Scenariusz z „Seksmisji” bliski rzeczywistości? Naukowcy z Poznania alarmują
Czy to „Seksmisja” w kontrolowanych warunkach? Naukowcy z Poznania zbadali wpływ bisfenolu A i składnika tabletek antykoncepcyjnych na żaby. Wyniki są alarmujące: populacje zostały zdominowane przez samice, a u samców doszło do degeneracji tkanek. To realne zagrożenie dla trwałości gatunków w naturze.
W kultowym filmie „Seksmisja” z 1983 roku przedstawiono scenariusz, w wyniku którego doszło do użycia bomby M. Jej celem było czasowe sparaliżowanie męskich genów, ale coś poszło nie tak. W wyniku eksplozji i skażenia męskie geny zostały wymazane z powierzchni ziemi. Okazuje się, że zanieczyszczenia różnego rodzaju faktycznie mogą negatywnie wpływać na męskich przedstawicieli gatunków i zdominowanie populacji przez samice. Polscy naukowcy mają na to dowody. Pigułki i plastiki – jak wpływają na żaby? Celem badań naukowców z Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu było sprawdzenie, jak bisfenol A (BPA) – stosowany w wytwarzaniu tworzyw sztucznych oraz składnik pigułek antykoncepcyjnych (EE2) wpływają na żabę śmieszkę. Naukowcy analizowali, czy te powszechne w wodach związki zaburzają różnicowanie płci, budowę narządów rozrodczych oraz ogólną kondycję płazów. Seksmisja w kontrolowanych warunkach Naukowcy z Poznania pod kierunkiem lek. wet. Martyny Frątczak przeprowadzili eksperyment w Ogrodzie Dendrologicznym, wykorzystując tzw. mezokosmy – 150-litrowe zbiorniki wystawione na działanie słońca i deszczu. Dzięki temu kijanki żaby śmieszki rozwijały się w warunkach niemal identycznych jak w naturze Przez kilka miesięcy badacze co tydzień podawali do wody bisfenol A oraz składnik tabletek antykoncepcyjnych w stężeniach spotykanych w rzekach. Po przeobrażeniu płazy dokładnie zbadano: zmierzono ich ciało, długość palców oraz przeprowadzono mikroskopową analizę narządów rozrodczych, by wykryć zmiany. Co się okazało? Etynyloestradiol. Kiedy samców zaczyna brakować Jedną z badanych substancji był etynyloestradiol (EE2), składnik tabletek antykoncepcyjnych. – Wyniki nas zaniepokoiły. W grupie żab rozwijających się w wodzie zawierającej EE2 doszło do silnego zaburzenia proporcji płci. Na jednego samca przypadało około dziewięć samic, podczas gdy w normalnych warunkach proporcje powinny być zbliżone do 1:1 – relacjonuje Martyna Frątczak. I co ważne: stało się to mimo że stężenie substancji było minimalne. Analizy mikroskopowe wykazały obecność osobników interpłciowych, u których obok siebie występowały tkanki jajnika i nieprawidłowe struktury jądra. Taka feminizacja populacji stanowi bezpośrednie zagrożenie dla trwałości gatunku w środowisku naturalnym. Bisfenol A. Destrukcja ukryta w tkankach Drugi związek, bisfenol A (BPA), powszechnie stosowany w produkcji plastików, działał w inny sposób. Choć nie zmienił on tak wyraźnie proporcji płci, spowodował poważne uszkodzenia gonad. U samców zaobserwowano degenerację tkanek, utratę komórek płciowych oraz wykształcenie fragmentarycznych narządów. Oznacza to, że choć żaba zewnętrznie może wyglądać na zdrową, jej zdolności rozrodcze mogą być znacząco upośledzone lub całkowicie zniszczone. Wnioski z badań – to dotyczy nie tylko płazów Zdaniem autorów badań, wykonanych dzięki środkom z Narodowego Centrum Nauki, problem nie dotyczy tylko płazów. Może mieć znacznie dalej idące skutki. – Płazy od dawna traktowane są jako system wczesnego ostrzegania dla środowiska. Jeśli obserwujemy u nich zaburzenia rozwoju płciowego pod wpływem substancji obecnych w wodzie, oznacza to, że mamy do czynienia z realnym problemem ekologicznym. Prawdopodobnie widzimy jedynie fragment dużo większego zjawiska – mówi współautor projektu prof. Piotr Tryjanowski. Badania dotyczyły co prawda tylko płazów, jednaknaukowcy zaznaczają, że związki endokrynnie czynne budzą obawy również w kontekście zdrowia ludzi. Mogą bowiem oddziaływać na podobne mechanizmy hormonalne regulujące rozwój i funkcjonowanie organizmu. Źródło: Aquatic Toxicology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Mgła to nie tylko woda. Tętni życiem i może się nam zaskakująco przysłużyć
Gdy myślę o mgle, to mam przed oczami chłodną, wilgotną zawiesinę cząstek wody, która ogranicza mi widoczność podczas dojazdu do pracy – wielu z was ma pewnie tak samo. Okazuje się, że wszyscy byliśmy w błędzie – najnowsze odkrycie badaczy z Arizony uświadamia nam, że mgła jest tętniącym życiem mikrokosmosem, w którym maleńkie organizmy toczą wielki bój z chemicznymi zanieczyszczeniami. My – i ja, i wy – byliśmy po prostu zbyt krótkowzroczni, by to dostrzec.
Mgła zawsze miała w sobie tajemniczą aurę. Co kryje się bowiem w miliardach mikroskopijnych kropel, z których się składa? Od lat wiemy, że w atmosferze unoszą się różnorodne mikroby, ale nauka nie była pewna, czy są one jedynie pasażerami na gapę, czy też aktywnie wykorzystują to środowisko do życia. Dzięki najnowszym badaniom opublikowanym w czasopiśmie „mBio” wiemy, że mgła jest dla bakterii idealnym siedliskiem – takim, w którym nie tylko trwają, ale w którym intensywnie się rozwijają. Jest ich w niej tyle, co w oceanie. I pracują w pocie czoła. Z czego składa się mgła? Naukowcy pod kierunkiem mikrobiologa dr. Ferrana Garcii-Pichela przez dwa lata analizowali próbki powietrza pobierane przed, w trakcie i po wystąpieniu mgły radiacyjnej (powstającej w bezwietrzne, chłodne noce). Wyniki były zaskakujące: stężenie bakterii w kropelkach mgły jest porównywalne do tego, które spotykamy w wodach oceanicznych. Choć bakterie zajmują mniej niż 1% objętości każdej kropli, ich łączna liczebność jest imponująca – to średnio milion kopii genetycznych markerów na mililitr wody. Dominującą rolę w tym powietrznym ekosystemie odgrywają przedstawiciele rodzaju Methylobacterium. Jak podkreślają badacze, te bakterie nie tylko tam są – one tam żyją, rosną i rozmnażają się. Krople mgły stają się więc aktywnym siedliskiem mikrobiologicznym, co stanowi fundamentalną zmianę w naszym rozumieniu chemii atmosfery. Okazuje się, że mgła to „żywy filtr” Najbardziej sensacyjnym wnioskiem z przeprowadzonych badań jest rola, jaką te mikroorganizmy odgrywają w naszym otoczeniu. Okazuje się, że wspomniane Methylobacterium po prostu „wyjadają” zanieczyszczenia z atmosfery. Naukowcy zaobserwowali, że bakterie te błyskawicznie konsumują lotne związki węgla, w tym m.in. toksyczny formaldehyd. Tempo tego procesu było zdumiewające – zanieczyszczenia znikały niemal do poziomu niewykrywalnego, nawet 200 razy szybciej niż w innych środowiskach chmurowych. Badacze sugerują, że dla bakterii jest to nie tylko sposób na zdobycie pożywienia, ale przede wszystkim mechanizm detoksykacji. Formaldehyd, który jest szkodliwy dla ludzi, w wysokich stężeniach zagraża również samym drobnoustrojom. To nie przypadek, że powietrze po mgle jest jakby przyjemniejsze. Wszyscy je przecież uwielbiamy, ale teraz wiemy dlaczego. Mgła to nie utrudnienie, to naturalna sprzątaczka Odkrycie naukowców udowadnia, że mgła może działać jak naturalny system oczyszczania powietrza. Nie jest wyłącznie utrudnieniem jazdy samochodem. Mgła pełni funkcję wielkiego, rozproszonego filtra, który wychwytuje i neutralizuje część chemicznych śmieci, które sami wypuszczamy do atmosfery. Mikroby muszą po nas sprzątać. Oczywiście, nie oznacza to, że mgła jest w zupełności bezpiecznym inhalatorem – badania są dopiero wstępem do zrozumienia pełnej skali tego zjawiska. Jak zauważa dr Garcia-Pichel, przed nami jeszcze wiele pytań o to, w jakim stopniu te procesy realnie poprawiają jakość powietrza, którym oddychamy w miastach. Jednak sama świadomość, że w każdej kropelce mgły toczy się fascynujące życie, które nieustannie czyści nasze powietrze, pozwala spojrzeć na szare, mgliste poranki z zupełnie nowej perspektywy. A co, jeśli i my żyjemy w takiej „kropelce”? Źródło: mBio Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Kurek z gorącą wodą odkręcony. Lodowce Antarktydy zagrożone jak nigdy dotąd
Czy woda może roztopić lodowiec od spodu? Nowe analizy danych z ostatnich 40 lat pokazują, że ciepłe prądy głębinowe niebezpiecznie przybliżyły się do lodowców szelfowych Antarktydy. To może przyspieszyć podnoszenie się poziomu mórz na całym świecie. Konsekwencje byłyby katastrofalne.
Oceany nie są tylko statyczną masą wody. Kluczową rolę odgrywają prądy – część z nich wręcz reguluje klimat na Ziemi. To w rejonie Oceanu Południowego (Antarktycznego) tworzy się ekstremalnie zimna i gęsta woda, która, opadając na dno, uruchamia globalny „pas transmisyjny” prądów, takich jak Atlantycka Południkowa Cyrkulacja Wymienna. Proces ten pozwala na magazynowanie w głębinach ogromnych ilości węgla, składników odżywczych oraz ciepła. Szacuje się, że oceany magazynują ponad 90% nadmiaru ciepła wynikającego z globalnego ocieplenia, a Ocean Południowy pochłania jego największą część. Do niedawna lodowce Antarktydy były chronione przed tym ciepłem przez naturalną barierę z zimnej wody. Z nowego badania opublikowanego na łamach czasopisma „Communications Earth & Environment” wyłania się inny, groźniejszy obraz. Ciepłe wody w natarciu Najnowsze badanie przeprowadzone przez naukowców z Uniwersytetu w Cambridge we współpracy z badaczami z Kalifornii dostarcza dowodów na to, że głębinowe ciepło przesunęło się w stronę Antarktydy. Analiza danych oceanograficznych z ostatnich dekad wykazała, że masa wody znana jako Okołoantarktyczna Woda Głęboka rozszerzyła się i przemieściła w kierunku szelfu kontynentalnego w ciągu ostatnich 20 lat. – To niepokojące, ponieważ ta ciepła woda może wpływać pod antarktyczne lodowce szelfowe, topiąc je od spodu i destabilizując – mówi główny autor badania Joshua Lanham z Uniwersytetu w Cambridge. Kurek z gorącą wodą został odkręcony Lodowce szelfowe pełnią rolę ogromnych tam, które powstrzymują lądolody i lodowce przed spływaniem do oceanu. Całkowite stopienie tych zasobów słodkiej wody mogłoby podnieść globalny poziom morza o około 58 metrów. – Dawniej lądolody otoczone były masami zimnej wody, co chroniło je przed roztopami. Teraz cyrkulacja w oceanie zmieniła się i odnosi się wrażenie, że ktoś odkręcił kurek z gorącą wodą, przez co otoczenie lądolodów gwałtownie się nagrzewa – wyjaśnia prof. Sarah Purkey, współautorka publikacji. Średnie tempo przemieszczania się ciepłych mas wody w stronę bieguna wynosi około 1,26 km rocznie. Ekspansja tej ciepłej wody jest bezpośrednio powiązana z antropogenicznym ociepleniem klimatu. Globalne konsekwencje zmian cyrkulacji Zmiany w dystrybucji ciepła wokół bieguna południowego mają wpływ wykraczający poza samą Antarktydę. Profesor Ali Mashayek z Cambridge zauważa, że „Ocean Południowy odgrywa kluczową rolę w regulowaniu globalnego ciepła i magazynowania węgla, więc zmiany w rozmieszczeniu ciepła tutaj mają szersze konsekwencje dla globalnego systemu klimatycznego”. Modele klimatyczne przewidywały, że wzrost temperatury powietrza i dopływ słodkiej wody z topniejących lodów osłabią tworzenie się gęstej wody dennej. To z kolei może doprowadzić do osłabienia globalnego krążenia wód i wpłynąć na klimat na całej planecie. Wzrost poziomu oceanów. Jakie tempo? Zjawisko inwazji ciepłej wody nie jest już tylko prognozą modeli klimatycznych, lecz realnym procesem obserwowanym w danych z ostatnich dwóch dekad. Naukowcy nie podali w tym badaniu, w jakim tempie wzrastać będzie poziom oceanów w związku z topnieniem lodowców szelfowych, ale wskazują na poważne zagrożenie przyspieszoną utratę lodu w nadchodzących dekadach. Z innych badań i projekcji wynika, że do końca tego stulecia poziom oceanów może się podnieść nawet o 0,6-1 m – taki wariant jest przewidywany, jeśli emisja gazów cieplarnianych utrzyma się na wysokim poziomie. Źródło: Communications Earth & Environment Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Na Polskę spadł upragniony deszcz, ale czy zdoła zatrzymać suszę? Hydrolodzy nie mają złudzeń
Polska zmaga się z ciężką sytuacją hydrologiczną. Choć ostatnia doba przyniosła wyczekiwane opady, eksperci studzą optymizm: doraźne deszcze nie są w stanie cofnąć głębokiego deficytu wody. Obecny stan rzek i gleby przypomina raczej koniec upalnego lata niż środek wiosny.
Sytuacja w polskich rzekach jest, jak na początek maja, wyjątkowa – z danych IMGW-PIB wynika, że aż 72 proc. stacji hydrologicznych w całym kraju odnotowuje niski stan wody. Jedynie 1 proc. rzek znajduje się w strefie wody wysokiej, a 27 proc. w strefie średniej. Dr Sebastian Szklarek, ekohydrolog z Polskiej Akademii Nauk, podkreśla w rozmowie z PAP, że takie parametry o tej porze roku są alarmujące. Problem suszy w Polsce nie jest niczym nowym – występuje stale, od lat. Nawet zima nie przyniosła wytchnienia, ponieważ stan suszy, z którym weszliśmy w nowy rok, został jedynie „zakamuflowany” przez opady śniegu. Wraz z nadejściem wiosny i wzrostem temperatur, parowanie resztek wilgoci z krajobrazu gwałtownie przyspieszyło, co doprowadziło do obecnej, kryzysowej sytuacji. Dlaczego ulewy nie rozwiążą problemu? Wielu z nas z nadzieją patrzyło na prognozy zapowiadające opady sięgające lokalnie nawet 50 litrów na metr kwadratowy. Jednak dla hydrologa takie deszcze to za mało, a momentami mogą one wręcz pogorszyć sytuację. Sebastian Szklarek porównuje przesuszoną polską ziemię do rośliny w doniczce: jeśli przez długi czas nie była podlewana, nagłe wylanie na nią „wanny wody” spowoduje, że ta po prostu spłynie po powierzchni, zamiast wsiąknąć w głąb gleby. Ulewne i nawalne opady w niewielkim stopniu uzupełniają zasoby wodne. Zamiast zasilać wody podziemne, deszcz spływa do rzek, powodując lokalne podtopienia i powodzie, zamiast powoli wsiąkać w glebę. Tym, na co naprawdę czekają rolnicy i przyroda, jest deszcz długotrwały, o umiarkowanym natężeniu. Rolnictwo i lasy w obliczu suszy Skutki suszy najboleśniej odczuwa rolnictwo. Na polach, np. w województwie warmińsko-mazurskim, rolnicy opisują ziemię jako „jeden wielki popiół”. Szacuje się, że 45 proc. powierzchni rolnych i leśnych w Polsce jest bezpośrednio zagrożonych suszą rolniczą. Trudna sytuacja panuje też w lasach. Od początku 2026 roku do początku maja wybuchło już 3306 pożarów, podczas gdy w analogicznym okresie ubiegłego roku było ich 2191. Z powodu „bezprecedensowej o tej porze roku suszy” wprowadzono pierwsze zakazy wstępu do lasów, w Roztoczańskim Parku Narodowym oraz w Nadleśnictwie Zwierzyniec, w związku z pożarem Puszczy Solskiej, który szalał 5 i 6 maja 2026. Potrzeba systemowych zmian Eksperci ostrzegają, że sucha wiosna i anomalie pogodowe stają się „nową normą”, choć zasoby wody pitnej w Polsce, oparte głównie na ujęciach podziemnych, nie są jeszcze bezpośrednio zagrożone. Rozwiązaniem nie jest czekanie na deszcz, lecz zmiana paradygmatu gospodarowania wodą. Przez dziesięciolecia skupialiśmy się na jak najszybszym odprowadzaniu wody z pól i miast poprzez systemy melioracyjne i betonowanie powierzchni. Obecnie konieczne jest odtwarzanie mokradeł i naturalnych form retencji, zatrzymywanie wody w miejscu jej opadu (tzw. mała retencja) i wprowadzanie zieleni do zabetonowanych miast. Opady mogą przynieść chwilową ulgę dla roślinności powierzchniowej, ale nie zatrzymają suszy hydrologicznej. Bez systemowego zatrzymywania każdej kropli wody, Polska będzie co roku mierzyć się z coraz dotkliwszymi skutkami deficytu wody, niezależnie od tego, jak intensywne będą majowe burze. Źródła: Lasy Państwowe, Nauka w Polsce, Serwis Hydrologiczny IMIGW, TVN24 Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Czy trzmiele potrafią oddychać pod wodą? Entomolodzy przecierali oczy ze zdumienia
Gdy gniazdo trzmieli zostaje zalane, los zamkniętej w błotnistym tunelu królowej wydaje się być przesądzony. Jednak, wbrew wszelkim oczekiwaniom, po tygodniu woda opada… a z podmokłego tunelu powoli wyłania się żywy trzmiel. To nie bajka – tak wyglądały eksperymenty, które wstrząsnęły królestwem owadów.
Entomolodzy przypadkowo odkryli, że królowe trzmieli mogą przetrwać pod wodą nawet przez tydzień. Jak im się to udaje? Czy naprawdę oddychają? Owady mają przed nami jeszcze wiele, wiele tajemnic. Ile trzmieli przeżywa zanurzenie i jak to sprawdzić? To był przypadek. Kilka królowych trzmieli, przygotowanych do badań i zahibernowanych, przez pomyłkę trafiło do pojemników zalanych wodą. Naukowcy uważali, że wszystko stracone, że owady po prostu się utopiły. Jednak po kilku dniach – zamiast martwych owadów – naukowcy zobaczyli powoli budzące się do życia królowe. Gdy badacze powtórzyli eksperymenty w kontrolowanych warunkach, 81% hibernujących trzmieli przeżyło tydzień pod wodą. W grupie kontrolnej, która nie była zanurzona, przeżyło 88%. Dla nauki to prawdziwa rewolucja. – Nie mogłam w to uwierzyć – komentuje Sabrina Rondeau, ekolożka z Uniwersytetu w Guelph, która zauważyła żywe trzmiele w zalanych pojemnikach. Diapauza umożliwia przeżycie w najgorszych warunkach Sercem tej historii jest diapauza – trzmiele bowiem zimują, „zamrażając” swoje potrzeby. W tym stanie letargu ich metabolizm zwalnia, a zapotrzebowanie na tlen spada. Organizm staje się oszczędny, gotowy na przetrwanie miesięcy w bezruchu i chłodzie. Kiedy gniazdo zostaje zalane, królowa po prostu jeszcze bardziej „przycina” swój organizm do trybu „ultraoszczędnego” – i to ratuje jej życie. W porównaniu z trzmielami w diapauzie, ale hibernującymi poza wodą, te zanurzone w wodzie wydychały pierwszego dnia o 75% mniej CO2, co wskazuje na zmniejszenie tempa ich metabolizmu jeszcze o ponad połowę. – To naprawdę ogromny spadek – podkreśla Kendra Greenlee, fizjolożka z North Dakota State University. Jakie mechanizmy chronią trzmiele przed utonięciem? Jak można było się spodziewać, nie chodzi o to, że owady nagle zaczynają oddychać pod wodą. Naukowcy sądzą, że podczas podtopienia trzmiele zamykają swoje przetchlinki – otwory oddechowe – nie dopuszczając wilgoci do wnętrza organizmu. Pomaga im też hydrofobowa (czyli odpychająca wodę) warstwa na powierzchni ciała oraz gęste włoski. Dodatkowo ich ciała pokrywają się cienką warstwą powietrza, działającą niczym miniaturowe „skafandry”. To dzięki niej mogą wymieniać gazy z otaczającą je cieczą – nazywa się to „skrzelami fizycznymi”. Ta adaptacja nie jest powszechna u owadów, a u trzmieli musi być doskonalona przez miliony lat ewolucji. Dodatkowo trzmiel wchodzi w tryb oddychania beztlenowego, zupełnie jak człowiek podczas krótkiego sprintu – wytrzymuje dłużej bez tlenu, choć w organizmie gromadzi się wtedy nieco szkodliwych produktów ubocznych. Wszystko to jest jednak lepsze niż śmierć w wyniku utopienia. Zmieniający się klimat odbiera trzmielom „supermoce” Trzmiele są kluczowymi zapylaczami, a ich odporność na podtopienia ma kluczowe znaczenie dla przetrwania gatunku. Zmiany klimatu przynoszą coraz więcej powodzi, więc dzięki tej niezwykłej zdolności trzmiele mają większe szanse na przetrwanie i utrzymanie populacji tam, gdzie inne owady giną. Niestety, rosnące temperatury spowodowane tymi samymi zmianami klimatu mogą przyspieszyć metabolizm owadów w okresie diapauzy, co osłabia ich wyjątkowe mechanizmy i dodatkowo zmniejsza płodność. Naukowcy będą teraz szukać genów i procesów, które pozwalają trzmielom przetrwać to, co dla innych byłoby wyrokiem śmierci. Ta wiedza może pomóc uratować nie tylko trzmiele, ale i nasze ekosystemy, dla których są one niezbędne. Źródło: Science Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Bakterie zamiast elektrowni. Czy rewolucja energetyczna drzemie w naszych toaletach?
Codziennie spłukujemy w toaletach fortunę, której kompletnie nie zauważamy. Ścieki to nie tylko uciążliwy odpad, ale gigantyczny, niewykorzystany magazyn energii i cennych minerałów. Naukowcy wskazują, że dzięki pomocy specjalnych bakterii możemy zamienić „brudny” problem w czysty zysk dla całej planety. Jak to zrobić?
Ścieki, jak nazwa wskazuje, traktowane są jako kłopotliwy i śmierdzący odpad. Każdego roku produkowana jest ich niewyobrażalna ilość: około 359 miliardów metrów sześciennych. To wystarczająco dużo, aby czterokrotnie wypełnić Jezioro Genewskie. Międzynarodowy zespół badaczy pod kierunkiem prof. Uwe Schrödera z Uniwersytetu w Greifswaldzie postanowił bliżej przyjrzeć się potencjałowi drzemiącemu w ściekach. Wnioski opublikował na łamach „Frontiers in Science”. Energia w ściekach Ścieki są prawdziwą kopalnią wartościowych składników – to jeden z wniosków badaczy. Zawierają materię organiczną oraz cenne pierwiastki, takie jak fosfor i azot. Profesor Uwe Schröder wyliczył, że energia chemiczna uwięziona w globalnych ściekach to ponad 800 000 GWh. To tyle, ile rocznie produkuje 100 elektrowni jądrowych. Dodatkowo, odzyskując z nich substancje, moglibyśmy zaspokoić 11% światowego zapotrzebowania na amoniak i 7% na fosforany. Zamiast niszczyć ekosystemy, nasze odpady mogłyby zasilać rolnictwo. Ale jak to zrobić? Mikroby z elektryczną supermocą Jak wydobyć to potencjał płynący wraz z nieczystościami? Kluczem są technologie mikrobowych ogniw elektrochemicznych (MET). Wykorzystują one niezwykłe mikroorganizmy zwane bakteriami elektrogenicznymi. Podczas rozkładania nieczystości potrafią przekazywać elektrony na zewnątrz swojego ciała. Jeśli połączymy je z odpowiednimi elektrodami, stworzą przepływ prądu elektrycznego. To rozwiązanie jest znacznie sprawniejsze niż obecnie stosowane metody. Tradycyjne procesy odzyskują zaledwie 28% energii chemicznej ze ścieków. Nowoczesne systemy MET w laboratorium osiągają już wynik na poziomie 35%. Co to oznacza w praktyce? Cały sektor wodny zużywa obecnie około 4% światowej energii. Wprowadzenie „bakteryjnych elektrowni” mogłoby sprawić, że oczyszczalnie staną się samowystarczalne energetycznie. Technologia MET już działa, ale obecnie znajduje się na etapie przechodzenia z laboratoriów do testów w rzeczywistym świecie. Choć systemy te są technicznie wykonalne, ich powszechne wdrożenie napotyka na liczne bariery, w tym formalne. Od nawozów po światło w toalecie Odzyskiwanie energii ze ścieków to tylko początek korzyści. Mikroby mogą pomóc również z pozyskiwaniem z nich cennych składników nawozów. Normalnie ich produkcja jest bardzo energochłonna i szkodliwa dla klimatu. Dzięki bakteriom proces ten staje się naturalny i tani. Dodatkowo usuwanie tych związków ze ścieków chroni rzeki przed zakwitami alg, które duszą ryby. Po takim procesie woda może służyć do podlewania roślin lub chłodzenia maszyn w fabrykach. Technologia ta została już sprawdzona w ekstremalnych warunkach. Podczas słynnego festiwalu Glastonbury w Wielkiej Brytanii testowano system „Pee Power”. To toalety zasilane energią z moczu. System ten nie tylko przetwarzał ścieki, ale generował prąd do oświetlenia kabin. Podobne rozwiązania działają już w Ugandzie, Kenii i RPA. Przeszkody na drodze do rewolucji Skoro jest tak dobrze, to dlaczego bakteryjne ogniwa nie są jeszcze w każdym domu? Naukowcy wskazują na dwa główne hamulce: prawo i inżynierię. Obecne przepisy często blokują gospodarkę obiegu zamkniętego. – Obecnie jesteśmy na etapie, w którym technologie te są technicznie wykonalne. Kolejnym krokiem jest zapewnienie ich konkurencyjności ekonomicznej w stosunku do tradycyjnych metod oczyszczania – powiedział dr Deepak Pant z Flamandzkiego Instytutu Badań Technologicznych (VITO) w Belgii. Przykładowo, w wielu krajach prawo zabrania używania nawozów pochodzących z ludzkiego moczu do uprawy roślin jadalnych. Drugim wyzwaniem jest trwałość materiałów. Bakterie muszą pracować stabilnie przez lata, a urządzenia muszą być tanie w budowie. Mimo to badacze są optymistami. Twierdzą, że jesteśmy już na etapie budowania odpowiednich systemów. Źródło: Frontiers in Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Czym jest zjawisko Leidenfrosta – definicja i kontekst fizyczny
Efekt Leidenfrosta to szczególny przypadek wrzenia cieczy. Mamy z nim do czynienia, gdy ciecz styka się z powierzchnią ciała stałego o temperaturze znacznie wyższej niż temperatura wrzenia cieczy. W takich okolicznościach nie dochodzi do gwałtownego parowania całej objętości cieczy, lecz do wytworzenia cienkiej, stabilnej warstwy pary oddzielającej płyn od gorącego podłoża. Ta warstwa działa niczym izolator, istotnie ograniczając dalszy transfer ciepła.
Spis treści: Na czym polega efekt Leidenfrosta? Punkt Leidenfrosta – kluczowa rola temperatury Dlaczego kropla „tańczy” na rozgrzanej powierzchni? Jakie są zastosowania efektu Leidenfrosta? Czy efekt Leidenfrosta może być niebezpieczny? Zjawisko to zostało opisane po raz pierwszy w 1756 roku przez Johanna Gottloba Leidenfrosta, który zauważył, że krople wody na silnie rozgrzanych powierzchniach utrzymują się zaskakująco długo i poruszają się, zamiast natychmiast odparować. W ujęciu fizycznym zjawisko Leidenfrosta należy do obszaru badań nad wrzeniem, wymianą ciepła i dynamiką fazy ciekłej w pobliżu rozgrzanych powierzchni stałych. Ma ono znaczenie zarówno teoretyczne, jak i praktyczne – od inżynierii cieplnej, po nowoczesne technologie materiałowe. Na czym polega efekt Leidenfrosta? Efekt Leidenfrosta polega na tym, że dolna część kropli cieczy, stykając się z bardzo gorącą powierzchnią, niemal natychmiast ulega odparowaniu. Powstała w ten sposób para tworzy cienką poduszkę gazową, która unosi pozostałą część kropli nad podłożem. W rezultacie ciecz nie ma bezpośredniego kontaktu z gorącą powierzchnią, a proces dalszego ogrzewania zostaje znacząco spowolniony. Kluczową rolę odgrywa tu niska przewodność cieplna pary w porównaniu z metalem lub innym materiałem stałym. Warstwa gazowa działa jak bariera termiczna, ograniczając dopływ energii do wnętrza kropli. Efekt zanika dopiero wtedy, gdy temperatura powierzchni spadnie poniżej tzw. punktu Leidenfrosta. Efekt Leidenfrosta może początkowo wydawać się zjawiskiem przeczącym intuicji, podobnie jak efekt Mpemby. Jednak dokładne zapoznanie się ze schematem jego powstawania pozwala zrozumieć, że jest to w pełni przewidywalny proces fizyczny, wynikający z właściwości cieczy, pary i przewodnictwa cieplnego powierzchni. Punkt Leidenfrosta – kluczowa rola temperatury Punkt Leidenfrosta to minimalna temperatura powierzchni, przy której tworzy się stabilna warstwa pary oddzielająca ciecz od gorącego podłoża. Poniżej tej wartości obserwuje się wrzenie przejściowe lub bąbelkowe, natomiast powyżej – charakterystyczne „unoszenie się” kropli. Dla wody na równych metalowych powierzchniach punkt Leidenfrosta wynosi zwykle około 200°C, choć jego dokładna wartość może się znacząco różnić. Na położenie punktu Leidenfrosta wpływa wiele czynników: rodzaj cieczy, jej napięcie powierzchniowe, lepkość, gęstość, a także właściwości powierzchni stałej, takie jak chropowatość, czystość czy przewodność cieplna. Istotne znaczenie mają również zanieczyszczenia obecne w cieczy. Z tego powodu punkt Leidenfrosta nie jest jedną uniwersalną wartością, lecz parametrem zależnym od konkretnego układu ciecz-powierzchnia. Dlaczego kropla „tańczy” na rozgrzanej powierzchni? Charakterystyczny ruch kropli w warunkach efektu Leidenfrosta wynika z połączenia kilku zjawisk fizycznych. Warstwa pary pod kroplą nie jest jednorodna – lokalne różnice ciśnienia i temperatury powodują, że para wydostaje się nierównomiernie, generując mikroskopijne siły odrzutu. To właśnie one wprawiają kroplę w ruch ślizgowy, obrotowy lub drgający. Dodatkowo brak bezpośredniego kontaktu z podłożem oznacza minimalne tarcie. Kropla może więc poruszać się niemal swobodnie, reagując na niewielkie nachylenia powierzchni lub zaburzenia strumienia pary. W efekcie obserwowany ruch przypomina „taniec”, choć w rzeczywistości jest to dynamiczna równowaga pomiędzy siłami grawitacji, ciśnieniem pary i napięciem powierzchniowym cieczy. Jakie są zastosowania efektu Leidenfrosta? Efekt Leidenfrosta znajduje zastosowanie w wielu obszarach nauki i techniki. W inżynierii cieplnej jest istotny przy projektowaniu kotłów, wymienników ciepła oraz systemów chłodzenia, ponieważ może znacząco obniżać efektywność przekazywania ciepła. Zrozumienie tego zjawiska pozwala unikać niepożądanych strat energii lub – przeciwnie – celowo je wykorzystywać. W nowoczesnych badaniach efekt Leidenfrosta stosuje się m.in. w spektrometrii mas. Zjawisko to odgrywa również rolę w pracy z cieczami kriogenicznymi, takimi jak ciekły azot. Coraz częściej bada się je także w kontekście zaawansowanych powierzchni hydrofobowych i materiałów funkcjonalnych. Test kuli rtęciowej Efekt Leidenfrosta bywa wykorzystywany w kuchni jako prosty, orientacyjny sposób oceny temperatury patelni. Metoda ta bywa potocznie nazywana „testem kuli rtęciowej”, choć w rzeczywistości nie ma nic wspólnego z rtęcią i polega wyłącznie na obserwacji zachowania niewielkiej kropli wody. Kroplę nanosi się na suchą, rozgrzaną powierzchnię patelni i ocenia jej reakcję. Jeśli woda natychmiast zaczyna intensywnie parować i „skwierczeć”, oznacza to, że temperatura powierzchni jest zbyt niska do smażenia i jedzenie może łatwo przywrzeć do patelni. Gdy natomiast kropla przyjmuje kulisty kształt i swobodnie porusza się po patelni, mamy do czynienia z efektem Leidenfrosta. W kontekście smażenia oznacza to, że patelnia osiągnęła temperaturę sprzyjającą szybkiemu ścinaniu powierzchni żywności, co ogranicza jej przywieranie i pozwala na równomierną obróbkę termiczną. Test ten ma jednak charakter wyłącznie orientacyjny i nie zastępuje kontroli temperatury w bardziej wymagających zastosowaniach kulinarnych. Czy efekt Leidenfrosta może być niebezpieczny? Choć efekt Leidenfrosta bywa postrzegany jako efektowna ciekawostka, w praktyce może stwarzać realne zagrożenie. Szczególnie niebezpieczne są sytuacje, w których bardzo gorący obiekt zostaje zanurzony w cieczy o znacznie niższej temperaturze wrzenia. Początkowo dochodzi wówczas do gwałtownego wrzenia wynikającego z bezpośredniego kontaktu cieczy z rozgrzaną powierzchnią. Następnie tworzy się stabilna warstwa pary, która ogranicza wymianę ciepła i prowadzi do chwilowego osłabienia lub zaniku wrzenia. Stan ten jest jednak przejściowy. Wraz ze spadkiem temperatury powierzchni poniżej punktu Leidenfrosta film parowy gwałtownie się zapada, co powoduje nagły powrót intensywnego wrzenia. Może to skutkować rozpryskiem cieczy i ryzykiem poparzeń. Z tego powodu w praktyce laboratoryjnej i przemysłowej gorące elementy zanurza się stopniowo, umożliwiając ich kontrolowane ochładzanie i bezpieczne wygaszanie efektu Leidenfrosta. Zrozumienie mechanizmu efektu Leidenfrosta jest więc kluczowe nie tylko z punktu widzenia fizyki, lecz także bezpieczeństwa pracy w warunkach wysokich i niskich temperatur. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Źródła, które zmieniają kolor i nigdy nie zamarzają
Niebieskie Źródła to unikatowy zespół krasowych źródeł położonych w dolinie rzeki Pilicy, w południowo-wschodniej części Tomaszowa Mazowieckiego. Ich wyjątkowość podkreśla przede wszystkim niezwykła barwa wody, która przybiera intensywne odcienie błękitu, zieleni i turkusu. Zjawisko to od lat przyciąga zarówno badaczy, jak i turystów zainteresowanych przyrodą nieożywioną.
Spis treści: Dlaczego Niebieskie Źródła są niebieskie? Flora rezerwatu Zwierzęta żyjące w Rezerwacie przyrody Niebieskie Źródła Niebieskie Źródła – ciekawostki przyrodnicze i geologiczne Znaczenie Niebieskich Źródeł dla regionu i turystyki przyrodniczej Wywierzyska, czyli źródła krasowe, powstają w skałach węglanowych, gdzie w spękanych wapieniach jurajskich woda podziemna wydostaje się na powierzchnię pod znacznym ciśnieniem. W przypadku Niebieskich Źródeł mamy do czynienia także ze źródłami typu limnokrenowego, które tworzą niewielkie zbiorniki o krystalicznie czystej wodzie. Ich charakterystyczną cechą są silnie pulsujące wypływy, unoszące z dna drobne ziarna piasku i nadające zbiornikom dynamiczny, niemal „żywy” wygląd. Dlaczego Niebieskie Źródła są niebieskie? Niebiesko-zielone zabarwienie źródeł jest wynikiem zjawisk optycznych zachodzących w wyjątkowo czystym środowisku wodnym. Woda pozbawiona zawiesin i zanieczyszczeń pochłania promienie czerwone, natomiast odbija fale z zakresu barwy niebieskiej i zielonej, co tworzy charakterystyczny efekt barwny. Intensywność kolorów nie jest stała. Zmienia się wraz z poziomem nasłonecznienia, zachmurzeniem, porą dnia oraz kątem padania światła. Dzięki temu Niebieskie Źródła tworzą krajobraz, który subtelnie różni się przy niemal każdej wizycie. Flora rezerwatu Na terenie Rezerwatu przyrody Niebieskie Źródła stwierdzono występowanie około 400 gatunków roślin. Mimo iż większość z nich (około 75%) stanowią gatunki pospolite, to jednak występujące tu rośliny chronione wskazują na duże znaczenie obszaru dla regionalnej bioróżnorodności. Wśród interesujących gatunków flory wymienia się m.in. wierzbę czarniawą, rzeżuchę niecierpkową, turówkę wonną oraz paprocie takie jak nasięźrzał pospolity i nerecznica grzebieniasta. Zaskakujący może wydać się fakt, iż roślinność wodna jest stosunkowo uboga. Jest to spowodowane przede wszystkim niską temperaturą wody, która wypływa ze źródeł – ma ona zaledwie około 9 stopni Celsjusza niezależnie od pory roku. Także temperatura wody w otaczających źródła akwenach nie jest wysoka. Latem osiąga ona temperaturę 11 stopni Celsjusza, a zimą spada do około 6 stopni. Na tle niewielkiej ilości roślinności wodnej wyróżniają się porośnięte obrzeża rozlewisk. Brzegi akwenów otaczają najczęściej łęgi olszowe, z dominacją olszy czarnej, uzupełnionej przez wierzby, topole, świerki i brzozy. Zwierzęta żyjące w Rezerwacie przyrody Niebieskie Źródła Niebieskie Źródła są ostoją około 75 gatunków ptaków. Wśród nich znajdują się gatunki zarówno lęgowe, jak i zimujące. Spotkać tu można liczne kaczki krzyżówki, czernice, ohary oraz łabędzie nieme. Prawdziwą osobliwością jest remiz, znany z misternie budowanych gniazd, a także barwnie upierzony zimorodek. W akwenach Niebieskich Źródeł żyją ryby (np. szczupaki, płocie, okonie). W ich okolicach można spotkać także liczne płazy, w tym ropuchę szarą, żabę trawną i traszkę grzebieniastą. W kontekście zwierząt stała temperatura wody jest atutem. Zbiorniki nie zamarzają zimą, co czyni je bezpiecznym schronieniem dla ptactwa wodnego w najchłodniejszych miesiącach. Niebieskie Źródła – ciekawostki przyrodnicze i geologiczne Jedną z najciekawszych cech Niebieskich Źródeł jest ich położenie na obszarze nizinnym. Wywierzyska znacznie częściej występują w regionach górskich, dlatego ich obecność w centralnej Polsce uznawana jest za zjawisko rzadkie. Ciekawostką związaną z Niebieskimi Źródłami jest też ponor krasowy rzeki Ginącej. W okresach intensywnych opadów lub wiosennych roztopów woda wypełnia suchą dolinę, gdzie szybko wsiąka i odpływa podziemnymi szczelinami, by następnie wypłynąć w Niebieskich Źródłach. Przeprowadzone w przeszłości badania z użyciem barwników potwierdziły istnienie tego podziemnego połączenia, które stanowi jeden z najlepszych dowodów na aktywne procesy krasowe w okolicach Tomaszowa Mazowieckiego. Znaczenie Niebieskich Źródeł dla regionu i turystyki przyrodniczej Niebieskie Źródła pełnią istotną rolę nie tylko jako obiekt chroniony, lecz także jako ważny element tożsamości przyrodniczej regionu. Rezerwat stanowi jeden z najczęściej odwiedzanych obszarów przyrodniczych w Tomaszowie Mazowieckim, będąc jednocześnie miejscem edukacji ekologicznej i spokojnej turystyki pieszej. Dzięki odpowiedniemu zagospodarowaniu teren rezerwatu został udostępniony zwiedzającym w sposób ograniczający presję na wrażliwe siedliska. Wyznaczone ścieżki spacerowe i dydaktyczne prowadzą przez najciekawsze fragmenty obszaru, umożliwiając obserwację wywierzysk oraz otaczającej je przyrody bez ingerencji w naturalne procesy. Obecne zagrożenia Mimo objęcia ochroną Rezerwat Niebieskie Źródła nie jest wolny od zagrożeń. Jednym z najpoważniejszych problemów pozostaje obniżenie wydajności źródeł, która obecnie wynosi około 80 l/s i jest znacznie niższa niż w przeszłości. Zjawisko to wiązane jest z działalnością człowieka, w tym z przekształceniami hydrologicznymi w zlewni oraz poborem wód podziemnych. Istotnym wyzwaniem jest także presja turystyczna. Choć ruch odwiedzających jest w dużej mierze kontrolowany, wzrost popularności miejsca może prowadzić do degradacji siedlisk, zadeptywania roślinności czy płoszenia ptaków. Dlatego kluczowe znaczenie ma utrzymanie infrastruktury kierującej ruchem oraz prowadzenie działań edukacyjnych uświadamiających znaczenie ochrony tego wyjątkowego obszaru. Zachowanie Niebieskich Źródeł w dobrym stanie wymaga stałego monitoringu oraz równowagi pomiędzy udostępnianiem rezerwatu a ochroną jego najcenniejszych walorów przyrodniczych. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Najniższy poziom Bałtyku w historii pomiarów. Naukowcy alarmują, że tak źle nie było od 1886 roku – a może dłużej
Instytut Oceanografii PAN poinformował, że poziom wody w Morzu Bałtyckim osiągnął prawdziwe „dno” – tak niskiego nie udokumentowano od rozpoczęcia pomiarów w XIX wieku. To jednak nie wysychanie morza, a rzadka anomalia, przez którą cierpi polskie wybrzeże.
Z Bałtyku „zniknęło” około 275 mld ton wody, a średnie poziomy wody w basenie morza są obecnie aż o 67 cm niższe od wieloletniej normy. Sytuacja ta jest efektem wyjątkowej kumulacji czynników meteorologicznych, które odbierają nam „naszą” część morza. To poważne zagrożenie dla portów, żeglugi i ekosystemu morskiego. Czemu wody w Bałtyku jest tak mało? Naukowcy z Sopotu informują, że za historycznie niski poziom Bałtyku odpowiada specyficzna konfiguracja pogodowa: silne i długotrwałe wiatry z północy, wspierane przez wysokie ciśnienie nad Skandynawią, wypychają wodę z morza w stronę Cieśnin Duńskich i Morza Północnego. W normalnych warunkach wiatry te zmieniają się regularnie, co umożliwia „przepływy wyrównawcze” i stabilizuje poziom morza. Jednak utrzymująca się przez wiele tygodni dominacja jednego kierunku sprawia, że odpływ wody jest znacznie silniejszy niż napływ, prowadząc do gwałtownych anomalii. Ten proces nie jest nowy w oceanografii – nazywa się go efektem „wind set-down” i prowadzi on do lokalnych obniżeń poziomu wód bez ubytku całkowitej wody na świecie. Ta nie znika, tylko po prostu… przenosi się w inne miejsce. Niestety, cierpi na tym polskie nadbrzeże. Paraliż portów, żegluga w kryzysie Poziom wody bezpośrednio wpływa na porty. Zmniejsza się głębokość torów podejściowych, co utrudnia lub uniemożliwia cumowanie dużych jednostek i powoduje konieczność przekierowywania niektórych z nich na tymczasem nabrzeża. Przykładem jest port w Sztokholmie, gdzie odsłonięcie dna umożliwiło nawet odkrycie wraku okrętu z XVII wieku, a niektóre statki musiały cumować daleko od brzegu. Sytuacja jest trudna także w Polsce. W Gdańsku, Gdyni i Szczecinie nie mogą zostać przyjęte statki o dużym zanurzeniu. Armatorzy i służby portowe działają w pocie czoła, by logistyka została jak najmniej zakłócona. Odsłonięte wraki i spektakularne torosy Niski poziom wody powoduje spektakularne efekty – odsłaniają się fragmenty dna, które wcześniej były niewidoczne oraz zmienia się linia brzegowa. Na polskim wybrzeżu – np. na plaży w Mikoszewie – można było zaobserwować powstawanie nawet 2,5 metrowych wałów lodowych, tzw. torosów. Zamarzają także zatoki: zachodnia część Zatoki Puckiej została skuta lodem i wyglądała tak jak na zdjęciu wyżej, a na Archipelagu Zachodnioestońskim między wyspami Hiumą i Saremą otwarto lodową drogę dla samochodów o długości aż 17 kilometrów. Wyjątkowa równowaga Bałtyku zagrożona. Woda wróci, ale organizmy już nie Bałtyk to jeden z największych słonych akwenów świata, którego równowaga opiera się na delikatnym balansie pomiędzy napływem słodkiej wody z rzek a słonymi przepływami z Morza Północnego. Bałtyk już od lat zmaga się z problemem tzw. stref hypoksji, czyli obszarów o bardzo niskiej zawartości tlenu w wodzie, co ogranicza życie organizmów dennych. Rekordowo niski poziom wód dodatkowo pogarsza sytuację, zmniejszając wymianę wód i sprzyjając powstawaniu kolejnych beztlenowych stref. Skutki tej anomalii mogą być długotrwałe, wpływając na bioróżnorodność, kondycję ryb i innych organizmów wodnych. Źródło: gospodarkamorska.pl, Instytut Oceanologii PAN Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Tajemnica prędkości panczenistów. Jak powstaje lód, na którym padają rekordy świata?
Nie każda tafla lodu oferuje takie same szanse na historyczny wynik. Specjaliści z Calgary i Salt Lake City opanowali do perfekcji sztukę minimalizowania tarcia. To właśnie tam natura i technologia współpracują, by umożliwić sportowcom osiąganie zawrotnych prędkości.
Spis treści: Lodowiska, na których bije się rekordy świata Sekret idealnego lodu Optymalne warunki dla łyżwiarstwa szybkiego Gdzie kończy się sprzęt, a zaczyna talent Panczeniści długodystansowi trenują latami, by opanować technikę odpychania, płynny ślizg oraz utrzymanie równowagi przy średniej prędkości około 56 km/godz. Jednak w najszybszym na świecie sporcie napędzanym wyłącznie siłą ludzkich mięśni o sukcesie nie decyduje tylko forma zawodnika. Na „medale” zasługiwałyby również dwa konkretne tory: lodowiska w Calgary i Salt Lake City – oba powszechnie uznawane za najszybsze na świecie. Lodowiska, na których bije się rekordy świata Łyżwiarze szybcy ustanowili w Salt Lake City oraz Calgary odpowiednio 15 i 7 aktualnych rekordów świata – to wynik bezkonkurencyjny w skali całego globu. Naukowcy oraz lodomistrzowie upatrują sukcesu tych aren w ich wysokogórskim położeniu oraz skrupulatnych metodach minimalizowania oporu powietrza i tarcia lodu. – W łyżwiarstwie szybkim istnieją tylko dwa czynniki, które cię spowalniają: lód i powietrze. To wszystko – mówi Sean Maw, profesor z Saskatchewan specjalizujący się w inżynierii sportów zimowych. Opór aerodynamiczny spowalnia łyżwiarzy na lodzie w taki sam sposób, jak kolarzy czy narciarzy na lądzie. To właśnie to zjawisko częściowo wyjaśnia, dlaczego tory w Calgary i Salt Lake City pozwalają na osiąganie tak zawrotnych prędkości. – Im wyżej się znajdujesz, tym rzadsze jest powietrze – wyjaśnia Mark Messer, lodomistrz toru w Calgary i siedmiu igrzysk zimowych, w tym podczas tegorocznych igrzysk Mediolan-Cortina. Calgary położone jest na wysokości 1045 m n.p.m., natomiast Salt Lake City wznosi się na około 1425 m n.p.m. „Brązowy medal” pod względem liczby aktualnych rekordów świata w łyżwiarstwie szybkim przypada niemieckiej Max Aicher Arena w Inzell. Obiekt, położony na wysokości 690 m n.p.m., ma obecnie na koncie jeden rekord, ustanowiony w listopadzie 2025 roku. Choć wysokość nad poziomem morza działa na korzyść zawodników, tarcie lodu odgrywa w łyżwiarstwie szybkim równie istotną rolę – i to niezależnie od lokalizacji toru. Zasada jest pozornie prosta: jak podkreśla prof. Edward Lozowski, niższe tarcie lodu umożliwia rozwijanie większych prędkości. Zwraca on jednak uwagę na istotny paradoks – gdyby tarcia nie było wcale, panczenista nie mógłby nawet ruszyć z miejsca. Właśnie dlatego lodomistrzowie z niezwykłą precyzją kontrolują temperaturę tafli i całego obiektu, czystość wody oraz szereg innych czynników fizycznych. Celem tych działań jest odnalezienie idealnego, naukowo uzasadnionego punktu równowagi, który pozwala panczenistom osiągać maksymalne prędkości przy jednoczesnym zachowaniu odpowiedniej przyczepności do lodu. Sekret idealnego lodu Znalezienie takiego złotego środka nie jest łatwym zadaniem. Jednoczesne, choć przeciwstawne wymagania dotyczące tarcia zmuszają lodomistrzów do mierzenia się z naturalnymi właściwościami lodu, które ujawniają zaskakującą i pozornie sprzeczną prawdę o łyżwiarstwie: – Kiedy ślizgasz się po lodzie, tak naprawdę nie ślizgasz się po lodzie – mówi prof. Edward Lozowski. – Ślizgasz się po warstwie cieczy. Połączenie chemii i fizyki wyjaśnia, dlaczego łyżwiarze są, technicznie rzecz biorąc, „łyżwiarzami wodnymi”. Z chemicznego punktu widzenia powierzchnia lodu nie zachowuje się tak samo jak cząsteczki znajdujące się głęboko wewnątrz zamarzniętej bryły, ponieważ na powierzchni nie ma nic (poza powietrzem), co utrzymywałoby je na miejscu. – Mając swobodę ruchu, cząsteczki te zachowują się jak woda i ułatwiają poślizg – wyjaśnia prof. Edward Lozowski. Fizyka tłumaczy obecność wody zarówno ciśnieniem, jak i ciepłem tarcia. Gdy łyżwiarz styka się z lodem, nacisk płozy oraz masa ciała powodują miejscowe topnienie powierzchni, wytwarzając więcej cieczy. Według prof. Edwarda Lozowskiego to właśnie ciepło powstające w wyniku tarcia ma zazwyczaj największy wpływ na ten proces. Niezależnie od naukowego pochodzenia tej cieczy, obecna na powierzchni lodu warstwa wody ma kluczowe znaczenie. Jej grubość wynosi od jednego do trzech mikrometrów – czyli około jedną setną grubości ludzkiego włosa – mówi prof. Edward Lozowski. To wystarcza, by stworzyć śliską powierzchnię, dzięki której jazda na łyżwach w ogóle jest możliwa Bez śliskiej powłoki jazda na łyżwach przypomina ślizganie się po betonie, czego prof. Sean Maw doświadczył osobiście podczas treningów na zewnątrz przy temperaturze -35°C. Z drugiej strony, zbyt duża ilość wody powoduje wzrost tarcia, co spowalnia zawodników. – To niezwykle subtelna sztuka balansowania – podsumowuje prof. Sean Maw. Optymalne warunki dla łyżwiarstwa szybkiego Lodomistrz Mark Messer dostraja tor w Calgary, tak aby spełniał wymagania jazdy na maksymalną prędkość. Łyżwiarze figurowi preferują miększy i cieplejszy lód, niezbędny przy wykonywaniu skoków. Z kolei panczeniści dążą do uzyskania twardszej i chłodniejszej nawierzchni o temperaturze od –8 do –9°C, przy jednoczesnym utrzymaniu temperatury powietrza w hali na poziomie 15–16°C. Tory do łyżwiarstwa szybkiego korzystają również z odpowiedniej jakości wody – czystej, lecz nie całkowicie pozbawionej domieszek. Zanieczyszczenia na powierzchni lodu mogą spowalniać zawodnika, natomiast niewielka ilość nieczystości w samej wodzie pomaga utrzymać lód w spójnej i stabilnej strukturze. Wilgotność również zwiększa tarcie na lodzie – ale w niekorzystny sposób. Nadmiar wilgoci może prowadzić do powstawania szronu, który niszczy taflę, tworząc kryształki spowalniające jazdę. To środowiskowe wyzwanie szczególnie utrudnia pracę lodomistrzom, ponieważ w hali mieszczącej tysiące ludzi nie da się z góry przewidzieć, ile wilgoci przedostanie się do budynku. – Uzyskanie optymalnych parametrów dla każdego lodowiska osobno to niezwykle trudna sztuka – mówi Mark Messer. Systemy klimatyzacji i chłodzenia mogą ograniczać problemy wynikające z wilgotności. Jednak nawet te rozwiązania obrazują powracający w lodomistrzostwie dylemat „złotego środka”. Powietrze musi być na tyle chłodne, by zapobiec powstawaniu szronu, ale nie tak zimne, by stało się zbyt gęste – co skutkowałoby większym oporem aerodynamicznym – wyjaśnia prof. Edward Lozowski. – Stworzenie optymalnych warunków do łyżwiarstwa szybkiego na olimpijskim owalu jest w równym stopniu sztuką, co nauką – dodaje. Gdzie kończy się sprzęt, a zaczyna talent Nie tylko lód jest kwestią kompromisów – łyżwy również. Modele przeznaczone do łyżwiarstwa szybkiego są cieńsze, dłuższe i bardziej płaskie niż łyżwy hokejowe czy figurowe, ponieważ priorytetem jest w nich prędkość, a nie zwrotność. Mniej zapadają się w lód, dzięki czemu pozwalają na ślizg z mniejszym tarciem. Przyszłe innowacje w konstrukcji łyżew – czy to poprzez lepsze dopasowanie płóz do budowy ciała zawodnika, czy też opracowanie specjalnych powłok (podobnych do tych zakazanych w bobslejach czy skeletonie) – mogłyby potencjalnie jeszcze bardziej zredukować tarcie na lodzie. Ostatecznie jednak o prędkości decyduje najważniejszy element tego sportu: to łyżwiarze generują siłę odepchnięcia i nadają tempo, niezależnie od bazowego poziomu tarcia na danym torze. – Jako osoby przygotowujące lód nie chcemy być czynnikiem decydującym – mówi lodomistrz Mark Messer – Rekordy świata wciąż są bite, ale to nie lód jest tego powodem. To zasługa sportowców. Źródło: National Geographic
Inwersja, przechłodzenie i „czarny lód”. Gołoledź potrafi dać w kość, ale jest dużo ciekawsza, niż się wydaje
Zima ma wiele twarzy, lecz żadna nie jest tak zwodnicza jak gołoledź. Przychodzi najczęściej pod osłoną nocy, by o poranku sparaliżować drogi i łamać gałęzie drzew obciążone lodem. Za jej powstawanie odpowiada kilka niezwykle ciekawych procesów atmosferycznych.
Za cienką, przezroczystą warstwą lodu kryją się zaskakujące i sprzeczne z intuicją procesy fizyczne, które obalają nasze wyobrażenia o wodzie i zimnie. Gołoledź najczęściej nie jest „zwykłym” zamarzaniem wody. To raczej skomplikowany taniec termodynamiki, meteorologii i fizyki. Woda nie zawsze zamarza przy 0 st. Celsjusza Wbrew powszechnemu przekonaniu, woda nie przechodzi w stan stały natychmiast po osiągnięciu temperatury 0 st. Celsjusza. Do zainicjowania zamarzania potrzebuje tzw. zarodków krystalizacji – mikroskopijnych cząstek, które działają jak włącznik dla tworzącej się siatki krystalicznej. Tam, gdzie takich cząstek brakuje, woda może pozostać w stanie ciekłym w temperaturach znacznie niższych od zera. Zjawisko to nazywa się przechłodzeniem (ang. supercooling). W chmurach krople wody mogą istnieć w stanie płynnym nawet przy -40 st. Celsjusza. Wystarczy, że taka przechłodzona kropla deszczu uderzy w twardą powierzchnię, taką jak asfalt, gałąź czy karoseria samochodu, a proces zamarzania – i tworzenia się gołoledzi – rozpoczyna się natychmiast. Inwersja, czyli atmosferyczny przekładaniec Aby powstała gołoledź, najczęściej potrzebna jest specyficzna, warstwowa struktura atmosfery, z inwersją temperatury. W normalnych warunkach temperatura spada wraz z wysokością, ale podczas inwersji ten porządek zostaje odwrócony, tworząc układ zimno-ciepło-zimno, niczym pogodowa „kanapka”. Wysoko w chmurach, gdzie temperatura jest ujemna, tworzą się płatki śniegu. Śnieg opada w warstwę cieplejszego powietrza, gdzie topnieje i zamienia się w deszcz. Krople deszczu wlatują w przyziemną warstwę mroźnego powietrza, gdzie ulegają przechłodzeniu. Resztę już znamy. Ostrożnie na moście i w tunelu! Specyficzny rodzaj gołoledzi może się pojawić nawet przy bezchmurnym niebie. Powstaje w warunkach cykli zamarzania i odmarzania, gdy temperatura oscyluje wokół 0°C. Woda z topniejącego śniegu lub mgły zamarza nocą, gdy temperatura spada poniżej zera. Może pojawić się nawet wtedy, gdy temperatura powietrza jest dodatnia, ale sama powierzchnia ziemi (lub nawierzchnia) pozostaje zimniejsza. Najczęściej tworzy się na mostach i wiaduktach, które szybciej się wychładzają, bo nie ogrzewa ich ciepło gruntu, w tunelach i pod wiaduktami, na drogach zacienionych przez drzewa oraz w obniżeniach terenu, gdzie gromadzi się wilgoć. „Czarny lód” – dlaczego gołoledź jest tak przezroczysta? Głównym powodem przejrzystości gołoledzi jest brak uwięzionych pęcherzyków powietrza, które w innych rodzajach lodu (np. w szadzi), rozpraszają światło i nadają mu matowy wygląd. Proces ten rozpoczyna się w momencie uderzenia kropli o zimne podłoże. Wydzielona wtedy energia podnosi temperaturę kropli, sprawiając że w ułamku sekundy zamarza jedynie niewielka część jej masy. Większość wody pozostaje początkowo płynna, co pozwala jej swobodnie rozlać się po powierzchni i wypełnić wszelkie szczeliny przed stopniowym stwardnieniem. Efektem jest lita, jednorodna struktura o gęstości bliskiej maksimum dla wody zamarzniętej (ok. 900 kg/m3), co zapewnia idealną przezroczystość. Właśnie dzięki niej angielskie określenie gołoledzi to „black ice” (czarny lód) – czyli taki, przez który wszystko widać.
Gruba Kaśka to popis polskiej myśli inżynieryjnej. Od 60 lat stoi na straży czystości wody w Warszawie
Gruba Kaśka jest dziś czymś więcej niż tylko ujęciem wody. To funkcjonalny pomnik polskiej myśli inżynieryjnej, który po 60 latach pracy nadal skutecznie realizuje swoją kluczową funkcję. Fakt, że tak istotny element infrastruktury komunalnej Warszawy, zaprojektowany w połowie XX wieku, nadal jest filarem zaopatrzenia w wodę i jest modernizowany, a nie zastępowany, stanowi najlepszy dowód na ponadczasową solidność oryginalnej koncepcji inżynierów Skoraszewskiego i Wojnarowicza.
Spis treści: Lokalizacja nie została wybrana przypadkowo Historia inżynieryjnej innowacji Jak działa Gruba Kaśka? Od drenażu do SUW „Praga” Gruba Kaśka w kulturze Dla wielu Gruba Kaśka jest jedynie cylindryczną budowlą, zakotwiczoną pośrodku Wisły. Należy jednak podkreślić, że ten charakterystyczny obiekt stanowi jeden z najważniejszych elementów Stacji Uzdatniania Wody „Praga”. To inżynieryjna wizytówka stolicy, której rola w zapewnieniu mieszkańcom czystej wody pitnej pozostaje nieoceniona, pomimo upływu sześciu dekad od jej uruchomienia. Lokalizacja nie została wybrana przypadkowo Ujęcie wody i budynek studni miejskiej, który został posadowiony na 509. kilometrze szlaku żeglownego Wisły, w odległości 186 metrów od brzegu, pomiędzy Czerniakowem a Saską Kępą. Obiekt ten, ze względu na swoją masywną, kolumnową formę, wyraźnie dominuje nad odcinkiem rzeki. Studnia ma imponującą wysokość, przekraczającą 49 metrów, a jej obwód to niemal 44 metry. Umiejscowienie w samym nurcie rzeki jest kluczowe dla technicznego działania Grubej Kaśki i stanowi o jej unikatowości. Lokalizacja głęboko w rzecznym korycie umożliwia maksymalne wykorzystanie zasobów infiltracyjnych Wisły przy jednoczesnym zachowaniu bezpiecznego dystansu od potencjalnych źródeł zanieczyszczeń miejskich na brzegach. Mówimy to o największej studni infiltracyjnej w Europie i jedynej, która została usadowiona bezpośrednio w nurcie rzeki. Ta wyjątkowa konstrukcja codziennie pobiera średnio 65000 metrów sześciennych wody, zaspokajając tym samym potrzeby wodociągowe blisko jednej trzeciej mieszkańców Warszawy. Historia inżynieryjnej innowacji Inwestycja rozpoczęła się w 1953 roku. 11 lat później, Gruba Kaśka – konstrukcja efektem nowatorskiego podejścia do problemu pozyskiwania czystej wody dla rozwijającej się stolicy – została uruchomiona. Rozruch ujęcia nastąpił 22 września 1964 roku. Rewolucyjna koncepcja infiltracji Koncepcja ujęcia, znana jako „ujęcie warszawskie”, była niemałym przełomem. Do tamtej pory obiekty filtracyjne budowano co do zasady na lądzie. Autorami tej wizji byli inżynierowie Włodzimierz Skoraszewski i Stanisław Wojnarowicz, który pełnił wówczas funkcję dyrektora Miejskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji (MPWiK). Postanowili oni wykorzystać naturalną filtrację, umieszczając ujęcie bezpośrednio pod dnem rzeki. Kluczem do czystości wody jest sama Wisła, a dokładnie – jej piaszczyste dno, które pełni funkcję gigantycznego, naturalnego filtra. Polski inżynier wpadł na pomysł, by wodę pobierać nie z powierzchni rzeki, a z promieniście ułożonych drenów, które leżą na głębokości około 6 do 7 metrów poniżej dna. Przesiąkając przez warstwy piasku i żwiru, woda ulega naturalnemu mechanicznemu i częściowo biologicznemu oczyszczeniu, zanim trafi do rurociągów studni. Ta metoda zapewniła niezwykle stabilne i ekologiczne źródło wody, znacznie zmniejszając pierwotne obciążenie zanieczyszczeniami dla naziemnych stacji uzdatniania. System ten, bazujący na 15 promieniach drenów, okazał się inżynieryjnym majstersztykiem. Jak działa Gruba Kaśka? Od drenażu do SUW „Praga” Po ujęciu wody przez system drenów i jej naturalnej filtracji, studnia pompuje wodę rurociągiem na ląd. Docelowo woda ta trafia do Stacji Uzdatniania Wody „Praga”, zlokalizowanej na Saskiej Kępie. Dzienna produkcja tego obiektu, zasilanego z Wisły, wynosi średnio 65 tysięcy metrów sześciennych. System wodociągowy Warszawy jest jednak zaprojektowany z myślą o elastyczności i redundancji. W przypadku zwiększonych potrzeb operacyjnych lub innych wymogów, nadmiar ujętej wody może zostać przekierowany na drugą stronę Wisły, do Stacji Uzdatniania Wody „Filtry”. Podziemna komunikacja i konserwacja Jednym z kluczowych elementów infrastruktury Grubej Kaśki jest mierzący 311 metrów podwodny tunel. Ten rurociąg umieszczony jest pod dnem rzeki. Nie tylko transportuje wodę do stacji, ale także umożliwia obsłudze dotarcie do wnętrza budowli bezpośrednio z praskiego brzegu. Takie rozwiązanie zapewnia nieprzerwany dostęp techniczny, niezależnie od panujących warunków na rzece. Mimo swojej trwałości, naturalne złoże filtracyjne wymaga aktywnej troski. Niezbędna jest regularna regeneracja drenów oraz utrzymanie odpowiedniego stanu złoża, aby zachować wysoką jakość uzyskiwanej wody. O czystość dna dbają specjalistyczne pogłębiarki, tzw. Chude Wojtki. Ich rola jest krytyczna. Usuwają nadmiar osadów, które mogłyby zmniejszyć przepuszczalność piaszczystego złoża i zamulić dreny. Bez tego Gruba Kaśka stopniowo straciłaby swoją efektywność infiltracyjną. Biomonitoring i ochrona ujęcia Naturalny filtr Wisły sprawdza się od ponad 60 lat, jednak bezpieczeństwo wody pitnej zawsze pozostaje kwestią priorytetową. Na straży stoją nie tylko nie tylko najnowocześniejsze technologie chemiczne i analityczne, ale także unikatowy naturalny system ostrzegawczy. Biologiczny system alarmowy w Grubej Kaśce Wewnątrz studni wydzielono specjalne pomieszczenie, w którym znajduje się niewielkie akwarium, a w nim – słodkowodne małże. Osiem okazów mięczaków z gatunku skójka zaostrzona, które w praktyce są niezwykle wyczulone na jakość wody, non stop działa jako czuły, biologiczny detektor czystości. Ich naturalny instynkt nakazuje natychmiastowe zamknięcie muszli w przypadku wykrycia w wodzie toksycznych substancji niebezpiecznych także dla człowieka. Protokół bezpieczeństwa jest precyzyjny: jeśli jednocześnie zamkną się trzy małże, uruchamiany jest natychmiastowy alarm. Małże pełnią dyżur przez trzy miesiące. Po tym czasie są zastępowane młodszymi osobnikami. Gruba Kaśka w kulturze Pękata studnia pozostaje jednym z najcharakterystyczniejszych obiektów warszawskiej infrastruktury. Nic więc dziwnego, że słynna Gruba Kaśka stała się „bohaterką” kina. W 1966 roku Tadeusz Chmielewski wyreżyserował komedię satyryczno-sytuacyjną, zatytułowaną „Pieczone gołąbki”. Film wyszydzający cwaniactwo i kombinatorstwo przedstawia perypetie Leopolda Górskiego (w tę rolę wcielił się Krzysztof Litwin) i reszty załogi stacji pomp. Górski, z zamiłowania poeta i piosenkarz, zostaje zatrudniony, by swoimi piosenkami zmotywować pracowników do efektywniejszej pracy i nie pozwolić im zasnąć przy szumie pracujących pomp. Dzięki niemu brygada bumelantów przekształca się we wzorową ekipę. Gruba Kaśka ponownie zagościła na ekranie w 2018 roku, w filmie Julii Pełki zatytułowanym po prostu „Gruba Kaśka”. Produkcja ukazująca zależność człowieka od natury uwypukla unikatowość warszawskiego systemu monitorowania jakości wody, którego rdzeniem są wspomniane wcześniej małże. I to właśnie poławiacz małż, który odpowiada za selekcję odpowiednich okazów, jest jednym z bohaterów filmu. Na ekranie pojawiają się też inne postaci, między innymi Barbara, mieszkanka stolicy, która od kilkudziesięciu lat opala się na cyplu obok monumentalnej studni. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ma wąski dziób uzbrojony w ząbki. To jeden z najlepiej przystosowanych ptaków do łowienia ryb
Tracz nurogęś zachwyca podwodną zręcznością i troską o młode. Pisklęta wyruszają za matką już kilka godzin po wykluciu. Poluje na ryby jak mały podwodny samolot. Jest jednak wrażliwy na działalność człowieka, drapieżniki i utratę siedlisk. Aby przetrwać, potrzebuje naszej ochrony.
Spis treści Występowanie i migracje Biologia lęgowa tracza nurogęsi Wygląd i cechy charakterystyczne Dieta i sposoby zdobywania pokarmu Zagrożenia dla gatunku Działania ochronne Nurogęś to mistrzyni nurkowania – potrafi zanurzać się głęboko i szybko, nawet do 4 metrów i zniknąć pod wodą przez 2 minuty. Choć jest rybożercą – w jej diecie występują także płazy, drobne ssaki i ptaki. Potrafi świetnie polować i jest bardzo wytrwała, lecz jej populacje wciąż są nieliczne i wrażliwe na zmiany środowiska. Zanieczyszczenia, degradacja jezior i obecność drapieżników sprawiają, że każda ochrona siedlisk jest na wagę złota. Jej przyszłość w Polsce i na świecie wciąż pozostaje kwestią otwartą. Występowanie i migracje Tracz nurogęś (Mergus merganser) jest ptakiem wodnym występującym w Europie, Azji oraz Ameryce Północnej. W Polsce jest największym przedstawicielem traczy – większym od tracza szlachara (Mergus serrator) oraz gągoła (Bucephala clangula). Najczęściej spotykany jest nad jeziorami, rzekami oraz innymi większymi zbiornikami wodnymi. Północne populacje tego gatunku są wędrowne. W okresie zimowym część ptaków lęgowych z północnej Europy zimuje na terenie Polski. Największe zimowe koncentracje nurogęsi, liczące nawet do 50 tysięcy osobników, obserwowane są m.in. na Zalewie Szczecińskim, w Zatoce Puckiej oraz na jeziorze Dąbie w Dolinie Dolnej Odry. Wielkość populacji krajowej szacuje się na ok. 1500–2500 par lęgowych, dlatego gatunek ten uznawany jest za nielicznie lęgowy. W obrębie tych skupisk ptaki żerują stadnie, wspólnie polując na ławice ryb. Populacje występujące w strefie klimatu umiarkowanego są zazwyczaj osiadłe lub przemieszczają się jedynie na krótkie dystanse. Migracja na zimowiska odbywa się od października do grudnia, a masowe odloty są związane z zamarzaniem terenów lęgowych oraz pierzeniowych, czyli okresu polęgowego związanego z wymianą piór. Zimą nurogęś przebywa na dużych, niezamarzniętych jeziorach, rzekach, lagunach, wodach słonawych oraz na obszarach bagiennych, zwykle unikając wód silnie zasolonych. Na tereny lęgowe powraca wczesną wiosną – od marca do maja. Biologia lęgowa tracza nurogęsi Tracz nurogęś gniazduje nad jeziorami i wolno płynącymi rzekami w lasach. Potrzebuje dość głębokich, przejrzystych i pełnych ryb wód oraz starych dziuplastych drzew, takich jak wierzby, w których zakłada gniazda. Może również korzystać ze skrzynek lęgowych, nor, a nawet budynków lub nieczynnych latryn. W naturze dziuple powstają w zagłębieniach dojrzałych drzew liściastych, często wykutych przez dzięcioły czarne (i inne duże dzięcioły). Otwory wejściowe mogą znajdować się nawet ponad 15 m nad ziemią, a dziuple – do 1 km od wody. Przed rozpoczęciem lęgów odbywa się okres godowy, podczas którego ptaki dobierają się w pary. Jak podkreśla Jan Sokołowski, wybitny polski ornitolog XX w., w czasie toków, czyli zachowań lęgowych polegających na zalotach, tracze zachowują się bardzo żywo. Z najeżonym czubem na głowie pływają dookoła, co pewien czas zanurzają dziób w wodzie, jakby piły, a następnie energicznie podrzucają głowę wysoko w górę. Choć pierwotnie nurogęś była związana z jeziorami otoczonymi starodrzewem, szczególnie na zalesionych wyspach, dziś coraz częściej zasiedla doliny rzeczne, także w miastach. Samica składa zwykle od 7 do 12 jaj i rozpoczyna wysiadywanie dopiero po zniesieniu ostatniego, dzięki czemu wszystkie pisklęta wykluwają się jednocześnie. Inkubacja trwa około 28–30 dni. Po zakończeniu składania jaj dziupla jest wyścielona puchem, piórami i innymi materiałami z wnętrza gniazda. Samiec nie uczestniczy w wychowywaniu młodych, ale podczas inkubacji można go obserwować w pobliżu gniazda. Kilka godzin po wykluciu pisklęta wyskakują z dziupli i są prowadzone przez samicę nad najbliższy zbiornik wodny, czasem oddalony nawet o 1 km od gniazda. Nurogęsi, z uwagi na długi czas dorastania piskląt (osiągających lotność w wieku 60–70 dni), wyprowadzają w sezonie tylko jeden lęg. Może być on powtarzany, ale tylko jeśli do zniszczenia poprzedniego doszło na etapie wysiadywania. Ptaki osiągają dojrzałość płciową w wieku dwóch lat. Wygląd i cechy charakterystyczne Tracz nurogęś jest dużym i pięknie ubarwionym ptakiem. W zimie i na wiosnę samiec ma czarną głowę z zielonym połyskiem, a samica – rdzawobrązową głowę z czubem zwisającym z piór na potylicy oraz szary tułów. U samca przednia część grzbietu jest czarna, kark i pokrywy skrzydeł są białe, podobnie jak pierś i spód ciała, z dodatkiem delikatnego łososiowoczerwonego nalotu. Dziób samca jest ciemnoczerwony, a nogi pomarańczowe – znacznie intensywniej ubarwione niż u samicy. Latem samiec jest podobny do samicy, ale wyróżnia go duża biała plama na skrzydle. Młode nurogęsi na początku życia przypominają samicę, różnią się jedynie słabiej zaznaczonym czubem na głowie, białym rysunkiem w okolicy dzioba oraz większym, przedłużonym białym podbródkiem. Ciekawostką jest to, że nurogęsi trzymane dawniej w niewoli, mimo że miały dostęp do wody, nigdy nie wykształcały różowego nalotu na upierzeniu. Badania wykazały, że do wytworzenia czerwonego barwnika potrzebne są dwa czynniki: hormony męskich gruczołów oraz odpowiednie pożywienie. Dieta i sposoby zdobywania pokarmu Tracz nurogęś to głównie rybożerca – jego podstawową dietę stanowią drobne i średniej wielkości ryby, zwykle poniżej 10 cm długości. Jest świetnym nurkiem, potrafi zanurzać się pod wodą, poruszając skrzydłami niczym mały podwodny samolot. Czasem poluje wspólnie z innymi osobnikami, aby zgromadzić ryby w jednym miejscu. Młode nurogęsi najpierw żywią się głównie owadami zbieranymi z powierzchni wody, a w miarę dorastania zaczynają same łowić małe rybki. W pierwszych dniach życia samica często przenosi pisklęta na swoim grzbiecie lub chowa je między piórami. Dzięki temu młode otrzymują ochronny tłuszcz z gruczołu kuprowego samicy, który u nich będzie działał dopiero później. Czasami samicy towarzyszy nawet kilkanaście piskląt, niektóre mogą pochodzić z przygarnięcia obcych – dzięki temu rośnie szansa przeżycia własnego potomstwa podczas ataku drapieżnika. Pod wodą nurogęś porusza się głównie nogami, odpychając się nimi jednocześnie, podobnie jak kormoran (Phalacrocorax carbo). Poza rybami może też zjadać wodne bezkręgowce, takie jak mięczaki, skorupiaki i owady, a także płazy, drobne ssaki i ptaki. Dzięki precyzji i szybkości podczas nurkowania obserwowanie polowania nurogęsi przypomina oglądanie wytrenowanego sportowca w akcji. Zagrożenia dla gatunku Tracz nurogęś jest narażony na różne zagrożenia zarówno w środowisku naturalnym, jak i związane z działalnością człowieka. Ptaki bywają prześladowane przez wędkarzy i hodowców ryb, którzy uważają je za konkurentów i obwiniają o zmniejszanie zasobów ryb. Nurogęś czasami zostaje też przypadkowo złapana w sieci rybackie. Gatunek ten cierpi również z powodu degradacji jezior, wynikającej z osuszania terenów, zanieczyszczenia ropą naftową czy zabudowy hydrotechnicznej, co prowadzi do utraty różnorodności siedlisk. Przekształcenia siedlisk obejmują także wycinkę starych dziuplastych drzew, zabudowę brzegów oraz wzrost presji turystycznej. W miejskich warunkach zagrożeniem są m.in. koty domowe i ptaki krukowate, a dla piskląt niebezpieczne jest także pokonywanie ruchliwych dróg w drodze między gniazdem a wodą. Coraz większe znaczenie ma drapieżnictwo ze strony ssaków lądowych, takich jak norka amerykańska, kuna, lis czy jenot. Przykładem jest jezioro Jasień na obszarze Parku Krajobrazowego Dolina Słupi w Polsce, gdzie po powieszeniu ok. 200 budek lęgowych liczebność populacji nurogęsi wzrosła do około 50 par. Po pojawieniu się norki spadła do zaledwie 5–6 par, co pokazuje, jak istotna jest ochrona siedlisk i monitoring populacji. Działania ochronne Działania ochronne nurogęsi i ich siedlisk obejmują między innymi zakładanie skrzynek lęgowych, które zapewniają ptakom bezpieczne miejsca do gniazdowania, szczególnie gdy brak naturalnych dziupli. Ważne jest też chronienie i odbudowa naturalnych siedlisk wodnych oraz ograniczanie działań, które je niszczą, takich jak osuszanie terenów czy zanieczyszczenia chemiczne. Przepisy ograniczające wiercenia, transport ropy naftowej oraz ochrona brzegów wodnych pomagają zmniejszyć presję człowieka na te ptaki. Dodatkowo prowadzenie badań nad miejscami lęgowymi, zimowiskami i liczbą osobników pozwala lepiej planować ochronę i unikać konfliktów z rybakami i myśliwymi. Źródła: datazone.birdlife.org, otop.org.pl, Sokołowski, (1972). Ptaki ziem polskich. PWN Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Dla niektórych to czeskie miasto jest piękniejsze od Pragi – przyciąga fantastyczną kuchnią i wyjątkową architekturą
Karlowe Wary, Mariańskie Łaźnie i Franciszkowe Łaźnie tworzą razem jeden z najciekawszych regionów uzdrowiskowych w Europie. Zobacz, co warto w nich zobaczyć i czego spróbować.
Spis treści: Gorące źródła, cesarz i legenda. Dlaczego warto zacząć od Karlowych Warów? Kolumnady i źródła w Karlowych Warach – gdzie zacząć spacer? Nie tylko źródła. Co jeszcze warto zobaczyć w Karlowych Warach? Zamki i tajemnice między uzdrowiskami. Loket i relikwiarz, który zniknął na dekady Mariańskie Łaźnie – cisza, arystokracja i śpiewająca fontanna w tle Franciszkowe Łaźnie – uzdrowisko, które naprawdę leczy i wycisza Jak zaplanować wyjazd do czeskich uzdrowisk? Transport, noclegi i najlepszy czas na podróż Choć uzdrowiska w zachodnich Czechach kojarzą się głównie z kuracjuszami popijającymi wodę z porcelanowych kubków, kryją w sobie znacznie więcej niż tylko źródła termalne. Karlowe Wary, Mariańskie Łaźnie i Franciszkowe Łaźnie to miejsca o bogatej historii, wyjątkowej architekturze i unikatowym rytmie życia. Od gejzerów i kolumnad, przez średniowieczne zamki, aż po ziołowe likiery i zupy z jajkiem – ten region łączy tradycję z lokalnym kolorytem w sposób, który trudno znaleźć gdziekolwiek indziej. Gorące źródła, cesarz i legenda. Dlaczego warto zacząć od Karlowych Warów? Do Karlowych Warów wjeżdżam wczesnym rankiem, kiedy na dolinę Tepli wciąż jeszcze pada cień, a źródlana para unosząca się nad kolumnadami wygląda jak naturalne przedłużenie rzeki. Trudno znaleźć w Europie miasto, w którym gorąca woda byłaby tak dosłownie wpisana w urbanistykę. Tutaj wszystko zaczyna się od źródeł – jest ich kilkanaście, różnią się temperaturą i składem mineralnym, a każde ma własną historię, nazwę i wiernych bywalców. Najstarsza z lokalnych legend mówi o Karolu IV (ten od Mostu Karola w Pradze), który podczas polowania miał odkryć gorące źródło bijące spod ziemi. Fakt, że cesarz rzymski i król Czech rzeczywiście bywał w tej okolicy, jest dobrze udokumentowany. To on nadał osadzie rangę miasta królewskiego w XIV wieku, a także nazwę – Karlovy Vary, czyli „wrzące źródła Karola”, która przetrwała do dziś. Od tamtej pory woda stała się walutą, kapitałem i znakiem rozpoznawczym miasta. Kolumnady i źródła w Karlowych Warach – gdzie zacząć spacer? Spacer zaczynam od Mlýnskiej Kolumnady, neorenesansowej konstrukcji z końca XIX wieku, zaprojektowanej przez Josefa Zítka, tego samego architekta, który współtworzył praski Teatr Narodowy. Głównych kolumnad, czyli zadaszonych galerii o funkcji spacerowej, jest w Karlowych Warach pięć. A pod Mlýnską – jedną z najbardziej okazałych w mieście – bije pięć źródeł, w tym jeden z najgorętszych – Mlýnský pramen. Kuracjusze przechadzają się z porcelanowymi kubkami na długich dzióbkach, popijając wodę małymi łykami, zgodnie z zaleceniami lekarzy. Ten rytuał, powtarzany od pokoleń, jest równie ważny jak sama woda. Próbuję i ja. Woda ze źródła smakuje wyraźnie mineralnie i słonawo, z lekką goryczką i delikatnie metalicznym posmakiem. Kilka kroków dalej znajduje się Vřídelní Kolumnada, najbardziej surowa w formie, betonowa, powojenna. Poproście pierwszego napotkanego Czecha o pomoc w nauczeniu wymowy tego źródła – bo to nie jest taka prosta sprawa. To serce Karlowych Warów. Tutaj bije Vřídlo – gejzer o temperaturze ponad 70 stopni, który potrafi wystrzelić na kilkanaście metrów. Woda z tego źródła jest tak silnie zmineralizowana, że od wieków wykorzystuje się ją do produkcji soli zdrojowej, eksportowanej niegdyś do całej monarchii habsburskiej. Nie tylko źródła. Co jeszcze warto zobaczyć w Karlowych Warach? Karlowe Wary to jednak nie tylko uzdrowisko, ale też miasto przemysłu i rzemiosła. W dzielnicy Dvory, w dawnej manufakturze, działa dziś założona w 1857 roku huta szkła Moser. Zwiedzając hale produkcyjne, obserwuję proces powstawania kryształowych kielichów i waz, które trafiały na stoły europejskich dworów. Charakterystyczne dla Mosera jest szkło bezołowiowe, ręcznie szlifowane, o intensywnych barwach. To jeden z tych przykładów, kiedy lokalny surowiec i tradycja stworzyły markę rozpoznawalną daleko poza regionem. Warto wybrać się na wycieczkę z przewodnikiem po hucie, aby na własne oczy zobaczyć proces powstawania wielokolorowych naczyń. Kilka minut kolejką linową od centrum wznosi się wzgórze Diana. Z wieży widokowej rozciąga się panorama miasta – wąskiej doliny wciśniętej między zalesione stoki. Ten krajobraz tłumaczy, dlaczego Karlowe Wary nigdy nie stały się metropolią. Brak miejsca wymusił elegancję i porządek, a architektura z przełomu XIX i XX wieku do dziś dominuje nad nowszą zabudową. Na górze warto zatrzymać się na czeski obiad. Ja decyduję się na talerz pełen kulajdy. Ta kremowa zupa z ziemniakami, koperkiem i grzybami, podawana z jajkiem w koszulce, to klasyk tutejszej kuchni domowej. Rozgrzewająca i sycąca, daje mi pretekst, by w drodze powrotnej zrezygnować z kolejki linowej i zejść ze wzgórza Diana na piechotę. Zamki i tajemnice między uzdrowiskami. Loket i relikwiarz, który zniknął na dekady Opuszczając Karlowe Wary, zatrzymuję się w miasteczku Loket. Położony na skalnym cyplu, niemal w całości otoczonym zakolem rzeki Ohře, wygląda jak średniowieczna makieta. Nad czerwonymi dachami góruje masywny zamek, który przez wieki pełnił funkcję twierdzy granicznej, więzienia i rezydencji. To dobre miejsce, by zrozumieć, że region uzdrowiskowy nie istniał w próżni – jego bezpieczeństwo i rozwój były ściśle związane z polityką i militariami Czech. Dzięki uporowi mojej przewodniczki udaje mi się również zobaczyć słynny meteoryt z Loket. To jeden z najstarszych udokumentowanych meteorytów w Europie Środkowej. Według kronik spadł w tej okolicy w XV wieku. Przez długi czas uważano go za „kamień piekielny” lub obiekt o nadprzyrodzonych właściwościach, dlatego przechowywano go właśnie na zamku – najpierw jako osobliwość, później jako obiekt badań. Jeszcze dalej, w Bečovie nad Teplą, znajduje się zamek znany z jednego z najcenniejszych skarbów w Europie Środkowej – Relikwiarza św. Maura. Ten romański zabytek z XIII wieku, porównywany rangą do czeskich klejnotów koronnych, przez dekady był ukryty pod podłogą kaplicy. Odnaleziony dopiero w latach 80. XX wieku, po skomplikowanej akcji poszukiwawczej, dziś jest udostępniany zwiedzającym w ściśle kontrolowanych warunkach. Sama historia relikwiarza – jego wędrówki z Francji do Czech, zmiany właścicieli i dramatyczne ukrycie po II wojnie światowej – mogłaby posłużyć za scenariusz filmu. Mariańskie Łaźnie – cisza, arystokracja i śpiewająca fontanna w tle Jedno jest pewne – Mariańskie Łaźnie są inne. Jeśli Karlowe Wary sprawiają wrażenie miasta, które nieustannie pracuje – woda krąży, kolejki kursują, turyści przemieszczają się między kolumnadami – tutaj dominuje cisza i przestrzeń. Uzdrowisko powstało później, na początku XIX wieku, i od początku planowano je z rozmachem. Szerokie aleje, rozległe parki i monumentalne pensjonaty miały odpowiadać gustom arystokracji. Głównym punktem jest Kolumnada Maksymiliana, żeliwna konstrukcja z końca XIX wieku, przy której biją m.in. Křížový pramen i Ferdinandův pramen. W przeciwieństwie do Karlowych Warów, wody w Mariańskich Łaźniach są zimne, bogate w dwutlenek węgla i sole żelaza. To właśnie one zadecydowały o specjalizacji uzdrowiska – leczeniu chorób metabolicznych i układu krążenia. Spacer po Parku Zdrojowym prowadzi do Śpiewającej Fontanny. Jej mechanizm, zsynchronizowany z muzyką klasyczną, przyciąga turystów, ale mnie bardziej interesuje kontekst historyczny. To tutaj bywali Goethe, Chopin i Wagner. Goethe, który spędził w Mariańskich Łaźniach kilka sezonów, miał powiedzieć, że to jedyne miejsce, gdzie naprawdę odpoczywał. Dziś jego obecność przypominają tablice pamiątkowe i nazwy hoteli, ale duch epoki jest wciąż wyczuwalny w architekturze. Kilka kilometrów od centrum rozciąga się Národní přírodní rezervace Kladské rašeliny. Drewniane kładki prowadzą przez torfowiska, a krajobraz zmienia się diametralnie – zamiast parkowej zieleni pojawia się surowa, północna przyroda. To jeden z tych momentów, kiedy łatwo zrozumieć, dlaczego kuracjusze od zawsze łączyli leczenie z długimi spacerami. Tutejsze powietrze, chłodne i wilgotne, ma zupełnie inny charakter niż w dolinach. Franciszkowe Łaźnie – uzdrowisko, które naprawdę leczy i wycisza Franciszkowe Łaźnie są najmniejsze z trzech uzdrowisk, ale to właśnie ich skala robi największe wrażenie. Założone w 1793 roku, niemal od początku były podporządkowane jednej funkcji – leczeniu. Niska, klasycystyczna zabudowa, pastelowe fasady i symetryczny układ ulic tworzą miasto, które bardziej przypomina sanatoryjny ogród niż kurort. Tutejsze źródła są bogate w żelazo i dwutlenek węgla. Najsłynniejszy jest Františkův pramen, od którego miasto wzięło nazwę. Charakterystycznym symbolem uzdrowiska stała się rzeźba chłopca z rybą – Františka – której dotknięcie ma przynosić szczęście i, według lokalnych wierzeń, sprzyjać płodności. Ten element ludowej tradycji ciekawie kontrastuje z naukowym podejściem do balneologii, które od XIX wieku rozwijano właśnie tutaj. We Franciszkowych Łaźniach tempo życia wyraźnie zwalnia. Wieczorami parki pustoszeją, a goście wracają do hoteli na zabiegi i kolacje. To miejsce, które najlepiej oddaje pierwotny sens uzdrowiska – nie jako atrakcji turystycznej, ale przestrzeni regeneracji. Jak zaplanować wyjazd do czeskich uzdrowisk? Transport, noclegi i najlepszy czas na podróż Planując wyjazd do Karlowych Warów, Mariańskich Łaźni i Franciszkowych Łaźni, warto zapoznać się z możliwościami dojazdu i noclegu oraz wybrać najlepszy moment na podróż. Najwygodniejszym sposobem poruszania się między tymi trzema uzdrowiskami jest samochód lub pociąg regionalny – połączenia są częste, a odległości między miejscowościami niewielkie. Karlowe Wary mają również bezpośrednie połączenia kolejowe z Pragą, a przejazd zajmuje około 3–3,5 godziny. Pociągi i autobusy kursujące między uzdrowiskami zazwyczaj pokonują trasę w czasie od 45 do 90 minut. Najlepszy czas na odwiedzenie zachodnich Czech to wiosna i wczesna jesień. Wtedy pogoda sprzyja spacerom, a uzdrowiska są spokojniejsze. Latem zdarza się większy ruch turystyczny, szczególnie w weekendy oraz w trakcie lokalnych festiwali. Warto też zapytać o zniżki dla polskich turystów, które niekiedy oferowane są przez miejscowe obiekty noclegowe. Podczas pobytu w Karlowych Warach warto rozważyć nocleg w jednym z dwóch renomowanych hoteli: Grandhotel Pupp to historyczny obiekt z XVIII wieku, związany z europejską elitą i festiwalem filmowym – to właśnie tutaj kręcono sceny do „Casino Royale”. Z kolei Hotel Imperial, położony na wzgórzu z widokiem na miasto, oferuje eleganckie wnętrza i własne zaplecze uzdrowiskowe. W Mariańskich Łaźniach dobrą opcją dla gości nastawionych na pełen program leczniczy będą nowoczesne sanatoria Ensana Health Spa Hotels. Dla tych, którzy preferują krótszy wypoczynek w stylowym otoczeniu, Hotel Falkensteiner – łączący secesyjną architekturę z nowoczesnym spa – będzie odpowiednim wyborem. Jeśli natomiast planujesz zatrzymać się we Franciszkowych Łaźniach, spodziewaj się mniejszych, kameralnych obiektów. W miasteczku dominują sanatoria i hotele lecznicze, często wyspecjalizowane w określonych terapiach, oferujące spokojne warunki do regeneracji. Źródło: National Geographic Traveler, VisitCzechia.com Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po świecie podróżuje w poszukiwaniu smaków lokalnych kuchni. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Jak zmienić wodę w wino? Nie trzeba mieć boskich mocy – odkryli to już starożytni
To zdumiewające, jak zdeterminowani i innowacyjni potrafili być nasi przodkowie. Naukowcy udowodnili, że jednym z ich „wynalazków” było wino z rodzynek, do którego produkcji w kreatywny sposób wykorzystywali specyficzne drożdże… nie mając nawet pojęcia o ich istnieniu. A teraz my możemy się od nich uczyć. Oczywiście wyłącznie z ciekawości i w imię nauki.
Naukowcy z Kioto dokonali zaskakującego odkrycia: wystarczy zalać wodą naturalnie suszone na słońcu – to ważne – rodzynki, by powstało wino. Badania ujawniły zapomniany, starożytny sposób fermentacji. Fermentacja rodzynek zapomnianym sposobem na wino Zespół badaczy z Uniwersytetu w Kioto pod kierownictwem Wataru Hashimoto odkrył niezwykłe zjawisko: po zalaniu suszonych na słońcu rodzynek rozpoczyna się spontaniczna fermentacja prowadząca do powstania wina. Naukowcy podkreślają, że proces ten zachodzi bez udziału sztucznie dodanych drożdży, a za fermentację odpowiedzialne są naturalnie występujące na powierzchni rodzynek drożdże Saccharomyces cerevisiae. To właśnie one naprowadziły badaczy na odpowiedni trop. Chociaż współczesne winnice często wykorzystują hodowlane szczepy S. cerevisiae, to te same z siebie bardzo rzadko kolonizują skórki winogron. Inaczej sprawa się ma po naturalnym wysuszeniu owoców na słońcu, co z jakiegoś powodu „przyciąga” organizmy konieczne do produkcji alkoholu. To podważa zasadność wykorzystywania świeżych winogron do fermentacji alkoholowej w starożytności. Dlaczego tylko rodzynki suszone na słońcu produkują alkohol? W toku eksperymentu przeprowadzonego w Kioto badacze porównali efekty fermentacji w zależności od sposobu suszenia winogron. Rodzynki przygotowywano z winogron suszonych przez 28 dni na trzy sposoby: w inkubatorze, na słońcu oraz metodą mieszaną (częściowo w inkubatorze i częściowo na słońcu). Następnie każdą z trzech wersji rodzynek zanurzono w jałowej wodzie w stosunku 25% wagi i przechowywano przez 14 dni w temperaturze pokojowej. Rezultaty? Tylko próbki rodzynek suszonych na słońcu w pełni sfermentowały i zawierały znacznie wyższe stężenia etanolu niż pozostałe. Dodatkowo wszystkie trzy próbki z suszenia słonecznego doprowadziły do produkcji wina. Dla porównania, jedynie jedna próbka z suszenia inkubatorowego i dwie z metody mieszanej uległy częściowej fermentacji. Jak sprawdza się zdolność rodzynek do tworzenia wina? Analiza obejmowała obserwację zmian zawartości wody, populacji drożdży i bakterii oraz pomiary stężenia etanolu. Badania wykazały spadek różnorodności gatunkowej mikroorganizmów, lecz wzrost liczebności drożdży odpowiedzialnych za fermentację alkoholu. To dowodzi, że suszenie na słońcu sprzyja kolonizacji powierzchni rodzynek przez Saccharomyces cerevisiae. Mechanizm migracji tych drożdży z otoczenia na skórki rodzynek pozostaje jednak nieznany. Starożytne metody produkcji alkoholu Badacze z Kioto rzucili nowe światło na starożytne metody produkcji alkoholu. Sugerują oni, że dawne procesy fermentacji bazowały na rodzynkach, a nie na winogronach. Oznacza to, że pradawni ludzie potrafili wytwarzać wino z samej wody i suszonych owoców, nie rozumiejąc jeszcze mikrobiologicznego tła tego procesu. Ich eksperyment ten wskazuje również, że znana z tradycji historia przemiany wody w wino może mieć całkiem racjonalne wytłumaczenie. Co więcej, naturalna fermentacja rodzynek może być alternatywną metodą produkcji alkoholu w warunkach bez dostępu do nowoczesnej technologii. Wataru Hashimoto zaznacza, że proces ten działa wyłącznie z naturalnie suszonymi na słońcu rodzynkami, bez dodatków. Większość dostępnych w sklepach rodzynek jest pokryta warstwą oleju, która uniemożliwia fermentację. Źródło: Scientific Reports Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Licząca 400 milionów lat ziemska roślina potrafi wytwarzać „kosmiczną” wodę
Equisetum laevigatum to wyrastająca współcześnie do nawet półtora metra wysokości roślina z rodziny skrzypów. Analizujący ją amerykańscy badacze zauważyli, że jest ona naturalnym destylatorem, generującym wzorce izotopowe uznawane dotąd za niemożliwe do uzyskania na Ziemi w sposób naturalny. Przefiltrowana przez skrzyp woda najbardziej przypomina... tę pochodzącą z meteorytów.
– To metrowej wysokości cylinder z milionem równomiernie rozmieszczonych otworów, prawdziwy cud inżynieryjny. Nie dałoby się stworzyć czegoś takiego w laboratorium – mówi o Equisetum laevigatum, czyli skrzypie gładkim prof. Zachary Sharp z Wydziału Nauk o Ziemi i Planetach Uniwersytetu Nowego Meksyku w USA. Prof. Sharp jest głównym autorem badania opublikowanego niedawno na łamach „Proceedings of the National Academy of Sciences”, jednego z najbardziej prestiżowych i najczęściej cytowanych czasopism naukowych na świecie. W artykule „Extreme triple oxygen isotope fractionation in Equisetum” grupa badaczy pod jego przewodnictwem opisuje skrzypy – rośliny o pustych łodygach, istniejące na Ziemi od ponad 400 mln lat. Badacze odkryli, że woda przemieszczająca się przez te rośliny ulega naturalnej filtracji tak intensywnej, iż jej sygnatury izotopowe zaczynają przypominać te obserwowane w meteorytach i innych pozaziemskich materiałach. Naturalny destylator z Rio Grande Izotopy tlenu pełnią funkcję „znaczników” pozwalających ustalić źródła wody, procesy transpiracji oraz właściwości wilgoci atmosferycznej. Cięższe izotopy są rzadkie, co utrudnia przewidywanie zmian ich proporcji w rzeczywistych warunkach środowiskowych. Chcąc zbadać ten proces, zespół Sharpa zebrał skrzypy gładkie rosnące wzdłuż Rio Grande w Nowym Meksyku. Śledzono zmiany wartości izotopowych od dolnych części łodyg do ich szczytów. Najwyższe próbki wykazały ekstremalne wartości, które wcześniej wydawały się wykraczać poza jakikolwiek znany ziemski zakres. Autorzy badania wyjaśniają, że skrzypy działają jak naturalne wieże destylacyjne, wytwarzając niezwykle nietypowe sygnatury izotopowe tlenu – bardziej ekstremalne niż jakiekolwiek dotąd zarejestrowane na Ziemi, czasem przypominające wodę z meteorytów. – Gdybym znalazł próbkę takiej wody poza skrzypem, powiedziałbym, że pochodzi z meteorytu – stwierdził Sharp. 400 milionów lat zmian ziemskiego klimatu Ale odkrycie nie jest tylko ciekawostką. Przede wszystkim wspomniane sygnatury izotopowe zachowane w skamieniałościach oferują nową metodę badania dawnych warunków klimatycznych. Co oznacza, że ta niezwykła roślina może dostarczyć nowego spojrzenia na klimat Ziemi sprzed milionów lat! Aby tego dokonać, naukowcy z Uniwersytetu Nowego Meksyku opracowali nowy sposób odczytywania danych dotyczących klimatu w przeszłości, wykorzystując zarówno współczesne rośliny, jak i skamieniałe fitolity zachowujące takie sygnatury przez miliony lat. Fitolity to mikroskopijne, krzemionkowe formy, które powstają w komórkach roślin. Po obumarciu samych roślin zachowują ich kształt i są wykorzystywane w nauce do identyfikacji roślin z przeszłości. Skamieniałe skrzypy, z których niektóre dorastały nawet do 30 metrów wysokości, zawierają właśnie wspomniane fitolity, które mogły zachowywać sygnatury izotopowe przez miliony lat. Według Sharpa działają one jak „paleo-higrometr”, czyli narzędzie do pomiaru dawnej wilgotności. – Możemy teraz zacząć odtwarzać wilgotność i warunki klimatyczne sprzed epoki dinozaurów – powiedział prof. Sharp w trakcie konferencji geochemicznej Goldschmidt, która niedawno odbyła się w Pradze. Jak się okazuje skrzypy, jedne z najstarszych żyjących roślin na Ziemi, są nieoczekiwanymi, lecz wyjątkowo skutecznymi strażnikami historii klimatu planety. Źródło: Science Daily Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Aplikacja Ratunek – trzy kliknięcia, które mogą uratować życie nad wodą
Plażowanie, rejsy po jeziorach, spływy kajakowe rzekami – wakacje nad wodą kuszą spokojem i perspektywą obcowania z naturą, ale mogą być też zdradliwe. A kiedy sekundy decydują o życiu, liczy się szybka reakcja. Taką właśnie gwarantuje aplikacja Ratunek, stworzona przez służby ratunkowe i markę Plus.
Promienie słońca tańczą na tafli jeziora, dzieci chlapią się w płytkiej wodzie, a odgłos pluskania miesza się z szumem trzcin. To sceneria, którą zna każdy, kto choć raz spędził wakacje nad wodą. Z jednej strony błogi relaks, z drugiej – potrzeba zachowania czujności. Bo wystarczy chwila nieuwagi, by beztroska zamieniła się w dramat. View oEmbed on the source website Statystyki nie pozostawiają złudzeń – co piąty Polak doświadczył sytuacji, w której konieczna była pomoc ratowników nad wodą, a aż 35% było świadkami takich zdarzeń. Choć nie sposób przewidzieć wszystkiego, technologia może dziś uratować życie. W takich momentach niezastąpionym wsparciem okazuje się aplikacja Ratunek – praktyczne narzędzie, które szybko i precyzyjnie pozwala wezwać pomoc nad wodą. Gdy woda staje się zagrożeniem Wakacyjny wypoczynek najczęściej kojarzy się z wodą. Z badań przeprowadzonych przez Plusa wynika, że aż 82% Polaków wybiera na urlop właśnie plaże, jeziora i inne zbiorniki wodne. Nie dziwi więc, że to właśnie tam najczęściej dochodzi do wypadków. Pływanie w rzekach o nieprzewidywalnym nurcie, kąpiele w nieoznaczonych miejscach czy przecenienie własnych możliwości mogą skończyć się dramatycznie. W takich chwilach naprawdę liczy się każda sekunda. Problem w tym, że wielu wypoczywających nie zna lokalizacji, nie potrafi dokładnie określić miejsca pobytu albo sięga po telefon dopiero wtedy, gdy sytuacja jest już krytyczna. Wówczas ratownicy Wodnego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego mają bardzo ograniczone możliwości szybkiej reakcji. Aplikacja Ratunek – trzy kliknięcia, które mogą ocalić życie Aplikacja Ratunek powstała z myślą o sytuacjach kryzysowych, w których tradycyjne sposoby kontaktu zawodzą. Została stworzona przez Plusa we współpracy ze służbami ratowniczymi, w tym WOPR. Jej głównym zadaniem jest umożliwienie wezwania pomocy w maksymalnie uproszczony sposób – wystarczą trzy kliknięcia, by ratownicy otrzymali sygnał SOS. Największą zaletą aplikacji jest przesyłanie precyzyjnej lokalizacji osoby potrzebującej pomocy. System jest w stanie określić pozycję z dokładnością do trzech metrów. To ogromne ułatwienie dla zespołów ratowniczych, które dzięki temu mogą skrócić czas dotarcia nawet o kilkanaście minut – a to w akcji ratunkowej może być decydujące. Co ważne, aplikacja udostępnia także informacje o stanie baterii telefonu oraz – jeśli użytkownik uzupełnił takie dane – o stanie zdrowia. Dzięki temu dyspozytor WOPR może podjąć szybkie decyzje co do przebiegu interwencji, zanim jeszcze ratownicy dotrą na miejsce. Nowoczesne wsparcie dla ratowników Za aplikacją Ratunek stoi wieloletnie partnerstwo i sprawdzony system. To część większego projektu „Plus x Ratownictwo”, który od ponad 20 lat wspiera działania służb ratowniczych w Polsce – w górach i nad wodą. Dzięki tej współpracy powstał m.in. Zintegrowany System Ratownictwa, który obejmuje całe terytorium kraju. Kluczowe znaczenie mają tu również dwa numery alarmowe: 601 100 100 dla sytuacji nad wodą oraz 601 100 300 w przypadku zagrożeń w górach. Pierwszy z nich jest obsługiwany przez ratowników WOPR i MOPR i działa 24 godziny na dobę przez cały rok. System został zaprojektowany tak, aby każde zgłoszenie trafiało bezpośrednio do najbliższego Centrum Koordynacji, co skraca czas reakcji i zwiększa skuteczność działań ratowniczych. Aplikacja Ratunek jest naturalnym rozwinięciem tego systemu, pozwalając na jeszcze szybsze i bardziej precyzyjne działanie. Technologia dostępna dla każdego Choć aplikacja powstała przy wsparciu Plusa, może z niej korzystać każdy – niezależnie od operatora. Ratunek jest dostępny na urządzenia z systemem Android i iOS. Wystarczy ją zainstalować, wypełnić podstawowe dane, a następnie mieć ją zawsze pod ręką podczas wypoczynku. Dzięki partnerstwu technologicznemu z Plusem, służby ratownicze otrzymują nie tylko narzędzia komunikacyjne, ale również sprzęt oraz wsparcie infrastrukturalne. To inwestycja, która realnie przekłada się na bezpieczeństwo milionów Polaków wypoczywających każdego roku nad wodą. Aplikacja Ratunek, czyli odpowiedzialny wypoczynek Aplikacja Ratunek to nie tylko technologia – to także symbol świadomego i bezpiecznego spędzania wolnego czasu. W czasach, gdy niemal każdy ma przy sobie smartfon, możliwość wezwania pomocy w tak prosty sposób staje się nie tylko wygodą, ale wręcz obowiązkiem. Badania pokazują, że jednym z najważniejszych czynników poprawiających poczucie bezpieczeństwa jest znajomość numerów alarmowych. Dzięki aplikacji Ratunek ten kontakt jest jeszcze łatwiejszy. Wystarczą trzy kliknięcia – pierwsze, by nawiązać połączenie z ratownikami WOPR, kolejne dwa, by przesłać lokalizację i dane. To proste w obsłudze rozwiązanie, które może uratować życie w najbardziej krytycznych momentach. I właśnie dlatego warto mieć je zawsze zainstalowane w telefonie, szczególnie latem, kiedy wypoczynek nad wodą kusi słońcem, ale nie powinien zwalniać z rozwagi i zdrowego rozsądku. Materiały promocyjne marki Plus
Ocean na północnej półkuli Marsa? Na to wskazują dowody geologiczne
Od jakiegoś czasu naukowcy są zgodni, że po Marsie płynęła woda. Wiemy, że Czerwoną Planetę przecinały liczne rzeki, ale czy znajdował się na niej także… ocean? Nowe badania wskazują, że północna półkula Marsa pokryta była przez olbrzymi zbiornik wodny. Czy to wstęp do odnalezienia form życia?
Nowe badania przeprowadzone na Uniwersytecie Arkansas przyniosły mocne dowody na istnienie oceanu na północnej półkuli Marsa. Obecność dużego zbiornika wody znacznie zwiększa prawdopodobieństwo odnalezienia życia na Czerwonej Planecie. Czy na Marsie jest woda? Chociaż Mars wydaje się całkowicie wyschnięty, to odnaleziono na nim wodę – jest po prostu dobrze ukryta i zwykle pozostaje pod postacią lodu ukrytego albo głęboko pod powierzchnią planety, albo w pozostałych po wulkanach kalderach wysoko nad ziemią. Badacze odkrywają jednak coraz więcej dowodów na to, że kiedyś woda płynęła po powierzchni planety. Analiza geologiczna wskazuje na rozliczne koryta rzek, a naukowcy porównują ich koryta ze skałami rzecznymi pozostałymi po ciekach, które płynęły po Ziemi miliony lat temu. – Nie znamy żadnych form życia na Ziemi ani nigdzie indziej we Wszechświecie, które nie wymagałyby ciekłej wody. Im więcej ciekłej wody mamy na Marsie, tym bardziej prawdopodobne jest istnienie życia – opowiada Cory Hughes, doktorant nauk o ziemi i główny autor badania. Ślady po dawnych oceanach Nieregulowane rzeki to same w sobie niemalże formy życia. Na Ziemi ewoluują, zmieniają swój bieg, nanoszą osady i przenoszą się w nowe miejsca. Tworzą rozległe delty czy strefy cofki, a w końcu… wpadają do oceanu. To właśnie zainteresowało naukowców – chcieli wykorzystać tę wiedzę i udowodnić, że na Marsie przebiegało to podobnie. Szczególnie strefy cofki wydawały się Hughesowi obiecujące. To charakterystyczne miejsca, w których ocean wdziera się w głąb schodzącej poniżej poziomu morza rzeki. Potrafią być bardzo rozległe: w przypadku Missisipi strefa cofki zaczyna się 370 kilometrów od linii brzegowej. Jego trop okazał się słuszny. Obserwując Czerwoną Planetę z orbity znalazł geologiczne dowody na istnienie dawnych stref cofki rzecznej. To potwierdziło, że ocean na Marsie istniał, a powierzchnię przecinały duże rzeki – wszystko to oczywiście zanim powierzchnia planety wyschła miliardy lat temu. Wyniki opublikowano w czasopiśmie „Geophysical Research Letters”. – To mocny argument przemawiający za istnieniem pradawnego oceanu, a przynajmniej dużego morza – mówi Hughes. Starożytna historia Marsa Naukowcy śledzą losy prastarych rzek za pomocą piaskowca, który zostaje po naniesionym przez nurty osadzie. Na Ziemi dzięki ruchom tektonicznym wypychany jest na powierzchnię, a wiatry i deszcze niszczą dawne koryta, pozostawiając jedynie wysokie skały ulubione przez wspinaczy. Na Marsie procesy te nie zachodzą – nie ma ruchów tektonicznych (według badań Mars jest jedną wielką płytą tektoniczną), a odwrócone grzbiety piaskowców wyznaczają szlaki koryt sprzed miliardów lat. Dzięki szczegółowej pracy naukowców wiemy coraz więcej o Czerwonej Planecie. Obecność dużego zbiornika wody – nawet wyschniętego – to potencjał na odnalezienie starożytnych form życia. Jakie odpowiedzi przyniesie ocean na Marsie? Z pewnością niebawem się dowiemy. Źródła: Geophysical Research Letters, Remote Sensing Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Dlaczego woda jest niebieska? Powszechne wytłumaczenie to mit
Dlaczego woda jest niebieska? A może wcale nie ma tego koloru, tylko tak nam się wydaje? To jedno z najczęściej zadawanych pytań, na które przez lata udzielano błędnej odpowiedzi.
W tym artykule: Dlaczego woda jest niebieska? Jakiego koloru są lodowce? Dlaczego woda jest niebieska? To pytanie najczęściej słyszą rodzice dzieci w wieku przedszkolnym. Dorośli także szukają odpowiedzi na to pytanie. Ciekawość jest naturalna. W końcu oceany gromadzą ponad 97% wody na Ziemi. Są więc niezwykle ważne dla życia na naszej planecie. Codziennie mamy kontakt z wodą. Pijąc, biorąc prysznic, czy uprawiając sporty wodne. Woda to też lwia część krajobrazu Polski. Polacy chętnie wypoczywają na Mazurach czy nad Morzem Bałtyckim. Od wiosny do jesieni ogromną popularnością cieszą się też spływy kajakowe polskimi rzekami. Na zdjęciach i pocztówkach woda zazwyczaj jest niebieska. Ile jest w tym prawdy? Dlaczego woda jest niebieska? Przez wiele lat ludzie wierzyli, że morza i oceany mają niebieski odcień, ponieważ odbijają błękit nieba. To nie do końca prawda. Najwyższy czas rozprawić się z tym mitem. Oczywiście powierzchnia wody odbija kolor nieba. Woda może wydawać się niebieska w słoneczny dzień, szara podczas burzy, a nawet przybierać odcienie różu podczas zachodu słońca. Warto jednak zauważyć, że po zanurzeniu pod wodę, niebieski kolor pozostanie. Na zdjęciach satelitarnych morza i oceany także są niebieskie. W takich przypadkach woda nie odbija koloru nieba. Zachodzi inny proces. Czy morze odbija kolor nieba? – Ocean wydaje się niebieski, ponieważ czerwień, pomarańcz i żółć (światła o dużej długości fali) są pochłaniane przez wodę silniej niż kolor niebieski (światło o krótkiej długości fali). Kiedy więc białe światło słoneczne wpada do oceanu, odbija się głównie światło niebieskie – czytamy w artykule opublikowanym na łamach „Scientific American”. To oznacza, że kolor oceanu i kolor nieba są ze sobą powiązane. Występują jednak niezależnie od siebie. W obu przypadkach powstanie koloru niebieskiego wynika z preferencyjnej absorpcji światła o długich falach. Efekt ten widać tylko wtedy, kiedy woda jest bardzo czysta. Błoto, glony czy inne zanieczyszczenia rozpraszają światło. Wtedy woda traci błękitny odcień. 6 najpiękniejszych jezior na świecie. Ich widok zapiera dech w piersiach Najpiękniejsze jeziora świata to prawdziwe cuda natury, które nie tylko zachwycą oko, ale dostarczą też niezwykłych wrażeń. Wulkaniczne, polodowcowe, solne, a nawet wypełnione wrzącą si... Jaki jest kolor wody? Skoro woda nie jest niebieska, jaki ma kolor? Kolor wody zmienia się w zależności od warunków otoczenia. Niewielkie ilości wody (przykładowo w szklance lub butelce) wydają się bezbarwne, ale czysta woda ma lekko cyjanowy kolor, który staje się głębszy wraz ze wzrostem grubości obserwowanej próbki. Podsumowując: barwa wody jest spowodowana selektywną absorpcją i rozpraszaniem światła białego. Rozpuszczone pierwiastki lub zanieczyszczenia mogą nadać wodzie inny kolor. Na przykład rozpuszczone związki organiczne zwane garbnikami mogą barwić zbiorniki wodne na ciemnobrązowe kolory, a glony unoszące się w wodzie nadają wodzie zielony odcień. Przyroda zna też ekstremalnie kolorowe wyjątki. Na przykład różowe jezioro Hillier w Australii. Nietypowy kolor wody to skutek czerwonego barwnika wytwarzanego przez glony. Jakiego koloru są lodowce? Co z wodą w innych stanach skupienia? Śnieżne lodowce wydają się białe z daleka, ale gdyby przyjrzeć im się z bliska (kiedy są osłonięte przed bezpośrednim światłem otoczenia) wydają się ciemnoniebieskie ze względu na długą drogę wewnętrznego światła odbitego. Niewielkie ilości zwykłego lodu wydają się białe, ponieważ występuje w nich dużo pęcherzyków powietrza, a także dlatego, że małe ilości wody wydają się bezbarwne. W większych lodowcach ciśnienie powoduje wyciskanie pęcherzyków powietrza uwięzionych w nagromadzonym śniegu, zwiększając gęstość tworzonego lodu. Duże ilości wody wydają się cyjanowe, dlatego duży kawałek skompresowanego lodu lub lodowiec również ma cyjanowy odcień. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Planetoida zdradza tajemnice pochodzenia oceanów na Ziemi. Zbadano kosmiczne próbki
Planetoidy mogły dostarczyć na powstającą Ziemię zdecydowanie więcej wody, niż do tej pory sądzono. Taki wniosek płynie z analiz skał przywiezionych z takiego obiektu z kosmosu przez japońskich naukowców. Dzięki planetoidom na Ziemi znajdują się oceany.
Kilka lat temu odbyła się japońska misja Hayabusa2 („Sokół wędrowny 2”). Jej celem było zbadanie planetoidy Ryugu oraz pobranie próbek materiału, z jakiego zbudowane jest to ciało niebieskie. Ryugu jest planetoidą węglistą. Powstała z lodu i pyłu w zewnętrznych rejonach Układu Słonecznego. To dzięki analizie takich obiektów naukowcy mogą zrekonstruować przebieg powstawania Układu Słonecznego i Ziemi. Teraz eksperci opublikowali nowy artykuł na łamach czasopisma „Nature”, w którym donoszą o ważnym ustaleniu. Obalono mit na temat asteroid Naukowcy mają dość dobrą wiedzę na temat powstawania Układu Słonecznego, ale oczywiście istnieje wiele luk. Jedną z nich jest to, w jaki sposób Ziemia uzyskała tak dużo wody. Większa część powierzchni naszej planety pokryta jest oceanami. Zespół naukowców, w tym z Uniwersytetu Tokijskiego, odkrył, że na asteroidzie Ryugu niegdyś płynęła woda w stanie ciekłym. Działo się to nawet ponad miliard lat po jej powstaniu. – Ustaliliśmy, że Ryugu zachowało nieskazitelny zapis aktywności wody, co dowodzi, że płyny przemieszczały się przez jego skały znacznie później, niż się spodziewaliśmy. To zmienia nasze spojrzenie na długoterminowy los wody w asteroidach. Woda utrzymywała się tam przez długi czas i nie wyczerpywała się tak szybko, jak sądzono – powiedział dr Tsuyoshi Iizuka z Wydziału Nauk o Ziemi i Planetach Uniwersytetu Tokijskiego, który jest współautorem publikacji. Taki wniosek możliwy był dzięki analizie skał odnalezionych przez sondę Hayabusa2, należącą do Japońskiej Agencji Eksploracji Aerokosmicznej (JAXA). Tym samym obalono jeden z „kosmicznych” mitów. Według niego aktywność wodna na asteroidach występowała jedynie w najwcześniejszych momentach historii Układu Słonecznego. Skomplikowane losy kosmicznej wody – Myśleliśmy, że zapis chemiczny Ryugu będzie przypominał niektóre meteoryty badane już na Ziemi. Ale wyniki były zupełnie inne – mówi dr Lizuka. Najnowsze badania sugerują następujący przebieg wydarzeń. Woda w asteroidzie Ryugu krótko po jej powstaniu najpierw była w stanie ciekłym, potem prawdopodobnie zamarzła na długi okres (do około miliarda lat), a następnie, w wyniku uderzenia w nią przez inny obiekt i fali ciepła, która się wytworzyła, roztopiła się. Skąd się wzięła woda na Ziemi? Jedną z najważniejszych implikacji jest to, że bogate w węgiel planetoidy mogły zawierać i dostarczać na Ziemię znacznie więcej wody, niż wcześniej sądzono. Oznacza to, że ​​podobne obiekty uderzające w młodą Ziemię mogły przenosić około dwa do trzech razy więcej wody w porównaniu do wniosków płynących ze standardowych modeli. A takie „bombardowanie” znacząco wpłynęło na wczesne oceany i atmosferę naszej planety. – Pomysł, że obiekty podobne do Ryugu utrzymywały lód przez tak długi czas, jest niezwykły. Sugeruje to, że budulec Ziemi był znacznie bardziej wilgotny, niż sobie wyobrażaliśmy. To zmusza nas do ponownego przemyślenia warunków początkowych systemu wodnego naszej planety – opisuje dr Lizuka. Źródło: Nature Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Jak ginie woda w Klimkówce. Historia sztucznego jeziora, które znika na naszych oczach
Mieszkańcy wsi Klimkówka podają, że jeszcze w zeszłym roku na terenach, które teraz są pokryte hałdami piasku, można było spokojnie pływać na rowerach wodnych. Tak kształtuje się niestety krajobraz zbiornika Klimkówka, który od kilku lat sukcesywnie traci kolejne miliony metrów sześciennych wody.
Zbiornik Klimkówka leży w województwie małopolskim, w powiecie gorlickim, w dolinie rzeki Ropy, pomiędzy wsiami Klimkówka i Uście Gorlickie. Jezioro jest otoczone przez pasmo Beskidu Niskiego oraz Magury Małastowskiej, tworząc unikalny, niemal bajkowy krajobraz. Budowa zapory ziemnej, w wyniku której powstał sztuczny zbiornik, rozpoczęła się w 1984 roku. Władze PRL chciały w ten sposób zabezpieczyć dolinę Ropy przed powodziami, stworzyć rezerwuar wody pitnej oraz wykorzystać energetyczny potencjał rzeki. Inwestycja nie obyła się bez ludzkich dramatów. W latach 80. doszło do wysiedlenia mieszkańców wsi Klimkówka (częściowo także Uście Gorlickie). Ludzi przesiedlono, a ich domy i pola znalazły się pod wodą. Co się dzieje ze zbiornikiem? Dane dotyczące obecnego stanu wody w Klimkówce nie pozostawiają złudzeń – mamy do czynienia z drastycznym spadkiem. Do sierpnia 2025 zbiornik utracił blisko 80% swojej pierwotnej zawartości wody. Oznacza to spadek z ok. 43 mln metrów sześciennych do niespełna 10 mln m³. Aby dostrzec dramatyczną sytuację, nie trzeba zresztą posiłkować się liczbami. Zmiany widać gołym okiem w krajobrazie Klimkówki. Linia brzegowa znacznie się cofnęła, odsłaniając dno i dawne elementy krajobrazu. Niski poziom wody odkrył m.in. pozostałości istniejącego tu kiedyś cmentarza zatopionego w latach 80. Brak wody sprawia, że zbiornik nie spełnia w pełni swoich hydrologicznych funkcji. Obecna rezerwa stanowi jedynie 30% tego, co potrzebne do stabilizacji rzeki Ropy. Klimkówka traci swoje walory ekologiczne, a wraz z nimi – turystyczne i gospodarcze. Dlaczego brakuje wody? W rozmowie z Radiem Kraków hydrogeolog profesor Mariusz Czop tłumaczył, dlaczego sytuacja podgorlickiego zbiornika wygląda tak dramatycznie: „To śnieg był głównym rezerwuarem wody w górach. Woda nie ma czasu na wsiąknięcie w grunt – spływa szybko i odparowuje, szczególnie z powierzchni zbiorników retencyjnych. W efekcie tracimy wodę, której nie jesteśmy w stanie zatrzymać”. Współcześnie, gdy śniegu w górach brakuje, brakuje też wody w zbiornikach. Dawniej Ropa każdej wiosny dostawała zastrzyk wody z topniejącego śniegu. Dziś zimy są cieplejsze, śnieg pojawia się rzadko i szybko znika poprzez odparowywanie. Brak śniegu, który jeszcze niedawno był podstawowym źródłem zasilania górskich rzek i sztucznych jezior, to kolejny skutek globalnego ocieplenia. A my możemy tylko obserwować, jak na naszych oczach umiera kolejny fragment przyrody. Źródło: sadeczanin.info Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Loughareema w Irlandii Północnej: poznajcie tajemnicze znikające jezioro, które wciąż nie do końca rozumiemy
Tajemnicze jezioro w mistycznym regionie Irlandii Północnej może być rano zupełnie puste, a wieczorem wypełnione pod brzegi wodą. Legendy głoszą, że duchy próbujących przekroczyć je śmiałków wciąż podróżują nad brzegiem – bez końca. W czym tkwi sekret Loughareema?
Naukowcy uważają jezioro Laughareema za jedno z najbardziej zagadkowych stanowisk geologicznych na Wyspach Brytyjskich. Funkcjonuje wprost magicznie: rano zupełnie suche, a wieczorem pełne wody. Albo odwrotnie. Jego rzadka budowa wciąż zaskakuje naukowców, którzy głowią się nad zachodzącymi pod nim procesami. Magicznie znikające jezioro Jak bardzo zaskoczeni musieli być pierwsi osadnicy tego ponurego, odizolowanego zakątku Irlandii Północnej, gdy pierwszy raz trafili na Laughareema. Znikające Jezioro w hrabstwie Antrim, rano pełne wody i niemożliwe do sforsowania, po kilku godzinach stawało się suchą niecką. Nic dziwnego, że tłumaczono to magią. Mimo upływu lat naukowcy nadal nie odkryli wszystkich jego sekretów. Wiemy, że za wyjątkowe zjawisko odpowiedzialny jest skomplikowany system drenażowy, ale jak to dokładnie działa? Tajemnica jeziora Loughareema W ogromnym uproszczeniu irlandzkie jezioro działa jak… wanna. Wpływają do niego trzy osobne strumienie, swojego rodzaju „krany”, a jedynym ujściem jest „odpływ” na jego dnie. Strumienie systematycznie nanoszą do jeziora zanieczyszczenia – liście czy osady, które zatykają odpływ. Wtedy poziom wody się podnosi. Gdy jednak osiąga poziom krytyczny, ciśnienie wywierane na naturalny korek staje się tak duże, że natychmiast go udrażnia. To powoduje, że woda ucieka w mgnieniu oka – jak po wyciągnięciu korka z wanny. Wkrótce napełnia się na nowo i tak w kółko: co kilka godzin. Skomplikowany system drenażowy Uciekająca z jeziora woda znika, by następnie zaskakująco pojawić się aż 2,5 kilometra dalej i jako duży strumień dołączyć do rzeki Carey. – Loughareema rozpościera przed nami dynamicznie zmieniający się krajobraz. Zbliżając się do jeziora z ekscytacją zgadujemy, w jakim stanie obecnie się znajduje – mówi w wywiadzie dla „The Geological Society” Paul Wilson, hydrogeolog z British Geological Suvey w Belfaście. – Woda znika w podziemnym systemie drenażowym, o którego szczegółach obecnie wiemy bardzo niewiele – dodaje. Tajemnicą pozostaje też to, kiedy powstał. Wszystko przez nieścisłości w formach skalnych, które występują w jego otoczeniu. Mimo spodziewanego delikatnego kredowego wapienia, w którym woda wyrzeźbiła korytarze, już 10 metrów od odpływu badacze trafili na wulkaniczny bazalt. To zmienia spojrzenie na genezę jeziora Loughareema. Nastrojowa Irlandia Północna Efemeryczne jezioro i otaczające je ponure torfowiska tworzą razem mistyczny klimat, który z pewnością czyni region wartym odwiedzenia. To świetna alternatywa do wizyty w coraz bardziej popularnej Szkocji. Irlandia Północna skrywa wiele takich magicznych miejsc, które wciąż pozostają nieznane dla turystów. Warto zacząć w Belfaście, a potem dać się ponieść tej magicznej, często skąpanej w mgle krainie. Źródło: discovernorthernireland.com, Live Science, The Geological Society Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Tych napojów unikaj w podróży. Sprawdź, czego lepiej nie pić na wakacjach
Egzotyczne drinki, kolorowe soki i chłodzące kostki lodu to dla wielu nieodłączny element wakacyjnego relaksu. Jednak to właśnie one mogą stać się źródłem poważnych problemów zdrowotnych. Z pozoru niewinne napoje serwowane w tropikach często kryją w sobie zagrożenie, które może zmienić wymarzoną podróż w walkę o powrót do zdrowia.
Podróżowanie do odległych zakątków świata wiąże się z odkrywaniem nowych smaków i kultur, ale też z ryzykiem, którego często nie bierze się pod uwagę, a mianowicie – wodą. To właśnie ona, jeśli pochodzi z nieoczyszczonych źródeł, może stać się największym zagrożeniem dla zdrowia. Jeziora, rzeki, a nawet pozornie orzeźwiające kostki lodu w napojach mogą zawierać bakterie i pasożyty wywołujące groźne choroby. Niebezpieczne bywa także picie świeżych soków i koktajli przygotowanych z niepewnych źródeł. Na co więc zwrócić uwagę i jak skutecznie się chronić? Czy woda z kranu jest bezpieczna? Sprawdź, zanim napijesz się za granicą W czasie podróży szczególnie ważne jest zwracanie uwagi na to, co pijemy. W wielu krajach rozwijających się dostęp do czystej wody jest ograniczony, a standardy higieniczne nie zawsze są przestrzegane. To sprawia, że nawet tak prozaiczna czynność, jak zaspokojenie pragnienia, może nieść ze sobą ryzyko poważnych problemów zdrowotnych. Jak podkreślił Bill McIntyre, rzecznik Global Rescue: „Podczas podróży zagranicznych jedną z najważniejszych kwestii jest jakość wody kranowej. Choć w niektórych państwach można ją pić bez obaw, w innych stanowi realne zagrożenie dla zdrowia”. Światowa Organizacja Zdrowia na bieżąco aktualizuje mapę krajów, gdzie woda z kranu nadaje się do picia. Tam jednak, gdzie jest ona niebezpieczna, ryzykowne stają się nawet produkty przygotowane na jej bazie – od kostek lodu w napojach po świeżo wyciskane soki czy kolorowe koktajle. To, co z pozoru wygląda na niewinną przyjemność, może szybko zamienić wakacje w koszmar. Niebezpieczne napoje za granicą. Co może zaszkodzić turystom? Przekonała się o tym m.in. Annika Kariniemi, dyplomowana pielęgniarka z Phoenix. – W upalny dzień kupiłam świeży sok owocowy z ulicznego wózka. Smakował wyśmienicie, dopóki nie zdałam sobie sprawy, że lód prawdopodobnie przygotowano z wody kranowej. Dwanaście godzin później leżałam zwinięta w kłębek w pokoju hotelowym, walcząc z dreszczami i skurczami żołądka – wspominała po swojej wizycie w Meksyku, dodając, że podobne dolegliwości można mieć po wypiciu wody z rzeki czy jeziora. Ryzykowny bywa także alkohol. W gorącym klimacie sprzyja on odwodnieniu, a spożywany w połączeniu z ciężkostrawnym jedzeniem może prowadzić do poważnych problemów zdrowotnych. – Alkohol może zaostrzyć objawy i powodować takie dolegliwości, jak zapalenie trzustki. Radzę pić go z umiarem – ostrzegł John Gobbels, dyrektor operacyjny Medjet. Zaznaczył też, że jego nadmierne spożycie osłabia zdolność oceny sytuacji, co zwiększa ryzyko stania się ofiarą kradzieży lub oszustwa. Pierwsza pomoc przy problemach żołądkowych na wyjeździe Co zrobić, jeśli mimo ostrożności wypijemy coś, czego nie powinniśmy? Zdarza się, że podróżni ignorują ostrzeżenia (lub po prostu ich nie dostrzegają), a skutkiem bywa biegunka podróżnych. W takiej sytuacji najważniejsze to zachować spokój. Jak tłumaczył Glushak z AXA w rozmowie z Euronews, większość przypadków ustępuje samoistnie w ciągu kilku dni, jednak szybka reakcja może złagodzić objawy i zapobiec powikłaniom. Kluczowe znaczenie ma nawodnienie organizmu, gdyż to właśnie odwodnienie stanowi największe zagrożenie. Należy więc sięgać po butelkowaną wodę, napoje elektrolitowe lub klarowne buliony. Pomocne bywają również leki przeciwbiegunkowe dostępne bez recepty, choć – jak zaznaczają specjaliści – ich nadużywanie może wydłużyć przebieg choroby, zwłaszcza jeśli jej przyczyną są bakterie lub pasożyty. Jeżeli jednak pojawią się poważniejsze objawy, takie jak wysoka gorączka, obecność krwi w stolcu czy wyraźne oznaki odwodnienia, niezbędna jest pilna konsultacja lekarska. – Nie czekaj, aż będziesz zbyt słaby, by podróżować – poradził John Gobbels z Medjet. Najlepszą ochroną pozostaje jednak profilaktyka. Warto zabrać ze sobą dobrze wyposażoną apteczkę podróżną, zawierającą m.in. środki przeciwbiegunkowe, elektrolity i niezbędne leki na receptę. A przede wszystkim – nie zapominać o zdrowym rozsądku, który nierzadko okazuje się skuteczniejszy niż największy zestaw medykamentów. Źródło: Euronews Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Efekt Mpemby to przeczące intuicji zjawisko. Do dziś wzbudza wiele kontrowersji
Efekt Mpemby był obserwowany już wiele wieków temu, a mimo to wciąż wzbudza niemałe kontrowersje i nie jest powszechnie uznawany za udowodnione zjawisko. Trudno się temu dziwić. Odkryty przypadkiem fenomen zdaje się przeczyć fundamentalnym prawom fizyki. Na czym polega efekt Mpemby? Wyjaśnienie zamieszczamy poniżej.
Spis treści: Ciepła woda zamarza szybciej niż zimna? Właśnie to zakłada efekt Mpemby Skąd wzięła się nazwa tego efektu? To rezultat przypadkowego ponownego odkrycia Jak naukowcy tłumaczyli efekt Mpemby? Efekt Mpemby występuje także w układach kwantowych Krytyka efektu Mpemby Elementarne reguły poprawnego rozumowania jednoznacznie podpowiadają, że im niższa temperatura cieczy, tym szybciej powinien postępować proces zamarzania. Wydaje się to absolutnie logiczne. W końcu nikt, kto chce zrobić kostki lodu, nie umieszcza w zamrażalniku ciepłej wody. Tymczasem już starożytni myśliciele sądzili, że w tym przypadku logika prowadzi nas na manowce. W drugiej połowie XX wieku przypadkowo potwierdził to pewien uczeń szkoły podstawowej z Tanzanii. Ciepła woda zamarza szybciej niż zimna? Właśnie to zakłada efekt Mpemby Choć wydaje się to stać w sprzeczności ze zdrowym rozsądkiem, efekt Mpemby odnosi się do sytuacji, w której w pewnych warunkach woda o wyższej temperaturze zamarza szybciej niż chłodniejsza. Mamy tu zatem do czynienia z absolutnym paradoksem, nad którym naukowcy głowią się do dziś. Zgodnie z podstawowymi zasadami termodynamiki, obiekt o niższej temperaturze powinien szybciej osiągnąć punkt zamarzania i zakończyć proces krzepnięcia. A jednak dzieje się inaczej. W tym miejscu należy podkreślić, że efekt Mpemby nie jest zjawiskiem uniwersalnym. Żeby zaszedł, muszą zostać spełnione specyficzne parametry, a te trudno uzyskać: musi istnieć znacząca różnica temperatur początkowych wody ciepłej i zimnej (zaobserwowano, że najkorzystniejsze efekty daje gradient temperatur na poziomie około 40 stopni Celsjusza), oba naczynia z wodą muszą być umieszczone w identycznych warunkach zamrażania, należy jasno zdefiniować „zamarznięcie” – czy chodzi o moment, w którym na powierzchni cieczy pojawia się warstwa lodu, czy o całkowite zamarznięcie całej objętości? Wiedziano o tym już w starożytności Nie wiadomo, kto jako pierwszy zaobserwował ten fenomen. Pierwszeństwo w opisie niezwykłego zjawiska przypadło w udziale Arystotelesowi, który poświęcił mu strony w swoim traktacie „Meteorologika”. Skąd wzięła się nazwa tego efektu? To rezultat przypadkowego ponownego odkrycia Należy jednak wspomnieć, że choć mówili o tym starożytni, nazwa „efekt Mpemby” ukuła się wiele wieków później. Zawdzięczamy ją pewnemu trzynastolatkowi z Tanzanii. W 1963 roku Erast B. Mpemba, uczeń szkoły podstawowej, podczas przygotowywania lodów zaobserwował, że wyższa temperatura mieszanki sprzyja jej szybszemu zamarzaniu. Dorośli jak to dorośli – zareagowali uśmiechem. Praktyka pokazała jednak, że nastolatek miał rację. W późniejszych latach jego obserwacja zainteresowała naukowców i do dziś jest przedmiotem debat i badań. Brak wsparcia ze strony nauczycieli nie zniechęcił młodego Erasta do dalszego poszukiwania wyjaśnienia tego zjawiska. Gdy szkołę, w której się uczył, odwiedził brytyjski fizyk Denis Osborne, zapytał go o ten fenomen. Ta interakcja zaowocowała wspólną publikacją, zatytułowaną „Cool?”, która wprowadziła efekt do współczesnej świadomości naukowej, nadając mu nazwę i inicjując badania w tym zakresie. Jak naukowcy tłumaczyli efekt Mpemby? Na przestrzeni lat proponowano różne wyjaśnienia efektu Mpemby. Wśród czynników, które decydują o jego wystąpieniu, najczęściej wymieniano zjawiska takie jak: parowanie (które, jako proces endoenergetyczny, przyspiesza ochładzanie wody w zbiorniku i zmniejsza jej objętość, a co za tym idzie – także pojemność cieplną), konwekcja (która przyspiesza przepływ ciepła), zmiana zawartości gazów rozpuszczonych w wodzie (będące efektem wrzenia lub nawet wcześniejszego podgrzania cieczy). W tym miejscu należy jednak wspomnieć, że w toku prowadzonych badań Osborne i Mpemba wykluczyli parowanie jako istotny czynnik. Przyczyna może leżeć w wiązaniach wodorowych Obecnie w środowisku naukowym dominuje pogląd, że za wystąpienie efektu odpowiadają wiązania wodorowe, występujące pomiędzy sąsiednimi cząsteczkami wody. W procesie podgrzewania cieczy liczba silnych wiązań ulega zwiększeniu, w następstwie czego obserwowana w lodzie struktura krystaliczna wytwarza się szybciej. Do takiego wniosku doszli naukowcy z Uniwersytetu Southern Methodist w Teksasie i chińskiego Uniwersytetu Nanjing, a swoje obserwacje opisali w artykule opublikowanym na łamach „Journal o Chemical Theory and Computation”. Efekt Mpemby występuje także w układach kwantowych Nie można nie wspomnieć, że opisywane zjawisko może być obserwowane w różnych systemach fizycznych. W kwantowym analogu klasycznego efektu Mpemby, gorące systemy chłodzą się szybciej niż zimne w tych samych warunkach. Oznacza to, że stany nierównowagowe mogą relaksować szybciej, gdy są dalekie od równowagi. Krytyka efektu Mpemby Nie można nie wspomnieć, że niektórzy badacze negują istnienie tego efektu. Najgłośniejszą krytykę wygłosili w 2016 roku Henry Birridge i Paul Linden. Naukowcy wykonali eksperyment, którego wyniki opublikowali na łamach „Scientific Reports”. Pomimo najlepszych starań, nie byli w stanie zaobserwować żadnych fizycznych efektów, które można by określić jako efekt Mpemby. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Rekordowo niski stan Wisły. Hydrolog wskazuje często pomijaną przyczynę
Niski stan Wisły niepokoi nie tylko warszawskich spacerowiczów, ale mieszkańców całej Polski. W wielu rzekach poziomy wody spadły do absolutnego minimum. Hydrolog Piotr Bednarek tłumaczy powody tego stanu i wyjaśnia, czy grozi nam pustynnienie.
W poniedziałek na stacji pomiarowej Warszawa-Bulwary stan Wisły spadł do 9 cm. To niechlubny rekord w historii pomiarów. Niski stan rzek obserwuje się nie tylko na Mazowszu, ale i w całej Polsce. Przyczyną może być działalność człowieka – i to bardziej bezpośrednią, niż by się wydawało. Przyczyna niskiego stanu wody w Wiśle – Powodem tak niskiego stanu wody jest przede wszystkim szybko postępująca erozja wgłębna, czyli pogłębianie się koryta Wisły – przekazał PAP Piotr Bednarek, hydrolog i doktorant w Zakładzie Hydrologii Instytutu Geografii i Gospodarki Przestrzennej UJ, a także prezes fundacji Wolne Rzeki. Erozji winna jest głównie postępująca regulacja rzek i funkcjonowanie kopalni piasku. Powyżej Warszawy działają takie dwie i zatrzymują one materiał niesiony przez rzekę. Za sytuację na Wiśle odpowiedzialna jest także susza. Przyczyniły się do niej nierównomierne rozłożone opady. Chociaż deszczu było całkiem dużo, to większość wody spadła latem – przez to wyparowała, zanim zdążyła zasilić rzeki. Do prawidłowego funkcjonowania rzek konieczne są obfite opady śniegu zimą, które stają się rzadkością. Czym grozi brak wody w rzekach? Na niskim stanie Wisły cierpi w szczególności elektrociepłownia Siekierki – jest ona odpowiedzialna za ogrzanie 55 procent budynków w stolicy. Kompleks wykorzystuje wodę czerpaną z Wisły do chłodzenia swoich urządzeń. Przez jej brak pojawiają się problemy z funkcjonowaniem instalacji grzewczych. To tylko wierzchołek góry lodowej: takich placówek jest w Polsce o wiele więcej. Niski stan rzek to więc nie tylko problem z punktu widzenia ekosystemu, ale także związanej wodą infrastruktury. Jak zapobiegać wysychaniu rzek? – Do prostych i tanich rozwiązań, które powinny zostać wdrożone „na wczoraj”, należy przede wszystkim zaprzestanie regulacji i pogłębiania rzek – mówi Piotr Bednarek. Według hydrologa wspierające rzeki renaturyzacje mogłyby obejmować np. zasypywanie rowów melioracyjnych, których w Polsce jest kilkukrotnie więcej niż samych rzek. – To naprawdę bardzo proste rzeczy do zrobienia i nie ma uzasadnienia dla tego, że nie są wdrażane – dodaje ekspert. Czy grozi nam pustynnienie? Chociaż nie powinno zabraknąć wody do wzrostu drzew – a tego rodzaju brakiem jest pustynnienie – niektóre niskie stany rzek mogą prowadzić do wymarcia wielu ekosystemów. Może czekać nas zniknięcie ryb, małży czy niektórych płazów. Poziom wody poniżej minimum okresowego występuje obecnie na 14 stacjach hydrologicznych na rzekach: Warcie, Kaczawie, Moszczenicy, Budzówce, Żylicy, Nysie Kłodzkiej, Kwisie, Pilicy, Prądniku, Skawicy i Krasnej. W wielu rzekach jesteśmy 1–2 cm od najniższych stanów w historii pomiarów. Według Bednarka jest realna szansa na to, że rzeki w Polsce mogą wyschnąć całkowicie – zwłaszcza jeśli nic się nie zmieni. Jednak Wisła – ze względu na swoje rozmiary i dostojność – będzie ostatnią z nich. Obyśmy nigdy nie musieli tego oglądać. Źródło: naukawpolsce.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.