Zima nuklearna to globalny skutek wojny jądrowej. Może trwać dziesiątki lat i doprowadzić do wyginięcia życia na Ziemi
Wojna nuklearna może w krótkim czasie doprowadzić do śmierci milionów ludzi. Jednak ci, którzy przetrwaliby eksplozje i uniknęli napromieniowania, niekoniecznie uniknęliby śmierci. Zawieszony w powietrzy pył doprowadziłby do drastycznego spadku temperatury na naszej planecie oraz utrzymującej się przez wiele lat ciemności. To tzw. zima nuklearna.
Spis treści: TTAPS, czyli jak nie zostać dinozaurem Eksplozja nuklearna Ciemna, zimna noc Długofalowe skutki zimy nuklearnej Termin „zima nuklearna” odnosi się do hipotetycznego zjawiska klimatycznego, które mogłoby wystąpić po zakrojonej na szeroką skalę wojnie jądrowej. Według autorów analiz dotyczących skutków użycia bomb atomowych, ich detonacje wprowadziłyby do atmosfery ogromne ilości dymu i pyłu, zdolne wywołać efekt „antycieplarniany”. Ziemia ochłodziłaby się do temperatury poniżej zera, a utrzymujący się pył doprowadziłby do długotrwałej ciemności. Miałoby poważne konsekwencje zarówno dla naturalnych ekosystemów, jak i dla przetrwania nas, ludzi. Doprowadziłoby też do wyginięcia wielu gatunków roślin i zwierząt, co skutkowałoby masowym głodem wśród ocalałych. Skutki takiej katastrofy widzimy m.in. w grze i serialu „Fallout”. TTAPS, czyli jak nie zostać dinozaurem Sformułowanie scenariusza zimy nuklearnej jest w znacznej mierze wynikiem prac zespołu badawczego powołanego w 1982 roku przez Narodową Akademię Nauk (NAS). NAS poprosiła Richarda B. Turco, Owena B. Toona, Thomasa P. Ackermana, Jamesa B. Pollacka i Carla Sagana – zespół znany później jako TTAPS (od pierwszych liter ich nazwisk) – o zbadanie możliwych skutków pyłu wznoszonego przez detonacje jądrowe. Zespół TTAPS składał się z naukowców, którzy wcześniej badali różne efekty atmosferyczne cząstek pyłu, w tym konsekwencje erupcji wulkanicznych, zachowanie burz pyłowych na Marsie oraz teorie masowych wymierań spowodowanych uderzeniami planetoid lub komet. Jednym z najbardziej niepokojących wyników badań TTAPS było wykazanie, że pełnoskalowa wymiana jądrowa wcale nie jest konieczna do wywołania zimy nuklearnej. Przy założeniu, że taka wymiana oznaczałaby łączną moc wybuchową około dwudziestu pięciu tysięcy megaton, zima nuklearna mogłaby zostać wywołana znacznie mniejszymi konfliktami w zakresie od trzech do pięciu tysięcy megaton, w zależności od charakteru celów. Jednak nawet ograniczona wymiana jądrowa mogłaby wywołać znaczące, globalne zmiany klimatyczne z powodu wzorców cyrkulacji atmosferycznej. Potencjalne skutki obejmują rozległe skażenie radioaktywne oraz zwiększoną ekspozycję na szkodliwe promieniowanie ultrafioletowe w wyniku zubożenia warstwy ozonowej. Eksplozja nuklearna Wszystko zaczyna się od eksplozji bomby atomowej. Mniej niż jedna milionowa sekundy po detonacji materiał jądrowy zmienia się z ciała stałego w szybko rozszerzającą się kulę ognia. Po ochłodzeniu się para z bomby kondensuje w cząstki stałe, zawierające radioaktywne pozostałości wybuchu jądrowego. Cząstki opadające z radioaktywnych chmur określamy mianem opadu promieniotwórczego. Drobne cząstki z radioaktywnych chmur mogą pozostawać w stratosferze przez lata, wielokrotnie okrążając planetę. Im dłużej cząstki pozostają w powietrzu, tym słabsza będzie ich radioaktywność w chwili dotarcia do powierzchni. Okresy półtrwania izotopów promieniotwórczych z broni jądrowej wahają się od ułamka sekundy do miliardów lat. Opad radioaktywny może również powstać bez użycia broni atomowej. Może go wytworzyć awaria reaktora nuklearnego, jak to miało miejsce, gdy w 1986 roku eksplodował reaktor w Czarnobylu. Błąd operatora w połączeniu z wadliwą konstrukcją doprowadził do dwóch eksplozji chemicznych, które uniosły tysiąctonową płytę osłonową z rdzenia reaktora, wyrzucając cząstki radioaktywne na wysokość ponad siedmiu kilometrów i wywołując serię pożarów. Wywołane pożarami emisje utworzyły na wysokości około 1,5 kilometra chmurę radioaktywną. Ogień płonął przez kolejne dni, nieustannie zasilając radioaktywną chmurę. Ciemna, zimna noc Teoria zimy nuklearnej zakłada, że ogromne ilości dymu i pyłu wprowadzone do atmosfery przez detonacje jądrowe obniżyłyby temperatury na Ziemi poniżej punktu zamarzania wody. To wraz zasłonięciem nieba pyłem i zmniejszeniem ilości światła słonecznego docierającego do powierzchni, poskutkowałoby przedłużającym się chłodem i ciemnością. Wtórne efekty opadu radioaktywnego i toksycznych substancji niesionych przez dym i pył również byłyby niezwykle rozległe. Połączone skutki zimy nuklearnej mogłyby być wystarczające, aby doprowadzić do ostatecznego wyginięcia życia roślin i zwierząt, a być może także samej ludzkości. Choć niebezpieczne materiały radioaktywne mogą zostać wprowadzone do atmosfery w wyniku awarii elektrowni jądrowych, scenariusz zimy nuklearnej jest znacznie silniej związany z wojenną wymianą broni jądrowej. W zależności od skali do atmosfery mogłoby zostać wprowadzonych od 100 do 300 milionów ton metrycznych dymu i cząstek sadzy. To ilość wystarczająca, aby zmniejszyć dopływ światła słonecznego do powierzchni o ponad 90 procent. Dym pochodziłby z ogromnych burz ogniowych wywołanych detonacjami nad miastami lub dużymi ośrodkami przemysłowymi, tak potężnych, że generowałyby konwekcyjne wiatry o sile huraganu. Podobne do tych, których doświadczyły ofiary alianckiego bombardowania Drezna w Niemczech podczas II wojny światowej. Burze ogniowe w nowoczesnych ośrodkach miejskich pochłaniałyby nie tylko budynki i dobra materialne, lecz także ogromne ilości tworzyw sztucznych, lekkich metali i wielu syntetycznych chemikaliów o wciąż nieznanym potencjale. Długofalowe skutki zimy nuklearnej Choć tym, co budzi nasze największe przerażenie jest nagła śmierć w wyniku eksplozji nuklearnej tysięcy ludzi, to wtórne, długoterminowe straty są jeszcze bardziej wstrząsające. Pozbawiona ciepła i światła słonecznego znaczna część Ziemi doświadczyłaby stanu temperatur poniżej zera i ciągłej ciemności – nawet w południe – trwającego przez wiele lat. Wśród ocalałych z nuklearnego holokaustu zimno, ekspozycja na warunki atmosferyczne oraz niezwykły stres psychologiczny i brak opieki medycznej prowadziłyby do dalszych śmierci. W ciągu kolejnych sezonów nastąpiłoby załamanie naturalnego łańcucha pokarmowego. Ocala­li walczyliby o żywność, wodę i schronienie w świecie pozbawionym zaawansowanej infrastruktury i technologii, które dziś są oczywistością. Brak światła słonecznego przerwałby procesy fotosyntezy u roślin, niszcząc rolnictwo. Dzikie gatunki roślin również zostałyby dotknięte. Wkrótce nastąpiłoby masowe wymieranie gatunków kręgowców zależnych od roślin jako źródła pożywienia. W oceanach populacja fitoplanktonu, stanowiąca podstawę łańcucha pokarmowego dla wielu dużych gatunków, uległaby załamaniu, a wiele większych gatunków organizmów wodnych również stanęłoby w obliczu wyginięcia. Źródła wody i żywności oddalone nawet o setki lub tysiące kilometrów od miejsc detonacji zostałyby skażone w wyniku atmosferycznego transportu materii radioaktywnej oraz toksycznych substancji z płonących miast. Populacje ludzkie również by się zmniejszyły, czyniąc gatunek podatnym na ostateczne wyginięcie. Obszary przybrzeżne – w przeciwieństwie do wnętrz kontynentów, gdzie konwekcja byłaby niemal nieobecna przez lata – mogłyby doświadczać burz o niespotykanej sile, gdy stosunkowo ciepłe i wilgotne masy powietrza znad oceanów zderzałyby się z wychłodzonymi masami powietrza nad lądem. Zima nuklearna byłaby prawdziwą apokalipsą wywołaną na żądanie człowieka. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Groźba sprzed 2000 lat. Była wyryta na starożytnym pocisku do procy
Archeolodzy prowadzący wykopaliska w Izraelu odnaleźli ołowiany pocisk, na którym wyryto napis, który można przetłumaczyć jako „wyciągnij z tego wnioski” lub „dostałeś nauczkę”. Naukowcy twierdzą, że to pierwszy w historii tego typu artefakt.
Kule z inskrypcją, a w szczególności imieniem osoby, w którą ma trafić taki pocisk, to znany motyw, zwłaszcza w kinie gangsterskim. Przyszła ofiara znajdowała taki przedmiot np. w swoim pokoju i wiedziała, że przesłanie jest proste. „Jesteś naszym celem” lub „ta kula jest przeznaczona dla ciebie”. Była to groźba, która uświadamiała człowiekowi, że jest w śmiertelnym niebezpieczeństwie. Taki pocisk często jednak był jedynie ostrzeżeniem i miał prowadzić do refleksji, odkupienia lub zadośćuczynienia. Pocisk z groźbą w starożytnym Izraelu Okazuje się jednak, że jest to motyw znany już w czasach starożytnych. Izraelscy archeolodzy prowadzili wykopaliska w ruinach starożytnego miasta Hippos w północno-wschodnim Izraelu. Stanowisko znajduje się na szczycie u podnóża Wzgórz Golan. Pomiędzy III w. p.n.e. a VII w. n.e. było miastem, najpierw helleńskim, a następnie rzymskim. Badacze odnaleźli tam pocisk do procy, na którym znajdowała się inskrypcja „ΜΑΘΟΥ”, którą można przetłumaczyć jako „wyciągnij wnioski”. „Przedmiot został odnaleziony za pomocą wykrywacza metalu na terenie Nekropolii Południowej, w pobliżu koryta potoku Sussita, gdzie przebiegała starożytna droga” – napisali autorzy w pracy, która została opublikowana na łamach czasopisma „Palestine Exploration Quarterly”. Naukowcy twierdzą, że pocisk najprawdopodobniej został wystrzelony przez greckich obrońców miasta w kierunku atakujących żołnierzy wroga. – Tę wcześniej niepotwierdzoną inskrypcję można interpretować jako groźbę skierowaną wobec wroga. Znalezisko dołącza do grupy 69 ołowianych pocisków do procy znalezionych na terenie Hippos. Chociaż niektóre z nich są ozdobione skorpionem lub piorunem, znaleziony ostatnio pocisk, jest pierwszym z taką inskrypcją – podkreślają badacze. – To przykład sarkastycznego humoru obrońców miasta, którzy chcieli dać nauczkę swoim wrogom – powiedział Michael Eisenberg, archeolog z Uniwersytetu w Hajfie. Archeolodzy uważają, że osoba, która wystrzeliła pocisk, najprawdopodobniej znajdowała się na murze i strzeliła w kierunku osoby, która nadciągała drogą w stronę miasta. Pocisk został wystrzelony w czasie jednej z bitew o Hippos Przedmiot ten ma kształt cytrusa i został wykonany z ołowiu. Ma około 3,2 centymetra średnicy. Jedna strona jest mocno wgnieciona, co wskazuje na silne uderzenie, a archeolodzy szacują, że pierwotnie ważył około 45 gramów. – Starożytne proce były tanie, ale niezwykle skuteczne jako broń artyleryjska. Wprawny strzelec mógł razić wroga oddalonego o nawet 300 metrów. Ponadto podczas konfliktu pociski do procy można było łatwo wytwarzać z form kamiennych – dodał Eisenberg. Uczony wskazuje, że pociski znalezione w starożytnym Hippos mogły być wykorzystywane w którejś z kilku bitew w okresie hellenistycznym w Hippos. – Pierwsza miała miejsce przed założeniem miasta, za panowania Ptolemeuszów, kiedy na szczycie wzgórza stała twierdza. Została zdobyta podczas bitwy pod Paneion ok. 199 r. p.n.e. przez Seleucydów, którzy następnie założyli w tym miejscu polis Hippos – wyjaśnia izraelski badacz. Inskrypcje na starożytnej amunicji Uczony wskazuje, że na podobnych pociskach często umieszczano inskrypcje z imionami bogów, miast lub dowódców wojskowych, takich jak np. Juliusz Cezar. Na innych znajdowały się czasem symbole magiczne, a także trójzęby, pioruny czy skorpiony, które miały dawać im dodatkową moc, niemal w myśl przysłowia „jak trwoga, to do Boga”. Eisenberg przypomniał jednak, że w Ziemi Świętej znaleziono w przeszłości pociski, które naznaczone były starożytnym czarnym humorem. Na kilku z nich znaleziono inskrypcje „złap to” lub „skosztuj tego”. Co ciekawe, podobne przytyki w rywalizacjach funkcjonują w języku do dziś na całym świecie. To zatem tylko kolejny przykład, że ironia, drwina czy potrzeba zastraszenia przeciwnika pozostają niezmienne od tysięcy lat. Źródło: Palestine Exploration Quarterly Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Czarny deszcz nad Iranem. Naukowcy wyjaśniają, skąd się bierze i czy jest groźny dla zdrowia
Pożary irańskiej infrastruktury naftowej, która w nocy z 7 na 8 marca stała się celem amerykańsko-izraelskiego ataku, mogą znacząco wpłynąć na zdrowie mieszkańców Bliskiego Wschodu. Naukowcy ostrzegają przez szkodliwymi dla zdrowia skutkami masowego spalania, takimi jak dym czy kwaśne deszcze. Zagrożeni mogą być nie tylko mieszkańcy Teheranu ale również obywatele innych – nie tylko granicznych – krajów.
8 marca internet obiegły nagrania przedstawiające stolicę Iranu – Teheran – spowitą kłębami czarnego, gęstego dymu. Krajobraz ten był efektem nocnego ataku na irańską infrastrukturę naftową, obejmującą cztery magazyny ropy oraz centrum przesyłowe w mieście i pobliskiej prowincji Alborz. Z czasem powstałe chmury przyniosły kwaśny deszcz, przed którym alarmowały lokalne władze. Jakie konsekwencje dla zdrowia mieszkańców terenów objętych konfliktem może przynieść atak na tego typu złoża? Czarne chmury nad Teheranem Poranek 8 marca w Teheranie był spowity gęstymi chmurami czarnego dymu. Krajobraz ten utrzymywał się przez cały kolejny dzień. Mieszkańcy zaczęli dostrzegać osadzającą się sadzę na ulicach, samochodach, a nawet na balkonach swoich domów. Z czasem na miasto zaczęły spadać czarne krople deszczu. Widok ten był szczególnie nietypowy, ponieważ jeszcze niedawno region zmagał się z długotrwałą suszą. Kwaśny deszcz, który powstał prawdopodobnie z dymu unoszącego się z płonących instalacji naftowych, zaczął doskwierać mieszkańcom. Niektórzy z nich skarżyli się na ból gardła i pieczenie oczu, które pojawiły się wraz z pierwszymi kroplami opadu na teherańskich ulicach. Skąd czarny deszcz? Choć naukowcom brakuje jeszcze informacji na temat dokładnego pochodzenia kwaśnych kropel, już teraz wiemy, że prawdopodobnym powodem ich powstania był dym unoszący się z płonących instalacji naftowych. Ropa znajdująca się w zbombardowanych zbiornikach była znacznie gęstsza oraz mniej przetworzona niż ma to miejsce choćby w przypadku samochodowej benzyny, co sprawiło, że proces spalania surowca był mniej skuteczny. W efekcie wraz z dymem do atmosfery przedostała się ogromnie zróżnicowana mieszanka spalonych i niespalonych cząstek. W dymie z płonących instalacji mogły znajdować się cząstki sadzy, czyli węgiel oraz wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne. Ponieważ ropa zawiera także siarkę i azot, podczas spalania tego surowca powstały tlenki tych pierwiastków. W kontakcie z wilgocią w powietrzu mogą one tworzyć – niebezpieczne dla człowieka – kwaśne opady. Składnikami toksycznego dymu mogły stać się również drobne cząstki materiałów odrywające się od budynków w trakcie ostrzeliwania zabudowań. Beton, szkło czy tworzywa sztuczne mogą dodatkowo pogarszać – już negatywnie wpływającą na zdrowie mieszkańców – mieszankę. Czy czarne deszcze i dym są niebezpieczne dla ludzi? Profesor epidemiologii środowiskowej Anna Hansell z Uniwersytetu w Leicester w następujący sposób określa zagrożenia związane z kwaśnymi opadami: „Jeśli krople deszczu spadną na skórę, mogą zawierać potencjalnie rakotwórcze związki, ale można je zmyć. Jeśli jednak dostaną się do nosa i ust, mogą pozostać tam dłużej”. Zagrożenie stanowią więc zanieczyszczone krople, które dostają się do lokalnego systemu wodociągowego. Tak transportowane toksyny trafiają do wody użytkowej, która na co dzień jest stosowana do mycia, zmywania czy nawet picia. Ta ostatnia czynność w przypadku kwaśnego deszczu prowadzić może do bólu brzucha, zgagi czy biegunki. Dodatkowo tlenki azotu i siarki zawarte w kwaśnym deszczu mogą podrażniać oczy i gardło osób żyjących w środowisku występowania tego typu opadów. Większe zagrożenie stanowi jednak dym unoszący się w teherańskiej atmosferze. Jego bardzo drobne cząstki mogą wnikać głęboko do płuc i nawet przedostawać się do krwiobiegu. To może zwiększać śmiertelność i prowadzić do wielu chorób, takich jak choroby sercowo-naczyniowe, rak płuc, przewlekłe choroby układu oddechowego czy cukrzyca. Zanieczyszczenie środowiska toksynami wpłynie również na stan ryb, upraw czy zwierząt hodowlanych, co również może wpłynąć na długoterminowe problemy zdrowotne związane ze spożywaniem tych dóbr. Zasięg zanieczyszczeń Większe krople ropy i cięższe cząstki zwykle szybko opadają na ziemię, natomiast drobny pył może być unoszony przez wiatr na setki, a nawet tysiące kilometrów – podobnie jak saharyjski pył docierający czasem do Europy. W teorii zanieczyszczenia powstałe po pożarach w Iranie mogłyby dotrzeć nawet bardzo daleko, choć w praktyce najbardziej narażone są inne regiony kraju oraz państwa Bliskiego Wschodu. Eksperci zalecają mieszkańcom ograniczanie kontaktu z zanieczyszczonym powietrzem, pozostawanie w domach, a w razie potrzeby korzystanie z masek ochronnych i okularów oraz unikanie wody, która może zawierać czarne cząstki. Jak podkreślają naukowcy, skutki dużych zniszczeń środowiska rzadko zatrzymują się na granicach państw, ponieważ zanieczyszczenia przenoszą się wraz z powietrzem i wodą. Źródło: New Scientist Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Nowe badanie sugeruje, że w naszej galaktyce istnieją cztery wrogie cywilizacje, które mogłyby zaatakować Ziemię
Szansa na atak ze strony kosmitów jest sto razy mniejsza niż ryzyko zagłady ludzkości przez gigantyczną asteroidę. Mimo to statystyki sugerują, że w naszej galaktyce mogą istnieć co najmniej cztery wrogie cywilizacje.
W tym artykule: Jak często ludzie wywołują wojny na Ziemi? Jak często ludzie mogliby wywoływać wojny w kosmosie? Jak często wrogie cywilizacje mogą wywoływać wojny? Alberto Caballero nie jest astrofizykiem. Jako doktorant zajmuje się międzynarodowymi konfliktami na hiszpańskim Uniwersytecie Vigo. Ten kierunek badawczy zainspirował go do przeprowadzenia pewnego myślowego eksperymentu. Caballero postawił następujące pytanie. Jeśli w kosmosie istnieją inne cywilizacje i jeśli ich skłonność do najeżdżania sąsiadów odpowiada skłonności Ziemian do wywoływania wojen, to ile może być agresywnych kosmitów tylko w Drodze Mlecznej? Rozumowanie, w którym zawarł odpowiedź, opisał w artykule umieszczonym w archiwum preprintów naukowych arXiv. Artykuł nie został jeszcze zrecenzowany. Mimo to zyskał rozgłos, ponieważ analiza Caballero prowadzi do klarownego wniosku. Statystyka wskazuje, że w naszej galaktyce istnieją cztery wrogie cywilizacje, które – gdyby miały takie możliwości techniczne – najechałyby Ziemię. Jak często ludzie wywołują wojny na Ziemi? Caballero zaczął od zebrania danych o liczbie konfliktów zbrojnych na Ziemi w latach 1950–2022. W tym czasie wojnę, najazd lub inwazję na różną skalę wywołało 51 państw ze 195 istniejących. Na szczycie listy znalazły się Stany Zjednoczone z 14 konfliktami zbrojnymi. Następnie Hiszpan oszacował prawdopodobieństwo, że dany kraj wywoła wojnę, uzależnione od udziału jego wydatków na wojsko w ogólnych, globalnych wydatkach zbrojeniowych. Znów przodowały tu Stany Zjednoczone. Amerykańskie wydatki na wojsko stanowiły 38 proc. wszystkich pieniędzy lokowanych w sektorze zbrojeniowym w badanych okresie. „Mój tata jako pierwszy rozpoczął poszukiwanie obcej inteligencji”. Opowieść córki Franka Drake'a Czy kosmici istnieją? Na wiosnę 1960 roku, 29-letni astronom z pasmami przedwczesnej siwizny i beztroskim nastawieniem, postanowił stawić czoła jednemu z najbardziej egzystencjalnych pytań lu... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/frank-drake-jako-pierwszy-rozpoczal-naukowe-poszukiwania-pozaziemskich-cywilizacji-fot-nrao-aui-nsf-9aaa6f2.jpeg" width="938" height="623" alt="Frank Drake jako pierwszy rozpoczął naukowe poszukiwania pozaziemskich cywilizacji (fot. NRAO/AUI/NSF)" title="Frank Drake jako pierwszy rozpoczął naukowe poszukiwania pozaziemskich cywilizacji (fot. NRAO/AUI/NSF)" /> W kolejnym kroku Cabarello zsumował skłonności poszczególnych krajów do wywołania wojny i podzielił wynik przez liczbę krajów na Ziemi. Odsetek, jaki otrzymał – 0,028 proc. – uznał za wskaźnik pokazujący, jakie jest „aktualne prawdopodobieństwo, że ludzkość dokona inwazji na obcą cywilizację”. Jak często ludzie mogliby wywoływać wojny w kosmosie? Była to dopiero pierwsza część eksperymentu myślowego. W następnej Cabarello wykorzystał skalę Kardaszowa, by oszacować, kiedy Ziemianie byliby w stanie opanować podróże międzygwiezdne. Uzależniając zaawansowanie technologiczne od ilości gromadzonej energii policzył, że od tego etapu dzieli nas jeszcze 259 lat. Po przyjęciu założenia, że ludzka skłonność do inwazji maleje z czasem, policzył, że za dwa i pół wieku ryzyko, iż nasi następcy wybiorą się na gwiezdną wojnę, wynosi 0,0014 proc. Jak często wrogie cywilizacje mogą wywoływać wojny? A gdyby przypisaną Homo sapiens skłonność do zachowań agresywnych przełożyć na inne potencjalne cywilizacje z Drogi Mlecznej? Cabarello wykorzystał szacunki SETI z 2012 r. oceniające, na ilu planetach w galaktyce może istnieć życie. Mówią one, że tylko w Drodze Mlecznej może istnieć 15 tys. innych cywilizacji. Ile z nich byłoby wrogich? Jeśli miałyby podobną jak ludzka skłonność do agresji, byłoby ich około 4 (dokładnie 4,42). Jednak – na szczęście – jeśli miałaby być to dodatkowo cywilizacja typu 1 na skali Kardaszowa – czyli taka, która opanowała podróże międzygwiezdne – wówczas wynik obliczeń Cabarello spada poniżej jednego. Odtajnione dokumenty i sygnały z innych galaktyk. Nauka kontra UFO w 2020 Pandemia koronawirusa i przymus tkwienia w czterech ścianach nie osłabił zapału poszukiwaczy pozaziemskich cywilizacji. Ich wyobraźnię dodatkowo pobudzały najnowsze astronomiczne odkrycia. O... – Prawdopodobieństwo, że obca cywilizacja, z którą nawiążemy kontakt nas zaatakuje jest dwa rzędy wielkości mniejsze niż prawdopodobieństwo, że w Ziemię uderzy mordercza asteroida – przyznał Cabarello w swoim artykule. Eksperyment myślowy Hiszpana jest ciekawy. Jednak rozumowanie, jakie zaproponował, budzi wiele zastrzeżeń. Po pierwsze, jego podstawą są dane o konfliktach na Ziemi z krótkiego okresu: tylko siedemdziesięciu lat. Po drugie, opiera się na wielu ryzykowanych założeniach. Np. takim, że skłonność do agresji potencjalnych kosmitów będzie odpowiadała ludzkiej. Jeśli dołożymy do tego ogromne odległości w kosmosie, ryzyko wojny z obcą cywilizacją spada praktycznie do zera. Źródło: arXiv. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Eksponaty prosto z frontu trafiły do Berlina. Wyjątkowe muzeum opowiada o losach wojny w Ukrainie
W czwartą rocznicę początku pełnoskalowej inwazji wojsk rosyjskich na tereny Ukrainy w Berlinie została otwarta muzealna wystawa opowiadająca o losach wojny za naszą wschodnią granicą. Ekspozycja nie tylko tłumaczy przebieg całego konfliktu, ale również prezentuje sylwetki „zwykłych” obywateli, których życie wraz z początkiem walk wywróciło się „do góry nogami”. Główne przesłanie kuratorów brzmi: nie można być obojętnym wobec okrucieństwa.
Kuratorzy nowo otwartej wystawy, Wieland Giebel i Enno Lenze, zasłynęli już ze swoich inicjatyw mających na celu ukazanie okrucieństwa rosyjsko-ukraińskiej wojny. W 2023 roku przekonali władze Berlina, by przed samym wejściem do tamtejszej ambasady Federacji Rosyjskiej ustawić wrak rosyjskiego czołgu, który został odholowany z frontu w okolicach Kijowa. Tym razem aktywiści wykorzystali powojenne dziedzictwo stolicy Niemiec. W jednym z przeciwlotniczych bunkrów zaprezentowali wstrząsającą wystawę o losach wschodniego konfliktu. „Fizyczna rzeczywistość konfliktu” Wieland Giebel, pytany przez magazyn „The Guardian” o główny cel wystawy, odpowiada, że ma ona zaprezentować odwiedzającym „fizyczną rzeczywistość konfliktu”. I rzeczywiście, od samego początku na własnej skórze można poczuć realia rosyjsko-ukraińskiego konfliktu. Zanim wejdzie się do środka starego bunkru, w którym mieści się ekspozycja, odwiedzający namierzany jest przez rosyjskiego drona – tak samo, jak ma to miejsce na froncie. Na ekranie można dostrzec własną sylwetkę z perspektywy śmiercionośnej maszyny. Całość wystawy skupia się wokół dwóch zagadnień: opisu wojny, która obecnie ma miejsce za naszą wschodnią granicą oraz jej historycznych korzeni wraz z opowieściami o życiu ludzi, których konflikt nieodwracalnie zmienił. Aby wstrząsnąć odwiedzającymi, kuratorzy sięgnęli po wiele obiektów wziętych bezpośrednio z terenów walk. W centralnym miejscu ekspozycji znajduje się srebrnoszary Fiat Scudo z rozbitą przednią szybą, dużą dziurą w dachu i siedzeniami splamionymi krwią. Samochód, który w kwietniu 2025 roku został trafiony przez rosyjskiego drona, używany był jako tzw. społeczna taksówka (ang. social taxi), którą z ukraińskiego Chersonia wywożono osoby starsze i dzieci. W ataku zginął 28-letni Ołeh Salnyk, który na froncie pełnił funkcję pracownika pomocy humanitarnej. Militarne eksponaty W kolejnych salach muzeum dostrzec można inne przedmioty zawierające w sobie historie o wojnie. W jednym z pomieszczeń z sufitu zwisa 20 rosyjskich dronów, które zostały zabrane z frontu. Wśród nich znajduje się m.in. model Mołnia – najtańsza śmiercionośna maszyna, przy budowie której wykorzystuje się np. taśmę klejącą, metalowe pręty i jednorazowy aparat fotograficzny. W innej sali odwiedzający zobaczą największy pocisk manewrujący, który został odtworzony przy użyciu druku 3D. Technika ta została wykorzystana, gdyż kuratorom nie udało się sprowadzić z Ukrainy oryginalnego eksponatu. Aktywiści stojący za wystawą podkreślają, że ekspozycja ma charakter dynamiczny. Wraz z rozwojem wojny i kolejnymi okrucieństwami dziejącymi się w Ukrainie, do muzeum trafiać będą kolejne wojenne eksponaty. Kuratorzy regularnie jeżdżą do kraju ze stolicą w Kijowie, aby nieść pomoc tamtejszym cywilom, przy okazji zabierając z frontu materialne świadectwa konfliktu. Giebel bez ogródek mówi, że dynamiczna wystawa ma otrząsnąć ludzi ze zmęczenia tematem wojny, która od 4 lat rozgrywa się na terenach Ukrainy. Muzealny bunkier – gdzie znajduje się muzeum? Berlin Story Bunker to przestrzeń wystawiennicza otwarta w 2014 roku przez Giebla i Lenzego. Ogromny bunkier przeciwlotniczy, wybudowany przez nazistowskie władze w 1942 roku został przearanżowany na muzeum opowiadające o okrucieństwach różnych konfliktów. Jedną z głośniejszych wystaw, które można zobaczyć w muzealnym bunkrze, jest ekspozycja zatytułowana „Hitler – jak to się mogło stać?”. Przybliża ona sylwetkę nazistowskiego dyktatora oraz ideologię, która w czasach III Rzeszy zyskała miliony wyznawców. Kuratorzy – za sprawą obszernej ekspozycji – starają się zrozumieć okrucieństwo II wojny światowej: losy poległych, skalę zniszczeń oraz destrukcyjną ideę podboju. Praktyczne informacje Muzeum Ukrainy w Berlin Story Bunker znajduje się przy Schöneberger Str. 23A, we wschodniej części stolicy Niemiec. Wejście na ekspozycję jest możliwe w godzinach 10:00–19:00, z tym że ostatni goście mogą rozpocząć zwiedzanie o 17:30. Ceny biletów kształtują się następująco: normalny – 18 EUR; ulgowy – 12 EUR. Bilet wstępu pozwala na zobaczenie wszystkich wystaw, które mają miejsce w muzeum. Czas trwania wystawy jest nieokreślony – kuratorzy zaznaczają, że ekspozycja będzie trwać, dopóki wojna w Ukrainie się nie zakończy. Źródła: The Guardian, Berlin Story Bunker Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
William Wallace – jak wyglądała prawdziwa historia szkockiego bohatera?
William Wallace to jedna z najsłynniejszych postaci w historii Szkocji, symbol niepodległości i odwagi w walce z Anglikami. Choć jego życie owiane jest legendą, fakty historyczne potwierdzają jego istnienie i bohaterstwo. Poznaj początki życia Wallace’a, jego działania wojenne, tragiczny koniec oraz to, jak stał się ikoną kultury i symbolem wolności Szkocji.
Spis treści: Początki życia i pochodzenie Williama Wallace’a Powstanie przeciw Anglikom i bitwa pod Stirling Strażnik Szkocji i dalsze działania wojenne Losy Wallace’a po 1298 roku Jak zginął William Wallace – tortury i egzekucja William Wallace w legendzie i kulturze popularnej William Wallace to postać, która stała się symbolem walki o wolność i niepodległość Szkocji. Jego imię budzi dziś fascynację i jest nieodłącznie związane z historią szkockiego oporu wobec Anglików. Choć legendy często przerysowują jego dokonania, fakty historyczne potwierdzają, że Wallace rzeczywiście istniał i odegrał kluczową rolę powstaniu przeciwko rządom Anglii. W kronice Lanercost, która opisuje wojny o niepodległość Szkocji, wspominana jest jego działalność wojskowa i polityczna. Wallace był dowódcą, który potrafił mobilizować lokalne siły, koordynować działania wojskowe oraz inspirować Szkotów do walki przeciwko Anglikom. Jego życie stało się legendą, a postać przetrwała w literaturze i filmach. Początki życia i pochodzenie Williama Wallace’a William Wallace urodził się około 1270 roku w hrabstwie Renfrewshire, w rodzinie skromnego właściciela ziemskiego. Jego ojcem był Alan Wallace, a bracia to Malcolm i John. Dokładne miejsce urodzenia pozostaje przedmiotem sporów. Nazwisko Wallace pochodzi prawdopodobnie od staroangielskiego słowa wylisc, oznaczającego „cudzoziemiec” lub „Walijczyk”. Możliwe, że rodzina miała korzenie walijskie lub była powiązana z mieszkańcami dawnego królestwa Strathclyde. Niektóre źródła sugerują, że Wallace mógł być wychowywany w duchu patriotyzmu i niezależności, co później wpływało na jego działania wojenne. O wczesnym życiu Wallace’a wiadomo niewiele. Być może zdobywał doświadczenie wojskowe w młodości, obserwując walki w Walii, która w tym czasie była podbijana przez Edwarda I. Inne źródła wskazują, że mógł pełnić funkcje administracyjne lub wojskowe w lokalnej szlachcie, co pozwoliło mu na późniejsze dowodzenie armią piechoty. Już w młodym wieku Wallace wyróżniał się odwagą, a jego reputacja rosła wśród Szkotów. Powstanie przeciw Anglikom i bitwa pod Stirling Pierwsze działania Wallace’a były motywowane osobistą tragedią. W maju 1297 roku zabił on Williama Heselriga, angielskiego szeryfa Lanark, w odwecie za śmierć swojej żony. Wydarzenie to stanowiło impuls do rozpoczęcia szerszej walki z Anglikami. Wallace szybko zyskał poparcie lokalnej szlachty, z którą przeprowadził atak na angielski garnizon w Scone, co było początkiem kampanii wyzwalania Szkocji z rąk Anglików. Wallace był mistrzem wykorzystania terenu i wiedział, jak mobilizować siły z różnych regionów kraju. Kulminacyjnym punktem jego wczesnej kariery była bitwa pod Stirling Bridge 11 września 1297 roku. Wallace, wspólnie z Andrew de Morayem, pokonał liczniejszą armię Edwarda I. Taktyka polegała m.in. na wykorzystaniu wąskiego mostu – Anglicy musieli przechodzić w kolumnach, co czyniło ich łatwym celem dla Szkotów. Zwycięstwo to umocniło pozycję Wallace’a. Strażnik Szkocji i dalsze działania wojenne W marcu 1298 roku Wallace został pasowany na rycerza i mianowany Strażnikiem Królestwa Szkocji. Jego zadaniem było utrzymanie niepodległości Szkocji w imieniu uwięzionego króla Johna Balliola. Wallace szybko rozpoczął kampanię ofensywną na północnej Anglii, niszcząc garnizony, zdobywając miasta i zdobywając zapasy na zimę. Jego działania wojenne charakteryzowały się taktyką partyzancką – unikanie otwartych starć, ataki na słabo bronione miejsca, wykorzystywanie terenów górzystych i bagien. W tym czasie Wallace zyskał reputację nie tylko odważnego dowódcy, ale i wyrafinowanego stratega. Jeszcze w 1298 roku Edward I powrócił z armią. Wallace próbował wykorzystać przewagę terenową, ale w bitwie pod Falkirk Szkoci ponieśli porażkę. Wallace został ranny, a większość jego armii rozbita. Po tej klęsce utracił funkcję Strażnika, a dowództwo przejęli Robert Bruce i John Comyn. Losy Wallace’a po 1298 roku Po Falkirk Wallace udał się do Europy, szukając wsparcia dla szkockiej sprawy. Przebywał na dworze króla Francji Filipa IV, a także udał się do papieża Bonifacego VIII, aby uzyskać wsparcie dyplomatyczne. Do Szkocji powrócił około 1301–1303 roku, próbując podjąć działania wojenne, jednak większość szlachty była już lojalna wobec Edwarda I. W sierpniu 1305 roku Wallace został pojmany przez lojalnego wobec Edwarda I Szkota Johna de Menteitha. Jego los był przesądzony – Anglicy chcieli uczynić z niego przykład dla wszystkich buntowników. Jak zginął William Wallace – tortury i egzekucja Egzekucja Wallace’a była niezwykle brutalna. 23 sierpnia 1305 roku został powieszony i poćwiartowany. Głowę Wallace’a wystawiono na London Bridge, a inne części ciała rozesłano po Anglii i Szkocji. Tortury, które przeszedł przed śmiercią, miały zastraszyć Szkotów i przeciwników Edwarda I. Jego śmierć stała się symbolem oporu i poświęcenia. Wallace pokazał, że walka o wolność może być cenna nawet w obliczu największych represji. Historie o jego torturach i egzekucji przetrwały w kronikach i legendach, wzmacniając kult jego osoby w Szkocji i poza nią. William Wallace w legendzie i kulturze popularnej Postać Wallace’a przetrwała w literaturze i kulturze popularnej. Poemat epicki „The Wallace” autorstwa wędrownego poety, Ślepego Harry’ego z XV wieku gloryfikuje jego czyny, a późniejsze powieści historyczne utrwaliły legendę o jego waleczności. W XX wieku Wallace stał się ikoną dzięki filmowi „Braveheart” w reżyserii Mela Gibsona. Legendy o Wallace’u mieszają fakty historyczne z literacką fantazją, ale jedno pozostaje pewne – jego imię symbolizuje niezłomny duch wolności i oporu wobec tyranii. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Walka o twierdzę i honor zakończona rzezią. Mija 110 lat od bitwy pod Verdun
Kampania pod Verdun była jednym z najbardziej krwawych epizodów I wojny światowej i elementem niemieckiego planu wyniszczenia armii francuskiej. Rozpoczęta w lutym 1916 roku ofensywa miała zmusić Francję do kapitulacji poprzez walkę o twierdzę o ogromnym znaczeniu symbolicznym, lecz niewielkiej wartości strategicznej. Starcie, w którym dominowała artyleria, gaz bojowy i miotacze ognia, pochłonęło około pół miliona ofiar i stało się punktem zwrotnym zarówno dla Francji, jak i Niemiec. 21 lutego mija dokładnie 110 lat od rozpoczęcia walk pod Verdun. Przeczytaj fragment nowej książki Michaela Howarda „I wojna światowa”.
Spis treści: Dlaczego Verdun stało się celem ofensywy Plan wyniszczenia armii francuskiej Początek bitwy i przewaga artylerii Dowodzenie Pétaina i obrona twierdzy Skala strat i piekło artyleryjskiej wojny Skutki bitwy dla Francji i Niemiec U schyłku 1915 roku armia niemiecka zwyciężała na wszystkich frontach, a jednak koniec I wojny światowej nie był blisko. Cierpliwość cywilów wspierających wysiłek militarny została wystawiona na próbę. Wpływowa grupa opozycyjna w armii z Hindenburgiem i Ludendorffem na czele, wspierana przez kanclerza Theobalda von Bethmanna Hollwega, chciała usunięcia Falkenhayna. Ten natomiast wciąż cieszył się zaufaniem kajzera, któremu nie podobały się takie próby kwestionowania jego autorytetu i który wciąż wierzył, że klucz do zwycięstwa leży na zachodzie. Dlaczego Verdun stało się celem ofensywy Kanclerz miał dobre powody, by twierdzić, że głównym wrogiem nie jest Francja, lecz Wielka Brytania. Jej armie wciąż były świeże i ledwie wykorzystane w boju, a siły morskie nie tylko utrzymywały blokadę handlową Niemiec, lecz także pozwalały na utrzymanie komunikacji ze Stanami Zjednoczonymi, od których alianci byli coraz bardziej zależni w zakresie zasobów. Aby zaradzić temu drugiemu zjawisku, Falkenhayn nalegał na nieograniczoną wojnę podwodną. Wierzył też, że na lądzie najgroźniejszą bronią Wielkiej Brytanii nie były jej własne, słabo wyszkolone wojska, lecz sojusznicza armia francuska. Gdyby tej ostatniej zadać druzgoczący cios, tak by musiała błagać o pokój, to „angielski miecz”, jak mawiał Falkenhayn, zostałby wytrącony z ręki. Jak to zrobić, biorąc pod uwagę umocnienia obronne frontu zachodniego? Plan wyniszczenia armii francuskiej Aby rozwiązać ten problem, Falkenhayn zastosował metodę, która sprawdziła się już wcześniej na wschodzie, a więc wyniszczenie przeciwnika. Francja miała być wykrwawiona na śmierć poprzez zniszczenie jej armii. Trzeba było zmusić Francuzów, by walczyli o tereny, na których utratę nie mogli sobie pozwolić – w tym wypadku chodziło o umocnioną twierdzę Verdun. Nie miała ona strategicznego znaczenia, ale leżała na newralgicznym przyczółku i była istotnym historycznie miejscem, związanym z niegdysiejszymi zwycięstwami Francji. Początek bitwy i przewaga artylerii Falkenhayn zdawał sobie sprawę, że Joffre nie mógł przystać ani na brak obrony tego miejsca, ani na zaniechanie jego odbicia w przypadku utraty. Na pewno wojska niemieckie poniosłyby straty podczas ataku, ale te by zminimalizowano dzięki zastosowaniu technik sprawdzonych podczas ataku na linii Gorlice–Tarnów, czyli zaskoczeniu i przewadze artylerii. Tak więc 21 lutego 1916 roku rozpoczął się atak, po dziewięciogodzinnym ostrzale z niemal tysiąca dział. Dowodzenie Pétaina i obrona twierdzy Falkenhayn miał rację. Joffre nie uważał Verdun za istotne strategicznie miejsce i niewiele zrobił na rzecz przygotowania jego obrony, ale presja polityczna sprawiła, że nie mógł odpuścić. Dowódcą był generał Philippe Pétain, który nie mógł awansować ze względu na swoje przekonanie o wyższości obrony nad ofensywą. Żołnierze Pétaina wypełniali rozkazy, by bronić każdego metra ziemi i odbijać każdy, który został utracony. Skala strat i piekło artyleryjskiej wojny Wyniszczenie uderzyło w obie strony. Francuzi zadawali tyle strat, ile sami odnosili. Pétain starał się oszczędzać swych ludzi poprzez system rotacji, ale Falkenhayn rzucał do boju żołnierzy coraz bardziej desperacko. Na polu bitwy dominowały działa. Pod koniec czerwca, gdy ataki niemieckie wreszcie zelżały, artyleria obu walczących stron wykreowała krajobraz zniszczenia, jakiego świat jeszcze nie widział. Dzieła zniszczenia dopełniły stosowane w walce bezpośredniej gaz i miotacze ognia. W tym piekle obie strony straciły 0,5 mln żołnierzy i już nigdy zapewne nie dowiemy się, ilu z nich wciąż leży w tej spopielonej ziemi. Verdun pozostało w rękach Francuzów. Było to dla nich wielkie zwycięstwo, chociaż spowodowało prawie całkowite rozbicie ich armii. Skutki bitwy dla Francji i Niemiec Dla Niemców natomiast była to pierwsza niekwestionowana porażka, która odbiła się i na morale armii, i na nastrojach społeczeństwa. Falkenhayn musiał za to zapłacić, więc w sierpniu pozbawiono go dowództwa. Na jego miejsce kajzer powołał Hindenburga jako szefa sztabu generalnego z wiernym Ludendorffem u boku. Źródło: Fragment książki Michaela Howarda „I wojna światowa” (seria „Krótkie wprowadzenie”, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego). Tytuł, lead i śródtytuły pochodzą od redakcji
Dziennikarz Travelera poleciał do Tel Awiwu. „Tego napięcia nie da się znieść”
MSZ odradza podróże do Izraela. Turyści i pielgrzymi z Polski podróżują tam z... aplikacją ostrzegającą przed nalotami. Sprawdziliśmy, jak wygląda sytuacja w Tel Awiwie w 2026 r.
Spis treści: Pielgrzymi i plażowicze Życie na promenadzie Kulinarna codzienność z telefonem w ręku Ślady na murach Napięcie trudne do zniesienia Ta podróż bardzo się różniła od innych. Zanim w ogóle spakowałem walizkę, musiałem dopełnić procedur, o których jeszcze kilka lat temu bym nie pomyślał, planując podróż nad Morze Śródziemne. Pierwszy krok: rejestracja w systemie „Odyseusz” polskiego MSZ – na wypadek konieczności nagłej ewakuacji. Drugi: złożenie wniosku o ETA-IL. To nowy, bezwzględny wymóg izraelskich służb granicznych – elektroniczne zezwolenie na wjazd, bez którego nie zostanę wpuszczony na pokład samolotu. Ale najważniejsza była instalacja aplikacji „Tzeva Adom” (Red Alert). To system wczesnego ostrzegania zintegrowany z obroną cywilną, który wyciem syreny informuje o nadlatujących rakietach i daje sekundy na znalezienie schronienia. Codziennie przed wylotem śledziłem też doniesienia z Bliskiego Wschodu. Zastanawiałem się nie nad tym, nie jaka będzie pogoda, ale czy przestrzeń powietrzna pozostanie otwarta. To była podróż nerwowa od samego początku. Pielgrzymi i plażowicze Ląduję na lotnisku Ben Guriona w ciągu dnia. Jestem tu pod koniec stycznia, kilka dni po tym, gdy duża część grupy Lufthansy zawiesiła rejsy nocne do Tel Awiwu. Ryzyko operacyjne i trudności w identyfikacji zagrożeń po zmroku uznano za zbyt wysokie. Ze mną turyści i pielgrzymi z Polski, którzy przylecieli bezpośrednio LOT-em (nasz narodowy przewoźnik, podobnie jak linia Wizz Air, realizuje połączenia do Tel Awiwu). Hala przylotów jest cichsza niż zwykle. Czekając na bagaż, wdaję się w rozmowę z mężczyzną stojącym obok. To Marek, pilot wycieczek, który właśnie przyleciał z grupą z Polski. Mimo że nasze MSZ odradza podróże (komunikat „Nie podróżuj”), on jest tu regularnie. – Ludzie pytają mnie: czy tam nie strzelają? – mówi, obserwując przesuwające się walizki. – Odpowiadam im faktami: konflikt toczy się punktowo. Jerozolima czy Galilea to miejsca, które żyją z turystów i są relatywnie bezpieczne. Pielgrzymi mają inną motywację niż plażowicze. Dla nich chęć dotknięcia miejsc świętych jest silniejsza niż strach. Często mówią mi: „Z Bogiem bezpieczniej niż w domu”. Oczywiście omijamy szerokim łukiem północną granicę z Libanem i okolice Strefy Gazy. Odbieramy bagaże. On rusza do swojej grupy, która mimo wojny chce zobaczyć Jerozolimę. Ja wsiadam do taksówki i jadę do Tel Awiwu. Statystyki są nieubłagane – z rekordowych 4,5 miliona turystów w 2019 roku, ruch skurczył się o blisko 80 procent. Życie na promenadzie Melduję się w hotelu Metropolitan – recepcjonistka mówi, że niemal wszystkie pokoje są zajęte. Wybór tego miejsca był strategiczny: druga linia zabudowy od morza, ale przede wszystkim dostępność schronu, do którego biegnie się stąd niespełna minutę. Wychodzę na miasto, by przyjrzeć się, jak Tel Awiw funkcjonuje w trzecim roku konfliktu. Największy dysonans poznawczy czeka na nadmorskiej promenadzie (Tayelet). To tutaj skupia się życie towarzyskie i sportowe miasta. W niedzielę rano wzdłuż wybrzeża mijają mnie biegacze, spacerowicze, rowerzyści i użytkownicy hulajnóg elektrycznych. Na plażach Gordon, Frishman i Bograshov słychać charakterystyczny, rytmiczny stukot piłeczek – to matkot, narodowy sport plażowy Izraela. Plażowiczów nie jest jednak zbyt wielu, jakaś grupka ćwiczy w siłowni na świeżym powietrzu, inni odpoczywają na kocach albo leżakach. Ten sielankowy obrazek jest jednak pocięty elementami wojennymi. Pomiędzy turystami spacerują patrole. To charakterystyczny widok dla dzisiejszego Izraela: młode żołnierki i żołnierze z długą bronią automatyczną przewieszoną przez ramię. Nie wszyscy są na służbie – piją kawę, jedzą lody, rozmawiają, ale broń jest nieodłącznym elementem ich garderoby, tak naturalnym jak plecak czy torebka. W witrynach wielu lokali, wciśnięte między reklamy piwa a menu, widnieją naklejki z napisem „Peace” oraz wszechobecne flagi narodowe. Na deptaku spotykam też parę turystów z Polski. Przylecieli bezpośrednim rejsem. – Wahaliśmy się – przyznaje mężczyzna. – Ale znajomi na miejscu mówili: przyjeżdżajcie. I faktycznie, tu na deptaku czujemy się bezpiecznie, choć z tyłu głowy mamy świadomość zagrożenia – słyszę. Kulinarna codzienność z telefonem w ręku Idę na rynek Levinsky. Sklepy z orzechami, przyprawami i chałwą pełne są klientów. Wchodzę do słynnej restauracji M25. Jest pełno. Kucharze w otwartej kuchni serwują podroby i steki, panuje gwar. Ale zachowanie gości uległo zmianie. Telefony komórkowe nie są schowane w kieszeniach czy torebkach. Leżą na stołach, ekranami do góry. To nowy odruch społeczny – ciągłe monitorowanie powiadomień z aplikacji alarmowych. Ludzie jedzą, piją wino, śmieją się, ale każde wibrowanie telefonu sprawia, że rozmowy cichną na ułamek sekundy. To życie w stanie ciągłego czuwania. Podobnie jest w Jaffie. Na Pchlim Targu sprzedawcy wykładają perskie dywany bezpośrednio na asfalcie. W kultowej knajpie „Dr Shakshuka” wita mnie tekturowa makieta właściciela, Bino Gabso. W środku turyści mieszają się z miejscowymi, ale jest ich garstka w porównaniu z 2019 roku, gdy byłem tu pierwszy raz. Wbrew powszechnym wyobrażeniom o mieście funkcjonującym w cieniu konfliktu, życie nocne w Tel Awiwie nie zamarło. Po zmroku wąskie uliczki przylegające do targu Carmel (Shuk HaCarmel) wypełniają się ludźmi. Bary i restauracje, które w ciągu dnia sąsiadują ze straganami, wieczorem przeżywają oblężenie. Frekwencja jest na tyle wysoka, że znalezienie wolnego stolika „z marszu”, bez wcześniejszej rezerwacji, jest w wielu miejscach niemożliwe. Tłum gości wylewa się z lokali na chodniki, a gwar rozmów i muzyka trwają do późnych godzin nocnych, ignorując napiętą sytuację geopolityczną. Ślady na murach Choć miasto za wszelką cenę stara się zachować normalność, wojna zostawiła tu swoje fizyczne podpisy. Spacerując po centrum, wciąż można dostrzec na elewacjach niektórych budynków wyrwy i uszkodzenia tynku. To ślady po odłamkach irańskich rakiet, które spadły na aglomerację Tel Awiwu podczas ostatnich zmasowanych ataków w czerwcu 2025 roku. Najbardziej wymownym miejscem jest jednak Dizengoff Square (Plac Dizengoffa). Centralnym punktem placu jest fontanna, wokół której oraz na jej betonowych krawędziach ustawiono setki zdjęć osób porwanych. Obok fotografii znajdują się instalacje artystyczne, w tym puste krzesła. Przechodnie zatrzymują się tu w milczeniu, konfrontując turystyczną codzienność miasta z tragedią, która rozgrywa się zaledwie 70 kilometrów na południe. A potem idą do jednej z knajp w pobliżu na lunch. Napięcie trudne do zniesienia Pobyt w Tel Awiwie kończę z tym samym niepokojem, z którym tu przyjechałem. Czy lot powrotny się odbędzie? Czy przestrzeń powietrzna nie zostanie nagle zamknięta? Turystyka w Izraelu w 2026 roku to nie wypoczynek, to ciągłe zarządzanie ryzykiem. Miasto żyje, restauracje karmią, słońce świeci, a pielgrzymi wciąż modlą się w Jerozolimie. Ale pod tą warstwą rutyny pulsuje napięcie, którego nie da się zignorować i którego na dłuższą metę nie mógłbym znieść. Dlatego cieszę się, kiedy po dwóch dniach jestem już w samolocie powrotnym do Polski. Aplikację „Tzeva Adom” odinstalowuję dopiero po wylądowaniu w Europie. Nasz autor Michał Cessanis Od 14 lat redaktor prowadzący i sekretarz redakcji National Geographic Traveler oraz autor podróżniczej serii „Do zobaczenia” w Dzień Dobry TVN i TVN Style. Dziennikarz, który od lat życie spędza w drodze, łącząc pasję do eksploracji z rzetelnym warsztatem reportażysty. W swoich tekstach szczególną wagę przywiązuje do detali, historii spotykanych ludzi oraz ochrony dzikiej natury. Autor książek: „Opowieści z pięciu stron świata” i „Made in China”. Jako ambasador plebiscytu „Cuda Polski National Geographic Traveler” z równą pasją odkrywa nieznane zakątki kraju, co najdalsze krańce globu. Ma w genach ciekawość świata i otwartość na inne kultury. Nie straszne są mu ekstremalne warunki czy bariery językowe – dla niego to nie przeszkody, lecz paliwo do działania i tworzenia angażujących opowieści.
Grób nieznanego żołnierza jest uniwersalnym symbolem pamięci o najwyższej ofierze
Grób nieznanego żołnierza to coś więcej niż tylko pomnik. Na całym świecie miejsca pochówku anonimowych bohaterów honorują ogrom ofiary poległych na frontach I wojny światowej, ale nie tylko. Jak narodziła się ta idea? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
Spis treści: Od lokalnego krzyża do państwowego kultu Europejsko-amerykański model pamięci narodowej Dwa groby, jedna pamięć Uniwersalna rola anonimowości W wielkiej wojnie, jednym z najkrwawszych konfliktów w dziejach, zginęło około 8,5 miliona żołnierzy. Ze względu na masowe użycie artylerii wielu poległych nigdy nie udało się zidentyfikować. Ta nowa skala anonimowej śmierci stworzyła w powojennych społeczeństwach olbrzymią, niewypełnioną lukę w pamięci narodowej. Rządy stanęły przed wyzwaniem moralnym: jak uhonorować ogrom ofiary, gdy tradycyjny pochówek z imieniem i nazwiskiem stał się niemożliwy dla tak wielu bohaterów? Od lokalnego krzyża do państwowego kultu Geneza idei grobu nieznanego żołnierza ma charakter głęboko osobisty. W 1916 roku kapelan frontowy, wielebny David Railton, podczas służby w Armentières zauważył w ogrodzie prowizoryczny grób z prostym drewnianym krzyżem, na którym ołówkiem wypisano słowa: „An Unknown British Soldier” (Nieznany Żołnierz Brytyjski). To spostrzeżenie, ilustrujące ludzką potrzebę upamiętnienia, stało się impulsem dla symbolu państwowego. W sierpniu 1920 roku Railton przekazał swoją wizję Herbertowi Ryle’owi, dziekanowi Westminsteru. Dzięki energii i zaangażowaniu Ryle’a pomysł ten szybko przekształcono w czyn, skutkując uroczystym pochówkiem w opactwie westminsterskim. To wydarzenie zainicjowało globalny ruch tworzenia tego typu pomników. Stworzenie jednego anonimowego bohatera, który reprezentował miliony, było strategicznym aktem konsolidacji państwa zapewniając, że ofiara wojenna, choć anonimowa, nie została zapomniana. Europejsko-amerykański model pamięci narodowej Ustanowienie grobów nieznanego żołnierza w Paryżu, Londynie i Arlington było niemal synchroniczne, lecz każda z trzech nacji wkomponowała uniwersalny symbol anonimowej ofiary w swoje specyficzne wartości i tradycje państwowe. Grób Nieznanego Żołnierza w Paryżu We Francji pochówek anonimowego bohatera symbolicznie połączył ofiarę wielkiej wojny z tradycją chwały i zwycięstwa. 10 listopada 1920 roku w cytadeli w Verdun wystawiono osiem trumien ze zwłokami niezidentyfikowanych żołnierzy i to właśnie ten dzień powszechnie uznaje się za symboliczny początek tradycji upamiętniania bezimiennych bohaterów, którzy poświęcili się dla ojczyzny. Liczba trumien miała symbolizować osiem odcinków frontu rozlokowanego od morza po Wogezy. Od 28 stycznia 1921 roku Łuk Triumfalny jest domem dla nieznanego żołnierza, który poległ za francuską ojczyznę. To miejsce upamiętnia 1,4 miliona francuskich żołnierzy, którzy zginęli w latach 1914–1918. Grobowiec zdobi płyta z napisem: „Tu spoczywa żołnierz francuski, który poległ za ojczyznę”. Dwa lata po pochówku, 11 listopada 1923 roku, po raz pierwszy zapalono Wieczny Płomień. Od tamtego dnia symbol niegasnącej pamięci jest uroczyście rozpalany każdego wieczoru o godzinie 18:30, przez stowarzyszenia La Flamme sous l’Arc de Triomphe i Flamme de la Nation. Grób Nieznanego Żołnierza w Londynie W Anglii wybór miejsca pochówku był równie doniosły, lecz miał charakter głęboko sakralny. 11 listopada 1920 roku ciało nieznanego żołnierza spoczęło w nawie opactwa westminsterskiego, wśród najznamienitszych w kraju. Akt ten, symbolicznie umieszczający anonimowego szeregowca obok królów i mężów stanu, podkreślał równość ofiary. Grób pokrywa płyta z czarnego marmuru. Ciało spoczywa w dębowej trumnie, na której złożono miecz krzyżowca z XVI wieku. Inskrypcję zdobiącą grób skomponował Herbert Ryle. Główny napis głosi, że w ten sposób upamiętnia się „wiele rzesz, które w czasie wielkiej wojny 1914–1918 dały najwięcej, co człowiek może dać, samo życie, dla Boga, dla króla i kraju, dla ukochanych, domu i Imperium, dla świętej sprawy sprawiedliwości i wolności świata”, Inskrypcja zawiera również słowa: „Pochowali go wśród królów, ponieważ uczynił dobro wobec Boga i wobec jego domu”. Grób Nieznanego Żołnierza w Arlington W Stanach Zjednoczonych grób nieznanego żołnierza jest nie tylko miejscem pamięci o poległych w I wojnie światowej, ale także upamiętnieniem ofiar wszystkich późniejszych konfliktów. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/11cb124149265e9371a3b5f27e93356788c8632a-fc7bd19.png" width="1272" height="986" alt="Ówczesna księżniczka Elżbieta i jej mąż Filip złożyli wieniec przy grobie Nieznanego Żołnierza na Cmentarzu Narodowym w Arlington około 1951 roku. Wróciła tam już jako królowa w 1957 roku. / fot. Willard Culver, Nat Geo Image Collection" title="11cb124149265e9371a3b5f27e93356788c8632a-fc7bd19" /> Pomnik, będący neoklasycznym białym sarkofagiem z marmuru, został ustanowiony w 1921 roku dla nieznanego żołnierza z wielkiej wojny. W kolejnych latach rozszerzono go o nieznanych żołnierzy z II wojny światowej, wojny koreańskiej i wojny w Wietnamie. Ta ewolucja pomnika, włączająca nowe pokolenia bohaterów, pozwala symbolowi rosnąć wraz z historią militarną kraju. Pomnik ten jest symbolicznym grobem dla trzech niezidentyfikowanych żołnierzy, a jego celem jest uhonorowanie wszystkich zaginionych i niezidentyfikowanych amerykańskich wojskowych, aby nigdy nie zostali zapomniani. Na zachodniej ścianie widnieje napis: „Tu spoczywa w zaszczytnej chwale amerykański żołnierz znany tylko Bogu”. Dwa groby, jedna pamięć Polski grób nieznanego żołnierza musiał sprostać innemu wyzwaniu. W przeciwieństwie do państw zachodnich, gdzie symbol skupiał się głównie na ofiarach I wojny światowej, nasz pomnik musiał symbolizować ofiarę złożoną w walce o odzyskanie i utrzymanie niepodległości po 123 latach zaborów. Pierwszy grób nieznanego żołnierza Choć centralnym i najbardziej znanym pomnikiem jest ten w Warszawie, historia polskiej pamięci o bezimiennym bohaterze rozpoczęła się w Łodzi, gdzie 22 marca 1925 roku odsłonięto płytę Grobu Nieznanego Żołnierza. To wydarzenie, które miało miejsce ponad pół roku przed oficjalną ceremonią w stolicy, pokazuje, że potrzeba symbolicznej pamięci miała charakter w dużej mierze oddolny i regionalny, zanim została przejęta i scentralizowana przez najwyższe władze. Płyta Nieznanego Żołnierza w Łodzi została ustawiona na placu przed katedrą św. Stanisława Kostki. Pomnik zaprojektowany przez Stanisława Kazimierza Ostrowskiego składał się z dwóch jasnych bazaltowych płyt (ułożonych w układzie schodkowym), na których umieszczono kolejną płytę – z czerwonego marmuru, z wyrytym napisem: „Nieznanemu żołnierzowi miasto Łódź – rok 1925”. Serce polskiego symbolu narodowego Władze II Rzeczypospolitej szybko zrozumiały, że tak potężny symbol jednoczący naród musi znajdować się w stolicy. Centralizacja pamięci była niezbędna dla budowania tożsamości narodowej i legitymizacji państwowej w odzyskanej niepodległości. Grób Nieznanego Żołnierza został uroczyście odsłonięty 2 listopada 1925 roku, na placu Saskim (obecnie plac Piłsudskiego), pod kolumnadą Pałacu Saskiego w Warszawie. Podczas ceremonii złożono w nim szczątki bezimiennego żołnierza poległego w walce o niepodległość i granice II Rzeczypospolitej Polskiej, sprowadzone z cmentarza Obrońców Lwowa. Pomnik stworzył Stanisław Kazimierz Ostrowski, ten sam artysta, który był autorem łódzkiej płyty. W uroczystości wzięły udział najwyższe władze państwowe, w tym Prezydent RP Stanisław Wojciechowski. Na centralnej płycie widnieje napis: „Tu leży żołnierz polski poległy za Ojczyznę”. Symbol narodowego przetrwania Podczas II wojny światowej Grób Nieznanego Żołnierza w Warszawie przestał być wyłącznie miejscem pamięci. Stał się namacalnym symbolem narodowego przetrwania. W 1944 roku, po upadku powstania warszawskiego, Pałac Saski został zniszczony przez wojska niemieckie. Jedynym fragmentem kolumnady, który ocalał z wojennej destrukcji, był właśnie Grób Nieznanego Żołnierza. Sam pomnik został poważnie uszkodzony, ale już w 1946 roku został odbudowany i ponownie odsłonięty. W przeciwieństwie do grobów w Paryżu (pod pełnym Łukiem Triumfalnym) czy Londynie (w nienaruszonym opactwie), warszawski Grób Nieznanego Żołnierza jest celowo pozostawioną ruiną. Dzięki temu jest silniejszym i autentyczniejszym symbolem niż jakakolwiek kompletna rekonstrukcja. Ruina ta jest namacalnym dowodem na to, że pamięć, tożsamość i ciągłość państwa polskiego przetrwały celową próbę eksterminacji stolicy i jej symboli. To świadectwo, że pamięć może być aktem oporu. Grób, jako jedyny ocalały fragment Pałacu Saskiego, jest symbolicznym pomostem między przedwojenną a współczesną Warszawą. Uniwersalna rola anonimowości Grób nieznanego żołnierza, niezależnie od kraju, z którego pochodzi, odgrywa rolę jednoczącą. Jego anonimowość sprawia, że jest apolityczny i ponadczasowy. Nie reprezentuje żadnej partii, ideologii czy konkretnego dowódcy, a samą ideę ofiary złożonej w imię państwa. Choć poszczególne pomniki różnią się charakterem i rytuałami, ich wspólna wartość pozostaje niezmienna. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Najwyżsi, najsilniejsi, najbardziej zaufani. Kim byli dawni żołnierze do zadań specjalnych
Na polu walki grenadierzy musieli wykazywać się żelaznymi nerwami. Stojąc pod ostrzałem, musieli zachować spokój, zapalić prymitywny lont i precyzyjnie cisnąć żeliwną kulę wypełnioną czarnym prochem w szeregi wroga, by siać śmierć tam, gdzie nie docierały kule muszkietów. Jak powstała ta doborowa formacja? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Narodziny elity Nie każdy mógł zostać grenadierem Narzędzia wojennego rzemiosła Jak działali grenadierzy? Zmierzch grenadierów Najstarsze formy miotanych ręcznie pocisków, wypełnionych materiałem zapalającym lub wybuchowym, pojawiły się już w starożytności i dalej były używane w średniowieczu. Pierwsze znane użycie granatów wypełnionych czarnym prochem jest natomiast datowane na XV stulecie. Jednak dopiero ponad 200 lat później stały się na tyle powszechne, że w armiach zaczęto tworzyć specjalne oddziały piechoty, wyspecjalizowane w ich miotaniu. Narodziny elity Koncepcja wyposażenia wojska w granaty sięga czasów dynastii Ming, kiedy stacjonujący na Wielkim Murze żołnierze używali bomb grzmotowych. Z kolei najstarsze wzmianki o żołnierzach używających granatów w armiach europejskich pochodzą z wczesnej ery nowożytnej, z armii austriackiej i hiszpańskiej. Wzmianki na temat oddziałów miotających granaty pojawiają się również w Anglii uwikłanej w wojny biskupie. Jednak kompania żołnierzy służących jako grenadierzy powstała we Francji, w czasach rządów Ludwika XIV. Formalny początek istnienia oddziałów grenadierów datuje się na rok 1667, kiedy podpułkownik Jean Martinet utworzył pierwszą elitarną kompanię w prestiżowym Régiment du Roi. Ten pomysł okazał się tak skuteczny, że został błyskawicznie wdrożony w całej armii. W październiku 1670 roku około 30 regimentów piechoty posiadało własne, stałe kompanie grenadierskie. Wkrótce stały się one ważnym elementem każdego batalionu. Francuscy grenadierzy odnosili wielkie sukcesy na polach bitew, a to sprawiło, że idea utworzenia oddziałów wyspecjalizowanych w miotaniu ręcznych granatów szybko rozprzestrzeniła się na inne europejskie kraje. Holendrzy wprowadzili ich do swojej armii już w 1670 roku, natomiast Anglicy poszli w ich ślady siedem lat później. Nie każdy mógł zostać grenadierem Kryteria rekrutacji do oddziałów grenadierów były niezwykle rygorystyczne i faworyzowały żołnierzy o określonych predyspozycjach fizycznych i psychicznych. Kandydaci musieli być najwyższymi, najsilniejszymi i najodważniejszymi ludźmi w całym pułku. Każdy z tych wymogów miał solidne uzasadnienie. Po pierwsze, ówczesne granaty ważyły ok. 1,5 kg, więc żołnierz musiał wykazywać się niemałą siłą, by cisnąć tak ciężki ładunek na odległość gwarantującą osiągnięcie zamierzonego rezultatu. Po drugie, grenadier musiał stanąć w ogniu bitwy, wyciągnąć lont zapalić go, odczekać odpowiednią chwilę i dopiero wtedy cisnąć granat w szeregi wroga. Zbyt wczesny rzut dawał nieprzyjacielowi czas na odrzucenie ładunku. Zbyt późny, groził eksplozją w powietrzu lub, co gorsza, w rękach miotacza. Te czysto praktyczne wymogi dawały jeszcze jedną istotną przewagę – stanowiły potężną broń psychologiczną. Imponująca postura grenadierów sama w sobie stała się narzędziem zastraszania wroga. W czasach, w których wiele bitew rozstrzygano walką na bagnety, widok szarżujących „olbrzymów” mógł złamać morale nawet najtwardszych żołnierzy. Narzędzia wojennego rzemiosła Wyposażenie grenadierów doskonale odzwierciedlało technologiczny przełom, jaki dokonywał się w wojskowości. Główną bronią był oczywiście granat, który wówczas miał formę wypełnionej czarnym prochem żeliwnej kuli (wielkością zbliżonej do piłki tenisowej), zatkanej drewnianym korkiem, przez który przechodził lont. Jednocześnie grenadier miał na wyposażeniu najnowocześniejszą broń palną swoich czasów – muszkiet skałkowy z bagnetem tulejowym. Ten śmiercionośny duet zdominował pola bitew na następne 150 lat. Uzupełnieniem rynsztunku była krótka szabla piechotna. Grenadierom często wydawano także toporki, które okazywały się niezwykle pomocne przy przełamywaniu umocnień. Najcharakterystyczniejszym elementem munduru, które pozwalało odróżnić grenadiera od reszty piechoty, było nakrycie głowy. Standardowy dla muszkieterów szerokoskrzydły kapelusz nie miał prawa się sprawdzić, bowiem znacząco utrudniał zarzucenie muszkietu na plecy i swobodne wykonanie zamachu ręką przy rzucaniu granatu. Z tego względu, zastąpiono go kaszkietem grenadierskim – wysoką, sztywną czapką w kształcie biskupiej mitry. W niektórych armiach stosowana była czapa z niedźwiedziego futra, tzw. bermyca. Jak działali grenadierzy? Głównym zadaniem grenadierów było prowadzenie szturmu na umocnione pozycyjne. Celem tego działania było podejście pod pozycje wroga, obrzucenie go gradem granatów (co miało wywoływać nie tylko straty, ale i panikę), a następnie natychmiastowe natarcie z bagnetami na broń, by zdobyć wyłom w murach lub oczyścić okopy. W bitwach toczonych na otwartym polu oddziały grenadierów zajmowały miejsce na prawym skrzydle batalionu. Taka pozycja była uważana za najbardziej zagrożoną, ale i za najbardziej honorową. Prawdziwą innowacją taktyczną, która znacząco zwiększała skuteczność tych żołnierzy, stało się elastyczne podejście do ich wykorzystania w walce. Dowódcy szybko zorientowali się, że w najważniejszych momentach bitwy można czasowo odłączyć kompanie miotaczy z poszczególnych pułków i sformować z nich improwizowane bataliony szturmowe. W ten sposób powstawał „bojowy młot” złożony z najlepszych żołnierzy w armii, a to umożliwiało wykonanie nawet najtrudniejszych zadań. Grenadierzy w polskiej armii W XVII wieku Rzeczpospolita Obojga Narodów nie poszła w ślady zachodnich sąsiadów i nie wydzieliła w szeregach armii formacji grenadierów. Pierwsze oddziały wyspecjalizowanych żołnierzy pojawiły się w naszym wojsku dopiero w XVIII wieku. Dlaczego? Wbrew pozorom, bierność w tej kwestii nie wskazywała na zacofanie armii Sobieskiego. Po prostu specyfika polskiej wojskowości była zupełnie inna od zachodniej. Dominująca rola kawalerii, zwłaszcza husarii, odsuwała piechotę na dalszy plan, sprowadzając ją do roli pomocniczej. Mało tego, w tamtym czasie Rzeczpospolita toczyła wojny na rozległych, otwartych przestrzeniach wschodnich i południowych, gdzie wojna manewrowa i bitwy w polu były znacznie częstsze niż metodyczne oblężenia nowoczesnych fortyfikacji w stylu zachodnim. Problemy, które na frontach zachodnich rozwiązywali grenadierzy, nie były tak pilne dla armii walczącej z Imperium Osmańskim czy Chanatem Krymskim. Formalne przyjęcie tej formacji w XVIII wieku było częścią szerszego procesu modernizacji polskiej armii, którego celem było upodobnienie jej do zachodnich wzorców. Stanowił on reakcję na zmianę układu sił w Europie. Zmierzch grenadierów Z czasem rola grenadierów w armii zaczęła się zmieniać. Już na początku XVIII wieku użycie granatów w walce stawało się coraz rzadsze. Było to podyktowane dwoma głównymi czynnikami. Po pierwsze, artyleria polowa stawała się coraz lżejsza i bardziej mobilna. Skoncentrowany ogień armatni okazał się znacznie skuteczniejszym sposobem na „oczyszczanie” umocnień niż garstka ludzi z ręcznymi ładunkami. Po drugie, taktyka piechoty ewoluowała. Pojawiły się nowe metody przełamywania linii wroga, opierające się na sile uderzenia. Granat zniknął z ich rąk, ale grenadierzy pozostali. Gdy ich pierwotna funkcja stała się przestarzała, zamiast rozwiązać kompanie grenadierskie skupiono się na przydzieleniu im nowych zadań. Głównym obszarem działania najsprawniejszych i najlepiej wyszkolonych żołnierzy stała się szarża na bagnety i przełamywanie oporu wroga w walce wręcz. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Czy Fallout ma naukowe podstawy? Oto, jak naprawdę wyglądałby świat po nuklearnej apokalipsie
Fallout od prawie 30 lat fascynuje wizją świata po wojnie atomowej. Ale czy gigantyczne karaluchy, mutanci, ghule i jałowe pustkowia to realny scenariusz? Sprawdzamy, które elementy postapokaliptycznego świata mają naukowe podstawy.
Spis treści Wojna nuklearna: jak wyglądałby prawdziwy koniec świata? Promieniowanie w Fallout: mity i uproszczenia Ekologia postapokalipsy i przykład Czarnobyla Gigantyczne karaluchy i mutanci – realny scenariusz czy fantazja? Uniwersum Fallout od 1997 roku podbija serca miłośników popkultury wizją świata zniszczonego przez wojnę nuklearną, a jednocześnie zatrzymanego estetycznie w amerykańskich latach 50. Ale czy świat Fallouta ma naukowe podstawy? Wiele elementów kultowej serii czerpie inspirację z realnych zjawisk fizycznych, biologicznych i społecznych. Gdzie zatem kończy się nauka, a zaczyna fikcja? Wojna nuklearna: jak wyglądałby prawdziwy koniec świata? W Fallout wojna nuklearna trwa zaledwie kilka godzin, ale jej skutki są widoczne przez kolejne dwa stulecia. Jedynym realnym historycznym doświadczeniem użycia broni jądrowej w warunkach wojennych są bombardowania Hiroszimy i Nagasaki. W obu miastach ogromna część zabudowy została zniszczona w ciągu sekund, przez falę uderzeniową i promieniowanie cieplne. Dziesiątki tysięcy ludzi zginęły natychmiast, często bez widocznych obrażeń zewnętrznych, a kolejne tysiące w następnych dniach i tygodniach, na skutek choroby popromiennej. Oba miasta nie zostały jednak całkowicie wymazane z mapy, a ich odbudowa rozpoczęła się stosunkowo szybko. To właśnie Hiroszima i Nagasaki pokazują, że skutki wojny nuklearnej byłyby bardziej złożone, niż sugerują apokaliptyczne wizje. Skażenie promieniowaniem nie utrzymywało się tam przez setki lat. Już kilka lat po wybuchach oba miasta funkcjonowały ponownie. Niedawne badania „hibakusha”, czyli ocalałych pokazały, że zaledwie 1 proc. z nich zmarło w kolejnych latach na nowotwory popromienne. Współczesna wojna nuklearna różniłaby się jednak skalą – użycie setek lub tysięcy głowic mogłoby doprowadzić np. do tzw. nuklearnej zimy, czyli spadku temperatur i załamania rolnictwa. Fallout przedstawia świat, w którym skutki wojny są niemal absolutne i nieodwracalne. Rzeczywistość byłaby prawdopodobnie mniej jednorodna. Promieniowanie w Fallout: mity i uproszczenia Działanie promieniowania w Fallout zostało uproszczone i podporządkowane mechanice gry. Jednostka „rads” działa natychmiast i w przewidywalny sposób, a napromieniowanie można szybko odwrócić używając „rad-away”. W rzeczywistości jego skutki są dużo bardziej złożone i często ujawniają się po jakimś czasie. Choroba popromienna nie zawsze oznacza natychmiastową śmierć, lecz przebiega etapami i może przyjmować bardzo różne formy – od krótkotrwałych nudności i osłabienia po ciężkie uszkodzenia szpiku kostnego, materiału genetycznego, przewodu pokarmowego i układu nerwowego. Warto przywołać realne jednostki dawek promieniowania – siwerty (Sv). Dawka rzędu 0,05 siwerta zwykle nie powoduje ostrych objawów. Około 1 siwerta może wywołać nudności i przejściowe obniżenie odporności, jednak większość ludzi przeżywa taką ekspozycję bez trwałych skutków. Dawki 3–4 siwertów są uznawane za potencjalnie śmiertelne dla około połowy napromieniowanych osób bez specjalistycznego leczenia. Powyżej 6–7 siwertów śmiertelność gwałtownie rośnie, a przy dawkach przekraczających 10 siwertów uszkodzenia organizmu są zwykle nieodwracalne. Jeden z hibakusha – Tsutomu Yamaguchi – przeżył zrzucenie bomb na Hiroszimę i Nagasaki. Otrzymał dawkę szacowaną na kilka siwertów. Mimo ciężkich poparzeń i objawów choroby popromiennej przeżył i dożył ponad 90 lat. Znacznie bardziej dramatyczny był przypadek Hisashiego Ouchiego, pracownika japońskiego zakładu jądrowego Tokai, który w 1999 roku został napromieniowany dawką szacowaną na ponad 17 siwertów. To sporo więcej od dawki śmiertelnej. Ouchi przeżył około trzech miesięcy dzięki intensywnej terapii, transfuzjom i przeszczepom komórek macierzystych, ale jego organizm w końcu się poddał. Wizja Fallouta jest zatem w tym aspekcie dość uproszczona. Istnienie jednej substancji odwracającej skutki choroby popromiennej raczej pozostanie czysta fantazją – jest ona bowiem po prostu zbyt skomplikowana i wpływa na zbyt wiele procesów i układów w w organizmie. Ekologia postapokalipsy i przykład Czarnobyla Jedynym realnym punktem odniesienia dla świata Fallouta odradzającego się po wojnie nuklearnej jest katastrofa w Czarnobylu. W 1986 roku eksplozja reaktora doprowadziła do skażenia ogromnych obszarów i masowego wysiedlenia ludności. Z perspektywy czasu okazało się jednak, że najważniejsze dla środowiska nie było samo promieniowanie, lecz nagłe zniknięcie człowieka. Dziś Strefa Wykluczenia wokół Czarnobyla jest jednym z najlepiej przebadanych obszarów skażonych promieniotwórczo na świecie. Powołano tam też rezerwat: Poleski Państwowy Rezerwat Radiacyjno-Ekologiczny. Mimo utrzymującego się, podwyższonego poziomu promieniowania, obserwuje się tam prawdziwy przyrodniczy rozkwit. Wilki, łosie, konie czy rysie radzą sobie zaskakująco dobrze. Według niedawnych badań także ziemia nadawałaby się już pod bezpieczną uprawę roślin takich jak ziemniaki i kukurydza – obecny poziom promieniowania jest już bowiem niższy niż występujący naturalnie w wielu rejonach świata. To pokazuje, że naturalne ekosystemy są znacznie bardziej elastyczne niż myślimy. Ich odbudowa może nastąpić szybciej, niż sugerują wizje jałowych pustkowi z Fallouta. W Czarnobylu nie pojawiły się zmutowane organizmy, a środowisko stanie się zamieszkiwalne w czasie znacznie krótszym niż 200 lat. Gigantyczne karaluchy i mutanci – realny scenariusz czy fantazja? Karaluchy są powszechnie uważane za stworzenia zdolne do przeżycia wojny nuklearnej. W Fallout nie tylko przeżywają, ale i mutują w gigantyczne, niebezpieczne organizmy. Faktycznie, są bardziej odporne na promieniowanie niż ludzie. Ich komórki dzielą się wolniej, a to właśnie w procesie podziału najczęściej dochodzi do uszkodzeń. Oznacza to jednak odporność kilkadziesiąt razy większą – ale nie całkowitą. W dłuższej perspektywie karaluchy miałyby rzeczywiście większe szanse na przetrwanie w skażonym środowisku. W Fallout zdeformowanej przyrody jest więcej, są to m.in. wielkie skorpiony, dwugłowe krowy, pół-martwi ludzie (ghule) czy supermutanci o wielkiej sile. W rzeczywistości promieniowanie rzadko prowadzi do tak spektakularnych mutacji. Znacznie częściej powoduje drobne, niewidoczne zmiany genetyczne albo śmierć organizmu na wczesnym etapie rozwoju. Jednym z najciekawszych skutków katastrofy w Czarnobylu są grzyby z gatunku Cladosporium sphaerospermum, zdolne do przeżycia nawet w osłonie otaczającej zniszczony reaktor. Nowe badania sugerują, że grzyb ten może wręcz „żywić się” promieniowaniem. Zderzenie wizji Fallouta z rzeczywistymi obserwacjami prowadzi do wniosku, że postapokalipsa byłaby mniej „radioaktywna”, a bardziej „bezludzka”. Przyroda nie tylko przetrwałaby w wielu miejscach, ale po czasie mogłaby nawet rozkwitnąć. Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Musisz mieć wybrany film, zanim zaczniesz jeść? Średniowieczni mnisi do posiłku oglądali… ten gobelin
Wszyscy to znamy – kolacja gotowa stygnie na talerzu, a ty wciąż nie możesz zacząć jej jeść: najpierw należy wybrać odpowiedni film na platformie streamingowej czy program w telewizji. Do tej pory myśleliśmy, że to znak naszych czasów, ale okazuje się, że jest głębiej zakorzeniony w ludzkiej naturze. Z tą różnicą, że średniowieczni mnisi zamiast Netflixa wykorzystywali… ogromny gobelin.
Tkanina z Bayeux, czyli monumentalny gobelin stworzony w XI wieku mógł nie tylko zachwycać artystycznym kunsztem, ale także pełnić funkcję narzędzia komunikacji, edukacji i rozrywki. Badacz z Uniwersytetu Bristolskiego sugeruje, że mógł zostać zaprojektowany jako „lektura” dla spożywających posiłki mnichów w opactwie św. Augustyna w Canterbury. Czy to była ich „telewizja”? Czym jest Tkanina z Bayeux? Tkanina z Bayeux jest wyjątkowym, wpisanym na listę UNESCO średniowiecznym dziełem wielkoformatowego haftu – ma długość około 68 metrów i waży nawet 350 kilogramów. Przedstawia wydarzenia prowadzące do bitwy pod Hastings w 1066 roku, czyli decydującego starcia normańskich wojsk Wilhelma Zdobywca z armią Anglosasów. Pomimo ogromnego znaczenia tego artefaktu dla historii Anglii, jego pierwotne miejsce przechowywania pozostaje nieznane. Najwcześniejszy zapis o Tkaninie pochodzi dopiero z 1476 roku, kiedy to została ona odnotowana w inwentarzu katedry w Bayeux we Francji. Czy Tkanina mogła pełnić rolę Netflixa dla mnichów? Brak dokumentów potwierdzających obecność Tkaniny przed 1476 pozostaje zagadką, którą postanowił rozwiązać prof. Benjamin Pohl z Wydziału Historii Uniwersytetu Bristolskiego. Według jego teorii najbardziej odpowiednim miejscem prezentacji haftu mógł być refektarz w opactwie św. Augustyna. Chociaż nie zachowały się jego żadne elementy architektoniczne, to wiadomo, że był on odpowiednio przestronny. Refektarz jest miejscem codziennych spotkań, posiłków i wspólnotowych refleksji – byłby więc idealnym środowiskiem do prezentacji tkaniny. Pohl argumentuje, że kontekst wspólnego spożywania posiłków i oglądania gobelinu mógł sprzyjać odbiorowi przesłania Tkaniny, niezależnie od poziomu piśmienności mnichów. Co dokładnie znajduje się na gobelinie? Czy mnisi się nim nie nudzili? Cóż, z pewnością mieli na co popatrzeć. 50 scen ukazanych na Tkaninie prezentuje ponad 600 postaci ludzkich, 200 koni, dziesiątki innych zwierząt, statków, budynków i elementów krajobrazu. Ich szczegółowość i układ narracyjny pozwalają widzowi śledzić kolejne etapy historii, zupełnie jak w dobrym serialu czy programie telewizyjnym. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/tkanina-z-bayeux-co-przedstawia-to-imponujacej-dlugosci-plotno-fot-joe-giddens-pa-images-via-getty-images-6b1c170.jpg" width="938" height="608" alt="Tkanina z Bayeux – co przedstawia to imponującej długości płótno? (fot. Joe Giddens/PA Images via Getty Images)" title="Tkanina z Bayeux – co przedstawia to imponującej długości płótno? (fot. Joe Giddens/PA Images via Getty Images)" /> Gobelin jak telewizja Gobelin z Bayeux to nie tylko zapis wydarzeń, ale także nośnik emocji i symboliki. Jego autorzy starannie dobrali sceny, gesty oraz kolory, by wzmocnić przekaz. W ten sposób tkanina działała na odbiorców jak dzisiejsze media wizualne. Tkanina z Bayeux uczyła, czym jest władza, prawo, lojalność i zdrada. Przedstawiała nie tylko sceny bitewne, ale również polityczne spiski, narady i rytuały, budując narrację o słuszności i legitymizacji panowania Normanów w Anglii. Poprzez selekcję tematów, układ narracyjny i umiejętne operowanie symboliką, tkanina budowała wspólnotową tożsamość oraz konsolidowała społeczeństwo wokół wartości wyznawanych przez nową elitę normandzką. Nie przypomina to telewizji? W przyszłym roku Tkanina z Bayeux zostanie wystawiona w British Museum, co będzie pierwszą okazją od niemal tysiąca lat, aby artefakt powrócił do Wielkiej Brytanii. Źródła: Historical Research, Bayeux Museum, British Museum Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Od oficera KGB do mrocznego cara Rosji. Tak rosła potęga Władimira Putina
Władimirowi Putinowi przypisuje się wiele brutalnych decyzji i zbrodni. Rosyjski przywódca cieszy się niemal absolutną władzą, a jego pozycja wydaje się niezagrożona. By umocnić swój wizerunek, zadbał o staranną korektę faktów z przeszłości.
W tym artykule: Władimir Putin śpiewa nad ofiarami Zakłamana przeszłość Władimira Putina Jak zginęli twórcy biografii Putina Mroczny car Putin idzie po władzę Kiedy w 2022 roku świat zobaczył Władimira Putina udzielającego audiencji za gigantycznym stołem i rozkazującego bezwzględnie niszczyć Ukrainę podczas „operacji specjalnej”, wielu polityków było skonsternowanych. Wszak kilkanaście lat temu kanclerz Niemiec Gerhard Schroeder nazwał go „demokratą”. A świat chciał wierzyć w to bardziej, niż niedoszłemu prezydentowi USA senatorowi Johnowi McCainowi, który w 2016 roku nazwał rosyjskiego przywódcę mordercą i bandytą. Władimir Putin śpiewa nad ofiarami Do Putina lgnęły zachodnie gwiazdy. Z dumą fotografowali się z nim francuski aktor Gerard Depardieu i amerykański gwiazdor kina akcji Steven Seagal. Na Youtube bez trudu można znaleźć film z imprezy charytatywnej z 2010 roku, gdzie rozluźniony Putin śpiewa nowoorleański standard rhythm-and-bluesowy „Blueberry Hill”, a oklaskują go uśmiechnięci od ucha do ucha: Sharon Stone, Goldie Hawn, Kurt Russell, Kevin Costner, Alain Delon, wspomniany Gerard Depardieu, Vincent Cassel i tylko mniej rozochocona Monica Bellucci. To był wieczór poświęcony zbieraniu funduszy na dzieci dotknięte chorobą nowotworową. Dziś Władimir Putin wysyła wojska, które mordują, gwałcą i porywają dzieci na Ukrainie. Czy to będzie nowa flaga Rosji? „Putin uczynił z trójkoloru faszystowski symbol” „Flaga Rosji straciła swoją wiarygodność”. Tak twierdzą Rosjanie, którzy sprzeciwiają się wojnie w Ukrainie. Celebrytów oklaskujących go w 2010 roku można oczywiście zrozumieć. Występ był ponoć nieoczekiwany, zaś Putin: nie wysłał jeszcze wagnerowców do Syrii (wojna domowa wybuchła tam w 2011 roku), nie zaczął zupełnie bezczelnie podtruwać swoich wrogów w kraju i za granicą (Nawalny: 2020 rok, Skripal: 2018), nie znalazł się w cieniu podejrzenia po śmierci demokratycznego działacza Borisa Niemcowa (2015), nie zajął jeszcze Krymu (2014), nie sprokurował wojny w Donbasie i nie zaczął topić Ukrainy we krwi i ogniu. Aczkolwiek przecież śpiewał sobie i gwiazdom „Blueberry Hill” już lata po: inwazji na Gruzję (2008), wojnach w Czeczenii (1999–2009), gdzie u władzy postawił zbrodniarza Ramzana Kadyrowa, otruciu byłego podpułkownika KGB/FSB Aleksandra Litwinienki (2006), który próbował ujawnić prawdę o śmierci niezależnej dziennikarki Anny Politkowskiej (2006), zamachach na antuputinowskiego miliardera Borysa Bieriezowskiego (ostatecznie odszedł z tego świata w 2013), próbie otrucia dioksynami ukraińskiego przywódcy Wiktora Juszczenki (2004), budzącym wiele wątpliwości odbiciu zakładników w Biesłanie (2004) i moskiewskim teatrze na Dubrowce (2002), tragedii okrętu podwodnego Kursk (2000), podczas której Putin wykazał się skrajnym brakiem empatii i lekceważeniem matek marynarzy, serii tajemniczych zamachów na budynki mieszkalne w Rosji (1999), prawdopodobnie sprokurowanej przez tajne rosyjskie służby, a mającej uzasadnić operacje wojskowe w Czeczenii i Dagestanie. Pomimo tego wszystkiego świat chciał widzieć w Putinie rozsądnego i obliczalnego partnera, męża opatrznościowego Rosji. Demokratyczny Zachód udawał, że nie słyszy, gdy w przypływie szczerości rosyjski przywódca pokazywał swoją prawdziwą twarz. Władimir Putin przyznawał, że kto raz został czekistą, będzie już nim do końca życia. A rozpad ZSRR w jego opinii był największą katastrofą geopolityczną XX wieku. Jednak nastawieni na lukratywne biznesy z Rosją przywódcy tylko wzruszali ramionami. Zakłamana przeszłość Władimira Putina Zdaniem psychologów, na charakter i zachowanie Putina może rzutować jego przeszłość. Otacza ją mnóstwo mistyfikacji i przekłamań. Putin na początku swojej kariery rozpuścił informację, jakoby jego dziadek gotował dla Lenina i Stalina. Prawda jest zupełnie inna. „Spirydon Putin przez całe życie gotował w sanatoriach, w tym w sanatorium dla członków partii – i tyle. I owszem, mogli być wśród nich i Nikita Chruszczow, następca Stalina, i Wiaczesław Mołotow, bo tak powiedział w wywiadzie wujek Władimira Putina, Aleksander. I może raz albo dwa został poproszony, żeby ugotować coś na bankiet, na którym gościem był Stalin. Może nawet przez jakiś czas pracował na którejś jego daczy? Może był kucharzem, którego Kreml zapraszał do pracy przy dużych bankietach? Albo zastępował tam kogoś? Tego się już nie dowiemy. Ale ja pewien jestem jednego. Połowa jego życiorysu jest wyssana z palca” – pisał w „Rosji od kuchni” Witold Szabłowski, który dokładnie zbadał tę sprawę. Pokolenie Putina. Kim są dziś młodzi Rosjanie? Trzydzieści lat po rozpadzie Związku Radzieckiego wielu młodych Rosjan marzy o stabilności, jaką charakteryzowała się tamta epoka, a w swoim nacjonalistycznym prezydencie widzi bohatera. „Historia Spirydona Putina to chyba najpiękniejszy przykład, jak – od kuchni – działa rosyjska propaganda. Nieważne, czy historia jest prawdziwa, czy nie. Ważne, że ludzie w nią wierzą. Dziadek, którym zachwycił się Rasputin, a który potem gotował i dla Lenina, i dla Stalina, był dla Władimira Putina świetnym chwytem reklamowym przed wyborami, bo łączył w swojej biografii epoki, do których Rosjanie – mimo całego zła, które się wtedy stało – mają sentyment. »Skoro liderzy ZSRR ufali mojemu dziadkowi, wy możecie zaufać mnie« – zdawał się mówić Władimir Putin". Sprawa dziadka przykrywa być może tajemnicę jeszcze większą. Chodzi o pochodzenie Putina. Podważono bowiem fakt, że urodził się w 1952 roku, a jego rodzicami byli Władimir Spirydonowicz Putin i Maria Iwanowna Szełomow. Dziennikarze zebrali dowody, jakoby urodził się dwa lata wcześniej, a jego matka to Wiera Nikołajewna Putin, pochodząca ze wsi na Uralu. Zakochała się w mężczyźnie, który – jak się okazało – wiódł podwójne życie. Zaszła z nim w ciążę, podczas gdy był już żonaty. Dlatego odeszła od oszusta, a synka zostawiła pod opieką dziadków. Zabrała go po trzech latach, gdy żyła już w Gruzji z innym mężczyzną. Brutalny ojczym bił jednak chłopca i wyzywał od bękartów, więc po kolejnych kilku latach dziecko wróciło pod dach dziadków. Ci zaś wysłali go do swego krewnego Władimira Spiridonowicza Putina, byłego enkawudzisty. Tam nastoletni Władimir zaczął udawać jego syna. Może nawet pod jego wpływem zdecydował się na karierę w KGB. Jak zginęli twórcy biografii Putina Dowody na tę wersję wydarzeń sprawdzali podczas kampanii prezydenckiej Putina w 2000 roku znany biznesmen Zija Bażajew oraz dziennikarz i wydawca Artiom Borowik. Niestety, obaj zginęli w katastrofie lotniczej. Pytania związane z rodzicami Putina i samym wypadkiem pozostały nierozwiązane. „Dlaczego wynajęty przez Ziję Bażajewa samolot o numerze 87440 zamieniono nocą na maszynę o numerze 88170, właśnie tę, która się rozbiła? Dlaczego część lewego skrzydła zniknęła bez śladu albo jeszcze na lotnisku, albo już w transporcie do Instytutu Techniki Lotniczej, gdzie miała być poddana badaniom? Dlaczego nie można ustalić, kto tamtej nocy zbliżał się do samolotu? Dlaczego pilotom, mimo prawidłowo wykonywanych manewrów, nie udało się przeciwdziałać przechyłowi w lewo? Czym ten przechył został spowodowany?” – pyta w książce „Wowa, Wołodia, Władimir” wieloletnia korespondentka w Rosji Krystyna Kurczab-Redlich. Moskwa: "W tym mieście przeszłość, teraźniejszość i przyszłość stoją obok siebie, w jednym szeregu" Moskwa jest piękna jak neapolitańska święta. Kryształ nieba odzwierciedla, odbija, szlifuje tysiące wież, dzwonnic, kampanili, które pną się, rosną, unoszą lub osiadając ciężko, rozj... „Z ustaleń ekspertów wynika, iż część lewego skrzydła samolotu pokryto płynnym mazutem o specjalnym składzie opracowanym w laboratoriach KGB pod koniec istnienia ZSRR. Substancja ta zmienia strukturę przedmiotu, na którego powierzchni się znajduje, i udaremnia jego funkcje. To tłumaczyłoby dziwne zachowanie się lotek lewego skrzydła i utratę sterowności maszyny”. Mroczny car Putin idzie po władzę Zupełnie natomiast nie krył się Putin ze swoją przeszłością w tajnych służbach. Wręcz uznawał, że przydaje mu to autorytetu. Stwierdził, że były prezydent USA George Bush senior przed wielką karierą polityczną „nie pracował w pralni, lecz był agentem CIA”. Zanim trafił do KGB, Putin ukończył studia prawnicze na uniwersytetu w Leningradzie. Był już po trzydziestce, gdy odezwało się do niego KGB (do którego sam zgłosił się jeszcze jako nastolatek) i wysłało na przeszkolenie. Od 1985 roku służył przez pięć lat na terenie Niemieckiej Republiki Demokratycznej, pod płaszczykiem służby dyplomatycznej werbując tajnych współpracowników. Po zjednoczeniu Niemiec wrócił do Leningradu. Natomiast po upadku ZSRR nabrała tempa jego kariera polityczna. Najpierw został zastępcą mera Petersburga. Potem dostał pracę w administracji rosyjskiego prezydenta Borysa Jelcyna. W latach 1998–1999 szefował nawet Federalnej Służbie Bezpieczeństwa, która po upadku ZSRR została następczynią KGB. To otworzyło mu drogę nie tylko do urzędu prezydenta, lecz także do zaprowadzenia dyktatury. Każdy Rosjanin ma o niej jakąś opowieść. Dacza to styl życia [REPORTAŻ] Mogą to być wspomnienia z dzieciństwa – gra w piłkę do późnego wieczora, zbieranie szyszek, aby dym samowaru miał aromat, czy kąpiel w lodowatym jeziorku zagubionym pośród świerków Nie ma dnia, który nie dostarczałby dowodów, że wolność słowa i prawa człowieka w Rosji Putina nie istnieją. Nabotoksowany dyktator, uganiający się za młodszymi kobietami i mający nieślubne dzieci, nie jest także wzorcowym ojcem rodziny. A jednak Rosjanie go kochają. Bo przywrócił im dumę z potęgi kraju, którego znów boi się cały świat, jak za czasów ZSRR. Nie śmieszy ich wizerunek macho prezydenta, gdy fotografuje się z dzikimi drapieżnikami, jeździ półnago konno albo lata z żurawiami. Nie przeszkadza im nawet, że wiele rejonów Rosji tkwi w nędzy, a tymczasem dyktator z Kremla zgromadził gigantyczny majątek. Liczba miliardów, jakie ma Putin, trudna jest do oszacowania, aczkolwiek zliczanie tej fortuny nie ma sensu. Jak bowiem stwierdził dla TVN24 rosyjski niezależny publicysta Anton Oriech, „Miliardy nie są mu do niczego potrzebne. On i tak ma wszystko, co zechce, bo należy do niego cała Rosja. Jak kiedyś do cara”. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Starożytna mozaika z Brytanii przedstawia historię Troi... ale opowiedzianą inaczej, niż robimy to obecnie. Kto się myli?
Odkryta w brytyjskim Ketton mozaika po raz kolejny przypomina nam, że były to niegdyś tereny Imperium Rzymskiego. Ta jednak jest szczególnie interesująca: pokazuje nam historię Troi… ale zgoła inną, niż opisał Homer w swojej „Iliadzie”. To jedno z ważniejszych odkryć archeologicznych w Wielkiej Brytanii w ostatnich latach.
Mozaika z regionu Rutland w Wielkiej Brytanii przedstawia nieznane sceny mitycznej wojny trojańskiej. Ma być inspirowana dramatem Ajschylosa i pozwala spojrzeć szerzej na rolę mitologii w starożytności, kontakty kulturowe między rzymską Brytanią a światem śródziemnomorskim oraz na to, co inspirowało starożytnych rzemieślników. Czy wiecie, że starożytnych Rzymian od domniemanej wojny trojańskiej mogło dzielić nawet 1500 lat? Historia sprzed 3000 lat zachowana pod podłogą W 2020 roku, podczas rutynowych prac rolniczych, dokonano odkrycia jednej z najważniejszych mozaik rzymskich w Wielkiej Brytanii. Pod podłogą sali jadalnej luksusowej, starożytnej willi znaleziono przykład niezwykłej antycznej sztuki, który inspirowany był motywami popularnymi w Grecji i Azji Mniejszej. Mozaika z Ketton przez długo interpretowana była jako dzieło ukazujące sceny z „Iliady” Homera. Najnowsze badania przeprowadzone na Uniwesytecie Leicester wykazały, że jej inspiracją była mniej znana tragedia „Frygijczycy” Ajschylosa. Lokalni rzemieślnicy musieli być zaznajomieni z tą mniej popularną wersją mitu trojańskiego. Czy wojna w Troi wydarzyła się naprawdę? No właśnie – mitu trojańskiego. Chociaż dla ludzi antyku czy średniowiecza historie o Troi wydawały się prawdą historyczną – tak jak zamieszkanie przez bogów Olimpu – obecnie pojawia się wiele kontrowersji. Przede wszystkim o konflikcie nie ma wzmianek w innych, wystarczająco wczesnych źródłach historycznych. Opowieść opisana w „Iliadzie” nie odpowiada także historycznym realiom – zebranie stutysięcznej armii musiało być w XII wieku p.n.e. nie lada wyczynem. W prozie pojawia się także żelazo… którego nie znano w opisywanym okresie przez autora okresie. Nieścisłości jest jeszcze wiele więcej. Warto pamiętać, że sam Homer żył w VIII wieku p.n.e. Opisywał on więc wydarzenia sprzed setek lat: przemierzał tereny pełne ruin upadłego imperium i marzył o ich dawnych władcach i to właśnie w tym wielu historyków dopatruje się jego „wizji” wielkich wojen, starć z udziałem bogów czy dziesięcioletnich oblężeń. Dla starożytnych rzymian opisywane przez niego historie były tak odległe, jak dla nas najazdy wikingów. Czy Troja w ogóle istniała? Sama Troja jednak… istniała. Obecnie potwierdzono znaleziska na tureckim wzgórzu Hisarlik, które mogło być zamieszkiwane już od 3000 roku p.n.e. Ludzie na przemian je opuszczali i ponownie zasiedlali, jednak w tzw. Troi VII (czyli osadzie zamieszkałej około XII w. p.n.e.) w obrębie murów odnaleziono wiele małych domów i domków, a pod podłogą każdego z nich umieszczono magazyn żywności przechowywanej w dużych glinianych dzbanach. Według archeologów może to oznaczać, że mieście schroniło się wielu ludzi. Około 1190 roku p.n.e. Troja została zdobyta, złupiona i spalona – badacze odnaleźli szkielety brutalnie zabitych i spalonych osób. Oznacza to, że Homer napisał prawdę: miasto rzeczywiście istniało i rzeczywiście zostało zniszczone. Reszta była jednak najprawdopodobniej wytworem jego wyobraźni. Jaką historię Troi przedstawia mozaika z Brytanii? Wróćmy jednak do brytyjskiej mozaiki. Co odróżnia ją od opowieści Homera? Przedstawia ona trzy dramatyczne sceny z historii Troi, czyli pojedynek Achillesa i Hektora, przeciąganie ciała Hektora za rydwanem przez Achillesa oraz rytuał wykupu ciała Hektora przez króla Priama, podczas którego ciało bohatera dosłownie waży się na wadze pełnej złota. Nie kojarzycie ostatniej sceny? Bez obaw, to nie wasza słabnąca pamięć – po prostu nie ma jej w „Iliadzie” Homera. Jest to natomiast kluczowy moment w tragedii „Frygijczycy”, która przetrwała tylko we fragmentach i rekonstrukcjach. Jednak obecność tej sceny na mozaikach świadczy o tym, że to właśnie „niszową” wersją inspirowali się brytyjscy artyści. Snobizm na Wyspach Brytyjskich Odkrycie to pozwala sądzić, że właściciel willi w Ketton pragnął podkreślić swoją znajomość alternatywnych, bardziej wyrafinowanych wersji klasycznych mitów. Mozaika ta stanowi dowód, że elity rzymskiej Brytanii nie tylko znały literaturę grecką i rzymską, ale także były zainteresowane jej poszczególnymi wariantami. To świadczy o kosmopolitycznym charakterze tej społeczności. Luksusowe wille rzymskie w Brytanii były nie tylko miejscem zamieszkania, ale i przestrzenią reprezentacyjną, w której przyjmowano gości i prowadzono życie towarzyskie. Wybór tematyki mozaiki był nieprzypadkowy – miał podkreślać prestiż właściciela, jego erudycję oraz znajomość wyrafinowanych dzieł kultury klasycznej. Odkrycie archeologiczne dowodzi tego, że nawet na odległych rubieżach imperium tworzono dzieła na najwyższym poziomie artystycznym i udowadnia, że wyspy brytyjskie wcale nie były odcięte od kulturowych prądów, ale aktywnie uczestniczyły w ich wymianie. A Homerowi trzeba oddać jedno: jego opowieści udało się przetrwać niemal 3000 lat, wciąż rozpalając serca czytelników. Źródło: Britannia, University of Leicester, PEASA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czy szympansy toczą wojny? Tak, ta trwała 10 lat i przyniosła ogromne zyski zwycięzcom
W postapokaliptycznej serii Fallout słyszeliśmy na każdym kroku, że „wojna nigdy się nie zmienia”. Obecnie wiemy, że to stwierdzenie pasujące nie tylko do ludzi, ale także do zwierząt. Badacze udowodnili, że krwawa, 10-letnia wojna pomiędzy plemionami szympansów zakończyła się dominacją jednego stada, które odniosło z niej ogromne korzyści. Gloria victoribus, vae victis.
Zachowania społeczne szympansów – najbliżej spokrewnionych z nami naczelnych – od lat fascynują badaczy. Szczególne zainteresowanie budzi ich agresja oraz konflikty pomiędzy poszczególnymi społecznościami. Okazuje się, że szympansy nie tylko współpracują i okazją sobie empatię, ale potrafią także prowadzić zorganizowane i długotrwałe wojny przypominające ludzkie konflikty zbrojne, z których czerpią wymierne korzyści. Czemu szympansy nie mogą żyć w zgodzie? Szympansy są zwierzętami terytorialnymi i żyją w silnie zorganizowanych społecznościach. Terytorium każdej grupy jest nie tylko miejscem zamieszkania, ale przede wszystkim źródłem pożywienia i bezpieczeństwa. Konflikty wybuchają najczęściej na tle rywalizacji o zasoby – przede wszystkim o dostęp do pożywienia, wody czy atrakcyjnych miejsc do odpoczynku. Ważnym czynnikiem prowadzącym do konfliktów jest również struktura społeczna szympansów. Każda grupa ma ściśle określoną hierarchię z dominującymi samcami na czele. Walka o pozycję w grupie powoduje wzrost napięć i sprzyja wybuchom agresji. Liczba członków grupy także wpływa na prawdopodobieństwo rozpoczęcia wojny – większe grupy częściej angażują się w agresywne działania wobec sąsiadów. Tak jak ludzie. Krwawe wojny to domena nie tylko ludzi Jane Goodall, angielska antropolożka, prymatolożka i jedna najwybitniejszych na świecie badaczek dzikiej fauny, nieodłącznie kojarzona jest z naszymi najbliższymi kuzynami ze świata zwierząt. Sama jednak twierdziła, że szympansy zdecydowanie nie są jej ulubionymi zwierzętami – są zbyt podobne do ludzi. I nie miała na myśli naszej empatii czy kreatywności. W latach 70. XX w. opisała ona trwającą 4 lata wojnę między szympansami w Tanzanii, które podzieliły się na dwa wrogie obozy po śmierci dominującego samca. Jego odejście skutkowało do rywalizacji, a następnie otwartej wojny pomiędzy młodszymi zwierzętami. Ostatecznie konflikt zakończył się całkowitym wyniszczeniem jednej z grup, a zwycięzcy przejęli ich ziemię. Wojna dziesięcioletnia, czyli współczesny konflikt szympansów. Co przyniósł zwycięzcom? Naukowcy przeanalizowali dokładnie jeden z najbliższych nam udokumentowanych konfliktów pomiędzy naczelnymi, czyli rozgrywającą się w latach 1998–2008 wojnę pomiędzy szympansami Ngogo z Kibale i ich sąsiadami. W ciągu konfliktu zginęło co najmniej 21 szympansów z różnych pokoleń, a w 2009 roku Ngogo rozszerzyły swoje terytorium na obszar wcześniej zamieszkiwany przez rywali, powiększając je o 22%. Powiększenie terytorium po wygranym konflikcie przyniosło szympansom wymierne korzyści biologiczne. Badania wykazały, ze po zakończonej sukcesem wojnie samice zaczęły rodzić znacznie więcej młodych – ich liczba wzrosła z 15 do 37 w ciągu trzech lat po konflikcie. Co więcej, przeżywalność młodych również znacząco się poprawiła – śmiertelność spadła z 41% do 8% przed zakończeniem trzeciego roku życia. Według dr Michaela Wilsona z University of Minnesota, powodem tego zjawiska jest dostęp do większej ilości zasobów oraz eliminacja ryzyka zabicia młodych przez sąsiadujące grupy. Czy agresję mamy w genach? Wieloletnie badania nad szympansami udowadniają, że zachowania „wojenne” są wśród nich stosunkowo częste i mogą być ewolucyjnie uwarunkowane. A ponieważ szympansy są naszymi najbliższymi krewnymi, zjawisko to budzi pytania o źródła ludzkiej agresji i ewolucję konfliktów społecznych. Niektórzy naukowcy przekonują, że agresja międzygrupowa w świecie szympansów mogła pojawić się u wspólnego przodka ludzi i tych zwierząt. Z drugiej strony, szympansy, podobnie jak ludzie, wykazują zdolność do empatii i współpracy. Potrafią pocieszać towarzyszy w trudnych chwilach, co świadczy o głębokich korzeniach społecznych tych zachowań. Ludzi od szympansów różni umiejętność budowania bardziej złożonych relacji opartych nie tylko na rywalizacji, ale także na handlu, współpracy czy wymianie wiedzy. Dzięki temu udaje nam się unikać konfliktów na wielką skalę i tworzyć rozbudowane struktury społeczne. Warto jednak pamiętać, że z tyłu głowy czai się nasza zwierzęca natura… obyśmy jak najrzadziej dopuszczali ją do głosu. Źródło: PNAS, Live Science, Yale Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Niszczyli miejsca kultu i narzucali chrześcijaństwo – jak zakon krzyżacki zbudował swoją potęgę
Zakon krzyżacki nie był jedyną siłą nawracającą pogan, ale to właśnie działania rycerzy z czarnym krzyżem zapisały się w historii jako wyjątkowo brutalne. Dlaczego chrystianizacja Słowian i Bałtów przybrała formę zbrojnego podboju, a nie duchowej misji?
Spis treści: Powołanie krucjaty przez Papieża Urbana II – moment przełomowy w dziejach chrześcijaństwa Zakony rycerskie – militarna siła Kościoła i strażnicy idei krucjat Wzrost potęgi Zakonu Krzyżackiego i jego ekspansja w Europie Środkowo-Wschodniej Pacyfikacja Prus – przemoc, chrystianizacja i budowa państwa zakonnego Konflikty z Polską – od sojuszu do wojny i upadku potęgi Krzyżaków Bitwa pod Grunwaldem – klęska Krzyżaków i triumf unii polsko-litewskiej Wojna trzynastoletnia i kres państwa zakonnego w Prusach Za przekształceniem Europy z kontynentu pogańskiego w chrześcijański stali nie tylko duchowni, ale również polityczni gracze – królowie, książęta i wojownicy. Dla takich zakonów jak krzyżacy religia była bronią, a chrzest środkiem do podporządkowania sobie ludów. Święte gaje płonęły, kapłani pogańscy ginęli, a opór karano śmiercią – wszystko w imię „dobrej nowiny”. Powołanie krucjaty przez Papieża Urbana II – moment przełomowy w dziejach chrześcijaństwa W przemowie wygłoszonej podczas Synodu w Clermont papież Urban II dramatycznie wezwał chrześcijan do zbrojnego wsparcia wschodnich współbraci, zagrożonych przez Turków seldżuckich, którzy opanowali znaczną część terytoriów Bizancjum. Apel papieża był reakcją na prośbę cesarza bizantyńskiego Aleksego I Komnena, ale też narzędziem wzmocnienia pozycji papiestwa w świecie zachodniego chrześcijaństwa. Papież celowo nadał wyprawie wymiar duchowego obowiązku – połączenie pielgrzymki z walką z niewiernymi miało nie tylko sens religijny, ale i praktyczny. Obiecał natychmiastowe odpuszczenie grzechów wszystkim, którzy wezmą udział w wyprawie krzyżowej i polegną w boju. Taka obietnica była potężnym motywatorem zarówno dla ubogich chłopów, jak i dla feudałów szukających ekspansji i zasług. Przemowa Urbana II zawierała także wezwanie do zakończenia wewnętrznych konfliktów – wzywał, by zamiast walczyć między sobą, chrześcijanie skierowali swoją siłę przeciwko wspólnemu wrogowi. Krucjata została ukazana jako święta misja, a jej uczestnicy – jako rycerze Chrystusa, którzy podejmują się dzieła odkupienia i ochrony świętych miejsc. W tym duchu wezwanie Urbana przerodziło się w ruch o ogromnym zasięgu – pierwsza krucjata stała się początkiem trwających dwa stulecia wypraw zbrojnych, które odcisnęły piętno na historii Europy, Bliskiego Wschodu oraz stosunkach międzyreligijnych. Zakony rycerskie – militarna siła Kościoła i strażnicy idei krucjat Propozycja uczestnictwa w krucjatach spotkała się z masowym entuzjazmem. Wizja duchowego zbawienia połączona z możliwością zdobycia chwały, łupów i ziemi przyciągnęła tysiące rycerzy, chłopów i duchownych. Papież obiecał całkowite odpuszczenie grzechów wszystkim, którzy odpowiedzą na wezwanie do walki z „niewiernymi”. W 1096 roku wyruszyła pierwsza krucjata, która po brutalnym zdobyciu Jerozolimy doprowadziła do ustanowienia Królestwa Jerozolimskiego – łacińskiego państwa na terenach Ziemi Świętej. W tym właśnie czasie narodziły się pierwsze zakony rycerskie, czyli wspólnoty duchowo-wojskowe, które łączyły życie zakonne z misją militarną. Ich członkowie składali śluby czystości, ubóstwa i posłuszeństwa, ale jednocześnie nosili broń i uczestniczyli w walkach. Wśród najwcześniejszych zakonów wymienić można: Joannitów (Zakon Szpitalników św. Jana Jerozolimskiego) – początkowo skupiali się na opiece nad chorymi pielgrzymami, później stali się jedną z najpotężniejszych organizacji wojskowych w regionie. Templariuszy (Zakon Ubogich Rycerzy Chrystusa i Świątyni Salomona) – słynni z bogactwa, dyscypliny i lojalności wobec papiestwa. Bożogrobców (Zakon Kanoników Stróżów Grobu Bożego w Jerozolimie) – łączyli funkcję duchową z wojskową, koncentrując się na obronie Grobu Świętego. Lazarytów (Zakon św. Łazarza z Jerozolimy) – pierwotnie zajmowali się trędowatymi, później również przyjęli funkcje wojskowe. Do tego grona dołączył podczas III wyprawy krzyżowej (1189–1192) Zakon Krzyżacki – pełna nazwa to Zakon Braci Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie. Założony został w 1190 roku przez niemieckich kupców z Lubeki i Bremy, którzy zorganizowali szpital polowy w Akce dla rannych krzyżowców. Początkowo związany z lokalnymi augustianami, szybko przekształcił się w samodzielną strukturę o wyraźnie niemieckim charakterze narodowym. Na zatwierdzenie reguły zakonnej przez papieża Klemensa III przyszło mu czekać do 1198 roku. Organizacja Krzyżaków była ściśle hierarchiczna i wzorowana na strukturach Templariuszy i Joannitów – posiadała wyraźny podział ról, rozbudowaną administrację oraz wojskowy rygor. Ich głównym celem było szerzenie chrześcijaństwa „ogniem i mieczem”, co w praktyce oznaczało ekspansję i militarną kontrolę nad kluczowymi obszarami, najpierw w Ziemi Świętej, a później – po przeniesieniu działalności do Europy Środkowej i Wschodniej – w Prusach i na ziemiach bałtyckich. Zakony rycerskie stały się z czasem niezwykle wpływowymi instytucjami – zarówno militarnie, jak i politycznie. Ich majątki, niezależność od lokalnych władców oraz bezpośrednie podporządkowanie papieżowi uczyniły z nich potężnych graczy na arenie międzynarodowej średniowiecznej Europy. Wzrost potęgi Zakonu Krzyżackiego i jego ekspansja w Europie Środkowo-Wschodniej Zakon Krzyżacki bardzo szybko przekształcił się z duchowo-wojskowego zgromadzenia działającego w Ziemi Świętej w międzynarodową organizację o szerokich ambicjach politycznych i militarnych. Już w XII wieku zakon rozszerzał swoją działalność na Bałkany i Europę Wschodnią, stopniowo budując sieć wpływów poza Bliskim Wschodem. Wyróżnikiem zakonu był biały płaszcz z czarnym krzyżem, który z czasem stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli średniowiecznej Europy. Czarny krzyż na białym tle miał głębokie znaczenie symboliczne – biel oznaczała duchową czystość i posłuszeństwo, natomiast czerń była wyrazem gotowości do walki i ofiary dla Boga. Ten znak widniał nie tylko na płaszczach braci zakonnych, ale również na tarczach, chorągwiach, zamkach i świątyniach wznoszonych przez zakonników. Z czasem motyw krzyża stał się również znakiem władzy i niezależności politycznej Zakonu, zwłaszcza po osiedleniu się w Prusach. Po upadku Akki w 1291 roku – ostatniego bastionu chrześcijańskiego w Ziemi Świętej – krucjaty definitywnie dobiegły końca. Zakony rycerskie, tracąc swoje główne pole działania, zaczęły szukać nowych obszarów misji i ekspansji. W tym momencie na kartach historii pojawia się książę Konrad Mazowiecki, który w latach 20. XIII wieku postanowił wykorzystać siłę Krzyżaków do własnych celów. Mazowsze było wówczas narażone na najazdy plemion pogańskich Prusów, które zagrażały stabilności regionu. Wobec bezskutecznych prób jego chrystianizacji przez inne organizacje, Konrad zaprosił Zakon Krzyżacki do osiedlenia się w granicach jego księstwa. Działania te zostały usankcjonowane przez cesarza Fryderyka II, który w 1226 roku wystawił Złotą Bullę z Rimini – dokument nadający zakonowi prawo do posiadania wszystkich ziem zdobytych na poganach. W 1230 roku Krzyżacy przybyli na ziemie chełmińskie i rozpoczęli systematyczną, brutalną kampanię militarną przeciwko Prusom, łącząc działania zbrojne z procesem kolonizacji i chrystianizacji. W krótkim czasie stworzyli samodzielne państwo zakonne, które nie podlegało ani książętom piastowskim, ani cesarzowi, lecz bezpośrednio papieżowi. Jego centralnym punktem stał się Malbork, gdzie powstała monumentalna twierdza – największy gotycki zamek w Europie. Zakon Krzyżacki szybko stał się potęgą polityczną i militarną w Europie Środkowej i Wschodniej, zagrażającą nie tylko Litwie, ale również Polsce i innym państwom sąsiednim. Jego wpływ na kształtowanie geopolityki regionu był nie do przecenienia – od czasów średniowiecza aż po wiek XV zakon stanowił kluczowego gracza w rozgrywkach o dominację nad Morzem Bałtyckim i ziemiami pruskimi. Pacyfikacja Prus – przemoc, chrystianizacja i budowa państwa zakonnego Rozpoczęty w 1230 roku podbój Prus przez Zakon Krzyżacki był jedną z najbardziej brutalnych kampanii misyjno-militarnych w dziejach średniowiecznej Europy. Pogańskie plemiona pruskie, posiadające własną kulturę, religię i strukturę społeczną, zostały systematycznie poddane przemocy, represjom i przymusowej chrystianizacji. Krzyżacy, pod hasłem walki o wiarę, prowadzili politykę całkowitej dominacji, obejmującą pacyfikację ludności, niszczenie miejsc kultu, deportacje i germanizację. Plemiona pruskie, takie jak Pogezanie, Sambowie czy Warmowie, stawiały zacięty opór. Największe zorganizowane powstanie miało miejsce w latach 1242–1249 i objęło niemal cały region. Mimo początkowych sukcesów, zostało brutalnie stłumione przez zakon, który nie tylko zdławił bunt, ale także nasilił politykę represji i przymusowych przesiedleń. Po kolejnych dekadach walk, Prusowie jako odrębna grupa etniczna zostali wyniszczeni, ich język i kultura uległy zanikowi, a region został całkowicie podporządkowany krzyżackiej administracji. Po zakończeniu działań wojennych Krzyżacy przystąpili do organizacji scentralizowanego państwa zakonnego, w którym władza duchowa i świecka była zintegrowana. Na czele państwa stał wielki mistrz, który rządził z Malborka – monumentalnej twierdzy będącej centrum religijnym, wojskowym i administracyjnym. Kraj został podzielony na komturie, zarządzane przez komturów, oraz prokuratorie – niższe jednostki administracyjne. System obronny oparto na sieci potężnych zamków krzyżackich, wznoszonych w strategicznych miejscach, takich jak Toruń, Kwidzyn, Elbląg, Brodnica czy Radzyń Chełmiński. Każdy z nich stanowił lokalne centrum dowodzenia, gospodarki i religii, a ich architektura – monumentalna i surowa – miała manifestować niezłomną władzę zakonu. Zamki pełniły także funkcje propagandowe – jako symbole boskiego porządku i militarnej dominacji. Oprócz działań militarnych, Krzyżacy wprowadzili nowoczesne rozwiązania gospodarcze i administracyjne. Rozwijali rolnictwo poprzez kolonizację na prawie niemieckim, zakładali wsie i miasta lokowane na prawie chełmińskim, wspierali rzemiosło, handel i eksploatację bursztynu. Miasta takie jak Toruń, Elbląg czy Gdańsk uzyskały liczne przywileje handlowe i stały się członkami Hanzy – międzynarodowej organizacji kupieckiej dominującej na Bałtyku. Dzięki temu państwo zakonne stało się jednym z najlepiej zorganizowanych i najbogatszych bytów politycznych średniowiecznej Europy Środkowej. Mimo imponującej organizacji, polityka przemocy, nietolerancji religijnej i militaryzacji życia społecznego prowadziła do narastania wewnętrznych napięć oraz konfliktów z sąsiadami, w tym z Litwą i Polską. Te napięcia w kolejnych dekadach stały się główną przyczyną stopniowego upadku potęgi Zakonu Krzyżackiego. Konflikty z Polską – od sojuszu do wojny i upadku potęgi Krzyżaków Współpraca między Polską a Zakonem Krzyżackim, zainicjowana przez księcia Konrada Mazowieckiego w XIII wieku, miała początkowo charakter czysto pragmatyczny – chodziło o ochronę Mazowsza przed najazdami pruskich plemion. Sytuacja szybko wymknęła się spod kontroli. Krzyżacy, korzystając z nadanych im praw i poparcia cesarskiego, nie tylko opanowali ziemie Prus, ale wkrótce zaczęli ekspandować na tereny strategiczne dla Królestwa Polskiego. Punktem zwrotnym było zajęcie Pomorza Gdańskiego w 1309 roku, które Krzyżacy przejęli pod pretekstem ochrony tych ziem przed Brandenburczykami. W rzeczywistości był to akt pełnoskalowej aneksji, który doprowadził do otwartego konfliktu z Polską. Mimo prób rozwiązania sprawy na drodze dyplomatycznej, m.in. poprzez sądy papieskie, zatarg nie został rozstrzygnięty – a zamiast tego eskalował do starć zbrojnych. Jednym z pierwszych poważniejszych starć była bitwa pod Płowcami w 1331 roku, w której siły polskie stawiły skuteczny opór, co było ważnym sygnałem, że Krzyżacy nie są już bezkarni. Coraz wyraźniej rysował się konflikt nie tylko o ziemię, ale też o polityczną i religijną dominację w regionie. Nowy etap konfrontacji rozpoczął się po koronacji Władysława Łokietka w 1320 roku, która była symbolicznym aktem odbudowy suwerenności Królestwa Polskiego. Królowie polscy zaczęli prowadzić konsekwentną politykę oporu wobec zakonu, który w międzyczasie stał się potęgą gospodarczą i militarną. Przełom nadszedł w 1385 roku, gdy zawarto Unię w Krewie – porozumienie między Polską a Litwą, na mocy którego litewski książę Jagiełło przyjął chrzest, poślubił królową Jadwigę i został królem Polski. Unia polsko-litewskazniweczyła główny argument Krzyżaków do dalszych podbojów – misję chrystianizacji Litwy, ostatniego pogańskiego państwa Europy. Władysław Jagiełło, wykorzystując sojusz z Litwą, rozwinął sprawną dyplomację i kampanię propagandową przeciw zakonowi, ukazując go jako agresora, który nie służy już Kościołowi, lecz własnym interesom. Kulminacją tego konfliktu była bitwa pod Grunwaldem 15 lipca 1410 roku – jedno z największych starć średniowiecznej Europy. Zjednoczone siły polsko-litewskie, dowodzone przez Jagiełłę i wielkiego księcia litewskiego Witolda, rozgromiły armię Zakonu Krzyżackiego, zadając mu dramatyczną klęskę militarną i moralną. Wielki mistrz Ulrich von Jungingen zginął, a potęga zakonu została złamana. Choć zdobycie Malborka się nie powiodło, a wojna zakończyła się nierozstrzygniętym pokojem w Toruniu (1411), było to symboliczne zakończenie dominacji militarnej zakonu w regionie. Chrystianizacja Litwy, przeprowadzona w sposób pokojowy i systemowy, odebrała zakonowi jego pierwotną misję. Od tej pory Krzyżacy byli postrzegani jako zwykli agresorzy polityczni, co stopniowo prowadziło do ich marginalizacji i politycznego upadku na przestrzeni XV wieku. Bitwa pod Grunwaldem – klęska Krzyżaków i triumf unii polsko-litewskiej Bitwa pod Grunwaldem, stoczona 15 lipca 1410 roku, była punktem kulminacyjnym wieloletnich napięć i otwartego konfliktu między Zakonem Krzyżackim a unią Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Zakon przez miesiące przygotowywał się do wojny, licząc na wsparcie licznych kontyngentów rycerskich z Zachodu – zwłaszcza z Niemiec, Czech, Francji i Anglii – oraz na błyskawiczne rozgromienie przeciwników dzięki sile ciężkiej kawalerii. Krzyżacy planowali klasyczne rozstrzygnięcie siłowe, bazujące na frontalnym ataku rycerstwa wspieranego przez elitarne oddziały zakonników. Jednak strategiczna inicjatywa leżała po stronie Władysława Jagiełły i wielkiego księcia Witolda, którzy dzięki przemyślanym manewrom taktycznym, w tym słynnemu pozorowanemu odwrótowi wojsk litewskich, zdołali zdezorientować i osłabić szyki przeciwnika. Przebieg bitwy miał charakter niezwykle intensywny i krwawy. Kluczowym momentem było śmiertelne ugodzenie wielkiego mistrza Ulricha von Jungingena, który osobiście prowadził Krzyżaków do ataku. Jego śmierć spowodowała chaos i demoralizację w szeregach zakonu, co doprowadziło do totalnej klęski sił krzyżackich. Mimo że Jagiełło nie zdobył Malborka – stolicy zakonu – z powodu skutecznej obrony pod wodzą Henryka von Plauena, to strategiczny efekt bitwy był miażdżący dla Krzyżaków. Zwycięstwo grunwaldzkie miało ogromne znaczenie nie tylko militarne, ale i symboliczne. Było największym starciem rycerskim średniowiecznej Europy i udowodniło, że potęga Zakonu Krzyżackiego nie jest już nie do pokonania. Zakon stracił znaczną część armii, prestiż i moralne prawo do dalszej ekspansji pod pretekstem chrystianizacji. Jednocześnie sojusz Polski i Litwy został umocniony jako realna siła geopolityczna w Europie Środkowo-Wschodniej. Wiktoria grunwaldzka znacząco osłabiła wpływy Zakonu na arenie międzynarodowej – wielu zachodnich rycerzy powróciło do domów zdemoralizowanych, a reputacja Krzyżaków jako „żołnierzy Chrystusa” została poważnie nadszarpnięta. Polska zyskała na prestiżu, a Litwa, jako równorzędny partner, udowodniła swoją militarną wartość i polityczną stabilność po chrzcie. Mimo zwycięstwa wojna zakończyła się pokojem toruńskim w 1411 roku, który – choć korzystny dla Polski – nie przyniósł pełnego rozwiązania konfliktu. Krzyżacy zachowali część ziem i twierdz, ale ich pozycja została nieodwracalnie osłabiona. Grunwald przeszedł do historii jako symbol narodowej jedności, determinacji i skutecznej obrony przed zagrożeniem zewnętrznym, a także jako jedno z najważniejszych zwycięstw w dziejach średniowiecznej Europy. Wojna trzynastoletnia i kres państwa zakonnego w Prusach Wojna trzynastoletnia (1454–1466) była najdłuższym i jednym z najważniejszych konfliktów zbrojnych średniowiecznej Polski, którego przyczyn należy szukać w narastających napięciach społecznych, politycznych i gospodarczych na terenach rządzonych przez Zakon Krzyżacki. Po przegranej bitwie pod Grunwaldem i zawarciu pierwszego pokoju toruńskiego w 1411 roku, Krzyżacy utrzymali znaczną część swoich ziem, ale ich autorytet był coraz słabszy – zwłaszcza w oczach miejscowej ludności Prus. Wysokie podatki, nadużycia władzy i ograniczanie przywilejów mieszczaństwa oraz szlachty pruskiej doprowadziły do poważnych niepokojów. W 1440 roku powstał Związek Pruski – organizacja zrzeszająca przedstawicieli miast i szlachty, która w 1454 roku zwróciła się do króla Kazimierza IV Jagiellończyka z prośbą o inkorporację ziem pruskich do Królestwa Polskiego. Akt inkorporacji Prus do Polski był punktem zapalnym, który doprowadził do wybuchu wojny z Zakonem Krzyżackim. Początkowy etap konfliktu był dla Polski niekorzystny – porażka pod Chojnicami w 1454 roku ujawniła słabości armii królewskiej opartej na pospolitym ruszeniu. W odpowiedzi król przeprowadził reformę wojskową, tworząc bardziej profesjonalne siły zbrojne, wspierane przez oddziały miejskie i najemników. Przełom w wojnie nastąpił w 1457 roku, gdy Polacy zdobyli Malbork, dotychczasową stolicę zakonu. Był to nie tylko sukces militarny, ale i symboliczny cios w potęgę krzyżacką. Decydującym momentem była bitwa na Zalewie Wiślanym w 1463 roku, w której flota Związku Pruskiego rozbiła siły morskie zakonu, odcinając go od wsparcia z zewnątrz. W 1466 roku konflikt zakończył się drugim pokojem toruńskim, który przypieczętował klęskę Zakonu Krzyżackiego i zmienił układ sił w Europie Środkowej. Polska odzyskała Pomorze Gdańskie, ziemię chełmińską, michałowską i warmińską, tworząc z nich Prusy Królewskie – autonomiczny region w granicach Korony. Pozostała część państwa zakonnego została przekształcona w Prusy Zakonne, które jako lenno Polski utraciły suwerenność międzynarodową. Upadek niezależnego państwa zakonnego był nie tylko efektem militarnym, ale także rezultatem coraz silniejszych ruchów społecznych i religijnych w Europie. Reformacja, która rozpoczęła się w 1517 roku, miała kluczowe znaczenie dla dalszych losów zakonu. W 1525 roku ostatni wielki mistrz zakonu w Prusach, Albrecht Hohenzollern, porzucił stan zakonny, przeszedł na luteranizm i ogłosił sekularyzację Prus, tworząc świeckie Księstwo Pruskie. W akcie symbolicznym złożył hołd lenny królowi Polski, Zygmuntowi I Staremu, co przeszło do historii jako hołd pruski. Tym samym Zakon Krzyżacki utracił swoją władzę polityczną i militarną na ziemiach pruskich. Przetrwał jako instytucja religijna, funkcjonując jeszcze przez wieki w Rzeszy Niemieckiej i innych częściach Europy, jednak nigdy już nie odzyskał dawnej świetności ani wpływów. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Bucza stała się symbolem tragedii, ale także walki o sprawiedliwość. Agresorów czeka kara
Do marca 2022 roku Bucza była spokojnym, zielonym miastem w obwodzie kijowskim, cenionym za czyste powietrze i komfortowe warunki życia. Po rosyjskiej inwazji na Ukrainę stała się sceną niewyobrażalnego dramatu. W kwietniu świat obieg tragiczny obraz leżących na ulicach ciał, masowych grobów i zniszczonego sprzętu wojskowego. Obraz, który na zawsze wrył się w globalną świadomość. 33-dniowa okupacja zmieniła Buczę w trwały symbol brutalności imperialnej agresji.
Spis treści: Narodziny letniska 33 dni koszmaru Dowody obaliły rosyjską propagandę Kręta droga do sprawiedliwości Bucza znajduje się w obwodzie kijowskim, w odległości około 34 km na północny zachód od stolicy Ukrainy. Rozpościera się nad niewielkimi rzekami, Buczą i Rokaczem – dopływami Irpienia. Jej strategiczne znaczenie podkreśla przebiegająca przez miasto międzynarodowa droga M07, łącząca Kijów z granicą polską w Jagodzinie. Przed inwazją, na powierzchni 26,57 kilometra kwadratowego mieszkało około 36 tys. osób. Narodziny letniska Na miejscu dzisiejszej Buczy istniała wieś Jabłuńka. Najstarsze wzmianki na jej temat są datowane na 1630 rok. Początek nowoczesnej Buczy jest nierozerwalnie związany z postępem technologicznym końca XIX wieku. Momentem zwrotnym była budowa linii kolejowej Kijów-Kowel w 1898 roku. Wokół nowo powstałej stacji kolejowej, nazwanej od pobliskiej rzeki Buczą, zaczęli osiedlać się pracownicy kolei. Szybko docenili malownicze krajobrazy i doskonałą jakość powietrza, co przyciągnęło uwagę kijowskiej burżuazji i urzędników. Bucza przekształciła się w popularny kurort i osadę dacz, gdzie elita stolicy wznosiła swoje domy letniskowe. Wiek transformacji Niewielka osada zaczęła się rozwijać w XX stuleciu. W 1938 roku Bucza otrzymała status osiedla typu miejskiego. Prawdziwy przełom nastąpił jednak już w niepodległej Ukrainie. 9 lutego 2006 roku otrzymała prawa miejskie, które weszły w życie 1 stycznia 2007 roku, co przypieczętowało jej status jako dynamicznie rozwijającego się, nowoczesnego ośrodka podkijowskiego. 33 dni koszmaru Gdy 24 lutego 2022 roku rozpoczęła się pełnoskalowa inwazja Rosji, Bucza znalazła się na jednej z głównych osi natarcia na Kijów. Już 27 lutego w mieście rozgorzały ciężkie walki, podczas których siły ukraińskie zniszczyły dużą kolumnę rosyjskiego sprzętu. Mimo zaciekłego oporu, do 5 marca siły rosyjskie przejęły pełną kontrolę nad miastem. Okupację prowadziły jednostki należące m.in. do 35. i 36. Armii Wschodniego Okręgu Wojskowego i elitarne dywizje powietrznodesantowe. Rozpoczął się okres terroru, który mer miasta, Anatolij Fedoruk, określił później jako „koszmar”. Najeźdźcy dopuścili się niewyobrażalnych czynów 31 marca, po wyzwoleniu miasta, światło dzienne ujrzały dowody systematycznych zbrodni, które zostały drobiazgowo udokumentowane przez międzynarodowe organizacje praw człowieka, śledczych i dziennikarzy. Najbardziej wstrząsającym i najcharakterystyczniejszym obrazem z Buczy stały się ciała cywilów ze związanymi z tyłu rękami, uśmierconych strzałem w tył głowy z bliskiej odległości. Human Rights Watch udokumentowało między innymi przypadek egzekucji grupy mężczyzn schwytanych 4 marca. Mieszkańcy ginęli bez żadnego powodu, wielu podczas wykonywania codziennych czynności. Raporty potwierdzają również wykorzystywanie cywilów jako żywych tarcz. Świadkowie i ocaleni opisywali systematyczne tortury, których dopuszczali się rosyjscy żołnierze. Okupacji towarzyszyły masowe grabieże domów i mieszkań. Rosyjscy żołnierze kradli wszystko, od biżuterii i telewizorów po sprzęt AGD, często dewastując przy tym nieruchomości. Ten niewyobrażalny akt przemocy nie był wynikiem chaosu czy załamania dyscypliny. Wiele dowodów wskazuje na systematyczny charakter rosyjskich działań. Relacje świadków opisują, jak żołnierze chodzili od drzwi do drzwi, sprawdzali dokumenty i telefony, poszukując byłych wojskowych, aktywistów lub osób z patriotycznymi tatuażami. Ukierunkowana eliminacja członków lokalnej obrony terytorialnej sugeruje, że była to celowa strategia „filtracji” – brutalna metoda pacyfikacji, znana z innych konfliktów prowadzonych przez Rosję, mająca na celu sterroryzowanie ludności i zdławienie wszelkiego potencjalnego oporu w zarodku. Epicentrum wydarzeń Symbolicznym epicentrum dramatycznych wydarzeń stała się ulica Jabłońska, przez media określana mianem „ulicy śmierci”. To właśnie tam, po wyzwoleniu, znaleziono najwięcej ciał. W toku dziennikarskich śledztw, wykorzystujących nagrania z monitoringu i dronów, zrekonstruowano przebieg wydarzeń, pokazując, jak rosyjscy żołnierze prowadzili cywilów na śmierć. Jednym z najlepiej udokumentowanych przypadków jest egzekucja członków samoobrony terytorialnej przy budynku biurowym na ulicy Jabłońskiej 144. Z ustaleń dziennikarzy „The New York Times” wynika, że po doprowadzeniu na dziedziniec biurowca, mężczyźni zostali zmuszeni do położenia się na ziemi. Rosjanie przeszukali zatrzymanych (z relacji świadków wynika, że szukali tatuaży wskazujących na wojskową przynależność), następnie zaprowadzili ich za budynek. Wówczas rozległy się strzały. Dowody obaliły rosyjską propagandę Dzięki zebranym dowodom, w tym porzuconym dokumentom wojskowym i analizie OSINT (wywiadu z otwartych źródeł), udało się zidentyfikować konkretne jednostki odpowiedzialne za zbrodnie. Najczęściej wymieniane są 64. Samodzielna Brygada Strzelców Zmotoryzowanych i 234. Gwardyjski Pułk Desantowo-Szturmowy z Pskowa. Kluczowe okazały się również dowody kryminalistyczne. Śledczy Amnesty International znaleźli na miejscach zbrodni łuski i pociski przeciwpancerne 7N12 kalibru 9x39 mm. Jest to amunicja specjalistyczna, używana w karabinach AS Wał i WSS Wintoriez, które znajdują się na wyposażeniu elitarnych rosyjskich jednostek, takich jak WDW i Specnaz, a których nie używa armia ukraińska. Skrupulatna praca analityków, dziennikarzy śledczych i ekspertów kryminalistycznych odegrała kluczową rolę w walce z dezinformacją. Natychmiast po ujawnieniu zbrodni, Rosja rozpoczęła kampanię propagandową, twierdząc, że wydarzenia z Buczy były „mistyfikacją” lub „inscenizacją”, przygotowaną przez Ukrainę. Jednak twarde, weryfikowalne dowody – zdjęcia satelitarne potwierdzające obecność ciał na ulicach w czasie, gdy miasto kontrolowali Rosjanie, i specjalistyczna amunicja – stworzyły niepodważalny zapis faktów, budując solidny fundament pod przyszłe procesy sądowe i ustanawiając nowy standard dla dokumentowania zbrodni wojennych w XXI wieku. Tragedia okupacji Ocaleni mieszkańcy opowiadali o ciągłym strachu, życiu w piwnicach bez prądu, wody i jedzenia. Posiadanie telefonu komórkowego, zwłaszcza ze zdjęciem zniszczonego rosyjskiego sprzętu, mogło być wyrokiem śmierci. W obliczu głodu, ludzie zmuszeni byli jeść karmę dla psów. Wstrząsające relacje mówią o konieczności grzebania sąsiadów i bliskich w prowizorycznych, płytkich grobach na własnych podwórkach, ponieważ stały ostrzał uniemożliwiał godny pochówek. Kręta droga do sprawiedliwości Odpowiedzialność za zbrodnie w Buczy jest ścigana dwutorowo. Z jednej strony, mamy powolny, za to fundamentalny proces międzynarodowy, prowadzony przez Międzynarodowy Trybunał Karny w Hadze, który koncentruje się na odpowiedzialności dowódców i najwyższych urzędników. Z drugiej, ukraiński wymiar sprawiedliwości prowadzi setki własnych dochodzeń, identyfikując i skazując, często zaocznie, poszczególnych rosyjskich żołnierzy. Ta dwutorowa strategia, wspierana przez międzynarodowe zespoły śledcze, zwiększa szansę na pociągnięcie winnych do odpowiedzialności na wszystkich szczeblach. W debacie publicznej i politycznej natychmiast pojawiło się pytanie: czy wydarzenia w Buczy noszą znamiona ludobójstwa? Parlamenty Ukrainy, Polski, Kanady i kilku innych państw oficjalnie uznały, że działania Rosji noszą znamiona takiego czynu. Jednak z perspektywy prawa międzynarodowego, udowodnienie tego jest niezwykle trudne. Proces ten wymaga nie tylko potwierdzenia masowych zbrodni, ale również szczególnego zamiaru zniszczenia, w całości lub w części, grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej. Choć rosyjskie działania w Buczy bez wątpienia kwalifikują się jako zbrodnie wojenne i przeciwko ludzkości, ostateczne rozstrzygnięcie najważniejszych kwestii będzie należeć do międzynarodowych trybunałów. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Srebrenica była miejscem pogromu tysięcy ludzi. Pamięć o tych wydarzeniach przetrwała
Srebrenica jest miejscem pamiętającym tragiczne wydarzenia. Mowa o zbrodni, która była starannie zaplanowaną i skrupulatnie przygotowaną kulminacją szerszej strategii kampanii czystek etnicznych. Kampanii działań napędzanych etnonacjonalistycznymi celami przywództwa Serbów bośniackich, które dążyło do wykrojenia etnicznie jednorodnego państwa z terytorium Bośni i Hercegowiny.
Spis treści: Srebrenica przed wojną Życie i śmierć pod parasolem ochronnym ONZ-u Dziesięć dni tragedii Ohydne działania nie zostaną wymazane z pamięci W lipcu 1995 roku, w centrum Europy i pod rzekomą ochroną Organizacji Narodów Zjednoczonych, bośniackie miasto Srebrenica stało się miejscem masowego mordu, najohydniejszego i najdrastyczniejszego od czasów II wojny światowej. W ciągu około dziesięciu dni siły Serbów bośniackich systematycznie zamordowały ponad 8000 bośniackich muzułmanów, mężczyzn i chłopców. Do tego aktu ludobójstwa doszło w ogłoszonej przez ONZ „strefie bezpieczeństwa”, na zawsze obciążając społeczność międzynarodową współodpowiedzialnością za tragedię, która się rozegrała. Srebrenica przed wojną Zanim nastała ostatnia dekada XX stulecia, Srebrenica była miastem o bogatej historii i symbolice. W latach dziewięćdziesiątych zmieniła się w epicentrum konfliktu, który na zawsze zmienił krajobraz Bośni i Hercegowiny. Kontekst historyczny i geograficzny Srebrenica to niewielkie górskie miasteczko w regionie Podrinje, we wschodniej Bośni i Hercegowinie. Znajduje się nad rzeką Driną, która tworzy naturalną granicę z Serbią. Nazwa „Srebrenica” nawiązuje do sięgającej XIV wieku tradycji wydobycia srebra i handlu tym kruszcem. Miasteczko zamieszkane przez kupców z Raguzy i niemieckich górników było miejscem o regionalnym znaczeniu gospodarczym i strategicznym. To sprzyjało tworzeniu się wieloetnicznej i wieloreligijnej społeczności, czyli modelu współistnienia, który miał zostać zniszczony przez etnonacjonalistyczny projekt lat 90. XX wieku. Etnonacjonalizm i upadek Jugosławii Delikatna równowaga etniczna Jugosławii zaczęła się rozpadać w 1980 roku, po śmierci marszałka Tity, wieloletniego przywódcy kraju. Gdy na przełomie lat 80. i 90. XX wieku we wschodniej Europie upadł komunizm, Socjalistyczna Federalna Republika Jugosławii zaczęła gwałtownie rozpadać się wzdłuż linii etnicznych. Po ogłoszeniu niepodległości przez Słowenię i Chorwację, rozpoczęła się wojna. Wieloetniczna Republika Bośni Hercegowiny znalazła się w krytycznym momencie. W lutym 1992 roku odbyło się referendum niepodległościowe. Mimo bojkotu ze strony przywódców politycznych Serbów bośniackich, którzy chcieli pozostać w zdominowanej przez Serbów Jugosławii, przytłaczające 99,7% głosujących opowiedziało się za suwerennością. Niepodległość oficjalnie ogłoszono 1 marca 1992 roku. Miesiąc później uzyskała międzynarodowe uznanie, co stało się bezpośrednim impulsem do wybuchu wojny na pełną skalę. Dolina Driny i „Wielka Serbia” Przywódcy Serbów bośniackich, pod politycznym kierownictwem Radovana Karadžicia oraz przy wojskowym i finansowym wsparciu Serbii Slobodana Miloševicia, realizowali jasny cel strategiczny – dążyli do stworzenia jednorodnego etnicznie państwa serbskiego, Republiki Serbskiej. Kluczowym elementem tego planu było ustanowienie zwartego terytorium serbskiego i zlikwidowanie granicy wzdłuż Driny. Tym manewrem chcieli zjednoczyć nowy twór z właściwym terytorium Serbii. W Dolinie Driny przeważała ludność bośniacka i to właśnie jej przedstawiciele stanowili główną demograficzną przeszkodę dla tego celu. Przed wojną, która rozpętała się w 1991 roku, populacja Srebrenicy w 73% składała się z Bośniaków. To właśnie to niewielkie miasteczko stało się kluczowym celem działań. Już od wiosny 1992 roku siły Serbów bośniackich, uzbrojone przez rozpadającą się Jugosłowiańską Armię Ludową (JNA), rozpoczęły systematyczną i brutalną kampanię czystek etnicznych w całym regionie. Działania te były kluczową fazą przygotowawczą do późniejszego pogromu i służyły trzem głównym celom: izolowały Srebrenicę od innych terytoriów kontrolowanych przez Bośniaków, tworzyły kryzys uchodźczy, który później przytłoczył miasto, i sprawdzały determinację społeczności międzynarodowej, która finalnie okazała się fatalnie słaba. Między kwietniem a czerwcem 1992 roku siły Serbów bośniackich zniszczyły wioski wokół Srebrenicy i przymusowo przesiedliły około 70 000 osób. Co najmniej 3166 Bośniaków zostało zamordowanych. Fala przemocy udowodniła, że takie działania nie wywołają zdecydowanej interwencji wojskowej sił międzynarodowych, co dodatkowo zachęciło przywódców Serbów bośniackich do zaplanowania ostatecznej eliminacji enklawy. Życie i śmierć pod parasolem ochronnym ONZ-u Szeroko zakrojona kampania sprawiła, że dziesiątki tysięcy zdesperowanych bośniackich uchodźców uciekło do Srebrenicy, szukając schronienia przed przemocą. Populacja miasta gwałtownie wzrosła do około 40 000 mieszkańców. Infrastruktura miejska nie została zaprojektowana nawet dla ułamka tej liczby. W rezultacie Srebrenica przekształciła się w katastrofalnie przeludnione „więzienie”. Mandat „strefy bezpieczeństwa” Katastrofalnej sytuacji humanitarnej nie można było dłużej ignorować. Społeczność międzynarodowa została zmuszona do działania. 16 kwietnia 1993 roku Rada Bezpieczeństwa ONZ przyjęła Rezolucję 819, ogłaszając Srebrenicę i jej okolice „strefą bezpieczeństwa”, która miała zostać zdemilitaryzowana i oddana pod ochronę Sił Ochronnych ONZ. Paradoksalnie, środek ochronny stał się poniekąd narzędziem w rękach Serbów. Deklaracja ONZ-u stworzyła fałszywe poczucie bezpieczeństwa i zachęciła uchodźców do pozostania na miejscu. Jednocześnie wymusiła na bośniackich obrońcach oddanie ciężkiej broni, co skutecznie zneutralizowało ich zdolność do podjęcia walki. Mandat został podważony już na samym początku. Prośba Sekretarza Generalnego ONZ o wysłanie 37 tys. żołnierzy sił pokojowych do obrony wszelkich stref bezpieczeństwa w Bośni została odrzucona przez państwa członkowskie. Zamiast tego zaproponowano lekką opcję liczącą zaledwie 7600 żołnierzy. W enklawie stacjonowało w danym momencie nie więcej niż 600 lekko uzbrojonych żołnierzy. W styczniu 1995 roku kontyngent ten tworzył holenderski batalion znany jako Dutchbat. „Strefa bezpieczeństwa” była w rzeczywistości pułapką. Kryzys humanitarny Mieszkająca w Srebrenicy ludność musiała znosić niewyobrażalne warunki. Uchodźcy byli stłoczeni w każdej możliwej przestrzeni – na klatkach schodowych bloków mieszkalnych, w samochodach, szkołach i obiektach sportowych. Tysiące nie miały żadnego schronienia, koczując na zewnątrz w zimowych temperaturach spadających do minus 25 stopni Celsjusza. Należy podkreślić, że wielki kryzys humanitarny nie był jedynie efektem ubocznym wojny. To celowe działanie Serbów bośniackich, którzy kontrolowali wszystkie drogi dojazdowe i systematycznie utrudniali dostawy międzynarodowych konwojów z pomocą humanitarną, w tym z żywnością i lekami. W mieście panował głód, a jedyne dostępne źródło wody, lokalna rzeka, było silnie zanieczyszczone podrobami, fekaliami i olejem. Dziesięć dni tragedii Ostateczny akt tragedii w Srebrenicy rozpoczął 8 marca 1995 roku, kiedy prezydent Republiki Serbskiej, Radovan Karadžić, podpisał „Dyrektywę 7”. Dokument ten był wyraźnym rozkazem zlikwidowania enklaw Srebrenica i Žepa. Ta dyrektywa polityczna została przełożona na plan wojskowy o kryptonimie Operacja Krivaja ‘95, który 6 lipca 1995 roku rozpoczął się pełnoskalowym atakiem na enklawę. Upadek enklawy Operacja zapoczątkował intensywny ostrzał południowego obwodu. Mały, słabo uzbrojony i źle zaopatrzony kontyngent Dutchbat nie był w stanie stawić znaczącego oporu. Ich posterunki obserwacyjne szybko upadły. Wielokrotne prośby o wsparcie lotnicze ze strony NATO były odrzucane lub opóźniane, w obawie przed możliwym odwetem Serbów na personelu ONZ w innych częściach Bośni. Minimalny nalot został ostatecznie zatwierdzony po południu 11 lipca, ale było już za późno. Bombardowanie zostało szybko wstrzymane po tym, jak siły Serbów bośniackich zagroziły zabiciem swoich holenderskich zakładników i ostrzelaniem mas uchodźców zgromadzonych w Potočari. Tego samego dnia siły Serbów bośniackich, pod dowództwem generała Ratko Mladicia, wkroczyły do opustoszałego już miasta Srebrenica. Enklawa upadła, a około 30 000 przerażonych cywilów uciekło do głównej bazy Dutchbat w pobliskiej wiosce Potočari. Mieli tam znaleźć ochronę pod parasolem ONZ-u. Tymczasem dowództwo Dutchbat, w zamian za uwolnienie 14 swoich żołnierzy przetrzymywanych jako zakładnicy, zgodziło się wydać około 5000 uchodźców. 12 i 13 lipca, pod pozorem „ewakuacji”, żołnierze Serbów bośniackich, z pomocą holenderskich sił pokojowych, zaczęli systematycznie oddzielać mężczyzn i chłopców w „wieku bojowym” od ich rodzin. Pogrom w Srebrenicy W Potočari odbywała się separacja, a około 15 000 bośniackich mężczyzn i chłopców, nie mając złudzeń co do swojego losu, podjęło desperacką próbę ucieczki przez gęste lasy w kierunku oddalonej o ok. 50 km, kontrolowanej przez rząd Tuzli. Siły Serbów bośniackich rzuciły się w pogoń za zbiegami. W ciągu następnych kilku dni w całym regionie przeprowadzona została zorganizowana i systematyczna kampania masowych egzekucji. Schwytani mężczyźni i chłopcy, zarówno z Potočari, jak i zmierzający do Tuzli zbiegowie, byli transportowani do różnych miejsc, w tym do magazynu w Kravicy, szkół w Orahovacu i Petkovci, farmy w Branjevie i ziemnej tamy. Tam zostali stracenia z zimną krwią. Skala była niewyobrażalna. W ciągu zaledwie kilku dni zginęło ponad 8000 osób. Oficjalna lista zaginionych lub zabitych składa się z 8372 pozycji. Ohydne działania nie zostaną wymazane z pamięci Już w sierpniu 1995 roku Serbowie bośniaccy podjęli próby ukrycia swoich zbrodni. Pierwotne masowe groby, w których pośpiesznie pochowano ofiary, zostały rozkopane. Rozczłonkowane szczątki ponownie pochowano w dziesiątkach odległych „wtórnych”, a nawet „trzeciorzędnych” miejscach pochówku. Groteskowy plan nie powiódł się. Oprawcy nie zdołali ukryć czynów, których się dopuścili. Trwałym świadectwem prawdy o wydarzeniach ze Srebrenicy jest Centrum Pamięci i Cmentarz Srebrenica-Potočari. Miejsce pamięci, założone w 2001 roku na terenie byłej bazy Dutchbat w Potočari, wybrali ci, którzy ocaleli z masakry. To właśnie tam wielu z nich ostatni raz widziało swoich bliskich żywych. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Znaleźli bombowego „Łosia”. Części rozrzucone na 300 metrów
Ponad 1000 fragmentów polskiego bombowca PZL.37 B Łoś odkryli poszukiwacze we wsi Walewice w woj. łódzkim. Maszyna wylądowała awaryjnie na początku II wojny światowej. Rozerwał ją wybuch jednej z przewożonych bomb.
W pierwszy wrześniowych weekend miał miejsce wielki finał poszukiwań szczątków wojskowego Łosia w Walewicach prowadzonych przez grupę pasjonatów wraz z Towarzystwem Miłośników Dziejów Pabianic. Badania trwały w tym miejscu od trzech lat i przyniosły wspaniałe rezultaty. Tegoroczne znaleziska – drobne, ale bezcenne W czasie najnowszych badań wydobyto drobne przedmioty. Były to łuski amunicji broni pokładowej, fragmenty akumulatora i skórzanego mapnika, ale też elementy poszycia czy tabliczka znamionowa z symbolami PZL, czyli Polskich Zakładów Lotniczych. Do najcenniejszych znalezisk należy m.in. magazynek od lekkiego lotniczego karabinu maszynowego wz. 37 nazywanego „szczeniakiem”. Jak czytamy w komunikacie przesłanym przez jednego z inicjatorów badań, Bernarda Kokczyńskiego, odnalezione elementy samolotu po ich oczyszczeniu i klasyfikacji przekazano do Muzeum Regionalnego w Bełchatowie. Wiele z nich nosi ślady pożaru i silnej eksplozji, które rozerwała kadłub. Jak Łoś trafił do Walewic? Historia samolotu Łoś, który lądował awaryjnie we wrześniu 1939 roku, a zatem na początku II wojny światowej, była dramatyczna. Był on na wyposażeniu 212 eskadry bombowej, która walczyła w składzie 210 Dywizjonu Bombowego złożonego z załóg i personelu 1 Pułku Lotniczego w Warszawie. Samolot był ścigany przez dwa niemieckie samoloty myśliwskie Messerschmitt Bf 109 i został przez nie uszkodzony – nie dysponował ochroną własnych myśliwców. Moment awaryjnego lądowania zapamiętał Tadeusz Kubik. Łoś nadleciał ze strony strony Wolskiego Folwarku. Maszynę postawił na ziemi ppor. pil. Michał Ostrowski, mimo odniesionych ran. Następnie w samolocie eksplodowała przewożona bomba. Kublik opisał, że blachy samolotu po eksplozji bomby pokładowej rozrzuciło na 300 m. Pozostał jednak kolejny niewybuch, który miejscowi zabezpieczyli. Czym był Łoś? Łosie, czyli bombowce PZL.37 B były nowoczesnymi maszynami w 1939 roku. Polska dysponowała około 70 samolotami tego typu. Łosie wykonywały w czasie kampanii wrześniowej rozpoznanie i uderzenia przeciw niemieckim kolumnom zmotoryzowanym. Do dziś nie zachowała się w całości żadna maszyna tego typu. Tym cenniejsze są każde pozostałości po niej. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Rzeź wołyńska była jedną z największych zbrodni w historii. Ukraińscy nacjonaliści nie mieli litości
Rzeź wołyńska – haniebne ludobójstwo dokonane na Polakach – do dziś jest otwartą, jątrzącą się raną na tkance polsko-ukraińskich relacji. W 1943 roku ukraińscy nacjonaliści obrali sobie za cel wyniszczyć polską ludność na ziemiach, które uważali za swoje. Ich ofiarami padli niewinni cywile – mężczyźni, kobiety, a nawet dzieci, w tym niemowlęta. Do dziś nie udało się określić liczby ofiar. Według różnych szacunków, w serii masowych mordów życie straciło od 80 do 100 tys. mieszkańców Wołynia i Galicji Wschodniej.
Spis treści: Przeszłość pełna dobrych i złych momentów Postawa Polaków i Ukraińców w okresie międzywojennym Marionetki w rękach Niemców i Rosjan Ludobójstwo dokonane na Polakach Wielu ukraińskich historyków nadal nie przyznaje, że rzeź wołyńska była niczym innym niż jednoznacznym aktem ludobójstwa. W ich narracji tragiczne wydarzenia, do których doszło w latach 1943–1945, nie były zaplanowanymi czystkami etnicznymi, a spontanicznymi, samowolnymi aktami niewielkiej grupy ekstremistów. Sam Stepan Bandera przez niektórych nadal jest postrzegany jako symbol walki o niepodległość Ukrainy. Bez względu na argumentację, fakty są inne. Ludobójstwo pozostaje ludobójstwem. Rzeź wołyńska była planowanym działaniem, następstwem rozkazów, a Bandera to nie bohater, a zbrodniarz. Przeszłość pełna dobrych i złych momentów Relacje polsko-ukraińskie rozpoczęły się na długo przed powstaniem Ukrainy. W połowie XIII wieku najazd Mongołów doprowadził do upadku Rusi Kijowskiej. W następstwie tego, 100 lat później Wołyń i okoliczne ziemie znalazły się pod panowaniem Kazimierza Wielkiego. Dwa stulecia później, na mocy unii lubelskiej część ukraińskich ziem została włączona do Korony Polskiej. Na przestrzeni wieków, Polacy i Ukraińcy żyli obok siebie jak jeden naród i stali ramię w ramię w wielu ważnych chwilach. Oczywiście, bywały między nami spory, nie tylko mniejsze, o charakterze lokalnym. Przykładem niech będzie powstanie kozactwa i ukraińskiego chłopstwa pod przywództwem hetmana kozackiego Bohdana Chmielnickiego. Jednak mimo wielu konfliktów, nasze stosunki przez wiele stuleci można było określać jako co najmniej poprawne, mimo że idea Rzeczypospolitej Trojga Narodów, która miała być odpowiedzią na powstanie Chmielnickiego, nie doczekała się realizacji. Niespełniony projekt polityczny jasno jednak dowodził, że zjednoczenie narodów polskiego i ukraińskiego na zasadach równości było żywą i jakże ważną ideą. Co więc zmieniło się w naszych relacjach, że kilkaset lat później doszło do krwawego pogromu polskiej ludności? Wzrost nacjonalistycznych nastrojów Ukraińscy nacjonaliści zaczęli dochodzić do głosu już po upadku powstania styczniowego. Zwolennicy powołania odrębnego państwa głośno manifestowali swoje żądania, jednak ich plany nie spotkały się z poparciem chłopów, którzy byli skupieni przede wszystkim na sprawach lokalnych. To, do jakiego narodu byli zaliczani, nie miało dla nich większego znaczenia, nie widzieli więc potrzeby powoływania odrębnego państwa. Przynajmniej na początku, bo zwolennicy idei narodów sięgnęli w końcu po argument, który już u zarania cywilizacji dzielił ludzi – religię. Większość Polaków wyznawała katolicyzm, z kolei Ukraińcy – prawosławie lub grekokatolicyzm. Stwierdzenie, że różnice religijne zaczęły odznaczać się dopiero w XIX wieku byłoby nieprawdą, bo problem zrozumienia religijnego między przedstawicielami różnych wyznań istniał już w XIV wieku i nasilił się po unii brzeskiej. Jednak dla większości kwestie wyznaniowe nie były dużym problemem, czego dowodzą mieszane małżeństwa, które w tamtym czasie nie były niczym niezwykłym. Dopiero pod wpływem działania nacjonalistów religia stała się powszechnie uznawanym wyznacznikiem narodowości. Kolejnym czynnikiem, mającym poróżnić Polaków i Ukraińców, była pozycja społeczna mieszkańców Galicji Wschodniej, gdzie większość stanowili Ukraińcy. Polacy uzyskali autonomię i mogli powołać organ władzy ustawodawczej, Sejm Krajowy, a większość ziem znajdowała się w polskich rękach. Ukraińcy też chcieli decydować o sobie, jednak habsburski władca nie dał im takiej możliwości. Ich gniew nie skupiał się jednak na zaborcy, a na Polakach. Sytuacja po I wojnie światowej Jeden z najkrwawszych konfliktów w dziejach, który rozpętał się w 1914 roku, całkowicie zmienił układ sił w Europie. Klęska państw zaborczych dała możliwość sięgnięcia po niepodległość, zarówno Polakom, jak i Ukraińcom. Oba narody przedstawiały jednak roszczenia wobec tych samych terenów. Po wojnie powstały dwa państwa ukraińskie – na ziemiach zaboru rosyjskiego Ukraińska Republika Ludowa (w 1917 roku) i na ziemiach austriackich Zachodnioukraińska Republika Ludowa (w 1918 roku). O ile z pierwszym z wymienionych krajów nasze stosunki były poprawne (w 1920 roku wspólnie stanęliśmy do walki przeciwko bolszewikom), to z ZURL II Rzeczpospolita starła się już w 1918 roku. Przedmiotem konfliktu była Galicja Wschodnia. Konsekwencje traktatu ryskiego W 1921 roku doszło do zaognienia stosunków polsko-ukraińskich. Przeciwko II RP opowiadały się już obie Ukrainy. Przyczyną był podpisany w Rydze traktat pokojowy, kończący wojnę polsko-bolszewicką, na mocy którego uregulowane zostały wschodnie granice Polski. Nie ulega wątpliwości, że pokój był potrzebny państwu, które dopiero odzyskało niepodległość. Ukraińcy widzieli jednak w tym działaniu zdradę i nic dziwnego. Wyczerpana wojną Polska nie mogła prowadzić dalszych walk o niepodległość Ukrainy. Przedstawiciele prawicowych stronnictw, z których w większości składała się delegacja, wycofali uznanie dla URL, mimo podpisanej rok wcześniej umowy sojuszniczej. Endecja opowiedziała się za włączeniem dawnej Rzeczpospolitej Obojga Narodów do odradzającego się państwa. W rezultacie ukraińskie tereny zostały podzielone między Polskę i bolszewicką Rosję. W naszych granicach znalazło się ok. 5 milionów Ukraińców. Postawa Polaków i Ukraińców w okresie międzywojennym Choć konstytucja gwarantowała równość wszystkim obywatelom, należy przyznać, że polska polityka wobec mniejszości ukraińskiej w okresie międzywojennym balansowała gdzieś na granicy asymilacji, pojednania i represji. Ukraińcy mieli zagwarantowaną autonomię religijną i polityczną. Mimo to nie jest tajemnicą, że w tamtym czasie żaden przedstawiciel mniejszości nie zajmował w administracji wysokiego stanowiska. Liczba ukraińskich szkół była systematycznie ograniczana. Nie wydano zgody na powołanie ukraińskiego uniwersytetu we Lwowie, jednak nie można powiedzieć, że Polska zmierzała do wynarodowienia Ukraińców. Zrobiono wiele w imię dobrych relacji, a przykładem niech będzie działalność Henryka Józewskiego. Wojewoda wołyński podkreślał potrzebę tworzenia polskich szkół z obowiązkową nauką języka ukraińskiego. Był orędownikiem pojednania przez edukację, a urzędników, którzy byli przychylni mniejszości, było więcej. Do pojednania dążyło także wielu Ukraińców. Przykładem takich działań jest wymierzona w ZSRR współpraca środowiska skupionego wokół Symona Petlury z polskim wywiadem. Nie brakowało jednak także tych, którzy nie widzieli szans na pokojowe współistnienie. Terror drogą do niepodległości Zwolennicy oderwania Galicji Wschodniej od Polski skupiali się wokół Ukraińskiej Organizacji Wojskowej (UWO) – paramilitarnego tworu, którego celem było prowadzenie akcji sabotażowych i dokonywanie zamachów. To właśnie oni odpowiadali za nieudaną próbę likwidacji Józefa Piłsudskiego. Z większym powodzeniem przeprowadzali akcje podkładania bomb pod polskie posterunki policji i stacje kolejowe. Podpalali gospodarstwa i... likwidowali swoich rodaków, którzy opowiadali się za zgodą. Łącznie przeprowadzili ponad 300 akcji, sfinansowanych przez niemiecki wywiad. Powstanie radykalnej organizacji nacjonalistycznej W tamtym czasie wyrastało już nowe pokolenie ukraińskich narodowców. To oni w 1929 roku powołali do życia skrajnie prawicową Organizację Ukraińskich Nacjonalistów (OUN), jednocząc UWO z mniejszymi organizacjami. Radykalny OUN całkowicie wykluczał polsko-ukraińskie pojednanie. Organizacja za cel postawiła sobie walkę z Polską i to założenie realizowała nie przebierając w środkach. W ramach swoich działań, członkowie OUN przeprowadzili udany zamach na Tadeusza Hołówkę, posła, który głośno mówił o konieczności pokojowego współistnienia narodów ukraińskiego i polskiego. 29 sierpnia 1931 roku trafiło go sześć pocisków, wystrzelonych przez dwóch sprawców. Cztery trafiły go w głowę, dwa w okolicę obojczyka. Aresztowanie Stepana Bandery W 1933 roku kierownictwo Egzekutywy Krajowej OUN objął Stepan Bandera, absolutny przeciwnik nawiązywania jakichkolwiek stosunków z Polską. Pod jego przywództwem akty przemocy przybrały na sile i intensywności. Polskim władzom zależało na uspokojeniu nastrojów, ale nie kosztem otwartej walki z nacjonalistami. To się udało. Polscy żołnierze dokonywali aresztowań, ale działania te nie pociągały za sobą ofiar. W ręce funkcjonariuszy trafiło ok. 800 członków OUN. Na liście aresztowanych znalazł się także Stepan Bandera. Za zorganizowanie zamachu na ministra Bronisława Pierackiego został skazany na śmierć, jednak wyrok ten został zamieniony na karę dożywotniego pozbawienia wolności. Seria aresztowań na jakiś czas powstrzymała działania OUN, jednak sama organizacja istniała nadal. Mało tego, uznany za więźnia politycznego Bandera zyskał nowych zwolenników, gotowych walczyć za swojego przywódcę i Ukrainę. Okazję ku temu zyskali już w 1939 roku. Marionetki w rękach Niemców i Rosjan Po ataku Niemiec na Polskę, w obliczu pogarszającej się sytuacji na froncie i bombardowań więzień, wielu skazańców odzyskało wolność, w tym także Stepan Bandera. Ukraińscy nacjonaliści już wcześniej utrzymywali kontakt z III Rzeszą. Gdy hitlerowcy podeszli pod Lwów, bojówki OUN uaktywniły się z pełną mocą. Za przyzwoleniem Niemców, Ukraińcy stopniowo zaczęli opanowywać Wołyń. Wojsko Polskie natychmiast ruszyło na pomoc Polakom. Wówczas nie było już mowy o bezkrwawych rozwiązaniach. Gdy 17 września agresję na Polskę przypuściło ZSRR, żołnierze musieli jednak skupić się na obronie kraju przed innym wrogiem. Rosjanie nie omieszkali wykorzystać ukraińskich nacjonalistów do swoich celów. Radzieccy agenci przekonali narodowców, by ci wzięli na cel także polskie elity. Rozpoczęły się ataki na dworki. Ginęli ziemianie, a także ludzie, którzy na wschodzie szukali schronienia. Płonęła wieś za wsią. W tamtym czasie na Wołyniu i w Galicji zginęło ok. 3 tys. Polaków, a to był jedynie wstęp do rzezi, która miała odbyć się niebawem. Walka w imię III Rzeszy Bezwzględni nacjonaliści byli wyjątkowo pożyteczni dla okupanta, więc Niemcy umiejętnie podsycali wzajemną niechęć Polaków i Ukraińców. Na okupowanych terenach przyznali tym drugim liczne przywileje, pozyskując w ten sposób ich lojalność. Stwarzali też Ukraińcom liczne okazje do zemsty na naszym narodzie. Jeszcze w 1930 roku powołana została Ukraińska Policja Pomocnicza – kolaboracyjna formacja, całkowicie podległa okupantowi. W 1940 roku doszło do rozłamu w strukturach Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów. OUN podzielił się na dwa odłamy: OUN-B pod przywództwem Stepana Bandery i OUN-M pod przywództwem Andrija Melnyka. Po ataku Niemiec na związek Radziecki, Banderowcy zaangażowali się w walkę z Rosjanami i mordowanie Żydów. Nie znaczy to jednak, że nie zagrażali już Polakom. Mamieni wizją niepodległego państwa, Ukraińcy wiernie służyli zaborcy, jednak dość szybko przekonali się, ile warte są niemieckie obietnice. Niemcy podzielili zajęte tereny między III Rzeszę a Rumunię. Stepan Bandera i premier Jarosław Stećko trafili do obozu koncentracyjnego, podobnie jak wielu innych członków OUN. Na Ukrainie zapanowały rządy terroru, a mimo to OUN nadal dążył do porozumienia z Niemcami. Żeby odbudować „przyjaźń” z okupantem, banderowcy wznowili akcje wymierzone przeciwko Polakom. UPA zbrojnym ramieniem OUN Do tamtej pory OUN unikał tworzenia własnych oddziałów partyzanckich, w obawie, że przez Niemców zostanie to odebrane za prowokację. Po masowych aresztowaniach zmienili jednak podejście do tej kwestii. W drugiej połowie 1942 roku powstały struktury partyzanckie – Wojskowe Oddziały OUN-SD – które później przyjęły nazwę Ukraińska Powstańcza Armia (UPA), od zbrojnych oddziałów Tarasa Borowcia. Preludium rzezi 9 lutego 1943 roku banderowcy pod dowództwem Hryhorija Perehijniaka wyruszyli do Parośli I. Tam podali się za sowieckich partyzantów. Zażądali od mieszkańców strawy, a gdy napełnili żołądki, wyjawili, że planują atak na pobliską trasę kolejową. Był to sprytny podstęp. Stwierdzili, że jeżeli Polacy nie pozwolą się związać, okupant pomyśli, że to oni stali za akcją. Gdy mieszkańcy osady przystali na to, rozpoczęła się istna rzeź. W sąsiedniej wsi zginęli kolejni niewinni cywile. Ludobójstwo dokonane na Polakach Co zadecydowało o rozpoczęciu eksterminacji polskiej ludności cywilnej? Niektórzy są zdania, że szalę przeważyła zainicjowana przez Niemców interwencja Batalionu 202 z Krakowa, który miał rozprawić się z ukraińskimi buntownikami. To nieprawda. Podległe Niemcom polskie oddziały rozpoczęły pacyfikację w czasie, gdy pogrom cywili już trwał. Bez względu na przyczynę, faktem jest, że kierownictwo OUN zdecydowało, że korzystniej będzie zabić Polaków niż ich przesiedlić. Rozkaz czystki etnicznej wydali Dmytro Klaczkiwski „Kłym Sawur”, Wasyl Iwachow i Iwan Łytwynczuk. Pogrom Polaków na wielką skalę rozpoczął się w marcu 1943 roku. W nocy z 26 na 27 marca banderowcy zaatakowali Lipniki. Zginęło wówczas 179 Polaków. W kolejnych dniach nacjonaliści docierali do kolejnych osad. W każdym ataku ginęło przynajmniej kilkunastu cywili. Najgorsze miało jednak dopiero nadejść. Krwawa niedziela Klaczkiwski zaplanował zmasowane uderzenie na polskie osady, które miało nastąpić w dniach od 10 do 12 lipca. Kluczową datą była niedziela 11 lipca. Ukraińcy postanowili zaatakować Polaków modlących się w kościołach, by w jak najkrótszym czasie zabić możliwie najwięcej ludzi. Banderowcy ostrzeliwali domy modlitwy z broni maszynowej i wrzucali granaty do środka. Tych, którzy przeżyli, dobijali. W ciągu niespełna trzech dni zaatakowali około 100 polskich miejscowości. Ofiary liczono w dziesiątkach tysięcy. Okrucieństwo Ukraińców wykraczało poza wszelką skalę Krwawa niedziela nie zakończyła pogromu. Morderstwa trwały nadal. W tym miejscu należy wspomnieć, że tylko nieliczni ginęli od pocisków. Większość nie miała tyle szczęścia. Metody Ukraińców były niezwykle brutalne, wręcz bestialskie. Byli okrutni do tego stopnia, że większość stosowanych przez nich metod uśmiercania Polaków po prostu nie nadaje do przytoczenia. Wystarczająco wymowny jest fakt, że niektórzy szukali ratunku u okupanta. Woleli trafić do niewoli lub dać się rozstrzelać niż zginąć w sposób, w jaki nikt nie powinien umierać. Polski odwet W odpowiedzi na działania banderowców, Armia Krajowa już w 1943 roku podjęła akcję odwetową. W ukraińskiej narracji często mówi się o tych wydarzeniach w kontekście ludobójstwa. To nieprawda. Działania AK, mimo że bezwzględne, nie zmierzały do likwidacji całej grupy etnicznej. Nie były wymierzone w kobiety i dzieci, a ich bilans nie był aż tak krwawy. Do 1945 roku z rąk polskich żołnierzy zginęło ok. 15 tys. Ukraińców. Nic nie usprawiedliwia rzezi Nie wszystko jest czarne lub białe. Nie ma wątpliwości, że wielu mieszkających w granicach Polski Ukraińców nie przedstawiało radykalnych poglądów nacjonalistycznych. Dowodem na to niech będzie fakt, że gdy w 1939 roku rozpoczęła się II wojna światowa, ponad 100 tys. Ukraińców walczyło ramię w ramię z polskimi żołnierzami. Około 7 tys. poległo na froncie. Wcześniej i później wielu opowiadało się za pojednaniem. Nie brakowało sprawiedliwych, którzy ostrzegali Polaków lub dawali im schronienie. Część z nich zapłaciła życiem za swoją postawę. Polacy nigdy nie byli kryształowi w stosunkach z Ukrainą. Zresztą to samo można powiedzieć o drugiej stronie. Nic jednak nie usprawiedliwia takiej zbrodni. Na Wołyniu i w Galicji ginęli cywile – mężczyźni, starcy, kobiety i dzieci. Umierali w niewyobrażalnych mękach, a ci, którzy przeżyli, do końca będą nosili piętno tamtych wydarzeń. Zabójstwa Polaków trwały do maja 1945 roku. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Konfederacja barska miała zrzucić polską podległość wobec Rosji. Buntownicy popełnili jednak błąd
Konfederacja barska, zawiązana w imię obrony niepodległości, wiary katolickiej i wolności szlacheckich, zdaniem niektórych historyków była pierwszym powstaniem narodowym. Trwała najdłużej ze wszystkich zrywów i objęła niemal cały obszar Rzeczypospolitej. Zawiązany w Barze na Podolu zbrojny związek szlachty był wymierzony przeciwko Rosji i uważanemu za marionetkowego królowi. Jak przebiegały wydarzenia z 1768 roku? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
Spis treści: Rzeczpospolita miała pozostać słaba Zawiązanie spisku Początek walk Upadek zrywu W XVIII wieku dawna potęga Rzeczypospolitej była już tylko wspomnieniem. Już w poprzednim stuleciu, na mocy rozejmu andruszowskiego, Carstwo Rosyjskie odebrało nam Zadnieprze z Kijowem. Rzeczpospolita słabła, a imperium rosyjskie rosło w siłę. Caryca Katarzyna II panoszyła się u nas jak u siebie. Osadziła na tronie swojego kochanka, związanego z Familią Czartoryskich Stanisława Augusta Poniatowskiego, a na stanowisku ambasadora umieściła przebiegłego i brutalnego Mikołaja Repnina, który po mistrzowsku podsycał podziały między zwolennikami szlacheckich wolności i opowiadającymi się za reformami. Jego nadrzędnym zadaniem było pozorowanie zmian i niedopuszczenie do żadnych realnych reform. Rzeczpospolita miała pozostać słaba Zmiany ustrojowe, które w 1764 roku zapoczątkował Stanisław August Poniatowski, zrywały z kultywowanym przez kilka stuleci systemem demokracji szlacheckiej. Największe kontrowersje wzbudziły postulowane przez Prusy i Rosję żądania przyznania równych praw politycznych innowiercom, zamieszkującym Koronę i Wielkie Księstwo Litewskie. Król zmuszony do posłuszeństwa wobec swojej dobrodziejki W 1767 roku, pod pozorem obrony praw innowierców, granice Rzeczypospolitej przekroczył dwudziestotysięczny oddział wojsk rosyjskich. 20 marca Repnin doprowadził do zawiązania dwóch konfederacji różnowierczych: toruńskiej dla Korony i słuckiej dla Wielkiego Księstwa Litewskiego. W reakcji na te wydarzenia, 23 czerwca katolicka szlachta, podjudzana przez Repnina, zawiązała konfederację radomską, wymierzoną przeciwko królowi. Szlachta wierzyła, że poseł carycy obali króla. On natomiast sprytnym ruchem zmusił Poniatowskiego do uległości wobec Katarzyny II. W 1767 roku rozpoczął się sejm repninowski, zawiązany w celu rewizji reform podjętych podczas sejmu konwokacyjnego w 1764 roku. Sprawa równouprawnienia innowierców nadal pozostawała nierozwiązana. Żeby wymusić na posłach posłuszeństwo, 14 października Repnin nakazał porwać przywódców konfederacji radomskiej, by mieć pewność, że jego wola zostanie wypełniona. Rzeczpospolita pod butem carycy 24 lutego 1768 roku Rzeczpospolita zawarła z Rosją traktat wieczystej przyjaźni, który de facto czynił ją protektoratem rosyjskim. Na mocy postanowień umowy, Katarzyna II gwarantowała nienaruszalność granic i wewnętrznego ustroju państwa. Dwa dni później uchwalone zostały prawa kardynalne. Tym samym równouprawnienie innowierców stało się nienaruszalnym prawem Rzeczypospolitej. Prawa te i traktat dały carycy prawo do nieograniczonego ingerowania w sprawy polskie i litewskie. W przededniu tych wydarzeń Warszawę opuściła grupa posłów, którzy niebawem mieli zawiązać spisek wymierzony przeciwko carskiej Rosji i królowi, w obronie wolności i wiary katolickiej. Zawiązanie spisku 29 lutego 1768 roku w Barze związana została konfederacja generalna. Przywódcami zrywu byli Michał Hieronim Krasiński, Kazimierz Pułaski, Joachim Potocki i Wacław Rzewuski. Adam Stanisław Krasiński został marszałkiem generalnym koronnym, a Józef Pułaski – marszałkiem związku wojskowego. Księdza Marka Jandołowicza mianowano przywódcą religijnym. Szczęsny Czacki i Michał Wielhorski zostali ideologami politycznymi. Pod aktem związkowym pojawiło się 298 podpisów, ale konfederaci mieli nadzieję na szybki wzrost liczebności armii składającej się z żołnierzy chorągwi komputowych, magnackich milicji ordynackich, sołtysowych i nadwornych. Szlachta miała za zadanie utworzyć w województwach rodzaj pospolitego ruszenia i powołać do oddziałów jednego pieszego na dziesięciu poddanych chłopów i jednego jeźdźca na 10 posiadanych włók i poddanych chałup chłopskich. Mieszczanie mieli dostarczyć broń, amunicję i artylerię. Żydzi zobowiązali się do wystawienia ochotników. Starostowie mieli wystawić jednego pieszego z łanu albo jednego konnego z trzech łanów. Reakcja króla Gdy wieść o konfederacji dotarła do Warszawy, Poniatowski postanowił wysłać mediatora, ale zabezpieczył się też zbrojnie. Repnin starał się go przekonać, że będzie lepiej, jeżeli wojska carskie, stacjonujące w Rzeczypospolitej w liczbie 20 tys. zbrojnych, stłumią bunt, zanim monarcha zostanie obalony. Poseł carycy nie zamierzał czekać na wyniki mediacji. Zanim Jędrzej Mokronowski wyruszył do konfederatów, rozkazał generałowi Piotrowi Kreczetnikowowi przypuścić uderzenie. Początek walk Mimo że mniej liczne, oddziały carskie dysponowały lepszym uzbrojeniem. Rosjanie wspierani przez wierne królowi wojska koronne zdobyli Bar, a spiskowcy musieli przenieść walki na Ukrainę. Konfederaci liczyli na pomoc Turcji, jednak wkrótce doszło tam do buntu kozaków i chłopów pańszczyźnianych. Nastąpiła istna rzeź ludności polskiej i żydowskiej. Niektóre źródła wskazują, że mogło wówczas zginąć nawet 20 tys. osób. Bunt został okrutnie stłumiony, a jego przywódcy, Maksym Żeleźniak i Iwan Gonta, zostali straceni. Po pomoc do innych państw Niebawem walki objęły cały większość terytorium kraju. Konfederaci dysponowali mniej licznymi, słabiej uzbrojonymi i gorzej zorganizowanymi siłami. Nie mieli innego wyjścia, jak poszukać sojuszników. Polska szlachta zyskała finansowe i militarne wsparcie Francji. Austria wydała zgodę na tworzenie baz na swoim terytorium, a Turcja wypowiedziała Rosji wojnę. Katarzyna II była jednak zdeterminowana, by pozostać protektorką Rzeczypospolitej. Błędna decyzja 13 października 1770 roku spiskowcy uchwalili akt detronizacji Stanisława Augusta Poniatowskiego. 3 listopada siły konfederatów uprowadziły w Warszawie monarchę z zamiarem przewiezienia go na Jasną Górę. Do tego jednak nie doszło. Jan Kuźma uwolnił króla, a gdy ten wrócił do swojego zamku, ogłosił się męczennikiem. Rosja zadbała, by wieść o tym błyskawicznie rozniosła się po Europie. W rezultacie konfederaci stracili całe poparcie dla swojej sprawy i wszystkich sojuszników. Upadek zrywu Konfederaci walczyli przez ponad cztery lata, aż w końcu ich zryw został stłumiony. 18 sierpnia 1772 roku poddała się Częstochowa, jeden z kluczowych punktów obrony konfederatów. Walki trwały nadal, ale upadek zrywu był już tylko kwestią czasu. W tym czasie w walkach po stronie szlachty wzięło udział około 100 tys. ludzi, Polaków i Litwinów. Doszło do ponad 500 bitew. Wśród najbardziej dramatycznych starć warto wymienić bitwę pod Białymstokiem (1769), w obronie Okopów Świętej Trójcy (1769), pod Dobrą (1770), Widawą (1771), Stołowiczami (1771), obronę Lanckorony (1771) i walki o krakowski Wawel (1772). Jako bohaterowie zapisali się przede wszystkim Kazimierz Pułaski, Józef Sawa Caliński i Józef Zaremba. Jaki los spotkał uczestników zrywu? Część przywódców pozostała na emigracji. Ponad 14 tys. konfederatów ukarano zsyłką na Sybir. Resztę przymusowo wcielono do armii carskiej. Konfederacja barska a I rozbiór Polski Caryca stłumiła bunt, ale nie przyszło jej to łatwo. Gdy wydawało się, że powstanie chyli się ku upadkowi, wybuchało w innej części kraju. Katarzyna II zrozumiała, że sama nie podporządkuje sobie całej Rzeczypospolitej. Nie musiała jednak obawiać się utraty wpływów, bo na stole leżał już gotowy plan podziału ziem polskich między Rosję, Prusy i Austrię. 5 sierpnia 1772 roku trzy mocarstwa podpisały w Petersburgu traktat rozbiorowy. Propaganda utrzymywała, że byłą to reakcja na szerzącą się w kraju anarchię. W rezultacie wina za pozbawienie Rzeczypospolitej suwerenności miała spaść na konfederatów. Była to oczywista manipulacja. Decyzję o rozbiorze polskich ziem podjęto już w 1771 roku, a pierwszy traktat rosyjsko-pruski podpisano 17 lutego 1772 roku. Trwający bunt magnaterii był tylko wygodnym pretekstem do wcielenia tych planów w życie. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Tani zamiennik krwi? Polski wynalazek, który może pomóc rannym żołnierzom
Substytut krwi niewymagający chłodzenia to szansa na ratunek tam, gdzie tradycyjna transfuzja nie działa. Innowacje w tym zakresie mogą zmienić oblicze medycyny wojennej i cywilnej – również dzięki polskim naukowcom.
Spis treści: Gdy każda kropla może uratować życie Krew na froncie – niedostępna i niebezpieczna Przełom z Ukrainy: dron dostarczył krew pod ostrzałem Respirocyty – nadzieja z Polski NATO szuka takich rozwiązań Substytuty krwi to także cywilna rewolucja Krew przyszłości – coraz bliżej Współczesne konflikty zbrojne, ograniczony dostęp do krwi i trudności w jej przechowywaniu sprawiają, że temat substytutów krwi powraca z nową siłą. Choć technologia wciąż się rozwija, jesteśmy coraz bliżej realnego przełomu – również dzięki polskim badaczom. Gdy każda kropla może uratować życie Krew to jeden z najcenniejszych zasobów na współczesnym polu walki. Globalne niedobory, krótki termin przydatności oraz wyzwania związane z logistyką sprawiają, że jej dostępność staje się krytycznym problemem – szczególnie podczas wojen i katastrof. W samych Stanach Zjednoczonych Amerykański Czerwony Krzyż regularnie ogłasza alarmujące niedobory. A przecież tradycyjne transfuzje to nie tylko kwestia logistyki – to także ryzyko przenoszenia chorób, potrzeba dopasowania grup krwi czy bardzo krótki okres przydatności. W warunkach wojennych te ograniczenia stają się jeszcze bardziej dotkliwe. Krew na froncie – niedostępna i niebezpieczna Szacunki NATO pokazują, że podczas konfliktu podobnego do wojny w Ukrainie potrzeba nawet 10 tys. jednostek krwi miesięcznie. Koszty i ryzyko logistyczne są ogromne. Przechowywanie krwi wymaga chłodzenia, a hałas i ciepło wytwarzane przez agregaty mogą zdradzić pozycję oddziałów. Kolumny transportowe z krwią stają się łatwym celem ataku. W takich warunkach każda minuta opóźnienia w podaniu transfuzji może decydować o życiu lub śmierci. Konieczne są rozwiązania, które będą natychmiast dostępne, niezależne od infrastruktury i odporne na warunki polowe. Przełom z Ukrainy: dron dostarczył krew pod ostrzałem W listopadzie 2023 roku ukraińscy medycy z Brygady Azow przeprowadzili pionierską akcję. Wykorzystali drona do dostarczenia krwi i sprzętu do transfuzji bezpośrednio do okopu, gdzie znajdował się ciężko ranny żołnierz, którego ewakuacja była niemożliwa. Ten przypadek pokazuje, że gdyby istniał substytut krwi niewymagający chłodzenia i gotowy do natychmiastowego zastosowania, życie można by ratować jeszcze szybciej. Respirocyty – nadzieja z Polski Polska spółka biotechnologiczna opracowuje syntetyczne mikrocząsteczki zdolne do przenoszenia tlenu, tzw. respirocyty. Projekt ten może stać się odpowiedzią na kluczowe problemy współczesnej medycyny ratunkowej – zarówno wojskowej, jak i cywilnej. Dzięki swojej konstrukcji respirocyty nie wymagają chłodzenia, są uniwersalne i łatwe do przechowywania. To ogromny potencjał w sytuacjach, gdy liczy się czas, mobilność i bezpieczeństwo. NATO szuka takich rozwiązań Defence Innovation Accelerator for the North Atlantic (DIANA) – program akceleracyjny NATO – już teraz wskazuje substytuty krwi jako jedno z kluczowych wyzwań. NanoGroup złożyła do niego aplikację, licząc na przyspieszenie badań i nawiązanie współpracy międzynarodowej. Co ważne, DIANA wspiera technologie podwójnego zastosowania, czyli rozwiązania użyteczne zarówno dla cywili, jak i wojska. To zgodne z nową strategią NATO z 2022 roku oraz deklaracją z Hagi z roku 2025. Substytuty krwi to także cywilna rewolucja Rynek syntetycznych substytutów krwi dynamicznie rośnie. W 2023 roku jego wartość wynosiła 7,26 miliarda dolarów, a prognozy mówią o wzroście do ponad 20 miliardów w 2031 roku. Napędzają go potrzeby związane z chirurgią, urazami i epidemiologią chorób przenoszonych przez krew. Rozwiązania takie jak respirocyty mogą znaleźć zastosowanie w szpitalach, karetkach, na misjach humanitarnych czy w przypadku klęsk żywiołowych. To nie tylko medycyna wojskowa, ale także przyszłość ratownictwa cywilnego. Krew przyszłości – coraz bliżej Nowoczesne substytuty krwi mogą zmienić oblicze medycyny. Są odpowiedzią na ograniczenia logistyki, problemy z kompatybilnością i ryzyko zakażeń. Choć technologia wciąż jest rozwijana, wiele wskazuje na to, że przełom jest blisko – a jednym z jego motorów mogą być właśnie polscy naukowcy. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Te grody były przedmiotem walk Piastów z władcami ruskiego Kijowa. Do dziś skrywają wiele tajemnic
Grody Czerwińskie, kraina, o którą walczyli Polacy i Rusini, odegrała niezwykle istotną rolę w kształtowaniu się Polski piastowskiej. Tajemniczy obszar od lat stanowi przedmiot debat wśród archeologów i historyków. Naukowcy do dziś mają wątpliwości co do zasięgu grodów i lokalizacji ich stolicy, jednak najnowsze ustalenia rzucają więcej światła na ten temat. Jaka jest historia Grodów Czerwieńskich? Co wiadomo na ich temat? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Kto był gospodarzem Grodów Czerwieńskich? Z rąk do rąk, czyli historia Grodów Czerwieńskich Grody Czerwieńskie były terenem o znaczeniu strategicznym Stolica Grodów Czerwieńskich odnaleziona? Wśród prostych, dobrze zdefiniowanych fragmentów historii kryją się też prawdziwe zagadki, na które nauka szuka odpowiedzi od dziesiątek, a nawet setek lat. Do takich należą Grody Czerwieńskie – obszar na styku wpływów wczesnośredniowiecznej Polski i Rusi. Przez lata na temat tego tajemniczego obszaru pojawiło się wiele hipotez. O ile niektóre tajemnice do dziś czekają na wyjaśnienie, to na wiele pytań nauka zdołała znaleźć odpowiedź. Kto był gospodarzem Grodów Czerwieńskich? Najstarsze źródła historyczne, jak spisana pod koniec XII stulecia „Powieść lat minionych”, rzucają nieco światła na przynależność Grodów Czerwieńskich, jednak nie wyjaśniają tej kwestii w satysfakcjonujący sposób. Wspomniany staroruski latopis wymienia tę nazwę dwa razy. Kluczowa wzmianka jest datowana na 981 rok, kiedy książę kijowski Włodzimierz Świętosławowicz, zwany Wielkim, zagarnął Czerwień, Przemyśl i inne grody należące do „Lachów”. W tym miejscu pojawia się pierwszy istotny znak zapytania – kim byli tajemniczy „Lachowie”? Większość historyków interpretuje to określenie jako odniesienie do Polaków. Oznaczałoby to, że ziemie te znajdowały się w granicach państwa, którym władał książę Mieszko I. Należy jednak podkreślić, że niektórzy badacze bardziej niż z Polakami utożsamiali „Lachów” z plemieniem Lędzian, które najprawdopodobniej nie podlegało władzy Mieszka. Zatem, kto gospodarzył w Grodach Czerwieńskich? To jedno z tych pytań, które do dziś nie doczekały się jednoznacznej odpowiedzi. Należy zdać sobie sprawę, że we wczesnym średniowieczu przynależności etniczne i polityczne nie były jednoznacznie zdefiniowane, a często kwestie te okazywały się dość „płynne”. Należy jednak wspomnieć o jednej z hipotez, według której ziemie te przejęli Piastowie od Madziarów, po ich klęsce nad rzeką Lech w 955 roku. Z rąk do rąk, czyli historia Grodów Czerwieńskich Włodzimierz Wielki zdobył Grody Czerwieńskie 981 roku. Aby umocnić swoją władzę na podbitym terytorium, po wschodniej stronie Bugu, naprzeciwko Wołynia, nakazał założyć gród Włodzimierz. W 1018 roku, już po zakończeniu wojen z cesarzem i podpisaniu pokoju w Budziszynie, przy wsparciu wojsk niemieckich na Kijów wyprawił się Bolesław Chrobry. Udana kampania miała zaowocować odzyskaniem Grodów Czerwieńskich i znacznym umocnieniem pozycji polskiego króla na arenie międzynarodowej. Chrobry odzyskał grody, ale Ruś nadal przedstawiała roszczenia wobec tych terenów. Ponownie podbiła te tereny w 1030 roku, kiedy wojska Rurykowiczów zajęły Bełz. Rok później wyprawa książąt ruskich Jarosława Mądrego i Mścisława Chrobrego, wspierana przez norweskiego króla Haralda III, skończyła się zajęciem innych grodów, aż po San. Duża część „lachowskiej” ludności została wówczas przesiedlona na południe od Kijowa, nad rzekę Roś. Tak informuje ostatnia bezpośrednia wzmianka o Grodach Czerwieńskich, zawarta w „Powieści lat minionych”. Rywalizacja trwała aż do 1569 roku Co później działo się z Grodami Czerwieńskimi? W latach 1069 i 1077–1078 Bolesław Śmiały odbył wyprawy kijowskie. Udało mu się wówczas na krótko podporządkować te ziemie Polsce. Około 1085 roku, gdy władał Władysław Herman, Grody Czerwieńskie ponownie znalazły się pod panowaniem książąt ruskich i stały się wówczas częścią księstwa halicko-wołyńskiego. Polsko-ruska rywalizacja o Grody Czerwieńskie nie ustała w okresie rozbicia dzielnicowego. Na ziemie podbite przez Rusinów wyprawiali się między innymi Kazimierz Sprawiedliwy i jego syn Leszek Biały. Po zdobyciu Halicza wsparli jako księcia Romana Halickiego. Po jego śmierci o ziemię halicko-wołyńską Polska zaczęła rywalizować z Węgrami. Wówczas ziemie te opanował Andrzej II, a po nim – książę i król Rusi Daniel Halicki. Gdy w 1340 roku zmarł Bolesław Jerzy II, ostatni książę halicko-wołyński, Kazimierz Wielki włączył ziemie księstwa do Polski. Po długich wojnach między Polską, Litwą i Węgrami, w 1387 roku zostały podzielone między Polską, która otrzymała Ruś Czerwoną z obszarem Grodów Czerwieńskich, a Litwę, której w udziale przypadł Wołyń. Po Unii Lubelskiej w 1569 roku w całości znalazły się w granicach Korony Królestwa Polskiego. Grody Czerwieńskie były terenem o znaczeniu strategicznym Zmieniająca się na przestrzeni wielu wieków przynależność państwowa Grodów Czerwieńskich jasno i dobitnie wskazuje na strategiczne znaczenie tych ziem. Żadna ze stron nie mogła dopuścić, by przeciwnik przejął pełną kontrolę nad tym obszarem. Czy utrzymywanie ciągłego stanu konfliktu było podyktowane wyłącznie koncentracją na bezpieczeństwie granic? Otóż nie. Chodziło przede wszystkim o wpływy. We wczesnym średniowieczu, Grody Czerwieńskie były kluczowym węzłem na szlakach handlowych. Obszar ten łączył Bug z Prypecią, a także pozwalał na utrzymywanie kontroli nad kluczowym szlakiem San-Dniestr, będąc miejscem składu i przeładunku towarów. Nie można nie wspomnieć, że w pobliżu znajdowało się centrum wydobycia soli, która w tamtych czasach była wyjątkowo cennym towarem. Jakie ziemie obejmowały Grody Czerwieńskie? O ile wiadomo, że Grody były obszarem o dużym znaczeniu, to ich dokładny zakres terytorialny nadal pozostaje przedmiotem sporu wśród historyków. Zdaniem niektórych badaczy, nazwa ta odnosi się do całego obszaru odpowiadającego późniejszej Rusi Czerwonej lub Halickiej. Nie brakuje jednak opinii, że w praktyce ich zasięg obejmował sam Czerwień, a liczba mnoga w nazwie wynika z istnienia dwóch grodów. Do 1945 roku dominował pogląd, że Grody Czerwieńskie zajmowały ogromne terytorium. Historyk Aleksander Jabłonowski stwierdził, że już w XIII stuleciu obszar ten zaczęto nazywać Rusią Czerwoną. Podobny pogląd wyrazili inni historycy, ale nie zgodził się z tym Władysław Semkowicz, według którego nazwa Ruś Czerwona ukuła się dopiero dwa wieki później. Po 1945 roku przyjęto za właściwą tezę Semkowicza, według której Grody Czerwieńskie miały być dużym obszarem, obejmującym ziemię chełmską, bełską, przemyską, sanocką i częściowo wołyńską, ale bez ziemi halickiej. Stolica Grodów Czerwieńskich odnaleziona? Do dziś nie ma pełnej zgody w tym temacie, ale historycy nie mają wątpliwości, że centrum tych ziem stanowił Czerwień. Gdzie się znajdował? W przeszłości pojawiło się wiele hipotez na ten temat. Niektórzy badacze uznali, że głównym ośrodkiem jest Czerwonogród nad Dniestrem na Podolu Zachodnim. To jednak kłóciło się z zapisami w ruskich kronikach, w których Czerwień wymieniano w kontekście wydarzeń toczących się wokół Włodzimierza, Chełmna, Bełza i Sąsiadki. Dziś dominuje pogląd, że dawny Czerwień znajdował się na obszarze, gdzie dziś rozciąga się wieś Czermno w gminie Tyszowce. Potwierdzają to prowadzone od 2012 roku badania międzynarodowego zespołu pod kierownictwem doktora Tomasza Dzieńkowskiego z Instytutu Archeologii UMCS w Lublinie. Prowadzone tam wykopaliska dostarczyły wiele potwierdzających to dowodów. Co pozostało z dawnych grodów? Na terenie dawnego grodu w Czermnie nigdy nie wyrosło w pełni rozwinięte miasto. To w dużym stopniu przyczyniło się do zachowania wielu wczesnośredniowiecznych pozostałości. W toku badań archeologicznych ujawniono pozostałości rozległego kompleksu osadniczego, składającego się z grodziska, podgrodzia, kilku osad i cmentarzysk. Zdaniem badaczy, całość zajmowała powierzchnię ok. 150 ha. Do naszych czasów zachowały się wyniesienia i masywny wał obronny. Widoczne są pozostałości studni grodowej. Do najbardziej spektakularnych odkryć należą dwa pomosty z dębowych pali, które prowadziły w stronę Huczwy, najprawdopodobniej do dawnej przystani. Kluczowym odkryciem pozostają jednak zlokalizowane w obszarze podgrodzia fundamenty romańskiego kościoła. W toku wykopalisk archeolodzy ujawnili ponad 40 tys. artefaktów. Należą do nich m.in. fragmenty ceramiki, ołowiane pieczęcie i kamienne ikony. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Życie straciło tu ponad 1,1 mln osób. Auschwitz-Birkenau to symbol piekła na ziemi
Auschwitz-Birkenau to symbol jednego z najczarniejszych rozdziałów w historii ludzkości. To tutaj niemieccy naziści z nieznaną wcześniej światu pedantycznością mordowali swoje ofiary w imię zbrodniczej ideologii. Ich ciała palono w piecach, by zatrzeć ślady ludobójstwa.
W tym artykule: Początki obozu Auschwitz-Birkenau. Od więzienia do fabryki śmierci Holokaust na terenie obozu Auschwitz-Birkenau Ilu ludzi zginęło w Auschwitz? Nieludzkie warunki życia i umierania w Auschwitz Próby ucieczki z Auschwitz-Birkenau Marsze śmierci, czyli tragiczny koniec tragicznej historii obozów zagłady Auschwitz jako symbol Najpierw był tu obóz koncentracyjny, w którym zamykano więźniów politycznych. Później stał się obozem zagłady, gdzie zamordowano ponad 1 mln ludzi. Taką drogę przeszedł obóz Auschwitz, gdzie Niemcy postanowili urządzić centrum ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej, czyli Holokaustu. Początki obozu Auschwitz-Birkenau. Od więzienia do fabryki śmierci Początki funkcjonowania niemieckiego obozu koncentracyjnego na terenie Oświęcimia nie zwiastowały tak tragicznego dalszego ciągu wydarzeń. Obóz założony został z inicjatywy szefa SS Heinricha Himmlera w 1940 roku, a więc jeszcze przed niemiecką inwazją na Związek Radziecki. A przede wszystkim jeszcze przed niemiecką decyzją o pełnej eksterminacji Żydów w styczniu 1942 r. Bezpośrednią przyczyną powstania Konzentrationslager Auschwitz było przede wszystkim rozładowanie coraz bardziej przepełnionych więzień, aresztów i obozów przede wszystkim na terenach sterroryzowanej, okupowanej Polski. W tych właśnie więzieniach tłoczyli się pierwsi więźniowie polityczni z wykluwającego się ruchu oporu, osoby próbujące przedostać się przez zieloną granicę do Francji, do odbudowywanego wojska polskiego, a także duchowni i inteligencja. Archeolodzy odkryli tunel na terenie dawnego obozu zagłady Grupa archeologów kierowana przez Wojciecha Mazurka z Chełma oraz Yorama Haimiego z Izraela trafiła na ślady podziemnego tunelu, wykopanego prawdopodobnie przez więźniów z Sonderkommando Dalsza rozbudowa obozu i budowa szeregu podobozów zbiegła się w czasie z „przyspieszeniem” diabolicznej niemieckiej maszyny wojennej. Wówczas doszło do stworzenia całego kompleksu obozowego na czele z obozem macierzystym obozem (Stammlager) Auschwitz. Obok niego funkcjonowały obozy KL Birkenau (pol. Brzezinka, dokładnie KL Auschwitz II) i KL Monowitz (Monowice, niemiecka nazwa obozu – KL Auschwitz III). W trzecim z tych miejsc funkcjonował wielki obóz pracy przymusowej zakładów chemicznych Buna-Werke. Poza trzema głównymi obozami składającymi się na KL Auschwitz, wokół obozu głównego do zimy 1945 roku zbudowany został kompleks ponad 40 różnych podobozów. W tych miejscach więźniowie pracowali niewolniczo na rzecz nie tylko obozowej gospodarki, ale także i dla całego systemu gospodarczego III Rzeszy. Na czele z jego wielkimi koncernami, takimi jak choćby IG Farben. Po inwazji Wermachtu na ZSRR w czerwcu 1941 roku, w obozie przygotowano miejsce dla dużej grupy jeńców z Armii Czerwonej. Równocześnie z niemieckim atakiem na sowieckie imperium naziści rozpoczęli także aktywną fazę Holokaustu, czyli zagłady Żydów. Holokaust na terenie obozu Auschwitz-Birkenau „Akcja likwidacyjna” polegała na przewożeniu żydowskiej ludności skupionej dotąd w gettach do obozów zagłady. Wśród nich znalazł się również obóz Auschwitz-Birkenau. A dokładnie KL Brzezinka, gdzie znajdowały się komory gazowe i piece krematoryjne. Dzięki dogodnemu położeniu geograficznemu, gęstej linii kolejowej, bliskości terytoriów z dużym odsetkiem ludności żydowskiej, to właśnie wspomniana Brzezinka wraz z obozami stała się centrum niemieckiej machiny śmierci. Poza licznymi Żydami z południowej Polski, to tutaj zsyłano na śmierć także Żydów z terenów innych europejskich krajów będących pod kontrolą III Rzeszy. Najwięcej Żydów odbyło tragiczną podróż w jedną stronę do Auschwitz-Birkenau z Węgier, a także z centralnej Polski. Żydzi byli transportowani do Brzezinki w różnych warunkach. Polscy Żydzi byli najczęściej skazani na mordercze warunki przepełnionych wagonów bydlęcych. Żydzi z Zachodu i z Węgier często bywali przewożeni do obozu zagłady w wagonach pasażerskich, do końca nie zdając sobie sprawy z faktycznego celu podróży. Niemcy zapowiadali im wysiedlenie na bliżej nieokreślone tereny wschodnie. Oprawcy zachęcali swoje ofiary do zabierania ze sobą bagaży i prowiantu. Wszystkie te rzeczy na czele z kosztownościami szybko odbierano Żydom po przyjeździe na teren obozu. Jeszcze szybciej dochodziło do natychmiastowej selekcji na tzw. rampie, gdzie kończyły swoją drogę wagony z więźniami. Dzieci, starcy, osoby chore nie podlegały obozowej ewidencji. Od razu były przeznaczane do eksterminacji w komorach gazowych, gdzie ginęli na skutek zatrucia gazem o nazwie Cyklon B. Miejsce kaźni na pozór przypominało łaźnie. Mordowani nierzadko do końca nie spodziewali się tego, jak straszny los zgotują im SS-mani. Śmierć w komorach gazowych była szczególnie okrutna. Gaz zabijał ofiary powoli. Wyjątkowo długo konali ci, którzy znaleźli się daleko od otworów, którymi kaci wrzucali puszki z trucizną. A także ci, którzy znajdowali się we względnie dobrej formie fizycznej. Zaduszeni ludzie początkowo byli zakopywani przez tzw. Sonderkommanda, złożone z innych uwięzionych Żydów w ziemi. Niemcy dość szybko podjęli decyzję o paleniu zwłok dla zatarcia śladu zbrodni w specjalnie stworzonych, wielkich piecach krematoryjnych. Ilu ludzi zginęło w Auschwitz? Ze względu na akcję niszczenia przez SS-manów dokumentacji, śladów zbrodni i akcji palenia zwłok, trudno o pełne i precyzyjne określenie liczby osób, które zginęły na terenie oświęcimskiego obozu. Ostrożne szacunki historyczne mówią o co najmniej 1,1 mln ofiar Auschwitz-Birkenau. Wśród nich w komorach gazowych zabito ok. 1 mln Żydów (głównie z Węgier i Polski). Oprócz tego zginęło ok. 75 tys. etnicznych Polaków, 21 tys. Cyganów, 15 tys. jeńców radzieckich i ok. 15 tys. ludzi różnych innych narodowości. Mimo że w obozie zginęło łącznie tak wielu ludzi, jego liczebność nigdy nie przekroczyła kilkudziesięciu tysięcy więźniów. Łącznie przez 5 lat funkcjonowania obozu zagłady zarejestrowano i dłużej przetrzymywano w obozie łącznie ok. 400 tys. ludzi. Więźniowie ci otrzymywali numer obozowy zastępujący nazwisko, a także charakterystyczny dla Auschwitz naramienny tatuaż właśnie z ewidencyjnymi numerem. Szacuje się, że piekło Oświęcimia przeżyła ok. połowa osadzonych w nim Polaków i znacznie mniejszy odsetek więźniów narodowości żydowskiej. Nieludzkie warunki życia i umierania w Auschwitz Część mężczyzn i kobiet narodowości żydowskiej zdolnych do pracy Niemcy zaczęli wykorzystywać do swoich celów. Szansa na ich przeżycie wzrastała, choć w nieznaczny sposób. Spośród transportowanych do Auschwitz Żydów selekcjonowano także do barbarzyńskich eksperymentów pseudomedycznych. Niemieccy lekarze spod znaku SS pastwili się nad swoimi ofiarami, testując nowe lekarstwa, trucizny, gazy bojowe. Przeprowadzali przeczące człowieczeństwu zabiegi i różnorakie operacje, rzekomo dla potrzeb naukowych. Obiekty UNESCO w Polsce. 17 miejsc, które docenił świat Ile jest i jakie są obiekty UNESCO w Polsce? Do tej pory na Listę Światowego Dziedzictwa wpisanych zostało ponad 1000 zabytków z całego globu. Na terenie naszego kraju znajduje się ich 17. P... Poza mordowaniem w komorach gazowych, Żydzi byli, podobnie jak Polacy i inni więźniowie, eksterminowani także poprzez morderczą pracę, bestialskie traktowanie, tortury, bicie i głodowe racje żywnościowe. Przydział jedzenia w obozie Auschwitz miał wg Niemców wystarczać na ok. 3-miesięczne przeżycie. Warunkiem uniknięcia śmierci głodowej były więc niezwykle trudne próby zapewnienia sobie dodatkowego pożywienia, np. z resztek i z kradzieży w czasie pracy. Równie ciężkie warunki Niemcy narzucili swoim ofiarom także jeśli chodzi o inne podstawowe warunki bytowe. Każdy więzień dostawał na cały rok wyłącznie cienki pasiak i bieliznę. Zdecydowana większość więźniów spała przez cały rok w zimnych, brudnych barakach na drewnianych pryczach w ogromnym ścisku. Populację obozu atakowały plagi insektów i przede wszystkim rozmaite choroby, na czele z tyfusem. Próby ucieczki z Auschwitz-Birkenau Fatalny los więźniów pchał ich często do próby stawienia jakiegokolwiek oporu wobec obozowej załogi SS. Pomimo panującego terroru, donosicielstwa i wszelkim przeciwnościom, za drutami zdołano utworzyć nawet pewne organizacje podziemne i samopomocowe. Więźniowie opracowali różnego rodzaju plany obozu nie tylko na użytek ewentualnego zbrojnego buntu, ale także na potrzeby informacyjne i wywiadowcze. W ten sposób udało się przekazać prawdę o niemieckich zbrodniach Auschwitz na zewnątrz. W akcji szczególnie odznaczył się Witold Pilecki, który w tym celu odbył udaną ucieczkę z obozu. Próby ucieczek, zwłaszcza w początkowej fazie funkcjonowania obozu, tępiono drakońskimi karami. Niemcy stosowali odpowiedzialność zbiorową nie tylko na współwięźniach, ale także na członkach rodzin osadzonych. Tym niemniej dochodziło do prób wydostania się na wolność. Najsłynniejszą, skuteczną ucieczkę podjęła grupa więźniów przebrana w SS-mańskie mundury z Kazimierzem Piechowskim na czele. Uzbrojeni śmiałkowie dzięki fortelowi zdołali wyjechać przez bramę obozu skradzionym samochodem osobowym. Marsze śmierci, czyli tragiczny koniec tragicznej historii obozów zagłady Ostatnim akordem w strasznej historii obozu Auschwitz-Birkenau były tzw. marsze śmierci. W obliczu zbliżania się frontu na przełomie lat 1944–1945, Niemcy zdecydowali się na ewakuację obozów zagłady. Zdecydowali się na pędzenie pieszo głodnych, skąpo ubranych, wyselekcjonowanych jako wciąż zdolnych do pracy więźniów w głąb swojego terytorium. W potwornych warunkach zginęły w takich okolicznościach tysiące ludzi. SS-mani pozostawili na miejscu ok. 9 tysięcy ludzi. To właśnie nich zastali w obozie żołnierze radzieccy, którzy 27 stycznia dotarli do bram obozu. Ostatecznie wyzwolili oni więźniów największego niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego. Wielu zbrodniarzom z Auschwitz udało się uciec. Wśród nich był m.in. niesławny „anioł śmierci”, dr Josef Mengele, który do końca życia mieszkał w Brazylii. Na sporą część niemieckich katów spod znaku SS spadła jednak zasłużona kara. W procesie w Warszawie został skazany na śmierć przez powieszenie między innymi komendant obozu, Rudolf Höss. Wyrok wykonano na terenie obozu, a szubienicę pozostawiono dla pamięci potomnych. Polski mikrobiolog prowadził własną wojnę z hitlerowcami. Otruł ponad 150 nazistów Wybitny polski mikrobiolog Franciszek Witaszek miał otruć podczas wojny nawet 150 hitlerowców wytypowanych przez polskie podziemie. Wykorzystywał do tego chorobotwórcze bakterie tyfusu. Sprawiedliwej kary nie uniknęli także inni liczni członkowie załogi SS, wartownicy, lekarze. A także najbardziej okrutni więźniowie funkcyjni, czyli kapo, wysługujący się swoim panom w czasie trwania oświęcimskiego piekła na ziemi. Poza warszawskim procesem, wyroki w sprawie Auschwitz zapadały także w powojennych Niemczech Zachodnich, gdzie odbyły się w latach 60. trzy procesy. Auschwitz jako symbol Auschwitz, przerażająca do dziś swoim brzmieniem nazwa-symbol, stała się niejako synonimem całego zła eksterminacji i ludobójstwa Niemców wobec niewinnych ludzi z podbitych przez siebie terytoriów. Pomimo tego, że na terenie obozu śmierci ginęli przede wszystkim Żydzi, Auschwitz przenikło do świadomości Polaków jako miejsce szeroko pojętej narodowej martyrologii okresu II wojny światowej. Cierpienie i ofiary wielkiego obozu położonego w Oświęcimiu i okolicach przeniosły się niejako na całość krzywd, które okupanci spod znaku swastyki wyrządzili obywatelom Rzeczpospolitej wszystkich narodowości. Oświęcimski obóz zapisał się najmocniej jednak w historii Żydów jako centrum zagłady narodu żydowskiego, czyli Szoah. Na 6 milionów żydowskich ofiar niemieckiego nazizmu ponad 1 milion osób poniosło śmierć właśnie w KL Auschwitz, głównie w komorach gazowych Brzezinki. Źródła: F. Piper, Ilu ludzi zginęło w KL Auschwitz. Liczba ofiar w świetle źródeł i badań 1945-1990, Oświęcim, 1992 K. Smoleń, T. Świebocka, Auschwitz - zbrodnia przeciw ludzkości, Oświęcim, 1990
Bitwa pod Legnicą była jedną z najtragiczniejszych w średniowiecznej Polsce. Starcie z Mongołami zakończyło się wielką porażką
Bitwa pod Legnicą, stoczona z walecznym ludem ze wschodu, do dziś budzi wiele kontrowersji wśród historyków, zarówno w kontekście przebiegu starcia, jak i jego następstw. Wszyscy pozostają jednak zgodni w jednej kwestii – w rozbitym na dzielnice państwie oręż był zbyt słaby, by powstrzymać niszczycielską siłę, która nadciągnęła ze wschodu. Poniżej przybliżamy jedną z najdramatyczniejszych bitew w średniowiecznej historii Polski.
Spis treści: Polska przed I najazdem Mongołów Nowa potęga ze Wschodu Mongolska inwazja na Polskę Pochód na Śląsk Bitwa pod Legnicą Śmierć księcia Henryka Pobożnego Dalszy pochód Mongołów Wątpliwości w kwestii rzetelności źródła Jakie konsekwencje miał dla Polski I najazd Mongołów? Gdziekolwiek pojawiali się Mongołowie, siali śmierć i zostawiali za sobą zgliszcza miast i osad. W XIII wieku, pod wodzą Batu-chana, wojownicy z Azji Środkowej wyruszyli na podbój zachodniego świata, jak osiem stuleci wcześniej uczynili Hunowie. Ich głównym celem był podbój Węgier i Bułgarii. W ten sposób chcieli stworzyć sobie dogodną sytuację do przypuszczenia ataku na Bizancjum. Polska nie była ich celem. I najazd mongolski był posunięciem o charakterze typowo prewencyjnym. Polska przed I najazdem Mongołów W 1138 roku, na mocy statutu sukcesyjnego Bolesława Krzywoustego, Polska została podzielona na dzielnice. W ten sposób książę chciał zapobiec bratobójczym walkom między swoimi synami. Jak na ironię, stało się odwrotnie. Walki o władzę rozpoczęły się już po śmierci Salomei, wdowy po Krzywoustym. Historia niejednokrotnie udowadniała, że podzielone państwo to słabe państwo. Podział dzielnicowy uczynił kraj znacznie słabszym militarnie i uczynił Polskę szczególnie podatną na zagrożenia zewnętrzne. Nie wszystkie pochodziły z Europy. Na wschodzie wyrastała nowa potęga, która niczym szarańcza obracała w pył wszystko, co napotykała na swojej drodze. Nowa potęga ze Wschodu Pod koniec XII wieku, ogłoszony Czyngis-chanem Temudżyn zjednoczył koczownicze plemiona mongolskie. Do jego państwa dobrowolnie dołączały się kolejne ludy, a tych, którzy nie chcieli wyrazić poparcia, chan podporządkowywał sobie siłą. Na początku XIII wieku wyruszył na podbój Azji. W 1224 roku ziemie kontrolowane przez Mongołów rozciągały się na obszarze od Pacyfiku, po Morze Kaspijskie i Morze Czarne. Czyngis-chan zmarł w 1227 roku, ale śmierć przywódcy nie powstrzymała wojowniczych zapędów jego ludu, nawet gdy potężne imperium rozpadło się na kilka samodzielnych państw. Jego następcy podbijali kolejne obszary Azji. Jeden z mongolskich przywódców, Batu-chan, zapragnął poprowadzić swój lud dalej. Wnuk Czyngis-chana ruszył na zachód, zajmując kolejno Bułgarię Kamską, księstwo riazańskie i Ruś Włodzimiersko-Suzdalską. Następnie barbarzyńskie oddziały ruszyły na Kijów. Mongołowie zadali klęskę Kumanom. Pokonani, uszli w Dolinę Węgierską. Najeźdźca zażądał od Węgrów ich wydania. Gdy spotkał się z odmową, obrał ich za kolejny cel. Mongolska inwazja na Polskę Dlaczego Mongołowie postanowili zaatakować Polskę? Mongolski zwiad doniósł, że kraj nad Wisłą pozostaje w sojuszu z Węgrami. By osłabić siły wroga, Batu-chan w pierwszej kolejności postanowił zaatakować jego sprzymierzeńca. W grudniu 1240 roku władca Mongołów wysłał próbny zwiad na Lublin. Wojownicy donieśli, że nic nie stoi na przeszkodzie przed wysłaniem większych sił. Uderzenie nastąpiło na początku 1241 roku. 13 lutego najeźdźcy zdobyli Sandomierz. Książęta nie mieli innego wyjścia, jak zarządzić mobilizację rycerstwa. Oddziały wojewody sandomierskiego Włodzimierza rozgromiły wroga pod Turskiem Wielkim. Mongołowie musieli wycofać się do zdobytego miasta, ale niebawem przypuścili kolejne natarcie. Armia mongolska została podzielona na dwie części. Pierwsza ruszyła na ziemię łęczycką i Kujawy. Druga za cel obrała Małopolskę. Pochód pierwszej doprowadził do zniszczenia Łęczycy i Sieradza. W Małopolsce polskie rycerstwo odniosło kilka sukcesów, ale finalnie uległo wrogowi. Pochód na Śląsk Dalej główne siły nieprzyjaciela ruszyły w kierunku Wrocławia. Drogę zagrodziły im oddziały księcia opolskiego Władysława i krakowskiego Bolesława Wstydliwego, jednak w obliczu tak wielkiej siły, zawrócili, umożliwiając Mongołom przemarsz bez walki. Po krótkim oblężeniu Wrocławia, armia mongolska skierowała się do miejsca, gdzie swoje siły koncentrowali książę Henryk II Pobożny i czeski król Wacław I. 8 kwietnia 1241 roku pod Legnicą połączyły się oddziały dowodzone przez Bajdara i Kajdana. Bitwa pod Legnicą Siły barbarzyńskie i chrześcijańskie spotkały się 9 kwietnia o świcie. Sceną krwawego spektaklu stało się Dobre Pole. Po stronie polskiej oprócz sił Henryka Pobożnego, Mieszka II Otyłego, rycerstwa ziemi krakowskiej, Wielkopolski i wojsk czeskich, najprawdopodobniej walczyli także templariusze i joannici. Łącznie Henryk II dowodził prawdopodobnie 6–37 tysiącami zbrojnych. Armia mongolska składała się przede wszystkim z lekkiej łucznicy i ciężkiej jazdy. Najprawdopodobniej jej liczebność nie przekraczała 7–8 tysięcy. Dokładny przebieg bitwy nie jest znany. Prawdopodobne jest, że na początkowym etapie potyczki europejskie rycerstwo zyskiwało przewagę. Najeźdźca musiał być przecież osłabiony licznymi starciami i długotrwałym marszem. Dlaczego więc to Mongołowie zatriumfowali w tym starciu? Wiadomo, że do druzgocącej porażki wojsk europejskich przyczyniła się ucieczka części sił, w tym tych, którymi dowodził Mieszko II Otyły. Śmierć księcia Henryka Pobożnego Henryk II Pobożny dostał się do niewoli. Nieprzyjaciel próbował zmusić go do uklęknięcia przed zwłokami jednego z poległych wodzów mongolskich. Książę odmówił, za co został ukarany śmiercią. Obcięto mu głowę i nabito ją na pal. Krwawe trofeum Mongołowie ponieśli pod Legnicę, by doszczętnie zniszczyć i tak wątłe morale stawiających im opór rycerzy. Dalszy pochód Mongołów Choć obrócili w pył obrońców Legnicy, najeźdźcy nie zamierzali zdobywać miasta. Mając pewność, że rozbite rycerstwo polskie nie wesprze Węgrów, ruszyli dalej, by połączyć się z armią Batu-chana. Prawdopodobnie zabrali ze sobą ściętą głowę Henryka Pobożnego. Ciało księcia rozpoznano tylko dzięki pomocy Anny Przemyślidki. Wdowa po poległym wyjawiła, że ten miał sześć palców u lewej stopy. 11 kwietnia rozbili wojska króla Beli IV w bitwie pod Mohi. Po zdobyciu kolejnych miast, ruszyli na Chorwację i Bułgarię, ale jeszcze w 1241 roku przypuścili odwrót z Europy, mimo że przewagę mieli po swojej stronie. Powodem były straty większe od zakładanych i szerzące się dezercje. Wątpliwości w kwestii rzetelności źródła Bitwę pod Legnicą opisał w swojej kronice Jan Długosz. O ile niektórzy historycy uważają tę relację za wiarygodną, to wielu badaczy ma pewność, że kronikarz nie uniknął nieścisłości i pomyłek. Co więcej niektórzy uważają, że Długosz oparł swój opis na zaginionym roczniku lub kronice, powstałej przed 1250 rokiem, ubarwiając go i przeinaczając fakty. Niektórzy wymieniają jako ewentualnego autora pierwotnych zapisków Jana Iwanowica, uczestnika bitwy. Do dziś nie jest jasne, gdzie faktycznie doszło do potyczki. Długosz wskazał na Dobre Pole, ale niektóre źródła historyczne wymieniają Legnickie Pole. Wielu uczonych poddaje też w wątpliwość udział Krzyżaków w bitwie, na co wskazał kronikarz. Jakie konsekwencje miał dla Polski I najazd Mongołów? W trakcie swojego przemarszu, wojownicy ze wschodu spowodowali ogromne spustoszenie, paląc wiele miast i osad. Zabili około 20 tys. osób. Szczęśliwie, najazd mongolski nie doprowadził do całkowitego rozbicia polskich księstw i zaniku państwowości, jak miało to miejsce choćby w Rusi Kijowskiej. Niestety, wraz z przegraną pod Legnicą, w gruzach legły wszelkie nadzieje na szybkie zjednoczenie podzielonego państwa. Po śmierci Henryka II Pobożnego, w kraju ponownie zapanował chaos, a wewnętrzne konflikty i walki tylko podsycały ogień trawiący państwo. Kwestią sporną pozostaje wpływ przegranej pod Legnicą na niemiecką kolonizację Śląska. Niektórzy historycy zza Odry przedstawiają pogląd, że Mongołowie na tyle wyniszczyli zachodnie księstwa, zwłaszcza pod względem demograficznym, że w praktyce „zrobili miejsce” dla niemieckiej ludności, która w kolejnych stuleciach licznie zasiedlała wyniszczone ziemie. W polskim środowisku naukowym powszechnie panuje inny pogląd. Badacze są zdania, że straty w ludności, w następstwie najazdu, nie były aż tak duże, a zdominowanie polskiej kultury przez niemiecką nastąpiło na tym obszarze znacznie później. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.