Dla niektórych to czeskie miasto jest piękniejsze od Pragi – przyciąga fantastyczną kuchnią i wyjątkową architekturą
Karlowe Wary, Mariańskie Łaźnie i Franciszkowe Łaźnie tworzą razem jeden z najciekawszych regionów uzdrowiskowych w Europie. Zobacz, co warto w nich zobaczyć i czego spróbować.
Spis treści: Gorące źródła, cesarz i legenda. Dlaczego warto zacząć od Karlowych Warów? Kolumnady i źródła w Karlowych Warach – gdzie zacząć spacer? Nie tylko źródła. Co jeszcze warto zobaczyć w Karlowych Warach? Zamki i tajemnice między uzdrowiskami. Loket i relikwiarz, który zniknął na dekady Mariańskie Łaźnie – cisza, arystokracja i śpiewająca fontanna w tle Franciszkowe Łaźnie – uzdrowisko, które naprawdę leczy i wycisza Jak zaplanować wyjazd do czeskich uzdrowisk? Transport, noclegi i najlepszy czas na podróż Choć uzdrowiska w zachodnich Czechach kojarzą się głównie z kuracjuszami popijającymi wodę z porcelanowych kubków, kryją w sobie znacznie więcej niż tylko źródła termalne. Karlowe Wary, Mariańskie Łaźnie i Franciszkowe Łaźnie to miejsca o bogatej historii, wyjątkowej architekturze i unikatowym rytmie życia. Od gejzerów i kolumnad, przez średniowieczne zamki, aż po ziołowe likiery i zupy z jajkiem – ten region łączy tradycję z lokalnym kolorytem w sposób, który trudno znaleźć gdziekolwiek indziej. Gorące źródła, cesarz i legenda. Dlaczego warto zacząć od Karlowych Warów? Do Karlowych Warów wjeżdżam wczesnym rankiem, kiedy na dolinę Tepli wciąż jeszcze pada cień, a źródlana para unosząca się nad kolumnadami wygląda jak naturalne przedłużenie rzeki. Trudno znaleźć w Europie miasto, w którym gorąca woda byłaby tak dosłownie wpisana w urbanistykę. Tutaj wszystko zaczyna się od źródeł – jest ich kilkanaście, różnią się temperaturą i składem mineralnym, a każde ma własną historię, nazwę i wiernych bywalców. Najstarsza z lokalnych legend mówi o Karolu IV (ten od Mostu Karola w Pradze), który podczas polowania miał odkryć gorące źródło bijące spod ziemi. Fakt, że cesarz rzymski i król Czech rzeczywiście bywał w tej okolicy, jest dobrze udokumentowany. To on nadał osadzie rangę miasta królewskiego w XIV wieku, a także nazwę – Karlovy Vary, czyli „wrzące źródła Karola”, która przetrwała do dziś. Od tamtej pory woda stała się walutą, kapitałem i znakiem rozpoznawczym miasta. Kolumnady i źródła w Karlowych Warach – gdzie zacząć spacer? Spacer zaczynam od Mlýnskiej Kolumnady, neorenesansowej konstrukcji z końca XIX wieku, zaprojektowanej przez Josefa Zítka, tego samego architekta, który współtworzył praski Teatr Narodowy. Głównych kolumnad, czyli zadaszonych galerii o funkcji spacerowej, jest w Karlowych Warach pięć. A pod Mlýnską – jedną z najbardziej okazałych w mieście – bije pięć źródeł, w tym jeden z najgorętszych – Mlýnský pramen. Kuracjusze przechadzają się z porcelanowymi kubkami na długich dzióbkach, popijając wodę małymi łykami, zgodnie z zaleceniami lekarzy. Ten rytuał, powtarzany od pokoleń, jest równie ważny jak sama woda. Próbuję i ja. Woda ze źródła smakuje wyraźnie mineralnie i słonawo, z lekką goryczką i delikatnie metalicznym posmakiem. Kilka kroków dalej znajduje się Vřídelní Kolumnada, najbardziej surowa w formie, betonowa, powojenna. Poproście pierwszego napotkanego Czecha o pomoc w nauczeniu wymowy tego źródła – bo to nie jest taka prosta sprawa. To serce Karlowych Warów. Tutaj bije Vřídlo – gejzer o temperaturze ponad 70 stopni, który potrafi wystrzelić na kilkanaście metrów. Woda z tego źródła jest tak silnie zmineralizowana, że od wieków wykorzystuje się ją do produkcji soli zdrojowej, eksportowanej niegdyś do całej monarchii habsburskiej. Nie tylko źródła. Co jeszcze warto zobaczyć w Karlowych Warach? Karlowe Wary to jednak nie tylko uzdrowisko, ale też miasto przemysłu i rzemiosła. W dzielnicy Dvory, w dawnej manufakturze, działa dziś założona w 1857 roku huta szkła Moser. Zwiedzając hale produkcyjne, obserwuję proces powstawania kryształowych kielichów i waz, które trafiały na stoły europejskich dworów. Charakterystyczne dla Mosera jest szkło bezołowiowe, ręcznie szlifowane, o intensywnych barwach. To jeden z tych przykładów, kiedy lokalny surowiec i tradycja stworzyły markę rozpoznawalną daleko poza regionem. Warto wybrać się na wycieczkę z przewodnikiem po hucie, aby na własne oczy zobaczyć proces powstawania wielokolorowych naczyń. Kilka minut kolejką linową od centrum wznosi się wzgórze Diana. Z wieży widokowej rozciąga się panorama miasta – wąskiej doliny wciśniętej między zalesione stoki. Ten krajobraz tłumaczy, dlaczego Karlowe Wary nigdy nie stały się metropolią. Brak miejsca wymusił elegancję i porządek, a architektura z przełomu XIX i XX wieku do dziś dominuje nad nowszą zabudową. Na górze warto zatrzymać się na czeski obiad. Ja decyduję się na talerz pełen kulajdy. Ta kremowa zupa z ziemniakami, koperkiem i grzybami, podawana z jajkiem w koszulce, to klasyk tutejszej kuchni domowej. Rozgrzewająca i sycąca, daje mi pretekst, by w drodze powrotnej zrezygnować z kolejki linowej i zejść ze wzgórza Diana na piechotę. Zamki i tajemnice między uzdrowiskami. Loket i relikwiarz, który zniknął na dekady Opuszczając Karlowe Wary, zatrzymuję się w miasteczku Loket. Położony na skalnym cyplu, niemal w całości otoczonym zakolem rzeki Ohře, wygląda jak średniowieczna makieta. Nad czerwonymi dachami góruje masywny zamek, który przez wieki pełnił funkcję twierdzy granicznej, więzienia i rezydencji. To dobre miejsce, by zrozumieć, że region uzdrowiskowy nie istniał w próżni – jego bezpieczeństwo i rozwój były ściśle związane z polityką i militariami Czech. Dzięki uporowi mojej przewodniczki udaje mi się również zobaczyć słynny meteoryt z Loket. To jeden z najstarszych udokumentowanych meteorytów w Europie Środkowej. Według kronik spadł w tej okolicy w XV wieku. Przez długi czas uważano go za „kamień piekielny” lub obiekt o nadprzyrodzonych właściwościach, dlatego przechowywano go właśnie na zamku – najpierw jako osobliwość, później jako obiekt badań. Jeszcze dalej, w Bečovie nad Teplą, znajduje się zamek znany z jednego z najcenniejszych skarbów w Europie Środkowej – Relikwiarza św. Maura. Ten romański zabytek z XIII wieku, porównywany rangą do czeskich klejnotów koronnych, przez dekady był ukryty pod podłogą kaplicy. Odnaleziony dopiero w latach 80. XX wieku, po skomplikowanej akcji poszukiwawczej, dziś jest udostępniany zwiedzającym w ściśle kontrolowanych warunkach. Sama historia relikwiarza – jego wędrówki z Francji do Czech, zmiany właścicieli i dramatyczne ukrycie po II wojnie światowej – mogłaby posłużyć za scenariusz filmu. Mariańskie Łaźnie – cisza, arystokracja i śpiewająca fontanna w tle Jedno jest pewne – Mariańskie Łaźnie są inne. Jeśli Karlowe Wary sprawiają wrażenie miasta, które nieustannie pracuje – woda krąży, kolejki kursują, turyści przemieszczają się między kolumnadami – tutaj dominuje cisza i przestrzeń. Uzdrowisko powstało później, na początku XIX wieku, i od początku planowano je z rozmachem. Szerokie aleje, rozległe parki i monumentalne pensjonaty miały odpowiadać gustom arystokracji. Głównym punktem jest Kolumnada Maksymiliana, żeliwna konstrukcja z końca XIX wieku, przy której biją m.in. Křížový pramen i Ferdinandův pramen. W przeciwieństwie do Karlowych Warów, wody w Mariańskich Łaźniach są zimne, bogate w dwutlenek węgla i sole żelaza. To właśnie one zadecydowały o specjalizacji uzdrowiska – leczeniu chorób metabolicznych i układu krążenia. Spacer po Parku Zdrojowym prowadzi do Śpiewającej Fontanny. Jej mechanizm, zsynchronizowany z muzyką klasyczną, przyciąga turystów, ale mnie bardziej interesuje kontekst historyczny. To tutaj bywali Goethe, Chopin i Wagner. Goethe, który spędził w Mariańskich Łaźniach kilka sezonów, miał powiedzieć, że to jedyne miejsce, gdzie naprawdę odpoczywał. Dziś jego obecność przypominają tablice pamiątkowe i nazwy hoteli, ale duch epoki jest wciąż wyczuwalny w architekturze. Kilka kilometrów od centrum rozciąga się Národní přírodní rezervace Kladské rašeliny. Drewniane kładki prowadzą przez torfowiska, a krajobraz zmienia się diametralnie – zamiast parkowej zieleni pojawia się surowa, północna przyroda. To jeden z tych momentów, kiedy łatwo zrozumieć, dlaczego kuracjusze od zawsze łączyli leczenie z długimi spacerami. Tutejsze powietrze, chłodne i wilgotne, ma zupełnie inny charakter niż w dolinach. Franciszkowe Łaźnie – uzdrowisko, które naprawdę leczy i wycisza Franciszkowe Łaźnie są najmniejsze z trzech uzdrowisk, ale to właśnie ich skala robi największe wrażenie. Założone w 1793 roku, niemal od początku były podporządkowane jednej funkcji – leczeniu. Niska, klasycystyczna zabudowa, pastelowe fasady i symetryczny układ ulic tworzą miasto, które bardziej przypomina sanatoryjny ogród niż kurort. Tutejsze źródła są bogate w żelazo i dwutlenek węgla. Najsłynniejszy jest Františkův pramen, od którego miasto wzięło nazwę. Charakterystycznym symbolem uzdrowiska stała się rzeźba chłopca z rybą – Františka – której dotknięcie ma przynosić szczęście i, według lokalnych wierzeń, sprzyjać płodności. Ten element ludowej tradycji ciekawie kontrastuje z naukowym podejściem do balneologii, które od XIX wieku rozwijano właśnie tutaj. We Franciszkowych Łaźniach tempo życia wyraźnie zwalnia. Wieczorami parki pustoszeją, a goście wracają do hoteli na zabiegi i kolacje. To miejsce, które najlepiej oddaje pierwotny sens uzdrowiska – nie jako atrakcji turystycznej, ale przestrzeni regeneracji. Jak zaplanować wyjazd do czeskich uzdrowisk? Transport, noclegi i najlepszy czas na podróż Planując wyjazd do Karlowych Warów, Mariańskich Łaźni i Franciszkowych Łaźni, warto zapoznać się z możliwościami dojazdu i noclegu oraz wybrać najlepszy moment na podróż. Najwygodniejszym sposobem poruszania się między tymi trzema uzdrowiskami jest samochód lub pociąg regionalny – połączenia są częste, a odległości między miejscowościami niewielkie. Karlowe Wary mają również bezpośrednie połączenia kolejowe z Pragą, a przejazd zajmuje około 3–3,5 godziny. Pociągi i autobusy kursujące między uzdrowiskami zazwyczaj pokonują trasę w czasie od 45 do 90 minut. Najlepszy czas na odwiedzenie zachodnich Czech to wiosna i wczesna jesień. Wtedy pogoda sprzyja spacerom, a uzdrowiska są spokojniejsze. Latem zdarza się większy ruch turystyczny, szczególnie w weekendy oraz w trakcie lokalnych festiwali. Warto też zapytać o zniżki dla polskich turystów, które niekiedy oferowane są przez miejscowe obiekty noclegowe. Podczas pobytu w Karlowych Warach warto rozważyć nocleg w jednym z dwóch renomowanych hoteli: Grandhotel Pupp to historyczny obiekt z XVIII wieku, związany z europejską elitą i festiwalem filmowym – to właśnie tutaj kręcono sceny do „Casino Royale”. Z kolei Hotel Imperial, położony na wzgórzu z widokiem na miasto, oferuje eleganckie wnętrza i własne zaplecze uzdrowiskowe. W Mariańskich Łaźniach dobrą opcją dla gości nastawionych na pełen program leczniczy będą nowoczesne sanatoria Ensana Health Spa Hotels. Dla tych, którzy preferują krótszy wypoczynek w stylowym otoczeniu, Hotel Falkensteiner – łączący secesyjną architekturę z nowoczesnym spa – będzie odpowiednim wyborem. Jeśli natomiast planujesz zatrzymać się we Franciszkowych Łaźniach, spodziewaj się mniejszych, kameralnych obiektów. W miasteczku dominują sanatoria i hotele lecznicze, często wyspecjalizowane w określonych terapiach, oferujące spokojne warunki do regeneracji. Źródło: National Geographic Traveler, VisitCzechia.com Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po świecie podróżuje w poszukiwaniu smaków lokalnych kuchni. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Jak zmienić wodę w wino? Nie trzeba mieć boskich mocy – odkryli to już starożytni
To zdumiewające, jak zdeterminowani i innowacyjni potrafili być nasi przodkowie. Naukowcy udowodnili, że jednym z ich „wynalazków” było wino z rodzynek, do którego produkcji w kreatywny sposób wykorzystywali specyficzne drożdże… nie mając nawet pojęcia o ich istnieniu. A teraz my możemy się od nich uczyć. Oczywiście wyłącznie z ciekawości i w imię nauki.
Naukowcy z Kioto dokonali zaskakującego odkrycia: wystarczy zalać wodą naturalnie suszone na słońcu – to ważne – rodzynki, by powstało wino. Badania ujawniły zapomniany, starożytny sposób fermentacji. Fermentacja rodzynek zapomnianym sposobem na wino Zespół badaczy z Uniwersytetu w Kioto pod kierownictwem Wataru Hashimoto odkrył niezwykłe zjawisko: po zalaniu suszonych na słońcu rodzynek rozpoczyna się spontaniczna fermentacja prowadząca do powstania wina. Naukowcy podkreślają, że proces ten zachodzi bez udziału sztucznie dodanych drożdży, a za fermentację odpowiedzialne są naturalnie występujące na powierzchni rodzynek drożdże Saccharomyces cerevisiae. To właśnie one naprowadziły badaczy na odpowiedni trop. Chociaż współczesne winnice często wykorzystują hodowlane szczepy S. cerevisiae, to te same z siebie bardzo rzadko kolonizują skórki winogron. Inaczej sprawa się ma po naturalnym wysuszeniu owoców na słońcu, co z jakiegoś powodu „przyciąga” organizmy konieczne do produkcji alkoholu. To podważa zasadność wykorzystywania świeżych winogron do fermentacji alkoholowej w starożytności. Dlaczego tylko rodzynki suszone na słońcu produkują alkohol? W toku eksperymentu przeprowadzonego w Kioto badacze porównali efekty fermentacji w zależności od sposobu suszenia winogron. Rodzynki przygotowywano z winogron suszonych przez 28 dni na trzy sposoby: w inkubatorze, na słońcu oraz metodą mieszaną (częściowo w inkubatorze i częściowo na słońcu). Następnie każdą z trzech wersji rodzynek zanurzono w jałowej wodzie w stosunku 25% wagi i przechowywano przez 14 dni w temperaturze pokojowej. Rezultaty? Tylko próbki rodzynek suszonych na słońcu w pełni sfermentowały i zawierały znacznie wyższe stężenia etanolu niż pozostałe. Dodatkowo wszystkie trzy próbki z suszenia słonecznego doprowadziły do produkcji wina. Dla porównania, jedynie jedna próbka z suszenia inkubatorowego i dwie z metody mieszanej uległy częściowej fermentacji. Jak sprawdza się zdolność rodzynek do tworzenia wina? Analiza obejmowała obserwację zmian zawartości wody, populacji drożdży i bakterii oraz pomiary stężenia etanolu. Badania wykazały spadek różnorodności gatunkowej mikroorganizmów, lecz wzrost liczebności drożdży odpowiedzialnych za fermentację alkoholu. To dowodzi, że suszenie na słońcu sprzyja kolonizacji powierzchni rodzynek przez Saccharomyces cerevisiae. Mechanizm migracji tych drożdży z otoczenia na skórki rodzynek pozostaje jednak nieznany. Starożytne metody produkcji alkoholu Badacze z Kioto rzucili nowe światło na starożytne metody produkcji alkoholu. Sugerują oni, że dawne procesy fermentacji bazowały na rodzynkach, a nie na winogronach. Oznacza to, że pradawni ludzie potrafili wytwarzać wino z samej wody i suszonych owoców, nie rozumiejąc jeszcze mikrobiologicznego tła tego procesu. Ich eksperyment ten wskazuje również, że znana z tradycji historia przemiany wody w wino może mieć całkiem racjonalne wytłumaczenie. Co więcej, naturalna fermentacja rodzynek może być alternatywną metodą produkcji alkoholu w warunkach bez dostępu do nowoczesnej technologii. Wataru Hashimoto zaznacza, że proces ten działa wyłącznie z naturalnie suszonymi na słońcu rodzynkami, bez dodatków. Większość dostępnych w sklepach rodzynek jest pokryta warstwą oleju, która uniemożliwia fermentację. Źródło: Scientific Reports Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Licząca 400 milionów lat ziemska roślina potrafi wytwarzać „kosmiczną” wodę
Equisetum laevigatum to wyrastająca współcześnie do nawet półtora metra wysokości roślina z rodziny skrzypów. Analizujący ją amerykańscy badacze zauważyli, że jest ona naturalnym destylatorem, generującym wzorce izotopowe uznawane dotąd za niemożliwe do uzyskania na Ziemi w sposób naturalny. Przefiltrowana przez skrzyp woda najbardziej przypomina... tę pochodzącą z meteorytów.
– To metrowej wysokości cylinder z milionem równomiernie rozmieszczonych otworów, prawdziwy cud inżynieryjny. Nie dałoby się stworzyć czegoś takiego w laboratorium – mówi o Equisetum laevigatum, czyli skrzypie gładkim prof. Zachary Sharp z Wydziału Nauk o Ziemi i Planetach Uniwersytetu Nowego Meksyku w USA. Prof. Sharp jest głównym autorem badania opublikowanego niedawno na łamach „Proceedings of the National Academy of Sciences”, jednego z najbardziej prestiżowych i najczęściej cytowanych czasopism naukowych na świecie. W artykule „Extreme triple oxygen isotope fractionation in Equisetum” grupa badaczy pod jego przewodnictwem opisuje skrzypy – rośliny o pustych łodygach, istniejące na Ziemi od ponad 400 mln lat. Badacze odkryli, że woda przemieszczająca się przez te rośliny ulega naturalnej filtracji tak intensywnej, iż jej sygnatury izotopowe zaczynają przypominać te obserwowane w meteorytach i innych pozaziemskich materiałach. Naturalny destylator z Rio Grande Izotopy tlenu pełnią funkcję „znaczników” pozwalających ustalić źródła wody, procesy transpiracji oraz właściwości wilgoci atmosferycznej. Cięższe izotopy są rzadkie, co utrudnia przewidywanie zmian ich proporcji w rzeczywistych warunkach środowiskowych. Chcąc zbadać ten proces, zespół Sharpa zebrał skrzypy gładkie rosnące wzdłuż Rio Grande w Nowym Meksyku. Śledzono zmiany wartości izotopowych od dolnych części łodyg do ich szczytów. Najwyższe próbki wykazały ekstremalne wartości, które wcześniej wydawały się wykraczać poza jakikolwiek znany ziemski zakres. Autorzy badania wyjaśniają, że skrzypy działają jak naturalne wieże destylacyjne, wytwarzając niezwykle nietypowe sygnatury izotopowe tlenu – bardziej ekstremalne niż jakiekolwiek dotąd zarejestrowane na Ziemi, czasem przypominające wodę z meteorytów. – Gdybym znalazł próbkę takiej wody poza skrzypem, powiedziałbym, że pochodzi z meteorytu – stwierdził Sharp. 400 milionów lat zmian ziemskiego klimatu Ale odkrycie nie jest tylko ciekawostką. Przede wszystkim wspomniane sygnatury izotopowe zachowane w skamieniałościach oferują nową metodę badania dawnych warunków klimatycznych. Co oznacza, że ta niezwykła roślina może dostarczyć nowego spojrzenia na klimat Ziemi sprzed milionów lat! Aby tego dokonać, naukowcy z Uniwersytetu Nowego Meksyku opracowali nowy sposób odczytywania danych dotyczących klimatu w przeszłości, wykorzystując zarówno współczesne rośliny, jak i skamieniałe fitolity zachowujące takie sygnatury przez miliony lat. Fitolity to mikroskopijne, krzemionkowe formy, które powstają w komórkach roślin. Po obumarciu samych roślin zachowują ich kształt i są wykorzystywane w nauce do identyfikacji roślin z przeszłości. Skamieniałe skrzypy, z których niektóre dorastały nawet do 30 metrów wysokości, zawierają właśnie wspomniane fitolity, które mogły zachowywać sygnatury izotopowe przez miliony lat. Według Sharpa działają one jak „paleo-higrometr”, czyli narzędzie do pomiaru dawnej wilgotności. – Możemy teraz zacząć odtwarzać wilgotność i warunki klimatyczne sprzed epoki dinozaurów – powiedział prof. Sharp w trakcie konferencji geochemicznej Goldschmidt, która niedawno odbyła się w Pradze. Jak się okazuje skrzypy, jedne z najstarszych żyjących roślin na Ziemi, są nieoczekiwanymi, lecz wyjątkowo skutecznymi strażnikami historii klimatu planety. Źródło: Science Daily Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Aplikacja Ratunek – trzy kliknięcia, które mogą uratować życie nad wodą
Plażowanie, rejsy po jeziorach, spływy kajakowe rzekami – wakacje nad wodą kuszą spokojem i perspektywą obcowania z naturą, ale mogą być też zdradliwe. A kiedy sekundy decydują o życiu, liczy się szybka reakcja. Taką właśnie gwarantuje aplikacja Ratunek, stworzona przez służby ratunkowe i markę Plus.
Promienie słońca tańczą na tafli jeziora, dzieci chlapią się w płytkiej wodzie, a odgłos pluskania miesza się z szumem trzcin. To sceneria, którą zna każdy, kto choć raz spędził wakacje nad wodą. Z jednej strony błogi relaks, z drugiej – potrzeba zachowania czujności. Bo wystarczy chwila nieuwagi, by beztroska zamieniła się w dramat. View oEmbed on the source website Statystyki nie pozostawiają złudzeń – co piąty Polak doświadczył sytuacji, w której konieczna była pomoc ratowników nad wodą, a aż 35% było świadkami takich zdarzeń. Choć nie sposób przewidzieć wszystkiego, technologia może dziś uratować życie. W takich momentach niezastąpionym wsparciem okazuje się aplikacja Ratunek – praktyczne narzędzie, które szybko i precyzyjnie pozwala wezwać pomoc nad wodą. Gdy woda staje się zagrożeniem Wakacyjny wypoczynek najczęściej kojarzy się z wodą. Z badań przeprowadzonych przez Plusa wynika, że aż 82% Polaków wybiera na urlop właśnie plaże, jeziora i inne zbiorniki wodne. Nie dziwi więc, że to właśnie tam najczęściej dochodzi do wypadków. Pływanie w rzekach o nieprzewidywalnym nurcie, kąpiele w nieoznaczonych miejscach czy przecenienie własnych możliwości mogą skończyć się dramatycznie. W takich chwilach naprawdę liczy się każda sekunda. Problem w tym, że wielu wypoczywających nie zna lokalizacji, nie potrafi dokładnie określić miejsca pobytu albo sięga po telefon dopiero wtedy, gdy sytuacja jest już krytyczna. Wówczas ratownicy Wodnego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego mają bardzo ograniczone możliwości szybkiej reakcji. Aplikacja Ratunek – trzy kliknięcia, które mogą ocalić życie Aplikacja Ratunek powstała z myślą o sytuacjach kryzysowych, w których tradycyjne sposoby kontaktu zawodzą. Została stworzona przez Plusa we współpracy ze służbami ratowniczymi, w tym WOPR. Jej głównym zadaniem jest umożliwienie wezwania pomocy w maksymalnie uproszczony sposób – wystarczą trzy kliknięcia, by ratownicy otrzymali sygnał SOS. Największą zaletą aplikacji jest przesyłanie precyzyjnej lokalizacji osoby potrzebującej pomocy. System jest w stanie określić pozycję z dokładnością do trzech metrów. To ogromne ułatwienie dla zespołów ratowniczych, które dzięki temu mogą skrócić czas dotarcia nawet o kilkanaście minut – a to w akcji ratunkowej może być decydujące. Co ważne, aplikacja udostępnia także informacje o stanie baterii telefonu oraz – jeśli użytkownik uzupełnił takie dane – o stanie zdrowia. Dzięki temu dyspozytor WOPR może podjąć szybkie decyzje co do przebiegu interwencji, zanim jeszcze ratownicy dotrą na miejsce. Nowoczesne wsparcie dla ratowników Za aplikacją Ratunek stoi wieloletnie partnerstwo i sprawdzony system. To część większego projektu „Plus x Ratownictwo”, który od ponad 20 lat wspiera działania służb ratowniczych w Polsce – w górach i nad wodą. Dzięki tej współpracy powstał m.in. Zintegrowany System Ratownictwa, który obejmuje całe terytorium kraju. Kluczowe znaczenie mają tu również dwa numery alarmowe: 601 100 100 dla sytuacji nad wodą oraz 601 100 300 w przypadku zagrożeń w górach. Pierwszy z nich jest obsługiwany przez ratowników WOPR i MOPR i działa 24 godziny na dobę przez cały rok. System został zaprojektowany tak, aby każde zgłoszenie trafiało bezpośrednio do najbliższego Centrum Koordynacji, co skraca czas reakcji i zwiększa skuteczność działań ratowniczych. Aplikacja Ratunek jest naturalnym rozwinięciem tego systemu, pozwalając na jeszcze szybsze i bardziej precyzyjne działanie. Technologia dostępna dla każdego Choć aplikacja powstała przy wsparciu Plusa, może z niej korzystać każdy – niezależnie od operatora. Ratunek jest dostępny na urządzenia z systemem Android i iOS. Wystarczy ją zainstalować, wypełnić podstawowe dane, a następnie mieć ją zawsze pod ręką podczas wypoczynku. Dzięki partnerstwu technologicznemu z Plusem, służby ratownicze otrzymują nie tylko narzędzia komunikacyjne, ale również sprzęt oraz wsparcie infrastrukturalne. To inwestycja, która realnie przekłada się na bezpieczeństwo milionów Polaków wypoczywających każdego roku nad wodą. Aplikacja Ratunek, czyli odpowiedzialny wypoczynek Aplikacja Ratunek to nie tylko technologia – to także symbol świadomego i bezpiecznego spędzania wolnego czasu. W czasach, gdy niemal każdy ma przy sobie smartfon, możliwość wezwania pomocy w tak prosty sposób staje się nie tylko wygodą, ale wręcz obowiązkiem. Badania pokazują, że jednym z najważniejszych czynników poprawiających poczucie bezpieczeństwa jest znajomość numerów alarmowych. Dzięki aplikacji Ratunek ten kontakt jest jeszcze łatwiejszy. Wystarczą trzy kliknięcia – pierwsze, by nawiązać połączenie z ratownikami WOPR, kolejne dwa, by przesłać lokalizację i dane. To proste w obsłudze rozwiązanie, które może uratować życie w najbardziej krytycznych momentach. I właśnie dlatego warto mieć je zawsze zainstalowane w telefonie, szczególnie latem, kiedy wypoczynek nad wodą kusi słońcem, ale nie powinien zwalniać z rozwagi i zdrowego rozsądku. Materiały promocyjne marki Plus
Ocean na północnej półkuli Marsa? Na to wskazują dowody geologiczne
Od jakiegoś czasu naukowcy są zgodni, że po Marsie płynęła woda. Wiemy, że Czerwoną Planetę przecinały liczne rzeki, ale czy znajdował się na niej także… ocean? Nowe badania wskazują, że północna półkula Marsa pokryta była przez olbrzymi zbiornik wodny. Czy to wstęp do odnalezienia form życia?
Nowe badania przeprowadzone na Uniwersytecie Arkansas przyniosły mocne dowody na istnienie oceanu na północnej półkuli Marsa. Obecność dużego zbiornika wody znacznie zwiększa prawdopodobieństwo odnalezienia życia na Czerwonej Planecie. Czy na Marsie jest woda? Chociaż Mars wydaje się całkowicie wyschnięty, to odnaleziono na nim wodę – jest po prostu dobrze ukryta i zwykle pozostaje pod postacią lodu ukrytego albo głęboko pod powierzchnią planety, albo w pozostałych po wulkanach kalderach wysoko nad ziemią. Badacze odkrywają jednak coraz więcej dowodów na to, że kiedyś woda płynęła po powierzchni planety. Analiza geologiczna wskazuje na rozliczne koryta rzek, a naukowcy porównują ich koryta ze skałami rzecznymi pozostałymi po ciekach, które płynęły po Ziemi miliony lat temu. – Nie znamy żadnych form życia na Ziemi ani nigdzie indziej we Wszechświecie, które nie wymagałyby ciekłej wody. Im więcej ciekłej wody mamy na Marsie, tym bardziej prawdopodobne jest istnienie życia – opowiada Cory Hughes, doktorant nauk o ziemi i główny autor badania. Ślady po dawnych oceanach Nieregulowane rzeki to same w sobie niemalże formy życia. Na Ziemi ewoluują, zmieniają swój bieg, nanoszą osady i przenoszą się w nowe miejsca. Tworzą rozległe delty czy strefy cofki, a w końcu… wpadają do oceanu. To właśnie zainteresowało naukowców – chcieli wykorzystać tę wiedzę i udowodnić, że na Marsie przebiegało to podobnie. Szczególnie strefy cofki wydawały się Hughesowi obiecujące. To charakterystyczne miejsca, w których ocean wdziera się w głąb schodzącej poniżej poziomu morza rzeki. Potrafią być bardzo rozległe: w przypadku Missisipi strefa cofki zaczyna się 370 kilometrów od linii brzegowej. Jego trop okazał się słuszny. Obserwując Czerwoną Planetę z orbity znalazł geologiczne dowody na istnienie dawnych stref cofki rzecznej. To potwierdziło, że ocean na Marsie istniał, a powierzchnię przecinały duże rzeki – wszystko to oczywiście zanim powierzchnia planety wyschła miliardy lat temu. Wyniki opublikowano w czasopiśmie „Geophysical Research Letters”. – To mocny argument przemawiający za istnieniem pradawnego oceanu, a przynajmniej dużego morza – mówi Hughes. Starożytna historia Marsa Naukowcy śledzą losy prastarych rzek za pomocą piaskowca, który zostaje po naniesionym przez nurty osadzie. Na Ziemi dzięki ruchom tektonicznym wypychany jest na powierzchnię, a wiatry i deszcze niszczą dawne koryta, pozostawiając jedynie wysokie skały ulubione przez wspinaczy. Na Marsie procesy te nie zachodzą – nie ma ruchów tektonicznych (według badań Mars jest jedną wielką płytą tektoniczną), a odwrócone grzbiety piaskowców wyznaczają szlaki koryt sprzed miliardów lat. Dzięki szczegółowej pracy naukowców wiemy coraz więcej o Czerwonej Planecie. Obecność dużego zbiornika wody – nawet wyschniętego – to potencjał na odnalezienie starożytnych form życia. Jakie odpowiedzi przyniesie ocean na Marsie? Z pewnością niebawem się dowiemy. Źródła: Geophysical Research Letters, Remote Sensing Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Dlaczego woda jest niebieska? Powszechne wytłumaczenie to mit
Dlaczego woda jest niebieska? A może wcale nie ma tego koloru, tylko tak nam się wydaje? To jedno z najczęściej zadawanych pytań, na które przez lata udzielano błędnej odpowiedzi.
W tym artykule: Dlaczego woda jest niebieska? Jakiego koloru są lodowce? Dlaczego woda jest niebieska? To pytanie najczęściej słyszą rodzice dzieci w wieku przedszkolnym. Dorośli także szukają odpowiedzi na to pytanie. Ciekawość jest naturalna. W końcu oceany gromadzą ponad 97% wody na Ziemi. Są więc niezwykle ważne dla życia na naszej planecie. Codziennie mamy kontakt z wodą. Pijąc, biorąc prysznic, czy uprawiając sporty wodne. Woda to też lwia część krajobrazu Polski. Polacy chętnie wypoczywają na Mazurach czy nad Morzem Bałtyckim. Od wiosny do jesieni ogromną popularnością cieszą się też spływy kajakowe polskimi rzekami. Na zdjęciach i pocztówkach woda zazwyczaj jest niebieska. Ile jest w tym prawdy? Dlaczego woda jest niebieska? Przez wiele lat ludzie wierzyli, że morza i oceany mają niebieski odcień, ponieważ odbijają błękit nieba. To nie do końca prawda. Najwyższy czas rozprawić się z tym mitem. Oczywiście powierzchnia wody odbija kolor nieba. Woda może wydawać się niebieska w słoneczny dzień, szara podczas burzy, a nawet przybierać odcienie różu podczas zachodu słońca. Warto jednak zauważyć, że po zanurzeniu pod wodę, niebieski kolor pozostanie. Na zdjęciach satelitarnych morza i oceany także są niebieskie. W takich przypadkach woda nie odbija koloru nieba. Zachodzi inny proces. Czy morze odbija kolor nieba? – Ocean wydaje się niebieski, ponieważ czerwień, pomarańcz i żółć (światła o dużej długości fali) są pochłaniane przez wodę silniej niż kolor niebieski (światło o krótkiej długości fali). Kiedy więc białe światło słoneczne wpada do oceanu, odbija się głównie światło niebieskie – czytamy w artykule opublikowanym na łamach „Scientific American”. To oznacza, że kolor oceanu i kolor nieba są ze sobą powiązane. Występują jednak niezależnie od siebie. W obu przypadkach powstanie koloru niebieskiego wynika z preferencyjnej absorpcji światła o długich falach. Efekt ten widać tylko wtedy, kiedy woda jest bardzo czysta. Błoto, glony czy inne zanieczyszczenia rozpraszają światło. Wtedy woda traci błękitny odcień. 6 najpiękniejszych jezior na świecie. Ich widok zapiera dech w piersiach Najpiękniejsze jeziora świata to prawdziwe cuda natury, które nie tylko zachwycą oko, ale dostarczą też niezwykłych wrażeń. Wulkaniczne, polodowcowe, solne, a nawet wypełnione wrzącą si... Jaki jest kolor wody? Skoro woda nie jest niebieska, jaki ma kolor? Kolor wody zmienia się w zależności od warunków otoczenia. Niewielkie ilości wody (przykładowo w szklance lub butelce) wydają się bezbarwne, ale czysta woda ma lekko cyjanowy kolor, który staje się głębszy wraz ze wzrostem grubości obserwowanej próbki. Podsumowując: barwa wody jest spowodowana selektywną absorpcją i rozpraszaniem światła białego. Rozpuszczone pierwiastki lub zanieczyszczenia mogą nadać wodzie inny kolor. Na przykład rozpuszczone związki organiczne zwane garbnikami mogą barwić zbiorniki wodne na ciemnobrązowe kolory, a glony unoszące się w wodzie nadają wodzie zielony odcień. Przyroda zna też ekstremalnie kolorowe wyjątki. Na przykład różowe jezioro Hillier w Australii. Nietypowy kolor wody to skutek czerwonego barwnika wytwarzanego przez glony. Jakiego koloru są lodowce? Co z wodą w innych stanach skupienia? Śnieżne lodowce wydają się białe z daleka, ale gdyby przyjrzeć im się z bliska (kiedy są osłonięte przed bezpośrednim światłem otoczenia) wydają się ciemnoniebieskie ze względu na długą drogę wewnętrznego światła odbitego. Niewielkie ilości zwykłego lodu wydają się białe, ponieważ występuje w nich dużo pęcherzyków powietrza, a także dlatego, że małe ilości wody wydają się bezbarwne. W większych lodowcach ciśnienie powoduje wyciskanie pęcherzyków powietrza uwięzionych w nagromadzonym śniegu, zwiększając gęstość tworzonego lodu. Duże ilości wody wydają się cyjanowe, dlatego duży kawałek skompresowanego lodu lub lodowiec również ma cyjanowy odcień. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Planetoida zdradza tajemnice pochodzenia oceanów na Ziemi. Zbadano kosmiczne próbki
Planetoidy mogły dostarczyć na powstającą Ziemię zdecydowanie więcej wody, niż do tej pory sądzono. Taki wniosek płynie z analiz skał przywiezionych z takiego obiektu z kosmosu przez japońskich naukowców. Dzięki planetoidom na Ziemi znajdują się oceany.
Kilka lat temu odbyła się japońska misja Hayabusa2 („Sokół wędrowny 2”). Jej celem było zbadanie planetoidy Ryugu oraz pobranie próbek materiału, z jakiego zbudowane jest to ciało niebieskie. Ryugu jest planetoidą węglistą. Powstała z lodu i pyłu w zewnętrznych rejonach Układu Słonecznego. To dzięki analizie takich obiektów naukowcy mogą zrekonstruować przebieg powstawania Układu Słonecznego i Ziemi. Teraz eksperci opublikowali nowy artykuł na łamach czasopisma „Nature”, w którym donoszą o ważnym ustaleniu. Obalono mit na temat asteroid Naukowcy mają dość dobrą wiedzę na temat powstawania Układu Słonecznego, ale oczywiście istnieje wiele luk. Jedną z nich jest to, w jaki sposób Ziemia uzyskała tak dużo wody. Większa część powierzchni naszej planety pokryta jest oceanami. Zespół naukowców, w tym z Uniwersytetu Tokijskiego, odkrył, że na asteroidzie Ryugu niegdyś płynęła woda w stanie ciekłym. Działo się to nawet ponad miliard lat po jej powstaniu. – Ustaliliśmy, że Ryugu zachowało nieskazitelny zapis aktywności wody, co dowodzi, że płyny przemieszczały się przez jego skały znacznie później, niż się spodziewaliśmy. To zmienia nasze spojrzenie na długoterminowy los wody w asteroidach. Woda utrzymywała się tam przez długi czas i nie wyczerpywała się tak szybko, jak sądzono – powiedział dr Tsuyoshi Iizuka z Wydziału Nauk o Ziemi i Planetach Uniwersytetu Tokijskiego, który jest współautorem publikacji. Taki wniosek możliwy był dzięki analizie skał odnalezionych przez sondę Hayabusa2, należącą do Japońskiej Agencji Eksploracji Aerokosmicznej (JAXA). Tym samym obalono jeden z „kosmicznych” mitów. Według niego aktywność wodna na asteroidach występowała jedynie w najwcześniejszych momentach historii Układu Słonecznego. Skomplikowane losy kosmicznej wody – Myśleliśmy, że zapis chemiczny Ryugu będzie przypominał niektóre meteoryty badane już na Ziemi. Ale wyniki były zupełnie inne – mówi dr Lizuka. Najnowsze badania sugerują następujący przebieg wydarzeń. Woda w asteroidzie Ryugu krótko po jej powstaniu najpierw była w stanie ciekłym, potem prawdopodobnie zamarzła na długi okres (do około miliarda lat), a następnie, w wyniku uderzenia w nią przez inny obiekt i fali ciepła, która się wytworzyła, roztopiła się. Skąd się wzięła woda na Ziemi? Jedną z najważniejszych implikacji jest to, że bogate w węgiel planetoidy mogły zawierać i dostarczać na Ziemię znacznie więcej wody, niż wcześniej sądzono. Oznacza to, że ​​podobne obiekty uderzające w młodą Ziemię mogły przenosić około dwa do trzech razy więcej wody w porównaniu do wniosków płynących ze standardowych modeli. A takie „bombardowanie” znacząco wpłynęło na wczesne oceany i atmosferę naszej planety. – Pomysł, że obiekty podobne do Ryugu utrzymywały lód przez tak długi czas, jest niezwykły. Sugeruje to, że budulec Ziemi był znacznie bardziej wilgotny, niż sobie wyobrażaliśmy. To zmusza nas do ponownego przemyślenia warunków początkowych systemu wodnego naszej planety – opisuje dr Lizuka. Źródło: Nature Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Jak ginie woda w Klimkówce. Historia sztucznego jeziora, które znika na naszych oczach
Mieszkańcy wsi Klimkówka podają, że jeszcze w zeszłym roku na terenach, które teraz są pokryte hałdami piasku, można było spokojnie pływać na rowerach wodnych. Tak kształtuje się niestety krajobraz zbiornika Klimkówka, który od kilku lat sukcesywnie traci kolejne miliony metrów sześciennych wody.
Zbiornik Klimkówka leży w województwie małopolskim, w powiecie gorlickim, w dolinie rzeki Ropy, pomiędzy wsiami Klimkówka i Uście Gorlickie. Jezioro jest otoczone przez pasmo Beskidu Niskiego oraz Magury Małastowskiej, tworząc unikalny, niemal bajkowy krajobraz. Budowa zapory ziemnej, w wyniku której powstał sztuczny zbiornik, rozpoczęła się w 1984 roku. Władze PRL chciały w ten sposób zabezpieczyć dolinę Ropy przed powodziami, stworzyć rezerwuar wody pitnej oraz wykorzystać energetyczny potencjał rzeki. Inwestycja nie obyła się bez ludzkich dramatów. W latach 80. doszło do wysiedlenia mieszkańców wsi Klimkówka (częściowo także Uście Gorlickie). Ludzi przesiedlono, a ich domy i pola znalazły się pod wodą. Co się dzieje ze zbiornikiem? Dane dotyczące obecnego stanu wody w Klimkówce nie pozostawiają złudzeń – mamy do czynienia z drastycznym spadkiem. Do sierpnia 2025 zbiornik utracił blisko 80% swojej pierwotnej zawartości wody. Oznacza to spadek z ok. 43 mln metrów sześciennych do niespełna 10 mln m³. Aby dostrzec dramatyczną sytuację, nie trzeba zresztą posiłkować się liczbami. Zmiany widać gołym okiem w krajobrazie Klimkówki. Linia brzegowa znacznie się cofnęła, odsłaniając dno i dawne elementy krajobrazu. Niski poziom wody odkrył m.in. pozostałości istniejącego tu kiedyś cmentarza zatopionego w latach 80. Brak wody sprawia, że zbiornik nie spełnia w pełni swoich hydrologicznych funkcji. Obecna rezerwa stanowi jedynie 30% tego, co potrzebne do stabilizacji rzeki Ropy. Klimkówka traci swoje walory ekologiczne, a wraz z nimi – turystyczne i gospodarcze. Dlaczego brakuje wody? W rozmowie z Radiem Kraków hydrogeolog profesor Mariusz Czop tłumaczył, dlaczego sytuacja podgorlickiego zbiornika wygląda tak dramatycznie: „To śnieg był głównym rezerwuarem wody w górach. Woda nie ma czasu na wsiąknięcie w grunt – spływa szybko i odparowuje, szczególnie z powierzchni zbiorników retencyjnych. W efekcie tracimy wodę, której nie jesteśmy w stanie zatrzymać”. Współcześnie, gdy śniegu w górach brakuje, brakuje też wody w zbiornikach. Dawniej Ropa każdej wiosny dostawała zastrzyk wody z topniejącego śniegu. Dziś zimy są cieplejsze, śnieg pojawia się rzadko i szybko znika poprzez odparowywanie. Brak śniegu, który jeszcze niedawno był podstawowym źródłem zasilania górskich rzek i sztucznych jezior, to kolejny skutek globalnego ocieplenia. A my możemy tylko obserwować, jak na naszych oczach umiera kolejny fragment przyrody. Źródło: sadeczanin.info Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Loughareema w Irlandii Północnej: poznajcie tajemnicze znikające jezioro, które wciąż nie do końca rozumiemy
Tajemnicze jezioro w mistycznym regionie Irlandii Północnej może być rano zupełnie puste, a wieczorem wypełnione pod brzegi wodą. Legendy głoszą, że duchy próbujących przekroczyć je śmiałków wciąż podróżują nad brzegiem – bez końca. W czym tkwi sekret Loughareema?
Naukowcy uważają jezioro Laughareema za jedno z najbardziej zagadkowych stanowisk geologicznych na Wyspach Brytyjskich. Funkcjonuje wprost magicznie: rano zupełnie suche, a wieczorem pełne wody. Albo odwrotnie. Jego rzadka budowa wciąż zaskakuje naukowców, którzy głowią się nad zachodzącymi pod nim procesami. Magicznie znikające jezioro Jak bardzo zaskoczeni musieli być pierwsi osadnicy tego ponurego, odizolowanego zakątku Irlandii Północnej, gdy pierwszy raz trafili na Laughareema. Znikające Jezioro w hrabstwie Antrim, rano pełne wody i niemożliwe do sforsowania, po kilku godzinach stawało się suchą niecką. Nic dziwnego, że tłumaczono to magią. Mimo upływu lat naukowcy nadal nie odkryli wszystkich jego sekretów. Wiemy, że za wyjątkowe zjawisko odpowiedzialny jest skomplikowany system drenażowy, ale jak to dokładnie działa? Tajemnica jeziora Loughareema W ogromnym uproszczeniu irlandzkie jezioro działa jak… wanna. Wpływają do niego trzy osobne strumienie, swojego rodzaju „krany”, a jedynym ujściem jest „odpływ” na jego dnie. Strumienie systematycznie nanoszą do jeziora zanieczyszczenia – liście czy osady, które zatykają odpływ. Wtedy poziom wody się podnosi. Gdy jednak osiąga poziom krytyczny, ciśnienie wywierane na naturalny korek staje się tak duże, że natychmiast go udrażnia. To powoduje, że woda ucieka w mgnieniu oka – jak po wyciągnięciu korka z wanny. Wkrótce napełnia się na nowo i tak w kółko: co kilka godzin. Skomplikowany system drenażowy Uciekająca z jeziora woda znika, by następnie zaskakująco pojawić się aż 2,5 kilometra dalej i jako duży strumień dołączyć do rzeki Carey. – Loughareema rozpościera przed nami dynamicznie zmieniający się krajobraz. Zbliżając się do jeziora z ekscytacją zgadujemy, w jakim stanie obecnie się znajduje – mówi w wywiadzie dla „The Geological Society” Paul Wilson, hydrogeolog z British Geological Suvey w Belfaście. – Woda znika w podziemnym systemie drenażowym, o którego szczegółach obecnie wiemy bardzo niewiele – dodaje. Tajemnicą pozostaje też to, kiedy powstał. Wszystko przez nieścisłości w formach skalnych, które występują w jego otoczeniu. Mimo spodziewanego delikatnego kredowego wapienia, w którym woda wyrzeźbiła korytarze, już 10 metrów od odpływu badacze trafili na wulkaniczny bazalt. To zmienia spojrzenie na genezę jeziora Loughareema. Nastrojowa Irlandia Północna Efemeryczne jezioro i otaczające je ponure torfowiska tworzą razem mistyczny klimat, który z pewnością czyni region wartym odwiedzenia. To świetna alternatywa do wizyty w coraz bardziej popularnej Szkocji. Irlandia Północna skrywa wiele takich magicznych miejsc, które wciąż pozostają nieznane dla turystów. Warto zacząć w Belfaście, a potem dać się ponieść tej magicznej, często skąpanej w mgle krainie. Źródło: discovernorthernireland.com, Live Science, The Geological Society Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Tych napojów unikaj w podróży. Sprawdź, czego lepiej nie pić na wakacjach
Egzotyczne drinki, kolorowe soki i chłodzące kostki lodu to dla wielu nieodłączny element wakacyjnego relaksu. Jednak to właśnie one mogą stać się źródłem poważnych problemów zdrowotnych. Z pozoru niewinne napoje serwowane w tropikach często kryją w sobie zagrożenie, które może zmienić wymarzoną podróż w walkę o powrót do zdrowia.
Podróżowanie do odległych zakątków świata wiąże się z odkrywaniem nowych smaków i kultur, ale też z ryzykiem, którego często nie bierze się pod uwagę, a mianowicie – wodą. To właśnie ona, jeśli pochodzi z nieoczyszczonych źródeł, może stać się największym zagrożeniem dla zdrowia. Jeziora, rzeki, a nawet pozornie orzeźwiające kostki lodu w napojach mogą zawierać bakterie i pasożyty wywołujące groźne choroby. Niebezpieczne bywa także picie świeżych soków i koktajli przygotowanych z niepewnych źródeł. Na co więc zwrócić uwagę i jak skutecznie się chronić? Czy woda z kranu jest bezpieczna? Sprawdź, zanim napijesz się za granicą W czasie podróży szczególnie ważne jest zwracanie uwagi na to, co pijemy. W wielu krajach rozwijających się dostęp do czystej wody jest ograniczony, a standardy higieniczne nie zawsze są przestrzegane. To sprawia, że nawet tak prozaiczna czynność, jak zaspokojenie pragnienia, może nieść ze sobą ryzyko poważnych problemów zdrowotnych. Jak podkreślił Bill McIntyre, rzecznik Global Rescue: „Podczas podróży zagranicznych jedną z najważniejszych kwestii jest jakość wody kranowej. Choć w niektórych państwach można ją pić bez obaw, w innych stanowi realne zagrożenie dla zdrowia”. Światowa Organizacja Zdrowia na bieżąco aktualizuje mapę krajów, gdzie woda z kranu nadaje się do picia. Tam jednak, gdzie jest ona niebezpieczna, ryzykowne stają się nawet produkty przygotowane na jej bazie – od kostek lodu w napojach po świeżo wyciskane soki czy kolorowe koktajle. To, co z pozoru wygląda na niewinną przyjemność, może szybko zamienić wakacje w koszmar. Niebezpieczne napoje za granicą. Co może zaszkodzić turystom? Przekonała się o tym m.in. Annika Kariniemi, dyplomowana pielęgniarka z Phoenix. – W upalny dzień kupiłam świeży sok owocowy z ulicznego wózka. Smakował wyśmienicie, dopóki nie zdałam sobie sprawy, że lód prawdopodobnie przygotowano z wody kranowej. Dwanaście godzin później leżałam zwinięta w kłębek w pokoju hotelowym, walcząc z dreszczami i skurczami żołądka – wspominała po swojej wizycie w Meksyku, dodając, że podobne dolegliwości można mieć po wypiciu wody z rzeki czy jeziora. Ryzykowny bywa także alkohol. W gorącym klimacie sprzyja on odwodnieniu, a spożywany w połączeniu z ciężkostrawnym jedzeniem może prowadzić do poważnych problemów zdrowotnych. – Alkohol może zaostrzyć objawy i powodować takie dolegliwości, jak zapalenie trzustki. Radzę pić go z umiarem – ostrzegł John Gobbels, dyrektor operacyjny Medjet. Zaznaczył też, że jego nadmierne spożycie osłabia zdolność oceny sytuacji, co zwiększa ryzyko stania się ofiarą kradzieży lub oszustwa. Pierwsza pomoc przy problemach żołądkowych na wyjeździe Co zrobić, jeśli mimo ostrożności wypijemy coś, czego nie powinniśmy? Zdarza się, że podróżni ignorują ostrzeżenia (lub po prostu ich nie dostrzegają), a skutkiem bywa biegunka podróżnych. W takiej sytuacji najważniejsze to zachować spokój. Jak tłumaczył Glushak z AXA w rozmowie z Euronews, większość przypadków ustępuje samoistnie w ciągu kilku dni, jednak szybka reakcja może złagodzić objawy i zapobiec powikłaniom. Kluczowe znaczenie ma nawodnienie organizmu, gdyż to właśnie odwodnienie stanowi największe zagrożenie. Należy więc sięgać po butelkowaną wodę, napoje elektrolitowe lub klarowne buliony. Pomocne bywają również leki przeciwbiegunkowe dostępne bez recepty, choć – jak zaznaczają specjaliści – ich nadużywanie może wydłużyć przebieg choroby, zwłaszcza jeśli jej przyczyną są bakterie lub pasożyty. Jeżeli jednak pojawią się poważniejsze objawy, takie jak wysoka gorączka, obecność krwi w stolcu czy wyraźne oznaki odwodnienia, niezbędna jest pilna konsultacja lekarska. – Nie czekaj, aż będziesz zbyt słaby, by podróżować – poradził John Gobbels z Medjet. Najlepszą ochroną pozostaje jednak profilaktyka. Warto zabrać ze sobą dobrze wyposażoną apteczkę podróżną, zawierającą m.in. środki przeciwbiegunkowe, elektrolity i niezbędne leki na receptę. A przede wszystkim – nie zapominać o zdrowym rozsądku, który nierzadko okazuje się skuteczniejszy niż największy zestaw medykamentów. Źródło: Euronews Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Efekt Mpemby to przeczące intuicji zjawisko. Do dziś wzbudza wiele kontrowersji
Efekt Mpemby był obserwowany już wiele wieków temu, a mimo to wciąż wzbudza niemałe kontrowersje i nie jest powszechnie uznawany za udowodnione zjawisko. Trudno się temu dziwić. Odkryty przypadkiem fenomen zdaje się przeczyć fundamentalnym prawom fizyki. Na czym polega efekt Mpemby? Wyjaśnienie zamieszczamy poniżej.
Spis treści: Ciepła woda zamarza szybciej niż zimna? Właśnie to zakłada efekt Mpemby Skąd wzięła się nazwa tego efektu? To rezultat przypadkowego ponownego odkrycia Jak naukowcy tłumaczyli efekt Mpemby? Efekt Mpemby występuje także w układach kwantowych Krytyka efektu Mpemby Elementarne reguły poprawnego rozumowania jednoznacznie podpowiadają, że im niższa temperatura cieczy, tym szybciej powinien postępować proces zamarzania. Wydaje się to absolutnie logiczne. W końcu nikt, kto chce zrobić kostki lodu, nie umieszcza w zamrażalniku ciepłej wody. Tymczasem już starożytni myśliciele sądzili, że w tym przypadku logika prowadzi nas na manowce. W drugiej połowie XX wieku przypadkowo potwierdził to pewien uczeń szkoły podstawowej z Tanzanii. Ciepła woda zamarza szybciej niż zimna? Właśnie to zakłada efekt Mpemby Choć wydaje się to stać w sprzeczności ze zdrowym rozsądkiem, efekt Mpemby odnosi się do sytuacji, w której w pewnych warunkach woda o wyższej temperaturze zamarza szybciej niż chłodniejsza. Mamy tu zatem do czynienia z absolutnym paradoksem, nad którym naukowcy głowią się do dziś. Zgodnie z podstawowymi zasadami termodynamiki, obiekt o niższej temperaturze powinien szybciej osiągnąć punkt zamarzania i zakończyć proces krzepnięcia. A jednak dzieje się inaczej. W tym miejscu należy podkreślić, że efekt Mpemby nie jest zjawiskiem uniwersalnym. Żeby zaszedł, muszą zostać spełnione specyficzne parametry, a te trudno uzyskać: musi istnieć znacząca różnica temperatur początkowych wody ciepłej i zimnej (zaobserwowano, że najkorzystniejsze efekty daje gradient temperatur na poziomie około 40 stopni Celsjusza), oba naczynia z wodą muszą być umieszczone w identycznych warunkach zamrażania, należy jasno zdefiniować „zamarznięcie” – czy chodzi o moment, w którym na powierzchni cieczy pojawia się warstwa lodu, czy o całkowite zamarznięcie całej objętości? Wiedziano o tym już w starożytności Nie wiadomo, kto jako pierwszy zaobserwował ten fenomen. Pierwszeństwo w opisie niezwykłego zjawiska przypadło w udziale Arystotelesowi, który poświęcił mu strony w swoim traktacie „Meteorologika”. Skąd wzięła się nazwa tego efektu? To rezultat przypadkowego ponownego odkrycia Należy jednak wspomnieć, że choć mówili o tym starożytni, nazwa „efekt Mpemby” ukuła się wiele wieków później. Zawdzięczamy ją pewnemu trzynastolatkowi z Tanzanii. W 1963 roku Erast B. Mpemba, uczeń szkoły podstawowej, podczas przygotowywania lodów zaobserwował, że wyższa temperatura mieszanki sprzyja jej szybszemu zamarzaniu. Dorośli jak to dorośli – zareagowali uśmiechem. Praktyka pokazała jednak, że nastolatek miał rację. W późniejszych latach jego obserwacja zainteresowała naukowców i do dziś jest przedmiotem debat i badań. Brak wsparcia ze strony nauczycieli nie zniechęcił młodego Erasta do dalszego poszukiwania wyjaśnienia tego zjawiska. Gdy szkołę, w której się uczył, odwiedził brytyjski fizyk Denis Osborne, zapytał go o ten fenomen. Ta interakcja zaowocowała wspólną publikacją, zatytułowaną „Cool?”, która wprowadziła efekt do współczesnej świadomości naukowej, nadając mu nazwę i inicjując badania w tym zakresie. Jak naukowcy tłumaczyli efekt Mpemby? Na przestrzeni lat proponowano różne wyjaśnienia efektu Mpemby. Wśród czynników, które decydują o jego wystąpieniu, najczęściej wymieniano zjawiska takie jak: parowanie (które, jako proces endoenergetyczny, przyspiesza ochładzanie wody w zbiorniku i zmniejsza jej objętość, a co za tym idzie – także pojemność cieplną), konwekcja (która przyspiesza przepływ ciepła), zmiana zawartości gazów rozpuszczonych w wodzie (będące efektem wrzenia lub nawet wcześniejszego podgrzania cieczy). W tym miejscu należy jednak wspomnieć, że w toku prowadzonych badań Osborne i Mpemba wykluczyli parowanie jako istotny czynnik. Przyczyna może leżeć w wiązaniach wodorowych Obecnie w środowisku naukowym dominuje pogląd, że za wystąpienie efektu odpowiadają wiązania wodorowe, występujące pomiędzy sąsiednimi cząsteczkami wody. W procesie podgrzewania cieczy liczba silnych wiązań ulega zwiększeniu, w następstwie czego obserwowana w lodzie struktura krystaliczna wytwarza się szybciej. Do takiego wniosku doszli naukowcy z Uniwersytetu Southern Methodist w Teksasie i chińskiego Uniwersytetu Nanjing, a swoje obserwacje opisali w artykule opublikowanym na łamach „Journal o Chemical Theory and Computation”. Efekt Mpemby występuje także w układach kwantowych Nie można nie wspomnieć, że opisywane zjawisko może być obserwowane w różnych systemach fizycznych. W kwantowym analogu klasycznego efektu Mpemby, gorące systemy chłodzą się szybciej niż zimne w tych samych warunkach. Oznacza to, że stany nierównowagowe mogą relaksować szybciej, gdy są dalekie od równowagi. Krytyka efektu Mpemby Nie można nie wspomnieć, że niektórzy badacze negują istnienie tego efektu. Najgłośniejszą krytykę wygłosili w 2016 roku Henry Birridge i Paul Linden. Naukowcy wykonali eksperyment, którego wyniki opublikowali na łamach „Scientific Reports”. Pomimo najlepszych starań, nie byli w stanie zaobserwować żadnych fizycznych efektów, które można by określić jako efekt Mpemby. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Rekordowo niski stan Wisły. Hydrolog wskazuje często pomijaną przyczynę
Niski stan Wisły niepokoi nie tylko warszawskich spacerowiczów, ale mieszkańców całej Polski. W wielu rzekach poziomy wody spadły do absolutnego minimum. Hydrolog Piotr Bednarek tłumaczy powody tego stanu i wyjaśnia, czy grozi nam pustynnienie.
W poniedziałek na stacji pomiarowej Warszawa-Bulwary stan Wisły spadł do 9 cm. To niechlubny rekord w historii pomiarów. Niski stan rzek obserwuje się nie tylko na Mazowszu, ale i w całej Polsce. Przyczyną może być działalność człowieka – i to bardziej bezpośrednią, niż by się wydawało. Przyczyna niskiego stanu wody w Wiśle – Powodem tak niskiego stanu wody jest przede wszystkim szybko postępująca erozja wgłębna, czyli pogłębianie się koryta Wisły – przekazał PAP Piotr Bednarek, hydrolog i doktorant w Zakładzie Hydrologii Instytutu Geografii i Gospodarki Przestrzennej UJ, a także prezes fundacji Wolne Rzeki. Erozji winna jest głównie postępująca regulacja rzek i funkcjonowanie kopalni piasku. Powyżej Warszawy działają takie dwie i zatrzymują one materiał niesiony przez rzekę. Za sytuację na Wiśle odpowiedzialna jest także susza. Przyczyniły się do niej nierównomierne rozłożone opady. Chociaż deszczu było całkiem dużo, to większość wody spadła latem – przez to wyparowała, zanim zdążyła zasilić rzeki. Do prawidłowego funkcjonowania rzek konieczne są obfite opady śniegu zimą, które stają się rzadkością. Czym grozi brak wody w rzekach? Na niskim stanie Wisły cierpi w szczególności elektrociepłownia Siekierki – jest ona odpowiedzialna za ogrzanie 55 procent budynków w stolicy. Kompleks wykorzystuje wodę czerpaną z Wisły do chłodzenia swoich urządzeń. Przez jej brak pojawiają się problemy z funkcjonowaniem instalacji grzewczych. To tylko wierzchołek góry lodowej: takich placówek jest w Polsce o wiele więcej. Niski stan rzek to więc nie tylko problem z punktu widzenia ekosystemu, ale także związanej wodą infrastruktury. Jak zapobiegać wysychaniu rzek? – Do prostych i tanich rozwiązań, które powinny zostać wdrożone „na wczoraj”, należy przede wszystkim zaprzestanie regulacji i pogłębiania rzek – mówi Piotr Bednarek. Według hydrologa wspierające rzeki renaturyzacje mogłyby obejmować np. zasypywanie rowów melioracyjnych, których w Polsce jest kilkukrotnie więcej niż samych rzek. – To naprawdę bardzo proste rzeczy do zrobienia i nie ma uzasadnienia dla tego, że nie są wdrażane – dodaje ekspert. Czy grozi nam pustynnienie? Chociaż nie powinno zabraknąć wody do wzrostu drzew – a tego rodzaju brakiem jest pustynnienie – niektóre niskie stany rzek mogą prowadzić do wymarcia wielu ekosystemów. Może czekać nas zniknięcie ryb, małży czy niektórych płazów. Poziom wody poniżej minimum okresowego występuje obecnie na 14 stacjach hydrologicznych na rzekach: Warcie, Kaczawie, Moszczenicy, Budzówce, Żylicy, Nysie Kłodzkiej, Kwisie, Pilicy, Prądniku, Skawicy i Krasnej. W wielu rzekach jesteśmy 1–2 cm od najniższych stanów w historii pomiarów. Według Bednarka jest realna szansa na to, że rzeki w Polsce mogą wyschnąć całkowicie – zwłaszcza jeśli nic się nie zmieni. Jednak Wisła – ze względu na swoje rozmiary i dostojność – będzie ostatnią z nich. Obyśmy nigdy nie musieli tego oglądać. Źródło: naukawpolsce.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nie potrzebuje wody, by żyć. Oto zwierzę, które oszukało prawa natury
Gerenuk, będący wyjątkowym przykładem adaptacji do jednego z najsurowszych klimatów świata, jest prawdziwym cudem natury. Bez zdecydowanych działań ochronnych jego obecność w afrykańskim krajobrazie może jednak stać się jedynie wspomnieniem.
Wydaje się, że o podstawowych potrzebach do życia wiemy już wszystko. Woda – obok powietrza i pożywienia – jest przecież uznawana za absolutny warunek przetrwania, a jej brak szybko prowadzi do odwodnienia i poważnych problemów zdrowotnych. Natura lubi jednak burzyć nasze przekonania. Na afrykańskich równinach żyje bowiem niezwykłe zwierzę, które udowadnia, że można obejść się bez tego, co dla większości gatunków jest niezbędne. Otóż ten gatunek antylopy potrafi przeżyć całe życie bez picia wody, czerpiąc wszystko, czego potrzebuje z zupełnie innych źródeł. Generuk długoszyi – wygląd i występowanie Gerenuk, którego nazwa w języku somalijskim oznacza „żyrafią szyję”, to gatunek antylopy zamieszkujący suche obszary wschodniej Afryki – od Somalii, przez południowe Dżibuti, po północną Kenię i wschodnie Tsavo. Jego charakterystyczna sylwetka jest bezpośrednią odpowiedzią na wymagające warunki środowiskowe. Smukła budowa ciała, mniejsza niż u innych antylop głowa z dużymi oczami i uszami oraz dwubarwne brązowe futro pomagają mu skutecznie maskować się wśród krzewów sawanny. Z kolei długie rzęsy i czuciowe włoski na pysku oraz uszach chronią przed skaleczeniami podczas żerowania w gęstych, ciernistych zaroślach. Wyjątkowa długość szyi, w połączeniu z silnymi tylnymi nogami i wzmocnionymi kręgami lędźwiowymi, pozwala gerenukowi stawać na dwóch nogach i sięgać do liści oraz młodych pędów roślin rosnących nawet na wysokości dwóch metrów. Taka zdolność umożliwia mu korzystanie z zasobów pokarmowych niedostępnych dla wielu innych roślinożerców. Co istotne, badania lotnicze wykazały też, że gerenuki preferują suche rejony oddalone od stałych źródeł wody, dzięki czemu ograniczają konkurencję z innymi roślinożercami bardziej uzależnionymi od jej codziennego picia. To przystosowanie pozwala im przetrwać w środowiskach, gdzie dostęp do zbiorników wodnych jest minimalny, a walka o pożywienie – wyjątkowo zacięta. Mistrz przetrwania w suchym klimacie To właśnie niezwykłe umiejętności adaptacyjne w kwestii odżywiania i nawodnienia wyróżniają generuki. Dieta tych antylop obejmuje bowiem około 80 gatunków roślin, a szczególne miejsce zajmują w niej sukulenty – rośliny gromadzące wodę w mięsistych liściach i łodygach. Dzięki temu gerenuki są w stanie całkowicie zaspokoić swoje zapotrzebowanie na wilgoć bez konieczności picia wody. Taka strategia żywieniowa jest bezpośrednią odpowiedzią na warunki panujące w ich naturalnym środowisku, gdzie stałe źródła wody są rzadkie, a konkurencja o nie – bardzo duża. W jaki sposób gerenuk radzi sobie bez wody? Kluczową rolę w tym przystosowaniu odgrywa również fizjologia. Gerenuki mają unikalnie zbudowane przewody nosowe, które minimalizują utratę wody poprzez parowanie, oraz nerki zdolne do wytwarzania wyjątkowo skoncentrowanego moczu. Ich tryb życia także sprzyja oszczędzaniu płynów – poza krótkimi, gwałtownymi ucieczkami przed drapieżnikami, prowadzą życie osiadłe, spędzając większość dnia na spokojnym żerowaniu lub odpoczynku w cieniu krzewów. Wybierając pożywienie bogate w wodę i ograniczając jej straty, gerenuki „oszukały” system ewolucyjny, zyskując przewagę nad innymi roślinożercami, które muszą regularnie odwiedzać wodopoje. Niestety, ta niezwykła zdolność przetrwania nie chroni ich przed zagrożeniami ze strony człowieka. Postępująca utrata siedlisk i ich fragmentacja, wynikająca z rozwoju osadnictwa i wzrostu populacji ludzkiej, ogranicza dostęp gerenuków do bezpiecznych terenów żerowania i skutecznego ukrycia się przed drapieżnikami. Według danych African Wildlife Foundation, w ciągu ostatnich 14 lat populacja spadła o 25%, a obecnie na wolności żyje mniej niż 100 tysięcy osobników. Jeśli trend ten się utrzyma, gatunek może wkrótce otrzymać status „narażonego na wyginięcie”. Źródła: My Modern Met, Sheldrick Wildlife Trust, Animalia Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Czy naprawdę musisz pić 8 szklanek wody? Dr Dana Cohen mówi, co działa lepiej
Picie wody to temat, który wraca co lato. Dr Dana Cohen i Wendy Bazilian tłumaczą, dlaczego nie wystarczy tylko pić wodę i obalają najpopularniejsze mity o nawodnieniu.
Spis treści: Mit 1: Dorośli powinni pić 2 litry wody dziennie Mit 2: Pragnienie to wiarygodny znak, że potrzebujesz wody Mit 3: Picie płynów to jedyny sposób na nawodnienie Mit 4: Picie dużej ilości wody naraz wystarczy Mit 5: Kawa i herbata odwadniają Mit 6: Napoje izotoniczne są lepsze od wody podczas treningu Chociaż woda jest najobficiej występującą substancją w ludzkim ciele, nie zawsze otrzymuje należny jej szacunek. Prawie połowa dorosłych w USA spożywa mniej niż zalecana dzienna ilość wody — według sondażu CivicScience z 2023 roku, przeprowadzonego wśród 2 861 osób. To problem — ponieważ utrzymanie prawidłowego nawodnienia to jeden z najprostszych i najskuteczniejszych sposobów wspierania zdrowia. Na początek: woda jest niezbędna do regulacji temperatury ciała, smarowania stawów, trawienia, detoksykacji, transportu składników odżywczych, produkcji energii, a także funkcjonowania serca i mózgu. Ponadto, odpowiednie nawodnienie wiąże się z niższym ryzykiem wystąpienia chorób przewlekłych, przedwczesnej śmierci i biologicznego starzenia się szybciej niż wynikałoby to z wieku metrykalnego — jak wskazują najnowsze badania amerykańskiego Narodowego Instytutu Zdrowia (NIH). – Nawodnienie to podstawa każdej funkcji komórkowej w organizmie – mówi Dana Cohen, lekarka specjalizująca się w medycynie integracyjnej w Nowym Jorku oraz współautorka książek FuelUp i Quench. – Wielu ludzi chodzi codziennie w stanie przewlekłego, lekkiego odwodnienia i nawet o tym nie wie. Taki stan może prowadzić do zmęczenia, bólów głowy, zaburzeń koncentracji, bólu stawów, a nawet do napadów głodu, które są w rzeczywistości pragnieniem. Mit 1: Dorośli powinni pić 2 litry wody dziennie — Pomysł ośmiu szklanek dziennie mocno zakorzenił się w naszej kulturze, ale prawda jest taka, że potrzeby nawodnienia różnią się w zależności od osoby — w zależności od wielkości ciała, aktywności fizycznej i środowiska – mówi Wendy Bazilian, specjalistka ds. żywienia i wellness z San Diego oraz prowadząca podcast 1,000 Waking Minutes. Instytut Medycyny Narodowych Akademii Nauk, Inżynierii i Medycyny określił bardziej szczegółowe wytyczne: kobiety powinny spożywać 11½ szklanki płynów dziennie, a mężczyźni 15½. Gdy temperatura i wilgotność powietrza latem wzrastają, prawdopodobnie będziesz musiał pić więcej — szczególnie jeśli przebywasz na zewnątrz lub ćwiczysz. Nawet jeśli się nie pocisz, Twoje ciało traci wodę przez oddychanie i parowanie ze skóry — zwłaszcza w gorącym, wilgotnym lub wysokogórskim środowisku. Dlatego nawodnienie ma znaczenie nawet przy lekkiej aktywności lub odpoczynku. — Warto pamiętać: łagodne odwodnienie może zwiększyć ryzyko chorób związanych z przegrzaniem, takich jak skurcze cieplne, wyczerpanie cieplne czy udar cieplny — mówi Cohen. Dodaje, że gorąca pogoda przyspiesza utratę płynów przez pot, nawet jeśli nie jesteś mokry od potu. Oznacza to, że latem potrzeba znacznie więcej płynów. Dobrym punktem odniesienia jest dodanie co najmniej ok. 0,5 litra płynu za każdą godzinę spędzoną na zewnątrz lub na treningu. Mit 2: Pragnienie to wiarygodny znak, że potrzebujesz wody — Choć pragnienie jest pomocnym sygnałem, to raczej późne ostrzeżenie — jak kontrolka rezerwy paliwa w aucie — niż aktualny wskaźnik sytuacji — mówi Bazilian. — Gdy poczujesz pragnienie, już jesteś lekko odwodniony. Dotyczy to szczególnie osób starszych, u których mechanizm pragnienia działa mniej sprawnie, co zwiększa ryzyko odwodnienia. W każdym wieku nawet 1–2% ubytku wody w organizmie może pogorszyć sprawność fizyczną i poznawczą — mówi Cohen. Badanie z udziałem studentów wykazało, że lekkie odwodnienie obniżało ich poziom energii, nastrój, pamięć krótkotrwałą i koncentrację; nawodnienie z kolei szybko poprawiało te parametry. Lepszym wskaźnikiem nawodnienia — według Cohen — jest częstotliwość oddawania moczu. — Powinniśmy oddawać mocz co 2–3 godziny w ciągu dnia — mówi. Zwróć też uwagę na jego kolor: jeśli jest przezroczysty lub jasnożółty — to dobry znak. (Jeśli jest fluorescencyjnie żółty, nie panikuj — to może być efekt działania suplementów lub leków.) Mit 3: Picie płynów to jedyny sposób na nawodnienie Około 20% dziennego spożycia płynów pochodzi z żywności o wysokiej zawartości wody — takiej jak owoce, warzywa, zupy i gulasze — zauważa Bazilian. Letnie klasyki, jak arbuz, ogórki, pomidory, jagody, winogrona czy sałaty to świetne opcje. Nawet koktajle i chłodniki, takie jak gazpacho, wspierają nawodnienie. Mit 4: Picie dużej ilości wody naraz wystarczy Wbrew pozorom, można się „przewodnić” — czyli wypić więcej płynów, niż organizm jest w stanie wydalić. To prowadzi do hiponatremii, czyli niebezpiecznego spadku poziomu sodu we krwi. Objawy to nudności, ból głowy, dezorientacja, osłabienie mięśni, a w ciężkich przypadkach — drgawki. — To rzadkie zjawisko, ale częstsze u sportowców wytrzymałościowych — mówi Bazilian. Trzeba pić z umiarem i nie zapominać o dostarczaniu sodu. Najlepiej jest regularnie popijać wodę w ciągu dnia, zamiast pić jej dużo na raz. — — Taki sposób umożliwia lepsze wchłanianie i wykorzystanie wody przez organizm — mówi Bazilian. — Aby utrzymać ten nawyk, ustaw przypomnienia w telefonie lub używaj butelki z oznaczeniami godzin. Mit 5: Kawa i herbata odwadniają — Z tym mitem naprawdę trzeba skończyć — mówi Bazilian. — Kawa i herbata zdecydowanie mogą być zaliczane do dziennego spożycia płynów. Przecież są robione z wody. Tak samo mylne jest przekonanie, że woda gazowana odwadnia — nawadnia tak samo skutecznie, jak niegazowana. Mit 6: Napoje izotoniczne są lepsze od wody podczas treningu Nie zawsze. Wszystko zależy od tego, jak długo i intensywnie ćwiczysz oraz w jakich warunkach — mówi Leslie Bonci, dietetyczka sportowa i właścicielka Active Eating Advice w Pittsburghu. Jeśli idziesz na krótki spacer lub ćwiczysz przez mniej niż godzinę w chłodnych warunkach — wystarczy woda. Ale jeśli bardzo się pocisz, ćwiczysz długo lub intensywnie, lepiej sięgnąć po elektrolity (sód i potas), najlepiej w formie niskocukrowego proszku. Pamiętaj: nie wystarczy nawodnić się w trakcie treningu — trzeba zacząć wcześniej. — Potraktuj płyny jako wewnętrzne wyposażenie, jeśli ćwiczysz odwodniony, będziesz słabszy, wolniejszy i szybciej się zmęczysz — mówi Bonci. Zaleca wypicie ok. 0,5 litra płynów na godzinę przed treningiem, ponieważ tyle trwa, zanim płyn opuści żołądek i dotrze do mięśni. W trakcie treningu pij kilka łyków co 20 minut, a po nim — kolejne ok. 0,5 litra. autor: Stacey Colino źródło: National Geographic
To jedno morze w Europie ryczy, jakby krzyczało. Nikt nie ufa jego falom
Filmy przedstawiające ogromne fale Morza Północnego robią furorę w internecie. Rybacy jednak wiedzą, że ten żywioł nie wybacza błędów – i mają na to dowody.
Spis treści: Morze Północne w akcji Gdzie leży Morze Północne? Jak wygląda żeglowanie po Morzu Północnym Co wyróżnia Morze Północne? Skąd wzięła się reputacja niebezpiecznego morza? Morze, które ryczy Filmy przedstawiające ogromne, zapierające dech w piersiach fale Morza Północnego często stają się viralami na TikToku – ale ludzie żeglują po tych burzliwych wodach od tysiącleci. Morze Północne cieszy się reputacją niebezpiecznego i groźnego. Czy słusznie? Morze Północne w akcji Czasem Morze Północne po prostu postanawia zaatakować. Henk Buitjes wie, jak to jest. Pewnej nocy, podczas sztormowej pogody, ten holenderski rybak krewetek wciągał sieci na pokład, kątem oka zauważył falę. Była większa niż wszystkie pozostałe — uderzyła w tył jego kutra rybackiego. Fala uderzyła w jedną z belek statku — długich poziomych prętów wystających poza burtę, z których zwisają sieci. Siła uderzenia wygięła belkę, przez co sieć zwisała luźno i była prawie niemożliwa do odzyskania. Było to bardzo niebezpieczne – mogła owinąć się wokół śruby napędowej statku lub zaczepić o wraki na dnie morza. Jemu i załodze udało się ją odzyskać, ale adrenalina buzowała. – Całe ciało się trzęsie – wspomina. Gdzie leży Morze Północne? Morze Północne, leżące tuż na południe od Arktyki, zajmuje obszar 570 000 km² i oddziela Wielką Brytanię od Skandynawii. Na południu jego brzegi tworzą północne wybrzeża Francji, Belgii, Holandii i Niemiec. Kiedyś było szlakiem dla Wikingów, dziś to jeden z głównych szlaków żeglugowych. Znajdują się tu platformy wiertnicze i farmy wiatrowe. W mediach społecznościowych krążą nagrania z falami potworami i sztormami uderzającymi w statki. Ale ludzie przemierzają te wody od wieków. Jak wygląda żeglowanie po Morzu Północnym Buitjes i jego rodzina łowią na Morzu Północnym od 11 pokoleń. – Mój pradziadek i jeden z jego synów zginęli podczas połowów w czasie wielkiego sztormu – mówi. Dwóch braci jego babci również zginęło na morzu. Żegluga jest dziś bezpieczniejsza niż kilkadziesiąt lat temu, głównie dzięki lepszym prognozom pogody. Ale Morze Północne nadal wymaga respektu. Jego południowa część ma zaledwie ok. 30 metrów głębokości. Podczas sztormów fale mogą wyrzucać piasek z dna na pokład, co destabilizuje statek. Wraki zalegające na dnie stanowią dodatkowe zagrożenie. Zachodnie wybrzeże Jutlandii (część Danii i Niemiec) to tzw. Żelazne Wybrzeże — słynie z braku naturalnych portów, przez co wiele statków rozbijało się o brzeg. Fale na Morzu Północnym są krótkie i gwałtowne. Choć mają zaledwie 2 metry, ich szybka częstotliwość potrafi nieźle rozkołysać statek. Co wyróżnia Morze Północne? Lucy Bricheno, oceanograf z brytyjskiego Narodowego Centrum Oceanografii, tłumaczy, że takie zachowanie fal wynika z otoczenia morza lądem z wielu stron – fale nie mają gdzie się rozchodzić. Gdy ogon huraganu z USA dotrze nad Europę, potrafi rozszaleć Morze Północne tak, że białe grzywy fal widać z kosmosu. Symulacje wskazują, że zmiany klimatu mogą uspokoić Morze Północne, ale same sztormy będą groźniejsze. – Nie możemy powiedzieć na pewno, że jest bardziej burzliwie, ale obecne sztormy w Europie Północno-Zachodniej są coraz silniejsze – mówi Bricheno. Skąd wzięła się reputacja niebezpiecznego morza? Morze Północne nie jest najbardziej burzliwym z oceanów. Indyjski Ocean i Cieśnina Drake’a (między Ameryką Południową a Antarktydą) są znane z olbrzymich fal. Ocean Południowy, nieprzerwany przez ląd, pozwala falom rosnąć bez przeszkód — tam 8–10-metrowe fale są normą, a rekord to 21 metrów (2018 r.). Ale po Morzu Północnym pływa bardzo dużo statków. Więcej ludzi doświadcza jego gniewu i dzieli się tym online. Wikingowie już 1200 lat temu potrafili orientować się po prądach morskich, pogodzie i punktach na lądzie. To było jak – autostrada do grabieży i najazdów – jak zauważa Michael Pye, autor książki The Edge of the World. W średniowieczu, zachodnie wybrzeże Afryki budziło większy lęk niż Morze Północne. Co ciekawe, „Żelazne Wybrzeże” kiedyś było bezpieczniejsze — miało zatoki, gdzie można było się schronić. Wszystko zmieniła powódź z 1362 r., która zabiła tysiące ludzi i zmiotła całe wioski z zachodniego wybrzeża Jutlandii. Morze Północne ma wyjątkowo duże pływy. Gdy zbiegną się z falą sztormową, mogą powodować powodzie — np. w 2013 r. zginęły dwie osoby, a zalanych zostało 1700 domów w Anglii. Morze, które ryczy Dorthe Nors, autorka A Line in the World, mieszka 4 km od wybrzeża Danii. Gdy nadchodzi sztorm, słyszy morze jakby ktoś krzyczał, jak ryk. Złamane drzewa trzaskają jak strzały. Piasek potrafi zasypać drogi. Buitjes zna wiele historii o wypadkach – od małych kutrów po wielkie kontenerowce. Morze Północne zmusza do czujności. – Uświadom sobie, jak bardzo jesteś mały – mówi o żeglowaniu po Morzu Północnym. – Kiedy to sobie uświadomisz, przeżyjesz. autor: Chris Baraniuk źródło: National Geographic
Naukowcom udało się uzyskać wodę i tlen z księżycowego regolitu. Użyli tylko światła słonecznego
Zespół naukowców z Chin odkrył metodę pozwalającą wydobyć z księżycowych skał i pyłu niezbędną do życia wodę oraz tlen. W dodatku pokazali, jak dokonać tego w tylko jednym kroku. Czy ta sama metoda zadziała poza laboratorium oraz czy będzie opłacalna dla przyszłych lunonautów?
Spis treści: 23 tys. dolarów za litr wody Jak zrobić księżycowy metan? Próbki księżycowe pobrane przez Chang’e 5 Możliwość szybkiego i taniego pozyskiwania wody oraz tlenu jest jedną z głównych zagwozdek programu Artemis. Ze względu na odległość od Ziemi oraz koszty wynoszenia ładunków, baza księżycowa musi być możliwie niezależna od dostaw z naszej planety. A najbardziej kluczowe są tlen oraz woda. Właśnie dlatego odkrycie chińskich badaczy może być absolutnie przełomowe dla obecności człowieka na Księżycu. 23 tys. dolarów za litr wody – Największym zaskoczeniem dla nas był namacalny sukces tego zintegrowanego podejścia. Jednoetapowa integracja ekstrakcji wody księżycowej i fototermicznej katalizy dwutlenku węgla może zwiększyć efektywność wykorzystania energii oraz zmniejszyć koszty i złożoność rozwoju infrastruktury – napisał w oświadczeniu członek zespołu Lu Wang, chemik z Chińskiego Uniwersytetu w Hongkongu. Analizy wykazały, że transport jednego litra wody z Ziemi na Księżyc kosztowałby około 23 tys. dolarów, a każdy lunonauta potrzebowałby dziennie przynajmniej 4 litrów wody. Na całe szczęście zarówno badania prowadzone na powierzchni Księżyca, jak i te z orbity wykazały, że na Księżycu jest dużo wody, chociaż nie jest to od razu widoczne. Woda, która trafiła na Księżyc w wyniku uderzeń komet, planetoid i mikrometeorytów, a nawet wiatru słonecznego, kryje się w stale zacienionych kraterach na biegunach księżycowych, uwięziona w minerałach takich jak ilmenit. Samo wydobycie wody pitnej jest stosunkowo łatwe i istnieje wiele technologii opisujących, jak można to zrobić. Jedną z opisywanych wcześniej metod jest również ogrzewanie księżycowego regolitu poprzez skupienie na nim promieni słonecznych. Jednak chiński zespół był w stanie pójść o krok dalej. Jak zrobić księżycowy metan? – Chińska metoda zakłada wykorzystanie gleby księżycowej jako katalizatora do rozkładu cząsteczek dwutlenku węgla i połączenia ich z wydobywaną wodą w celu wytworzenia metanu – powiedział Philip Metzger, fizyk planetarny z University of Central Florida, w rozmowie z serwisem Space.com. Metzger nie był zaangażowany w nowe badania, ale jest współzałożycielem „Swamp Works” w Centrum Kosmicznym im. Kennedy’ego NASA – laboratorium badawczego zajmującego się projektowaniem technologii do budowy, produkcji i wydobycia na powierzchniach skalistych ciał niebieskich. Jest to o tyle istotna zmiana, że metan jest znacznie lepszym potencjalnym paliwem rakietowym niż ciekły wodór. Zdecydowanie łatwiej jest utrzymać jego stabilność, przez co nie wymaga wielu maszyn, a tym samym zmniejszają się koszty. Ciekły metan, po zmieszaniu z tlenem jako utleniaczem, jest wydajnym paliwem rakietowym. Wiele firm komercyjnych, takich jak chińska Landspace, już wystrzeliwuje rakiety napędzane metanem. Próbki księżycowe pobrane przez Chang’e 5 Ilmenit zawierający wodę jest również użytecznym katalizatorem reakcji wody z dwutlenkiem węgla w celu wytworzenia tlenu i metanu. Zaproponowany przez chińskich badaczy jednoetapowy proces zakłada podgrzanie regolitu do temperatury 200 stopni Celsjusza poprzez skupieni na nim promieni słonecznych. To uwalania zawartą w nim wodę. Następnie do mieszaniny dodaje się dwutlenek węgla, taki jak ten, który może być wydychany przez astronautów, co powoduje, że ilmenit katalizuje reakcję między wydobywaną wodą a dwutlenkiem węgla. Naukowcy przetestowali ten proces, znany jako kataliza fototermiczna, w laboratorium, używając symulanta opartego na próbkach regolitu księżycowego przywiezionych na Ziemię przez chińską misję Chang'e 5. Nie można było użyć samych próbek, gdyż są one zbyt cenne. Wyniki badań opublikowano 16 lipca w czasopiśmie „Joule”. Chociaż poprzednie technologie również były w stanie to osiągnąć, wymagały one więcej etapów i więcej maszyn oraz wykorzystywały katalizator, który musiałby być transportowany z Ziemi. Zespół badawczy uważa, że dzięki temu ich proces jest bardziej wydajny i tańszy niż alternatywne rozwiązania. Problemem jest jednak dwutlenek węgla. Nie ma pewności, czy lunonauci byliby w stanie wytworzyć wystarczającą ilość dwutlenku węgla poprzez normalny proces oddychania. Alternatywnie dwutlenek węgla mógłby być transportowany z Ziemi, ale to raczej podważa sens proponowanej techniki, której celem było opracowanie niedrogiego sposobu pozyskiwania wody, tlenu i metanu przy użyciu zasobów w dużej mierze już dostępnych na Księżycu. Niezależnie od tego, zespół badawczy przekonująco wykazał, że wykorzystanie regolitu księżycowego jako katalizatora do produkcji paliwa i wody jest skuteczne. Kolejnym krokiem jest wykazanie, że technologia ta może zostać skalowana w celu bardziej efektywnego utrzymania bazy na Księżycu niż inne techniki. Oraz że może ona działać w warunkach księżycowych, gdzie grawitacja jest słabsza, temperatura ulega dużym wahaniom, a promieniowanie kosmiczne jest intensywne. Źródło: Space.com Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Napoje ze szklanych butelek zawierają więcej mikroplastiku, niż z plastikowych. Jak to możliwe?
Mikroplastik w szklanych butelkach występuje częściej niż w plastikowych – to zaskakujące ustalenia francuskiej agencji ANSES. Nowe badanie pokazuje, że źródłem cząstek plastiku są farby używane do malowania zakrętek.
Spis treści Skąd bierze się mikroplastik w szklanych butelkach? Ile mikroplastiku wykryto w różnych napojach? Mikro- i nanoplastik jest już wszędzie Nowe badania przeprowadzone przez francuską agencję ANSES wykazały, że napoje w szklanych butelkach mogą zawierać nawet do 100 cząsteczek mikroplastiku na litr. To dużo więcej niż w przypadku butelek plastikowych lub puszek. Najwięcej zanieczyszczeń wykryto w napojach gazowanych, lemoniadzie i piwie. Skąd bierze się mikroplastik w szklanych butelkach? To zaskakujące odkrycie dotyczy popularnych napojów, takich jak woda, napoje gazowane, lemoniada, piwo czy wino, dostępnych we Francji. Średnio w szklanych butelkach wykryto około 100 cząstek mikroplastiku na litr – od 5 do 50 razy więcej niż w plastikowych. Jak tłumaczy Iseline Chaib, jedna z autorek badania, mikroplastiki pochodziły z farby pokrywającej zakrętki szklanych butelek. Farba ulegała mikrouszkodzeniom – niewidocznym gołym okiem – wskutek tarcia między zakrętkami podczas transportu i magazynowania. W wyniku tego zanieczyszczenia osadzały się na powierzchni zakrętek i mogły wpadać do napojów po otwarciu. Farba ta miała identyczną strukturę i skład polimerowy jak pływające w napojach cząsteczki plastiku – więc to na pewno ona była ich źródłem. Ile mikroplastiku wykryto w różnych napojach? Woda – zarówno niegazowana, jak i gazowana – zawierała relatywnie mało mikroplastiku: od 4,5 cząstki na litr w szkle do 1,6 w plastiku. Jeszcze mniej wykryto w winach – w coraz popularniejszych butelkach zamykanych zakrętką. Napoje słodzone zawierały około 30 cząstek/litr, lemoniada – 40, a piwo – nawet 60. Badacze podkreślają, że nie ma jeszcze ustalonego progu toksyczności dla mikroplastików, więc nie można jednoznacznie określić, czy ich obecność w tych ilościach stanowi zagrożenie dla zdrowia. Niemniej jednak ANSES zaznacza, że producenci mogą ograniczyć zanieczyszczenia. Prosty proces czyszczenia zakrętek – przedmuch powietrzem, płukanie wodą i alkoholem – zmniejszył obecność mikroplastików aż o 60%. Najlepiej byłoby, gdyby zakrętek nie malowano wcale. Mikro- i nanoplastik jest już wszędzie Badanie zostało opublikowane w czasopiśmie „Journal of Food Composition and Analysis” i wpisuje się w nurt badań nad powszechnością mikroplastików w środowisku i ich potencjalnym wpływem na zdrowie człowieka. Cząsteczki mikroplastiku znaleziono nie tylko w oceanach, powietrzu i innych środowiskach. Wiadomo już, że występują także we wnętrzach żywych organizmów. Jego obecność stwierdzono m.in. w ludzkim mózgu, tętnicach, a nawet u mężczyzn w jądrach. Źródło: Journal of Food Composition and Analysis Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Wodociąg sprzed dwóch tysięcy lat. Niezwykłe odkrycie pod powierzchnią miasta
Archeolodzy odkryli w czasie badań wykopaliskowych na terenie miasta Leuven w Belgii drewnianą rurę wodociągową. To niezwykłe znalezisko, bo pochodzi z czasów starożytnych. Ma dwa tysiące lat.
Spis treści: Zaawansowany system wodociągów w Belgii Drewniana rura sprzed 2 tys. lat Znaczenie Leuven w czasach Imperium Rzymskiego Zachodnia Europa jest bogata w odkrycia archeologiczne związane z Cesarstwem Rzymskim. To starożytne imperium zajmowało olbrzymie terytoria, od Półwyspu Iberyjskiego aż po Mezopotamię. Na podbitych terenach Rzymianie wytyczali trakty, zakładali osady i miasta. W miejscu wielu z nich do dzisiaj istnieją znane miejscowości, na przykład Londinium do dzisiejsza stolica Wielkiej Brytanii – Londyn. Zaawansowany system wodociągów w Belgii Wśród innowacji wprowadzonych przez Rzymian na zajętych terenach był też system wodociągów. Składały się nań nie tylko słynne kamienne akwedukty (należą do najciekawszych rzymskich budowli), których część zachowała się do naszych czasów na terenie Włoch, ale też… rury. To na jedną z takich drewnianych rur natknęli się archeolodzy we flandryjskim mieście Leuven w Belgii. Badacze przeszłości pojawili się tam na polecenie budowlańców, którzy w tym miejscu planują wzniesienie akademika. Były to więc badania ratownicze, mające na celu zebranie jak najwięcej informacji o przeszłości tego miejsca przed zniszczeniem dawnych reliktów. Drewniana rura sprzed 2 tys. lat Z szacunków badaczy wynika, że wydrążony pień pełniący funkcję rury doprowadzającej wodę do osady pochodzi z II–III wieku n.e. Drewno zachowało się wyjątkowo dobrze. Jest to zasługa dużej wilgotności miejsca, w którym spoczywało – obok znajduje się rzeka Dijle. Organiczne przedmioty rozkładają się szybko, gdy jest bardziej sucho. Doskonałym przykładem na to, że konserwacji sprzyja wilgoć jest słynna osada w Biskupinie. Tam w świetnym stanie zachowały się nawet drewniane „ulice” i fundamenty domostw. A to dzięki temu, że już w starożytności osada ta została pochłonięta przez wodę. Znaczenie Leuven w czasach Imperium Rzymskiego Obecnie Leuven położone jest między dwoma ważnym ośrodkami w czasach rzymskich: Boulogne na wybrzeżu francuskim a niemiecką Kolonią. Mogła być to zatem osada składająca się z kilku domów i gospodarstw związana z handlem w II–III wieku. Nowe odkrycie archeologiczne zwróciło uwagę ekspertów. – We Flandrii jest to wyjątkowe znalezisko archeologiczne. W wielu miejscach, w tym w Tienen, wykopano wcześniej pozostałości tego, co kiedyś pełniło funkcję rury. Ale nigdy samej rury, ponieważ drewniane pnie drzew, których Rzymianie używali do tego celu, z czasem zgniły – opisuje ekspert ds. zabytków nieruchomych, Dirk Vansina. Teraz cenny zabytek trafi do pracownik konserwatorskiej. Nie jest to pierwsza rzymska pozostałość w Leuven. W ostatnich latach archeolodzy natknęli się między innymi na skorupy ceramiczne świadczące o zamieszkaniu w tym miejscu ludzi blisko dwa tysiące lat temu. Źródło: Miasto Leuven Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
NASA odkryła rekordowo wysoki wzrost poziomu mórz i oceanów. Jaka jest tego przyczyna?
Dzięki danym satelitarnym naukowcy ustalili, o ile podniósł się poziom wody w morzach i oceanach na Ziemi. Przebił prognozowany stan o niemal 2 milimetry. Ta różnica wygląda na niewielką. Mówimy jednak o ilości wody, która wypełniłaby ponad 180 tysięcy największych tankowców.
Spis treści: Ile wody mieści się w półcentymetrowej warstwie mórz i oceanów? Satelity na straży oceanów Ciepła woda wypiera lód – sprzężenie zwrotne w praktyce Zaskakujące skutki: fale morskie, powodzie, brak słodkiej wody Globalne ocieplenie nadal topi lodowce na Ziemi, co wywołuje nieustanny wzrost poziomu mórz. W ubiegłym roku poziom ten osiągnął nowe rekordy. Jednak, zdaniem oceanografów z NASA, w 2024 r. to nie globalne ocieplenie, lecz inny mechanizm wywołał największy wzrost objętości wody. – Każdy rok jest nieco inny, ale jasne jest, że ocean nadal się podnosi, a tempo wzrostu jest coraz szybsze. Mimo to zaobserwowany w 2024 roku poziom mórz i oceanów był wyższy, niż się spodziewaliśmy – powiedział oceanograf NASA Josh Willis. Ile wody mieści się w półcentymetrowej warstwie mórz i oceanów? Analizując wcześniejsze trendy, NASA przewidywała na 2024 rok wzrost o 0,43 cm, ale wyniósł on aż 0,59 cm. Te liczby nie wyglądają na niepokojące, ale przyjrzyjmy się przeliczeniu na objętość wody. Łączna powierzchnia ziemskich mórz i oceanów wynosi około 361 milionów kilometrów kwadratowych. To stanowi około 71% całkowitej powierzchni Ziemi. Oznacza to, że różnica między przewidywanym wzrostem a tym zaobserwowanym to około 579 miliardów metrów sześciennych wody. Ilość, która wypełniłaby 180 500 największych tankowców ropy naftowej (ULCC). A mówimy tylko o różnicy w prognozach. Bo jeśli policzymy łączny wzrost poziomu mórz i oceanów, który wyniósł 0,59 cm, wychodzi nam, że w 2024 roku do tych ogromnych akwenów trafiło około 2,13 biliona metrów sześciennych wody. Co mieści się w ponad – uwaga – 6,65 milionach największych tankowców ropy naftowej. Satelity na straży oceanów Dane, na których bazowali naukowcy prognozując wzrost, pochodzą z pomiarów wykonywanych przez pięć międzynarodowych satelitów od 1992 roku. Najnowszy z nich, Sentinel-6 Michaela Freilicha, jest w stanie mierzyć wysokość powierzchni morza z dokładnością do kilku centymetrów dla 90 procent oceanów na Ziemi. Ale skąd ten nagły wzrost poziomu wód? Naukowcy od dawna podejrzewali, że nieuwzględnione pętle sprzężenia zwrotnego przyspieszą wzrost poziomu morza ponad przewidywania, a teraz możemy być świadkami wyników. Do tej pory topniejące lodowce na Ziemi odpowiadały za dwie trzecie wzrostu poziomu morza każdego roku, ale w zeszłym roku niespodziewanie się to zmieniło. Ciepła woda wypiera lód – sprzężenie zwrotne w praktyce Amerykańska Agencja Kosmiczna odkryła, że w 2024 r. aż dwie trzecie wzrostu poziomu mórz było spowodowane rozszerzalnością cieplną ciekłej wody morskiej, mimo że utrata lodu lodowcowego również wciąż przyspiesza. Cieplejsza woda jest mniej gęsta, więc zajmuje więcej miejsca niż woda zimna – a po rekordowym ociepleniu atmosfery na Ziemi nasze oceany były najcieplejsze od trzech dekad. Należy wyjaśnić, że ziemskie oceany mają warstwy o różnych temperaturach. Najcieplejsze, a co za tym idzie najmniej gęste wody znajdują się bliżej powierzchni. Ale zwiększona energia cieplna w naszej atmosferze wywołuje więcej burz i szybsze wiatry, co – poza innymi niszczycielskimi skutkami – miesza wody oceanów, przez co szybciej wysyła więcej ciepła do niższych warstw, dodatkowo zwiększając temperatury oceanów i wynikający z tego wzrost poziomu morza. Zaskakujące skutki: fale morskie, powodzie, brak słodkiej wody Właśnie zmiany we wzorcach wiatru powodują, że niektóre obszary oceanu nagrzewają się dwa do trzech razy bardziej niż średnia globalna. Wynikające z tego morskie fale upałów zabijają miliardy stworzeń morskich i niszczą zależne od nich łowiska. Kolejnym negatywnym efektem takiego stanu rzeczy jest zwiększająca się liczba powodzi. Wraz ze wzrostem poziomu oceanów, zalewają one główne rzeki, takie jak Ganges, słoną wodą. A chociaż wody jest ogólnie więcej, to wymienione zjawiska drastycznie zmniejszają zasoby słodkiej wody dla ludzkości. Bez interwencji może to ostatecznie zmusić całe populacje do migracji w poszukiwaniu tego istotnego zasobu. Jak na razie jedynym sposobem na zmniejszenie tego wpływu jest ograniczenie emisji gazów cieplarnianych. Każdy ułamek stopnia, o jaki możemy zmniejszyć przyszłe ocieplenie, uratuje życie. Ale w czasach, gdy kolejne państwa ograniczają „zielone” programy, nie będzie to takie łatwe. Źródło: ScienceAlert Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Zbiornik Racibórz Dolny. Zachwycił mieszkańców południowej Polski i zadziwił archeologów
Ta instalacja uratowała setki tysięcy osób podczas katastrofalnej powodzi w 2024 roku. Zajmuje powierzchnię zbliżoną do Kołobrzegu czy Pułtuska. A podczas jej budowy doszło do sensacji archeologicznych. Zbiornik Racibórz Dolny to nowy cud Polski.
Spis treści: Gdzie jest zbiornik Racibórz Dolny? Kiedy wybudowano zbiornik Racibórz Dolny? Jak działa zbiornik Racibórz Dolny? Jak wygląda zbiornik Racibórz Dolny? Archeolodzy w zbiorniku Racibórz Dolny Niewiele jest tak potężnych inwestycji zrealizowanych w ostatnich latach w Polsce. Budowa zbiornika Racibórz Dolny była olbrzymim wyzwaniem zarówno logistycznym, jak i finansowanym. Gdzie jest zbiornik Racibórz Dolny? Zbiornik Racibórz Dolny jest położony w południowej Polsce na terenie województwa śląskiego. Znajduje się parę kilometrów na południe od miasta Racibórz zarówno na terenach należących do miasta, jak też do gmin Krzyżanowice, Kornowac, Lubomia i Gorzyce. Warto zwrócić uwagę, że jest to potężny zbiornik. Jego powierzchnia to 26 kilometrów kwadratowych. Zbliżoną powierzchnię zajmują takie miasta jak Kołobrzeg (25,67 km kw.) czy Pułtusk (23,1 km kw.). To największy zbiornik przeciwpowodziowy w Polsce. Kiedy wybudowano zbiornik Racibórz Dolny? Pierwsze pomysły wykonania obszernego zbiornika przeciwpowodziowego w górnym biegu Odry powstały już w latach 1880–1906. Po zakończeniu II wojny światowej powrócono do tego pomysłu, ale sprawa stanęła jedynie na rozmowach ze stroną czechosłowacką – ewentualnie spiętrzenie wody mogłoby zagrozić naszym południowym sąsiadom. Kolejne dekady to wiele prac koncepcyjnych i formalnych ustaleń, które ulegały modyfikacjom. W tzw. międzyczasie w latach 1989–2002 powstał mniejszy polder Buków (ponad 800 ha powierzchni) na terenie trzech gmin – Gorzyce i Lubomia w powiecie wodzisławskim oraz Krzyżanowice w powiecie raciborskim. Do koncepcji budowy zbiornika Racibórz powrócono po katastrofalnej powodzi latem 1997 roku. Wówczas ruszyły prace koncepcyjne. Budowa tej konstrukcja wiązała się w potrzebą przesiedlenia mieszkańców blisko 200 gospodarstw w jej planowanym obrysie. Mieszkańcy dwóch wsi zgodzili się na wywłaszczenie. Część z nich przeniosła się do powstałej od podstaw nowej miejscowości Nieboczowy, na terenach, gdzie były pola. Ciekawostką jest fakt, że przeniesiono nawet cmentarz. Prace koncepcyjne i budowlane zbiornika Racibórz Dolny miały miejsce w dwóch pierwszych dekadach XXI wieku. Ostatecznie, po zmaganiach związanych z pozyskaniem olbrzymich środków zarówno na wykupienie gruntów, nieruchomości i samej inwestycji zbiornik uzyskał funkcjonalność w styczniu 2020 roku. Budowa zbiornika pochłonęła 2 mld złotych i była dofinansowania ze środków Unii Europejskiej. Jak działa zbiornik Racibórz Dolny? Zadaniem zbiornika jest spłaszczenie fali powodziowej oraz opóźnienie momentu dojścia fali na Odrze do ujścia Nysy Kłodzkiej. W ten sposób ma zmniejszyć prawdopodobieństwo nałożenia się dwóch kulminacji fal. Ten zbiornik jest suchy (czyli jest polderem) – oznacza to, że wypełnia się tylko w chwili zagrożenia. W praktyce oznacza to, że zbiornik napełnia się wodą, która jest wypuszczana w stopniowy i kontrolowany sposób. Teraz zbiornik jest w stanie pomieścić 185 mln m3 wody. Jednak te parametry mają ulec poprawie, bo planowane jest jego pogłębienie. Wówczas do polderu mogło by się wlać nawet 300 mln m3. Pogłębienie będzie zyskowne nie tylko ze względu na poprawę parametrów zbiornika. Pozyskany urobek to kruszywo, czyli żwir, który będzie można sprzedać. Zajmuje się tym obecnie kilka firm. Uważa się, że dzięki zbiornikowi podczas powodzi w 2024 roku wiele terenów nie zostało zalanych, w tym takie miasta jak Opole czy Wrocław. Eksperci zwracają jednak uwagę na to, że tego typu infrastruktura jest co prawda niezbędna, to powinna być elementem złożonego systemu zapobiegającego powodziom. A na taki system powinny składać się też naturalne mokradła, zrenaturalizowane rzeki, lasy i dzikie tereny w górnych częściach rzek oraz odsuwanie wałów od koryt. Jak wygląda zbiornik Racibórz Dolny? Głównym elementem zbiornika są wały ziemne, otaczające obszar 26,3 km kw. Te zapory mają długość 22,4 km. Ich maksymalna wysokość wynosi 11,1 m. Na ten cel użyto 6,8 mln ton ziemi. W zaporze czołowej , w której kierunku zmierza woda, wykonano betonową budowlę przelewowo-spustową z sześcioma zasuwami i sześcioma spustami dennymi. To w tym miejscu kontroluje się prędkość przepływu wody. Mniejsze instalacje umożliwiające upuszczanie wody są też w innych częściach wałów. View oEmbed on the source website Archeolodzy w zbiorniku Racibórz Dolny Badacze przeszłości są obecni przy wszystkich wielkich inwestycjach. Tak było na przykład w czasie budowy autostrad czy tras szybkiego ruchu. Nie mogło ich zabraknąć przy wznoszeniu zapór zbiornika Racibórz Dolny. Archeologom udało się dokonać wielu wspaniałych odkryć w ramach tych ratowniczych badań. Można je przyrównać do prac prof. Kazimierza Michałowskiego w Sudanie, gdy w latach 60. XX wieku zaangażował się w ratowanie dziedzictwa archeologicznego. Artefakty i budowle sprzed setek i tysięcy lat znajdowały się w granicach powstającego Jeziora Nasera – powstającego w wyniku spiętrzenia wody przez Wielką Tamę Asuańską. Opracowanie wyników ratowniczych badań wykopaliskowych poprzedzających budowę planowanego zbiornika przeciwpowodziowego Racibórz Dolny liczy blisko 3000 stron. Badania objęły blisko 20 stanowisk archeologicznych o łącznej powierzchni ponad 13,5 ha. Były to ślady po obecności ludzi począwszy od okresu paleolitu po nowożytność. Jako najważniejsze znaleziska archeolodzy wskazali osady pierwszych rolników na naszych ziemiach. Na terenie jednej z nich odkopano jeden z najliczniejszych w Polsce zespołów figurek antropomorficznych, w tym unikatową, zachowaną w całości figurkę ukazującą kobietę, którą okrzyknięto jako „Wenus z Raciborza”. Być może związana była z kultem płodności i bogini matki. W czasie tych wykopalisk udało się też udokumentować pozostałości z czasów II wojny światowej: okopy, transzeje, schrony oraz groby poległych wówczas żołnierzy. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Święte miasto Mezopotamii zdradza tajemnice. Setki kilometrów kanałów
Wokół jednego z najstarszych miast Mezopotamii, Eridu, naukowcy odkryli gęstą siatkę kanałów nawadniających. To dzięki nim już tysiące lat temu możliwe było intensywne rolnictwo i rozwój cywilizacji.
Spis treści: Cywilizacja wyrosła na zbożu Eridu – najświętsze miasto Mezopotamii Setki kilometrów starożytnych kanałów Pierwsze cywilizacje rozkwitły na Bliskim Wschodzie w Egipcie i w Mezopotamii. Naukowcy od lat wskazują na ścisły związek intensywnego rolnictwa z rozwojem osiadłego życia, a w konsekwencji urbanizacji. Cywilizacja wyrosła na zbożu Kluczową rolę w uprawie ziemi odegrały sztuczne kanały nawadniające lub odprowadzające nadmiar wody. To o nich przeczytamy w każdym podręczniku na temat początków wielkich cywilizacji. Ale co na ich temat tak naprawdę wiemy? Niewiele, bo archeolodzy od XIX wieku skupiali się głównie na badaniu wspaniałych świątyń i bogatych grobowców. Tam można było znaleźć cenne artefakty i przewieźć do muzeów. Od kilku dekad to się zmienia. Teraz badacze koncentrują się m.in. na analizowaniu dawnych krajobrazów. W tym celu korzystają ze zobrazowań satelitarnych i analiz geomorfologicznych. Eridu – najświętsze miasto Mezopotamii Tak też było w przypadku najnowszych badań wykonanych w rejonie świętego miasta Eridu w Mezopotamii w dzisiejszym Iraku. Istniało tutaj wiele świątyń, w tym ta poświęcona bogowi Enki i ziggurat. Szeroko zakrojone analizy starożytnego krajobrazu wykonano dzięki wykorzystaniu map geologicznych czy prac terenowych. Wyniki opublikowano na łamach „Antiquity”. Autorami są badacze z Iraku, Wielkiej Brytanii i Szwajcarii. Jeśli chodzi o zdjęcia satelitarne, użyto tych archiwalnych pochodzących ze zbioru wykonanego w ramach szpiegowskiego programu USA – CORONA z czasów zimnej wojny. To nie pierwszy raz, gdy są wykorzystywane przez badaczy pierwszych cywilizacji i to z sukcesem. Setki kilometrów starożytnych kanałów W ramach badania w regionie Eridu odkryto ponad 200 głównych i dużych kanałów długości od 1 do 9 km każdy i od 2 do 5 m szerokości. Bezpośrednio łączyły się ze starożytną rzeką Eufrat. Poza tym zidentyfikowano również ponad 4000 mniejszych kanałów długości od 10 do 200 metrów każdy. Oznacza to, że w sumie udało się namierzyć co najmniej setki kilometrów kanałów wokół starożytnego Eridu. Badacze nie podają ich dokładnej sumarycznej długości. Kanały były połączone z rzeką Eufrat, która kilka tysięcy lat temu miała swoje ujście blisko Eridu. Dziś to stanowisko archeologiczne (znane jako Abu Shahrajn) znajduje się w głębi lądu. Duże kanały połączone z Eufratem doprowadzały wodę do tych mniejszych. Te drugie docierały bezpośrednio do pól uprawnych. W obrębie poszczególnych obszarów rolniczych istniał układ mniejszych kanałów. Zidentyfikowano ponad 700 gospodarstw, a mniejsze kanały zwykle znajdują się na obwodzie każdego z nich. To obrazuje skalę rolnictwa w starożytności. Powierzchnia każdego gospodarstwa wynosiła od 500 do 20 000 m2. Należy jednak zaznaczyć, że nie wszystkie kanały muszą pochodzić z jednego okresu. Pobliskie Eridu, do którego musiała trafiać większość zboża, istniało od połowy VI tysiąclecia do IV wieku p.n.e. Sieć kanałów nie była regularna w geometrycznym sensie. Była dostosowana do lokalnej topografii, biegu rzeki i potrzeb poszczególnych rolników. Niemniej jednak intensywność i gęstość sieci kanałów w regionie Eridu wskazują na dobrze rozwinięty i zorganizowany system irygacyjny. To bardzo ważne badanie, bo większość naszej wiedzy na temat nawadniania i rolnictwa w południowej Mezopotamii pochodziła dotychczas z dowodów pośrednich, takich jak teksty na tabliczkach klinowych. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Woda pojawiła się znacznie wcześniej, niż przypuszczaliśmy. To wynik śmierci pierwszych gwiazd
Najważniejszy składnik życia mógł powstać już w ciągu 200 milionów lat od Wielkiego Wybuchu. Do tej pory sądzono, że w początkach Wszechświata nie było odpowiednich warunków do syntezy wody – wynika z najnowszych badań brytyjskich kosmologów.
Spis treści: Skąd wzięła się woda? Co z tą wodą – nowe badania Brytyjczyków Wirtualna supernowa kluczem do rozwiązania zagadki Woda miała powstać później ze względu na brak cięższych pierwiastków, takich jak tlen. Jednak nowe symulacje wskazują, że młody Wszechświat mógł być zdolny generować wodę na wielką skalę. Pytanie o pojawienie się wody we Wszechświecie jest jednym z najbardziej podstawowych zagadnień kosmologii. Na szczęście odeszliśmy od dominującej niegdyś hipotezy, iż woda jest czymś wyjątkowym w kosmosie poza naszą planetą. Wiemy, że wody w kosmosie jest mnóstwo. W samym Układzie Słonecznym mamy kilka miejsc, w których wody jest więcej niż na Ziemi. Z pewnością księżyc Jowisza, Ganimedes posiada jej wielkie rezerwuary, dalej Europa, Enceladus i wiele innych ciał niebieskich. Skąd wzięła się woda? Przez lata badacze skłaniali się do kilku głównych hipotez dotyczących pojawienia się wody: Pierwotna synteza wodoru i tlenu Opiera się na ogólnej teorii nukleosyntezy Wielkiego Wybuchu, rozwiniętej przez George’a Gamowa, Ralpha Alphera i Roberta Hermana (lata 40. XX wieku). Wodór powstał już w pierwszych minutach po Wielkim Wybuchu (ok. 13,8 mld lat temu), ale tlen pojawił się znacznie później – dopiero po kilku milionach lat, gdy pierwsze gwiazdy zaczęły go syntetyzować. Woda mogła zacząć powstawać po śmierci pierwszych gwiazd, czyli kilkaset milionów lat po Wielkim Wybuchu. Reakcje chemiczne w obłokach molekularnych Hipotezę tę rozwijali astrofizycy badający obłoki molekularne, m.in. Ewine van Dishoeck oraz Eric Herbst (lata 80. i 90. XX wieku). Woda mogła formować się w obłokach molekularnych już ok. 200–500 mln lat po Wielkim Wybuchu, gdy powstały pierwsze pokolenia gwiazd i wzbogaciły przestrzeń międzygwiazdową w tlen. Dostarczanie wody przez komety i planetoidy Hipoteza ta była rozwijana już w XIX wieku (m.in. przez Richarda A. Proctora), ale dopiero w XX i XXI wieku potwierdziły ją badania izotopowe (m.in. Frank Robert i Katharina Lodders). Woda w Układzie Słonecznym powstała razem z planetoidami i kometami, czyli ok. 4,6 mld lat temu. Na Ziemię mogła dotrzeć podczas Wielkiego Bombardowania, czyli ok. 4,1–3,8 mld lat temu. Reakcje hydrotermalne w planetozymalach Hipoteza rozwijana przez astrobiologów i geochemików, m.in. Lauretta Cody’ego i J. I. Goldsmitha. Woda mogła uwalniać się w reakcjach hydrotermalnych na planetozymalach krótko po ich uformowaniu, czyli ok. 4,5–4,6 mld lat temu. Synteza wody w wiatrach gwiazdowych i wybuchach supernowych Hipoteza poparta obserwacjami teleskopowymi, m.in. zespołu Gary’ego Melnicka i Davida Neufelda. Woda mogła powstawać w falach uderzeniowych supernowych już kilkaset milionów lat po Wielkim Wybuchu, gdy eksplodowały pierwsze gwiazdy masowe. Co z tą wodą – nowe badania Brytyjczyków Niedawno tematem zajęli się brytyjscy uczeni z grupy prowadzonej przez kosmologa Daniela Whalena z Uniwersytetu Portsmouth. Naukowcy odtworzyli cyfrowo eksplozje dwóch gwiazd przy użyciu parametrów wczesnego Wszechświata i odkryli, że środki do produkcji wody były obecne już 100 milionów lat po Wielkim Wybuchu. – Nasze symulacje sugerują, że woda była obecna w pierwotnych galaktykach ze względu na jej wcześniejsze formowanie się w składowych ich galaktycznego halo – napisali naukowcy w swoim artykule opublikowanym na łamach „Nature Astronomy”. Współcześnie wysoce metaliczne gwiazdy mają w swoich rdzeniach dużą ilość tlenu, ale pierwsze gwiazdy były zbudowane niemal w całości z wodoru i helu. Te wczesne gwiazdy prawdopodobnie były bardzo gorące i żyły wyjątkowo krótko. Właśnie to utrudniało astronomom uchwycenie ich śladów, ale możliwości Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba (JWST) pozwalają ujawnić pierwszy bezpośredni dowód ich istnienia. Wirtualna supernowa kluczem do rozwiązania zagadki Wirtualnej analizie eksplozji poddano dwie gwiazdy. Jedną 13 razy, a druga 200 razy masywniejszą od naszego Słońca. W ciągu pierwszej sekundy wirtualnej supernowej temperatury i ciśnienia były wystarczająco wysokie, aby stopić więcej gazów z byłej gwiazdy w tlen. W następstwie tego kataklizmu wyrzucone gazy, rozciągające się na odległość 1630 lat świetlnych, zaczęły się ochładzać. Gwałtowne ochłodzenie nastąpiło szybciej niż materiał uległ koalescencji, powodując parowanie zjonizowanych cząsteczek wodoru, tworząc inny kluczowy składnik wody: wodór molekularny (H2). Gdy cząsteczki te poruszały się, szczególnie w gęstszych obszarach halo supernowych, tlen zderzał się z wystarczającą ilością wodoru, aby uczynić Wszechświat mokrym. Naukowcy sądzą, że gęstsze skupiska pozostałości po supernowych, z ich wyższym stężeniem metali, prawdopodobnie stały się również miejscem powstawania następnej generacji gwiazd wypełnionych cięższymi pierwiastkami i przyszłego formowania się planet. – W dodatku wyższa zawartość metali może prowadzić do powstawania skalistych planet w dyskach protoplanetarnych z gwiazdami o niskiej masie – twierdzą Whalen i zespół. Oznacza to, że potencjalne planety mogą również zawierać wodę. Obliczenia zespołu sugerują, że ilość wody wytworzonej przez najwcześniejsze galaktyki mogła być tylko dziesięciokrotnie mniejsza niż ta, którą widzimy w naszej galaktyce dzisiaj. Oznacza to, że jednego z głównych składników życia było całkiem sporo już u zarania Wszechświata. Źródła: Nature Astronomy, Science Alert Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Biała tęcza to piękne, ale rzadkie zjawisko. Pojawia się również w Polsce
Biała tęcza jest rzadkim, a przy tym niezwykle spektakularnym zjawiskiem optycznym. Powstaje w ściśle określonych warunkach pogodowych. Gdy do tego dojdzie, rozpoczyna się niezwykły spektakl natury, więc ci, którzy mieli okazję ją zobaczyć, mogą mówić o niemałym szczęściu. Jak wygląda biała tęcza? Jak powstaje? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Jak wygląda biała tęcza? Jak powstaje biała tęcza? Gdzie i kiedy można zaobserwować białą tęczę? Chyba każdy miał okazję podziwiać klasyczną, kolorową tęczę, która w niektórych starożytnych kulturach była postrzegana jako pomost pomiędzy światem ludzi a królestwem, którym władają bogowie. Czy białe łuki prezentują się tak samo efektownie? Obiektywnie – nie, jednak należy podkreślić, że obserwacja tego zjawiska zawsze wywołuje ogromne emocje. Częściowo wynika to z faktu, że pojawia się niezwykle rzadko, ale nie można też nie zauważyć, że biała tęcza ma w sobie coś baśniowego i mistycznego, mimo że nie prezentuje bogatej rewii barw. Jak wygląda biała tęcza? Biała tęcza, nazywana też mglistymi łukami lub tęczą we mgle, jest niczym innym niż zjawiskiem meteorologicznym i optycznym, przybierającym formę białych łuków, malujących się na tle rzedniejącej mgły. Od klasycznej, wielobarwnej tęczy jest wyraźnie szersza i w odróżnieniu od niej nie prezentuje wyraźnych efektów barwnych. Jak wskazuje na to sama nazwa, jest przede wszystkim biała. Zdarza się, że na zewnętrznej krawędzi łuku odznacza się słabo widoczny żółtawy połysk. Krawędź wewnętrzna bywa natomiast niebieskawa. Poniżej można zaobserwować ciemniejszy obszar. Jak powstaje biała tęcza? Mechanizm powstawania białej tęczy jest podobny do tego, który sprawia, że przed deszczem lub po opadach powstają kolorowe łuki. Także w tym przypadku dochodzi do załamania i odbicia promieni światła w cząsteczkach wody. Należy jednak podkreślić, że to specyficzne zjawisko tworzy się w innych warunkach niż wielobarwna tęcza. Żeby mogły powstać mgliste łuki, w powietrzu musi unosić się mgła – widoczny aerozol, na który składają się drobne krople wody lub kryształki lodu. Drugim czynnikiem jest wysokość górowania Słońca nad horyzontem. Żeby obserwacja mglistych łuków była możliwa, gwiazda centralna Układu Słonecznego musi znajdować się pod kątem 30–40 stopni względem mgły. Dlaczego tęcza we mgle jest biała? W przypadku tego zjawiska brak wyraźnego rozgraniczenia kolorów wynika z rozmiaru cząsteczek wody, tworzących mgłę. Są znacznie mniejsze niż krople deszczu, a to sprawia, że w następstwie dyfrakcji, bieg promieni światła jest inny niż wynikający z założeń optyki geometrycznej. To sprawia, że separacja barw nie zachodzi. Charakterystyczne obwódki na wewnętrznej i zewnętrznej krawędzi są dostrzegalne wyłącznie wtedy, gdy mgła składa się z nieco większych cząsteczek. Gdzie i kiedy można zaobserwować białą tęczę? Białą tęczę można zaobserwować zarówno za dnia, jak i w nocy (źródłem światła może być światło odbite Księżyca). Osoba stojąca na płaskim terenie dostrzeże to zjawisko rano lub wieczorem. Z pokładu statku, samolotu lub na pochyłości terenu lub na wzniesieniu, biała tęcza jest natomiast widoczna przez cały dzień. Największe szanse na zaobserwowanie tego zjawiska stwarzają obszary, gdzie mgła rzednieje, a Słońce świeci za plecami obserwatora. Biała tęcza najczęściej pojawia się w chłodnych strefach nadbrzeżnych i na obszarach górskich. Nie jest to regułą, ale w takich miejscach najłatwiej zauważyć ten optyczny fenomen. Biała tęcza nie zawsze jest łatwa do zaobserwowania na tle mgły o tym samym kolorze. Żeby ją znaleźć, należy stanąć tyłem do Słońca, spojrzeć na swój cień i unieść wzrok pionowo nad nim. Biała tęcza w Polsce Efektowne białe tęcze pojawiają się także w Polsce. Na początku 2025 roku to niezwykłe zjawisko można było podziwiać na Opolszczyźnie. Pod koniec 2024 roku tęcza we mgle ukazała się mieszkańcom Małopolski. Była obserwowana także na Kaszubach i Mierzei Helskiej. Warto więc dokładnie rozglądać się podczas spaceru w słoneczną pogodę, a być może uda się zaobserwować niezwykłe białe łuki i wykonać jedyna w swoim rodzaju fotografię. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Fizycy znaleźli sposób na idealnie ugotowane jajko. Jeśli masz pół godziny, możesz go wypróbować
Naukowcy opracowali przepis na ugotowanie najlepszego na świecie jajka. Żeby wprowadzić go w życie, potrzeba tylko trochę czasu i cierpliwości.
W tym artykule: Co potrzeba do ugotowania jajka nową metodą? Po co jest potrzebna nowa metoda gotowania jajek? Przepis na idealnie ugotowane jajko Jedno ma tylko 75 kalorii. Zawiera prawie wszystkie ważne składniki odżywcze i witaminy. Nie podnosi cholesterolu i jest bogate w białka działające jak leki obniżające ciśnienie krwi. Podsumowując – jajko to jeden z najzdrowszych produktów, jakie istnieją. Nie dziwi więc, że istnieje mnóstwo sposobów jego przygotowania. Najczęściej robimy z nich omlety i jajecznice albo je gotujemy. Tutaj zaś działają dwie szkoły. Pierwsza, prostsza, to ugotowanie jajek na twardo. W takiej postaci obie jego części – białko i żółtko – ścinają się. Nieco bardziej zaawansowane jest ugotowanie jajek na miękko. Wymaga gotowania jajka we wrzątku ok. 4 min (a dokładniej – między 3,5 a 5 min, w zależności od wielkości). Jeśli się nie zagapimy, po zdjęciu skorupki będziemy mieli ścięte białko i pyszne, ciepłe, płynne żółtko. Co potrzeba do ugotowania jajka nową metodą? Oczywiście wszystkie powyższe sposoby są najpopularniejsze i najprostsze. Mistrzowie kuchni znają więcej metod przyrządzania jajek. Jednak właśnie będą musieli opanować kolejną. Z pomocą przyszli im bowiem fizycy, którzy przygotowali pracę naukową o nowym, nieznanym dotychczas, najbardziej perfekcyjnym sposobie gotowania jajka. Dobra wiadomość jest taka – każdy może wypróbować ją w domu. Potrzebne będą tylko dwa rondelki, coś do mierzenia temperatury wody w jednym z nich, zegar oraz dokładnie 32 minuty wolnego czasu. Po co jest potrzebna nowa metoda gotowania jajek? Najpierw jednak nieco teorii, którą wzięli pod uwagę autorzy artykułu opublikowanego w czasopiśmie „Communications Engineering” (pod tytułem „Periodyczne gotowanie jajek”). Problem z zanurzaniem jajek we wrzącej wodzie polega na tym, że białko i żółtko gotują się w różnych temperaturach. Białko potrzebuje aż 85 st. C. Jednak wówczas żółto może zrobić się twarde – ponieważ mu wystarczy 65 st. C. Szefowie kuchni radzą sobie z tym, gotując jajka metodą sous vide – czyli zanurzając je w kąpieli wodnej o temperaturze 60-70 st. C przez godzinę. Wówczas tekstura zarówno jajka, jak i żółtka robi się jednakowo kremowa. Jednak również tutaj kryje się pewne ryzyko: białko może pozostać niedogotowane. I właśnie dlatego kucharzom oraz nam wszystkim z pomocą przychodzi zespół Ernesta di Maia z Uniwersytetu w Neapolu z opracowaną matematycznie zupełnie nową metodą gotowania jajek. Przepis na idealnie ugotowane jajko Do ugotowania perfekcyjnego jajka potrzebujemy dwóch rondelków. W jednym woda wrze, w drugim ma temperaturę 30 st. C. Na zmianę zanurzamy jajko w rondelkach na dwie minuty w każdym. Powtarzamy ten cykl osiem razy – czyli łącznie gotujemy jajko 32 minuty. – Wielu ludzi spróbowało jajek gotowanych tym sposobem i było zachwyconych ich smakiem i teksturą – powiedział Di Maio. – Tak, zajmuje to więcej czasu niż zwykłe gotowanie, ale jeśli kogoś kochasz, powinieneś poświęcić swój czas, aby zrobić coś właściwie. Oto jak właściwie zrobić jajko. Kluczem do sukcesu jest częste przekładanie jajka z wody wrzącej do chłodniejszej i w drugą stronę. Dzięki temu obie części jajka gotują się oddzielnie. Wspomniani przez naukowca testerzy stwierdzili, że białko było nieco słodsze, a żółtko mniej słodkie niż w jajkach ugotowanych w inny sposób. Z kolei konsystencja białka była podobna do jajka na miękko, podczas gdy żółtko bardziej przypominało jajko sous vide. Co ważne okazało się również, że jajko gotowane metodą „periodyczną” zawiera więcej cennych składników odżywczych, m.in. antyoksydantów, niż jajka na miękko czy sous vide. Dlaczego? Tego naukowcy jeszcze nie wiedzą. Źródło: Communications Engineering, New Scientist Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Gorąca woda na zimnym Marsie? Meteoryt Black Beauty zdradza nowe informacje sprzed 4,5 mld lat
Meteoryt „Black Beauty” (NWA 7034) to wyjątkowy fragment Marsa, odkryty w 2011 roku w Maroku. Waży około 320 gramów i pochodzi sprzed około 4,5 miliarda lat. To czyni go jednym z najstarszych znanych fragmentów marsjańskiej skorupy. Badanie kryształów meteorytu wskazało na obecność gorącej wody na młodym Marsie.
Spis treści: Badanie marsjańskiej gleby Bufet marsjańskiej historii Gorąca woda i magmatyzm Do chwili, w której na Ziemię trafią próbki marsjańskiej gleby zbierane przez robotycznego geologa Perseverance, szansą na bezpośrednie badanie Czerwonej Planety są meteoryty marsjańskie. Jak ważący zaledwie 320 gramów, odnaleziony 13 lat temu w Maroku „Black Beauty” (Czarna Piękność). Badanie marsjańskiej gleby Meteoryt ten jest fragmentem marsjańskiej skały wyrzuconym z Czerwonej Planety w wyniku potężnego uderzenia meteorytu w powierzchnię Marsa. Unikatowa budowa meteorytu, zawierającego różnorodne rodzaje skał cementowane w brekcję, czyni go szczególnie interesującym dla naukowców badających historię Marsa i początki Układu Słonecznego​. Wiemy już np., że „Black Beauty” zawiera dowody na obecność wody w marsjańskim środowisku hydrotermalnym. Analiza cyrkonów w meteorycie wskazała, że już 4,5 miliarda lat temu na Marsie istniały systemy wodne potencjalnie sprzyjające powstaniu życia. Ostatnie badania pozwoliły również zidentyfikować potencjalne miejsce pochodzenia meteorytu na Marsie – jest to obszar Terra Cimmeria-Sirenum. Ustalono, że fragmenty te zostały wyrzucone z Marsa w wyniku uderzeń meteorytów, z których jedno miało miejsce około 5–10 milionów lat temu, tworząc krater nazwany Karratha​. A teraz, dzięki badaczom z Australii, dowiedzieliśmy się, że meteoryt zawiera też dowody na obecność gorącej wody na Marsie. Bufet marsjańskiej historii Dr Aaron Cavosie, geologii i geochemik planetarny z Uniwersytetu Curtin w Perth w Australii i jego zespół spędzili lata na badaniu niewielkiego fragmentu meteorytu, który zawiera kryształ cyrkonu o średnicy 50 mikrometrów. Geolog nazywa „Czarną Piękność” skałą śmietnikową, ponieważ powstała z setek rozbitych, a następnie scalonych razem fragmentów skalnych. – „Black Beauty” to wspaniały bufet marsjańskiej historii, mieszanka bardzo starych i bardzo młodych skał. Ale wiele z tych fragmentów należy do najstarszych skał z Marsa – twierdzi dr Cavosie. Fragment, który Cavosie i jego zespół badali, został skrystalizowany w magmie pod powierzchnią Marsa. Kiedy zbadali cyrkon, odkryli, że zawierał on również domieszki żelaza, glinu i sodu, starannie ułożone w cienkich warstwach, jak w cebuli. Zdaniem naukowców jest to bardzo nietypowe, wręcz niezwykłe. – Zastanawialiśmy się, gdzie jeszcze można znaleźć takie pierwiastki w krysztale cyrkonu. Odpowiedzią okazały się złoża rudy złota w Australii Południowej. Tam kryształy cyrkonu były niemal identyczne z tymi, które pochodziły z Marsa, w tym ta sama niezwykła kombinacja dodatkowych pierwiastków – mówi Cavosie. Gorąca woda i magmatyzm Zdaniem geologa tego rodzaju cyrkony powstają tylko tam, gdzie procesy hydrotermalne są aktywne podczas tzw. magmatyzmu. Jest to proces powstawania, przemieszczania się i krystalizacji magmy, czyli stopionego materiału skalnego powstałego w głębokich partiach skorupy planety. – Gorąca woda ułatwia transport żelaza, aluminium i sodu do kryształu w miarę jego wzrostu, warstwa po warstwie – wyjaśnia Cavosie. Eva Scheller, doktor geologii planetarnej z Uniwersytetu Stanforda w Kalifornii twierdzi, że jeśli skała rzeczywiście uformowała się w obecności gorącej wody i magmy pod powierzchnią Marsa, sugeruje to możliwość uwolnienia pary wodnej do atmosfery Marsa przed utworzeniem rzek i jezior. – Nowe odkrycia łączą się z samym procesem narodzin naszej sąsiedniej planety, dotykają najwcześniejszych momentów ewolucji Marsa. Informacje zapisane w „Black Beauty” są jednym z dowodów na istnienie wody na młodym Marsie – dodaje. Źródło: New Scientist Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.