Gigantyczne szczury ratują Kambodżę. Mają na koncie rekordy i chronią ludzi przed śmiercią
Te nietypowe, lecz niezwykle skuteczne szczury (znane jako HeroRATs), są dowodem na to, że nawet niewielkie stworzenia mogą odegrać wielką rolę w odbudowie kraju. Każde z tych zwierząt to potencjalnie ocalone życie – na terenach, gdzie ziemia wciąż skrywa śmiercionośne pułapki sprzed dekad.
Spis treści: Śmiercionośne dziedzictwo konfliktów wciąż kształtuje Kambodżę Szczury na pierwszej linii frontu walki z minami HeroRATs w akcji. Szczury, które ratują życie Zwierzęta od lat odgrywają istotną rolę w działaniach wojskowych i humanitarnych – od koni i ptaków, po wyszkolone psy. W niektórych regionach świata do zadań specjalistycznych angażuje się jednak również mniej oczywiste gatunki. W Kambodży niezastąpioną pomoc niosą... szczury. Te niewielkie ssaki wspierają zespoły saperów w wykrywaniu min lądowych, które przez dekady zbierały śmiertelne żniwo w krajach Azji Południowo-Wschodniej. Śmiercionośne dziedzictwo konfliktów wciąż kształtuje Kambodżę Kambodża pozostaje jednym z najbardziej zaminowanych krajów na świecie. To rezultat wieloletnich konfliktów zbrojnych – od tajnych bombardowań prowadzonych przez Stany Zjednoczone w latach 60. i 70. XX wieku w ramach wojny w Wietnamie, po wyniszczającą wojnę domową, która zakończyła się dopiero w 1998 roku. W wyniku tych działań, ogromne ilości niewybuchów i materiałów wybuchowych zalegają dziś na terenie całego kraju. Według szacunków CMAA, po trzech dekadach konfliktów obszar około 4500 km² – obejmujący niemal połowę kambodżańskich wiosek – był skażony minami i niewybuchami. Skutki są dramatyczne. Od 1979 roku w wyniku eksplozji min lądowych życie straciło około 20 tys. osób, a liczba rannych jest niemal dwukrotnie wyższa. Mimo upływu czasu, zagrożenie nie zostało jeszcze zażegnane. W lutym 2024 roku w prowincji Siem Reap dwoje dzieci zginęło w wyniku eksplozji zakopanego granatnika przeciwpancernego. To tragiczne wydarzenie pokazało w dobitny sposób, że niebezpieczeństwo wciąż jest realne. Pierwotny plan zakładał całkowite oczyszczenie kraju z materiałów wybuchowych do 2025 roku. Termin ten został jednak przesunięty o pięć lat – zarówno z powodu ograniczeń finansowych, jak i odkrycia kolejnych zaminowanych obszarów w trudno dostępnych terenach, zwłaszcza w pobliżu granicy z Tajlandią. Według danych z 2018 roku, rozminowania wciąż wymaga około 1970 km² powierzchni. Szczury na pierwszej linii frontu walki z minami W odpowiedzi na ten dramatyczny problem Kambodża sięgnęła po niekonwencjonalne rozwiązanie – do wykrywania min lądowych zaangażowała afrykańskie szczury workowate. Te zwierzęta, mające do 45 cm długości i ważące około 1,5 kg, od lat są szkolone przez organizację APOPO do lokalizowania trotylu, czyli substancji wybuchowej obecnej w większości min. – Pracując z tymi szczurami, zawsze znajdowałam miny, nigdy żadnej nie pominęły. (...) Naprawdę im ufam – zdradziła w rozmowie z Associated Press Mott Sreymom, opiekunka zwierząt w APOPO. Ich największymi atutami są wyjątkowo czuły węch oraz niewielka masa ciała, która pozwala im poruszać się po zaminowanym terenie bez ryzyka detonacji ładunku. Zaletą tego rozwiązania jest także stosunkowo niski koszt szkolenia i utrzymania tych zwierząt. Metoda z udziałem szczurów nie jest jednak jedyną stosowaną w Kambodży, gdyż APOPO prowadzi również program szkoleniowy dla psów. – Psy i szczury wypadają lepiej w porównaniu z innymi zwierzętami, ponieważ można je szkolić. Są przyjazne i łatwo uczą się komend – tłumaczył Alberto Zacarias, kierownik terenowy zespołów psów wykrywających miny. HeroRATs w akcji. Szczury, które ratują życie Afrykańskie szczury wykrywające miny to nie tylko efektywne narzędzie pracy w terenie, lecz także symbol nowoczesnego podejścia do humanitarnego rozminowywania. Jednym z najbardziej imponujących przykładów ich skuteczności jest Ronin – pięcioletni szczur workowaty, który kilka miesięcy temu ustanowił światowy rekord Guinnessa. Od rozpoczęcia służby w prowincji Preah Vihear w sierpniu 2021 roku zlokalizował 109 min lądowych oraz 15 innych niewybuchów. W ten sposób Ronin prześcignął dotychczasowego rekordzistę – Magawę, który w ciągu pięciu lat zidentyfikował 71 min i 38 niewybuchów. Magawa, odznaczony złotym medalem za zasługi, oczyścił teren o powierzchni 225 000 m² – co odpowiada 42 boiskom piłkarskim – zanim w 2021 roku przeszedł na emeryturę. Zmarł rok później. Organizacja APOPO uznała Ronina za najskuteczniejszego szczura wykrywającego miny w historii. „Jego wyjątkowe osiągnięcia zapewniły mu wpis do Księgi Rekordów Guinnessa w kategorii największej liczby min lądowych wykrytych przez szczura, co podkreśla kluczową rolę naszych HeroRATs w działaniach humanitarnego rozminowywania” – podano w oficjalnym komunikacie. – Ronin to nie tylko skuteczny wykrywacz min, ale również pełnoprawny członek zespołu – podkreślił jego opiekun, Phanny. Źródła: Associated Press, France24 Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
To miasto zbuntowało się przeciwko Rzymowi i zostało zapomniane. Archeolodzy dotarli tam późno
Antyczne Fregellae, niegdyś dobrze prosperująca kolonia Rzymu, stanęło do krwawej walki o prawa obywatelskie. Odkrycia archeologiczne rzucają nowe światło na losy miasta i Samnitów, którzy odważyli się sprzeciwić potędze Republiki.
Spis treści: Zapomniany bunt przeciwko Rzymowi Co się wydarzyło we Fregellae Odkrycia archeologiczne źródłem cennej wiedzy Ruiny starożytnego miasta Fregellae, położonego około 90 kilometrów na południowy wschód od Rzymu, kryją tragiczną historię oporu wobec jednej z największych potęg antycznego świata – Republiki Rzymskiej. Miasto zostało zniszczone w 125 roku p.n.e., a jego mieszkańcy, którzy odważyli się stanąć przeciwko Rzymowi, zostali zmuszeni do milczenia na ponad 170 lat. Archeologiczne wykopaliska prowadzone na tym terenie rzucają nowe światło na losy Fregellae. Odsłaniają nie tylko historię zniszczenia miasta, ale także życie codzienne jego mieszkańców przed upadkiem. Zapomniany bunt przeciwko Rzymowi Dokładne przyczyny buntu Fregellae nie są do końca jasne. Archeolodzy i historycy sugerują, że konflikt mógł mieć swoje źródło w długotrwałym sporze o pełne prawa obywatelskie. Mieszkańcy Fregellae, będący sojusznikami Rzymu, mieli status obywateli „drugiej kategorii”. To ograniczało ich prawa, zwłaszcza w kwestii własności gruntów publicznych. Żądali pełnego obywatelstwa rzymskiego, co umożliwiłoby im korzystanie z takich samych przywilejów, jak mieszkańcom samego Rzymu. Problem narastał, doprowadzając ostatecznie do wybuchu wojny społecznej (91–87 p.n.e.), w wyniku której Rzym był zmuszony nadać pełne obywatelstwo swoim sojusznikom. Niestety, historyczne źródła opisujące bunt Fregellae są bardzo ograniczone. Jak wyjaśnia Dominik Maschek, profesor archeologii rzymskiej z Centrum Archeologii Leibniza i Uniwersytetu w Trewirze, wspominają o nim jedynie dwa lub trzy antyczne teksty. – Mówią nam, że ci ludzie zbuntowali się przeciwko Rzymianom, ale nie wiemy, dlaczego – tłumaczy w rozmowie z serwisem Live Science. Z tego powodu badania archeologiczne są istotne w zrozumieniu, co naprawdę wydarzyło się we Fregellae. Choć Fregellae było oficjalnie miastem kolonialnym Rzymu, jego społeczeństwo składało się z wielu Samnitów, którzy osiedlili się tam po wcześniejszych konfliktach z Republiką. Lud ten, pierwotnie wrogowie Rzymu, stopniowo włączał się do życia miasta, które stało się jednym z centrów regionalnych w południowej części Półwyspu Apenińskiego. Jak zauważa Maschek, kwestia napływu Samnitów do Fregellae była na tyle istotna, że około 60 lat przed buntem stała się przedmiotem debaty w rzymskim Senacie. Ostatecznie jednak postanowiono, że miasto samo powinno poradzić sobie z tym problemem. To również mogło doprowadzić do napięć między mieszkańcami miasta a władzami Rzymu. Co się wydarzyło we Fregellae Nieliczne zachowane zapisy historyczne, w tym relacje o oblężeniu miasta przez rzymską armię pod dowództwem pretora Lucjusza Opimiusza, sugerują, że mieszkańcy Fregellae starannie planowali swoje działania. Jak zauważa Maschek, bunt wybuchł w momencie, gdy dwaj rzymscy konsulowie, najwyżsi dowódcy armii, znajdowali się poza granicami Rzymu. – Mieszkańcy Fregellae walczyli u boku Rzymian przez długi czas, więc doskonale znali taktyki i struktury rzymskich kampanii wojennych – mówi Maschek. – Być może sądzili, że wykorzystają ten moment i Rzymianie nie będą w stanie szybko odpowiedzieć. Nie wzięli jednak pod uwagę faktu, że Rzym dysponował nie tylko konsulami, ale także pretorami, którzy mogli kierować armią w przypadku zagrożenia wewnętrznego. Lucjusz Opimiusz, pretor Republiki, został wysłany, aby stłumić rebelię i zniszczyć miasto. Odkrycia archeologiczne źródłem cennej wiedzy Wykopaliska na terenie Fregellae zapoczątkowali włoscy archeolodzy w latach 80. XX wieku. Odkryli wówczas pozostałości malowideł ściennych, mozaik podłogowych, domów i łaźni publicznych, które świadczyły o zamożności i wysokim poziomie życia mieszkańców miasta przed jego zniszczeniem. Od trzech lat zespół badaczy z Niemiec, Włoch i Szwajcarii, pod kierunkiem Mascheka, prowadzi wykopaliska na terenie willi położonej na obrzeżach miasta. W ubiegłym roku odkryto również pozostałości rzymskiego obozu wojskowego, zabezpieczonego murem obronnym i fosą. Znalezisko to sugeruje, że Rzymianie utrzymywali na miejscu stałą obecność militarną, być może jeszcze przed zniszczeniem miasta. Wykopaliska w willi przyniosły szereg fascynujących znalezisk, w tym duże naczynia ceramiczne do przechowywania produktów rolnych oraz starożytne nasiona. Przedmioty te wskazują, że willa była ośrodkiem rolniczym. Produkowano tam wino, owoce i zboża, prawdopodobnie na eksport do innych regionów, a może nawet za granicę. Zapisy historyczne dotyczące podobnych rzymskich willi sugerują, że mogło tam pracować nawet do 50 osób, z których wiele było niewolnikami. Warstwa zniszczeń spowodowanych pożarem, którą archeolodzy odkryli na miejscu, pokazuje, że zarówno willa, jak i jej pola zostały zniszczone podczas tego samego oblężenia, które doprowadziło do upadku Fregellae. „Dymiący pistolet” w postaci fragmentów ceramiki wskazuje, że zniszczenia były bezpośrednio związane z buntem przeciwko Rzymowi. Fregellae, po ponad 170 latach pozostawania w ruinie, ostatecznie zostało przekształcone w starożytne wysypisko śmieci, co tylko podkreśla skalę zniszczenia, jakie dotknęło to niegdyś kwitnące miasto. Archeologiczne odkrycia pozwalają na nowo poznać jego historię i zrozumieć tragiczne skutki oporu wobec potęgi Rzymu. Źródło: Live Science Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Wojna Dwóch Róż ma piękną nazwę i krwawą historię. Przez 30 lat w Anglii toczyły się bratobójcze walki
Wojna Dwóch Róż – jeden z najgłośniejszych konfliktów domowych w historii – rozpoczęła się od podważenia prawa do korony rzekomo prawowitego następcy tronu Anglii. Walki między dwoma rodami roszczącymi sobie pierwszeństwo do tronu trwały przez 30 lat. Należy jednak podkreślić, że konflikt Lancasterów i Yorków stanowi najlepsze potwierdzenie słuszności powiedzenia, według którego „gdzie dwóch się bije, tam trzeci korzysta”, bo żadna ze zwaśnionych stron nie wyszła z tej potyczki zwycięsko. Co było przyczyną wojny między Dwiema Różami? Jak przebiegały walki? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
W tym artykule: Historia konfliktu między Dwiema Różami Przyczyny Wojny Dwóch Róż Jak przebiegała wojna domowa? Ile trwała Wojna Dwóch Róż? Kto wygrał Wojnę Dwóch Róż? Ciekawostki o Wojnie Dwóch Róż Przez trzydzieści lat korona Anglii przechodziła z rąk do rąk, a w kraju panował ogromny chaos. Wojna Dwóch Róż pochłonęła masę istnień, a mimo to nie przyniosła oczekiwanego rozstrzygnięcia. Skonfliktowani Lancasterowie i Yorkowie tylko stracili na tym konflikcie. Pod koniec walk, gdy wydawało się że wojna domowa powoli wygasa, pojawiła się trzecia strona sporu, która finalnie zyskała najwięcej. Historia konfliktu między Dwiema Różami Część historyków uważa, że wojna Dwóch Róż stanowiła kontynuację wojny stuletniej, która rozgorzała i toczyła się na terenie Francji pomiędzy Francją i Anglią. Po bitwie pod Castillon, teoretycznie kończącej trwający ponad 100 lat konflikt, sytuacja w Anglii stała się wyjątkowo niestabilna. Kraj zmagał się z kryzysem gospodarczym, a na tronie zasiadał Henryk VI Lancaster – władca, który w historii Anglii zapisał się jako nieudolny. Ta sytuacja była wyjątkowo niekorzystna dla kraju, ale nie dla Yorków – rodu zapoczątkowanego przez Edmunda z Langley. Wszystko wskazywało na to, że władca umrze bezpotomnie, więc Yorkowie byli przekonani, że niebawem wstąpią na tron. Przyczyny Wojny Dwóch Róż Jakie wydarzenie należy wymienić jako przyczynę wybuchu konfliktu domowego? W tym miejscu trzeba wskazać na narodziny rzekomego syna Henryka VI. Rzekomego, bo liczne romanse Małgorzaty Andegaweńskiej były tajemnicą poliszynela. Odnaleziono biżuterię z inicjałami króla Anglii Henryka VIII Tudora. „To wiekopomne odkrycie” Na złotej zawieszce w kształcie serca znajdują się inicjały króla Anglii Henryka VIII i jego pierwszej żony Katarzyny Aragońskiej. Na razie nie wiadomo, do kogo należała biżuteria, ale ... Zanim narodził się następca tronu, Ryszard Plantagenet, trzeci książę Yorku, był pewny, że to właśnie jego ród przejmie koronę po śmierci Lancastera. Na tyle mocno tkwił w tym przekonaniu, że zaczął szykować swojego syna – Edwarda IV – na króla. Gdy w 1453 roku narodził się rzekomy potomek Henryka VI i Małgorzaty Andegaweńskiej, Yorkowie zaczęli sposobić się do wojny. Jak przebiegała wojna domowa? Zanim opiszemy przebieg najgłośniejszego konfliktu domowego w średniowiecznej Europie, najpierw wypada przybliżyć nieco postać Richarda Neville'a – hrabiego Warwick. Był jednym z najbogatszych, a przy tym także najbardziej wpływowych Anglików. Nie było tajemnicą, że ród, po którego stronie opowiada się Neville, dochodzi do władzy. Jeżeli hrabia miał w tym swój interes, zawsze udzielał wsparcia, także finansowego. W trakcie Wojny Dwóch Róż, aż do swojej śmierci to on w dużej mierze decydował o kształcie i losach konfliktu. Wojna Yorków W formującym się konflikcie początkowo na przychylność Neville'a mogli liczyć Yorkowie. Hrabia Wawrick został ich doradcą. Dzięki jego wsparciu, także militarnemu, mogli ruszyć do walki. W 1455 roku Ryszard Plantagenet zebrał oddziały pod Londynem. 22 maja rozpętała się bitwa pod St Albans, 35 km na północ od stolicy. Jako pierwsza na polu walki stawiła się armia Lancasterów, licząca ok. 2000 żołnierzy. Yorkowie mieli wyraźną przewagę – do St Albans stawili się w sile ok. 3000 zbrojnych. Początkowe negocjacje nie przyniosły rezultatu. Ryszard z Yorków odrzucił ofertę pokojowego rozwiązania konfliktu i zadecydował o przypuszczeniu ataku. Na czele Lancasterów stanął Edmund, książę Somerset, który poległ na polu bitwy. Wojska Yorków zdołały schwytać króla Henryka VI. Władca dostał się do niewoli i pod przymusem ogłosił Ryszarda lordem protektorem. Chwilowy okres pozornego spokoju politycznego był zaledwie ciszą przed burzą, która miała nastać niebawem. Walki niebawem wznowiono. Ryszard Plantagenet poległ w 1460 roku, ale to nie rozwiązało problemu. Swoje pretensje do tronu zaczął przedstawiać jego syn, Edward IV. Hrabia Neville nie odmówił mu wsparcia. Przeciwnie, „twórca królów” był przekonany, że młody władca będzie w jego rękach marionetką, za pośrednictwem której będzie sprawował faktyczną władzę w królestwie. W 1961 roku Yorkowie zdołali obalić Lancasterów, a Edward IV został koronowany. Wojna Lancasterów Richard Neville szybko przekonał się, że Edward nie pozwoli sobą manipulować. Pod pretekstem nieotrzymania sprawiedliwego wynagrodzenia za pomoc w przejęciu tronu (co było kłamstwem, bo król przekazał mu dobra ziemskie i tytuły), odwrócił się od Yorków i przeszedł na stronę Lancasterów. Wkrótce nowy król został obalony, a Henryk VI powrócił na tron. Edward nie zamierzał składać broni. Już w 1461 roku zdołał zmobilizować swoje oddziały i w bitwie pod Towton obrócił w perzynę siły Lancasterów. To starcie zapisało się w historii jako najkrwawsza bitwa w Wojnie Dwóch Róż. Na polu walki poległo ok. 30 tys. osób. Przez kilka lat w kraju panował względny spokój. Sytuacja zmieniła się dopiero w 1470 roku, kiedy Lancasterowie ponownie wyruszyli po swoje. W kwietniu 1471 roku pod Barnet poległ hrabia Neville. Yorkowie zatriumfowali też miesiąc później, w bitwie pod Tewkesbury. Niebawem Henryk VI ponownie dostał się do niewoli, a wraz z nim jego żona Małgorzata. Na polu bitwy zginął jego domniemany syn, książę Edward. Wkrótce zginął też sam Henryk. Z rozkazu Edwarda IV, były król został stracony. Wydawało się, że pozycji Yorków nikt nie jest w stanie zagrozić, przynajmniej na razie. Wojna Tudorów Wbrew pozorom, śmierć Henryka VI nie zakończyła wojny domowej. Przez pewien czas sytuacja polityczna była dość stabilna, ale niebawem na placu boju miała pojawić się „trzecia róża”. W 1483 roku zmarł Edward IV. Zgodnie z obowiązującym prawem, na tronie zasiadł jego syn, Edward V. Niebawem jednak okazało się, że ten przejął koronę nielegalnie, bo w chwili ślubu z jego matką, Elżbietą Woodville, Edward IV był już żonaty. Panowanie Edwarda V trwało zaledwie dwa miesiące. Obalił go jego stryj, Ryszard III. Młodszy brat Edwarda IV nie poprzestał na tym. Wkrótce kazał zamordować nieprawowitego monarchę, co nie przysporzyło mu popularności. Lud nie popierał nowego króla. Nie tylko poddani, bo odwrócili się od niego nawet służący mu żołnierze. W kraju zapanował chaos, który wykorzystał Henryk Tudor, syn przyrodniego brata Henryka VI. 22 sierpnia 1485 roku jego armia pokonała skromne siły Ryszarda III w bitwie pod Bosworth, w której poległ sam władca. Ile trwała Wojna Dwóch Róż? Mimo że początkowo Wojna Dwóch Róż toczyła się wyłącznie między dwoma rodami feudalnymi – Yorków i Lancasterów – to należy podkreślić, że jej formalny koniec nie nastąpił 1471 roku, kiedy zginął Henryk VI, a 14 lat później. Domowy konflikt trwał zatem aż 30 lat. Kto wygrał Wojnę Dwóch Róż? Paradoksalnie, nie przyniósł rozstrzygnięcia dla żadnej z Dwóch Róż. Męscy potomkowie obu rodów zginęli w prowadzonych walkach. Jedynym zwycięzcą w 30-letnim starciu okazał się Henryk Tudor, który przystąpił do walki, gdy bitewny kurz zdawał się opadać. Gdy Ryszard III zginął na polu walki, to on zasiadł na tronie, jako Henryk VII, i poślubił najstarszą córkę Edwarda IV, Elżbietę. To wydarzenie poniekąd pogodziło dwa zwaśnione rody, ale na tronie nie zasiadali już ani Lancasterowie, ani Yorkowie. Nowy władca odpierał wszystkich ewentualnych pretendentów do tronu, ale Wojna Dwóch Róż formalnie dobiegła końca. Rządy rodu Tudorów trwały do 1603 roku, kiedy bezpotomnie zmarła Elżbieta I, pośmiertnie nazwana Wielką. Ciekawostki o Wojnie Dwóch Róż Powyżej wymieniliśmy najważniejsze fakty na temat Wojny Dwóch Róż. Na koniec zamieszczamy kilka interesujących ciekawostek związanych z tym konfliktem i uczestniczących w nim osób. Gdzie kręcono „The Crown”? 20 lokalizacji z serialu „The Crown” to bez wątpienia jeden z najgłośniejszych seriali Netfliksa. Gdzie kręcono „The Crown”? Poniżej wymieniamy 20 najbardziej charakterystycznych lokalizacji. Serial „Gra o tron” był inspirowany wojną domową w Anglii. W słynnej produkcji nie brakuje nawiązań do Wojny Dwóch Róż. Historia średniowiecznej Anglii zainspirowała nie tylko twórców „Gry o tron”. O ile produkcja HBO przedstawia dzieje fikcyjnych postaci, a wydarzenia historyczne przeplata z elementami fantasy, to należy wspomnieć, że powstał jeszcze jeden serial przedstawiający konflikt Lancasterów i Yorków. Mowa o produkcji „Britain's Bloody Crown”. W przeciwieństwie do „Gry o tron”, serial znany w Polsce pod tytułem „Krew na koronie Anglii” w sposób wierny przedstawia historię walk między dwoma potężnymi rodami. Dla nikogo w Anglii nie było tajemnicą, że rzekomy syn Henryka VI, który miał być prawowitym następcom tronu, w praktyce nie jest jego potomkiem. O romansach Małgorzaty Andegaweńskiej mówiło się powszechnie, a w swoje ojcostwo nie uwierzył nawet sam władca, pomimo trapiącej go choroby umysłowej. Król Henryk VI najprawdopodobniej odziedziczył chorobę umysłową po swoim dziadku. Skąd wzięła się nazwa konfliktu? Geneza nazewnictwa nie jest skomplikowana – czerwona róża była herbem rodu Lancasterów, a biała Yorków. Po straceniu Henryka VI, jego ciało zostało wystawione na widok publiczny. Ogłoszono wówczas, że były władca „zmarł z melancholii”. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Najstraszniejsze zbrodnie ludzkości. Kiedy zginęło najwięcej ludzi? Ten ranking daje do myślenia
W której wojnie zginęło najwięcej ludzi? Czy liczba jej ofiar śmiertelnych była wyższa niż liczba ofiar niewolnictwa? Jak w tym kontekście ocenić europejski imperializm? Oto najstraszniejsze zbrodnie ludzkości.
W tym artykule: Najstraszniejsze zbrodnie ludzkości – lista według liczby ofiar Problemy z listą zbrodni Najstraszniejsze zbrodnie ludzkości – lista uwzględniająca populację świata Wnioski płynące z zestawienia najstraszniejszych zbrodni Historyk Matthew White, który zapewne jest bardzo pogodnym człowiekiem, poświęcił niemałą część swojej kariery, żeby sprawdzić, jakie były najstraszniejsze zbrodnie ludzkości. Jego strona internetowa Necrometrics (łapiecie?) to prawdziwa skarbnica – jeśli można tak to ująć – wiedzy o wojnach, ich ofiarach i innych słabych punktach w CV naszego gatunku. Najstraszniejsze zbrodnie ludzkości – lista według liczby ofiar Jeden z najciekawszych wątków prowadzonych przez niego badań dotyczy teorii, że XX wiek z jego wojnami, rewolucjami i reżimami totalitarnymi to najkrwawsze stulecie w historii. Chcąc sprawdzić prawdziwość tej często powtarzanej tezy, White stworzył listę zatytułowaną „Około dwudziestu prawdopodobnie najgorszych rzeczy, jakie ludzie zrobili sobie nawzajem”. Oto ona: II wojna światowa – XX wiek – 66 mln ofiar Mao Zedong (chodzi przede wszystkim o głód wywołany jego polityką) – XX wiek – 40 mln ofiar Czyngis-chan – XIII wiek – 40 mln ofiar rządy imperium brytyjskiego w Indiach (chodzi o głód wywołany polityką Brytyjczyków) – XIX wiek – 27 mln ofiar upadek dynastii Ming – XVII wiek – 25 mln ofiar powstanie tajpingów – XIX wiek – 20 mln ofiar Józef Stalin – XX wiek – 20 mln ofiar handel niewolnikami na Bliskim Wschodzie – VII–XIX wiek – 18,5 mln ofiar Timur Chromy, znany też jako Timur Lenk lub Tamerlan – XIV–XV wiek – 17 mln ofiar transatlantycki handel niewolnikami – XV–XIX wiek – 16 mln ofiar I wojna światowa – XX wiek – 15 mln ofiar podbój obu Ameryk – XV–XIX wiek – 15 mln ofiar rebelia An Lushana – VIII wiek – 13 mln ofiar dynastia Xin – I wiek – 10 mln ofiar Wolne Państwo Kongo – XIX–XX wiek – 10 mln ofiar wojna domowa w Rosji – XX wiek – 9 mln ofiar wojna trzydziestoletnia – XVII wiek – 7,5 mln ofiar upadek dynastii Yuan – XIV wiek – 7,5 mln ofiar upadek Rzymu – V wiek – 7 mln ofiar chińska wojna domowa – XX wiek – 7 mln ofiar Pol Pot: śmierć za okulary. Okrutne rządy przywódcy Kambodży i Czerwonych Khmerów Przywódca Czerwonych Khmerów, znany jako Pol Pot, doprowadził w Kambodży do masakry, która pochłonęła nawet jedną czwartą ludności kraju. Co dziesiąte dziecko zostało sierotą, 40 proc... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/pol-pot-smierc-za-okulary-okrutne-rzady-przywodcy-kambodzy-i-czerwonych-khmerow-fot-api-gamma-rapho-via-getty-images-69140db.jpeg" width="800" height="700" alt="Pol Pot: śmierć za okulary. Okrutne rządy przywódcy Kambodży i Czerwonych Khmerów (fot. API/Gamma-Rapho via Getty Images)" title="Pol Pot: śmierć za okulary. Okrutne rządy przywódcy Kambodży i Czerwonych Khmerów (fot. API/Gamma-Rapho via Getty Images)" /> Sytuacja tych, którzy chcieliby bronić honoru i przyzwoitości XX wieku, z pewnością nie przedstawia się najlepiej. Problemy z listą zbrodni Rankingi takie jak ten stwarzają wiele problemów, z czym na pewno zgodziłby się sam White (nieprzypadkowo użył słowa „prawdopodobnie” w tytule swojej listy). Po pierwsze, bardzo trudno jest podać liczbę ofiar śmiertelnych różnych wydarzeń, zwłaszcza tych najwcześniejszych. Historycy snują swoje domysły, ale tak naprawdę niczego nie możemy być pewni. Po drugie, trudno ustalić granice między jednym wydarzeniem a drugim. Czy druga wojna chińsko-japońska (1937–1945) to odrębny konflikt, czy część II wojny światowej? Nie ma dobrej odpowiedzi na to pytanie. Doprowadzając rzecz do skrajności, można by powiedzieć, że istnieje łańcuch przyczynowo-skutkowy łączący I wojnę światową, rosyjską wojnę domową, rządy Stalina, II wojnę światową, chińską wojnę domową i rządy Mao, co czyniłoby każde z tych wydarzeń częścią jednego wielkiego rozlewu krwi, w którym zginęło ponad 160 milionów ludzi. Może się to wydawać głupie, ale z pewnością nie jest to głupsze od udawania, że rosyjska wojna domowa nie miała nic wspólnego z I wojną światową. Ta broń truje nieprzerwanie już prawie 50 lat! Agent Orange w Wietnamie wciąż jest groźny. USA zaprzeczają Chemikalia, którymi Amerykanie opryskiwali wietnamską dżunglę w czasie zakończonej prawie 50 lat temu wojny, w tym osławiony agent orange, wciąż trują ludzi – twierdzą działacze zaanga... A co ze zgonami wywołanymi chorobą? Wliczanie zmarłych na grypę hiszpańską do liczby ofiar I wojny światowej może wydawać się niedorzeczne, ale równie niedorzeczne jest pomijanie rdzennych Indian, którzy zmarli na różne choroby przywleczone przez kolonizatorów, gdy podaje się liczbę ofiar europejskiej inwazji na obie Ameryki. Nie mam tutaj miejsca, żeby dyskutować kwestię działań intencjonalnych – tych przypadków, gdy Europejczycy specjalnie zarażali ospą tubylców, żeby zmieść całe ich plemię z powierzchni ziemi – z pewnością jednak jesteście świadomi także tego problemu. Porównując wydarzenia historyczne, wypadałoby też uwzględnić liczebność globalnej populacji. Zdarzenie, w wyniku którego ginie dziesięć milionów ludzi, jest z pewnością straszne. Ale czy nie jest ono straszniejsze w świecie liczącym 500 milionów ludzi niż w świecie liczącym pięć miliardów? Dotyczy wtedy przecież znacznie większej części jego mieszkańców. Najstraszniejsze zbrodnie ludzkości – lista uwzględniająca populację świata Steven Pinker z Harvardu wydaje się podzielać tę opinię, dlatego w swojej książce „Zmierzch przemocy. Lepsza strona naszej natury” zmodyfikował listę White’a, uwzględniając, jaki procent populacji całego świata stanowiły ofiary śmiertelne danego wydarzenia, i otrzymał coś mniej więcej takiego: Czyngis-chan – XIII wiek – 40 mln ofiar – 11,11% ówczesnej populacji świata rebelia An Lushana – VIII wiek – 13 mln ofiar – 6,05% dynastia Xin – I wiek – 10 mln ofiar – 5,88% handel niewolnikami na Bliskim Wschodzie – VII–XIX wiek – 18,5 mln ofiar – 5,14% upadek dynastii Ming – XVII wiek – 25 mln ofiar – 5% Timur Chromy, znany też jako Timur Lenk lub Tamerlan – XIV–XV wiek – 17 mln ofiar – 4,86% upadek Rzymu – V wiek – 7 mln ofiar – 3,5% transatlantycki handel niewolnikami – XV–XIX wiek – 16 mln ofiar – 2,91% II wojna światowa – XX wiek – 66 mln ofiar – 2,75% podbój obu Ameryk – XV–XIX wiek – 15 mln ofiar – 2,73% rządy imperium brytyjskiego w Indiach (chodzi o głód wywołany polityką Brytyjczyków) – XIX wiek – 27 mln ofiar – 1,93% upadek dynastii Yuan – XIV wiek – 7,5 mln ofiar – 1,79% powstanie tajpingów – XIX wiek – 20 mln ofiar – 1,67% wojna trzydziestoletnia – XVII wiek – 7,5 mln ofiar – 1,42% Mao Zedong (chodzi przede wszystkim o głód wywołany jego polityką) – XX wiek – 40 mln ofiar – 1,33% Józef Stalin – XX wiek – 20 mln ofiar – 0,83% I wojna światowa – XX wiek – 15 mln ofiar – 0,83% Wolne Państwo Kongo – XIX–XX wiek – 10 mln ofiar – 0,63% wojna domowa w Rosji – XX wiek – 9 mln ofiar – 0,5% chińska wojna domowa – XX wiek – 7 mln ofiar – 0,28% Ta lista również nie jest wolna od pewnych mankamentów. Ponieważ w zestawieniu uwzględniono tylko wydarzenia o największej łącznej liczbie ofiar, nie bierze ono pod uwagę wydarzeń o mniejszej bezwzględnej liczbie ofiar, które stanowiły jednak większą część populacji niż tamte. Poza tym porównuje ze sobą wydarzenia rozgrywające się na przestrzeni kilku wieków z wydarzeniami, które trwały kilka lat (to dlatego handel niewolnikami na Bliskim Wschodzie przesunął się na czwartą pozycję). Nie unikniemy też następującego pytania: jeśli planujecie zabić dziesięć milionów osób, to czy ocena moralna waszych zamiarów naprawdę zależy od tego, ilu ludzi zamieszkuje aktualnie planetę? Wnioski płynące z zestawienia najstraszniejszych zbrodni Ze wszystkich tych statystyk możemy wyciągnąć trzy wnioski natury ogólnej: W XX wieku zginęło mnóstwo ludzi, przy czym wartości bezwzględne (ilu ludzi zginęło) wyglądają znacznie gorzej niż wartości względne (jaki procent światowej populacji stanowili). Imperializm to okropna rzecz. Jeśli zależy wam na popełnianiu zbrodni ze szczególnym rozmachem, przeprowadźcie się do Chin. Prezentowany przez nas fragment (skróty i śródtytuły od redakcji) pochodzi z książki „(Prawie) wszystko dla zabieganych. Nawet nie przyszło wam do głowy, by to sprawdzić” autorstwa Jonna Elledge’a, wydanej przez Wydawnictwo Insignis w przekładzie Katarzyny Dudzik. Więcej informacji: https://www.insignis.pl/ksiazki/prawie-wszystko-dla-zabieganych/
Jeżeli szukacie bohaterów, musicie ją poznać. Jill Seaman - doktor ze strefy wojny
Jill Seaman spędziła wiele lat na niesieniu pomocy medycznej ludziom z południowego Sudanu.
W 1989 r. trafiła w sam środek dwóch nieszczęść – wielkiej epidemii leiszmaniozy trzewnej (kala-azar) oraz brutalnej wojny domowej. Wojna już się skończyła, Sudan Południowy ogłosił niepodległość, epidemia wygasła, ale przemoc, choroby i być może najgorszy z wszystkiego lęk nadal trapią tę ziemię. Pat Walters: Jaką sytuację zastałaś po przyjeździe? Jill Seaman: Były obszary, na których ponad połowa ludności już nie żyła. Napotykaliśmy wioski, w których nie było żywej duszy – tylko zgliszcza i walające się ludzkie kości. Panowała tam porażająca cisza. P.W.: Opowiedz coś o chorobie, która siała śmierć. J.S.: Kala-azar jest chorobą pasożytniczą przenoszoną przez moskity. Objawia się długotrwałą gorączką, wyniszczeniem organizmu i przerostem śledziony. Nieleczona po wielu tygodniach prowadzi do śmierci. Kiedy przyjechałam do Sudanu w 1989 r., w ramach programu Lekarze bez Granic, nikt nie leczył ludzi w buszu. Trzeba było w lepiankach zastosować nowoczesną diagnostykę i kurację. Większość naszych badań koncentrowała się i nadal koncentruje właśnie na tym. P.W.: Ale w ciągu tych 20 lat udało się zwalczyć chorobę? J.S.: No cóż – nie. Trudno porównać tamtą epidemię z chwilą obecną, bo dziś jest już dostępna opieka medyczna. W ciągu ostatnich trzech lat mieliśmy kolejny wybuch choroby. W zeszłym roku leczeniu poddanych zostało 2,5 tys. ludzi. P.W.: Twoją klinikę spalono, ale twierdzisz, że nie jesteś ryzykantką? J.S.: Nie jestem. Mówię poważnie. Leczenie to moja pasja, podobnie jak Sudan. Mogę opowiedzieć ci o wielu przerażających wydarzeniach, które miały tutaj miejsce. Wspomnę choćby masakrę w miasteczku nieco na północ od nas, kiedy to zabito ok. 200 osób w ciągu paru godzin. Po prostu strzelano do ludzi jak leci, nie wyłączając kobiet robiących pranie. Ale nie ma to nic wspólnego z tym, czym się zajmuję. P.W.: Ale jesteś tam i jest to ryzykowne, temu chyba nie zaprzeczysz? J.S.: Samo życie jest ryzykiem. Każdy, kto tam mieszka, wie, jak łatwo może stracić życie, a jednak żyją i są szczęśliwi. Ja mam styczność z tysiącami ludzi, którym, mam nadzieję, pomagam. Czy można wyobrazić sobie większe szczęście?
W obliczu separatyzmów, plemiennych buntów, zalewu uchodźców i działań Al-Kaidy to państwo może rozpocząć wszystko od nowa – albo podzielić się jeszcze bardziej
Ten człowiek został ukrzyżowany. Powiedziała to Um Mohammed, spoglądając swymi czarnymi oczyma przez szparę w czarnym nikabie. Była wdową po trzydziestce z dwójką małych dzieci. Tego ranka, uciekając przed zagrożeniami i chaosem, znalazła się w pokoju nauczycielskim szkoły podstawowej w Kraterze, dzielnicy Adenu, portowego miasta na południu Jemenu. Jej dzieci – dziesięcioletni Ibrahim i siedmioletnia Fatima – siedziały po turecku obok matki na drewnianych krzesłach i obserwowały mnie nieśmiało. Szkoła została przekształcona w ośrodek dla wysiedlonych. Około 530 mężczyzn, kobiet i dzieci rozlokowano na trzech kondygnacjach wychodzących na zaśmiecone podwórze. Dziesiątki nowo przybyłych czekały na zarejestrowanie przez wolontariusza, który wklepywał ich nazwiska do zakurzonego laptopa. Um Mohammed była zbyt przerażona, by ujawnić swoje prawdziwe nazwisko, ale nie bała się aż tak, żeby nie powiedzieć, co myśli. Pokazała mi w telefonie komórkowym film, który nakręciła trzy tygodnie wcześniej, w styczniu, podczas podróży powrotnej do Zindżibaru, skąd chciała zabrać trochę swoich rzeczy. Film ukazywał brodatego mężczyznę wiszącego na słupie latarni z rękami przybitymi do drewnianej poprzeczki. Skrzekliwym głosem, tłumionym przez czarny materiał zakrywający jej twarz, Um Mohammed powiedziała, że ten człowiek, współpracownik Al-Kaidy, został oskarżony o szpiegowanie dla rządu Jemenu. – Wisiał tam przez trzy dni. To było ostrzeżenie: każdy zdrajca zostanie zabity w ten sposób. Inne bliskowschodnie państwa – Libia Muammara Kadafiego, Syria Baszara al-Asada – przeżyły większą przemoc w czasie arabskiej wiosny, ale 24-milionowy Jemen po swojej ludowej rewolucji znalazł się w bardzo niepewnej sytuacji. Na północnych krańcach kraju Al-Houthis, szyicki ruch polityczny, przez sześć lat toczył powstanie przeciwko jemeńskiemu rządowi i obecnie kontroluje znaczny obszar, choć jego przywódcy dali do zrozumienia, że chcą wziąć udział w narodowym dialogu. Na południu Aden i sąsiadujące z nim dystrykty są oblegane przez Al-Hirak – separatystyczny ruch domagający się niepodległości dla regionu. Na wschód od Adenu Al-Kaida Półwyspu Arabskiego (AKPA) prowadzi kampanię terroru. Organizacja ta powstała w 2009 r. z fuzji jemeńskiej i saudyjskiej gałęzi Al-Kaidy i urosła w siłę podczas ludowego powstania w 2011 r. Po masowych protestach przeciwko rządom prezydenta Alego Abdullaha Saliha USA i państwa Zatoki Perskiej naciskały na osłabionego przywódcę, by spełnił żądania protestujących i ustąpił. W maju 2011 r. bojownicy Al-Kaidy wyparli siły rządowe z Zindżibaru, stolicy prowincji Abjan, 240-kilometrowego skrawka górskich redut i strategicznego wybrzeża Morza Arabskiego. W ciągu minionego roku do Adenu napłynęło ponad 130 tys. uchodźców z Abjanu. Ekstremiści AKPA kontrolują dziś częściowo trzy prowincje i dokonali ataków terrorystycznych w innych regionach, łącznie ze stolicą kraju Saną. Bandziory patrolują okolice w ciężarówkach, na których udrapowane są czarne transparenty z hasłem „Nie ma Boga prócz Allaha”. USA wydały setki milionów dolarów na uzbrojenie i wyszkolenie jemeńskich Centralnych Sił Bezpieczeństwa, które mają walczyć z Al-Kaidą. Poza Al-Kaidą i separatystycznymi frakcjami, Abd Rabu Mansur Hadi – były wiceprezydent, który w lutym 2012 r. został głową państwa na dwuletni okres przejściowy – ma do rozwiązania poważne problemy wewnętrzne. Przy dochodzie na mieszkańca wynoszącym 1140 dol. Jemen jest jednym z najbiedniejszych krajów świata arabskiego. Ponad pół miliona zrozpaczonych imigrantów somalijskich stanowi brzemię dla i tak słabej gospodarki. Jemenowi kończy się woda, a zasoby ropy mają się wyczerpać do roku 2022. Populacja jest młoda i wciąż rośnie. Bezrobotna młodzież stanowi zagrożenie dla stabilności. Hadi śmiało przystąpił do umocnienia kontroli nad wojskiem i odsuwa na boczny tor polityków z rodziny Saliha, ale jego władza nadal jest wątła. Jemen nie zawsze nękały takie plagi. Grecko-rzymski geograf Ptolemeusz nazwał region Eudaimon Arabia – Szczęśliwą Arabią – i zachwycał się jego stabilnością i dobrobytem. Władcy królestwa Saby, rządzący przed nastaniem islamu, opanowali Róg Afryki i w II w. n.e. wznieśli cuda takie jak pałac Ghumdan. Po dotarciu w te strony islamu, w latach 30. VII w. Szczęśliwa Arabia przeżywała na przemian okresy jedności i głębokich podziałów. W XIX w. Osmanowie na północy, a później Brytyjczycy na południu usiłowali narzucić jej swoją władzę, ale szyki mieszały im zuchwałe plemiona Jemenu i jego geografia – wąskie doliny, pasma górskie i Pusta Ćwierć (Ar-Rab al-Chali), jedna z najbardziej niegościnnych pustyń świata, na pograniczu z Arabią Saudyjską. Salih – słabo wykształcony, ale przebiegły – był ostatnim przywódcą, który próbował obłaskawić Jemen. Kiedy doszedł do władzy w 1978 r., rządził Jemenem Północnym. 12 lat później nadzorował zjednoczenie północy z południem. Lojalność plemiennych szejków i przywódców islamskich kupował za łapówki i wpływy. Przymilał się do Saddama Husajna (Jemeńczycy nazywali go „Małym Saddamem”), ale po 11 września czynił przyjazne gesty wobec USA. Ponadto poupychał członków swojej rodziny w wojsku i służbach bezpieczeństwa i doprowadził do rozkwitu korupcji. W lutym 2012 r. Salih ustąpił, podpisując porozumienie, które rozdzielało władzę pomiędzy jego partię i koalicję pięciu opozycyjnych grup. Salihowi, jego krewnym i siłom bezpieczeństwa zagwarantowano nietykalność. – Czat jest lepszy od miodu – zawołał z szerokim uśmiechem Abdullah al-Cholani. – Prędzej przestaniemy jeść, niż go żuć. Al-Cholani, przysadzisty sześćdziesięciolatek w czerwono-białej kefiji upiętej na głowie, miał orli nos i zęby zachodzące na dolną wargę. Jego szorstkie ręce były zabarwione na zielono od skubania liści czatu. Powiedział mi, że jest „człowiekiem ziemi” i że „napełnia go to dumą”. Mówił po arabsku gardłowymi zrywami, które mój tłumacz ledwo potrafił zrozumieć, ponieważ usta al-Cholaniego były wypchane czatem. Z kamiennego domu, w którym wraz z żoną wychował sześcioro dzieci, poprowadził mnie wzdłuż suchego jak pieprz rowu nawadniającego na polanę pośród gaju smukłych, jasnobrązowych drzew. Byliśmy w wąwozie Wadi Dakr. Piaskowcowe ściany przyprawiały o zawrót głowy. Za nami na skalnej wychodni wznosił się pałac Darol-Hajar – letnie ustronie ostatniego imama Jemenu zachwycające witrażami. Al-Cholani, którego rodzina uprawia tu czat od pokoleń, chełpił się, że jego liście są najmocniejsze. –Żuj to, a będziesz mógł nie spać przez trzy dni – zapewnił ze śmiechem, podając mi pęczek liści prastarego krzewu. Były gorzkie i wywołały dotkliwe pragnienie, które ugasiłem dużym łykiem wody mineralnej. Al-Cholani uprawia kilka hektarów czatu, czyli czuwaliczki jadalnej, na dwóch działkach. Uzyskuje dwa zbiory rocznie i sprzedaje je hurtownikowi, który rozprowadza liście na targach Sany. Te uprawy przynoszą jakieś 4000 dolarów rocznie, czterokrotność średniego rocznego dochodu na głowę. Jest też dodatkowa korzyść: al-Cholani może żuć tyle czuwaliczki, ile zechce. Zaczyna wczesnym rankiem i żuje do wieczora. – Czat jest znacznie lepszy niż whisky, znacznie lepszy niż haszysz, bo pozwala ci pracować – powiedział, wkładając do ust następną porcję. – Daje ci energię. Żuję czat, kiedy nie mam w kieszeni ani riala, i jestem szczęśliwy. Gdy nie ma nic do zjedzenia, to dla mnie żaden problem. Al-Cholani stwierdził, że nie zwracał uwagi na zamieszki trwające w Sanie w ubiegłym roku. – Obchodzi mnie tylko moja farma – powiedział. Ale z powodu protestów i strzelanin: – … ludzie nie żuli tyle co zazwyczaj, więc interesy szły marnie. Insz Allah, poprawią się. Jak wykazują badania, co najmniej 10 mln Jemeńczyków – 40 proc. populacji – żuje czat przez cztery godziny dziennie lub dłużej. Ten nałóg pochłania dochody i – wbrew zapewnieniom al-Cholaniego o dodawaniu energii – zmniejsza wydajność pracy. Czuwaliczka zawiera alkaloid, który rozkłada się na związek chemiczny o działaniu podobnym do adrenaliny. Budzi chęć do rozmowy i poprawia samopoczucie, lecz spożywany w nadmiarze potrafi wywołać dolegliwości brzuszne, nadmierne pobudzenie i bezsenność. Część czuwaliczki al-Cholaniego trafia na targ przy ul. Kairskiej w Sanie, hałaśliwy bazar pod dachem z blachy falistej. Wczesnym popołudniem tłoczą się tam ludzie ze wszystkich sfer: żołnierze, kupcy, przedstawiciele wolnych zawodów, urzędnicy, studenci. Walid al-Rami, mój rządowy opiekun, uzależniony od czatu człowiek z zaczerwienionymi oczyma, szukał małych, miękkich listków z czerwonawymi łodyżkami, które „świadczą o słodyczy i mocy”, jak powiedział. Kupił pęczek za równowartość 25 dolarów, co miało mu wystarczyć na cały wieczór. Około 40 proc. kurczących się zasobów wody Jemenu idzie na nawadnianie czuwaliczki. Odkąd rzeka przepływająca przez farmę al-Cholaniego wyschła, rolnik musi wyciągać z głębokiej studni 40 m3 wody miesięcznie do podlewania swoich upraw. W niektórych częściach Sany wodociągi są zupełnie suche. Adel al-Szudża kieruje w Sanie organizacją zwalczającą czat. – Przeciwnicy czuwaliczki są dzisiaj nieliczni – stwierdził, po czym szybko podał listę negatywnych skutków jej zażywania: tłumienie apetytu, niedożywienie, osłabienie układu odpornościowego. Al-Szudża lobował w parlamencie na rzecz zakazu jej uprawy, lecz po 10 latach samotnych działań jego jedynym sukcesem było przekonanie pojedynczego farmera do przejścia na kawę. – Jestem optymistą, wierzę, że w końcu nam się uda – powiedział. Na Starym Mieście w Sanie, w półmroku warsztatu przypominającego grotę, pomrukiwał wielbłąd. Warsztat mieścił się w pobliżu Bab al-Dżaman – kamiennej bramy, jedynej ocalałej z siedmiu, które niegdyś odgradzały to liczące 2500 lat miasto od zewnętrznego świata. Wielbłąd w sznurkowej uprzęży stąpał ciężko wokół kieratu, wyciskając olej z ziaren gorczycy. Była 8:30. Interesy w starej części miasta miały się rozpocząć dopiero za kilka godzin, wielu mieszkańców nadal odsypiało wieczorne żucie czuwaliczki. W ciągu minionego stulecia Stare Miasto zmniejszyło swe rozmiary, a elektryfikacja i kanalizacja zbliżyły je do współczesnego świata, lecz pod wieloma względami pozostaje niezmienione. Mieszkalne wieże z cegły i alabastru nadal stoją wokół targów, na których handluje się złotem, biżuterią, tekstyliami, płodami rolnymi i przyprawami. Obok mnie przemknął starszy mężczyzna ze sczerniałymi powiekami i rozwichrzoną, siwą brodą. Za wytłaczanym pasem miał zakrzywiony sztylet zwany dżambiją. Nie tak dawno dżambije świadczyły o statusie. Mówiły o tym, czy mężczyzna jest zwykłym członkiem plemienia, sędzią, czy potomkiem proroka Mahometa, bo każda grupa nosiła dżambije ze znakami identyfikującymi jej kastę. Jednak Salih podniósł społeczny status sklepikarzy i kupców. To sprytne posunięcie zapewniło mu szersze wsparcie. –Nadal kochamy Saliha – powiedział mi Abdullah, właściciel wytłaczarni gorczycy, wskazując fotografie byłego prezydenta pokrywające usmolone ściany warsztatu. Podobnie jak Salih i większość mieszkańców Starego Miasta Abdullah jest zajdytą, członkiem umiarkowanego odłamu islamu szyickiego spotykanego głównie w Jemenie. Tradycyjnie w Jemenie ugrupowania plemienne były rodzajem państw w państwie. Posiadały arsenały broni i równoległe systemy sądownicze rozpatrujące sprawy od sporów majątkowych po morderstwa. Salih czerpał poparcie z sojuszu z Abdullahem al-Ahmarem, „szejkiem szejków”, który przewodził konfederacji plemion Haszid, jednego z dwóch (obok Bakilu) głównych ugrupowań plemiennych w Jemenie. Jednak w ostatnich dekadach na skutek edukacji, urbanizacji i kontaktów ze światem zewnętrznym wpływy plemienne osłabły. Wielu członków plemion nie akceptuje już bez zastrzeżeń najwyższej władzy szejka. Narastają żądania elementarnych praw i wolności. Gdyby tak spokój i powściągliwość Starego Miasta były jedynym obliczem Jemenu... Dziś duch czasu tego kraju ucieleśnia raczej zanarchizowany, niestabilny Aden – portowe miasto, w którym zamachowcy samobójcy z Al-Kaidy dokonali w 2000 r. ataku na niszczyciel U.S.S. Cole. Gdy tam przybyłem, fetor zgnilizny i palonych śmieci wypełniał powietrze tego kosmopolitycznego niegdyś miasta. Służby oczyszczania strajkowały od dwóch tygodni, więc na poboczach dróg leżały góry odpadków rozgrzebywane przez osły i kozy. Na murach widniały napisy Wolność natychmiast; Powiedzcie reżimowi z Sany, żebyprzestał zabijać ludzi z południa – a na każdym skrzyżowaniu powiewały flagi nieistniejącej od dawna Ludowo-Demokratycznej Republiki Jemenu (południowego). Młodzi ludzie uzbrojeni w kałasznikowy obsadzali barykady z cegieł i betonu w dzielnicy Maalla, twierdzy separatystów. Nasser Salih Attawil jest sekretarzem generalnym umiarkowanego skrzydła Al-Hiraku, południowojemeńskiego ruchu separatystycznego. Spotkanie w jego mieszkaniu w Maalli było zbyt niebezpieczne (poprzedniego dnia nastoletni separatysta został w tym rejonie zastrzelony przez snajpera), więc rozmawialiśmy w cieniu parasola w opuszczonym kąpielisku. Attawil, były oficer jemeńskiego lotnictwa wykształcony na Ukrainie, skarżył się, że Salih oddał południowe ziemie sojusznikom z północy i wyprowadza dochody naftowe z położonej na południu prowincji Hadramaut. Założył swoją grupę pięć lat temu, jako pokojowy ruch mający na celu uzyskanie dla południa większej samorządności, np. prawa do nakładania podatków i kontrolowania dochodów. Jednak frakcja radykalnych separatystów, rozzuchwalona upadkiem władzy centralnej, domaga się pełnej niepodległości. Jest ponoć finansowana przez Iran i organizuje częste protesty, a nawet ataki na jemeńskie siły bezpieczeństwa. Były też doniesienia o współpracy z Al-Kaidą, choć wygląda to raczej na rządową propagandę. Przeczekując burzę piaskową w adeńskim porcie lotniczym, wdałem się w rozmowę z Husseinem Othmanem – krzepkim szejkiem z plemienia Al-Arwal we wschodnim Abjanie. – Pochodzę z miejsca będącego początkiem Al-Kaidy na Półwyspie Arabskim – powiedział. Othman dzieli czas między Abjan i Sanę, gdzie pracuje w spółdzielni dziennikarskiej. Próbuje prowadzić negocjacje między rządem a islamskimi bojownikami. Z wieloma z nich dorastał, wielu jest dziećmi członków jego klanu. Ale te rozmowy do niczego nie prowadzą. Według jego słów Al-Kaida zażądała, by rząd wprowadził szarłat i wycofał wszystkie swoje siły z prowincji. Podczas naszej rozmowy Othman bawił się swoim pistoletem kalibru ’32, który nosi dla własnej ochrony, ilekroć wraca do Abjanu. Niektórzy powstańcy uważają, że działa dla rządu, ale on upiera się, że pozostaje neutralny. – Członkowie naszych plemion zawsze podlegają wpływowi religii. Do tego dochodzi bieda – powiedział, tłumacząc, skąd bierze się atrakcyjność bojowników. Abjan jest jedną z najmniej rozwiniętych prowincji Jemenu. – Al-Kaida rozkwita w takim właśnie środowisku – stwierdził Othman. Sercem rewolucji, budzącym nadzieję na inny Jemen, jest Ta’izz, leżący 160 km od Adenu. Ta’izz powstał na szlakach handlowych prowadzących na wybrzeże Morza Czerwonego, stając się ośrodkiem handlu, przemysłu i edukacji. Jednak to najmniej plemienne, najbardziej liberalne z jemeńskich miast, marginalizowane przez Saliha – marniało. Pierwsze protesty wystąpiły tu w lutym 2011 r. Rok później marsze odbywały się nadal, w każdy piątek po popołudniowych modłach. W Mieście Ogrodzie – miłej dzielnicy kawiarń i placów zabaw położonej w cieniu osmańskiej cytadeli Qalat al-Qahira – spotkałem jedną z przywódczyń ruchu prodemokratycznego. Belkhis al-Abdeli ma 31 lat, choć na pierwszy rzut oka można ją wziąć za nastolatkę. Na głowie nosi Hidżaz – chustę, która, w przeciwieństwie do nikabu, pozostawia twarz odsłoniętą. Wystarczy coś wspomnieć o polityce – albo o prawach kobiet – a ciepły uśmiech al-Abdeli znika. – Nienawidzę nikabu – oświadczyła, dodając, że nigdy nie zaakceptowała surowych kodów społecznych, które dyskryminują jemeńskie kobiety. Al-Abdeli jest niezamężna. – Moi krewni mówią: „Nie masz już szansy na zamążpójście”. To dla mnie żaden problem. Często podróżuje sama, nie przejmując się spojrzeniami pełnymi dezaprobaty. Prawie wszystkie wskaźniki – ochrony zdrowia, poziomu wykształcenia, zatrudnienia – do wodzą, że kobiety w Jemenie radzą sobie marnie. To kraj o jednym z najwyższych w świecie odsetków małżeństw dziecięcych. 60 proc. Jemenek nie umie czytać i pisać. W przeciwieństwie do mężczyzn, kobiety mają ograniczone prawa do rozwodu, posiadania majątku i dziedziczenia. Al-Abdeli wykłada rachunkowość na uniwersytecie w Ta’izzie i cieszy się względną wolnością, w przeciwieństwie do większości rodaczek. Przypisuje to temu, że wychowała się w tym mieście i ma wolnego od uprzedzeń ojca, który „nie chodził na uniwersytet, ale wiele wie o świecie”. Jest także poetką i przez całe lata otwarcie wyrażała swój wstręt do reżimu Alego Abdullaha Saliha. – Umieściłam część swoich snów w wierszach i starałam się zaszczepiać je w umysłach moich studentów – powiedziała. Kiedy w Egipcie upadł Hosni Mubarak, al-Abdeli odnalazła w sobie nową nadzieję. – Poczułam, że my też będziemy tu mieć rewolucję. Od pierwszego dnia chciałam się przyłączyć do protestów, ale ojciec mi to odradzał. Powiedział: „Ten reżim jest krwawy”. Więc poszłam dopiero kilka dni później. W miasteczku namiotowym nazywanym Placem Wolności al-Abdeli została wybrana do rady przywódczej. W kwietniu 2011 r. zapoczątkowała Forum Przemian, własny ruch, do którego wstąpiły setki ludzi. Organizowała seminaria i prowadziła demonstrantów ulicami Ta’izzu. Przemawiała z pasją o potrzebie wyeliminowania korupcji i kumoterstwa oraz zagwarantowania równych praw kobietom. Sprawy przybrały zły obrót 29 maja, gdy niezidentyfikowani napastnicy (wielu sądzi, że stały za tym siły bezpieczeństwa Saliha) spalili na Placu Wolności setki namiotów i zabili 50 protestujących. Po masakrze najpotężniejszy szejk regionu, Hamoud al-Mikhlafi, obwieścił, że będzie bronić demonstrantów i ściągnął z wiejskich obszarów setki członków milicji. Gwardia Republikańska i inne siły sprzyjające Salihowi próbowały zdławić bunt. W tym czasie al-Abdeli wraz z rodzicami i rodzeństwem kuliła się w piwnicy domu, podczas gdy dookoła trwał artyleryjski ostrzał. Teraz miasto, przez długi czas uważane za najmniej plemienne w Jemenie, ma dług wdzięczności wobec Mikhlafiego. Milicje szejka kontrolują wiele ulic, a jego przynależność do Al-Islah, głównej partii islamskiej kraju, obejmującej wszystkich, od umiarkowanych członków Bractwa Muzułmańskiego po ultrakonserwatywnych salafitów, przydaje islamistom nowego znaczenia. W piątkowe popołudnie, na wiecu, w którym uczestniczyłem, jedynymi mówcami byli członkowie partii islamskiej. Świeccy demokraci, tacy jak al-Abdeli, są poza strukturami władzy. Opuszczając o zmierzchu Miasto Ogród, pojechałem do willi al-Mikhlafiego na szczycie wzgórza. Budynek był podziurawiony kulami. Kilkunastu strażników szejka patrolowało ulicę przed willą. Al-Mikhlafi żuł czuwaliczkę w zadymionym pokoju przyjęć na parterze, gdzie tłoczyła się jakaś setka przedstawicieli plemion, którzy też żuli. Mężczyźni siedzieli w dwóch rzędach, twarzami do siebie. Broń była oparta o ściany, a na niebiesko-rdzawym dywanie walały się liście i łodygi oraz przepełnione popielniczki. Al-Mikhlafi poprowadził mnie przez podwórze do prywatnego pokoju. Był urzędnikiem służby bezpieczeństwa w rządzie Saliha, odpowiadał za zbieranie informacji na temat wrogów reżimu. –Radziłem mu, żeby bardziej konsultował się z ludźmi, ale on to zignorował – powiedział szejk, przystojny mężczyzna z nierówną, czarną brodą i grzywą kędzierzawych siwych włosów. Al-Mikhlafi nazwał sam siebie „obrońcą demokracji”. Jednak świeccy demokraci z Ta’izzu twierdzą, że jego przywiązanie do islamskiej partii oraz rozwiązywanie konfliktów poprzez pokazy siły świadczą, iż budowa społeczeństwa obywatelskiego nie zajmuje czołowego miejsca w jego programie. Al-Abdeli wraz ze swym prodemokratycznym ruchem liczy na budowę nowego społeczeństwa, opartego na przejrzystości i rządach prawa. Ale teraz u władzy jest al-Mikhlafi i jemu podobni. Jemen wciąż należy do ludzi z bronią.
Pewnego dnia przed kilku laty, zanim wojna domowa rozpętała się na dobre, Logocho stanął u wejścia do chaty z trawy, zerkając do środka. Nagle z wnętrza wyskoczył ojciec, złapał Logocho i przy pomocy starszego chłopaka przydusił go do ziemi.
Dziwny był ten Logocho. Na ramionach i piersi ojca falował plemienny bliznowy tatuaż. Jego twarz i czoło przecinały – niczym znaki alfabetu Morse’a – kropki i kreski oznajmiające potencjalnym złodziejom bydła, Dinkom czy Nuerom, że on – Murle – będzie bronił swych stad dzidą, nożem, pięściami i zębami. Tymczasem syn nie wykazywał zainteresowania tradycją. Kiedy inne dzieci, w tym jego brat, przechodziły wczesny u Murle rytuał inicjacji, Logocho uciekł i skrył się w trawie. Teraz jego ciało, gładkie jak u cielaka, drżało i wyginało się na nagiej ziemi. Nie mia ło żadnych znaków świadczących, że jest Murle. Co gorsza, 9-letniego Logocho nie obchodziło też bydło. Kucał wprawdzie, żeby ssać krowie wymiona, ale dla niego były one tylko źródłem mleka. Niezliczone pokolenia Murle i rywalizujących z nimi plemion południowego Sudanu żyły przy krowach. Nadawali im imiona, zakładali ozdoby, spali obok nich. Śpiewali o nich pieśni, czcili je tańcem. Mężczyźni płacili krowami za żony, które dawały dzieci, które mogły doglądać więcej krów. – Jaki jest twój cel? – zapytał ojciec. Podczas gdy mężczyźni i bydło wędrowali za wodą, Logocho wolał zostawać w domu z babką. Stara kobieta ryła rowki w twardej ziemi i sadziła sorgo, fasolę, kukurydzę, a nawet dynie. W chudych latach mężczyźni skwapliwie korzystali z jej pomocy. Logocho pomagał babce sadzić rośliny, pielęgnować kiełki i zbierać plony. Ona broniła go przed ojcem. – Jesteś wyjątkowy – mawiała. Teraz jednak nie mogła mu pomóc. Ojciec i ten drugi chłopak przydusili go do ziemi. – Naa? – płakał Logocho. Dlaczego? Zrozumiał, gdy zobaczył „specjalistę”. Mężczyzna przyklęknął i sięgnął po coś, co wyglądało jak cienki metalowy pilnik. Rozwarł szczęki chłopca i wetknął ostrze między dwa dolne środkowe zęby. Sprowadził przyrząd w dół po same dziąsła i przekręcił go szarpnięciem ramienia. Trzask! Siekacz pękł, a usta jęczącego Logocho wypełniła krew. Specjalista przestawił ostrze i – trzask! – zmiażdżył drugi ze środkowych zębów. – Teraz wyglądasz jak Murle. Za parę miesięcy świat Logocho i jego rodaków pogrąży się w chaosie. W 1983 r. południowy Sudan ogarnie straszliwa wojna domowa. Wybuchnie z niesłychaną furią, uwalniając nagromadzone przez pokolenia napięcia. W ciągu następnych 20 lat ponad cztery miliony mieszkańców Południa opuści rodzinne wioski, uchodząc w głąb buszu, do miast na północy lub sąsiednich państw. Dwa miliony poniosą śmierć. Życie Logocho – ucieczka, wojna, szukanie sensu – miało nie różnić się niczym od losów całego południowego Sudanu. Co więcej – wioskowy jasnowidz stwierdził, że nad jego rodziną ciąży fatum. Lecz tamtego dnia chłopiec odzyskał wolność, prześladowcy odeszli. Przeturlał się na bok, żeby krew mogła wypłynąć z ust. Przyczyna napięć w Sudanie jest czysto geograficzna – tak wyrazista, że można by ją zauważyć z księżyca – szeroka, barwy kości słoniowej Sahara na północy Afryki zwrócona przeciw zielonym sawannom i puszczom zwężającego się centrum kontynentu. Wielki kieł przybrudzony trawą. Roślinna granica dzieli ludzkie populacje na dwie zasadniczo różne części. Sudan rozciąga się w poprzek tej linii i składa się z suchej pustyni na północy oraz obszarów trawiastych i tropikalnych lasów deszczowych na południu – i nieprzyjaznych sobie kultur W Sudanie spotkanie Arabów z czarnymi Afrykanami miało charakter starcia. W VII w. n.e. islamscy zdobywcy odkryli, że wielu z mieszkańców kraju zwanego wówczas Nubią jest chrześcijanami. Opór Nubijczyków doprowadził do trwającego ponad tysiąc lat pata, dopóki do akcji nie wkroczył otomański namiestnik z Kairu, który potraktował ziemię na południe od Egiptu jako rezerwuar kości słoniowej i żywego towaru. W 1820 r. niewolnikami stało się 30 tys. ludzi zwanych Sudan, co znaczyło po prostu „czarni”. W końcu globalna odraza do niewolnictwa popsuła interes handlarzy niewolników. Na początku lat 80. XIX w. wycofali się otomańscy Turcy, a w 1899 r. – po krótkim okresie niepodległości – rządy w Sudanie objęli Brytyjczycy, którzy ustanowili odrębną administrację dla każdej z połówek kraju. Ich armia nie mogła stacjonować na terenie całego Sudanu – to olbrzymi kraj, dziesięciokrotnie większy od Zjednoczonego Królestwa – więc Brytyjczycy rządzili z Chartumu i dali ograniczoną władzę plemiennym przywódcom prowincji. Jednocześnie wspierali rozwój islamu i języka arabskiego na północy, a chrześcijaństwa i języka angielskiego na południu. Zasoby inwestowali głównie na północy, wskutek czego południe Sudanu pozostawało w tyle. Dlaczego zatem w ogóle powstał Sudan jako jedno państwo? Jednym z powodów znów jest geografia. Płynąc na północ w kierunku Egiptu, u swych brzegów Nil wiąże ze sobą odmienne kultury trudnymi, czasem nienawistnymi relacjami. Łącząc interesy Północy i Południa, rzeka determinuje handel, środowisko naturalne, nawet politykę. Kiedy rządzili tu Brytyjczycy, musieli pilnować Kanału Sueskiego nieopodal ujścia Nilu, gdyż łączył Wielką Brytanię z Indiami – „klejnotem w koronie”. To pociągało za sobą konieczność panowania nad Nilem, żeby żaden wróg nie zawrócił biegu rzeki. Nic dziwnego, że kiedy w połowie lat 50. XX w. Brytyjczycy się wycofali, w kraju nad Nilem wybuchła wojna domowa. Zanim w 1972 r. podpisano porozumienie pokojowe, zginęło pół miliona ludzi, a pakt okazał się tylko antraktem dla zaczerpnięcia oddechu i przegrupowania sił. Potem wybuchły jeszcze bardziej krwawe starcia. W okresie spokoju między obiema wojnami domowymi rząd w Chartumie razem z Egiptem rozpoczął niesłychanie ambitne przedsięwzięcie na południu. W miejscu, gdzie Nil rozlewa się na wielkiej płycie południowego Sudanu, tworzy As-Sudud – jedne z największych mokradeł Afryki. Coroczne wylewy rzeki odnawiają pastwiska, na których plemiona z południa od wieków wypasają bydło. Teraz Egipt i Sudan postanowiły wybudować 360-kilometrowy kanał, który miał poprowadzić wody Nilu obok As-Sudud, prosto na północ, do spragnionego Egiptu. Sprowadzono koparki wysokie na siedem pięter, a tubylcy stali i patrzyli, jak maszyny rozpruwają ich pastwiska. W 1983 r., na początku następnej wojny domowej, powstała SPLA (Ludowa Armia Wyzwolenia Sudanu). Jednym z jej pierwszych sukcesów było uderzenie na kwaterę zarządu budowy kanału Jonglei i zatrzymanie inwestycji. Potem krew lała się latami, aż do 2005 r., kiedy zakulisowe zabiegi zaowocowały podpisaniem porozumienia pokojowego. Pakt ten dał południowemu Sudanowi autonomię: własną konstytucję (której podstawą jest rozdział religii i państwa), wojsko i walutę. Obecnie Sudan balansuje na cienkiej granicy między szansą na trwały pokój a groźbą wybuchu przemocy. W 2011 r. mieszkańcy Południa będą głosować, czy chcą secesji i niepodległości. Potakujące uśmiechy nad stołem negocjacyjnym wykonują obie strony układu – z powodu obawy przed międzynarodową interwencją. Nie przeszkadza im to oskarżać się nawzajem i kopać po kostkach. Skala obłudy i znikomość nadziei na trwały pokój stały się dla mnie jasne w Dżubie, stolicy Południa, gdzie na lotnisku zostałem otoczony przez kilku mężczyzn w garniturach. Wrzucili mnie do ciężarówki pełnej żołnierzy i zawieźli do ogrodzonego ośrodka. Tam odebrali mi telefon i aparat, a podczas trwającego dobę przesłuchania odmawiali dostępu do wody i ubikacji. Nie chcieli też zadzwonić do amerykańskiego konsulatu. Jak się później okazało, byli agentami południowosudańskiego wywiadu. Aresztowanie zbiło mnie z tropu nie tylko dlatego, że nie zostałem o nic oskarżony, lecz ponieważ stało w jaskrawej sprzeczności z życzliwością okazywaną zazwyczaj Amerykanom przez mieszkańców południowego Sudanu. Tamtej nocy, kiedy mnie w końcu zwolniono, oficer wyjaśnił mi, że agenci sądzili, że jestem szpiegiem. – Od kilku tygodni podejrzewamy, że Chartum może posłużyć się Amerykaninem – powiedział. – Byłby idealny, jako że obywatelom USA pozwalamy poruszać się po naszym kraju bez przeszkód. Później dowiedziałem się, że oskarżył mnie kierowca, który próbował wymusić ode mnie pieniądze. Skoro jednak animozje są tak duże, dlaczego Północ nie pozwoliła, by Południe się oderwało? Cóż – na południu Sudanu znajduje się masa ropy, ale Północ, gdzie zlokalizowane są rafinerie, kontroluje podział płynących z niej zysków. Logocho rozczarował ojca, jeszcze kiedy był w łonie matki. Przyszedł bowiem na świat w niewłaściwym czasie. Parę lat wcześniej matka chłopca powiła bliźnięta, z których jedno zmarło, zanim urodził się Logocho. Tak więc, zgodnie z tradycją ludu Murle, zajął on miejsce zmarłego bliźniaka u boku brata, który był odeń silniejszy i szybszy. Który kochał krowy. Który wędrował z ojcem podczas pory suchej, zamiast zostawać we wsi z kobietami. Pewnego dnia, kiedy Logocho miał dziewięć lat, przywołał go ojciec i zagroził, że odbierze chłopcu należne mu od urodzenia dobro – krowy – i nie będzie miał za co kupić żony. „Jeśli jeszcze pożyję, prędko się nie ożenisz, bo nie lubisz krów”. Jedna z sióstr Logocho zmarła na malarię. Inna na czerwonkę. Choroba trawiła należące do rodziny stado. Fatum, o którym mówił wiejski mag – myśleli sąsiedzi. Potem umarł ojciec. Bez krów i bez męża matka Logocho wpadła w desperację. Jak teraz nakarmi dzieci? Wysłała więc chłopca do wuja, który mieszkał wiele kilometrów od wsi Logocho. Wuj dziwował się chłopcu, którego przyszło mu wychowywać. Kim jest ten bezużyteczny chłopak, który nie potrafi pędzić stada kóz, nie wspominając o bydle? Wuj wrzeszczał, groził i wściekał się, a Logocho ku- lił się ze strachu. Następnie wydarzyło się coś ważnego. Właśnie rozgorzała druga wojna domowa i SPLA zatrzymała wielką koparkę drążącą kanał dla wód Nilu. Któregoś dnia do obozowiska, w którym mieszkał Logocho, przyszedł głodny partyzant. Chłopiec dał mu kawałek mięsa. Żołnierze nachodzili ich już przedtem – Logocho pamiętał strach w głosie wuja, kiedy ten ofiarowywał wojsku byka. Teraz żołnierz, w podzięce za pomoc, położył na dłoni Logocho pięć kul. Chłopiec dał trzy z nich wujowi, ale dwie zatrzymał dla siebie, żeby później wystrzelić je w powietrze z pożyczonego karabinu. Moc żołnierza – tożsamości munduru, użyteczności broni – wyryła w umyśle chłopca głęboki ślad. Obmyślił plan i podzielił się nim z kilkoma kolegami. Kiedy wuj wysłał Logocho, wówczas 12-letniego, żeby pasł zwierzęta, chłopiec razem z pięcioma innymi oddalił się pod pretekstem, że w buszu leży padły bawół, z którego warto zdjąć skórę. Koledzy zniknęli w dziczy i uciekali bez jedzenia, dopóki nie spotkali czterech żołnierzy SPLA będących na polowaniu. Dwa tygodnie później znaleźli się w obozie w pobliżu Boma wśród rekrutów pragnących przystąpić do rebelii. Była tam też grupka dorosłych żołnierzy, także wygłodzonych i wyczekujących rozkazów. Przez miesiąc wszyscy żywili się dziczyzną. Potem przyszedł rozkaz SPLA: Udać się do Etiopii, na piechotę. Mniej więcej w tym samym czasie, w połowie lat 80., do Etiopii przyleciał Amerykanin Roger Winter, aby spotkać się z przywódcą SPLA Johnem Garangiem. Winter stał na czele U.S. Committee for Refugees – organizacji non-profit pomagającej uchodźcom. Koncentrował się na rozpadających się państwach Afryki, takich jak Rwanda, Etiopia i Sudan. Winter polubił Garanga, człowieka skomplikowanego, z doktoratem Uniwersytetu Stanu Iowa, na którym studiował ekonomię w czasie przerwy pomiędzy domowymi wojnami. Garang czytał Marksa i Biblię, a jego armia posługiwała się dziećmi-żołnierzami. Teraz chciał wiedzieć, czy Ameryka zechce pomóc jego narodowi. Rekruci z obozu spla, wśród nich Logocho, sformowali szereg i – osłaniani przez garstkę żołnierzy po bokach – odmaszerowali do Etiopii. Ciągle dołączali nowi kandydaci na rebeliantów i niebawem grupa liczyła ponad sto osób, a pochód rozciągnął się na ponad kilometr. Na samym początku marszu, gdy głód zaczął dawać się we znaki, kolumna zatrzymała się nad rzeką. Kilku żołnierzy z karabinami zajęło pozycje na brzegu. Jeden dmuchnął w gwizdek – nad powierzchnią wody ukazało się kilka zwierzęcych głów. W kierunku nastawionych uszu strzelcy posłali grad kul, zabijając cztery hipopotamy. Logocho patrzył, śmierć zwierząt prawie do niego nie docierała, burczenie żołądka zagłuszało wszystkie myśli. Część mięsa zjedli nad rzeką, resztę zasuszyli, po czym wznowili marsz w stronę granicy. Po kilku posiłkach z hipopotamiego mięsa żołądek Logocho doznał skurczów, jelita puściły. Przypomniał sobie siostrę, która umarła na czerwonkę. Choroba męczyła go godzinami, wyczerpując organizm, wyciągając z ciała wodę. W końcu położył się przy ścieżce, patrząc na mijające go sylwetki. Niektórzy przechodzący zatrzymywali się, lecz inni popędzali: Zostawcie go. Chłopak leżał, wysychając na słońcu, a jego umysł wypełniła jedna myśl: Umrę. Wtedy zobaczył go krewniak imieniem Jowang. – Pójdę po wodę – powiedział. Za jakiś czas zjawił się ktoś z wodą i Logocho wlał ją sobie do ust. Znów minęło trochę czasu – Logocho wstał i zaczął iść. Przy życiu trzymała go nadzieja, że w Etiopii czeka nań coś lepszego. Jedzenie. Woda. Odpoczynek. Pod koniec innego dnia jeden z żołnierzy ogłosił: „Przed nami wielki las, a w nim nie ma wody”. Aby dotrzeć do wody po drugiej stronie puszczy, trzeba iść nocą, kiedy spadnie temperatura. Weszli w las po zapadnięciu zmroku – mężczyźni kazali chłopcom trzymać się środka kolumny i pilnowali podskakujących głów. W czasie przejścia przez dżunglę głowa Logocho też nagle podskoczyła. Ciemności wydały głos. Nasłuchiwał i dźwięk się powtórzył – odgłos łamanych drzew, czegoś ciężkiego poruszającego się w mroku. Wtedy zatrąbił słoń, a chłopcy skamienieli na ścieżce. Zwierzęciu odpowiedziała kanonada z broni maszynowej. Reszta nocy była podobna – strach przed szarżami słoni, które odpędzał karabinowy ogień. Wyczerpani, wyłonili się z lasu o brzasku. Ich ciała oblepiał zaschnięty pot, więc gdy ujrzeli przed sobą rzekę, rzucili się w jej kierunku. Żołnierz uniósł rękę do góry w ostrzegawczym geście. Razem z innymi wypalił do wody z karabinu, płosząc stadko krokodyli. Chłopcy zbili się w grupkę i brnęli przez rzekę, a żołnierze cały czas strzelali dokoła nich. Wreszcie z ulgą wydostali się na przeciwległy brzeg. – Jeszcze jesteś za młody i musisz tu trochę pobyć – usłyszał Logocho w Etiopii po 12-dniowym marszu. Do obozu pod Gambela przybywali ludzie z całego południowego Sudanu. Był to obóz uchodźców, lecz SPLA używała go jako punktu zbornego dla rekrutów. Dokonywano tu selekcji – kryteriami były wiek, siła i wytrzymałość. Roger Winter, który później wizytował obozy na terenie Etiopii, wpatrywał się w twarze tych chłopców i pękało mu serce. Poruszali się na chudych nóżkach, niektórym spod zapadłych policzków wystawały zęby; inni mieli wybałuszone, niewidzące z powodu głodu i chorób oczy. Zastanawiał się, czy kiedykolwiek spotka któregoś z nich w wieku męskim. Żywność może być bronią i rząd sudański potrafił to wykorzystać. Niegdyś wieśniacy z południa słysząc warkot samolotów nad głową, gromadzili się na otwartej przestrzeni, jako że potem zawsze następowały zrzuty żywności. Rząd wpadł więc na szatański pomysł, by wysyłać nad terytoria rebeliantów samoloty zrzucające bomby. Morderczo skuteczne – na wygnanych z domu nieszczęśników czekała śmierć albo od bomb, albo z głodu. W marcu 2009 r. podobna bezwzględność rządu w prowincji Darfur doprowadziła do rozesłania przez Międzynarodowy Trybunał Karny w Hadze listu gończego za prezydentem Sudanu Omarem al-Bashirem, oskarżonym o zbrodnie przeciwko ludzkości. W lipcu 2010 r. oskarżono go też o ludobójstwo. Logocho miał nadzieję dołączyć do walczących żołnierzy, lecz podczas ćwiczeń nie był w stanie utrzymać AK-47 na tyle długo, by wycelować. Przez sześć miesięcy w obozie ćwiczebnym Bonga uczył się więc umiejętności taktycznych, od czołgania się po niezdradzanie tajemnic. Do obozu przybył osobiście John Garang – wygłosił porywające przemówienie do rekrutów, rozdał im mundury i podzielił na dwie grupy. Więksi chłopcy i mężczyźni mieli dołączyć do walczących, a Logocho i inne mniejsze dzieci miały pójść do szkoły w obozie dla uchodźców w Dima, trzymając mundury w pogotowiu. W wieku 15 lat Logocho był wreszcie dość silny, by utrzymać karabin. Razem z innymi żołnierzami wyruszył w trzytygodniowy marsz do twierdzy SPLA w Kapoeta w pobliżu granicy ugandyjsko-kenijskiej. W żołnierskiej karierze pokładał wielkie nadzieje, bo dobrze pamiętał, jak wielką miała władzę nad despotycznym wujem. Wkrótce po przybyciu Logocho na linię frontu nadszedł raport o strzelaninie przy pobliskiej studni. Logocho razem z innym chłopakiem poszedł zobaczyć, co się dzieje. Na miejscu znaleźli dwóch martwych kolegów zastrzelonych przez snajperów. Kiedy pomagał nieść ciało jednego z zabitych, zrozumiał: on i wojna to zupełnie coś innego. Przez następnych kilka lat Logocho walczył w partyzantce i strzelał z karabinu na rozkaz, ale nigdy nie przemógł się i nie wycelował do innej ludzkiej istoty. Kiedy na polu walki koledzy znajdowali rannych Arabów, zabijali ich bez emocji. On nie potrafił. Armia Północy dysponowała znacznie lepszym uzbrojeniem. Do bombardowania magazynów i ugrupowań żołnierzy Południa używała samolotów odrzutowych, więc SPLA prowadziła wojnę partyzancką w buszu. Gdy oddział Logocho wkraczał na nowy teren, każdy z żołnierzy kopał płytki rów wielkości człowieka. Na dobiegający z góry ryk odrzutowców wskakiwali do rowów w nadziei, że może znów się uda. Wielkie, wyprodukowane w Związku Radzieckim antonowy nadlatywały z charakterystycznym brzęczeniem. Świstały spadające bomby. Niejeden raz Logocho leżał twarzą do dołu, wciągając w nozdrza zapach świeżej ziemi, a wokół ginęli jego koledzy. Przyjaciel Logocho, chrześcijanin, pokazał mu Biblię. Jedna z opisanych w niej historii miała aktualny sens. Biada – mówił Izajasz o miejscu zwanym dziś Sudanem. – Biada krajowi w cieniu brzęczących skrzydeł, który leży za rzekami Etiopii. Bombowce krążyły jak szarańcza. Roger Winter zdawał sobie sprawę, że przekroczył granicę. Niektórzy pracownicy organizacji humanitarnych poszli jeszcze dalej – jeden z byłych irlandzkich księży włączył się do walki, szmuglując broń dla rebeliantów. Winter doradzał i inspirował przywódców południowego Sudanu. W 1994 r. pod baldachimem puszczy w pobliżu granicy z Ugandą odbył się pierwszy krajowy zjazd przywódców Ludowego Ruchu Wyzwolenia Sudanu (SPLM), politycznego skrzydła SPLA. Chartum wiedział o spotkaniu i wysłał samoloty, żeby je zbombardowały. W tamtych czasach przywódcy Południa unikali miast i dróg, stanowiących łatwe cele dla bombowców, i trzymali się dziczy. Ludzie tacy jak Garang lub Salva Kiir, jego zastępca, którzy dorastali w pasterskich obozach na wsi, w takim terenie czuli się bezpieczni. Z całego kraju ściągnęło na konwencję ponad 500 osób. Wokół miejsca zebrania żołnierze SPLA, brodząc w wysokiej trawie, „zaczesywali” wydeptane ścieżki, żeby załogi bombowców ich nie dostrzegły. Organizatorzy spotkania wycięli stopnie w zboczach naturalnego, chronionego przez roślinny kamuflaż amfiteatru, w którym zasiedli delegaci, żeby słuchać Wintera mówiącego o demokracji. Po odbytym na łonie natury zjeździe SPLM sformował własny rząd, na czele którego stanął Garang. W styczniu odwiedziłem Salvę Kiira, który został prezydentem południowego Sudanu, kiedy w 2005 r. Garang zginął w katastrofie helikoptera. Zdawał się czuć nieswojo w prezydenckim biurze, wśród ostentacyjnych symboli władzy typowych dla środka Afryki. Na głowie miał czarny kowbojski kapelusz, prezent od George’a W. Busha, i siedział w nienaturalnej pozie na eleganckiej kanapie, która wydawała się go uwierać. W przenośnym sensie uwierał go też sprawowany urząd. Mówił, że nigdy się nie spodziewał, że spadnie na niego prezydentura. Jego wizja Sudanu Południowego nakazywała mu przekazać stanowisko innej osobie. – Pokojowa zmiana władzy – mówił – jest podstawą porządnej demokracji. Ożywił się, kiedy spytałem go o dzieciństwo wśród krów, jak przy nich spał i ssał ich wymiona. – Cudowne – odpowiedział z uśmiechem. Czy wciąż trzyma krowy? – Mężczyzna nigdy nie wyzna, ile ma dzieci czy krów. Czasem wymienia cyfrę jeden. Ta jedynka może oznaczać dziesiątkę, setkę albo tysiąc. No więc, ile ma? – Jeden – wybuchnął śmiechem. Gdy wojna domowa w południowym Sudanie znajdowała się we wczesnej fazie, jedynymi Amerykanami, którzy ją z uwagą obserwowali, byli niektórzy członkowie chrześcijańskich kościołów. Konflikt postrzegali jako wojnę religijną między islamskimi agresorami i niebędącymi muzułmanami ofiarami. Wydarzenia z 11 września wzmocniły ten pogląd. Przywódcy kościołów i wierni wywierali nacisk na amerykański rząd, żeby coś zaczął w Sudanie robić. Winter wiedział, że wojna domowa w Sudanie nie jest po prostu starciem między islamem a chrześcijaństwem – południe kraju to w dużej mierze zlepek plemion animistów. Zdawał sobie sprawę, że przynależność etniczna znaczy tu więcej niż religia. Znał przyczyny ekonomiczne, wiedział, że Północ z premedytacją hamowała rozwój Południa. Zabiegał o zainteresowanie dziennikarzy i parlamentarzystów – chciał, żeby większa liczba Amerykanów, zwłaszcza tych ze stolicy, zainteresowała się Sudanem. Na ziemi, która tradycyjnie stanowiła miejsce walk pomiędzy Arabami i czarnymi Afrykanami o pastwiska, teraz walczono o ropę – nawet trzy miliardy baryłek, większość przy spornej granicy między Północą a Południem, gdzie od wieków ścierały się różne plemiona i klany. Konflikt był skomplikowany, lecz Winter zawsze wierzył, że zmienić świat na lepsze może moc wiary. W 2002 r. widział to na własne oczy. W wiosce Itti nieopodal granicy z Etiopią natrafił na prezbiteriański kościół, w którym pod dachem z trawy co niedziela gromadził się ponadtrzystuosobowy tłum. Ludzie modlili się i grali na bębnach. Którejś niedzieli młody pastor o imieniu Szymon, którego Winter już zdążył poznać, wystąpił przed front zgromadzenia i mówił – cytując apostoła Pawła – o „Bożym pokoju, który przekracza wszelkie zrozumienie”. Pokoju nawet z Arabami. Winter pomyślał: To uosobiona mądrość. Po nabożeństwie podszedł do grupki starszych zboru i spytał, co mógłby uczynić, by wspomóc ich Kościół. Zaczęli się naradzać. Mogli prosić o wszystko. Nowy budynek. Instrumenty muzyczne. Żywność. Lekarstwa. Gotówkę. – Szymon jest łebskim człowiekiem – powiedzieli – ale nie otrzymał porządnego wykształcenia, które powinien mieć pastor. Czy mógłbyś mu pomóc? Winter był zszokowany. Ci ludzie nie mają prawie nic do jedzenia, a wybierają szkołę dla pastora! Przez następnych kilka lat z własnej kieszeni opłacał edukację Szymona w szkole teologicznej w Kampali w Ugandzie, zawierzając słowu młodego człowieka, że powróci do szarej rzeczywistości malutkiej Itti. I Winter znów zdwoił swe wysiłki na rzecz pokoju. Olśnienie przyszło w koszarach spla którejś nocy w 1991 r. Czytając pożyczoną od przyjaciela Biblię, Logocho znalazł swój cel. Postanowił, że zostanie pastorem. Niedługo potem protestancki duchowny, chrzcząc chłopca, zapytał, czy ten chciałby przybrać nowe imię, otrzymać nową tożsamość. – Tak – odrzekł Logocho. – Szymon. Oddał karabin. Opuścił SPLA i poszedł do szkoły dla uchodźców w Kenii. Później kształcił się w szkole biblijnej, by wreszcie trafić do zagubionego w buszu kościoła w Itti, do którego pewnej niedzieli wszedł łysiejący Amerykanin o imieniu Roger i usiadł na ziemi w tłumie wiernych. W 2005 r. lata dyplomatycznych wysiłków Wintera uwieńczył traktat pokojowy podpisany przez Północ i Południe. Historia Sudanu, pełna chaosu i rzezi, nie daje gwarancji, że porozumienie przetrwa zaplanowane na rok 2011 referendum w sprawie niepodległości. Niemniej jednak Winter – wespół ze współpracownikami z USA i mediatorami z Kenii, Wielkiej Brytanii, Norwegii i innych krajów – wynegocjował coś, co przedtem wydawało się w Sudanie niemożliwe: pokój. Pokój, który trwa od pięciu lat. Szymon nie posiada krów, nie cieszy się więc wysokim statusem społecznym. Niedawno przechadzałem się z nim po Itti. W okularach i butach na gładkiej podeszwie ze wzmocnionymi noskami, wyglądał jak z innego świata. Przez ostatnie trzy lata zarabiał na utrzymanie, pracując dla Towarzystwa Ochrony Dzikich Zwierząt. To zajęcie odległe od pasania bydła i polowań wypełniających życie jego rodaków. Lecz ludzie pozdrawiali go machaniem ręki i zapewniali, że przyjdą w niedzielę rano. – Wielki człowiek! – wołali. Mógł zostać w Ugandzie lub pojechać do Kenii. Tak jak „straceni chłopcy” z dokumentalnego filmu o Sudanie mógł wyemigrować do Ameryki i mieć lepsze życie. Nie pojedzie do Stanów Zjednoczonych? Uśmiechnął się i – swoim zwyczajem – delikatnie cmoknął, wycofując język z wyrwy po zębach. – Nie – oświadczył. – Moje miejsce jest tutaj.