku, potem wyjechał na studia prawnicze do Królewca. Gdy miał 21 lat i kończył właśnie naukę, stracił wzrok z powodu ospy. Kontynuował jednak działalność naukową: wydał kilkutomową historię Prus, pisał traktaty filozoficzne, powieści i artykuły. Przygotował także do druku dziennik z podróży na wschód, aż nad Morze Azowskie, swojego syna – kawalerzysty. Jak zapewnia Baczko, początkowo w jednostce Bośniaków faktycznie zdarzali się muzułmanie. Pozostaje jednak do dziś zagadką, gdzie ich grzebano? Na chrześcijańskim cmentarzu było to niemożliwe. Podobno w czasach kochliwego porucznika-handlowca Osmana zdarzały się pochówki na małej wyspie na rzece Gołdap. Śladów po tym jednak nie znaleziono. Źródła: Franz Genthe, „Die Bosniaken in der Preußischen Armee, Ein Beitrag zur Geschichte der Bosnischen Lanzenreiter in den Armeen fremder Mächte”, w: „Wissenschaftliche Mitteilungen aus Bosnien und der Herzegowina”, Wiedeń 1907 Jerzy Madzelan, „Opowieści brokowskie. Bośniacki regiment” Jan Modzalewski, „Obszernie o Bośniakach” Rudolf Reicke, „Briefe von Timotheus Gisevius an Ludwig Ernst Borowski”, Königsberg 1900 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
„Bezprecedensowe odkrycie”. Orzełek z czasów walk o niepodległość
Polskie lasy zdradzają kolejne tajemnice przeszłości. Szczęście uśmiechnęło się do poszukiwaczy, którzy w województwie lubelskim natknęli się na wyjątkowy fragment żołnierskiej czapki. Z czasów, gdy Polska walczyła o wolność.
Spis treści: Fragment czapki wojskowej, ale jaki! Świadek dramatycznych momentów polskiej historii W którym oddziale służył właściciel czapki? Do wielu interesujących odkryć archeologicznych dochodzi na obszarze lasów. Zadrzewione obszary penetrują poszukiwacze z wykorzystaniem detektorów metali. Należy jednak pamiętać, że prowadzenie takich działań jest możliwe tylko w przypadku posiadania odpowiedniej zgody wydanej przez konserwatora zabytków. Tak też było w przypadku najnowszego znaleziska. Panowie Andrzej Kędzierawski i Krzysztof Fidler rozpoznawali teren Leśnictwa Góry w powiecie chełmskim. Uśmiechnęło się do nich szczęście, bo dokonali nietypowego odkrycia. Fragment czapki wojskowej, ale jaki! Poszukiwacze wydobyli z ziemi niewielką plakietkę. Ukazuje metalowego orła – to zapewne stop cyny i ołowiu – o wymiarach 12,8 cm na 11,5 cm. Temu znalezisku towarzyszyła mosiężna tarcza – szeroki ostrołuk o wymiarach: około 15 cm na około 19 cm. Artefakty trafiły do chełmskiej delegatury Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Lublinie. Kolejno przyjrzeli się mu eksperci: dr Tomasz Pietras z Uniwersytetu Łódzkiego oraz prof. Maciej Trąbski z Uniwersytetu Jana Długosza w Częstochowie. Eksperci nie mają wątpliwości: pierwotnie orzeł przymocowany był do blachy, a całość przyszyta była do czapki wojskowej. Na rewersie orła widoczne są inicjały: S (?) i M. Co ciekawe, do podobnego znaleziska doszło na Lubelszczyźnie w 2024 roku, we wsi Dubienka. Świadek dramatycznych momentów polskiej historii „Znalezisko jest wyjątkowe i bardzo cenne, ponieważ nie udało się odnaleźć bezpośrednich analogii, które pozwoliłyby na jednoznaczne określenie jego pochodzenia i chronologii” – czytamy w mediach społecznościowych Lubelskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków (LWKZ). Są jednak pewne poszlaki. Prof. Trąbski uznał, iż znalezisko związane jest z umundurowaniem żołnierza piechoty wojska koronnego z lat 1791–1794. Były to czasy wojen o niepodległość i zmagań z zaborcami. W 1793 roku miał miejsce II rozbiór Polski. Orły na nakryciach głów polskich żołnierzy pojawiły się w związku z nowym regulaminem umundurowania z 1791 r. „Na kaszkietach (giwerach) piechoty nad daszkiem umieszczono blachę mosiężną lub cynową w formie półokręgu lub szerokiego ostrołuku, na której przynitowany był stylizowany orzeł” – czytamy w komunikacie LWKZ. Jest to unikatowe znalezisko. Znane są pojedyncze podobne artefakty. Obecnie przechowywane są w Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie oraz w Muzeum Narodowym w Krakowie. W którym oddziale służył właściciel czapki? Z analizy grenadierskich symboli wynika, że był to znak z kaszkietu Regimentu Grenadierów kierowanego przez gen. Józefa Augusta Ilińskiego lub Regimentu Grenadierów pod przywództwem Mikołaja Czapskiego. „Taka indywidualna forma orła mogła zostać zamówiona przez szefa regimentu, w celu jego odróżnienia od innych oddziałów piechoty wojska koronnego” – podkreślono w komunikacie LWKZ. Wygląda na to, że miejsce odkrycia artefaktu nie jest przypadkowe. Znajduje się w pobliżu głównego traktu biegnącego z Chełma w stronę Lublina. A jak wyjaśniają eksperci, trasa ta była wykorzystywana do przemarszów wojsk zarówno podczas wojny w obronie Konstytucji 3 maja (1792 r.), jak i w czasie insurekcji kościuszkowskiej (1794). Być może żołnierz, do którego należało nakrycie głowy, uczestniczył w tych wydarzeniach. Źródło: LWKZ Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Rząd dopłaci do twoich „wakacji”. Nawet 6 tysięcy złotych
MON rusza z drugą edycją programu „Wakacje z wojskiem”. Zainteresowani mogą nie tylko zdobyć nowe umiejętności i sprawdzić się w wymagającym środowisku, ale także otrzymać blisko 6 tysięcy złotych za udział.
W tym artykule: Kto może wziąć udział w „Wakacjach z wojskiem”? „Wakacje z wojskiem” – jak się zgłosić? Jeśli wciąż nie wiesz, co zrobić z letnim wolnym czasem, a szukasz czegoś więcej niż typowy urlop nad morzem, resort obrony ma dla ciebie konkretną propozycję. „Wakacje z wojskiem” dają możliwość sprawdzenia się, nauczenia czegoś nowego i zarobienia blisko 6 tys. złotych. Szczegóły poniżej. Kto może wziąć udział w „Wakacjach z wojskiem”? Program „Wakacje z wojskiem”, skierowany do osób w wieku 18–35 lat, to niecodzienna szansa na przeżycie intensywnego szkolenia wojskowego w jednym z 70 ośrodków w całej Polsce. Uczestnicy poznają podstawy taktyki, uczą się przetrwania w terenie, strzelania, walki wręcz oraz obsługi wojskowych pojazdów. Co ważne, chętni mogą sprawdzić się w różnych rolach – od żołnierza piechoty, przez marynarza, po rakietowca czy czołgistę. – Rozpoczynamy rekrutację na kolejne zajęcia w ramach projektu „Wakacje z wojskiem”, które kończą się złożeniem przysięgi wojskowej. Zapraszamy wszystkich, którzy chcą zostać żołnierzem Wojska Polskiego. Wielu z nas może budować siłę wojska – i w służbie czynnej, ale także w rezerwie – zachęca Ministerstwo Obrony Narodowej. I dodaje: – Ten projekt to coś więcej niż szkolenie – to element budowania odporności naszego państwa i społeczeństwa, bo bezpieczeństwo to nasze wspólne zadanie i nasz wspólny obowiązek. „Wakacje z wojskiem” – jak się zgłosić? Aby wziąć udział w kolejnej edycji programu „Wakacje z wojskiem”, wystarczy zgłosić się telefonicznie pod numerem 800 180 110, odwiedzić najbliższy punkt rekrutacyjny Wojska Polskiego lub wypełnić formularz na stronie internetowej zostanzolnierzem.pl. Rekruterzy dbają o to, by każdy ochotnik trafił do formacji najlepiej odpowiadającej jego predyspozycjom. Turnus trwa 27 dni, a uczestnicy otrzymują za udział 6 tys. złotych brutto. W 2025 r. zaplanowano trzy tury szkoleniowe: 9 czerwca – 5 lipca, 14 lipca – 9 sierpnia, 18 sierpnia – 13 września. Warto wspomnieć, że udział w programie może być początkiem dłuższej przygody z armią. Po zakończeniu szkolenia ochotnicy mogą dołączyć do WOT, zostać żołnierzami zawodowymi, zasilić szeregi rezerwy lub rozpocząć naukę w akademii wojskowej. Przed rokiem z oferty skorzystało 11 tys. śmiałków. Źródła: gov.pl; Ministerstwo Obrony Narodowej Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Historyczne skarby odkryte w Lubelskim. Schowano je w 1939 roku
Sztandar i proporzec należące do wojskowych walczących w kampanii wrześniowej w 1939 roku odkryto pod Tomaszowem Lubelskim. Płat sztandaru należał do 4. Pułku Strzelców Podhalańskich, a proporzec mistrzowski – do 21. Dywizji Piechoty Górskiej.
Spis treści: Sztandar i proporzec – bezcenne znaleziska Okoliczności ukrycia i wieloletnie poszukiwania O znalezisku poinformowało Muzeum 4. Pułku Strzelców Podhalańskich. Sztandary wojskowe są największymi świętościami dla każdej jednostki Wojska Polskiego. Dlatego ich odkrycie to prawdziwa gratka dla pasjonatów historii. Sztandar i proporzec – bezcenne znaleziska – Jak oficjalnie udało się potwierdzić, w rejonie ostatnich walk pułku z Cieszyna pod Tomaszowem Lubelskim odkryto w resztkach tornistra Proporzec 21 Dywizji Piechoty Górskiej oraz szarfy ze sztandaru 4 Pułku Strzelców Podhalańskich – przekazał Krzysztof Neścior, właściciel cieszyńskiego muzeum 4. PSP w mediach społecznościowych. W późniejszym wpisie poinformował również o odkryciu samego sztandaru. Jak wyjaśnił Neścior, proporzec mistrzowski 21 DPG był co roku wręczany pułkom tej dywizji za najlepsze osiągnięcia w szkoleniu strzeleckim. Ostatni raz wręczono go w 1938 roku właśnie 4 Pułkowi Strzelców Podhalańskich z Cieszyna. Na razie nie udało się namierzyć orła z drzewca sztandaru, ale pasjonaci liczą na znalezienie go w pobliżu. Sam sztandar zachował się bardzo dobrze. – Płat sztandaru, najprawdopodobniej z uwagi na miejsce zakopania oraz wysoką jakość materiału, z jakiego został wykonany (w tym złote i srebrne nici), jest najlepiej zachowanym sztandarem wydobytym z ziemnego depozytu – czytamy w mediach społecznościowych Muzeum 4. Pułku Strzelców Podhalańskich. Sztandar ufundowała społeczność Ziemi Cieszyńskiej z ks. Sznurowackim na czele. Jego wyszycie zlecono siostrom Felicjankom z klasztoru w Czechowicach-Dziedzicach. Okoliczności ukrycia i wieloletnie poszukiwania Sztandar i proporzec ukryto prawdopodobnie w nocy z 20 na 21 września 1939 roku w czasie kampanii wrześniowej. Odpowiadała za to być może grupa żołnierzy pułku kierowana przez płatnika, kapitana Władysława Kronholda. Co ciekawe, w latach 60. byli żołnierze pułku podjęli próbę odnalezienia sztandaru, ale okazała się bezskuteczna. Teraz, na początku maja szczęście uśmiechnęło się do Macieja Podgórskiego, właściciela Muzeum 3 Dywizji Legionów w Zamościu i Piotra Szymali. Bezcenne pamiątki trafiły do Muzeum Regionalnego w Tomaszowie Lubelskim i mają być przekazane do konserwacji do Muzeum Wojska Polskiego. Do podobnego znaleziska doszło niedawno pod Sochaczewem, gdzie pasjonaci natknęli się na sztandar 68. Wrzesińskiego Pułku Piechoty. Źródło: Muzeum 4 Pułku Strzelców Podhalańskich w Cieszynie Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Generał Tadeusz Rozwadowski – zapomniany wódz, który zwyciężał z honorem i przegrywał z godnością
Generał Tadeusz Jordan Rozwadowski to jedna z najbardziej tragicznych, a zarazem fascynujących postaci w historii Polski XX wieku. Strateg, dyplomata, współautor zwycięstwa w Bitwie Warszawskiej, a zarazem ofiara politycznych rozgrywek i represji w czasach sanacji. Jego losy pokazują, jak łatwo historia może zapomnieć o tych, którzy nie wpisują się w aktualny nurt polityczny – nawet jeśli zasłużyli na miejsce w panteonie narodowych bohaterów.
Spis treści: W służbie odrodzonej Rzeczpospolitej Bohater Lwowa i Bitwy Warszawskiej Konfrontacja z sanacją Tajemnicza śmierć i spuścizna Tadeusz Jordan Rozwadowski urodził się 19 lub 20 maja 1866 r. w Babinie na Pokuciu. Datę jego urodzin otacza do dziś pewna niejasność – źródła historyczne podają różne informacje, a nawet wśród członków rodziny panuje w tej sprawie niejednoznaczność. Niezależnie od tego, Rozwadowski pochodził z rodu o silnych tradycjach wojskowych. Jego przodkowie walczyli pod Wiedniem, w insurekcji kościuszkowskiej, powstaniu listopadowym i styczniowym. Patriotyzm i gotowość do poświęceń były więc częścią jego dziedzictwa. Po ukończeniu prestiżowej Szkoły Wojennej w Wiedniu, Rozwadowski służył w armii austro-węgierskiej, gdzie szybko awansował dzięki swoim zdolnościom strategicznym. Jako attaché wojskowy w Bukareszcie zdobył doświadczenie dyplomatyczne. Biegle władał też sześcioma językami. Jego kariera nabierała tempa, a jednocześnie zyskiwał opinię człowieka oddanego sprawom polskim. Nawet w czasach, gdy Polska jeszcze nie istniała na mapie Europy. W służbie odrodzonej Rzeczpospolitej Gdy Polska odzyskała niepodległość w 1918 roku, Rozwadowski natychmiast włączył się w organizację Wojska Polskiego. Został pierwszym szefem Sztabu Generalnego przy Radzie Regencyjnej, a później – już w odrodzonym państwie – odegrał kluczową rolę w kształtowaniu sił zbrojnych. To on tworzył podstawy organizacyjne armii, straży granicznej i marynarki wojennej. Przygotowane przez niego akty prawne, m.in. tymczasowa ustawa o obowiązku służby wojskowej, miały fundamentalne znaczenie dla bezpieczeństwa państwa. Jednak jego stosunki z Józefem Piłsudskim od początku nie były łatwe. Obaj mężowie stanu różnili się wizją przyszłości polskiej armii. Piłsudski – bardziej ideologiczny i polityczny w podejściu, Rozwadowski – pragmatyk, stawiający na profesjonalizm i modernizację. Bohater Lwowa i Bitwy Warszawskiej W listopadzie 1918 r. Rozwadowski objął dowództwo obrony Lwowa przed Ukraińcami. Pomimo skromnych sił, wykazał się niezwykłą determinacją i wyjątkowymi umiejętnościami, co pozwoliło miastu przetrwać oblężenie. Jego wysoko oceniane umiejętności i postawa zyskały mu ogromny szacunek mieszkańców, którzy żegnali go owacjami, gdy w 1919 r. wyruszał do Paryża jako szef Polskiej Misji Wojskowej. W Paryżu z powodzeniem zabiegał o pomoc dla Polski – logistyczną, polityczną i wojskową. Po powrocie do kraju, w najbardziej krytycznym momencie wojny polsko-bolszewickiej, ponownie objął funkcję szefa Sztabu Generalnego. To właśnie wtedy, latem 1920 r., opracował plan kontrofensywy, który doprowadził do spektakularnego zwycięstwa nad Armią Czerwoną w Bitwie Warszawskiej. Mimo że Piłsudski przejął większość zasług, wielu historyków uznaje dziś Rozwadowskiego za rzeczywistego architekta tego ważnego zwycięstwa, które uchroniło Europę przed komunizmem. Konfrontacja z sanacją Po wojnie generał Tadeusz Rozwadowski objął funkcję Generalnego Inspektora Jazdy i aktywnie działał na rzecz modernizacji armii. W swoich koncepcjach wojskowych przewidywał konieczność szybkiego reagowania na zagrożenia ze wschodu i zachodu, postulując utworzenie specjalnych jednostek szybkiego reagowania, wyposażonych m.in. w broń pancerną. Postulował również rozbudowę polskiej armii o silne lotnictwo. Jednak jego rosnąca krytyka wobec upolitycznienia armii i niechęć do kultu jednostki, jaką otaczano marszałka Józefa Piłsudskiego, przysporzyły mu wrogów. W maju 1926 r., gdy Piłsudski przeprowadził zbrojny zamach stanu, Rozwadowski jako legalista stanął po stronie rządu i objął dowództwo obrony Warszawy. Mimo ogromnej przewagi sił Piłsudskiego, generał wierzył w możliwość pokojowego zakończenia konfliktu. Po kapitulacji i ustąpieniu prezydenta Wojciechowskiego, Rozwadowski został internowany. Warunki, w jakich go przetrzymywano, były skandaliczne. Trafił do celi z pospolitymi przestępcami, przebywał w zimnych i zniszczonych pomieszczeniach, co znacznie podkopało jego zdrowie. Został uwolniony dopiero rok później, po protestach społecznych. Tajemnicza śmierć i spuścizna Wkrótce po wyjściu na wolność, generał Rozwadowski poważnie zachorował. Cierpiał na niezdiagnozowane dolegliwości, których lekarze nie potrafili leczyć. W 1928 r. zmarł nagle podczas operacji wyrostka robaczkowego. Wokół jego śmierci narosły liczne spekulacje – mówiło się o otruciu, o działaniu wolno działającej trucizny, a także o celowej interwencji podczas operacji. Brak zgody władz na przeprowadzenie sekcji zwłok tylko podsycał te podejrzenia. Tadeusz Rozwadowski został pochowany na Cmentarzu Obrońców Lwowa – wśród swoich żołnierzy. Jego pogrzeb zgromadził tłumy, a przemówienia nad trumną miały charakter manifestacji pamięci i sprzeciwu wobec zapomnienia, w jakie popadł generał. Generał Tadeusz Jordan Rozwadowski był nie tylko wybitnym strategiem i oficerem, ale także człowiekiem honoru. Umiał zwyciężać bez pychy i przegrywać bez nienawiści. Nie zabiegał o sławę, nie dążył do zemsty, nawet wtedy, gdy padł ofiarą politycznych represji. Historia potraktowała go niesprawiedliwie, przypisując innym jego zasługi, a jego samego skazując na zapomnienie. Dziś coraz częściej powraca się do jego postaci – jako współtwórcy „cudu nad Wisłą”, myśliciela i stratega wojskowego, człowieka, który poświęcił życie służbie ojczyźnie. Może to właśnie teraz jest czas, by Tadeusz Rozwadowski wrócił do narodowej pamięci. Nie jako konkurent Piłsudskiego, ale jako jego równorzędny towarzysz w walce o wolną Polskę. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Borne Sulinowo – miasto, które nie istniało. Jest pełne tajemnic
Borne Sulinowo przez dziesiątki lat nie widniało na mapach, ale tętniło życiem. W przylegającym do niego jeziorze znajduje się zatopiony las, z którym związane są sensacyjne opowieści dotyczące tajnej działalności hitlerowców. Poznajcie jedno z najbardziej tajemniczych miast Polski.
Spis treści: Co było w Bornem Sulinowie? Nazistowskie korzenie miasta Kiedy opuszczono Borne Sulinowo? Z czego słynie Borne Sulinowo? Zloty militarne w Bornem Sulinowie Ciekawostki na temat Bornego Sulinowa Podwodne Borne Sulinowo Borne Sulinowo to miejsce, które może inspirować filmowców i powieściopisarzy. Dlaczego? Ze względu na jego nietypową i barwną historię. Położone jest w woj. zachodniopomorskim w gęstych lasach między Czaplinkiem a Szczecinkiem. To oddalenie od większych ośrodków miejskich nie było przypadkowe. Co było w Bornem Sulinowie? Nazistowskie korzenie miasta Historia miasta rozpoczęła się w latach 30. XX wieku. Wówczas ten teren znajdował się w granicach III Rzeszy. Władzie niemieckie postanowiły usytuować tu poligon wojskowy wraz z przylegającymi do niego zabudowaniami. W ten sposób w latach 1933–1938 powstały Lager Linde (Borne Sulinowo) na północnym skraju poligonu i Lager Westfalenhof (Kłomino) – na południe od poligonu. Kompleks wojskowy otworzył oficjalne sam Adolf Hitler. Stało się to 19 sierpnia 1938 roku. Obszar dziś określany jako Borne Sulinowo w czasach niemieckich pełnił militarną rolę zaplecza poligonu. Wzniesiono tu koszary i powstała Szkoła Artylerii Wehrmachtu. Stacjonujący tu pancerny korpus odegrał kluczową rolę w czasie inwazji na Polskę w 1939 roku. Nazwa Borne Sulinowo (niem. Gross Born) pochodzi od nazwy pobliskiej cywilnej miejscowości zlokalizowanej dalej na południe. Jej mieszkańcy zostali przesiedleni, a po zabudowaniach widoczne są do dziś tylko marne pozostałości. Kiedy opuszczono Borne Sulinowo? Pytanie o opuszczenie Bornego Sulinowa pojawia się w kontekście jego powojennej historii. Po przegranej przez Niemców wojnie, wojskową infrastrukturę przejęli Sowieci. To wojskowe miasteczko kompletnie utajniono i nie znajdowało się na mapach aż do 1992 roku. Dla wojsk radzieckich Borne Sulinowo pełniło kluczową rolę – stacjonowała tu Północna Grupa Wojsk. Było to największe zgrupowanie radzieckich wojsk lądowych w PRL. W sumie liczyło 25 tysięcy osób. W skład zgrupowania wchodziły m.in. batalion czołgów, pułki artylerii, dywizjon artylerii przeciwlotniczej czy bataliony saperów i zaopatrzenia oraz brygada rakiet operacyjno-taktycznych. Po rozpadzie ZSRR wojska radzieckie były wycofywane z Polski stopniowo. Proce ten zaczął się w kwietniu 1991 roku, a zakończył w październiku 1992 roku. Po wielu latach wyłączenia Bornego Sulinowa z polskiej administracji, w tym miejscu zaczęli mieszkać cywile. W czerwcu 1993 roku oficjalnie uznano prawa miejskie. W 1995 roku w Bornem Sulinowie zamieszkało nieco ponad 1500 osób, a dzisiejsza populacja to około 5000 osób. Z czego słynie Borne Sulinowo? Borne Sulinowo słynie ze swojej militarnej historii – początkowo związane z okresem III Rzeszy, a następnie – zajęciem przez Sowietów. Z uwagi na to, że obszar ten był w rękach wojskowych, przylgnęły do niego różne mity. Spowodowane było to utajnieniem informacji na temat prowadzonej tam działalności. Zloty militarne w Bornem Sulinowie Już od dwudziestu lat w Bornem Sulinowie odbywają się Międzynarodowe Zloty Pojazdów Militarnych „Gąsienice i Podkowy”. W czasie pierwszych zlotów przyjechało kilkaset pojazdów, oprócz czołgów były to transportery opancerzone, berdeemy czy motocykle. Hasło wywoławcze zlotu wskazuje, że pojawiają się na nim nie tylko pancerniacy, ale też kawaleria w tradycyjnym tego słowa rozumieniu. Liczba uczestników waha się od 2 do 4 tysięcy osób. Zlot w 2025 roku odbędzie się w dniach 14–17 sierpnia. Jak zapewniają organizatorzy, to prawdziwa podróż w czasie, która łączy pokolenia i pozwala na bliskie spotkanie z historią. Ciekawostki na temat Bornego Sulinowa Ze względu na swoją bogatą historię Borne Sulinowo warto odwiedzić. Z tym miastem związanych jest sporo ciekawostek: Borne Sulinowo nazywano polską Atlantydą – nie figurowało na mapie, ale zamieszkiwało je 25 tys. sowieckich żołnierzy; podwodny las – w przylegającym do Bornego Sulinowa jeziora Pile można zobaczyć zatopione sosny. Sprawia to wrażenie, jakby las był zatopiony; Borne Sulinowo planem filmowym. W tym miejscu zrealizowano niezliczone filmy dokumentalne na temat historii koszar. Jednak na przykład w 2022 roku pojawili się tu filmowcy przygotowujący produkcję fabularną na temat kopalni „Wujek” i tłumienia protestów górniczych w 1981 roku w Katowicach; Borne Sulinowo było co prawdą bazą wojskową, ale pełniło też rolę stałego miejsca zamieszkania w czasach sowieckich, dlatego znajduje się też tutaj posowiecki cmentarz; architektura – w Bornem Sulinowie można zobaczyć zarówno budynki z czasów hitlerowskich, jak i sowieckich. Stan wielu z nich jest opłakany. Najbardziej okazałą budowlą jest ulegający destrukcji Dom Oficera. Wybudowano go w czasach III Rzeszy; tajne podziemia – wśród poszukiwaczy krążą opowieści na temat ukrytych przez hitlerowców tajnych podziemi w Bornem Sulinowie. Podwodne Borne Sulinowo Niezwykle ciekawym aspektem Bornego Sulinowa jest jego położenie obok jeziora Pile. Z tym akwenem wiążą się pewne historyczne zagadki. Największą jest wyspa leżąca u południowego brzegu jeziora. Przed II wojną światową nazywała się Rodberg. Co ciekawe, dziś w porównaniu do czasów wojennych jest ona zdecydowanie mniejsza. Wygląda na to, że częściowo się zapadła na kilkanaście metrów wraz z rosnącymi na niej drzewami. Ale dlaczego? Według jednej z opowieści, na wyspie znajdować się miała niemiecka baza miniaturowych okrętów podwodnych. Pod koniec wojny miano ją wysadzić w powietrze, co miało być przyczyną zatopienia części wyspy. Być może jednak to pogrążenie w odmętach wodnych nastąpiło w wyniku naturalnych procesów geomorfologicznych. Dziś jezioro stanowi wodny poligon Państwowej Straży Pożarnej. To jedyne takie miejsce na mapie naszego kraju.
Twierdza Modlin. Bronili jej Francuzi, Rosjanie i Polacy. I niedźwiedzica polarna
Twierdza Modlin odegrała istotną rolę w wojnach napoleońskich, powstaniu listopadowym, I i II wojnie światowej. A przez pewien czas broniła jej nawet niedźwiedzica polarna. Poznajcie to niezwykłe dzieło inżynierii militarnej.
Spis treści: Czym była Twierdza Modlin? Kiedy upadła Twierdza Modlin? Twierdza Modlin w filmach Ciekawostki na temat Twierdzy Modlin Czy w Twierdzy Modlin stacjonuje wojsko? Zwiedzanie Twierdzy Modlin Twierdzę Modlin można uznać za jedną z najważniejszych atrakcji turystycznych Mazowsza obok Kampinoskiego Parku Narodowego, Zamku Książąt Mazowieckich w Ciechanowie czy Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu. Wizyta w tym miejscu, przesyconym urozmaiconą historią, jest z pewnością prawdziwą gratką dla fanów historii wojskowości i fortyfikacji. Co trzeba wiedzieć o Twierdzy Modlin? Czym była Twierdza Modlin? Lokalizacja Twierdzy Modlin była starannie przemyślana. Jeszcze przed jej powstaniem na początku XVIII wieku wzbudzała zainteresowanie wojskowych. Tutaj łączy się Wisła z Narwią i Wkrą, poza tym niedaleko stąd usytuowana jest obecna stolica Polski, Warszawa. Pierwszy plan wzniesienia twierdzy w tym strategicznym miejscu mieli Rosjanie w 1791 roku. Powstał nawet jej projekt autorstwa generała Jana Pietera van Suchtelena. Jednak faktyczną budowę rozpoczęto dopiero na polecenie Napoleona Bonapartego w 1807 roku. Twierdzę Modlin najprościej zdefiniować jako szereg różnego rodzaju umocnień i budowli wzniesionych dla żołnierzy. Jest jedną z największych i najlepiej zachowanych twierdz w naszym kraju. Tworzą ją: cytadela położona na prawym brzegu Narwi, umocnione przedmościa: kazuńskie i nowodworskie, dwa łańcuchy fortów. Kiedy upadła Twierdza Modlin? Nie ma jednej odpowiedzi na to pytanie. Twierdza istniała w różnych realiach politycznych. Można więc stwierdzić, że upadała i podnosiła się do życia kilkukrotnie. Oto kluczowe momenty w jej historii. Twierdza Modlin była oblegana po raz pierwszy w 1813 roku przez Rosjan. Wówczas bronili jej żołnierze polscy i francuscy. Skapitulowano 1 grudnia. Kolejne oblężenie twierdzy miało miejsce w czasie powstania listopadowego. Wówczas przejęli ją Polacy. Jej komendantem został gen. Ignacy Ledóchowski. Modlin był w rękach powstańców prawie do końca zrywu, bo do 9 października 1831 roku, kiedy jej obrońcy skapitulowali. Na kolejne dramatyczne wydarzenia trzeba było poczekać blisko 90 lat. W czasie I wojny światowej twierdzę w błyskawicznym tempie zdobyły wojska niemieckie. Oblężenie trwało tylko od 9 sierpnia do 20 sierpnia 1915 roku. Główne walki trwały sześć dni. Rosyjskie siły były co prawda liczne (105 tys. osób), ale brakowało im odpowiedniego uzbrojenia. Już w 1920 roku Modlin ponownie uległ oblężeniu, ale tym razem wewnątrz bronili się Polacy przed wojskami bolszewików. Generał Sikorski z armią 46 tysięcy ludzi odparł atak, chociaż chwilo część fortów znalazła się w rękach wroga. Ostatnie oblężenie Modlin przeżył w 1939 roku. Wówczas twierdzy broniło 15 tys. polskich żołnierzy przed wojskami hitlerowskimi. Był to ważny punkt obrony w czasie kampanii wrześniowej. Twierdza poddała się dzień po stolicy, 29 września. Żołnierzom brakowało broni, amunicji, pożywienia i pomocy medycznej. W 1939 roku twierdza uległa bardzo poważnym zniszczeniom w wyniku nalotów bombowych i ostrzału artyleryjskiego. Twierdza Modlin w filmach Mimo że infrastruktura twierdzy była rozkradana w ostatnich dekadach, to nadal zachowało się sporo jej oryginalnych elementów. Przyciągają one filmowców i twierdza była planem dla wielu produkcji. Tutaj realizowano zdjęcia do filmów i seriali. Wśród produkcji były: „CK Dezerterzy”, „Wesele”, „Pan Tadeusz”, Pułkownik Kwiatkowski”, „1920. Bitwa Warszawska” czy „Czas honoru”. Ciekawostki na temat Twierdzy Modlin Z uwagi na bogatą historię z tą niezwykłą twierdzą związane są liczne interesujące i nierzadko zaskakujące fakty. Oto najciekawsze: na terenie fortecy znajduje się najdłuższy w Europie budynek. Jest to cytadela będąca koszarami wojskowymi. Liczy 2250 m długości; w 1919 roku twierdzy pilnowała Baśka Murmańska, czyli oswojona niedźwiedzica polarna. Przybyła do Modlina wraz z polskimi żołnierzami z polskich formacji tzw. Murmańczyków, walczących w latach 1918–1919 przeciwko bolszewikom na północy Rosji. Została zabita przez lokalną ludność po zerwaniu się z uwięzi; wewnątrz długich budynków koszarowych organizowane są cykliczne biegi na 5 km; twierdzę wzniesiono z 200 milionów cegieł; w Twierdzy Modlin zaczęła się historia polskiej Marynarki Wojennej. W 1920 roku, w czasie wojny polsko-bolszewickiej, w Modlinie stacjonowała Flotylla Wiślana. Czy w Twierdzy Modlin stacjonuje wojsko? Obecnie twierdza jest atrakcja turystyczną. Nie stacjonuje w niej dłużej wojsko. Po II wojnie światowej nadal większość obiektów zajmowało Wojsko Polskie. Jednak w 2013 roku Agencja Mienia Wojskowego sprzedała dużą część terenu twierdzy prywatnej firmie. Zwiedzanie Twierdzy Modlin Twierdzę Modlin można obecnie zwiedzać z różnymi firmami. Świadczą one usługi przewodnickie w wydzielonych terenach twierdzy. Możliwe jest też wynajęcie przestrzeni w jej ramach. Zwiedzanie to koszt kilkunastu złotych. Po części terenu można przemieszczać się bezpłatnie, jednak warto wykupić wycieczkę z przewodnikiem, który opowie o obiektach i wprowadzi tam, gdzie bez wejściówki nie jest to możliwe. Oto wybrane firmy, świadczące działalność turystyczną, działające w obrębie Twierdzy Modlin: twierdzamodlin.pl, twierdzamodlin.com/.
Polskie sztandary z 1939 r. można odkryć w bardzo dziwnych miejscach. Jeden był schowany w tapczanie
Sztandar 68. Pułku Piechoty, odnaleziony na początku marca przez sochaczewskich detektorystów, nie jest pierwszym tego typu znaleziskiem w XXI wieku. Co pewien czas polscy poszukiwacze historycznych artefaktów natrafiają na cenne artefakty. Na odnalezienie czeka jeszcze kilkadziesiąt wrześniowych sztandarów.
Spis treści: „Obowiązkiem jest strzec sztandaru” Ukryte, ale gdzie? Przemycony do Londynu Sztandar w tapczanie Ta wiadomość zelektryzowała 10 marca 2025 roku wszystkich interesujących się historią wojskowości, a przede wszystkich tych zainteresowanych kampanią polską 1939 roku. Sochaczewska Grupa Odkrywców Historii odkryła sztandar jednej z jednostek Wojska Polskiego walczących w połowie września 1939 w bitwie nad Bzurą. Początkowo przypuszczano, że jest to sztandar 37. Łęczyckiego Pułku Piechoty, rozbitego w okolicach znalezienia sztandaru. Jednak koniec końców okazało się, że ukryty w kance od mleka płat należał do wielkopolskiego 68. Pułku Piechoty z Wrześni. Sztandar, który znaleziono na łące obok zabudowań gospodarczych pod Iłowem niedaleko Sochaczewa, spoczywał w ziemi na niewielkiej głębokości, pieczołowicie zabezpieczony w bańce po mleku. Niestety, upływ czasu – od ukrycia sztandaru minęło już 86 lat – spowodował, że bańka skorodowała. Do jej wnętrza dostała się woda, która mocno nadwyrężyła ten najważniejszy dla każdej jednostki wojskowej znak. Obecnie w Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, do którego dostarczono znalezisko, trwają pracę konserwatorskie, mające na celu zabezpieczenie sztandaru przed dalszym zniszczeniem. A także, jeżeli to możliwe, jak najwierniejsze odtworzenie jego pierwotnego wyglądu. „Obowiązkiem jest strzec sztandaru” Trzeba pamiętać, że we wrześniu 1939 roku żołnierze Wojska Polskiego czynili wszystko, aby sztandar pułku nie dostał się w ręce wroga, ponieważ taki obrót sprawy okrywał hańbą daną jednostkę. W XX wieku zdarzały się, także w Polsce podczas wojny polsko-bolszewickiej, przypadki rozwiązywania pułków, których sztandar dostał się w ręce wroga. Nawet teraz, na oficjalnej stronie Wojska Polskiego można przeczytać: „Obowiązkiem żołnierza jest bronić i strzec sztandaru jednostki wojskowej. W razie utraty sztandaru wskutek słabości ducha bojowego, jednostka wojskowa ulega rozformowaniu”. Podczas wojen napoleońskich polski pułk Lansjerów Nadwiślańskich, nazywany przez przeciwników „los infernos picadores” (piekielnymi lansjerami), stracił sztandar w trakcie kampanii hiszpańskiej. Dopiero rozbicie angielskiej brygady piechoty i zdobycie przez ten pułk pięciu brytyjskich sztandarów regimentowych w czasie bitwy pod Albuerą zmazało hańbę z polskiej jednostki. Ukryte, ale gdzie? Można zadać pytanie, jak to się stało, że dopiero po tylu latach odnaleziono – i to przypadkiem – tak ważny dla każdego pułku artefakt? Trzeba pamiętać, w jakich okolicznościach ukrywano we wrześniu i październiku 1939 roku polskie sztandary. Przeważnie czyniono to w potężnym stresie, podczas ostrzału wroga. Nierzadko w okrążeniu, w skrajnych sytuacjach bez wyjścia, w obliczu rychłej porażki i poddania się oddziałom nieprzyjaciela, sztandar palono lub rozcinano. Do ukrycia sztandaru wyznaczano osoby pewne. Wtajemniczonych było niewielu, często osoby te ginęły w wyniku dalszych działań wojennych lub podczas okupacji. Po wojnie lata stalinizmu także nie sprzyjały w ujawnianiu miejsc ukrycia sztandarów. Dopiero po 1956 roku rozpoczęto szersze poszukiwania ukrytych znaków pułków. Jednak wtedy często zdarzało się, że osoby, które np. brały udział w zakopywaniu sztandarów w 1939 roku nie potrafiły wskazać miejsca ukrycia. Zmieniał się krajobraz, pamięć szwankowała, nie pomagał także stres towarzyszący wrześniowym wydarzeniom. Przemycony do Londynu Odkryte po wojnie sztandary w znakomitej większości trafiły do Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie. Jednak zdarzało się, że byli żołnierze nie chcieli. aby ich znak pułkowy trafił do instytucji zarządzanej przez władze PRL-u. Przemycali pamiątki pułkowe, w tym sztandary, na Zachód. Tak stało się na przykład ze sztandarem 14. Pułku Ułanów Jazłowieckich. Przechowany w czasie wojny przez osoby prywatne, został w 1959 r. przemycony do Londynu. Do tej pory znajduje się w zbiorach Instytutu Polskiego im. gen. Władysława Sikorskiego. Sztandar ten, udekorowany za wojnę polsko-bolszewicką Krzyżem Orderu Wojennego Virtuti Militari, jest bohaterem jednego z najbardziej bohaterskich i wzruszających momentów kampanii polskiej 1939 r. 19 września 14. Pułk Ułanów przeprowadził jedną z najbardziej znanych szarż polskiej kawalerii w 1939 r., kiedy to przebił się pod Wólką Węglową przez linie wroga do oblężonej Warszawy. Tak opisywał ten moment gen. Juliusz Rómmel, dowódca armii „Warszawa”: „Pułk ruszył galopem, szwadron za szwadronem. Już na przodzie 3. szwadron znikł za zabudowaniami, pozostawiając za sobą tumany kurzu. Równocześnie słychać straszliwą strzelaninę, a potem przeciągłe i potężne »hurra«. Niemcy bronili się rozpaczliwie (...) Poległ dowódca szwadronu Walicki (...), zginęło wielu ułanów, ale droga do Warszawy została otwarta (...). Trzeba tez opisać i podkreślić bohaterski wyczyn kpr. Mieczysława Czecha z 1. szwadronu. (...) W największym ogniu padł podsztandarowy, zabity na miejscy [od autora: był ranny]. Niemcy rzucili się na sztandar. Kpr. Czech, który galopował obok, osadził swego konia, zebrał pobliskich ułanów swego plutonu, odbił sztandar pułkowy niemieckim piechurom, którzy zostali porąbani i pokłóci, i uniósł go do Warszawy”. Sztandar w tapczanie Do tej pory nieznane są losy wielu znaków wrześniowych pułków. Co kilka lat pojedyncze sztandary zostają, czasami zupełnie przypadkowo, odnalezione. Tak wyglądały np. losy dwóch sztandarów pułków kawalerii, które zostały odkryte w XXI wieku. W 2008 roku podczas powiększania grobowca rodziny Suzinów na warszawskich Powązkach odnaleziono metalową tuleję, w której ukryty był sztandar 6. Pułku Ułanów Kaniowskich. Sztandar 5 sierpnia 2008 roku przekazano do Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, gdzie został poddany między innymi zabiegom dezynfekcji i odgrzybiania. Dopiero w kwietniu 2009 roku wydobyto płat sztandaru z tulei i poddano dalszym zabiegom konserwatorskim. View Gallery on the source website W 2019 roku, dzięki staraniom Fundacji Wolność i Demokracja, odnaleziony został sztandar 4. Pułku Ułanów Zaniemeńskich, zakopany na rozkaz dowódcy pułku 27 września 1939 r. w okolicach Medyki. Poszukiwania sztandaru, podjęte przez pracowników Muzeum Wojska Polskiego na początku 70. XX nie przyniosły skutku. Dopiero po 80 latach mocno zniszczony sztandar został przekazany do muzeum. Tym samym był to 23. odnaleziony sztandar polskiej kawalerii z 40, które rozpoczęły szlak bojowy w 1939 roku. Pięć zostało w obliczu przejęcia przez wroga zniszczonych, losy 12 dalej są niewiadome. Na koniec warto jeszcze przytoczyć historię absolutnie przypadkowego odnalezienia sztandaru 20. Pułku Ułanów im. Króla Jana III Sobieskiego. Sztandar, który uważano za zniszczony, został odnaleziono w 1965 roku. I to tylko dlatego, że wałek do tapczanu, w którym był ukryty, nie zmieścił się do pojemnika na śmiecie. Sztandar w czasie kampanii polskiej 1939 roku został przez żołnierzy pułku przebranych za kolejarzy dostarczony do Warszawy, gdzie ukryto go w domu przy ulicy Rymarskiej. Niestety, dom ten został pod koniec września podczas niemieckiego bombardowania całkowicie zniszczony i sztandar uznano za stracony. View Gallery on the source website Okazało się jednak, że sztandar został na początku okupacji odnaleziony w ruinach i dla bezpieczeństwa zaszyty w wałku do tapczanu w kamienicy przy ul. Poznańskiej. Przetrwał tam okupację i Powstanie Warszawskie, po którym rodzina zamieszkująca ten adres została wywieziona. Po wojnie w domu tym zamieszkała Helena Janiak, która wałek znalazła na podwórzu. Po 20 latach używania postanowiła go wyrzucić. Ponieważ nie zmieścił się do śmietnika, przecięła go na pół i wtedy odkryła ukryty w wałku sztandar. Sztandar został w Muzeum Wojska Polskiego poddany renowacji i naprawie, tak że przecięcie jest obecnie prawie niewidoczne. Jak widać po historii z 1965 roku, a także tej sprzed kilkunastu dni, cały czas możemy liczyć na dalsze odkrycia ukrytych czy też zakopanych sztandarów. Kilkadziesiąt z nich, ukrytych w miejscach bojów polskich pułków we wrześniu i październiku 1939 roku wciąż czeka na swój czas.
Bolesław Wieniawa-Długoszowski: ostatni ułan i pierwszy bon-vivant II Rzeczypospolitej
Bolesław Wieniawa-Długoszowski z wykształcenia był lekarzem. Z zawodu – oficerem i dyplomatą. Obdarzonym doskonałą prezencją miłośnikiem koni, mocnych trunków i pięknych kobiet. Prawdziwą duszą towarzystwa. Adiutantem Piłsudskiego. Do tego bohaterem niezliczonych anegdot, które sobie w przedwojennym towarzystwie opowiadano. Wiele z nich było zmyślonych, jednak te zdarzenia, które miały miejsce naprawdę, a także barwna osobowość kawalerzysty, wszystkie czyniły prawdopodobnymi.
Spis treści: Wieniawa-Długoszowski i Piłsudski Kariera w kawaleryjskim stylu Barwny okres „Ziemiańskiej” Wieniawa-Długoszowski jako dyplomata i polityk W osobie Bolesława Wieniawy-Długoszowskiego łączyły się sprzeczności. Przejawiał wielkie zamiłowanie do wojska i kawalerii, z powodu którego został oficerem. Ale był on także człowiekiem wysokiej kultury, niedoszłym malarzem i – tu już bardziej praktykującym – poetą. Przede wszystkim jednak charakteryzował go ogromny apetyt na życie. Na świat przyszedł 22 lipca 1881 r. w Maksymówce koło Stanisławowa, w szlacheckiej rodzinie pieczętującej się herbem Wieniawa. Mimo artystycznych zainteresowań pod wpływem rodziny skończył medycynę na Uniwersytecie we Lwowie. Tam poznał wiele osób z lwowskiego środowiska artystycznego. Po raz pierwszy się ożenił ze śpiewaczką Stefanią Calvas i wyjechał wraz z żoną do Berlina, gdzie rozpoczął studia malarskie. Potem małżonkowie przenieśli się do Paryża. Nad Sekwaną Długoszowski pisał wiersze, tłumaczył francuską poezję, np. Baudelaire’a, i ogólnie nasiąkał światem cyganerii. Znajdowało to wyraz także w jego wyglądzie. Nosił bowiem długie włosy, czarną pelerynę i inne elementy stroju zdradzające dekadencko nieszablonowy stosunek do rzeczywistości. Radykalną zmianę w jego życiu spowodowało spotkanie z Józefem Piłsudskim. Wieniawa-Długoszowski i Piłsudski Przyszły marszałek Polski w 1914 r. przyjechał do Paryża, by wygłosić odczyt i zachęcać przebywających tam Polaków do niepodległościowej aktywności. Właśnie wtedy poznał go Długoszowski. I pod jego wpływem postanowił radykalnie zmienić swoje życie. Rozwiódł się z żoną, z którą w pełnej pokus stolicy Francji mocno się oddalili, i wrócił do kraju. Zapisał się na kurs Strzelca i trafił do słynnej Pierwszej Kompanii Kadrowej, która wyruszyła z Krakowa do Królestwa Polskiego. Wykazał się odwagą i talentami organizacyjnymi, co zaowocowało stanowiskiem adiutanta Piłsudskiego. Za udział w walkach został odznaczony krzyżem Virtuti Militari. Po kryzysie przysięgowym w 1917 r., kiedy przyszłego naczelnika państwa internowano w Magdeburgu, Długoszowski został wcielony do armii austriackiej. W 1918 r. zdezerterował i udał się na tereny ogarniętej rewolucyjnym chaosem Rosji, z powierzonymi mu przez Edwarda Rydza-Śmigłego zadaniami natury wywiadowczej. Po licznych perturbacjach i przygodach w sienkiewiczowskim stylu, aresztowany przez Czeka, sowiecką policję polityczną, wylądował w końcu w moskiewskim więzieniu na Tagance. Został stamtąd zwolniony dzięki znajomościom i wstawiennictwu. Kluczowe okazały się starania i kontakty poznanej w Paryżu Bronisławy Berenson. (Jej mężem był Leon Berenson, adwokat Feliksa Dzierżyńskiego w procesach za czasów caratu). Ostatecznie Wieniawa przedarł się do Warszawy, gdzie trafił kilka dni przed zwolnionym z Magdeburga Piłsudskim. Teraz kariera w odradzającej się Polsce stała przed nim otworem. Tu trzeba wspomnieć, że Bronisława Berenson rozwiodła się z mężem i wyszła za Bolesława. Aby móc zawrzeć to małżeństwo, przeszedł on na protestantyzm (podobnie zresztą jak, z tego samego powodu, marszałek Piłsudski). Kariera w kawaleryjskim stylu Z pierwszej wojny światowej Wieniawa-Długoszowski wyszedł z tytułem rotmistrza. Na początku 1920 r. został majorem, a kilka miesięcy później podpułkownikiem – i przestał pełnić funkcję adiutanta Piłsudskiego. Brał udział w zajęciu Wilna i bitwie warszawskiej. W 1926 r. awansowano go na dowódcę I pułku szwoleżerów. To odpowiadało jego osobowości i zaspokajało kawaleryjskie ambicje. Był bowiem naprawdę doskonałym jeźdźcem (w czasie wojny nie wahał się podejmować naprawdę straceńczych misji). No i fantazję miał iście ułańską, co w połączeniu z urokiem osobistym oraz rozległymi kontaktami w kręgach władzy i środowisku artystycznym czyniło zeń doskonałego i pożądanego kompana do hulaszczej zabawy. A Wieniawa ochoczo z tej sytuacji korzystał. Jemu wolno było więcej niż innym wojskowym. W 1928 r. Piłsudski mianował go dowódcą garnizonu warszawskiego (co wszakże oznaczało wyraźne ograniczenia dla jego ulubionego trybu życia). W latach 1932–1938 piastował funkcję dowódcy II dywizji kawalerii. Karierę wojskową skończył w 1938 r. w stopniu generała dywizji właśnie. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/03/640px-JozefPilsudskiipor.BoleslawWieniawa-DlugoszowskiwbramiehoteluBruhlowskiego22-205-2-a9d3faf.jpg" width="640" height="462" alt="640px-Józef_Piłsudski_i_por._Bolesław_Wieniawa-Długoszowski_w_bramie_hotelu_Brühlowskiego_(22-205-2)" title="640px-Józef_Piłsudski_i_por._Bolesław_Wieniawa-Długoszowski_w_bramie_hotelu_Brühlowskiego_(22-205-2)" /> Barwny okres „Ziemiańskiej” Słynne półpiętro w kawiarni Mała Ziemiańska na ul. Mazowieckiej 12 w Warszawie było chyba najważniejszym w dwudziestoleciu międzywojennym miejscem spotkań warszawskiej inteligencji artystycznej. Przy stoliku Skamandrytów oprócz Tuwima, Lechonia, Wierzyńskiego czy Boya-Żeleńskiego można było zobaczyć także Wieniawę-Długoszowskiego. Wśród panów we frakach występował zawsze w mundurze, z ostrogami na butach. Dla zabawy pisał fraszki i teksty piosenek, które zyskiwały ogromną popularność. Czasami robił to na poczekaniu. Powodzenie u płci pięknej gwarantowała mu aparycja, towarzyska pozycja i sława bon-vivanta. I chociaż plotkowano o jego niezliczonych miłosnych podbojach, zachowywał w tym względzie dżentelmeńską dyskrecję. Na punkcie kawaleryjskiego honoru również był czuły. Mimo iż w 1920 r. pojedynki zostały oficjalnie zakazane, Wieniawie-Długoszowskiemu zdarzało się wysłać sekundantów do ludzi, którzy owemu honorowi uchybili. Przykładem jego ułańskiej fantazji niech będzie szeroko powtarzana anegdota, jak to po pewnej przehulanej nocy wracał do domu trzema dorożkami: w jednej jechały jego rękawiczki, w drugiej szabla, a w trzeciej on sam. Wieniawa-Długoszowski jako dyplomata i polityk Piłsudski powierzał swojemu ulubieńcowi misje dyplomatyczne. Na przykład w 1921 r. Wieniawa-Długoszowski został attaché wojskowym w Rumunii, przygotowując sojuszniczą współpracę między obu krajami. W 1938 r. natomiast objął funkcję ambasadora w Rzymie. Po wybuchu II wojny światowej we wrześniu 1939 r. prezydent Mościcki ewakuujący się z kraju przez Rumunię został tam internowany. W tej sytuacji, aby zachować ciągłość władzy, na swojego następcę „na wypadek opróżnienia urzędu przed zawarciem pokoju” mianował gen. Wieniawę-Długoszowskiego. Z powodu dezaprobaty mocarstw, przede wszystkim Francji, i niechęci gen. Władysława Sikorskiego, Wieniawa zrzekł się tytułu do tej godności. Prezydentem ostatecznie został Władysław Raczkiewicz. Gdy w 1940 r. Polska zerwała stosunki dyplomatyczne z Włochami, Wieniawa przez Portugalię udał się do Stanów Zjednoczonych. Gen. Władysław Sikorski, premier rządu na uchodźstwie i naczelny wódz Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, nie zamierzał korzystać z jego usług i pomijał go przy obsadzie odpowiedzialnych stanowisk. W 1942 r. Wieniawa dostał propozycję objęcia funkcji ambasadora na Kubie. Nie przyjął jej jednak, widząc w tym próbę odstawienia go na boczny tor i odsunięcia od spraw i wydarzeń ważnych dla kraju. W 1942 r. wypadł z tarasu na 5 piętrze budynku w Nowym Jorku. Czy może raczej wyskoczył. Najprawdopodobniej było to bowiem samobójstwo wywołane rozgoryczeniem sytuacją osobistą i losem okupowanego kraju. W roku 1990 urna z prochami generała została sprowadzona do Polski i złożona w grobie na cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Nasz autor Sławomir Borkowski Jestem sekretarzem redakcji magazynu National Geographic Polska związanym z tym pismem od chwili jego debiutu na polskim rynku, a okazjonalnie także wydawcą serwisu national-geographic.pl. Ukończyłem polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim oraz finanse w Wyższej Szkole Bankowości. Moje zainteresowania? Historia, geopolityka i literatura. Relaksuję się w ogrodzie, której to pasji od lat poświęcam mnóstwo wolnych chwil. Szczególnie dumny jestem z odpornej na niestabilność środowiska rozległej rabaty preriowej.
Bezzałogowy wojskowy prom kosmiczny X-37B powrócił na Ziemię. Co robił na orbicie?
W Vandenberg Space Force Base wylądował niewielki prom kosmiczny. Tajemniczy wahadłowiec X-37B należy do amerykańskich Sił Kosmicznych. Z powodzeniem wykonał swoją siódmą misję. Do czego może służyć armii tego typu obiekt?
W tym artykule: Bezzałogowe wahadłowce w kosmosie Do kosmicznych eksploracji nie potrzeba ludzi (na pokładzie) Jak działają promy kosmiczne? Co warto o nich wiedzieć? Armie mają własne satelity szpiegowskie, a potęga wielu firm oferujących zobrazowania satelitarne wyrosła właśnie na współpracy z wojskiem. Pierwszą amerykańską służbą wojskową, która badała potencjał satelitów już w 1946 roku, czyli na 11 lat przed startem Sputnika 1, była marynarka wojenna. Temat podchwyciły Siły Powietrzne. Na przełomie lat 50. i 60. ubiegłego wieku poleciły RAND Corporation zbadanie wykonalności systemów satelitarnych i związanych z nimi pojazdów nośnych. Bezzałogowe wahadłowce w kosmosie Wynikiem tych badań był tzw. Weapon System 117L, w ramach którego prowadzono pierwsze testy związane z obserwacją z kosmosu. Sowieci również nie próżnowali i rozbudowali tajny wojskowy program Almaz, który zakładał wystrzelenie pierwszych stacji orbitalnych. Należy też dodać, że GPS, czyli Globalny System Pozycjonowania, był tworzony na potrzeby wojska. Dopiero po pewnym czasie część danych udostępniono użytkownikom cywilnym. To wszystko pokazuje, że technologie kosmiczne od samego początku były nierozerwalnie związane z wojskowością, a ich cywilny wymiar to jedynie naukowy czubek góry lodowej. I jak to z górą lodową bywa, wciąż niewiele wiemy o tym, co tak naprawdę znajduje się poniżej linii wody. Bo o tym, że armia USA dysponuje własnym wahadłowcem, Amerykanie dowiedzieli się w 2017 roku przypadkiem. Wówczas jeden z takich samolotów wracał na Ziemię i wywołał tak głośny huk, że mieszkańcy Florydy dzwonili do służb ratunkowych z pytaniem, gdzie doszło do eksplozji. To spowodowało, że Siły Powietrzne zdecydowały o ujawnieniu danych o wahadłowcu. W mediach pojawiły się zdjęcia tego niewielkiego samolotu kosmicznego. Okazało się jednak, że to lądowanie nie było pierwszym, a promy są w użytku od 2010 roku. Do kosmicznych eksploracji nie potrzeba ludzi (na pokładzie) Wahadłowce, za których budowę odpowiada Boeing, noszą nazwę Orbital Test Vehicle lub Boeing X-37. Początkowo, w latach 1999–2004 projekt był rozwijany przez NASA jako model NASA X-37. Przewidziano budowę dwóch statków: ALTV (Approach and Landing Test Vehicle) i OV (Orbital Vehicle). Pierwszy służył do testów w powietrzu, niestety drugiego nie wykonano. W 2004 r. program został przekazany do Defense Advanced Research Projects Agency (DARPA), która kontynuowała prace z testami ALTV. Natomiast projekt orbitera stał się punktem wyjścia do projektu modelu X-37B, który był realizowany od 2006 roku przez amerykańskie Siły Powietrzne. Do tej pory kosmiczny departament Sił Powietrznych, a aktualnie już Siły Kosmiczne, z powodzeniem wykonały siedem misji X-37B, OTV-1 do OTV-7. Wszystkie wystartowały z Cape Canaveral Air Force Station na Florydzie, począwszy od pierwszego startu 22 kwietnia 2010 roku. OTV-1 do OTV-3 oraz OTV-7 wylądowały w Vandenberg Air Force Base w Kalifornii, podczas gdy OTV-4 do OTV-6 wylądowały w Kennedy Space Center na Florydzie. W ciągu pięciu ukończonych misji X-37B spędził łącznie 2 865 dni na orbicie. Z powodzeniem sprawdzał technologie wielokrotnego użytku, ponownego wejścia i lądowania X-37B,pozwalając na przeprowadzenie szeregu eksperymentów na orbicie. Obecna misja, OTV-7, została wystrzelona na rakiecie SpaceX Falcon Heavy. Jak działają promy kosmiczne? Co warto o nich wiedzieć? Wahadłowiec po umieszczeniu na orbicie jest zasilany energią słoneczną, podobnie jak Międzynarodowa Stacja Kosmiczna. W trakcie misji OTV-6 prom wyniósł moduł serwisowy z eksperymentami Laboratorium Badawczego Marynarki Wojennej, Akademii Sił Powietrznych USA i innych podmiotów. Wśród eksperymentów znalazł się m.in. satelita FalconSat-8, który został zaprojektowany i zbudowany przez kadetów Akademii we współpracy z Laboratorium Badawczym Sił Powietrznych. Satelita został pomyślnie uruchomiony w październiku 2021 r. i nadal pozostaje na orbicie. Inny eksperyment badał wpływ, jaki może mieć promieniowanie kosmiczne na nasiona. Szczegóły misji OTV-7 nie są jeszcze znane. Do tej pory należące do wojska bezzałogowe promy kosmiczne przeleciały już ponad dwa miliardy km i łącznie spędziły w kosmosie 3 774 dni. Dodajmy, że nie tylko Amerykanie używają wahadłowców. Własny prom kosmiczny mają również Chińczycy. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
W Borach Tucholskich odkryto obozowisko partyzantów AK. „Wyglądało jak kapsuła czasu”
Broń i inne liczne zabytki z czasów II wojny światowej znaleźli na terenie Wdeckiego Parku Krajobrazowego w Borach Tucholskich pracownicy parku i wolontariusze. Miejsce to „wyglądało jak kapsuła czasu” – relacjonują odkrywcy.
Spis treści: Okoliczności odkrycia – łut szczęścia Kapsuła czasu z II wojny światowej Obozowisko opuszczone w pośpiechu. Zabytki i ich dalsze losy Było to obozowisko należące do oddziału Armii Krajowej, dowodzonego przez kpt. Alojzego Bruskiego ps. „Grab”. Oddział „Świerki 101”, bo taką nosił nazwę, działał w ramach zgrupowania Inspektoratu Bydgoskiego Armii Krajowej. Był to jeden z najliczniejszych i najaktywniejszych bojowo oddziałów Armii Krajowej, działających na Pomorzu w czasie okupacji. Bruski był bardzo sprawny w działaniu. Przeprowadził wiele udanych akcji przeciwko niemieckim okupantom. Rozpoznał też stanowiska wyrzutni pocisków V1 i rakiet V2 w rejonie Wierzchucinka. Okoliczności odkrycia – łut szczęścia – Można powiedzieć, że odkrycie obozu było na poły przypadkowe i na poły zamierzone. Naszym celem nie było odkrycie samego obozu, lecz poszerzenie wiedzy na temat przeszłości terenu objętego granicami Parku – przekazał National Geographic Polska jeden z odkrywców, Mateusz Sosnkowski, archeolog z Wdeckiego Parku Krajobrazowego. Przed wyruszeniem w teren badacze przeanalizowali zobrazowania uzyskane z LiDARU-u, czyli lotniczego skanowania laserowego. W jednym miejscu dostrzegli coś, co uznali za możliwe ziemianki z czasów II wojny światowej. Było w nich jednak coś zagadkowego – nie sprawiały wrażenia, że zostały wykonane przez regularne jednostki wojskowe. Badacze złapali trop i udali się w teren. Mateusz Sosnowski odpowiadał za wytypowanie obszaru do badań. W terenie wspierał go archeolog Olaf Popkiewicz. Kapsuła czasu z II wojny światowej – Najbardziej zaskoczyło nas to, że miejsce to, po 80 latach, wyglądało jak kapsuła czasu. Przez cały ten czas nikt przed nami nie prowadził tam żadnych poszukiwań – opowiada Sosnowski. Przed badaczami stanął cały zachowany obóz partyzancki Armii Krajowej, opuszczony w pośpiechu przed nachodzącymi niemieckimi żołnierzami. – Jest to niezwykle cenne źródło do poznania codziennego życia w takich miejscach. Zaryzykuję stwierdzenie, że w tej chwili jest to jedyne tak dobrze zachowane takie miejsce w naszym kraju – podkreślił Sosnowski. Co prawda Bruskiemu udało się uciec, to później nie miał szczęścia. Został stracony z polecenia władz komunistycznych w 1946 roku. W wyniku interwencji Bolesława Bieruta, wyrok więzienia zamieniono na karę śmierci. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/01/medalikpolaczone-75ae62b.jpg" width="3407" height="1916" alt="Medalik (rewers i awers) przedstawiający Anioła Stróża oraz wizerunek Św. Rodziny, należący prawdopodobnie do kpt. Alojzego Bruskiego" title="Medalik (rewers i awers) przedstawiający Anioła Stróża oraz wizerunek Św. Rodziny, należący prawdopodobnie do kpt. Alojzego Bruskiego" /> Zdaniem archeologa do tej pory, poza relacjami członków tego oddziału AK oraz osób związanych z działalnością konspiracyjną w czasie II wojny światowej, nie posiadaliśmy żadnych materialnych przedmiotów, które można by bezpośrednio powiązać z działalnością tych partyzantów. Skąd pewność, że to obozowisko należące do oddziału Bruskiego? Jak mówi Sosnowski, relacje członków oddziału były bardzo precyzyjne, dlatego nie może być mowy o pomyłce. W relacjach partyzantów przewija się miejsce w pobliżu łąk o nazwie Gzelowe, jako miejsce tego obozu i Dębia Góra. Opuszczono je w nocy pomiędzy 29 a 30 grudnia 1944 roku. Miejsce, które odkryli badacze, znajduje się dokładnie pomiędzy Dębią Górą a Gzelowym. – Co więcej, w obozie odkryliśmy depozyt amunicji pochodzenia radzieckiego (amunicja do Mosina), którą partyzanci mogli otrzymać tylko w drugiej połowie 1944 roku z rąk radzieckich dywersantów, zrzuconych na te tereny w połowie 1944 roku – tłumaczy Sosnowski. Obozowisko opuszczone w pośpiechu. Zabytki i ich dalsze losy Na podstawie odkrytych przedmiotów badacze stwierdzili, że osoby przebywające w tym miejscu musiały je opuścić w dużym pośpiechu. Porzucono nawet pistolety i karabiny. Odkrywcy natknęli się też na przedmioty osobiste i codziennego użytku. Gdzie trafią zabytki? – W tej chwili zabytki odkryte w trakcie prowadzonych badań znajdują się w konserwacji i opracowaniu przez Wdecki Park Krajobrazowy. Nie ukrywam, że są to niezwykle cenne pamiątki przeszłości dla terenu Pomorza i Borów Tucholskich. Docelowo chcielibyśmy, żeby przedmioty pozostały na miejscu, we Wdeckim Parku Krajobrazowym, ale to już będzie zależało od decyzji Kujawsko-Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Ze strony Parku postaramy się dochować wszelkich starań, żeby tak się stało – przekazał National Geographic Polska Sosnowski. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Ściana wody. Relacja z wędrówki wzdłuż strefy zdemilitaryzowanej w Korei Południowej
Niewiele osób wie, że Koreę Południową i Północną oddziela nie tylko ogrodzenie, ale częściowo również „ściana” wody. Ten opustoszały i dziewiczy rejon odwiedził Paul Salopek. Oto jego relacja.
Spis treści: „Wybuchowa” turystyka w Korei Południowej Nieznane oblicze strefy zdemilitaryzowanej (DMZ) Najbardziej wysunięte przyczółki Korei Południowej i ich zrelaksowani mieszkańcy Przykurzona linia frontu Strefa zdemilitaryzowana, Korea Południowa, 37° 47’ 20” N, 126° 29’ 19” E Gigantyczną połać bezludnego terenu oddzielającego Koreę Południową od Północnej można opisać następująco: Ostatnia zimnowojenna granica świata skończyła w tym roku 71 lat. Zmaterializowała się w 1953 r., gdy zarówno Seul, jak i Pjongjang, pogodziły się z faktem, że konflikt, która pochłonął 2,5 mln istnień ludzkich, skończył się impasem. Oficjalnie oba kraje pozostają w stanie wojny. Rozległa strefa zdemilitaryzowana (określana niekiedy angielskim skrótem DMZ) ciągnie się przez długich 248 km gór, dolin, opustoszałych wsi i gospodarstw. Oddziela od siebie wrogie armie pasem szerokim na cztery bezludne kilometry. „Wybuchowa” turystyka w Korei Południowej Tę umocnioną granicę odwiedza co roku ok. 1,2 mln turystów. Na każdego z nich przypada średnio jedna mina – po obu stronach strefy rozmieszczono ponad milion ukrytych ładunków wybuchowych, by wybić przeciwnikowi z głowy próby inwazji. W potyczkach stoczonych w DMZ w ciągu kilkudziesięciu lat zginęło łącznie ok. 800 żołnierzy północno- i południowokoreańskich, a także amerykańskich; USA są sojusznikiem Korei Południowej. W 1996 r., po niełatwych negocjacjach, grupa weterynarzy z Korei Południowej uratowała północnokoreańską krowę, która utknęła na rzecznej wyspie w strefie zamkniętej. Incydent ten ujawnia mało znaną prawdę o DMZ – częściowo składa się ona z wody. Nieznane oblicze strefy zdemilitaryzowanej (DMZ) Na odcinku 67 km, od betonowego wału przeciwpowodziowego na północ od Seulu aż po brzegi Morza Żółtego, oba kraje mierzą się wrogimi spojrzeniami ponad mulistymi wodami rzeki Han-gang, rozlewającymi się szeroko w rozległym estuarium, a potem rozpływającymi w słonych falach. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/11/4-IMG7850-507a247.jpg" width="4032" height="3024" alt="Ogrodzona natura: DMZ, czyli strefa zdemilitaryzowana między dwiema Koreami, przez ostatnie 71 lat była w niewielkim stopniu zagospodarowana przez człowieka. Zdziczała, stanowi de facto obszar chroniony." title="Ogrodzona natura: DMZ, czyli strefa zdemilitaryzowana między dwiema Koreami, przez ostatnie 71 lat była w niewielkim stopniu zagospodarowana przez człowieka. Zdziczała, stanowi de facto obszar chroniony." /> Jako że ludzie nie mają wstępu do strefy zdemilitaryzowanej, nie jest wykluczone, że ujście Han-gang należy do najbardziej dziewiczych na świecie. Brzegów nie kalają tu porty ani fabryki, na frontowych wodach nie kołysze się ani jeden prom, boja nawigacyjna czy rybacka łódka. Krwawy konflikt sprawił, że cały rzeczny ekosystem trwa zastygły poza czasem. Na osuchach, gdzie od dekad nie postała podeszwa kalosza, zagrożone wyginięciem warzęchy małe polują na cefale. Wśród trzcin aż roi się od jelonkowców błotnych. A cały ten mulisty raj można podziwiać zza rzędów wież strażniczych, płotów pod napięciem, pól minowych i zasieków z drutu żyletkowego. Najbardziej wysunięte przyczółki Korei Południowej i ich zrelaksowani mieszkańcy Wraz z mym koreańskim towarzyszem przemierzałem te zaciszne rozlewiska przez trzy upalne, letnie dni. Czułem się, jakbym brnął przez krainę nakrytą szklaną kopułą – parną muzealną dioramę. – Jestem jedną z ostatnich, którzy tu zostali – stwierdziła 85-letnia Song Yoon-Yeo, emerytowana rolniczka z zapyziałej wioseczki na wyspie Ganghwa w ujściu Han-gang. – Wszyscy wyjechali do Seulu. Song przykucnęła pod dziką jabłonią i przy studni prała ubrania. Nie robiło na niej wrażenia, że w zasięgu wzroku ma Koreę Północną – wrogie państwo uzbrojone w głowice atomowe i rządzone przez dyktatora, który wytruł ponoć swoich krewnych. Skarżyła się na zwyczajne problemy. Migracja do miast pustoszyła koreańską prowincję, a dostęp do usług publicznych stawał się coraz gorszy. Ale były i dobre wieści: niedawno w okolicy otworzyła się kawiarnia. – Jeszcze kilka lat temu nie wiedzieliśmy, co to kawa – przyznała Song. Mieszkańcy Cho-Gang Ri, innej nadrzecznej wsi, upierali się wręcz, że życie tuż obok najmocniej ufortyfikowanej i najpilniej strzeżonej granicy na Ziemi to w gruncie rzeczy najbezpieczniejsze, co może człowieka spotkać. – Ludzie zamartwiają się, co będzie, jeśli znów wybuchnie wojna. Ale tutaj nikt nie wierzy, by to było możliwe – przekonywał Jang Youngchul, który handluje ryżem. – A nawet jeśli, to wiesz co? Oba kraje odpalą rakiety wycelowane w swoje stolice. Nasza wieś jest tak mała, że nikt nie zwróci na nią uwagi. Tak jak niemal cała południowokoreańska prowincja, Cho-Gang Ri sprawiała wrażenie na wpół opustoszałej. Jang roztaczał jednak wizję złotych czasów, jakie nastaną po zjednoczeniu Korei. Wyobrażał sobie rzekę Han-gang jako szlak handlowy. A póki co, dodał, poletka wzdłuż strefy zdemilitaryzowanej są idealnymi działkami dla znerwicowanych mieszczuchów z Seulu. Wytyczony wzdłuż DMZ „szlak pokoju” dostarcza im podobno relaksu. Przykurzona linia frontu W niewyobrażalnym skwarze maszerowaliśmy nim przez wiele dni. Nie spotkaliśmy żywej duszy. View Ediplayer on the source website Obserwowaliśmy za to szramę rozcinającą Półwysep Koreański na swoje, gdzie 1 220 000 żołnierzy stacjonuje wzdłuż dziczejącego pasa ziemi. Zamaskowane koszary nad Han-gang poszarzały i pokryły się kurzem. Z wież strażniczych sterczały umundurowane manekiny, też wyblakłe od słońca. Trudno było nie wyobrażać sobie podobnego bezruchu na północnokoreańskim brzegu, gdzie w skwarze pobłyskiwały ciche, zielone wzgórza. Nad rzeką, niczym konfetti, unosiły się stada czapli. – Przejdź się dowolną ulicą w Seulu i zapytaj kogokolwiek przed czterdziestką, jak często myśli o Korei Północnej albo o strefie zdemilitaryzowanej – radził Lee Junseok, wydawca czasopisma popularnonaukowego i mój tyczkowaty kompan. – Upłynęło zbyt wiele czasu. Nikt już nie wierzy w zjednoczenie. Co nie znaczy, że po dawno odciętej kończynie nie pozostał fantomowy ból. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/11/IMG7800-bbc7265.jpeg" width="4032" height="3024" alt="85-letnia Song Yoon-Yeo, mieszkanka wioski położonej w pobliżu strefy zdemilitaryzowanej, wspomina trudne lata życia w powojennej Korei Południowej – gotowanie na skradzionym drewnie, przemierzanie kilometrów w poszukiwaniu jedzenia i brak dostępu do usług publicznych" title="85-letnia Song Yoon-Yeo, mieszkanka wioski położonej w pobliżu strefy zdemilitaryzowanej, wspomina trudne lata życia w powojennej Korei Południowej – gotowanie na skradzionym drewnie, przemierzanie kilometrów w poszukiwaniu jedzenia i brak dostępu do usług publicznych" /> Pomaszerowaliśmy nadrzeczną ścieżką, w cieniu wysokich bambusów. Wspięliśmy się na betonowe umocnienia, których strzegli południowokoreańscy chłopcy uzbrojeni w karabinki M-4. Oznaczenia pozawieszane na nadrzecznym płocie instruowały dezerterów z Korei Północnej, by nacisnęli guzik i wezwali pomoc: jedzenie, wodę, otwarte drzwi. Sprzedawca z punktu widokowego na strefę nieopodal Gimpo opowiedział nam o pewnym melancholijnie usposobionym uciekinierze. Spragniony wolności, przepłynął przez rzekę, ale po latach życia w Korei Południowej zmienił zdanie. Pewnej nocy powrócił, przecisnął się pod ogrodzeniem i popłynął na północ. Rzeka miała w tym miejscu prawie dwa kilometry szerokości. Podobno mu się udało. Ale świat nie usłyszał o nim już nigdy więcej. Towarzystwo National Geographic, zaangażowane w popularyzację i ochronę cudów naszego świata, od 2013 r. finansuje podróżnika Paula Salopka i jego projekt Out of Eden. Szczegółowe informacje o tym przedsięwzięciu znajdziesz tutaj. Możesz też śledzić Paula na platformie X (dawniej Twitter): @outofedenwalk. Nasz ekspert Paul Salopek Podróżnik i dziennikarz Towarzystwa National Geographic. Wyruszył w liczącą 34 tys. km reporterską wędrówkę przez świat, którą nazwał Out of Eden Walk. Podąża śladami naszych praprzodków. Fot. Subhashish Panigrahi, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0
Ten rzymski fort na obrzeżach imperium pojawiał się i znikał. Archeolodzy odkryli jego zagadkę
Nieznane oblicze rzymskiego fortu Apsaros odkryli archeolodzy z Polski i Gruzji. Wojsko rzymskie, a później bizantyjskie, stacjonowało w nim tylko od czasu do czasu. Gdy w forcie nie było żołnierzy, jego wnętrze zamieniało się w zakład produkcyjny.
Spis treści: Fort czy „fabryka”? Nowe oblicze Apsaros Centrum produkcyjne popularnych „opakowań” starożytności Bogowie w Apsaros. Odkrycie złotej plakietki wotywnej Fort Apsaros powstał na przełomie er, czyli około 2 tys. lat temu, na granicy rzymskiej prowincji Kapadocja. Dziś jest to miejscowość Gonio w zachodniej Gruzji nad Morzem Czarnym, niedaleko miasta Batumi, o którym pół wieku temu śpiewał polski zespół Filipinki. Od dziesięciu lat prowadzą tam wspólne wykopaliska badacze z Polski i Gruzji. Badacze podsumowali właśnie ostatni sezon, który trwał w tym roku do maja do lipca. Fort czy „fabryka”? Nowe oblicze Apsaros – Możemy z całą pewnością stwierdzić, że w okresie od połowy I do połowy III w. n.e., a także później od połowy VI w. wojsko rzymskie i bizantyjskie stacjonowało na tym miejscu tylko od czasu do czasu. Pod nieobecność garnizonu teren obejmowali w posiadanie cywile, którzy przede wszystkim prowadzili tam działalność produkcyjną – mówi kierownik ekspedycji dr hab. Radosław Karasiewicz-Szczypiorski z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW. Badaniami ze strony gruzińskiej kieruje dr Lasha Aslanishvili z Agencji Ochrony Dziedzictwa Kulturowego Adżarii i dyrektor Muzeum i Rezerwatu Gonio-Apsaros. Czy Apsaros jest wyjątkowe pod tym względem, że w forcie Rzymianie stacjonowali od czasu do czasu? – W tej sprawie szkoły są dwie. Głównie na wschodzie wciąż dominuje przeświadczenie, że jak wojsko rzymskie gdzieś weszło, to stało tam przez stulecia. W praktyce Rzym wielokrotnie przenosił całe oddziały (lub ich części) zależnie od bieżącej sytuacji na granicach, planowanych kampanii, a nawet sytuacji politycznej wewnątrz Imperium – mówi National Geographic Polska dr hab. Karasiewicz-Szczypiorski. Dodaje, że czasem ewakuowano jakiś konkretny fort lub posterunek, a nie całe wojsko z jakiegoś obszaru. Co przekonało badaczy do postawienia hipotezy o czasowym opuszczeniu fortu w Apsaros? Na terenie fortu odkopano kilka pieców do wypału amfor. To naczynia, które służyły do transportu i przechowywania wina. – Szczególnie intrygujące jest znalezienie pieca wypełnionego amforami, których z niewyjaśnionych przyczyn garncarz nie wyjął po wypaleniu – podkreśla archeolog. Centrum produkcyjne popularnych „opakowań” starożytności Odkrywane przez naukowców naczynia ceramiczne wypalane w forcie określa się mianem amfor kolchidzkich. Były one jednymi z najpopularniejszych naczyń transportowych wykorzystywanych do przewożenia wina nad Morzem Czarnym w starożytności. Apsaros jest pierwszym potwierdzonym naukowo centrum produkcji tej ceramiki. Dotychczas badacze nie wiedzieli, gdzie znajdowało się to centrum produkcyjne, dlatego jest to tak ważne ustalenie. Możliwe było również dzięki analizom fizykochemicznym skorup ceramicznych. – Amfory kolchidzkie zdaniem uczonych produkowano w strefie sięgającej co najmniej od starożytnego Trapezuntu (Trabzon w Turcji) do Kaukazu (tereny wokół Suchumi i Picundy. Jednak nikt wcześniej nie natrafił na ślady produkcji, czyli np. piece, w tym piece wypełnione amforami. My mamy takie potwierdzenie! – zaznacza szef ekspedycji. Kilka lat temu naukowcy odkryli niedaleko fortu tłocznię wina. Jest datowana na II–III w. n.e. Wygląda na to, że wyprodukowane tam wino wlewano do naczyń wypalonych w forcie, po czym eksportowano je z pomocą statków na zachód, w tym na Krym. – Jest bardzo prawdopodobne, że odbiorcą wina z Apsaros było przede wszystkim rzymskie wojsko – uważa dr hab. Karasiewicz-Szczypiorski. Bogowie w Apsaros. Odkrycie złotej plakietki wotywnej Podczas tegorocznych wykopalisk archeolodzy odkryli też złotą plakietkę wotywną. To wyjątkowe, bo rzadkie znalezisko. Jest to cienka blaszka z greckim napisem. Był to dar dla Jowisza Dolicheńskiego, bóstwa popularnego wśród rzymskich żołnierzy. Zdaniem naukowców znalezisko wzmacnia hipotezę o istnieniu sanktuarium dolicheńskiego w Apsaros. Jak wyjaśnia dr hab. Karasiewicz-Szczypiorski, Jowisz Dolicheński był jednym z ważniejszych, obok Mitry, bogów czczonych w armii rzymskiej. Kult Jowisza rozprzestrzeniał się po Imperium Rzymskim ze wschodu, z północnej Syrii. – Stawiamy hipotezę, że z Azji Mniejszej nad Dunaj trafił właśnie przez Apsaros. Najbliższa świątynia Jowisza Dolicheńskiego była koło fortu rzymskiego w Bałakławie na Krymie – mówi archeolog. Zwykle świątynie fundowali prywatnie żołnierze – opowiada naukowiec – i były one usytuowane za murami, np. w pobliskiej osadzie. – W naszym przypadku świątyni na razie szukamy. Ale mamy całą serię drobnych przedmiotów kultowych, takich jak brązowa figurka przedstawiająca orła na byku. Orzeł w tym wypadku symbolizuje Jowisza Dolicheńskiego – dodaje dr hab. Karasiewicz-Szczypiorski. Źródła: National Geographic Polska, Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Czy ziemskie wojny przeniosą się w kosmos? Dowództwo armii USA chce szkolić „kosmicznych” żołnierzy
– Nie możemy już dłużej prowadzić tradycyjnej wojny. Patrząc w przyszłość do 2030 roku, wiemy, że musimy zwiększyć nasze zdolności kosmiczne – powiedział generał Sean Gainey z Dowództwa Obrony Kosmicznej i Przeciwrakietowej Wojsk Lądowych US Army. Czy czekają nas nowe i całkowicie realne Gwiezdne Wojny?
W tym artykule: Zbrojenia i kosmos Kosmiczna broń Chin i Rosji Kosmiczny teatr wojenny Fikcja przechodzi w rzeczywistość Możliwość precyzyjnego śledzenia obiektów wojskowych i ruchów wrogich państw była jedną z głównych przesłanek do rozpoczęcia w latach 50. ubiegłego wieku wielkiego wyścigu kosmicznego. Gdy Związek Radziecki wysłał na orbitę Sputnika-1, Amerykanie byli przekonani, że satelita nie tylko ich podgląda i podsłuchuje, ale także przenosi na swoim pokładzie broń nuklearną, którą może zaatakować dowolny cel. Dziś wiemy, że Sputnik wyniósł co najwyżej proste radio, ale skala paniki w USA pokazuje dobrze grozę, jaką wywołuje przeniesienie działań wojennych na orbitę okołoziemską i dalej. Zbrojenia i kosmos Od lat 50. XX wieku przemysł zbrojeniowy odgrywa kluczową rolę w rozwoju amerykańskich programów kosmicznych i obronnych. Wystarczy wymienić takie potęgi, jak: Lockheed Martin, będącą jedną z największych firm zbrojeniowych na świecie. Lockheed Martin pracuje dla kosmicznej części armii USA (Space Force) nad różnymi projektami, w tym systemami satelitarnymi, obroną przeciwrakietową oraz rozwojem technologii kosmicznych. Firma dostarcza również sprzęt dla NASA, w tym moduł Orion dla programu Artemis, który ma na celu powrót człowieka na Księżyc. Northrop Grumman, będącą kluczowym dostawcą technologii zarówno dla NASA, jak i Space Force. Koncern buduje rakiety nośne (np. rakiety Antares), satelity i inne systemy kosmiczne. Jest również głównym wykonawcą programu Artemis oraz projektów związanych z obroną kosmiczną. Aerojet Rocketdyne dostarczającą silniki rakietowe i technologie napędowe dla NASA oraz Space Force. Firma produkuje silniki dla rakiet nośnych używanych przez NASA oraz pracuje nad napędami dla systemów obrony kosmicznej. Kosmiczna broń Chin i Rosji Analogiczne wsparcie przemysłu wojskowego mają pozostali kluczowi gracze kosmiczni. W tej chwili dowództwo Sił Kosmicznych USA monitoruje uważnie działania Chin i Rosji. Chiny intensywnie rozwijają swoje zdolności wywiadowcze, rozpoznawcze i obserwacyjne w kosmosie. Jednocześnie tworzą różne rodzaje broni kosmicznej, od zagłuszania po kinetyczne systemy antysatelitarne. Rosja natomiast kontynuuje inwestycje w cybernetyczną i nuklearną broń antysatelitarną. Chińczycy pokazują nowy lądownik księżycowy i plany bazy lunarnej. Rozpoczął się nowy wyścig kosmiczny – Bierzemy udział w wyścigu kosmicznym i musimy uważać, by Chińczycy pod pozorem badań naukowych nie zajęli jakiegoś miejsca na Księżycu. Gdyż może się okazać, że wówczas powiedz.. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/chinczycy-pokazuja-nowy-ladownik-ksiezycowy-i-plany-bazy-lunarnej-rozpoczal-sie-nowy-wyscig-kosmiczny-fot-feature-china-future-publishing-via-getty-images-5cd29f2.jpg" width="938" height="669" alt="Chińczycy pokazują nowy lądownik księżycowy i plany bazy lunarnej. Rozpoczął się nowy wyścig kosmiczny (fot. Feature China/Future Publishing via Getty Images)" title="Chińczycy pokazują nowy lądownik księżycowy i plany bazy lunarnej. Rozpoczął się nowy wyścig kosmiczny (fot. Feature China/Future Publishing via Getty Images)" /> W związku z tym powstał pomysł, by nie tylko Space Force miała uprawnienia do działań w kosmosie, ale także wojska lądowe. Generał porucznik Sean Gainey z Dowództwa Obrony Kosmicznej i Przeciwrakietowej Wojsk Lądowych, wyraził swoje zdecydowane poparcie dla tej inicjatywy podczas przemówienia na sierpniowej Konferencji Obrony Kosmicznej i Przeciwrakietowej w Huntsville. Propozycja ma na celu utworzenie wojskowej specjalizacji zawodowej (MOS) w dziedzinie operacji kosmicznych. Kosmiczny teatr wojenny – Wyraźnie widzę, że w naszej armii brakuje kluczowego elementu układanki w zakresie operacji kosmicznych. Czyli specjalizacji zawodowej, która umożliwiłaby żołnierzom i oficerom rozwijanie kompetencji w tej dziedzinie już na wczesnym etapie kariery – stwierdził Gainey. Podkreślił również znaczenie zdolności kosmicznych w nowoczesnym konflikcie. Zaznaczył przy tym, że każda jednostka wojskowa musi być przygotowana do działania w warunkach, gdzie sygnały GPS mogą być zakłócane lub manipulowane. W dokumencie „Army Space Vision Supporting Multi Domain Operations” z tego roku podkreślono, że systemy kosmiczne są kluczowe w wojnie lądowej, a konkurencyjne siły zbrojne coraz częściej wykorzystują nadzór kosmiczny. Już teraz armia USA prowadzi pilotażowy program rozmieszczania grup uderzeniowych specjalizujących się w operacjach skoncentrowanych na przeciwdziałaniu wykorzystania satelitów przez przeciwników, w tym w technikach maskowania i ukrywania jednostek przed satelitarnym nadzorem. To pozwoliłoby na utrzymanie elementu zaskoczenia w operacjach taktycznych. Fikcja przechodzi w rzeczywistość Dowództwo Sił Kosmiczne USA dąży również do rozszerzenia międzynarodowej współpracy. Zaprosiło Niemcy, Francję i Nową Zelandię do dołączenia do operacji Olympic Defender. Jej celem jest wspólne wzmocnienie obrony i odstraszanie potencjalnych zagrożeń. Inicjatywa ta obejmuje już Wielką Brytanię, Australię i Kanadę. Priorytetem Dowództwa Sił Kosmicznych USA pozostaje maksymalizacja gotowości bojowej do 2027 roku. Otwartą kwestią pozostaje możliwość wykorzystania do działań zbrojnych stacji orbitalnych, a także planowanej infrastruktury księżycowej. Smutnym przekazem płynącym z tej sytuacji jest to, że badanie kosmosu i rozwijanie technologii kosmicznych, które widzieliśmy jako działania dla dobra ludzkości, ponownie wracają do swojego pierwotnego, bojowego charakteru. Zainicjowany za czasów prezydenta Ronalda Reagana program „gwiezdnych wojen” przenosi się z ekranu na orbitę. Miejmy tylko nadzieję, że nie czeka nas los, jaki planecie Alderaan zgotowała Gwiazda Śmierci. Źródło: SpaceNews. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Kampania wrześniowa – mało znane fakty. Skąd wziął się mit o kawalerii szarżującej na czołgi?
Kampania wrześniowa, zwana też wojną obronną 1939 roku, mimo dotkliwej polskiej porażki nie przebiegła dokładnie według planu Niemiec. Ile tak naprawdę krajów zaatakowało wówczas Polskę? Czy Polacy rzeczywiście szarżowali kawalerią na czołgi?Odpowiedzi na te pytania mogą być dla niektórych sporą niespodzianką.
W tym artykule: Kampania wrześniowa. Nierówna walka Jak przebiegała polityczna gra w przededniu wojny? Gdzie rozpoczął się największy konflikt w dziejach świata? Czy polscy ułani szli z szablami na czołgi? Jak umierała Warszawa? Kampania wrześniowa dociera do stolicy Kampania wrześniowa i anatomia jej klęski Wojna obronna 1939 roku, zwana też kampanią wrześniową, trwała przeszło miesiąc. Choć niemieccy agresorzy ze strony polskiej armii napotkali niespodziewanie duży opór, historycy nie mają dzisiaj wątpliwości: wynik tego starcia był przesądzony i to właściwie od samego początku. Kampania wrześniowa. Nierówna walka Przewaga Niemców była przygniatająca. Na wojnę przeciwko Polsce Hitler skierował ponad półtora miliona żołnierzy, 2,5 tys. czołgów, blisko 1400 samolotów bojowych i zespół okrętów. Polacy mogli mu przeciwstawić około milion zmobilizowanych żołnierzy, 610 czołgów i niespełna 400 samolotów. Największe polskie okręty jeszcze przed wybuchem wojny zostały odesłane do Wielkiej Brytanii. Dowódcy wiedzieli, że raczej nie przesądzą o przebiegu wojny obronnej. Miały być gotowe na dalszą jej część. Polacy planowali bronić się na granicach, a potem w razie potrzeby wycofać się na linię Wisły i wytrwać do czasu, gdy z pomocą przyjdą im Francja i Wielka Brytania. Niemcy zakładali Blitzkrieg, czyli wojnę błyskawiczną. Przyjęli, że zmasowane uderzenia lotnicze, artyleryjskie i pancerne połączone z działaniem piechoty doprowadzą do szybkiego załamania polskiej obrony, całej polskiej państwowości i natychmiastowego zwycięstwa. Okazało się jednak, że ambitny plan niemieckich planistów wojennych nie został zrealizowany w 100%. Kampania wrześniowa przebiegła inaczej. Jak przebiegała polityczna gra w przededniu wojny? Na wojnę zanosiło się od połowy lat 30. Adolf Hitler po dojściu do władzy postanowił zniszczyć ład ustanowiony w Europie traktatem wersalskim. Stopniowo rozbudowywał armię i rzucił wyzwanie światowym potęgom, starając się odbudować stan niemieckiego posiadania w Europie, poczynając od odzyskania od Francji utraconych po I wojnie światowej Alzacji i Lotaryngii. Niemiecki dyktator chciał a także zjednoczenia z Austrią zgodnie z ideą Wielkich Niemiec. W obszarze jego zainteresowań były także tereny Czechosłowacji z dużą mniejszością niemiecką. Koncepcja Mitteleuropy, czyli podporządkowania przez Niemców całej Europy Środkowej, była dopiero kolejnym punktem w jego imperialnym programie. Dążąc do realizacji tych właśnie etapów tego planu, Adolf Hitler w końcu „zaproponował” Polsce układ, który rzekomo miał uregulować sporne kwestie. Chciał, aby rząd w Warszawie przystał na włączenie do Rzeszy Wolnego Miasta Gdańska i poprowadzenie przez polskie Pomorze eksterytorialnej autostrady. Widział też Polskę w pakcie antykominternowskim. W praktyce jego celem było zwasalizowanie sąsiada. Polska ofertę odrzuciła. W odpowiedzi Hitler postanowił, że to ona stanie się pierwszą ofiarą jego wojsk. W kwietniu 1939 roku rozkazał przygotować plan ataku na polskie terytorium. Otrzymał on kryptonim „Fall Weiss”. Aby zyskać dodatkową gwarancję powodzenia, latem porozumiał się z ZSRR. Podpisany 23 sierpnia 1939 roku pakt Ribbentrop-Mołotow zakładał, że na Polskę uderzy też Armia Czerwona. Podbity kraj miał zostać podzielony wzdłuż linii Wisły, Narwi i Sanu. Dwa dni później Polska zawarła co prawda traktat sojuszniczy z Wielką Brytanią, ale, jak się wkrótce miało okazać, wybuchu wojny nikt już nie był w stanie zatrzymać. Gdzie rozpoczął się największy konflikt w dziejach świata? Historycy do dziś spierają się o symboliczny początek największego konfliktu w dziejach świata, czyli II wojny światowej. Biorąc pod uwagę samą Europę, duża część wskazuje przy tym na Westerplatte – niewielki półwysep w obrębie Wolnego Miasta Gdańska, gdzie Polska dysponowała niedużą wojskową składnicą. 1 września o 4:45 placówka została ostrzelana przez załogę niemieckiego pancernika „Schleswig-Holstein”, który cumował w pobliskim porcie. Ze strategicznego punktu widzenia Westerplatte nie miało większego znaczenia. Na półwyspie stacjonowało zaledwie ok. 200 żołnierzy, wyposażonych w 75-milimetrową armatę, 4 moździerze, 2 działka przeciwpancerne kalibru 37 milimetrów i 20 ciężkich karabinów maszynowych. W myśl rozkazów, mieli się bronić przez maksymalnie 12 godzin – aż do nadejścia polskiej odsieczy z głębi lądu. Niemcy liczyli, że zajmą składnicę z marszu. Mijały kolejne godziny, potem dni, a załoga nie ustępowała. Oporu Polaków nie złamał ani dywanowy nalot Luftwaffe, ani nieustanny ostrzał od strony lądu i morza, ani też podjęta przez Niemców próba podpalenia porastającego półwysep lasu. Obrońcy składnicy skapitulowali dopiero po siedmiu dniach zmasowanych ataków, przez cały ten czas będąc dla reszty kraju symbolem uporu i hartu ducha. Kiedy jednak „Schleswig-Holstein” dopiero ruszał, by ostrzelać Westerplatte, mieszkańców Wielunia – niewielkiego miasta położonego 20 kilometrów od ówczesnej granicy polsko-niemieckiej, obudziły syreny alarmowe. Niebawem pierwsze bomby spadły na dzielnice mieszkalne, kościół, synagogę, a nawet szpital. Jeden ze świadków wspominał: Bombardowanie obróciło w perzynę 70% zabudowy, zginęło 1200 mieszkańców. Miasteczko niemal całkowicie opustoszało. I to właśnie Wieluń, a nie Westerplatte należy wskazywać jako miejsce początku apokalipsy II wojny światowej. Czy polscy ułani szli z szablami na czołgi? Status obrony Westerplatte jako miejsca początku II wojny światowej to tylko jeden z mitów na temat kampanii wrześniowej. Warto podkreślić, że przez lata wiele z nich było znaczniej bardziej krzywdzących. Wojna obronna 1939 roku przez lata była opisywana jako rozpaczliwe starcie narodu polskiego z przytłaczającymi siłami niemieckich najeźdźców. Działo się tak ze względu na antysanacyjną politykę historyczną powojennego komunistycznego rządu polskiego. Kampania wrześniowa długo kojarzyła się w Polsce z obrazem kawalerii szarżującej na niemieckie czołgi. W zbiorowej świadomości utrwalił go film „Lotna” w reżyserii Andrzeja Wajdy. Obraz miał symbolizować straceńczy heroizm polskich żołnierzy, którzy we wrześniu 1939 roku skazani byli na porażkę, głównie ze względu na rzekomo złe decyzje polityczne państwowego kierownictwa. Niesprawiedliwa filmowa impresja Wajdy luźno nawiązuje do wrześniowej bitwy pod Krojantami. W okolicach tej pomorskiej wsi, 1 września po południu, ułani pod dowództwem płk Kazimierza Mastalerza rzeczywiście konno uderzyli na niemiecki regiment z 20 Dywizji Zmechanizowanej. Tyle, że Polacy nie atakowali czołgów, ale zdezorganizowaną piechotę wroga. I choć faktycznie ułani ponieśli spore straty, atak ten nie był oderwany od zasad ówczesnej sztuki wojennej. Opowieść o ułanach rzucających się na czołgi, której Wajda dał długie życie, faktycznie była jednak wytworem... nazistowskiej propagandy. Niemcy chcieli w ten sposób poniżyć przeciwnika, pokazać jego bezmyślność i przede wszystkim technologiczne zacofanie. Tymczasem kawaleria na ówczesnym polu bitwy wcale nie była jeszcze przeżytkiem, a jednostki zaopatrzone w transport konny były także na stanie nowoczesnej skądinąd armii, jaką był Wermacht. Stosowana przez polską kawalerię taktyka polegała na szybkim przemieszczaniu się niewielkich konnych oddziałów. Kiedy żołnierze docierali w wyznaczony rejon, zajmowali pozycję, ostrzeliwali przeciwnika z ciągniętych przez konie karabinów maszynowych i działek, po czym odskakiwali na bezpieczną odległość. Otwarte szarże należały do rzadkości i były wykorzystywane wyłącznie jako element zaskoczenia lub jako środek do wyrwania się z okrążenia. Polska armia, której po wojnie doklejono łatkę archaicznej, posiadała relatywnie dużo nowoczesnego uzbrojenia. Osamotnione Wojsko Polskie nie było jednak w stanie zatrzymać pancernych kolumn Wehrmachtu, wspieranych przez lotnictwo i artylerię. Do 3 września Polacy przegrali wojnę graniczną. Niemcy zajęli Wielkopolskę, Śląsk, Pomorze i rozpoczęli marsz w głąb kraju w kierunku Warszawy. Jak umierała Warszawa? Kampania wrześniowa dociera do stolicy Stolica rozpoczęła przygotowania do wojny jeszcze podczas kończących się wakacji 1939 roku. Warszawiacy ochoczo ruszyli do kopania przeciwlotniczych rowów. Wkrótce też dowiedzieli się, że zgodnie z rozporządzeniem ministra oświaty, dzieci nie rozpoczną nauki w poniedziałek, 4 września. Jednak pomimo coraz wyraźniejszych oznak nadciągającej burzy, wielu mieszkańców łudziło się, że wojna do Warszawy w ogóle nie dotrze. W teorii miasto leżało przecież na głębokich tyłach. Jednak już 1 września o piątej rano nad Warszawą pojawiły się niemieckie samoloty. Zrzuciły bomby, które jednak nie wyrządziły wielkich szkód. Pułkownik Kazimierz Aleksandrowicz, szef sztabu Okręgu Korpusu I relacjonował: „Ten pierwszy nalot nie zrobił większego wrażenia. Tak sztaby, jak i oddziały oraz ludność cywilna, przyjęły go spokojnie”. Tym bardziej, że miasto nie było bezbronne. Na Luftwaffe czekała silna obrona przeciwlotnicza oraz polskie myśliwce P-7 i P-11, którym łącznie udało się zniszczyć w czasie obrony kilkanaście nieprzyjacielskich samolotów. W Warszawie nadal działały kina, kawiarnie, ukazywały się gazety. Wkrótce jednak nastroje zaczęły się zmieniać na gorsze. 3 września 14 Korpus Pancerny Wehrmachtu przełamał polskie linie pod Częstochową i ruszył w kierunku Warszawy. Trzy dni później ze stolicy ewakuowany został rząd i sztab naczelnego wodza. Obronę miasta powierzono generałowi Walerianowi Czumie. 8 września Niemcy zajęli Okęcie i chcieli z marszu opanować całe miasto. To się jednak nie udało. Rozpoczęły się ciężkie walki. Tydzień później miasto było już okrążone, a bomby spadały między innymi na Śródmieście. „Ludność lęka się głodu, po nocach stoi w ogonkach po chleb, o który coraz trudniej” – notował Stefan Starzyński, prezydent Warszawy. Ofiar było mnóstwo. Jak pisał Starzyński: „W dniu 19 bm. od godziny 5 do 7 rano usunięto z ulic 166 zwłok ludzkich i 305 zabitych koni. (…). Wobec trudności przewozu na cmentarz, wyznaczono 35 punktów w mieście na skwerach i w parkach, w których zezwolono chować zmarłych”. Trudno uwierzyć, że przetrwały 80 lat. Nieznane wcześniej kolorowe zdjęcia z II wojny światowej Kolorowe zdjęcia z czasów II wojny światowej to prawdziwa rzadkość. Dlatego każda zachowana w kolorze fotografia z tego okresu wywołuje ogromne emocje i pozwala, choć na chwilę, poczuć du... Warszawy broniło około 120 tysięcy żołnierzy. Nacierające wojska niemieckie nie były zdecydowanie bardziej liczne, posiadały jednak przewagę sprzętową. Ponadto obrońcy znajdowali się w ciężkim położeniu, jaki było okrążenie. Ostatecznie 28 września dowództwo obrony Warszawy zdecydowało się poddać miasto. Powód był prosty - w tym czasie polskie władze praktycznie nie kontrolowały już terytorium Rzeczypospolitej. Wojna była przegrana. W czasie walk o Warszawę zginęły dwa tysiące polskich żołnierzy, 16 tysięcy odniosło rany. Wśród cywilów było 10 tysięcy zabitych i 50 tysięcy rannych. W gruzach legło 10 procent zabudowy stolicy. Kampania wrześniowa i anatomia jej klęski Wojna obronna zakończyła się ostatecznie 6 października 1939 roku, wraz z kapitulacją Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie” w bitwie pod Kockiem. Przez ponad miesiąc Polacy zmuszeni byli do walki nie z jednym agresorem, ale aż z trzema przeciwnikami. Kto zaatakował Polskę? Oprócz Armii Czerwonej, która wkroczyła do Polski 17 września, już 1 września obok Niemców, terytorium Rzeczypospolitej zaatakowała również armia słowacka, licząca ok. 12 tys. żołnierzy. Słowacy pozostający w aliansie z Hitlerem zajęli między innymi Zakopane i Nowy Targ. Polskie wojska od wschodu zmagały się też z potężną armią sowiecką. Ta, realizując ustalenia paktu Ribbentrop-Mołotow, niejako wbiła Polsce nóż w plecy. I ostatecznie pogrzebała szansę polskiej armii na utrzymanie choćby części terytoriów przez dłuższy czas. Dla Polski takie starcie z dwiema europejskimi potęgami musiało zakończyć się klęską. Tym bardziej, że Francja i Wielka Brytania nie bardzo kwapiły się, by przyjść sojusznikowi na pomoc. Rządy obydwu państw uznały, że ich armie są jeszcze zbyt słabe. Zdecydowały się na to, by przeciwko Hitlerowi wystąpić dopiero po odpowiednim przygotowaniu. Bilans wojny obronnej Niewielką satysfakcją dla Polaków był fakt, że Blitzkrieg nie do końca się powiódł. Niemcy, zamiast świętować szybkie zwycięstwo, musieli wdać się w ciężką, wielotygodniową batalię, która w znacznym stopniu wykrwawiła Wermacht. Hitlerowcy musieli odbudowywać swoje dywizje przed następnym wielkim starciem, tym razem z państwami skandynawskimi i z Francją. Podczas kampanii wrześniowej poległo blisko 66 tysięcy polskich żołnierzy. Około 700 tysięcy trafiło do niewoli. Kraj został podzielony na strefy okupacyjne. ZSRR zagarnął terytoria o powierzchni 190 tysięcy km kwadratowych, zamieszkiwane przez 13 mln osób, wcielając zaraz te tereny do swojego organizmu państwowego. Niemcy przejęli obszar równy 186 km kwadratowych z 22 mln mieszkańców. Część tych terenów została wcielona bezpośrednio do Rzeszy. Z części powstało Generalne Gubernatorstwo – quasi-państwo ściśle podporządkowane władzom okupacyjnym. Dla Polski zaczął się jeden z najciemniejszych okresów jej historii.
Marines przetestowali jedną z najstarszych zbroi na świecie. Czy zdała egzamin?
Żołnierze greckiej piechoty morskiej, czyli marines, pomogli rozwiązać archeologiczna zagadkę. Dzięki nim archeolodzy dowiedzieli się, do czego służyła jedna z najstarszych na świecie zbroi. Jej użycie w walce było tylko jedną z opcji.
W tym artykule: Najstarsza zbroja świata Marines w akcji Funkcja zbroi Starożytna Grecja uważana jest między innymi za ojczyznę współczesnej demokracji. Ale społeczności zamieszkujące te rejony słynęły też z czegoś innego: z armii. Ciężkozbrojni piechurzy, zwani hoplitami, walczyli w zwartym szyku, zwanym falangą. Była to bardzo skuteczna formacja. Najstarsza zbroja świata Naukowcy z Grecji, Portugalii i Wielkiej Brytanii postanowili przyjrzeć się znalezisku sprzed ponad 60 lat. Jest to zbroja odkryta w pobliżu wioski Dendra w południowej Grecji. W momencie odkrycia była to prawdziwa sensacja, bo okazało się, że pochodzi sprzed 3500 lat i jest prawie kompletnie zachowana. To czasy, w których w Egipcie rządziła królowa Hatszepsut. Czy już wówczas walczono w falandze? Z pewnością w I tysiącleciu przed naszą erą, ale sztuka wojenna już wcześniej stała na wysokim poziomie. Świadczy o tym świetnie wykonany pancerz z Dendry. Nie było jednak jasne do czego pancerz służył. Naukowcy przypuszczali, że, wbrew pierwszemu domysłowi o jego praktycznego funkcji, należy rozważyć jego używanie w czasie odprawiania różnego rodzaju ceremonii. Marines w akcji Jak najlepiej sprawdzić, do czego nadaje się jakiś przedmiot? Oczywiście przetestować go własnoręcznie. Z uwagi na to, że zbroja z Dendry jest bardzo cennym zabytkiem, nie można było jej użyć do działań imitujących dawne walki. Obecnie można ją zobaczyć w Muzeum Archeologicznym w Nafplio. Zbroja składa się z piętnastu kawałków blachy, które pierwotne połączono skórzanymi rzemieniami. Z pomocą przyszli pracownicy i studenci Wydziału Obróbki Metali w Bournville College of Art w Birmingham w Wielkiej Brytanii, który już kilka dekad temu wykonali replikę. Jest dość wierna oryginałowi i składa z 95 proc. miedzi i 5 proc. cynku. Cały pancerz przywodzi na myśl nieco jedne z pierwszych bardzo niewygodnych akwalungów. Waży wraz z hełmem nieco ponad 23 kg. Następnie naukowcy zaprosili 13 żołnierzy greckiej piechoty morskiej do testów pancerza. Poddani byli katorżniczym próbom trwającym do jedenastu godzin. Starano się odtworzyć warunki walki z epoki brązu w starożytnej Grecji i nawiązywać do realiów z relacji Homera zawartych w „Iliadzie”, w której opisano wojnę trojańską. Wojskowi musieli imitować ruchy wykonywane w walce jeden na jeden, ale też z rydwanami. W zależności od symulacji ochotnicy byli wyposażeni w miecz lub oszczep. Ochotników nawet nakarmiono tak, jak starożytnych wojaków. Na śniadanie dostali suchy chleb, kozi ser, oliwki i… czerwone wino. Wśród drobnych przekąsek w ciągu dnia znalazły się m.in. cebula i miód. Funkcja zbroi Starożytną zbroję mykeńskę przetestowaną przez marines uznano za odpowiednią do długotrwałej walki – piszą naukowcy we wnioskach w czasopiśmie „PLOS ONE”. Oznacza to, że mogła być co prawda używana w czasie ceremonii, ale świetnie sprawdzała się też w walce. Eksperyment wykazał, że replika zbroi z Dendry nie ograniczała zdolności bojowych wojownika, ani nie powodowała poważnego obciążenia jej użytkownika. Grecja ma nową atrakcję turystyczną. To pałac, w którym Aleksander Wielki został królem Aleksander Wielki do dziś jest uważany za jednego z najważniejszych władców w dziejach Europy. Turyści odwiedzający Grecję od niedawna mogą zobaczyć i zwiedzić miejsce koronacji Macedoń... Zbroja z Dendry należała zapewne do jednego z przywódców oddziałów z dużym doświadczeniem bojowym. Tylko oni nosili pełną, dobrze wykonaną i funkcjonalną zbroję. O randze zmarłego świadczy bogato wyposażony grobowiec, w którym go pochowano. Oprócz zbroi były tam srebrne i wykonane z brązu naczynia czy misternie wykonane noże i miecze. Większość członków oddziału albo nie miało pancerza, albo był on zdecydowanie lżejszy. Było to związane z ówczesnym stylem walki. Oddziały nieustannie atakowały, wycofywały się, odzyskiwały siły, zdobywały teren i ponownie wycofywały się. Takie manewry mogły wykonywać tylko osoby lekkozbrojne przy wsparciu ciężkozbrojnych. Jednocześnie naukowcy w czasie najnowszych badań opracowali na potrzeby badań darmowe oprogramowanie umożliwiające symulację warunków bojowych w celu przetestowania hipotetycznej skuteczności zbroi w bardziej zróżnicowanych scenariuszach. Kolejni eksperci będą mogli ją wykorzystać w swojej pracy. Źródło: Plos ONE. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.