Włochy kłócą się o prawo łowieckie. Papież Leon XIV zabrał głos w sprawie zwierząt
Projekt nowej ustawy łowieckiej we Włoszech wywołał ogromny opór organizacji ekologicznych. Kontrowersyjna reforma zakłada m.in. obniżenie statusu ochrony wilka. Głos w gorącej dyskusji zabrał również papież Leon XIV.
Przedmiotem sporu jest projekt ustawy DDL 1552, znany jako ustawa Malana, który zdaniem krytyków drastycznie osłabia standardy ochrony przyrody na rzecz postulatów lobby myśliwskiego. Debata ta przyciągnęła uwagę nie tylko organizacji ekologicznych i Komisji Europejskiej, ale również najwyższych autorytetów, w tym samego papieża. Co przewiduje nowa ustawa łowiecka we Włoszech? Kontrowersyjna ustawa, firmowana przez senatora Lucio Malana z partii Fratelli d’Italia, zmierza do aktualizacji przepisów z 1992 roku. Do najbardziej kontrowersyjnych planów należy obniżenie statusu ochronnego wilka z gatunku „ściśle chronionego” na „chroniony”, co zdaniem naukowców jest decyzją polityczną, a nie merytoryczną. Reforma otwiera też możliwość polowań na koziorożce, które są symbolem Alp i ocalały niegdyś dzięki królewskim rezerwatom, a także na dzikie gęsi oraz gołębie miejskie. Nowe prawo przewiduje również uznanie Sardynii za „jednolite terytorium łowieckie” aż do wybrzeży, dopuszczenie polowań zbiorowych na dziki, strzelanie z łodzi wiosłowych oraz używanie noktowizorów, co narusza postanowienia Konwencji Berneńskiej. Wyjątkowo emocjonujący jest zapis, który kryminalizuje utrudnianie polowań, co uderza bezpośrednio w pokojowe protesty obywatelskie. Projekt ustawy budzi silny sprzeciw Sprzeciw wobec reformy zjednoczył szeroką koalicję 58 organizacji prozwierzęcych i przyrodniczych, w tym m.in. WWF Italia, LIPU (Lega Italiana Protezione Uccelli – liga ochrony ptaków) oraz LAV (Lega Anti Vivisezione, walcząca z eksperymentami na zwierzętach) , które apelują do rządu o wstrzymanie prac nad DDL 1552. Krytyka płynie także z Brukseli. Komisja Europejska ostrzegła Rzym przed naruszaniem dyrektywy ptasiej i siedliskowej, na co Minister Rolnictwa Francesco Lollobrigida odpowiedział lekceważąco, określając ostrzeżenia mianem „biurokratycznych”. Zoolog Luigi Boitani alarmuje, że osłabienie ochrony wilka nie opiera się na rzetelnych danych, lecz jest wynikiem presji myśliwskiego lobby. Deputowana Partii Demokratycznej Elly Schlein nazwała propozycję „bezwarunkową kapitulacją” przed lobby łowieckim, a Michela Vittoria Brambilla z koalicji rządzącej wysunęła postulat całkowitego zniesienia łowiectwa w drodze referendum. Przeciwnicy reformy przypominają też o kwestiach bezpieczeństwa, wskazując, że w latach 2007–2025 od strzałów myśliwych zginęły we Włoszech 462 osoby. Cała sytuacja mocno przypomina dyskusje i kontrowersje obecne także w Polsce. Co powiedział papież Leon XIV? W tej gorącej debacie zabrał głos także papież Leon XIV, który odpowiedział na list przesłany przez LIPU. Choć Watykan oficjalnie zachowuje neutralność wobec konkretnych ustaw, papież w piśmie przekazanym przez Sekretariat Stanu określił sprawę reformy jako kwestię o „wielkim znaczeniu społecznym i moralnym”. Wyraził uznanie dla wrażliwości na naturę i zapewnił, że Stolica Apostolska będzie promować szacunek dla stworzenia, które jest „nieporównywalnym darem od Boga”. Papieskie stanowisko odwołuje się do tradycji ekologicznej zawartej w encyklikach Laudato Si' i Laudate Deum. Głos Stolicy Apostolskiej nadał całemu sporowi wymiar etyczny, którego rządząca prawica, często odwołująca się do chrześcijańskich korzeni, nie może łatwo zignorować. Źródła: Ultima Bozza, ANSA Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Ślub gwiazdy pop rozwścieczył mieszkańców Palermo. Efekt okazał się odwrotny
Ślub popularnej piosenkarki Duy Lipy i aktora Calluma Turnera na Sycylii odbił się szerokim echem nie tylko w mediach plotkarskich. Włoska wyspa, od lat należąca do najchętniej odwiedzanych regionów Morza Śródziemnego, zyskała dzięki wydarzeniu dodatkową promocję, a zainteresowanie podróżami do tego zakątka Europy wyraźnie wzrosło. Nie wszyscy byli jednak zachwyceni. Uroczystość zorganizowana w jednym z najbardziej malowniczych miast Sycylii wywołała niezadowolenie części mieszkańców.
W ostatnich latach śluby światowych gwiazd coraz częściej stają się nie tylko wydarzeniami towarzyskimi, lecz także potężnymi kampaniami promującymi konkretne kierunki turystyczne. Gdy celebryci wybierają na miejsce ceremonii historyczne miasta, luksusowe kurorty czy malownicze wyspy, zainteresowanie podróżnych potrafi wzrosnąć niemal natychmiast. W ubiegłym roku głośno było o ślubie Jeffa Bezosa w Wenecji, który wywołał falę protestów lokalnych aktywistów oskarżających miliardera o traktowanie miasta jak prywatnej scenografii. Teraz podobne kontrowersje pojawiły się na Sycylii przy okazji ślubu Duy Lipy i Calluma Turnera. Tym razem jednak medialny rozgłos przełożył się również na rosnące zainteresowanie włoską wyspą i jej najpiękniejszymi zakątkami. Protesty w Palermo po ślubie Duy Lipy. Mieszkańcy mieli dość utrudnień Luksusowe wesele Duy Lipy i Calluma Turnera, które odbyło się na początku czerwca w Palermo, wzbudziło ogromne emocje nie tylko ze względu na listę gwiazd obecnych na uroczystości, lecz także z powodu skali ograniczeń wprowadzonych w historycznym centrum miasta. Trzydniowe wydarzenie, którego koszt szacowano na około 1,7 mln dolarów, rozpoczęło się w zabytkowym Palazzo Valguarnera-Gangi i wymagało rozbudowanych środków bezpieczeństwa. W okolicach najważniejszych miejsc związanych z uroczystościami pojawiły się metalowe barierki, zamknięto część ulic oraz dwa centralne place – Piazza Sant’Anna i Piazza Croce dei Vespri. Według medialnych doniesień wprowadzono również zakaz lotów dronów, a niektórzy mieszkańcy mieli zostać zobowiązani do przestrzegania zasad poufności. Dla wielu osób mieszkających w centrum oznaczało to jednak realne utrudnienia w codziennym funkcjonowaniu. W rozmowie z „The Guardian” właścicielka lokalnego baru Clarissa skarżyła się, że przez kilka dni mieszkańcy musieli zostawiać samochody daleko od domów i pieszo docierać do pracy. – Nie wypada blokować miasta. Zrozumiałabym, gdyby chodziło o papieża, ale nie o piosenkarkę – mówiła. Niezadowolenie szybko przeniosło się na ulice. Na murach i placach pojawiły się plakaty oraz graffiti z hasłami: „Palermo nie jest do wynajęcia”, „Nasz plac to nie wasz salon” czy „Palermo nie jest dla bogaczy”. Część z nich została usunięta przez organizatorów wydarzenia, jednak protestujący odpowiadali kolejnymi napisami. Krytyczne głosy płynęły także od przedsiębiorców, którzy musieli wcześniej zamknąć swoje lokale lub ograniczyć działalność w jednym z najbardziej dochodowych weekendów sezonu. Według brytyjskich mediów Dua Lipa miała później przekazać 5 tys. funtów rekompensaty dla części osób dotkniętych organizacją wesela, choć nie zakończyło to dyskusji o wpływie wielkich wydarzeń celebryckich na życie lokalnych społeczności. Wielu mieszkańców uznało, że granica między promocją miasta a jego czasową prywatyzacją została przekroczona. Jednak burmistrz Roberto Lagalla podkreśla, że przedsięwzięcie przyniosło Palermo nie tylko korzyści promocyjne, ale też gospodarcze. Ślub Dua Lipy przyniósł Sycylii ogromny rozgłos. Zainteresowanie wyspą gwałtownie wzrosło Otóż eksperci branży turystycznej zwracają uwagę, że zainteresowanie Sycylią w internecie wzrosło niemal natychmiast po pojawieniu się informacji o uroczystościach. Według danych cytowanych przez firmę SIXT liczba wyszukiwań miejsca ślubu artystki we Włoszech zwiększyła się o 94% w ciągu tygodnia, a sama Sycylia zaczęła przyciągać uwagę podróżnych z całego świata. W ostatnim miesiącu hasło „Sycylia” odnotowało około 2,4 miliona wyszukiwań w Google, podczas gdy słynne Jezioro Como, od lat kojarzone z luksusowymi ślubami celebrytów, osiągnęło wynik 225 tysięcy wyszukiwań. Popularność wyspy dodatkowo wzmacnia fakt, że w 2025 roku na Sycylii ślub zorganizowała również Charli XCX, co jeszcze bardziej umocniło pozycję regionu jako jednego z najbardziej pożądanych miejsc na luksusowe uroczystości. Szczególnie skorzystały obiekty związane z weselnymi wydarzeniami gwiazd. Hotel Villa Igiea w Palermo, gdzie zatrzymała się Dua Lipa, odnotował wzrost zainteresowania w wyszukiwarce Google o 306%w ciągu trzech miesięcy. Uwagę internautów przyciągnęła również XVIII-wieczna Villa Valguarnera w Bagherii, której liczba wyszukiwań wzrosła o 277% w ciągu tygodnia. Rezydencja znana jest nie tylko z barokowych wnętrz i imponujących fresków, ale także z tego, że posłużyła jako plan zdjęciowy serialu „Lampart” Netfliksa. Jeszcze większe zainteresowanie zaczęło budzić również historyczne Palazzo Gangi w Palermo, gdzie odbywała się część uroczystości. Liczba wyszukiwań tego pałacu wzrosła o 199% w zaledwie kilka dni. Dla Sycylii oznacza to bezcenną promocję, której wartość marketingowa byłaby trudna do osiągnięcia za pomocą tradycyjnych kampanii reklamowych. W efekcie wydarzenie, które dla części mieszkańców było źródłem frustracji, stało się jednocześnie globalną reklamą wyspy i jej najcenniejszych zabytków. Źródła: Euronews, The Guardian, Page Six Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Wprowadzono „zakaz cienia” na rajskiej plaży. Nowy regulamin nie spotkał się z przychylnym odbiorem
Na włoskiej Sardynii wprowadzono radykalne obostrzenia, które całkowicie zmieniają zasady nadmorskiego wypoczynku. Władze gminy Villasimìus na plaży Punta Molentis zakazały większości dorosłych używania parasoli słonecznych, wprowadzając jednocześnie wysokie opłaty za wstęp. Choć nowe przepisy mają na celu ochronę zniszczonego przez pożar ekosystemu, wywołały one ogromne oburzenie i lawinę prześmiewczych komentarzy ze strony turystów.
Polska linia brzegowa od lat trawiona jest zjawiskiem potocznie nazywanym „parawaningiem”. Od wczesnych godzin porannych najpopularniejsze plaże w kraju zaczynają zapełniać się kolorowymi tkaninami, gęsto ustawionymi obok siebie. Patrząc na wybrzeże z lotu ptaka można by stwierdzić, że łatwiej na plaży dostrzec fragment osłaniającej przed wiatrem konstrukcji niż piasek. Na taki widok oczy ze zdziwienia przecierałaby pewnie rada gminy Villasimìus na włoskiej Sardynii. Na tamtejszej plaży został właśnie wprowadzony surowy zakaz montowania jakichkolwiek instalacji, które mają pomóc przetrwać turystom upalne dni. Zabroniony parasol Nowo wprowadzone zasady korzystania z plaży Punta Molentis w Villasimìus na Sardynii zupełnie zmieniają tamtejszy sposób relaksu. Z najsilniejszym sprzeciwem spotkała się reguła odnosząca się do umieszczania na wybrzeżu parasoli. W jej świetle zakazuje się urlopowiczom korzystania z konstrukcji chroniących przed promieniami słońca. Zakaz nie obejmuje jednak wszystkich grup: z parasoli korzystać mogą seniorzy po 65. roku życia oraz rodziny z dziećmi, których wiek nie przekroczył 10 lat. Ta druga ulga spowodowała lawinę prześmiewczych komentarzy w internecie. Zakaz wnoszenia na Punta Molentis parasoli to nie jedyne obostrzenie wprowadzone na sardyńskiej plaży. Aby postawić stopę na piasku będzie od teraz trzeba zapłacić aż 10 euro. Przypływający łodzią również będą musieli uiścić opłatę w wysokości 5 euro. Dla nich też obowiązuje limit pobytu wynoszący 1 godzinę oraz zakaz wnoszenia plecaków i lodówek. Sprzeciw urlopowiczów Wprowadzenie tak restrykcyjnego prawa nie spotkało się przychylnym odbiorem użytkowników plaży. Na profilu rady gminy Villasimìus na Facebooku, która ogłosiła nowe obostrzenie pojawiły się liczne komentarze kwestionujące słuszność decyzji. Internauci zaczęli prześmiewczo pytać: „Żeby postawić parasol, muszę wynająć dziecko?” albo „Więc żeby przyjść na plażę z parasolem, muszę albo przyprowadzić dziadka, albo muszę urodzić dziecko między teraz a jutrem?”. Jak internetowy sprzeciw wpłynie na rzeczywistą frekwencję na plaży? Póki co niektórzy nawołują do bojkotu Punta Molentis podczas gdy inni twierdzą, że po prostu pójdą na plażę, na której będą mogli bezpiecznie osłonić się przed słońcem. Narażona plaża Dlaczego wprowadzono tak restrykcyjne i nietypowe prawo na sardyńskiej plaży? Lokalna rada uznała, że dotychczasowy sposób korzystania z niej przez turystów w zbyt dużym stopniu obciąża i tak już nadwyrężony ekosystem chronionego obszaru przyrodniczego. Latem 2024 roku teren został przecież zamknięty w następstwie celowo wywołanego pożaru lasu, który poważnie zniszczył okoliczny teren. Wszystkie obostrzenia mają jeden nadrzędny cel: zminimalizowanie śladów obecności człowieka w miejscu, które wymaga teraz szczególnej troski i czasu na regenerację. Zasady pozostają w mocy do końca października, a władze wprost deklarują, że działają w interesie przyszłych pokoleń, którym chcą przekazać to dziedzictwo w jak najlepszym stanie. Źródło: The Guardian Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Wielodniowy trekking w Europie bez namiotu. 5 tras z doskonałą bazą noclegową
Kilkudniowy trekking w Europie wcale nie musi oznaczać spania pod namiotem. Oto subiektywny ranking najpiękniejszych szlaków, które gwarantują miękkie łóżko i dach nad głową.
Spis treści: South West Coast Path, Anglia El Camino de Santiago, Portugalia i Hiszpania Tour of Monte Rosa, Szwajcaria i Włochy Berliner Höhenweg, Austria Alta Via 1, Włochy Kilkudniowa wędrówka to bardzo szczególny rodzaj wyzwania. Wymagania stawiane ciału i umysłowi kumulują się dzień po dniu, a aby mierzyć się z nimi w możliwie najlepszej formie, ważne jest, by każdej nocy naprawdę odpocząć. Łatwiej to osiągnąć pod dachem niż trzepoczącym płótnem namiotu – poza tym w niektórych chronionych krajobrazach biwakowanie na dziko jest zabronione. Na szczęście w Europie jest sporo schroniskich górskich, hosteli dla pielgrzymów i hoteli położonych tuż przy szlakach. Wiele wyjątkowych miejsc noclegowych znajduje się w Alpach – choć, jak przekonasz się z naszego przewodnika, nie wszystkie. South West Coast Path, Anglia Na początku może się to wydawać szaleństwem – 1014 kilometrów marszu po plażach i ścieżkach wśród klifów, pełnych podejść i zejść, wijących się przez jedne z najpopularniejszych nadmorskich miejscowości Anglii. Im lepiej jednak poznaje się South West Coast Path, tym bardziej trasa zaczyna kusić – zwłaszcza w Kornwalii. To tutaj znajdują się najwyższe klify i najbardziej dziewicze krajobrazy, a także głębokie warstwy kultury i historii. Surfing, dawne kopalnie cyny, celtyckie grodziska, sztuka współczesna w St Ives – wszystko to nada twojej wędrówce zupełnie nową perspektywę. A po drodze trafisz na rewelacyjne puby i pensjonaty B&B, które zapewnią ci wygodę i serdeczną atmosferę. W większości rejonów transport publiczny pozwala wybierać konkretne odcinki trasy zgodnie z własnymi zainteresowaniami i apetytem na bardziej wymagające ścieżki. W gruncie rzeczy, jeśli ominiesz ruchliwe okresy szkolnych wakacji, rozsądnie rozłożysz siły i z dużym wyprzedzeniem zarezerwujesz noclegi, jedynym prawdziwym wyzwaniem okaże się pogoda. Bądź gotów porzucić plany na dzień lub dwa – albo złapać autobus – jeśli nadejdzie porządny atlantycki sztorm. Droga św. Jakuba (El Camino de Santiago), Portugalia i Hiszpania Dróg prowadzących do Santiago de Compostela jest więcej, niż nawet najbardziej oddany pielgrzym zdołałby przejść w ciągu życia – grubo ponad 250. Jeśli jednak masz zmierzyć się tylko z jednym camino – bo tak powszechnie nazywa się te szlaki – nie zakładaj z góry, że musi to być ten najpopularniejszy. Ostatnie około 97 kilometrów szlaku Camino Francés, wiodącego na zachód do miasta, może być niezwykle towarzyskim doświadczeniem. Jeśli jednak kieruje tobą raczej ciekawość niż religijna gorliwość, a krajobraz i historia interesują cię równie mocno jak rozwój duchowy, warto rozważyć śródlądową wersję Camino Portugués. Rozpoczynająca się w Porto trasa liczy około 240 kilometrów i zajmuje od 10 do 13 dni. Jest dobrze obsługiwana przez niedrogie hostele dla pielgrzymów, znane jako albergues. Jej prawdziwa atrakcyjność tkwi jednak w połączeniu bujnych, zielonych krajobrazów z niewielkimi, lecz historycznymi miasteczkami, takimi jak średniowieczne Barcelos czy ufortyfikowane Tui. To także bardziej zacieniony sposób dotarcia do Santiago – co ma kluczowe znaczenie, jeśli rozważasz przejście tej trasy latem. Tour of Monte Rosa, Szwajcaria i Włochy Każdego sezonu klasyczny Tour du Mont Blanc pokonuje około 20–25 tys. wędrowców – to naprawdę dużo osób na wąskich ścieżkach okrążających jeden masyw. Jeśli szukasz spokojniejszej i bardziej kameralnej pętli, spróbuj obejść drugi najwyższy masyw Alp – Monte Rosę. Pełna trasa obejmuje przejście przez lodowiec powyżej Zermatt, którego nie należy podejmować bez przewodnika wysokogórskiego. Można je jednak ominąć, wjeżdżając kolejką linową do pierwszego miejsca noclegowego. Dalsza część tej 160-kilometrowej trasy, której przejście zajmuje od 8 do 10 dni, jest dość prosta – pod warunkiem że nie masz lęku wysokości i pewnie stawiasz kroki. Po drodze nieczynne poza sezonem narciarskim kurorty w kilku dolinach oferują luksusowe alternatywy noclegowe wobec bardziej podstawowych schronisk górskich. Jeśli dopiero zaczynasz przygodę z alpejskim trekkingiem, najlepiej dołączyć do wycieczki z przewodnikiem, organizowanej m.in. przez firmy KE Adventure Travel i Walkers Britain. Niezależnie od wybranego wariantu możesz spodziewać się nieprzerwanego spektaklu zachwycających krajobrazów od startu aż po samą metę. Berliner Höhenweg, Austria Nikt nie buduje schronisk górskich tak jak Austriacy, o czym przekonasz się na własnej skórze, wyruszając na Berliner Höhenweg. Ta około 80-kilometrowa, ośmiodniowa trasa prowadzi przez smagane wiatrem Alpy Zillertalskie na wschód od Innsbrucka. Na jej trasie znajduje się sieć schronisk, która zaczęła powstawać już w 1879 roku. Większość z nich leży powyżej 2000 m n.p.m.; wszystkie osiem obiektów jest dobrze wyposażonych i sprawnie zorganizowanych, ale najstarsze z nich, Berliner Hütte, rozrosło się do rozmiarów prawdziwego górskiego kolosa. Przed wyruszeniem na szlak warto pamiętać o dwóch rzeczach. Po pierwsze, aby mieć pewność miejsca do spania, noclegi należy rezerwować co najmniej sześć miesięcy przed przyjazdem. Po drugie, choć wędruje się tu od dawna, ta trasa wcale nie jest spacerkiem. Kilka odcinków, zwłaszcza podczas przekraczania przełęczy Friesenbergscharte na wysokości 2910 m n.p.m., wymaga umiejętności wspinaczkowych i dobrego poczucia równowagi nad stromymi urwiskami. Oczywiście dodaje to trasie dramaturgii i emocji, ale warto zabrać podstawowy sprzęt via ferrata – uprząż oraz lonża zakończona karabinkami – aby móc wpinać się w stalowe liny zabezpieczające niektóre z najtrudniejszych fragmentów. Alta Via 1, Włochy Pod względem czysto wizualnego zachwytu trudno przebić włoskie Dolomity. Te strzeliste skalne cytadele stanowią tło dla legendarnego szlaku Alta Via 1, który ciągnie się przez około 120 kilometrów – od jeziora Lago di Braies (znanego również jako Pragser Wildsee) na północy, aż po niepozorny przystanek autobusowy na drodze do Belluno na południu. Szlak, choć wymagający, nie jest techniczny, a po drodze nie brakuje schronisk górskich. Sprawni i doświadczeni piechurzy mogliby pokonać go w 7 dni intensywnego marszu, ale oznaczałoby to rezygnację z wielu przyjemności, jakie oferuje ten niezwykły region. Choć leży on w całości we Włoszech, to przecina trzy odrębne obszary kulturowe i językowe. Wędrówkę zaczynasz w otoczeniu niemieckojęzycznych mieszkańców Tyrolu Południowego, kończysz wśród Włochów w Veneto, a pośrodku mijasz ojczyznę Ladynów, z których około 30 000 wciąż posługuje się całkowicie odrębnym językiem. Dziś Dolomity mają też wyraźnie gastronomiczny charakter. Jeśli brzmi to jak świetny pretekst do zboczenia ze szlaku – na przykład do urokliwego San Cassiano lub Cortiny d’Ampezzo, zwanej „Królową Dolomitów” – z powodzeniem możesz wydłużyć całą wyprawę nawet do dwóch tygodni. Źródło: National Geographic
Paestum – greckie świątynie, które przetrwały ponad 2500 lat
Paestum we Włoszech jest jednym z najlepiej zachowanych świadectw obecności starożytnych Greków na Półwyspie Apenińskim. Położone na południe od Neapolu, w regionie Kampania, przyciąga słynnymi świątyniami i rozległym parkiem archeologicznym. Choć wielu podróżnych wybiera Pompeje lub Wybrzeże Amalfitańskie, Paestum często okazuje się jednym z najbardziej interesujących miejsc podczas podróży po południowych Włoszech.
Spis treści: Starożytne miasto Wielkiej Grecji Dlaczego Paestum jest tak wyjątkowe? Zwiedzanie Paestum – praktyczne informacje To właśnie tutaj można zobaczyć jedne z najlepiej zachowanych świątyń greckich na świecie. Ruiny starożytnego miasta, zachowane budowle sakralne i bogate zbiory archeologiczne pokazują znaczenie, jakie Paestum miało w czasach Wielkiej Grecji. Dodatkowym atutem jest położenie – bliskość wybrzeża sprawia, że zwiedzanie można połączyć z wypoczynkiem nad morzem. Starożytne miasto Wielkiej Grecji Historia miasta sięga około 600 roku p.n.e., kiedy greccy osadnicy z kolonii Sybaris założyli tutaj miasto Posejdonia. Nazwa nawiązywała do Posejdona, boga mórz, choć z czasem najważniejszym kultem religijnym stał się kult Hery. Położenie nad Morzem Tyrreńskim sprzyjało rozwojowi handlu i kontaktów z innymi greckimi koloniami. Posejdonia szybko stała się ważnym ośrodkiem politycznym, gospodarczym i religijnym. W kolejnych wiekach miasto znalazło się pod panowaniem Lukanów, a następnie Rzymian, którzy w 273 roku p.n.e. nadali mu nazwę Paestum. Przez wiele stuleci miasto prosperowało, jednak zmiany środowiskowe, rozwój terenów bagiennych, malaria oraz najazdy Saracenów doprowadziły do jego stopniowego opuszczenia. W średniowieczu dawne centrum życia niemal całkowicie zniknęło pod roślinnością. Dopiero podczas budowy nowej drogi wzdłuż wybrzeża w XVIII wieku odkryto monumentalne ruiny. Ich widok wywołał ogromne zainteresowanie uczonych, artystów i podróżników z całej Europy. Dlaczego Paestum jest tak wyjątkowe? Wiele stanowisk archeologicznych zachowało pojedyncze budowle lub fragmenty dawnych miast. Paestum wyróżnia się tym, że można tu zobaczyć niemal kompletny układ starożytnego ośrodka miejskiego. Na obszarze dawnego miasta zachowały się: trzy monumentalne świątynie greckie, fragmenty forum, amfiteatr, pozostałości głównych ulic, niemal kompletny system murów obronnych, cenne eksponaty z czasów greckich i rzymskich prezentowane w Muzeum Archeologicznym w Paestum. Dzięki temu odwiedzający mogą prześledzić historię miejsca od okresu greckiego, przez czasy rzymskie, aż po jego późniejszy upadek. Wysoka wartość historyczna stanowiska oraz wyjątkowy stan zachowania zabytków sprawiły, że w 1998 roku Paestum wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Świątynia Hery w Paestum – najstarsza budowla kompleksu Najstarszym zachowanym zabytkiem jest świątynia Hery w Paestum. Powstała około 550 roku p.n.e. i jest jednym z najcenniejszych przykładów archaicznej architektury doryckiej. Charakterystyczne masywne kolumny oraz nietypowy układ wnętrza odróżniają ją od wielu innych greckich świątyń. Przez długi czas badacze błędnie uznawali budowlę za rzymską bazylikę. Dopiero odkryte inskrypcje oraz figurki wotywne pozwoliły ustalić, że była poświęcona Herze – bogini małżeństwa, rodziny i płodności. Kult Hery odgrywał w życiu mieszkańców Posejdonii ogromną rolę. Archeolodzy odnaleźli liczne figurki przedstawiające kobiety, składane jako dary wotywne. Wiele z nich wiąże się z modlitwami o szczęśliwe małżeństwo lub narodziny dzieci. Druga świątynia Hery – kolosalne rozmiary i klasyczna architektura Kilkadziesiąt metrów dalej znajduje się druga świątynia Hery, zbudowana około 460–450 roku p.n.e. Przez wiele lat określano ją jako Świątynię Neptuna, czyli Posejdona. Jednak współczesne badania wskazują, że również ta budowla była związana przede wszystkim z kultem Hery. Jest ona większa, bardziej harmonijna i lepiej zachowana niż starsza świątynia. Dla wielu historyków architektury stanowi jeden z najdoskonalszych przykładów klasycznej świątyni doryckiej. Szczególne wrażenie robią proporcje budowli oraz zachowane elementy konstrukcji, które pozwalają wyobrazić sobie jej pierwotny wygląd. Sporą ciekawostką dla zwiedzających są też pozostałości ołtarzy, przy których odbywały się ceremonie religijne i składano ofiary. Świątynia Ateny i pozostałe zabytki Paestum Choć to świątynie Hery przyciągają największą uwagę, warto odwiedzić również świątynię Ateny. Powstała około 500 roku p.n.e. i reprezentuje interesujący etap przejściowy pomiędzy stylem doryckim a jońskim. Świątynia została wzniesiona na najwyżej położonym fragmencie starożytnego miasta, dzięki czemu wyraźnie dominuje nad otaczającym krajobrazem stanowiska archeologicznego. Na uwagę zasługują także: rzymskie forum, które najprawdopodobniej powstało w miejscu wcześniejszej greckiej agory, amfiteatr z I wieku p.n.e., mury miejskie o długości blisko 5 kilometrów, pozostałości dawnych bram prowadzących do miasta. Grób Nurka – jedno z największych odkryć archeologicznych Jednym z najcenniejszych zabytków związanych z Paestum jest słynny Grób Nurka. Odkryty w 1968 roku grobowiec zawiera wyjątkowe freski datowane na I połowę V wieku p.n.e. Szczególną sławę przyniosło mu przedstawienie młodego człowieka skaczącego do wody. Znaczenie odkrycia jest ogromne. To jedyny zachowany w całości przykład greckiego malarstwa figuralnego z tego okresu wykonany techniką fresku. Jest więc bezcennym źródłem wiedzy o sztuce starożytnej Grecji. Oryginalne malowidła można oglądać w muzeum archeologicznym znajdującym się na terenie kompleksu. Muzeum Archeologiczne w Paestum Zwiedzanie stanowiska warto uzupełnić wizytą w muzeum. Zgromadzono tam tysiące przedmiotów odnalezionych podczas wykopalisk. Wśród najciekawszych eksponatów znajdują się wspomniane wyżej freski z Grobu Nurka, ale też rzeźby i posągi, ceramika grecka, elementy dekoracji świątyń oraz zabytki pochodzące z okresu rzymskiego. Ekspozycje pozwalają lepiej zrozumieć codzienne życie mieszkańców miasta, wierzenia starożytnych Greków oraz rozwój sztuki na przestrzeni kolejnych epok. Plaża w sąsiedztwie stanowiska archeologicznego Paestum kojarzy się przede wszystkim z greckimi świątyniami, jednak niedaleko ruin znajduje się także szeroka, piaszczysta plaża. Wybrzeże w tej części Kampanii jest zwykle spokojniejsze niż najbardziej znane kurorty regionu, dlatego wielu turystów wybiera je na odpoczynek po zwiedzaniu. Bliskość Morza Tyrreńskiego przypomina również o znaczeniu, jakie dla rozwoju starożytnego miasta miało położenie nad ważnym szlakiem morskim. To właśnie dostęp do morza przez stulecia wspierał rozwój handlu i kontakty Posejdonii z innymi ośrodkami Wielkiej Grecji. Zwiedzanie Paestum – praktyczne informacje Na zwiedzanie Paestum warto przeznaczyć co najmniej kilka godzin. Najlepsze warunki do zwiedzania panują rano oraz późnym popołudniem. Niższe temperatury sprzyjają spacerom, a światło pozwala lepiej dostrzec detale architektoniczne starożytnych świątyń. W miesiącach letnich warto pamiętać, że duża część stanowiska znajduje się na otwartej przestrzeni, dlatego przydatne będą nakrycie głowy i zapas wody. Dojazd do Paestum jest stosunkowo prosty. Miejscowość leży na linii kolejowej łączącej Neapol, Salerno i południową część Kampanii, a stacja znajduje się w niewielkiej odległości od wejścia do parku archeologicznego. Dzięki temu miejsce można bez problemu odwiedzić również podczas jednodniowej wycieczki bez samochodu. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Zwierzęcy świadkowie katastrofy. Co kości koni mówią o ostatnich chwilach Pompejów?
Tuż obok przepięknych fresków w zawalonym domu w Pompejach archeolodzy odkryli coś poruszającego: szczątki zwierząt koniowatych. Grzywa jednego z nich była przyozdobiona paciorkami. Często zapomina się, że w tym starożytnym mieście na skutek erupcji Wezuwiusza oprócz ludzi, zginęli też ich zwierzęcy towarzysze.
Insula dei Casti Amanti (Dom Czystych Kochanków) jest jednym z ciekawszych zabudowań odkrytych do tej pory w Pompejach. Mieściła się tu okazała rezydencja połączona z dużą piekarnią, wyposażoną w piece i magazyny. Najnowsze prace badawcze, prowadzone przez interdyscyplinarny zespół archeologów, archeozoologów i antropologów, mają na celu nie tylko konserwację zabytków, ale systematyczną rekonstrukcję życia codziennego i systemów produkcyjnych starożytnego miasta. Teraz archeolodzy ogłosili ciekawe odkrycie związane ze zwierzętami. Koń w piekarni? Wewnątrz starożytnej piekarni archeolodzy odkryli szczątki dwóch zwierząt koniowatych. Trudno stwierdzić jednoznacznie, czy były to konie, muły lub osły. Ale co robiły w tym pomieszczeniu? Wygląda na to, że w momencie erupcji Wezuwiusza w 79 roku n.e. piekarnia prawdopodobnie nie funkcjonowała. Znaleziono liczne dowody na trwające w budynku prace renowacyjne i zmiany konstrukcyjne. Remont mógł być spowodowany przez wcześniejszej trzęsienia ziemi z lat 68–69 n.e., które spowodowały m.in. osunięcie się podłóg. Wygląda więc na to, że zwierzęta trafiły tu tylko tymczasowo. Siła robocza czy przyjaciele? Pierwsze ze zwierząt miało w momencie śmierci około 10–12 lat, natomiast drugie było znacznie młodsze – od 3,5 do 6 lat. Wśród szczątków starszego odkryto w okolicach jego szyi dwa żelazne kółka stanowiące fragment uprzęży oraz trzy szklane paciorki – jeden błękitny i dwa białe. Były one prawdopodobnie wplecione w grzywę lub przymocowane do rzędu końskiego. Dla naukowców jest to rzadki dowód na bliską więź emocjonalną między człowiekiem a zwierzęciem roboczym. Jak zginęły zwierzęta? Szczegółowa analiza kości oraz warstw ziemi pozwoliła odtworzyć dynamikę śmierci zwierząt. W przeciwieństwie do wielu innych ofiar z Pompejów, konie te nie zginęły bezpośrednio od zasypania drobnymi kamieniami wulkanicznymi, ponieważ pod ich ciałami nie znaleziono tej warstwy. Koniowate zostały przygniecione przez walący się strop pod wpływem obalonych wyższych kondygnacji budynku. A to mogło być spowodowane silnymi wstrząsami sejsmicznymi towarzyszącymi erupcji. O takim rozwoju wydarzeń świadczą liczne złamania kości, w tym pęknięcia żuchwy. Na ciała zwierząt runęła również ciężka belka z drewna klonowego, która uległa częściowemu zwęgleniu. Dom Czystych Kochanków. Z czego słynie? Dom Czystych Kochanków zawdzięcza nazwę słynnemu freskowi w triklinium, przedstawiającemu „czysty pocałunek” (wł. casto bacio), który należy rozumieć jako pocałunek niewinny. Rezydencja słynie z wysokiej klasy dekoracji obecnych nawet w częściach gospodarczych. W dawnej stajni zachowały się resztki polichromii w pierwszym stylu pompejańskim, w którym tworzono już w II wieku p.n.e. Ściany sali produkcyjnej piekarni, gdzie odkryto konie, również pokryte były dekorowanym malarsko tynkiem, co świadczy o bogactwie całego kompleksu. Źródło: E-Journal degli Scavi di Pompei Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Pompeje – praktyczny przewodnik po skamieniałej tragedii
Rankiem 24 sierpnia 79 roku n.e. z Wezuwiusza wystrzeliła w górę wysoka na 34 kilometry kolumna kamieni, popiołów i gazów wulkanicznych. Na budzących się mieszkańców pobliskich miast – Pompeje, Herkulanum, Oplontis i Stabie – spadł grad gorących skał i tony palącego popiołu. Niemal dwa tysiące lat później Pompeje są archeologicznym skarbem, po którym przechadzają się tysiące turystów dziennie.
Spis treści: Miasto luksusu Najważniejsze domy i budowle Zwiedzanie miasta „«Dom mój do dzisiaj pokazują co dzień, I pustkę tę daleki ogląda przechodzień, I w najtajniejsze wchodzi rozwalin zakątki, A przecież imię rzadki zaznał dla pamiątki...»” C.K. Norwid, „Pompeja” Pompeje zbudowano na plateau utworzonym przez prehistoryczny potok lawowy Wezuwiusza. Pierwsze osady powstały tam już na przełomie VII i początku VI wieku p.n.e. Wpływ na rozwój miasta mieli Etruskowie, Grecy oraz ludność miejscowa. W V wieku p.n.e. Pompeje otoczono murami obronnymi. Miasto luksusu Gdy na przełomie IV–III wieku p.n.e. Rzym rozszerzał swoje wpływy w Kampanii, Pompeje stały się sojusznikiem republiki rzymskiej. Prawdziwy rozkwit przeżyły w okresie panowania cesarzy Augusta i Tyberiusza. Powstały wówczas liczne świątynie, łaźnie, teatry i luksusowe domy. W 62 r. n.e. silne trzęsienie ziemi zniszczyło znaczną część miasta. Odbudowę przerwała erupcja Wezuwiusza 24 sierpnia 79 r. n.e., która zasypała Pompeje popiołem i pumeksem. Miasto odkryto ponownie pod koniec XVI wieku, a systematyczne wykopaliska rozpoczęto w 1748 r. za panowania Karola III Burbona. W tej chwili stanowisko archeologiczne obejmuje około 66 hektarów. Jednak to nie ze względu na wielkość Pompeje są tak interesujące. Stanowisko jest wyjątkowe, ponieważ zachowało się całe rzymskie miasto „zamrożone w czasie”: domy, sklepy, piekarnie, graffiti, freski, a nawet odlewy ludzi i zwierząt. Większość stanowisk archeologicznych to ruiny monumentalnych budowli. Natomiast Pompeje pokazują codzienne życie zwykłych mieszkańców niemal minuta po minucie przed katastrofą. Najważniejsze domy i budowle Dom Cytrzysty (House of the Citharist) to jedna z największych rezydencji w Pompejach, zajmująca niemal cały kwartał miasta. Posiadała dwa atria i trzy perystyle. W centralnym ogrodzie znajdował się basen z fontannami i brązowymi rzeźbami zwierząt. Nazwa domu pochodzi od znalezionego posągu Apollina grającego na cytrze. Dom Casca Longusa, elegancka willa z II wieku p.n.e., znana z dekoracji inspirowanych teatrem i tragediami Menandra. Znaleziono tu luksusowe przedmioty należące prawdopodobnie do Publiusza Serviliusa Casca Longusa – jednego ze spiskowców, którzy zamordowali Juliusza Cezara. Folusz Stefanusa, czyli przekształcona z budynku mieszkalnego pralnia. Tkaniny czyszczono przy użyciu mieszaniny wody i moczu zbieranego w ulicznych pojemnikach. Przy wejściu odnaleziono szkielet właściciela próbującego uciec podczas erupcji. Dom Menandra to luksusowa rezydencja arystokratyczna z freskami przedstawiającymi sceny z „Iliady” i „Odysei”. W piwnicy znaleziono skrzynię ze srebrną zastawą stołową. Dom należał do rodziny spokrewnionej z cesarzową Poppeą. Dom Paquiusa Proculusa znany jest z bogatych mozaik podłogowych i portretów właścicieli. Ogród Uciekinierów to dawna winnica, w której znaleziono odlewy trzynastu ofiar erupcji próbujących uciec z miasta. Zginęły wskutek gorących gazów i popiołu. Dom Oktawiusza Quartio jest rezydencją przypominającą wiejską willę z kanałami wodnymi, fontannami i dekoracjami inspirowanymi Egiptem oraz kultem Izydy. Dom Wenus w Muszli znany jest przede wszystkim z wielkiego fresku przedstawiającego nagą Wenus leżącą w muszli, otoczoną cherubinami. Amfiteatr w Pompejach to najstarszy tego typu obiekt rzymskiego świata. Został zbudowany około 70 r. p.n.e. Mógł pomieścić około 20 tysięcy widzów. Wielka Palestra to ogromny kompleks sportowy przeznaczony do ćwiczeń młodzieży. Znaleziono tam liczne graffiti i szczątki osób, które próbowały schronić się podczas erupcji. Koszary Gladiatorów były początkowo miejscem szkolenia wojowników, które później przekształcone w prywatny dom. Wewnątrz znaleziono liczne inskrypcje związane z walkami gladiatorów. Dom Cecyliusza Jukundusa, w którym odkryto archiwum 154 tabliczek woskowych dokumentujących transakcje finansowe. Dom Fauna jest jedną z najsłynniejszych i największych rezydencji Pompejów. Znajdowała się tu mozaika przedstawiająca bitwę Aleksandra Wielkiego z Dariuszem oraz posąg tańczącego fauna. Zwiedzanie miasta Do Pompejów najłatwiej dojechać pociągiem z Neapolu – linią Circumvesuviana do stacji Pompei Scavi – Villa dei Misteri, która znajduje się tuż przy głównym wejściu do wykopalisk. Można również wybrać wycieczkę zorganizowaną z transportem z Neapolu lub Rzymu. Oficjalny bilet „Pompeii Express” kosztuje obecnie ok. 20 euro i obejmuje główny teren wykopalisk. Droższa wersja „Pompeii Plus” to koszt ok. 25 euro. Bilet pozwala również na zwiedzenie podmiejskich willi. Dzieci i młodzież poniżej 18. roku życia z państw Unii Europejskiej wchodzą na teren Pompei bezpłatnie, a młodzi dorośli do 25 lat płacą symboliczną opłatę 2 euro. W sezonie – szczególnie od kwietnia do sierpnia – bilety warto kupować z kilkudniowym wyprzedzeniem online, ponieważ obowiązują limity wejść i bilety imienne. Zwiedzanie Pompejów zajmuje zwykle od 3 do 5 godzin, ale osoby bardziej zainteresowane historią potrafią spędzić tam cały dzień. Teren jest ogromny, dlatego wybierając się tam nie zapomnijmy o wygodnych butach, butelce wody i nakryciu głowy. Na miejscu można wypożyczyć audioprzewodnik, który kosztuje około 9 euro dla dorosłych i jest dostępny przy wejściach do parku. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Parma to miejsce pachnące serem i szynką. Historia przenika tam codzienność
Parma to miejsce, gdzie europejska historia spotyka się z wyrafinowaną sztuką renesansu i wyjątkową tradycją kulinarną. Na przestrzeni wieków miasto ewoluowało z rzymskiej kolonii w potężną stolicę niezależnego księstwa, by w XXI wieku stać się symbolem gastronomicznej jakości.
Spis treści: Tożsamość ukształtowana przez lokalizację Od Rzymian do zjednoczenia Włoch Artystyczne dziedzictwo Parmy Kompleks Palazzo della Pilotta Muzyczna Dusza Parmy Kreatywne Miasto Gastronomii UNESCO Rokrocznie Włochy plasują się w górnej części rankingów najchętniej wybieranych destynacji turystycznych. Nic dziwnego, że większość tamtejszych miast nie oparła się komercjalizacji. Jednak Parma, mimo globalnej sławy swoich produktów, zdołała zachować swój unikatowy klimat. Z jednej strony oferuje ona arystokratyczny dystans, widoczny w neoklasycznych fasadach teatrów i surowości romańskich murów katedry. Z drugiej – jest miejscem niezwykle inkluzywnym, gdzie wielka sztuka Correggia spotyka się z codziennym celebrowaniem smaku w lokalnych winiarniach. Tożsamość ukształtowana przez lokalizację Parma jest usytuowana w północnych Włoszech, w samym sercu regionu Emilia-Romania. Jej granice rozciągają się na Nizinie Padańskiej, u stóp Apeninów. Miasto jest przecięte przez rzekę o tej samej nazwie, dopływ Padu, która naturalnie dzieli je na dwie sfery – arystokratyczne centrum wschodnie i dzielnicę bohemy Oltretorrente na zachodzie. Specyficzny mikroklimat doliny rzeki Pad, charakteryzujący się wilgotnymi, mglistymi zimami i gorącymi latami, stał się niezbędnym elementem procesów produkcyjnych, które uczyniły Parmę sławną. To właśnie te warunki klimatyczne umożliwiają naturalne dojrzewanie szynki Prosciutto di Parma oraz produkcję sera Parmigiano Reggiano (parmezanu), które wymagają precyzyjnej interakcji z lokalnym mikroklimatem. Od Rzymian do zjednoczenia Włoch Historia Parmy rozpoczęła się już w czasach Etrusków. Najprawdopodobniej to właśnie lud z północnej Italii założył i nazwał miasto. W 183 roku p.n.e. stała się kolonią rzymską i ważnym węzłem handlowym na Via Aemilia. Po okresie panowania barbarzyńskiego i bizantyjskiego w IX wieku wzrosło znaczenie miejscowego biskupstwa, co zapoczątkowało jej wzrost jako centrum administracyjnego i religijnego. Czas panowania rodu Farnese i narodziny księstwa Kluczowy moment w historii miasta nastąpił w 1545 roku, kiedy papież Paweł III (Alessandro Farnese) wyodrębnił Parmę i Piacenzę z domeny papieskiej, tworząc autonomiczne księstwo dla swojego syna, Piera Luigiego Farnese. Arystokratyczny ród władał miastem do 1731 roku, przekształcając je w jeden z najświetniejszych europejskich ośrodków. To właśnie w tym okresie powstały monumentalne obiekty, takie jak kompleks Palazzo della Pilotta, a miasto stało się magnesem dla artystów i uczonych. Wpływ rodu Farnese na rozwój Parmy był nieoceniony. Inwestowali oni nie tylko w architekturę obronną i reprezentacyjną, ale także w naukę, zakładając prestiżowe szkoły dla szlachty, które stały się wzorem dla całej Europy. Ich rządy położyły fundament pod kulturalną otwartość miasta na wpływy zagraniczne. Dynastie Burbonów i Habsburgów Po wygaśnięciu linii Farnese w 1731 roku, Parma stała się przedmiotem skomplikowanych gier dyplomatycznych i wojen sukcesyjnych. Przeszła pod panowanie dynastii Burbonów, co przyniosło ze sobą silne wpływy francuskie, widoczne w architekturze i etykiecie dworskiej. Na krótko rządy przejęli Habsburgowie, jednak po traktatach pokojowych miasto powróciło do Burbonów, a w epoce napoleońskiej zostało zaanektowane przez Francję. Najważniejszą postacią XIX-wiecznej Parmy była Maria Ludwika Austriaczka, druga żona Napoleona, która na mocy ustaleń kongresu wiedeńskiego otrzymała księstwo w dożywotnie władanie. Jej rządy, trwające od 1816 do 1847 roku, zapisały się w historii jako era oświeconego dobrobytu. Jako „dobra księżna” zmodernizowała infrastrukturę, budując mosty na rzekach Taro i Trebbia, i zainicjowała budowę Teatro Regio, do dziś będącego symbolem miasta. Po jej śmierci i krótkim powrocie Burbonów, w 1860 roku mieszkańcy zadecydowali o przyłączeniu Parmy do nowo powstałego Królestwa Włoch. Artystyczne dziedzictwo Parmy Parma zajmuje wyjątkowe miejsce w historii sztuki włoskiej dzięki wykształceniu własnej szkoły malarstwa, która w XVI wieku wyznaczyła kierunki rozwoju dla baroku i manieryzmu. Centralnym punktem tego dziedzictwa jest Piazza Duomo, plac zachowujący nienaruszoną, sakralną atmosferę średniowiecza i renesansu. Katedra i iluzjonizm kopuły Katedra w Parmie, wzniesiona w stylu romańskim po 1074 roku, jest istną skarbnicą sztuki sakralnej. Jednak to wnętrze kopuły, ozdobione freskiem Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny, wykonanym przez Antonia Allegriego zwanego Correggio, stanowi o jej światowej randze. Artysta zastosował nowatorską technikę skrótów perspektywicznych di sotto in su, tworząc iluzję wirującego nieba, w którym dziesiątki postaci towarzyszą Marii w jej wstąpieniu do chwały. W katedrze znajdują się również reliefy Benedetta Antelamiego, w tym słynne „Zdjęcie z Krzyża”. Dzieło to jest jednym z najważniejszych przykładów rzeźby romańskiej we Włoszech. Baptysterium Ośmioboczne baptysterium, zaprojektowane przez Antelamiego i budowane od 1196 roku, jest uznawane za jeden z najbardziej fascynujących obiektów architektonicznych w Europie. Wyłożone różowym marmurem z Werony, łączy surowość stylu romańskiego z pionowością gotyku. Jego fasada i wnętrze są bogato zdobione rzeźbami przedstawiającymi cykle miesięcy, pór roku i sceny biblijne. Camera di San Paolo Innym arcydziełem Correggia jest dekoracja prywatnego apartamentu przeoryszy Giovanny Piacenzy w dawnym klasztorze San Paolo, pochodząca z 1519 roku. Freski te, przedstawiające boginię Dianę i radosne putta wyglądające przez owale w gęstej pergoli, są rzadkim przykładem świeckiej i mitologicznej ikonografii w instytucji religijnej. Wybór Diany, symbolu czystości, ale i niezależności, interpretuje się jako manifest siły samej przeoryszy wobec ówczesnych władz kościelnych. Kompleks Palazzo della Pilotta Turystycznym i kulturalnym centrum miasta jest Palazzo della Pilotta – ogromny zespół budynków, wzniesiony dla rodu Farnese. Nazwa, nietypowo, ma sportowe korzenie – pochodzi od hiszpańskiej gry pelota. Obecnie kompleks łączy pod jednym dachem kilka najważniejszych instytucji muzealnych. Teatro Farnese Zbudowany w 1618 roku przez Giovan Battistę Aleottiego, Teatro Farnese jest uznawany za pierwszy stały teatr nowożytny z proscenium i ruchomą scenografią. Wykonany niemal w całości z drewna i imitującego marmur stiuku, oferował niezwykłe efekty wizualne, w tym możliwość zalania parteru wodą dla potrzeb bitew morskich. Mimo niemal całkowitego zniszczenia podczas II wojny światowej, został zrekonstruowany i do dziś zapiera dech w piersiach swoją skalą i akustyką. Galleria Nazionale di Parma W Narodowej Galerii zgromadzono arcydzieła malarstwa, które przetrwały burzliwy wiek XVIII, kiedy część kolekcji Farnese została wywieziona do Neapolu przez Karola Burbona. Do najważniejszych eksponatów należą: „La Scapigliata” Leonarda da Vinci – niezwykle subtelny szkic kobiecej głowy, emanujący spokojem i tajemniczością charakterystyczną dla dojrzałego stylu mistrza, dzieła Parmigianina – w tym słynna „Schiava Turca” i portrety szlacheckie, prezentujące najwyższy kunszt manieryzmu; kolekcja Correggia – galeria posiada kilka kluczowych dzieł artysty, w tym „Madonnę di San Girolamo” (zwaną Il Giorno) i „Madonnę della Scodella”; Prace El Greco, Canaletta, Van Dycka czy Hansa Holbeina Młodszego. Muzyczna Dusza Parmy Muzyka w Parmie nie jest tylko formą rozrywki, ale także elementem tożsamości społecznej. Miasto jest nierozerwalnie związane z osobą Giuseppe Verdiego, który urodził się w pobliskim Roncole di Busseto. Teatro Regio Zbudowany pod patronatem Marii Ludwiki i otwarty w 1829 roku, Teatro Regio uchodzi za jeden z najbardziej prestiżowych teatrów operowych świata. Każdego roku w październiku, w rocznicę urodzin kompozytora, odbywa się Festival Verdi, przyciągający najlepszych wykonawców i melomanów z całego globu. Towarzyszy mu program Verdi Off, obejmujący darmowe wydarzenia, koncerty plenerowe i instalacje, które sprawiają, że muzyka Verdiego dociera do każdego zakątka miasta, w tym do szpitali i więzień. Kreatywne Miasto Gastronomii UNESCO W 2015 roku Parma została pierwszym włoskim miastem uhonorowanym tytułem Miasta Kreatywnego Gastronomii UNESCO. Tamtejsze produkty są rozpoznawalne na całym świecie, a ich autentyczność jest ściśle związana z terytorium miasta i tradycyjnymi metodami produkcji: Parmigiano Reggiano – ser wytwarzany wyłącznie z mleka, soli i podpuszczki, bez żadnych dodatków i konserwantów. Proces dojrzewania trwa minimum 12 miesięcy, a najlepsze odmiany dojrzewają nawet 36 miesięcy i więcej, zyskując unikatową strukturę i głębię smaku; Prosciutto di Parma – szynka produkowana tylko z udźców wieprzowych i soli morskiej, dojrzewająca w specyficznym klimacie wzgórz wokół Langhirano. Jej charakterystyczny słodki smak i delikatność są wynikiem naturalnego suszenia powietrzem napływającym z Apeninów; Culatello di Zibello – uznawany za szlachetniejszego kuzyna prosciutto, wytwarzany z najmiększej części udźca wieprzowego w mglistych rejonach wzdłuż rzeki Pad. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Plac św. Marka to bijące serce Wenecji. Odbywały się tu uroczystości kościelne, karnawały i egzekucje
Zdaniem Napoleona Bonaparte na całym świecie nie było znakomitszego miejsca niż wenecki Plac św. Marka. Centralny plac miasta był świadkiem wizyt cesarzy i papieży. To przy nim stoją najznamienitsze zabytki Wenecji. To również on był miejscem egzekucji i najważniejszym punktem na mapie weneckiego karnawału. Jego historia jest tak różnorodna, jak tylko bywa życie.
Spis treści: W bizantyjskim stylu Pałac Dożów Wenecja widziana z góry Najstarsza kawiarnia świata Nie można zwiedzić Wenecji nie zahaczając o plac św. Marka. Ten wydłużony czworobok o długości 170 metrów i szerokości między 50 a 80 metrów jest centralnym punktem miasta. Otaczają go cuda architektury i historia bijąca z każdego kamienia. Trudno o bardziej zachwycającą świątynię niż Bazylika św. Marka. Pierwotny kościół powstał w IX wieku, aby być miejscem spoczynku relikwii św. Marka Ewangelisty. Weneccy kupcy wywieźli relikwie w 828 roku z Aleksandrii. Nie było to jedyne przywłaszczenie tworzące to wyjątkowe miejsce. W bizantyjskim stylu Świątynia jest znakomitym przykładem sztuki bizantyjskiej w Europie. Budowla była wzorowana na kościele Świętych Apostołów w Konstantynopolu, stolicy Cesarstwa Bizantyjskiego. Wschodni przepych można dostrzec niemal w każdym centymetrze kwadratowym bazyliki. Budowla została zaprojektowana na planie krzyża greckiego i zwieńczona pięcioma dużymi kopułami, charakterystycznymi dla architektury bizantyjskiej. Fasada bazyliki ozdobiona jest bogatymi mozaikami, łukami i orientalnymi detalami. Za to jej wnętrze pokrywają tysiące metrów złotych mozaik przedstawiających sceny biblijne. Świątynia często określana jest mianem „kościoła ze złota”. Stanowi wyjątkowe połączenie kultury zachodniej i wschodniej. Wenecja utrzymywała silne kontakty handlowe i polityczne z Konstantynopolem. Stąd w bazylice widoczne są liczne wpływy wschodnie – zarówno w architekturze, jak i dekoracjach. Lecz wpływy to jedno, a zrabowane z miasta dzieła sztuki – drugie. Po zdobyciu Konstantynopola przez krzyżowców w 1204 roku Wenecjanie zabrali stamtąd wiele dzieł sztuki i elementów architektonicznych. Samą bazylikę ozdobiono marmurami, kolumnami oraz słynną kwadrygą koni z hipodromu konstantynopolitańskiego. Pałac Dożów Tam, gdzie Canal Grande spotyka się z południową częścią Placu św. Marka, znajduje się Pałac Dożów (Palazzo Ducale). Doża to określenie głowy państwa z czasów Republiki Weneckiej. Pałac był zarówno jego siedzibą, jak i miejscem administrowania republiką. Budynek wielokrotnie niszczyły pożary, lecz zawsze był odbudowywany, często z wpływami architektonicznymi z danej epoki. Początkowo Pałac Dożów pełnił funkcję twierdzy obronnej. Ta spłonęła w 976 roku, lecz została odbudowana i przebudowywana przez kolejne stulecia. Najważniejszych zmian dokonał doża Sebastiano Ziani, który uporządkował funkcje administracyjne budynku i przeniósł część urzędników do nowej Prokuracji przy Placu św. Marka. Swój wyjątkowo reprezentacyjny charakter pałac zyskał na przełomie XIV i XV. Dobudowano wówczas monumentalną salę Wielkiej Rady oraz charakterystyczną fasadę z lekkimi, ażurowymi arkadami wychodzącymi na lagunę i Piazzettę. Główne wejście – Porta della Carta – powstało w stylu późnogotyckim i zostało ozdobione wizerunkiem doży klęczącego przed skrzydlatym lwem św. Marka. Oryginalne rzeźby zostały jednak zniszczone z rozkazu Napoleona po upadku Republiki Weneckiej. Wenecja widziana z góry Z pałacem połączony jest również słynny Most Westchnień prowadzący do dawnego więzienia. Po utracie niepodległości przez Wenecję pałac stał się siedzibą władz francuskich i austriackich, a dziś jest jednym z najważniejszych muzeów miasta. Kolejnym istotnym miejscem jest Campanile – Dzwonnica św. Marka. Ta ceglana wieża pochodzi z XVI wieku i ma wysokość 99 metrów. Stanowi znakomity punkt widokowy. Jednak ci, którzy obawiają się o swoje nogi nie muszą się martwić. Oryginalna dzwonnica zawaliła się w 1902 roku, ale na szczęście została odbudowana. Dodano też pewne udogodnienie – windę. Torre dell’Orologio, czyli wieża zegarowa znajduje się po północnej stronie Placu św. Marka, blisko bazyliki. Stojąc przodem do bazyliki i patrząc w lewo, trudno nie zauważyć dużego zegara na szczycie wieży. Znajdują się tam dwie miedziane figury uderzające w dzwon. Wieczorem wieża jest jeszcze bardziej efektowna dzięki podświetleniu. Oprócz zegara warto zwrócić uwagę na fasadę z błękitno-złotymi dekoracjami, skrzydlatego lwa oraz zegar astronomiczny. Gdy wieża jest otwarta dla zwiedzających, można zobaczyć imponujący mechanizm obsługujący zegar. Pod wieżą znajduje się także przejście do Mercerii – jednej z głównych ulic handlowych Wenecji. Najstarsza kawiarnia świata Po obu stronach Placu św. Marka znajdują się zabytkowe budynki zwane Prokuracjami. Po północnej stronie stoi Stara Prokuracja (Procuratie Vecchie) z XVI wieku – jeden z pierwszych renesansowych budynków publicznych Wenecji. Naprzeciw niej wznosi się wzorowana na niej Nowa Prokuracja (Procuratie Nuove). Arkady na parterze od wieków zajmują sklepy i słynne kawiarnie, m.in. historyczne Caffè Florian działające od 1720 roku oraz Caffè Quadri. Ci, którzy chcą odpocząć w kawiarniach powinni dokładnie przyjrzeć się cenom i wszystkim dodatkowym kosztom, bo rachunek naprawdę może zaskoczyć. Zachodnią część placu zamyka klasycystyczne Skrzydło Napoleońskie (Ala Napoleonica), wzniesione w XIX wieku z polecenia Napoleon Bonaparte. Aby je wybudować, zburzono dawny kościół San Geminiano. W budynku mieściły się sale reprezentacyjne i apartamenty administracji, a dziś znajduje się tam Museo Correr – muzeum poświęcone historii i sztuce Wenecji, słynące m.in. z kolekcji dzieł Antonio Canovy. W końcu XII wieku w południowej części placu postawiono dwie charakterystyczne kolumny. Na jednej znajduje się skrzydlaty lew św. Marka – symbol patrona Wenecji, obecny w całym mieście. Drugą zdobi figura św. Teodora, pierwszego patrona Wenecji, przedstawionego stojącego na krokodylu. To właśnie tam w czasach Republiki Weneckiej wykonywano publiczne egzekucje i tortury skazańców. Tuż za kolumnami znajduje się port i przystań dla gondoli. Półgodzinny rejs to koszt 90–110 euro. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Spiaggia Rosa zachwyca mimo zakazów. Natura powoli odbudowuje równowagę tego miejsca
Spiaggia Rosa, czyli absolutnie wyjątkowa różowa plaża, stanowi jeden z najbardziej unikatowych i rygorystycznie chronionych ekosystemów nadmorskich w całym basenie Morza Śródziemnego. Piaszczysty skrawek lądu na niewielkiej wyspie stał się globalnym symbolem konieczności ochrony przyrody przed destrukcyjnym wpływem masowej turystyki i sukcesu w tym zakresie. Skąd wziął się niezwykły kolor plaży? Czy to niezwykłe miejsce można zobaczyć na własne oczy? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Gdzie znajduje się różowa plaża? Dziedzictwo Mauro Morandiego Skąd wziął się różowy piasek? Ochrona środowiska i ewolucja przepisów prawnych Jak podziwiać różową plażę? Spiaggia Rosa pozostaje „zakazanym owocem”, jednak to właśnie ta niedostępność sprawia, że każda minuta spędzona na obserwowaniu jej z dystansu staje się niezapomnianym przeżyciem. Tamtejszy różowy piasek stanowi dowód potęgi i niezwykłej finezji procesów biologicznych, które trwają niezmiennie od tysięcy lat. Gdzie znajduje się różowa plaża? Spiaggia Rosa znajduje się w Cala di Roto, w południowo-wschodniej części wyspy Budelli, będącej jedną z pereł archipelagu La Maddalena. Grupa ta znajduje się w obszarze cieśniny Bonifacio, oddzielającej Sardynię od francuskiej Korsyki. Struktura administracyjna i status ochronny W ujęciu administracyjnym, Budelli należy do gminy La Maddalena, wchodzącej w skład prowincji Sassari w autonomicznym regionie Sardynii. Od 1994 roku, cała wyspa (wraz z otaczającymi ją wodami), jest integralną częścią Parku Narodowego Archipelagu La Maddalena. Spiaggia Rosa została sklasyfikowana jako strefa A – obszar ochrony ścisłej, co oznacza całkowity zakaz wstępu, kąpieli i kotwiczenia jednostek pływających w jej bezpośrednim sąsiedztwie. Dziedzictwo Mauro Morandiego Mówiąc o wyspie i różowej plaży, nie sposób nie wspomnieć o Mauro Morandim. Ten współczesny Robinson Crusoe spędził na wyspie 32 lata, stając się najważniejszym głosem w obronie Spiaggia Rosa. W 1989 roku Morandi, nauczyciel wychowania fizycznego z Modeny, wyruszył w rejs katamaranem w stronę Polinezji, chcąc uciec przed nowoczesnym społeczeństwem, które uważał za skorumpowane i konsumpcyjne. Awaria silnika zmusiła go do zatrzymania się przy archipelagu La Maddalena. Kiedy dowiedział się, że ówczesny strażnik Budelli odchodzi na emeryturę, postanowił sprzedać swoją łódź i przejąć jego obowiązki. Życie w izolacji Morandi zamieszkał w dawnym budynku radiostacji z czasów II wojny światowej. Przez dekady żył w harmonii z naturą – zbierał wodę deszczową do picia, zasilał swój dom energią słoneczną i ogrzewał go drewnem wyrzuconym przez morze. Jego głównym zadaniem, które sam sobie narzucił, była ochrona Spiaggia Rosa przed turystami, którzy mimo zakazów próbowali wejść na różowy piasek. Morandi przyjął rolę edukatora. Każdemu, kto zbliżył się do brzegu, opowiadał o ekosystemie wyspy i o tym, jak ważne jest, by nie zabierać z niej ani jednego ziarnka piasku. W późniejszych latach, dzięki dostępowi do internetu i mediów społecznościowych, stał się globalnym ambasadorem Budelli, dzieląc się zdjęciami wyspy z dziesiątkami tysięcy obserwujących. Jego walka z władzami parku o prawo do pozostania na wyspie po jej upaństwowieniu trwała kilka lat i zakończyła się jego eksmisją w 2021 roku. Skąd wziął się różowy piasek? Piasek na Spiaggia Rosa niemal w całości powstał z fragmentów organizmów żywych. W przeciwieństwie do większości plaż świata, gdzie dominują ziarna kwarcu, skaleni czy okruchy skał wulkanicznych, różowa plaża jest efektem tysiącletniego procesu akumulacji wapiennych szczątków. Można powiedzieć, że jest efektem złożonych procesów biologicznych i sedymentacyjnych między morską fauną a florą, których fundamentem są rozległe łąki trawy morskiej i mikroskopijne organizmy. Miniacina miniacea i Posidonia oceanica Głównym „architektem” różowego koloru jest Miniacina miniacea, jednokomórkowy pierwotniak z grupy otwornic. Organizmy te budują krzaczaste, rozgałęzione skorupki o barwie od jasnoróżowej do ciemnoczerwonej. Miniacina miniacea zamieszkuje przede wszystkim łąki trawy Neptuna (Posidonia oceanica), które porastają dno morskie wokół wyspy Budelli. Roślina ta pełni funkcję stabilizatora podłoża i środowiska otwornic – jej kłącza i liście stanowią idealne miejsce do przytwierdzania się tych organizmów. Po ich śmierci wapienne szkielety są uwalniane do toni wodnej. Prądy morskie o niskiej energii, charakterystyczne dla osłoniętej zatoki Cala di Roto, transportują lekkie fragmenty w stronę brzegu. W tym procesie szkielety ulegają mechanicznej abrazji, krusząc się na drobinki, które mieszając się z białym piaskiem kwarcowym i okruchami granitu, nadają plaży jej słynny odcień. Intensywność barwy jest zmienna i zależy od pH wody, aktywności prądów i stopnia wilgotności piasku – mokre ziarna silniej odbijają światło, przez co róż wydaje się bardziej nasycony. Warto wspomnieć, że analiza struktury piasku na Spiaggia Rosa wykazuje wysoką zawartość węglanu wapnia, pochodzącego nie tylko od otwornic, ale także od mszywiołów i mięczaków. Ochrona środowiska i ewolucja przepisów prawnych Spiaggia Rosa nie zawsze znajdowała się pod ścisłą ochroną. W latach 70. i 80. XX wieku słynna różowa plaża padła ofiarą własnej popularności. Setki turystów dziennie deptały delikatne osady, a wiele osób zabierało piasek w butelkach jako pamiątkę. Szacuje się, że w tym okresie plaża straciła tony swojego charakterystycznego różowego piasku, co doprowadziło do drastycznego zblednięcia jej koloru. W obliczu niemal całkowitej degradacji cennego ekosystemu, władze włoskie podjęły stanowcze kroki prawne: 1994 rok – władze włoskie wprowadziły całkowity zakaz lądowania na plaży, kąpieli w jej wodach i kotwiczenia łodzi w zatoce Cala di Roto; 1998 rok – zaostrzono przepisy i włączono plażę do strefy ochrony integralnej parku narodowego; 2016 rok – po długich bataliach prawnych, Budelli stała się własnością publiczną zarządzaną przez Park Narodowy Archipelagu La Maddalena; 2024–2025 rok – w ostatnich latach wprowadzono nowoczesny system monitoringu wizyjnego, który pozwala na całodobową kontrolę plaży i natychmiastowe wykrywanie naruszeń. Czy te działania przyniosły oczekiwany rezultat? Naukowcy z Neapolu i lokalni ekolodzy potwierdzają, że po trzech dekadach izolacji Spiaggia Rosa zaczęła odzyskiwać swój pierwotny kolor. Jak podziwiać różową plażę? Mimo że Spiaggia Rosa jest niedostępna dla ruchu pieszego, pozostaje jedną z największych atrakcji turystycznych w regionie Sardynii. Strategia parku narodowego opiera się na koncepcji „podziwiania z dystansu”, co pozwala zachować naturę nienaruszoną. Rejsy wycieczkowe i łodzie prywatne Najpopularniejszym sposobem zobaczenia plaży jest udział w zorganizowanym rejsie statkiem wycieczkowym. Większość jednostek wypływa z portów w Palau lub La Maddalena. Istnieje też możliwość wynajęcia mniejszej łodzi, o ile jej kapitan dysponuje specjalnym pozwoleniem i przestrzega stref kotwiczenia. Drewniane kładki i ścieżki edukacyjne Park przygotował system drewnianych pomostów. Ścieżka biegnie wzdłuż obrzeża Spiaggia Rosa, pozwalając na jej obserwację z lądu bez dotykania piasku. Wstęp na ścieżki jest możliwy wyłącznie w towarzystwie licencjonowanego przewodnika. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Potężne trzęsienie ziemi u wybrzeży Włoch. Kalabrię uratowała głębokość wstrząsów
W nocy z 1 na 2 czerwca mieszkańców Kalabrii wyrwał ze snu potężny wstrząs o sile 6,2 w skali Richtera. Włochy ocalały przed katastrofą tylko dlatego, że hipocentrum trzęsienia ziemi znajdowało się bardzo głęboko.
To mogła być katastrofa. Wstrząs o magnitudzie 6,2 w skali Richtera, która zazwyczaj obraca miasta w ruinę. Tym razem jednak Włochy mogą mówić o niezwykłym szczęściu: hipocentrum nocnego trzęsienia ziemi znajdowało się tak głęboko pod dnem Morza Tyrreńskiego, że nie odnotowano żadnych ofiar ani poważnych strat. Żywioł 250 km pod ziemią Epicentrum wstrząsu znajdowało się pod dnem Morza Tyrreńskiego, zaledwie 20 kilometrów od północno-zachodniego wybrzeża Kalabrii – w pobliżu miejscowości Amantea oraz Paola w prowincji Cosenza. Wstrząs o sile 6,2 stopnia w skali Richtera wystąpił na bardzo dużej głębokości – tzw. hipocentrum znajdowało się około 250 kilometrów pod powierzchnią ziemi. Sejsmolodzy z Narodowego Instytutu Geofizyki i Wulkanologii (INGV) oraz Europejsko-Śródziemnomorskiego Centrum Sejsmologicznego (EMSC) wyjaśniają, że tak znaczna głębokość spowodowała rozproszenie energii fali sejsmicznej, zanim ta zdołała dotrzeć do powierzchni. Gdyby analogiczne trzęsienie ziemi wystąpiło płytko – na przykład 10 kilometrów pod ziemią – skutki byłyby katastrofalne. Wstrząs odczuwalny od Sycylii po Bałkany Mimo że energia uległa rozproszeniu, trzęsienie było odczuwalne na ogromnym obszarze. Raporty od zaniepokojonych mieszkańców spływały nie tylko z Kalabrii, ale i z Sycylii, Basilicaty, Apulii, okolic Neapolu. Wstrząs zarejestrowano i odczuto także poza granicami Włoch – w Chorwacji, Czarnogórze oraz Albanii. Lokalne służby ratunkowe, w tym straż pożarna (Vigili del Fuoco) oraz Obrona Cywilna, ruszyły w teren. Przeprowadzono inspekcje w gminach położonych najbliżej epicentrum, takich jak Amantea, Cetraro czy Lamezia Terme. Ratownicy nie stwierdzili uszkodzeń konstrukcyjnych w budynkach, a sytuacja została szybko opanowana. Dlaczego Ziemia drży pod Włochami? Włochy są jednym z najbardziej aktywnych sejsmicznie krajów na świecie. Ich położenie na styku dwóch potężnych płyt tektonicznych – afrykańskiej i euroazjatyckiej – sprawia, że wstrząsy są tam codziennością. Największe stałe zagrożenie występuje wzdłuż całego pasma Apeninów, w środkowych i południowych regionach kraju oraz w rejonie Sycylii. W południowej części Morza Tyrreńskiego regularnie dochodzi do głębokich trzęsień ziemi, nierzadko przekraczających magnitudę 5. Najbardziej dotkliwe przykłady z ostatnich lat to trzęsienie ziemi w L'Aquili (2009 rok) oraz w Amatrice (2016 rok), które pochłonęły setki ofiar i doprowadziły do zrównania z ziemią całych miast. Regularna aktywność tektoniczna objawia się także w mniejszych, ciągłych wstrząsach notowanych w okolicach Neapolu (na terenie superwulkanu Campi Flegrei) czy na Sycylii, w bliskim sąsiedztwie Etny. Włochy dysponują jednym z najbardziej zaawansowanych i czułych systemów monitoringu sejsmicznego na świecie. Pozwala on na błyskawiczne ostrzeganie ludności oraz natychmiastową koordynację działań ratunkowych. Źródła: Euronews, ESMC, Instituto Nazionale di Geofisica e Vulcanologia Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Capri zachwyca historią i przyrodą. To wyspa o dwóch obliczach
Capri – niewielka wyspa „wyrastająca” z błękitnych głębin Morza Tyrreńskiego u południowych wrót Zatoki Neapolitańskiej – od lat stanowi synonim luksusu. Należy jednak podkreślić, że to wyjątkowe miejsce ma jeszcze jedno oblicze – autentyczniejsze i naturalniejsze. Czym zachwyca ta włoska wyspa? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Biała wyspa na lazurowym morzu Od prehistorycznych gigantów po cesarską stolicę Dwa oblicza wyspy Przyroda i atrakcje naturalne Mimo skromnej, bo wynoszącej zaledwie 10,4 kilometra kwadratowego powierzchni, Capri przyciąga turystów z całego świata. Trudno się temu dziwić. Ta niewielka wyspa skrywa niezwykle bogatą i odległą historię, której ślady są tam widoczne do dziś. Jeżeli dodamy do tego wspaniałą przyrodę, otrzymamy destynację kompletną, oferującą wszystko, co definiuje udany urlop. Biała wyspa na lazurowym morzu Capri wyłania się z Morza Tyrreńskiego, w obszarze Zatoki Neapolitańskiej. Znajduje się naprzeciwko Półwyspu Sorrentyńskiego, od którego w czasach prehistorycznych została oddzielona w wyniku procesów geologicznych. Mówimy tu o formacji o charakterze górzystym, zdominowanej przez surowy krajobraz wapienny. To właśnie ta cecha najbardziej odróżnia ją od sąsiednich wysp Zatoki Neapolitańskiej, takich jak Ischia czy Procida, mających pochodzenie wulkaniczne. Morfologia i struktura terenu Capri jest zbudowana głównie z wapieni. Najwyższym punktem jest Monte Solaro, wzniesienie o wysokości 589 metrów n.p.m. Krajobraz charakteryzuje się stromymi klifami, licznymi grotami morskimi i charakterystycznymi iglicami skalnymi znanymi jako Faraglioni. Podział administracyjny W kontekście administracyjnym, ten niewielki skrawek lądu jest częścią miasta metropolitalnego Neapol w regionie Kampania. Wyspa jest podzielona na dwie odrębne gminy (comuni), które od 1496 roku funkcjonują na równych prawach: Capri – obejmuje centrum i wschodnią część wyspy. Jest to obszar bardziej zurbanizowany, skupiony wokół słynnej Piazzetty i portu Marina Grande; Anacapri – znajduje się w zachodniej, wyższej części wyspy. Charakteryzuje się większym spokojem, rozproszoną zabudową i bezpośrednim dostępem do Monte Solaro. Od prehistorycznych gigantów po cesarską stolicę Dzieje wyspy sięgają prehistorii. Najstarsze ślady obecności człowieka na Capri sięgają neolitu i epoki brązu. August i Tyberiusz W 29 roku p.n.e., zafascynowany pięknem wyspy Oktawian przejął ją od Neapolu w zamian za Ischię. Powstały tam wówczas luksusowe rezydencje, świątynie i akwedukty, przekształcające wyspę w prywatny kurort. To właśnie podczas prac fundamentowych pod jedną z jego willi odkryto ogromne skamieniałe kości wymarłych ssaków, które August polecił wystawić w swoim ogrodzie jako „szczątki gigantów”. Następca Oktawiana Augusta, Tyberiusz, wyniósł Capri do rangi administracyjnego centrum imperium. W 27 r. n.e. cesarz na stałe osiadł na wyspie, skąd zarządzał Rzymem aż do swojej śmierci w 37 r. n.e. Tacyt podaje, że Tyberiusz wybudował dwanaście willi, z których najbardziej imponującą była Villa Jovis. Motywacją do tej izolacji była niechęć do politycznych intryg Rzymu i lęk przed zamachem. Swetoniusz i inni kronikarze opisywali życie Tyberiusza na wyspie jako pasmo rozpusty i okrucieństwa, jednak współcześni historycy skłaniają się ku tezie o jego skromnym i pustelniczym trybie życia. Negatywne przekazy uznają natomiast za element „czarnej legendy”, stworzonej przez jego przeciwników. Czas najazdów Po upadku Rzymu, Capri stało się terytorium podległym Księstwu Neapolu, a później – Amalfi. Okres ten cechował się ciągłym zagrożeniem ze strony piratów i Saracenów. W rezultacie tamtejsza ludność musiała porzucić swoje nadbrzeżne osady i przenieść się na płaskowyże. W XVI wieku wyspa doznała dotkliwych zniszczeń podczas najazdów osmańskich admirałów: Barbarossy Hayreddina Paszy i Turguta Reisa. W okresie wojen napoleońskich Capri przechodziło z rąk do rąk między Francuzami i Brytyjczykami. W 1806 roku wyspę zajęły wojska Napoleona, jednak niebawem została ona odbita przez flotę angielską pod dowództwem sir Sidneya Smitha. Brytyjczycy silnie ufortyfikowali Capri, ale nie zdało się to na wiele. W 1808 roku francuski generał Lamarque zdołał ją odzyskać, przeprowadzając śmiały desant na klifach Anacapri, co zaskoczyło obrońców koncentrujących się na portach Marina Grande i Marina Piccola. Dwa oblicza wyspy Choć połączone wspólną historią, Capri i Anacapri wykształciły odmienne charaktery, które do dziś definiują turystyczne i społeczne życie wyspy. Centrum włoskiej elegancji Sercem gminy Capri jest Piazza Umberto I, powszechnie znana jako Piazzetta. Choć niewielka, zyskała miano „salonu świata”. Historyczny rynek rybny i warzywny dziś stanowi kosmopolityczny punkt spotkań. Ta transformacja rozpoczęła się w latach 30. XX wieku, kiedy Raffaele Vuotto wystawił stoliki swojej kawiarni na plac, zapraszając do wypoczynku na świeżym powietrzu. Nad placem dominuje Torre dell’Orologio – charakterystyczna wieża zegarowa, która niegdyś była dzwonnicą katedry św. Stefana. W pobliżu znajduje się Certosa di San Giacomo – czternastowieczny klasztor kartuzów, będący przykładem surowej architektury sakralnej. Spokój i autentyczność Anacapri, zlokalizowane na wyższym płaskowyżu, zachowało bardziej autentyczny, rzemieślniczy charakter. Przez wieki jedynym połączeniem między tą częścią a resztą wyspy były Schody Fenickie – niemal 1000 stopni wykutych w skale, prowadzących z Marina Grande do bram miasta. Jednym z najważniejszych punktów na mapie Anacapri jest Villa San Michele, dzieło Aksela Munthe. Szwedzki lekarz i pisarz wybudował swoją posiadłość na ruinach starożytnej willi Tyberiusza i średniowiecznej kaplicy, kierując się wizją domu „otwartego na słońce, wiatr i głos morza”. Rezydencja, otoczona wspaniałymi ogrodami, mieści bogatą kolekcję starożytnych artefaktów, w tym rzymskie popiersia, mozaiki i egipskiego sfinksa spoglądającego w stronę morza. Munthe był też prekursorem ochrony przyrody, wykupując zbocza góry Barbarossa, aby stworzyć tam rezerwat dla ptaków migrujących. Innym skarbem Anacapri jest kościół św. Michała Archanioła, słynący z majolikowej posadzki z 1761 roku, przedstawiającej scenę wygnania Adama i Ewy z Raju. Kolejnym istotnym obiektem jest Casa Rossa, dawna rezydencja amerykańskiego pułkownika Johna Claya MacKowena, w której dziś prezentowane są rzymskie rzeźby odnalezione na dnie Lazurowej Groty. Przyroda i atrakcje naturalne Capri obfituje w formacje, które bez wątpienia można nazwać turystycznymi ikonami. Lazurowa Grota To najbardziej znana jaskinia morska wyspy, której ponowne odkrycie w 1826 roku przez Augusta Kopischa zapoczątkowała erę nowoczesnej turystyki na Capri. Grota ma około 60 metrów długości i 25 metrów szerokości, a jej wejście mierzy zaledwie metr wysokości. Niezwykły błękit wody wynika z faktu, że światło słoneczne wpada do środka przez duży podwodny otwór, co powoduje odfiltrowanie czerwonych fal świetlnych i iluminację wnętrza intensywnym błękitem. Faraglioni i błękitna jaszczurka Trzy iglice skalne Faraglioni, wznoszące się na wysokość około 100 metrów n.p.m., to „strażnicy” południowego wybrzeża. Każda ze skał ma swoją nazwę: Stella (najbliższa lądu), Faraglione di Mezzo (z charakterystycznym łukiem, przez który mogą przepływać łodzie) i Faraglione di Fuori (znany również jako Scopolo). Skały Faraglioni są jedynym miejscem na świecie, gdzie występuje Podarcis siculus coeruleus. Dzięki izolacji ta piękna jaszczurka przybrała barwę intensywnego błękitu. Monte Solaro i Via Krupp Miłośnicy zachwycających krajobrazów powinni zdecydować się na wjazd wyciągiem krzesełkowym na Monte Solaro. Rozpościera się stamtąd niesamowity widok na Zatokę Neapolitańską i wybrzeże Kampanii. Z kolei Via Krupp to arcydzieło inżynierii z początku XX wieku. Wykuta w skale droga serpentynami łączy Ogrody Augusta z ośrodkiem Marina Piccola. Została zamówiona przez niemieckiego przemysłowca Friedricha Alfreda Kruppa, który chciał mieć bezpośrednie połączenie między swoją rezydencją w hotelu Quisisana a portem, gdzie kotwiczył swój jacht. Po latach renowacji droga została ponownie otwarta w 2023 roku. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Miłość i śmierć w pięknej Weronie. Jak zdobyta przez Rzymian osada stała się symbolem nieszczęśliwej miłości
„Dwa rody, równą odziane godnością, W pięknej Weronie, gdzie przebiega sztuka, Gniew dawny nową podsycają złością I krew szlachetna dłonie szlachty bruka”* – ten prolog z „Romea i Julii” Williama Shakespeare’a zapisał się w historii Werony. Mimo tego, że jego autor nigdy nie był w mieście, a przeklęci przez gwiazdy kochankowie nigdy nie istnieli. Trzeba jednak przyznać, że zakochać się w Weronie jest wyjątkowo łatwo. Zarówno w jej mieszkańcach, jak i w samym liczącym ponad dwa tysiące lat mieście.
Spis treści: 2000 lat historii miasta Arena di Verona Najwspanialszy festiwal operowy świata Och Romeo, czemuś ty jesteś Romeo? Werona położona jest w północnych Włoszech, nad rzeką Adygą, u podnóża gór Lessini. Początki miasta sięgają czasów prehistorycznych. Niewielka osada rozwijająca się między IV a III wiekiem p.n.e. stała się w I wieku p.n.e. rzymskim municypium. Szybko zyskała na znaczeniu handlowym i militarnym. Problemy zaczęły się V wieku n.e., gdy miasto najeżdżali Ostrogoci pod wodzą Teodoryka Wielkiego, następnie Longobardowie. W 774 roku przez Weronę podbiły wojska Karola Wielkiego. 2000 lat historii miasta W początkach XII wieku Werona stała się niezależną komuną. Ale dopiero przejęcie władzy przez ród della Scala przyniosło rozwój i wzrost potęgi miasta. W 1405 roku Werona została przyłączona do Wenecji. W 1796 roku Weronę zajęły wojska Napoleona Bonaparte. Rok później, na mocy traktatu w Campo Formio, przekazał on miasto Austrii, co nastąpiło po antyfrancuskim powstaniu znanym jako Werońska Wielkanoc. Kolejne ustalenia, wynikające z traktatu w Lunéville, doprowadziły do podziału miasta wzdłuż rzeki Adygi: prawy brzeg znalazł się pod kontrolą Francji, natomiast lewy – określany przez Francuzów mianem „Veronette” – przypadł Austrii. Taki stan utrzymywał się do 1805 roku, kiedy Austria oddała Francji całe terytorium Wenecji Euganejskiej. Po kongresie wiedeńskim Werona została na stałe włączona do monarchii austriackiej i pozostawała pod jej panowaniem aż do 1866 roku. W tym okresie miasto stało się kluczowym elementem tzw. Czworokąta Fortyfikacji – strategicznego systemu obronnego imperium Habsburgów. Obszar ten pełnił funkcję zabezpieczenia przed ekspansją Królestwa Sardynii, które dążyło do przejęcia kontrolowanego przez Austrię Królestwa Lombardzko-Weneckiego. W 1822 roku w Weronie odbyło się również jedno ze spotkań Świętego Przymierza. Arena di Verona Główna część miasta świetnie oddaje jego historię. Znajdują się tam liczne i świetnie zachowane zabytki z okresu rzymskiego. Obejmują one m.in. bramę miejską Porta Borsari, pozostałości Porta Leoni, Łuk Gawiuszów (Arco dei Gavi), który został rozebrany w okresie napoleońskim i odbudowany przy Zamku Vecchio w latach 30. XX wieku, most Ponte Pietra i wyjątkowo spektakularny amfiteatr Arena. Arena di Verona jest jednym z najlepiej zachowanych amfiteatrów rzymskich. Została wzniesiona około I wieku n.e. i znajdowała się wówczas na obrzeżach miasta. W tej chwili stanowi śpiewające serce Werony. Monumentalna budowla mogła pomieścić nawet 30 tysięcy widzów i służyła jako miejsce widowisk – walk gladiatorów, polowań na dzikie zwierzęta oraz innych spektakli, które przyciągały tłumy mieszkańców. Po upadku Cesarstwa Rzymskiego arena stopniowo traciła swoje pierwotne znaczenie, a w średniowieczu wykorzystywano ją jako schronienie i fortecę. W 1117 roku silne trzęsienie ziemi poważnie uszkodziło jej zewnętrzny pierścień, a część kamieni została rozebrana i użyta do budowy innych obiektów w mieście. Najwspanialszy festiwal operowy świata Na szczęście w czasach renesansu dostrzeżono historyczną i artystyczną wartość budowli, co zapoczątkowało jej stopniową restaurację. Prawdziwe odrodzenie Arena di Verona nastąpiło w 1913 roku, kiedy wystawiono tu operę „Aida” Giuseppe Verdiego, inaugurując słynny festiwal operowy. Dziś arena jest jednym z najważniejszych miejsc wydarzeń muzycznych na świecie – odbywają się tu spektakle operowe i koncerty, które przyciągają setki tysięcy widzów rocznie. Zachwyca nie tylko swoją historią, lecz także doskonałą akustyką i wyjątkowym stanem zachowania, stanowiąc żywy pomnik starożytności funkcjonujący w samym sercu współczesnego miasta. Zainicjowany w 1913 roku festiwal operowy odbywa się do dziś. Trwa przez całe lato i jest ogromnym wydarzeniem artystycznym. Występują na nim najlepsi soliści, a prezentowane realizacje operowe należą do najlepiej ocenianych na świecie. W związku z wielkością Areny, scenografowie przygotowują specjalne dekoracje wykorzystujące możliwości tego miejsca, a choreografowie potrafią wprowadzić na scenę dziesiątki tancerzy. Jest to absolutnie wyjątkowe wydarzenie, które warto przeżyć choć raz w życiu. Och Romeo, czemuś ty jesteś Romeo? Centrum Werony obejmuje Piazza delle Erbe (z malowniczym targiem owoców i warzyw) oraz Piazza dei Signori, gdzie znajdują się historyczne budynki, takie jak Palazzo del Comune (ratusz), Palazzo del Governo (pałac rządowy), Loggia del Consiglio, grobowce Scaligerich (Arche Scaligere) oraz Domus Nova. Na placu Piazza Bra znajdują się liczne budowle z różnych epok. A co z domem Julii i balkonem, z którego wyznawała miłość kochankowi? Dramat Shakespeare’a wywarła ogromny wpływ na mieszkańców Werony i na licznych turystów, którzy zaczęli utożsamiać konkretne miejsca w mieście z losami Romea i Julii. Najbardziej znanym z nich jest dom Julii przy Via Cappello, słynący z charakterystycznego balkonu. Niedaleko znajduje się także dom Romea przy Via Arche Scaligere. Przy domu Julii stoi też jej posąg. Tradycja mówi, że ci, którzy pragną wielkiej miłości, powinni trzymając dłoń Julii myśleć o ukochanym. Na ścianach podwórza turyści z całego świata zostawiają karteczki, w których proszą o miłość lub dziękują za to, co już mają. Tam miłość wyziera spod każdego kamienia, przeszywa każdym promieniem słońca i kołysze w rytm turystów przeciskających się przez wąską bramę. Za miejsce spoczynku Julii uznaje się dawny klasztor franciszkanów, gdzie w krypcie stoi sarkofag przypisywany bohaterce. Obecnie kompleks ten pełni funkcję miejsca ceremonii ślubów cywilnych. Co ciekawe, w Weronie naprawdę istniały rody Montecchi i Capuleti, jednak brak dowodów na ich wzajemny konflikt. Rodzina Capuletich mieszkała w budynku utożsamianym dziś z domem Julii, co potwierdzają zachowane elementy architektoniczne. Sam balkon został jednak dobudowany dopiero na początku XX wieku. Choć więc historia miłosna jest literacką fikcją, jej związek z rzeczywistymi miejscami w mieście sprawił, że stały się one ważną atrakcją turystyczną. * tłum. Michał Słomczyński Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Odkrywamy tajemnice Bolonii. Tu historia spotyka się ze smakiem
Zapach podgrzewanej oliwy, świeżych ziół i unosząca się w powietrzu mgiełka semoliny – tak wita mnie niewielkie pastificio „Ramaciotto” przy Viale Dodici Giugno. Za ladą stoi Michele Ramacieri. Jego dłonie z matematyczną precyzją i niezwykłą zręcznością zagniatają żółte, sprężyste ciasto. Przez piętnaście lat pracował jako sfoglino, czyli rzemieślnik specjalizujący się w tradycyjnym, ręcznym wałkowaniu bolońskiego makaronu, aż w końcu cztery lata temu otworzył własny biznes. To właśnie tutaj, między oprószoną mąką stolnicą a gwarem lokalnych rozmów, zaczyna się moja podróż.
Spis treści: Pod dachem Europy Buntowniczy kościół i gniewny Neptun Anatomia i weneckie sekrety Pokaż, jak bogaty jesteś (Nie) tylko dla lokalsów Michele tworzy w miejscu niezwykłym. Bolonia leży bowiem dokładnie na granicy dwóch krain, które wspólnie tworzą kulinarny monolit Włoch. Zachodnia Emilia to ojczyzna dojrzewającej w wietrze szynki parmeńskiej i twardego Parmigiano Reggiano, natomiast wschodnia Romania słynie z łagodniejszych smaków, jak półtwardy ser Caciotta. Bolonia idealnie spaja te tradycje. Nic dziwnego, że Włosi od stuleci niezmiennie określają ją trzema słowami: la Dotta (uczona – ze względu na najstarszy uniwersytet), la Grassa (tłusta – od tutejszej bezkompromisowej kuchni) oraz la Rossa (czerwona – od koloru nasyconych słońcem dachów i ceglanych fasad). Słuchając opowieści Michele, zamawiam passatelli – makaron głęboko zakorzeniony w tutejszej chłopskiej tradycji (cucina povera). Nie ma w nim ani grama mąki pszennej. Powstaje wyłącznie z czerstwej bułki tartej, jajek, parmezanu i szczypty gałki muszkatołowej. Michele podaje go tak, jak nakazuje obyczaj – w esencjonalnym rosole. Zanim zdążę dokończyć, na talerzu lądują zielone, barwione szpinakiem pierożki Balanzoni, napakowane farszem z ricotty i tutejszej dumy, mortadeli. Chowam solidną porcję na później i pełen energii ruszam na spotkanie z moją lokalną przewodniczką, Barbarą Stolecką. Pod dachem Europy Basia to fascynatka historii, która zamieszkała tu z Polski 30 lat temu i zdążyła poznać miasto jak własną kieszeń. Nasz spacer zaczynamy w sposób typowy dla bolończyków – nie wychodząc spod portyków. Bolonia to pod tym względem absolutny światowy fenomen, doceniony w 2021 roku wpisem na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Znajdują się tu 62 kilometry arkad, z czego blisko 40 kilometrów oplata ścisłe centrum. Ich powstanie jest nierozerwalnie związane z założoną w 1088 roku Alma Mater Studiorum – najstarszym nieprzerwanie działającym uniwersytetem cywilizacji zachodniej. Gdy uczelnia zyskiwała na renomie, do miasta zaczęły ściągać tysiące żaków. Bolonia pękała w szwach. W 1288 roku Rada Miejska wydała bezprecedensowy dekret: wszystkie nowo powstające budynki musiały być wyposażone w portyki, a do starszych kamienic należało je dobudować. Wytyczne architektoniczne były surowe. Portyk musiał mieć wysokość 7 stóp bolońskich (dokładnie 2,66 metra), by nie utrudniać swobodnego poruszania się po mieście uzbrojonym mężczyznom na koniach. Mijamy miejsca, gdzie do dziś przetrwały oryginalne, dębowe słupy z XIII wieku – jak choćby przy słynnej Casa Isolani na Strada Maggiore. Buntowniczy kościół i gniewny Neptun Docieramy na główny plac miasta, Piazza Maggiore. Nad gwarem turystów góruje piękna Fontanna Neptuna (Fontana del Nettuno), na której szczycie dumnie pręży się ponad trzymetrowy posąg boga mórz, wzniesiony w latach 1563–1566. – Nie wszędzie jest tak okazały, prawda? – zagaduje Basia. Zlecający budowę papież Pius IV uznał, że atrybuty męskości wyrzeźbione przez flamandzkiego mistrza Giambolognę są zbyt ostentacyjne, i nakazał je zmniejszyć. Artysta ustąpił, ale postanowił zagrać cenzurze na nosie. Basia prowadzi mnie na konkretną, ciemniejszą płytę chodnikową za plecami Neptuna. Stąd kciuk wyciągniętej lewej ręki boga przestaje być palcem, tworząc z perspektywy ewidentną iluzję erekcji. To cichy, trwający wieki triumf sztuki nad kościelną pruderią. Podążając za kierunkiem, który wskazuje lewa dłoń Neptuna, idziemy w stronę górującej nad placem Bazyliki św. Petroniusza. Wbrew obiegowej opinii, nie jest to katedra (tą jest San Pietro), lecz potężna bazylika – jeden z największych ceglanych kościołów gotyckich na świecie. Zgodnie z ambitnym projektem władz miejskich, świątynia miała przerosnąć rozmiarami Bazylikę św. Piotra w Rzymie. Była też symbolem bolońskiej niezależności – jej główne wejście celowo skierowano na północ, zamiast na wschód, by dominowała nad Piazza Maggiore. Zapłaciła jednak za swoją dumę. Aby zablokować budowę gigantycznego transeptu kościoła, papiestwo nakazało w 1562 roku wznieść tuż obok Pałac Archiginnasio, dosłownie murując drogę do dalszej rozbudowy. Północno-południowe ustawienie niedokończonej bazyliki genialnie wykorzystał za to w 1655 roku wybitny astronom Gian Domenico Cassini. W jej mrocznym wnętrzu stworzył najdłuższy na świecie, liczący 67,72 metra zegar słoneczny (meridianę). Wysoko w sklepieniu nawy, niemal 27 metrów nad ziemią, znajduje się otwór, wpuszczający promienie słońca. Do dziś, codziennie w samo południe, promień precyzyjnie przecina wytyczoną na posadzce linię. Tuż obok, wysoko na ścianie, wciąż wisi mała, drewniana ławeczka, z której profesor nadzorował ten cud nauki. Anatomia i weneckie sekrety Skoro papiestwo zablokowało bazylikę pałacem Archiginnasio, grzechem byłoby do niego nie wejść. Przez stulecia była to główna siedziba uniwersytetu. Dziedziniec zachwyca tysiącami herbów dawnych studentów, ale prawdziwy skarb kryje się na piętrze. To Teatro Anatomico – w całości wyrzeźbiona w drewnie sala z 1637 roku, w której odbywały się publiczne sekcje zwłok. Wzrok przyciągają Gli Spellati (Odarci ze skóry) – dwie niesamowite, drewniane rzeźby mężczyzn pozbawionych skóry, podtrzymujące baldachim nad fotelem profesora. Miejsce to przyprawia o gęsią skórkę, ale jest wspaniałym dowodem na to, dlaczego Bolonię nazywano „Uczoną”. Zanim uderzymy w kulinarne tony, Basia ciągnie mnie w stronę Via Piella. – Zobaczysz teraz naszą małą Wenecję – mówi, podchodząc do niepozornego muru. Otwiera niewielkie, kwadratowe okienko (Finestrella). Moim oczom ukazuje się ukryty kanał Canale delle Moline, otoczony kolorowymi kamienicami wyrastającymi wprost z wody. To rzadki relikt dawnej, średniowiecznej sieci wodnej, która napędzała bolońskie młyny zasilające gospodarkę miasta, a dziś płynie ukryta pod asfaltem. Pokaż, jak bogaty jesteś Kierujemy się na Piazza di Porta Ravegnana. Gdybyśmy przenieśli się w czasie do XII wieku, Bolonia przypominałaby dzisiejszy Manhattan. Bogate rody, rywalizując o wpływy, budowały jak najwyższe wieże. W szczytowym momencie było ich około stu. Do dziś zachowały się nieliczne, z których najsłynniejsze to Dwie Wieże (Due Torri). Wyższa, Torre degli Asinelli, mierzy 97,2 metra. Niższa, Torre della Garisenda, wznosi się na 48 metrów i odchyla się od pionu o niebezpieczne 4 stopnie. Obie konstrukcje są obecnie poddawane rygorystycznym pracom konserwatorskim, ale nawet z poziomu ulicy te ceglane kolosy robią oszałamiające wrażenie. Zaledwie kilka minut spaceru dzieli nas od Piazza Santo Stefano i kompleksu Siedmiu Kościołów (Sette Chiese). To niezwykły architektoniczny labirynt, który wyrósł na gruzach dawnej rzymskiej świątyni bogini Izydy. Wędrując przez połączone ze sobą kaplice, dziedzińce i krypty, czuję się jak odkrywca. A to wciąż nie koniec bolońskich rekordów. To stąd można ruszyć na spacer najdłuższym na świecie, liczącym 3,8 kilometra i składającym się z 666 arkad portykiem, który pnie się pod górę aż do górującego nad miastem Sanktuarium Madonna di San Luca. (Nie) tylko dla lokalsów Zwieńczeniem każdego dnia w Bolonii musi być wizyta w Quadrilatero – najstarszej handlowej dzielnicy miasta, a zarazem terenie dawnego Mercato di Mezzo. – Tu trzeba pilnować portfela – uśmiecha się Basia. Nie chodzi jej jednak o kieszonkowców, a o pokusy. Wąskimi uliczkami przelewa się fala ludzi, a nad głowami wiszą rzędy potężnych szynek Prosciutto di Parma i ekskluzywnego Culatello. Wchodzimy do Antica Salsamenteria Tamburini, istniejącej od 1932 roku. Niezmieniony od 80 lat wystrój tworzy klimat żywego muzeum, gdzie historię dosłownie kupuje się na wagę. Daję się ponieść wibracjom tego miejsca. Robię zdjęcia, gdy moja przewodniczka znika nagle za niepozornymi drzwiami bez żadnego szyldu. W środku panuje gwar, goście piją wino ze szklanek i kieliszków, a na stołach leżą porozkładane papierowe torebki z wędlinami przyniesionymi z sąsiednich sklepów. Jesteśmy w Osteria del Sole, najstarszej karczmie w Bolonii, działającej od 1465 roku. Sprzedaje się tu wyłącznie alkohol. Przekąski musisz przynieść sam. Mam wielką ochotę przysiąść z kieliszkiem lokalnego Pignoletto i bez reszty wtopić się w ten tłum. Bolonia to miasto, któremu inne metropolie mogą tylko pozazdrościć. Strategiczne położenie i doskonała komunikacja sprawiają, że to idealna baza wypadowa. Zaledwie krok stąd leży Rawenna ze swoimi bizantyjskimi mozaikami, a tuż za rogiem zaczyna się słynna Dolina Motoryzacji (Motor Valley) – ojczyzna Ferrari, Lamborghini i ryczących Ducati. Najlepsze jest to, że by zanurzyć się w tym świecie, wystarczy wsiąść w samolot. LOT realizuje bezpośrednie loty z Warszawy do Bolonii sześć razy w tygodniu, co czyni stolicę Emilii-Romanii idealnym celem na weekendową ucieczkę przed rutyną. Ucieczkę, która zawsze będzie smakować wybornie.
Decyzja, która zmieniła bieg historii. Czego nie wiemy o piekle Monte Cassino?
Biało-czerwona flaga nad ruinami Monte Cassino stała się symbolem jednego z największych triumfów w historii polskiego oręża. Mało kto jednak wie, że decyzja o udziale Polaków w tej rzezi zapadła w atmosferze buntu, a sami Niemcy wcale nie zostali stamtąd wyparci siłą. Jak naprawdę wyglądały kulisy najkrwawszej bitwy 2. Korpusu Polskiego i czy tej ogromnej ofiary można było uniknąć? Odkrywamy fakty, o których milczą szkolne podręczniki.
Spis treści: Lądowanie aliantów we Włoszech Historia 2 Korpusu Polskiego spod Monte Cassino, czyli dzieje Armii Andersa Dlaczego polskie wojsko walczyło w bitwie o Monte Cassino? Piekło Monte Cassino i polski triumf Bój pod Monte Cassino, czyli druga bitwa narodów Ilu ludzi zginęło w bitwie o Monte Cassino? Polskie symbole i legendy bitwy o Monte Cassino W 1944 roku losy II wojny światowej były już przesądzone, a nieuchronna klęska III Rzeszy zdawała się kwestią czasu. Choć niemiecka armia cofała się na większości frontów, a wizja rozliczenia wojennych zbrodni stawała się coraz bardziej realna, Berlin nie zamierzał kapitulować bez walki. Doskonałym tego dowodem były Włochy, gdzie wokół rygla obronnego Monte Cassino Niemcy utworzyli swoją najważniejszą linię oporu na południu Europy. To właśnie tam rozegrała się jedna z najkrwawszych batalii całego konfliktu. Kluczową rolę odegrali w niej żołnierze 2. Korpusu Polskiego. Podkomendni generała Władysława Andersa dokonali niemożliwego – przełamali elitarną obronę wroga i zatknęli biało-czerwoną flagę na gruzach benedyktyńskiego opactwa. Droga do tego triumfu była jednak niezwykle długa i okupiona dramatycznymi wyborami. Lądowanie aliantów we Włoszech Przełom na frontach II wojny światowej w Europie przyniosła bitwa pod Stalingradem. Od tego momentu Niemcy znaleźli się w defensywie, a alianci starali się ze wszystkich sił, by jak najszybciej doszło do pokonania wojsk Adolfa Hitlera. Jednym z elementów tego przyspieszenia miało być otwarcie przez Brytyjczyków i Amerykanów tak zwanego drugiego frontu w walce z państwami Osi. Chciano w ten sposób odciążyć walczący na wschodzie Związek Radziecki. Alianci nie byli gotowi na przyspieszenie planowanej inwazji na zachodzie Francji. Tak narodziła się idea „skoku” do południowej Italii z północnej Afryki, gdzie w 1943 roku poradzono sobie z wojskami państw Osi. Akcja rozpoczęła się od operacji Husky w lecie 1943 roku, czyli od zajęcia Sycylii. Najazd aliantów doprowadził do utraty władzy przez Benito Mussoliniego, kapitulacji Włoch i wyłączenie ich z wojny. Cały ciężar walki z Anglikami i Amerykanami przejęli Niemcy, teraz także już na terenie Italii. Naturalną kontynuacją sukcesów aliantów na Sycylii był marsz wojsk sojuszniczych na północ. Niemieccy naziści zamierzali bronić wejścia przeciwników w głąb kontynentu europejskiego przez Włochy za wszelką cenę. Główną linię obrony wytyczono w najwęższym i najdogodniejszym punkcie „włoskiego buta”, czyli w górskim obszarze Apeninów Środkowych, ok. 100 na południe od Rzymu. Broniącym się Niemcom udało się silnie ufortyfikować niedostępny dla ciężkiego sprzętu i czołgów rejon, naszpikować go polami minowymi i gęsto obsadzić stanowiskami ogniowymi. Nad wszystkim górował zbudowany w VI wieku zabytkowy klasztor benedyktynów. Dla alianckich dowódców było jasne, że przejście do Rzymu i dalej na północ będzie wymagało wielkich poświęceń. Historia 2 Korpusu Polskiego spod Monte Cassino, czyli dzieje Armii Andersa W składzie alianckiego ugrupowania, które odbijało Włochy z rąk hitlerowców znaleźli się Polacy z 2 Korpusu Polskiego. Jego historia ma swój prapoczątek jeszcze we wrześniu 1939 roku, kiedy to Sowieci wzięli w niewolę tysiące polskich żołnierzy biorących udział w kampanii wrześniowej. Większa grupa oficerów zginęła zaraz potem w wyniku zbrodni katyńskiej, jednak część z nich ocalała. Wśród nich znalazł się między innymi generał Władysław Anders. Rok 1941 przyniósł zmianę europejskiej konstelacji politycznej – Niemcy zaatakowali Związek Radziecki, co w rezultacie doprowadziło do ocieplenia stosunków polsko-radzieckich. Po układzie Sikorski-Majski zapadła decyzja o utworzeniu polskiej armii złożonej z niedawnych więźniów, jeńców, zesłańców i deportowanych obywateli Polski rozsianych po całym sowieckim imperium. Formowaniu polskiej armii towarzyszyły rozmaite tarcia i przepychanki na linii Sowieci-rząd RP na uchodźstwie. Polacy za wszelką cenę chcieli uniknąć rozczłonkowania i użycia polskich narodowych oddziałów w walce na froncie wschodnim. Ostatecznie udało się wyprowadzić z „czerwonego raju” blisko 90 tys. żołnierzy. Towarzyszyło im kilkanaście tysięcy cywili. Polskie ugrupowanie ostatecznie przeszło długą drogę z azjatyckiej części Rosji i azjatyckich republik ZSRR przez Iran, Irak, Palestynę aż do Włoch. Tam wzięło udział w wyzwalaniu Półwyspu Apenińskiego z rąk Niemców. Dlaczego polskie wojsko walczyło w bitwie o Monte Cassino? Decyzja o aktywnym udziale polskich wojsk w ramach operacji aliantów również stanowiła poważne polityczne wyzwanie. Polski rząd na uchodźstwie długo liczył na to, że odtworzone polskie wojsko bez większego szwanku wróci do kraju, by wyzwolić go w końcu z rąk Niemców. Tymczasem alianci zachodni byli bardziej skłonni wykorzystać gotowe jednostki do walki z nazistami jak najszybciej. Obok tych politycznych przepychanek trwała również publiczna debata o tzw. polskim wkładzie w walkę z hitleryzmem. Po ujawnieniu zbrodni katyńskiej zerwane zostały stosunki polsko-radzieckie. Również wiosną 1943 roku na konferencji w Teheranie alianci zachodni wraz z Sowietami zadecydowali już o powojennym losie Polski. Sowieci ochoczo kolportowali więc pogłoski o unikaniu walki przez 2 Korpus Polski, który dopiero co wyszedł z ZSRR. Na to wszystko nałożyła się sytuacja w Italii. Połączone siły amerykańskie i brytyjskie pod dowództwem gen. Harolda Alexandra od stycznia 1944 roku aż do maja 1944 „biły głową w mur”, szturmując bez powodzenia niemieckie umocnienia na wysokości Monte Cassino podczas trzech głównych ataków. Siły nazistowskie składały się w dużej mierze z wojsk powietrzno-desantowych Luftwaffe. Całością wojsk III Rzeszy w tym rejonie dowodził feldmarszałek sił powietrznych Albert Kesselring. W takich okolicznościach propozycję przystąpienia do szturmu dostał gen. Anders. Pomimo oporów Naczelnego Wodza Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, czyli gen. Kazimierza Sosnkowskiego, dowódca 2 Korpusu przyjął ofertę alianckiego dowództwa. Anders postanowił wyzyskać propagandowo przewidywany sukces pod Monte Cassino dla polskiej sprawy. Generał nie bez racji zakładał również, że wojsko polskie i tak prędzej czy później zostałyby wykorzystane w krwawej walce na terenie Italii. Piekło Monte Cassino i polski triumf Zanim do walki wkroczyli Polacy, alianci bezskutecznie wykrwawiali się w frontalnych atakach. Próba przełamania impasu i obejścia niemieckich pozycji od północy poprzez desant pod Anzio przyniosła nikłe skutki – Amerykanie i Brytyjczycy zostali zepchnięci przez wroga w stronę wybrzeża. W trzech kolejnych, tragicznych w skutkach szturmach potężne straty poniosły formacje z całego świata: Amerykanie, Marokańczycy z Francuskiego Korpusu Ekspedycyjnego, nowozelandzcy Maorysi oraz brytyjskie dywizje złożone z Hindusów i nepalskich Gurków. Desperacja dowództwa doprowadziła w lutym 1944 roku do kontrowersyjnej decyzji o doszczętnym zbombardowaniu zabytkowego klasztoru Benedyktynów. Paradoksalnie, jego gruzy stały się dla Niemców jeszcze łatwiejszą do obrony fortecą. Finałowe, czwarte natarcie należało już do 2. Korpusu Polskiego. Po dniach niezwykle zaciekłych i krwawych walk, rankiem 18 maja 1944 roku polski patrol wkroczył do opuszczonego przez główne siły wroga klasztoru. Niemieccy spadochroniarze, przerażeni wizją odwetu za zbrodnie wojenne, woleli poddawać się Brytyjczykom niż Polakom. Tego samego dnia nad ruinami zawisła biało-czerwona flaga, a wkrótce obok niej – na rozkaz generała Andersa – brytyjski Union Jack. W samo południe, pośród wciąż dymiących zgliszcz, plutonowy Emil Czech odegrał na trąbce Hejnał Mariacki, ogłaszając światu ten bolesny, ale legendarny triumf. Bój pod Monte Cassino, czyli druga bitwa narodów Bitwa o Monte Cassino przeszła do historii jako bitwa narodów XX wieku. Podobnie jak w bitwie pod Lipskiem z epoki napoleońskiej, także na włoskiej ziemi doszło do zetknięcia się ze sobą w walce wielu rozmaitych nacji. Po stronie niemieckiej walczyli nie tylko etniczni Niemcy, ale także i liczni Ślązacy. Wedle przekazów w czasie bliskiego kontaktu ogniowego z polskimi oddziałami dochodziło do dramatycznych wydarzeń. Ślązacy krzyczeli do szturmujących Polaków po polsku ze skalnych kryjówek. Błagali o litość rodaków i prosili, by do nich nie strzelać. W podobnych okolicznościach nieraz dochodziło w tym okresie do zmian frontu – niedawni żołnierze Hitlera polskiego pochodzenia zrzucali niemieckie mundury i kończyli szlak bojowy już w barwach Polskich Sił Zbrojnych. Spośród połączonych sił alianckich złożonych z wielu narodów szczególną walecznością wyróżnili się nepalscy Gurkowie i oddziały Marokańczyków. Ci pierwsi lubowali się jednak także w bestialskim traktowaniu niemieckich jeńców (obcinali im głowy). Drudzy „wsławili” się masowymi gwałtami na miejscowej włoskiej ludności. Ilu ludzi zginęło w bitwie o Monte Cassino? W bitwie poległo ostatecznie 923 polskich żołnierzy, prawie 3 tys. zostało rannych, a kilkuset zostało uznanych za zaginionych. Liczby te są zgodne z oficjalnymi zestawieniami i inskrypcjami na Polskim Cmentarzu Wojennym na Monte Cassino – jednej z ważniejszych polskich nekropolii na świecie. Jeszcze większe straty poniosły jednak inne nacje walczące w tej strasznej bitwie. Jako przykład można przywołać oddziały nowozelandzkie, których straty sięgnęły 3 tys. zabitych. Jednostki te zostały tak mocno zdziesiątkowane podczas walk, że w ich wyniku nie zdecydowano się nawet na ich odtwarzanie. Bitwa została uznana za najkrwawsze starcie na zachodnim froncie. Obok 20 tys. poległych i rannych Niemców, łącznie zginęło ponad 50 tys. żołnierzy sprzymierzonych sił, co stanowi ok. 3 razy większe straty niż podczas operacji Market Garden (m.in. bitwa pod Arnhem w Holandii również z udziałem Polaków) czy podczas lądowania w Normandii. W opinii historyków tak wielka danina krwi nie przełożyła się odpowiednio na wymierne efekty. Na skutek złego dowodzenia alianci stracili mnóstwo sił, a po przebrnięciu najcięższych umocnień nie zdecydowali się na okrążenie sił niemieckich, tylko natychmiastowy marsz na Rzym. To pozwoliło Niemcom na wycofanie ocalałych oddziałów i zorganizowanie kolejnych linii obrony. Polityczną odpowiedzialność za taki bieg wydarzeń ponosi m.in. amerykański dowódca generał Mark Clark. Niezależnie od tych rezultatów, w polskiej tradycji bitwa pod Monte Cassino zapisała się złotymi zgłoskami. Pomimo braku politycznych korzyści dla Polski, do dziś stanowi przykład bohaterskiej walki przeciwko hitleryzmowi na włoskiej ziemi, zgodnie z ideą bicia się „o naszą i waszą wolność”. Polskie symbole i legendy bitwy o Monte Cassino Pamiątką po bitwie jest przede wszystkim pieśń „Czerwone maki na Monte Cassino”. Utwór skomponowali członkowie 2 Korpusu. Pieśń opiewała ofiarę Polaków na włoskiej ziemi. Jednak już w krótkim czasie stała się także swoistym niepodległościowym hymnem, zwłaszcza w okresie najciemniejszego stalinizmu w Polsce. Po latach polskim symbolem tej krwawej bitwy stał się dla Polaków również niedźwiedź Wojtek. Zwierzę przeszło wraz z polskimi żołnierzami cały szlak bojowy z Iranu aż do północnych Włoch. Niedźwiadek był dobrym duchem oddziału, jego żywą maskotką, a przy okazji miał nawet pomagać w noszeniu nabojów. Za to wszystko Wojtek dostał oficjalnie stopień kaprala, odbierał żołd i stosowny przydział na papierosy. Legendę bitwy wraz z jej symbolami zbudowała także trzytomowa powieść Melchiora Wańkowicza „Bitwa o Monte Cassino”. Słynny pisarz i dziennikarz działał wówczas w ramach 2 Korpusu jako korespondent wojenny. Z aparatem zawieszonym na szyi był świadkiem dramatycznych, ale chwalebnych czynów polskich żołnierzy, które opisał na kartach swojej książki. Książki, której treść przez wiele lat była poddawana w komunistycznej Polsce ostrej cenzurze. Źródło: Parker M., „Monte Cassino: Opowieść o najbardziej zaciętej bitwie II wojny światowej”, 2005 Nasz ekspert Hubert Rój Współpracownik redakcji National Geographic. Pasjonuje się historią XX wieku, a także gotowaniem. Nadmiar czasu wolnego najchętniej przeznacza na rzecz najważniejszą ze wszystkich rzeczy nieważnych, czyli futbol.
Genua to jedno z najpiękniejszych miast we Włoszech. Jej symbolem jest unikatowa zabudowa
Genua, nosząca dumny tytuł „La Superba”, należy do najniezwyklejszych miast w basenie Morza Śródziemnego. Jeden z największych ośrodków miejskich we Włoszech rozciąga się na wąskim pasie lądu, wciśnięty między fale Morza Liguryjskiego a surowe szczyty Apeninów. To właśnie ta unikatowa topografia ukształtowała charakter miasta – od jego średniowiecznych labiryntowych uliczek, przez renesansową wspaniałość pałaców, aż po nowoczesne wizje architektoniczne. Co warto zobaczyć w Genui? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Między morzem a górami Od antycznej osady do republiki morskiej Architektoniczne serce miasta Jako atrakcja turystyczna Genua często pozostaje w cieniu innych włoskich miast. Niesłusznie, bo stolica Ligurii ma naprawdę wiele do zaoferowania. Miasto z jednej strony otacza morze, a z drugiej – wzgórza i góry. Należy jednak podkreślić, że nie tylko położenie, ale także niezwykła zabudowa świadczy o wyjątkowości tego miejsca. Między morzem a górami Miasto rozciąga się w północno-zachodnich Włoszech, nad Morzem Liguryjskim – częścią Morza Śródziemnego między Wybrzeżem Liguryjskim i Toskańskim a francuską Korsyką. Od strony północnej i wschodniej graniczy z Apeninami Liguryjskimi, a od zachodniej – z Alpami Liguryjskimi. Naturalna bariera górska wznosi się gwałtownie tuż za linią zabudowy, osiągając wysokość przekraczającą 1000 metrów n.p.m. Bliskość gór i morza tworzy specyficzny mikroklimat. W Genui każda dzielnica może charakteryzować się nieco innymi warunkami pogodowymi, wynikającymi z ekspozycji na wiatr i wysokości nad poziomem morza. Krajobraz „pionowego miasta” Charakter miasta jest determinowany przede wszystkim przez jego „pionowość”. Ze względu na naturalne bariery, Genua nie mogła rozwijać się wszerz. Musiała więc wspinać się po zboczach gór, tworząc w ten sposób wyjątkowy system tarasów, schodów i wąskich przejść. To ukształtowanie terenu wymusiło innowacyjne rozwiązania w transporcie publicznym, które dziś stanowią jedną z najcharakterystyczniejszych cech miasta. Od antycznej osady do republiki morskiej Historia Genui jest nierozerwalnie związana z jej portem i handlem. Najstarsze ślady osadnictwa na tym terenie pochodzą z czasów antycznych, kiedy to istniała tu osada Ligurów. Ze względu na strategiczne położenie u stóp przełęczy górskich, miejsce to szybko stało się ważnym punktem wymiany handlowej między światem greckim, etruskim i punickim. Nazwa „Genua” pojawiła się w okresie rzymskim. Etymologia tego słowa prawdopodobnie wywodzi się z łacińskiego „genu” (kolano), co nawiązuje do charakterystycznego zakola wybrzeża, w którym zlokalizowany jest port. W czasach Augusta miasto stało się częścią IX Regio Liguria, pełniąc funkcję istotnej bazy morskiej i węzła drogowego. Po upadku Cesarstwa Rzymskiego przechodziło przez okresy stagnacji. Zostało nawet splądrowane i spalone w 934–935 roku przez piratów z Afryki Północnej, co na krótko doprowadziło do jego opuszczenia. Prawdziwy rozkwit Genui rozpoczął się po roku 1000, kiedy stała się niezależnym państwem-miastem, rządzonym przez konsulów wybieranych przez zgromadzenie ludowe. Weszła wówczas w skład potężnych republik morskich, obok Wenecji, Pizy i Amalfi. Dzięki sprawnej żegludze i dyplomacji Genueńczycy odegrali kluczową rolę w wyprawach krzyżowych, co pozwoliło im na założenie licznych kolonii handlowych na Bliskim Wschodzie, Cyprze, w basenie Morza Egejskiego i na Krymie. Wiek Genueńczyków W XVI wieku rozpoczął się okres określany jako „El Siglo de los Genoveses”, czyli „Wiek Genueńczyków”. W 1528 roku admirał Andrea Doria nadał miastu nową konstytucję, która ustabilizowała sytuację wewnętrzną i związała republikę z imperium hiszpańskim. Genua stała się głównym bankierem korony hiszpańskiej, co zaowocowało napływem ogromnych bogactw i szybkim rozwojem architektury renesansowej i barokowej. Dopiero przesunięcie szlaków handlowych na Ocean Atlantycki zaczęło powoli osłabiać dominację Genui na Morzu Śródziemnym. Najsłynniejszy syn Genui Warto wspomnieć, że to właśnie w Genui, w 1451 roku, urodził się Krzysztof Kolumb. Mimo że swoje wielkie wyprawy realizował pod banderą Hiszpanii, odkrywca Nowego Świata zawsze podkreślał swoje genueńskie korzenie, a w swoim testamencie zaznaczył: „urodziłem się w Genui”. Architektoniczne serce miasta Najcenniejszym zabytkiem Genui, wpisanym w 2006 roku na listę światowego dziedzictwa UNESCO, jest system „Le Strade Nuove” i system pałaców Rolli. Mówimy tu o unikatowym w skali europejskiej przykładzie planowania urbanistycznego, gdzie władza publiczna uregulowała zasady prywatnego budownictwa dla celów reprezentacyjnych państwa, tworząc swego rodzaju rozproszony pałac królewski w rękach arystokracji. System Rolli W 1576 roku Senat Republiki Genui wydał dekret tworzący „Rolli degli alloggiamenti pubblici” – oficjalne listy najznamienitszych rezydencji. Republika nie posiadała jednego, centralnego dworu królewskiego, więc obowiązek goszczenia zagranicznych dostojników, monarchów i ambasadorów spoczywał na najbogatszych rodzinach szlacheckich. Pałace były skrupulatnie oceniane i dzielone na kategorie, w zależności od ich wielkości i standardu wykończenia. Gospodarze byli losowani do przyjęcia gości o odpowiednim statusie. Najważniejsze pałace koncentrują się wzdłuż Via Garibaldi, Via Balbi i Via Cairoli. To właśnie tam architekci tacy jak Galeazzo Alessi stworzyli nową estetykę genueńską, łączącą surowe fasady z niezwykle bogatymi wnętrzami, spektakularnymi schodami, wewnętrznymi dziedzińcami i ogrodami wiszącymi, które miały oszałamiać gości. Musei di Strada Nuova Trzy pałace przy Via Garibaldi – Rosso, Bianco i Doria Tursi – tworzą zintegrowany kompleks muzealny. Pozwalają one zapoznać się nie tylko z historią kolekcjonerstwa, ale przede wszystkim z wyrafinowanym stylem życia genueńskiej elity finansowej. Ich wnętrza są dowodem na to, że Genua była ekonomicznym sercem nowożytnej Europy. Ściany zdobią freski autorstwa Domenico Pioli i Gregorio De Ferrari, a sale wypełniają dzieła sprowadzane z całego kontynentu. Katedra San Lorenzo Najważniejszym obiektem sakralnym w mieście jest katedra San Lorenzo, której historia sięga IX wieku, kiedy zastąpiła wcześniejszą bazylikę św. Syrusa. Oficjalna konsekracja przez papieża Gelazjusza II nastąpiła w 1118 roku, choć budowa i liczne przebudowy trwały aż do XVII wieku. Jej pasiasta fasada, wykonana z czarnego kamienia i białego marmuru, stanowi kwintesencję genueńskiego gotyku i symbol szlacheckiego statusu. Wnętrze katedry kryje skarby o ogromnym znaczeniu historycznym i religijnym. W prawej nawie znajduje się replika brytyjskiego pocisku kalibru 381 mm, który 9 lutego 1941 roku, podczas bombardowania miasta przez flotę aliancką, przebił dach świątyni, ale nie eksplodował. W podziemiach katedry znajduje się Museo del Tesoro, w którym przechowywane są najcenniejsze pamiątki republiki: Sacro Catino – sześciokątne naczynie z zielonego szkła, które przez stulecia uważano za Świętego Graala; patera św. Jana Chrzciciela – misa z agatu i złota, na której według tradycji podano głowę patrona miasta; relikwiarz św. Jana Chrzciciela – wspaniały przykład złotnictwa procesyjnego z XV wieku, służący do przechowywania szczątków świętego, które Genueńczycy uznają za jeden ze swoich największych skarbów. Porto Antico Stary Port przez dekady był strefą przemysłową, odciętą od miasta murami i infrastrukturą. Przełom nastąpił w 1992 roku z okazji 500-lecia odkrycia Ameryki przez Kolumba. Obszar ten został zrewitalizowany według projektu Renzo Piano, urodzonego w Genui światowej sławy architekta. Obecnie Porto Antico to tętniące życiem serce turystyczne miasta, gdzie nowoczesna technologia łączy się z historią morską. Do najważniejszych obiektów należą: akwarium w Genui – jedno z największych akwariów w Europie, w którym zgromadzono ok. 12 tys. okazów zwierząt, reprezentujących 600 gatunków; bigo – konstrukcja inspirowana dawnymi dźwigami portowymi, będąca panoramiczną windą, która wynosi pasażerów na wysokość 40 metrów; biosfera – szklana i stalowa kula „pływająca” na wodzie, w której odtworzono delikatny ekosystem lasu tropikalnego z rzadkimi roślinami, ptakami i motylami; Galata Museo del Mare – interaktywne muzeum morskie, gdzie można prześledzić losy genueńskich żeglarzy, wejść na pokład łodzi podwodnej Nazario Sauro i zapoznać się z historią XIX-wiecznych migrantów wypływających stąd do Ameryki; Vascello Neptune – imponująca replika XVII-wiecznego hiszpańskiego galeonu, zbudowana na potrzeby filmu „Piraci” Romana Polańskiego. Dom Kolumba W pobliżu bramy Porta Soprana znajduje się budynek znany jako „Casa di Colombo”. Jest to XVIII-wieczna rekonstrukcja domu, w którym odkrywca spędził wczesną młodość w latach 1455–1470. Oryginalny średniowieczny budynek został prawdopodobnie zniszczony podczas francuskiego bombardowania Genui w 1684 roku. Na podstawie zachowanych fundamentów i dokumentów archiwalnych budynek odbudowano, a w 1887 roku został on wykupiony przez miasto jako namacalny dowód pochodzenia nawigatora. Obecnie dom pełni funkcję muzeum. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Procida zachwyca spokojem. To wyspa, która żyje własnym rytmem
Procida z całą pewnością nie jest miejscem do szybkiego „odhaczenia” na liście atrakcji. Tę niezwykłą wyspę najlepiej eksplorować powoli, obserwując codzienne rytuały mieszkańców. Mówimy tu o jednej z ostatnich autentycznych enklaw dawnej kultury na Morzu Śródziemnym, gdzie czas wciąż płynie w zgodzie z rytmem przypływów i odpływów, a nie według globalnych trendów turystycznych. Pozostając otwartą na nowoczesne formy wyrazu kulturowego, zdołała zachować swoją unikatową tożsamość i właśnie to czyni ją jedną z najniezwyklejszych atrakcji we Włoszech.
Spis treści: Gdzie znajduje się Procida? Od antycznych osad do stolicy kultury Kolorowa wyspa Atrakcje turystyczne wyspy Procida jest najmniejszą, a przy tym – także najmniej obleganą przez turystów zamieszkaną wyspą Zatoki Neapolitańskiej. Czy to oznacza, że pod względem atrakcyjności ustępuje Capri i Ischii? Nie, to po prostu zupełnie inne miejsce – mniej luksusowe, za to spokojniejsze i bardziej senne, gdzie życie toczy się zupełnie innym rytmem. Gdzie znajduje się Procida? Pod względem geograficznym, Procida usytuowana jest w północno-zachodniej części Zatoki Neapolitańskiej, która od zachodu otwiera się na Morze Tyrreńskie. Znajduje się między przylądkiem Capo Miseno na stałym lądzie a Ischią. Administracyjnie stanowi samodzielną gminę, wchodzącą w skład Miasta Metropolitalnego Neapol w regionie Kampania. Obejmuje ona nie tylko główną wyspę o powierzchni około 4 kilometrów kwadratowych, ale również przylegającą do niej, połączoną mostem wysepkę Vivara. Procida charakteryzuje się wulkaniczną genezą. Jest produktem erupcji czterech obecnie wygasłych (i w dużej mierze zatopionych) wulkanów. To właśnie pochodzenie determinuje specyficzną morfologię terenu, w tym obecność półkolistych zatok, które są pozostałościami po dawnych kraterach niszczonych przez erozję morską. Najwyższym punktem wyspy jest wzniesienie Terra Murata, osiągające wysokość około 91 metrów n.p.m., co w kontekście relatywnie płaskiego ukształtowania reszty terenu czyni je naturalnym punktem obserwacyjnym. Od antycznych osad do stolicy kultury Najstarsze dowody obecności człowieka na Procidzie pochodzą z epoki brązu, co potwierdzają znaleziska archeologiczne na wysepce Vivara i na głównej wyspie, wskazujące na kontakty z kulturą mykeńską. Mykeńczycy wykorzystywali te tereny prawdopodobnie jako punkty przeładunkowe na szlakach handlowych, prowadzących na zachód Morza Śródziemnego. Okres grecki i rzymski W VIII wieku p.n.e. na wyspę dotarli osadnicy greccy z Eubei, a następnie – Grecy z pobliskiej Kumyi. W okresie rzymskim wyspa znana pod łacińską nazwą Prochyta ewoluowała z miejsca opisywanego przez Juwenalisa jako jałowe i odizolowane w luksusowy kurort patrycjuszy, którzy budowali tu swoje wille. Pod rządami potężnych rodów Po upadku Cesarstwa Rzymskiego, w obliczu narastającego zagrożenia ze strony piratów saraceńskich, ludność porzuciła otwarte osady nadbrzeżne na rzecz ufortyfikowanego punktu na szczycie klifu – Terra Murata. W tym okresie Procida stała się lennem potężnych rodzin. Ród Da Procida władał wyspą przez ponad dwa stulecia. Najwybitniejszy jego przedstawiciel, Jan z Procidy, odegrał kluczową rolę w Nieszporach Sycylijskich. Następnie kontrolę przejęły rodziny Cossa i D’Avalos. Procida jako morska potęga Wiek XVIII i XIX to czas największego rozkwitu potęgi morskiej Procidy. Wyspiarska flota handlowa była jedną z najnowocześniejszych w Królestwie Obojga Sycylii, a stocznie produkowały jednostki cenione w całym basenie Morza Śródziemnego. Przejście od żaglowców do statków parowych pod koniec XIX wieku spowodowało jednak upadek lokalnego przemysłu szkutniczego, co zmusiło mieszkańców do powrotu do rybołówstwa lub emigracji zarobkowej na statki handlowe innych państw. Włoska Stolica Kultury Kulminacyjnym punktem najnowszej historii wyspy było ogłoszenie jej Włoską Stolicą Kultury na rok 2022. Mówimy tu o pierwszym przypadku w historii tego tytułu, kiedy laureatem została mała wyspa, a nie duże miasto. Projekt pod hasłem „Kultura nie izoluje” skupił się na wykorzystaniu dziedzictwa kulturowego jako motoru innowacji społecznej i zrównoważonego rozwoju, co zaowocowało rewitalizacją wielu historycznych obiektów. Kolorowa wyspa Najcharakterystyczniejszą cechą wyspy jest jej unikatowa architektura. Należy podkreślić, że charakterystyczne pastelowe kolory domów, zwłaszcza w dzielnicy Corricella, nie są jedynie elementem dekoracyjnym, ale niosą ze sobą znaczenie funkcjonalne i społeczne. Geneza kolorystyki fasad Według najbardziej prawdopodobnej teorii, różowe, żółte, zielone i błękitne barwy budynków pozwalały powracającym z połowu rybakom na identyfikację swoich domów z dużej odległości, nawet w warunkach gęstej mgły lub o zmierzchu. Ten system wizualnej komunikacji przetrwał stulecia i stał się dzisiaj jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli wyspy, chronionym przez lokalne przepisy urbanistyczne. Według mniej romantycznej wersji, kolorowe fasady są nawiązaniem do śródziemnomorskiej tradycji i stanowią rezultat dostępności pigmentów. Atrakcje turystyczne wyspy Zwiedzając Procidę odkrywa się kolejne warstwy historyczne, z których każda niesie ze sobą odmienne doznania estetyczne. Ze względu na niewielką skalę wyspy większość tamtejszych atrakcji jest dostępna pieszo. Marina Grande Pierwszym punktem kontaktu z wyspą jest Marina Grande, gdzie koncentruje się tamtejszy handel i transport. Wzdłuż nabrzeża ciągnie się rząd wysokich, kolorowych kamienic z XVIII wieku. Warto tam odwiedzić kościół Santa Maria della Pietà, którego charakterystyczna żółta dzwonnica dominuje nad portem. Terra Murata Przemieszczając się krętymi uliczkami, można dotrzeć do najstarszego punktu wyspy – Terra Murata. To usytuowana na pionowym klifie średniowieczna cytadela, która przez wieki stanowiła bezpieczne schronienie dla mieszkańców. Najważniejszym obiektem w tej części wyspy jest Palazzo d’Avalos, zbudowany w 1563 roku przez kardynała Innico d’Avalosa. Budynek ten ma niezwykle bogatą historię. W 1830 roku został przekształcony w więzienie wojskowe, a później – w cywilny zakład karny, który funkcjonował do 1988 roku. Obecnie obiekt jest udostępniony dla turystów w formie tras z przewodnikiem, pozwalając na zwiedzenie dawnych cel, dziedzińców i warsztatów więziennych, gdzie osadzeni produkowali między innymi liny i tkaniny. W samym centrum Terra Murata znajduje się opactwo San Michele Arcangelo, ufundowane w XI wieku przez benedyktynów, a następnie wielokrotnie przebudowywane. Jego wnętrze kryje liczne skarby sztuki sakralnej, w tym imponujący drewniany sufit kasetonowy i dzieła malarskie szkoły neapolitańskiej. Podziemia opactwa skrywają wspaniały kompleks muzealny, w którym znajduje się biblioteka z XV-wiecznymi rękopisami i XVIII-wieczna szopka wykonana z drewna i muszli. Marina di Corricella U stóp Terra Murata rozciąga się najbardziej znana i najczęściej fotografowana dzielnica wyspy – Marina di Corricella. Jest to osada rybacka o amfiteatralnym układzie, gdzie domy w pastelowych kolorach zdają się wyrastać jeden z drugiego. Corricella jest całkowicie wyłączona z ruchu kołowego, co w połączeniu z tradycyjnymi łodziami rybackimi i suszącymi się sieciami tworzy atmosferę spokoju i autentyczności. Piazza dei Martiri Plac Męczenników stanowi łącznik między nowszą a najstarszą częścią wyspy. Nazwa tego miejsca upamiętnia dwunastu mieszkańców Procidy, straconych przez dynastię Burbonów za udział w rewolucji 1799 roku. Znajduje się tam barokowe sanktuarium Santa Maria delle Grazie Incoronata, którego pastelowa fasada i kopuła stanowią charakterystyczny element panoramy Corricelli. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Awanturnik, literat, mason i kobieciarz – prawdziwa historia Giacoma Casanovy
Dziś Casanova znany jest przede wszystkim jako jeden z najsłynniejszych kochanków w historii. Ale Wenecjanin był kimś więcej niż tylko kobieciarzem. Był bez wątpienia oszustem i przestępcą, który nieraz trafił do więzienia, samozwańczym alchemikiem, szpiegiem, duchownym, ale też znakomitym obserwatorem i wysokiej klasy intelektualistą. Jego krótki pobyt w Polsce zaowocował brzemiennym w skutkach pojedynkiem i trzytomowym dziełem „Historia niepokojów w Polsce”.
Spis treści: Czarownica z Murano Przystojny uwodziciel Bractwo wolnomularskie 300-letni alchemik Warszawski skandal Historia jego życia Giacomo Casanova, najstarszy z sześciorga dzieci aktorów Gaetano Giuseppe’a Casanovy i Zanetty Farussi z Wenecji, urodził się 2 kwietnia 1725 roku. Rodzina nie posiadała majątku, tytuł szlacheckich ani niczego, co dawałoby oparcie i pozwoliło na spokojne życie. W dodatku rodzice dużo podróżowali, przez co Giacomem i jego rodzeństwem zajmowała się babka. Czarownica z Murano Giacomo był dzieckiem inteligentnym, ale chorowitym. Aby odpędzić od wnuka złe duchy, babka wezwała czarownicę z wyspy Murano. Tej samej, która od średniowiecza słynie z wyrobu wyjątkowego szkła, nazywanego weneckim. Czarownica wysmarowała chłopca odchodami nietoperzy i masą innego paskudztwa, lecz o dziwo ta specyficzna kuracja przyniosła znakomite rezultaty. Tak dobre, że kila lat później, mając 12 lat Giacomo rozpoczął studia na Uniwersytecie w Padwie. W tamtych czasach dzieci szybko trafiały na uniwersytety. Niekoniecznie dlatego, że były nad wyraz rozwinięte. Po prostu edukację akademicką rozpoczynano znacznie wcześniej. W tym czasie dał się też poznać jako kochanek, a historie o jego uroku i sprawności seksualnej rozchodziły się pocztą pantoflową. Przystojny uwodziciel Faktem jest, że Giacomo wyróżniał się na tle innych mężczyzn. Był bardzo wysoki, miał ponad 186 cm wzrostu, ciemną karnację, ciemne włosy i brązowe oczy. Gdy połączy się to z niewątpliwą inteligencją i ujmującym sposobem bycia, mamy przepis na mężczyznę budzącego powszechne zainteresowanie. Kłopot w tym, że możliwości intelektualne i towarzyskie Casanovy nie szły w parze z tymi finansowymi. Pracował jako sekretarz, był przez pewien czas duchownym. Jednak jego kariera kościelna nie trwała długo. Długi hazardowe zaprowadziły go do więzienia. Po wyjściu na wolność stwierdził, że zostanie żołnierzem. „Kupiłem długi miecz i, z elegancką laską w dłoni, w dopasowanym kapeluszu z czarną kokardą, z przyciętymi bokobrodami i długim sztucznym warkoczem, ruszyłem, by olśnić całe miasto” – pisał w swoich pamiętnikach. Ta kariera również nie trwała długo i nie przyniosła oczekiwanych zarobków. Po powrocie do rodzinnej Wenecji zatrudnił się jako skrzypek w teatrze San Samuele. Po jednym z przedstawień uratował życie senatorowi Matteo Bragadinowi, który doznał ataku serca. Senator zaczął traktować go jak syna, co pozwoliło Casanovie na hulaszcze życie. Bractwo wolnomularskie Kolejne lata życia Casanovy to niemal nieustanne, często wymuszone podróże. I tak w 1750 roku znalazł się w Lyonie, gdzie przystąpił do wolnomularzy. To sprawiło, że przez resztę życia stykał się z wyjątkowymi ludźmi. W trakcie licznych pobytów w Paryżu spotkał m.in. madame de Pompadour, hrabiego de Saint-Germain, d’Alemberta oraz Rousseau. Korespondował oraz spotykał się z Wolterem. Po prelekcji o przyszłości transportu poznał i zaprzyjaźnił się z Benjaminem Franklinem. Podczas pobytu w Pradze w 1787 roku poznał Mozarta i wsparł swoim doświadczeniem uwodziciela Lorenzo Da Pontema, autora libretta do opery „Don Giovanni”. Legenda głosi, że był również na premierze opery. Jego życie było barwne, bogate w wydarzenia, przyjaźnie i nie zawsze legalne próby zdobycia pieniędzy. 26 lipca 1755 roku został aresztowany przez państwową wenecką inkwizycję i osadzony w celi pod Pałacem Dożów. Powodem osadzenia miły być jego skandaliczne romanse z zamężnymi kobietami, zakonnicami i dziewicami, hazard oraz związki z masonerią. Oficjalnie zatrzymano go za publiczne zniewagi wobec świętej religii. W więzieniu spędził 13 miesięcy. Wreszcie udało mu się uciec wraz z innym osadzonym. Historię tę opisze później w „Moja ucieczka z Więzienia Ołowianego”. 300-letni alchemik Po ucieczce z więzienia udał się do Paryża, gdzie udawał alchemika. Twierdził, że ma 300 lat i potrafi tworzyć diamenty. Zwrócił uwagę pewnego hrabiego, który uznał, że jego talent do kłamstwa czyni go świetnym szpiegiem. Jedną z misji była sprzedaż obligacji państwowych w Amsterdamie. Szybko dorobił się fortuny, którą równie szybko stracił, głównie na swoje liczne kochanki. Zadłużony i ścigany przez wrogów znów musiał uciekać. W 1760 roku, będąc bez grosza, przyjął nową tożsamość – „Chevalier de Seingalt”. Wrócił do Paryża i przekonał arystokratkę, że potrafi ją magicznie odmłodzić. W Anglii dostał się na audiencję u samego króla Jerzego III. Wreszcie trafił do Petersburga, gdzie usilnie próbował zainteresować sobą Katarzynę Wielką. Miał pecha, bo imperatorowa właśnie zakochała się bez pamięci w Potiomkinie i Wenecjanin nie zrobił na niej większego wrażenia. Warszawski skandal W październiku 1765 roku przybył z Petersburga do Warszawy, gdzie został życzliwie przyjęty przez Stanisława Augusta Poniatowskiego, jednak nie otrzymał wyczekiwanej posady królewskiego sekretarza. Tym razem również poszło o romans. Casanova smolił cholewki do włoskiej tancerki Teresy Casaci. Traf chciał, że ta była kochanką podstolego wielkiego koronnego Franciszka Ksawerego Branickiego. W marcu 1766 roku doszło między panami do po pojedynku na pistolety. Giacomo ciężko ranił w brzuch polskiego księcia, co ściągnęło na niego gniew stronników Branickiego. Wenecjanin ukrywał się przez pewien czas w klasztorze reformatów przy ul. Senatorskiej w Warszawie. Pojedynek odbił się szerokim echem w Europie, a Casanova ostatecznie stracił względy króla Poniatowskiego i w lipcu 1766 roku został zmuszony do opuszczenia Polski. Historia jego życia W ostatnich latach życia nieco zwolnił. Został bibliotekarzem hrabiego Waldsteina w Czechach – praca była nudna i samotna, ale pozwalała na zajęcie się pisaniem. To właśnie tam spisał swoje słynne pamiętniki zatytułowane „Historia mojego życia”. Bo Casanova, choć kojarzony głównie z miłosnych podbojów, był naprawdę znakomitym i wnikliwym obserwatorem oraz utalentowanym literatem. Niestety, jego legenda awanturnika i kabotyna przyćmiła niewątpliwe talenty dyplomatyczne, rzutkość, szerokie horyzonty i ewidentny talent literacki. Casanova zmarł w 1798 roku w wieku 73 lat. Jego pamiętniki zostały wydane w 1826 roku, a osiem lat później trafiły do indeksu ksiąg zakazanych. 18 lutego 2010 Frédéric Mitterrand, minister kultury Francji, ogłosił, że Biblioteka Narodowa Francji zakupiła rękopis „Historii mojego życia”. Dzieło jest powszechnie dostępne w internecie. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Positano – perła Wybrzeża Amalfi, która zachwyca od pierwszego spojrzenia
Positano to jedno z tych miejsc, które trudno pomylić z jakimkolwiek innym. Położone na stromych zboczach Wybrzeża Amalfi, od dekad przyciąga podróżników swoją architekturą, historią i niezwykłą atmosferą. Choć dziś kojarzy się głównie z luksusem i wakacjami, jego przeszłość jest znacznie bardziej złożona. To właśnie połączenie historii, krajobrazu i kultury sprawia, że pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych miejsc w Europie.
Spis treści: Historia Positano – od starożytności po współczesność Positano dziś – turystyczny fenomen napędzany przez influencerów Z czego słynie Positano? Positano – co zobaczyć podczas zwiedzania? Kiedy najlepiej odwiedzić Positano? Positano to miasteczko położone na południu Włoch w regionie Kampania. Zostało ono zbudowane na stromych, wapiennych zboczach Gór Lattari, które opadają w kierunku Morza Tyrreńskiego. Domy układają się tarasowo, tworząc charakterystyczną kaskadę prowadzącą w dół – aż do plaży. W praktyce oznacza to jedno: zwiedzanie wiąże się tu z pokonywaniem dziesiątek, a czasem setek schodów. Klimat śródziemnomorski, z długim, słonecznym latem i łagodną zimą, od wieków sprzyjał osadnictwu i rozwojowi turystyki. Już w czasach rzymskich miejsce to było cenione jako przestrzeń wypoczynku. Historia Positano – od starożytności po współczesność Historia Positano sięga znacznie dalej niż epoka turystyki. Pierwsze ślady obecności człowieka w tym rejonie pochodzą jeszcze z czasów prehistorycznych, kiedy pobliskie jaskinie były wykorzystywane przez zbieraczy i myśliwych. W okresie rzymskim Positano zaczęło pełnić funkcję luksusowego kurortu. Na wybrzeżu powstawały okazałe wille należące do elit. Do dziś pod współczesną zabudową odkrywane są fragmenty tych rezydencji. W średniowieczu miasto rozwijało się jako port handlowy związany z Republiką Amalfi, co wpłynęło na jego znaczący rozwój gospodarczy. Sytuacja zmieniła się w XIX wieku, kiedy miasto dotknął kryzys gospodarczy. Ponad połowa mieszkańców zdecydowała się na emigrację, głównie do Stanów Zjednoczonych. W efekcie Positano na pewien czas utraciło swoje znaczenie. Nowy rozdział rozpoczął się dopiero w XX wieku. Początkowo była to niewielka, uboga wioska rybacka, jednak stopniowo zaczęła przyciągać artystów i pisarzy. Wzrost popularności miasta Przełomowym momentem był artykuł Johna Steinbecka, który ukazał się w modowym miesięczniku „Harper’s Bazaar” w 1953 roku. Dziennikarz skutecznie zwrócił uwagę świata na to miejsce. Od tego czasu Positano zaczęło przekształcać się w jedną z najbardziej pożądanych destynacji turystycznych. Miasto wielokrotnie pojawiało się w też kulturze popularnej, co dodatkowo wzmocniło jego wizerunek jako miejsca wyjątkowego. Jednym z najbardziej znanych filmów kręconych w tej okolicy jest „Pod słońcem Toskanii”, który choć nie skupia się bezpośrednio na Positano, przyczynił się do popularyzacji regionu. Warto również wspomnieć o filmie „Tylko ty” z udziałem Roberta Downeya Jr. i Marisy Tomei. Positano dziś – turystyczny fenomen napędzany przez influencerów Obecnie Positano to miejsce o globalnej renomie. Każdego roku przyciąga tłumy turystów, którzy chcą zobaczyć jedno z najbardziej fotogenicznych miasteczek Europy. Nic więc dziwnego, że stało się ono jednym z ulubionych miejsc twórców internetowych. Media społecznościowe znacząco wpłynęły na jego popularność, co przełożyło się na znaczny wzrost cen, szczególnie w szczycie sezonu. Rozwój turystyki przyniósł jednak także wyzwania. W sezonie letnim liczba odwiedzających wielokrotnie przewyższa liczbę stałych mieszkańców. Wąskie uliczki, zaprojektowane z myślą o lokalnej społeczności, muszą dziś pomieścić ogromne tłumy. Mimo to Positano nie straciło swojego uroku. Wciąż zachwyca krajobrazem i architekturą, choć dziś jest to doświadczenie kosztowne, a dla wielu bardziej ekskluzywne. Z czego słynie Positano? Positano to miejsce, gdzie natura nie jest jedynie tłem, ale integralną częścią doświadczenia. Stromo opadające klify, porośnięte bujną roślinnością, kontrastują z turkusowym morzem i tworzą spektakularny krajobraz. Każdy zakątek miasta oferuje widoki, w których woda, niebo i zieleń splatają się w harmonijną, niemal malarską kompozycję. Jednym z najbardziej charakterystycznych pozakrajobrazowych elementów jest lokalna moda – lekka, lniana odzież w jasnych kolorach, która stała się symbolem stylu „Positano”. W butikach można znaleźć ręcznie wykonywane ubrania i dodatki inspirowane śródziemnomorskim klimatem. Nieodłącznym elementem kultury regionu jest także kuchnia. Cytrusy, zwłaszcza cytryny, odgrywają tu kluczową rolę. To właśnie z nich powstaje słynne limoncello, które stało się jednym z symboli regionu Amalfi. Positano – co zobaczyć podczas zwiedzania? Dla osób planujących zwiedzanie, Positano oferuje znacznie więcej niż tylko piękne widoki. Choć spacer jego uliczkami sam w sobie jest atrakcją, warto zwrócić uwagę na kilka kluczowych miejsc. Kościół Santa Maria Assunta i Czarna Madonna Centralnym punktem miasta jest kościół Santa Maria Assunta, rozpoznawalny dzięki kopule pokrytej kolorową majoliką. W jego wnętrzu znajduje się bizantyjska ikona Czarnej Madonny, związana z lokalną legendą o piratach i burzy na morzu. Plaże Positano W tej kategorii najważniejszym miejscem jest Spiaggia Grande (Marina Grande). To główna plaża miasta, położona u podnóża klifów. Alternatywą jest druga co do wielkości i mniej zatłoczona plaża Fornillo, do której można dotrzeć krótkim spacerem wzdłuż wybrzeża. Oprócz nich w mieście znajduje się jeszcze kilka innych bardziej kameralnych plaż. Rzymskie wille i Muzeum Archeologiczne MAR Pod współczesnym miastem kryją się pozostałości starożytnych willi. Część z nich została udostępniona do zwiedzania w Muzeum Archeologicznym MAR, które pozwala lepiej zrozumieć historię regionu. Spacer po centrum i głównej alei Spacer główną trasą prowadzącą w stronę morza to jeden z najprostszych sposobów, by poczuć rytm Positano. Po drodze mijamy sklepy, restauracje i punkty widokowe, które odsłaniają kolejne perspektywy miasta. Kiedy najlepiej odwiedzić Positano? Choć Positano jest atrakcyjne przez cały rok, najlepszym okresem na wizytę są miesiące wiosenne i wczesna jesień. W tym czasie pogoda pozostaje sprzyjająca, a liczba turystów jest wyraźnie mniejsza niż w szczycie sezonu letniego. Lipiec i sierpień to miesiące najbardziej intensywne – zarówno pod względem temperatur, jak i liczby odwiedzających. Dla wielu osób może to oznaczać ograniczony komfort zwiedzania. Niezależnie jednak od terminu wizyty, sposób zwiedzania w przypadku Positano ma duże znaczenie. To miasteczko najlepiej poznaje się bez pośpiechu. Warto dać sobie czas na spokojny spacer, zejście na plażę o różnych porach dnia i krótkie wyjścia poza główny szlak. Wtedy łatwiej dostrzec, jak zmienia się wraz ze światłem, porą dnia i natężeniem ruchu turystycznego. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Pescara – przewodnik po nadmorskim mieście Abruzji
Pescara to nadmorskie miasto położone w środkowych Włoszech. Leży nad Adriatykiem, u ujścia rzeki Pescara i stanowi jedno z najważniejszych centrów miejskich tej części kraju. To kierunek, który pozostaje nieco w cieniu bardziej znanych włoskich miast jak Rzym czy Florencja, jednak właśnie ta „niedoceniana” lokalizacja jest jednym z jego atutów. Tu życie toczy się spokojniej, a turystyka ciągle nie zdominowała codzienności mieszkańców.
Spis treści: Krótka historia miasta Pescara – co zobaczyć w mieście i okolicy? Co wyróżnia lokalne plaże? Pescara od kuchni Kiedy najlepiej przyjechać do Pescary? Pescara to dobry wybór dla osób, które chcą połączyć wypoczynek nad morzem z odkrywaniem mniej oczywistych regionów Włoch. Choć nie jest miastem monumentalnych zabytków, rekompensuje to dostępem do natury i komfortowym, sprzyjającym relaksowi klimatem. Znana jest przede wszystkim z długich, szerokich plaż oraz przyjemnej, wakacyjnej atmosfery. To jeden z najważniejszych kurortów nad Adriatykiem, szczególnie popularny wśród samych mieszkańców. Choć miasto charakteryzuje się wyraźnie wakacyjnym charakterem, to jednocześnie funkcjonuje przez cały rok jako dynamiczne centrum regionu. Zwiedzanie Pescary nie wymaga pośpiechu. Najlepiej poznaje się ją spacerując promenadą, zaglądając do lokalnych kawiarni i obserwując codzienne życie mieszkańców. Miasto jest zadbane, dobrze skomunikowane i przyjazne turystom, ale nie przytłacza tłumami. Krótka historia miasta Historia Pescary sięga czasów przedrzymskich, kiedy funkcjonowała jako port plemion Vestini i Marrucini. W okresie rzymskim miasto, znane jako Aternum, zyskało na znaczeniu dzięki połączeniom drogowym z Rzymem i pełniło rolę ważnego ośrodka handlowego oraz militarnego. W VI wieku Pescara została zniszczona przez Longobardów, co zapoczątkowało okres upadku. W średniowieczu odrodziła się jako niewielka osada rybacka, a nazwa „Piscaria” nawiązywała do bogactwa ryb i znaczenia połowów dla lokalnej gospodarki. W kolejnych stuleciach miasto pozostawało pod władzą różnych rodów i państw, stopniowo zyskując znaczenie strategiczne jako twierdza Królestwa Neapolu. W XVI wieku Pescara odpierała ataki osmańskie, co potwierdza jej militarną rolę w regionie. Mimo że nie została zdobyta, okoliczne tereny uległy zniszczeniu. Także podczas II wojny światowej w regionie trwały walki, a Pescara została poważnie zniszczona, jednak szybka odbudowa nadała jej współczesny, nowoczesny charakter. Pescara – co zobaczyć w mieście i okolicy? Zwiedzanie Pescary odsłania zarówno jej nadmorski charakter, jak i bogactwo kulturalne. Spacer po Ponte del Mare, nowoczesnym moście dla pieszych i rowerzystów, pozwala nie tylko podziwiać rozległe widoki na Adriatyk, ale też poczuć rytm życia miasta. Warto odwiedzić Dom Gabriele D’Annunzio, gdzie w spokojnej atmosferze można poznać życie i twórczość jednego z najbardziej znanych włoskich poetów i pisarzy. Dla tych, którzy chcą lepiej zrozumieć lokalną kulturę, interesującym punktem będzie także Muzeum Ludowe Abruzji, oferujące etnograficzne spojrzenie na tradycje i codzienne życie mieszkańców regionu w minionych stuleciach. Sercem miejskiego życia jest Corso Umberto I, czyli główna ulica handlowa, gdzie podczas spaceru można zatrzymać się w kawiarni czy zrobić zakupy w lokalnych butikach. Nad wodą i w porcie można poczuć prawdziwy nadmorski klimat, obserwując zarówno pracujące łodzie rybackie, jak i eleganckie jachty. Zdecydowanie warto tam spróbować świeżych owoców morza w jednej z restauracji nad samym brzegiem wody. Kilka kilometrów od Pescary leżą urokliwe miejscowości Montesilvano i Francavilla al Mare. Pozwalają odkryć jeszcze spokojniejsze zakątki wybrzeża Abruzji i w pełni poczuć lokalny charakter regionu. Co wyróżnia lokalne plaże? Jednym z największych atutów Pescary są bez wątpienia jej plaże, które ciągną się na wiele kilometrów wzdłuż wybrzeża Adriatyku. Szerokie, piaszczyste i starannie utrzymane, zachęcają do relaksu zarówno rodziny z dziećmi, jak i osoby szukające spokojnego wypoczynku. Charakterystyczną cechą plaż w Pescarze jest łagodne zejście do morza, co sprawia, że kąpiel jest stosunkowo bezpieczna i komfortowa. Wzdłuż wybrzeża rozwinięta jest infrastruktura turystyczna. Można bez problemu wypożyczyć leżaki, parasole czy skorzystać z licznych barów i kawiarni serwujących lekkie przekąski i napoje. Plaże dzielą się na publiczne (bezpłatne) oraz prywatne (płatne), które najczęściej są wyposażone w leżaki, place zabaw dla dzieci i inne atrakcje turystyczne. Ta różnorodność pozwala dopasować miejsce i sposób wypoczynku do własnych oczekiwań. Pescara od kuchni Zrozumienie miasta nie kończy się na zwiedzaniu – dopełniają je lokalne smaki i rytm życia jego mieszkańców. Tutejsza kuchnia opiera się na prostocie i świeżości produktów, co szczególnie widać w daniach z ryb i owoców morza. Popularną potrawą jest brodetto, czyli aromatyczna zupa rybna, która doskonale oddaje nadmorski charakter regionu. Jednocześnie w Pescarze widać wyraźnie także wpływy kuchni regionu Abruzji, gdzie dużą rolę odgrywają mięsa, zwłaszcza słynne arrosticini, czyli niewielkie szaszłyki z baraniny. Takie połączenie kuchni morskiej i górskiej jest jednym z bardziej charakterystycznych elementów lokalnej tożsamości. Codzienne życie toczy się tu w rytmie typowym dla włoskich miast nadmorskich. Poranki zaczynają się od kawy w barze, popołudnia często spędza się nad morzem, a wieczory na spacerach i kolacjach w restauracjach przy promenadzie. To właśnie ta niewymuszona równowaga między aktywnością a odpoczynkiem sprawia, że pobyt w Pescarze jest prawdziwie relaksujący. Kiedy najlepiej przyjechać do Pescary? Najlepszy moment na wizytę w Pescarze wynika nie tylko z sezonu turystycznego, ale również ze specyfiki lokalnego klimatu, który łączy cechy śródziemnomorskie i wilgotnego subtropikalnego. Lata są gorące, zimy łagodne, a opady – choć niezbyt wysokie – pojawiają się także poza typowym okresem jesiennym. Najbardziej komfortowe warunki przypadają na maj, czerwiec oraz wrzesień. Późna wiosna sprzyja spokojnemu zwiedzaniu – temperatury są przyjemne, a miasto nie jest jeszcze zatłoczone. Z kolei wrzesień łączy ciepłe morze ze stosunkowo wysoką średnią ilością opadów. Pobyt w tym czasie jest chętnie wybierany przez osoby, które szukają równowagi między wypoczynkiem a poznawaniem miasta. Lipiec i sierpień to szczyt sezonu turystycznego w Pescarze. Wysokie temperatury, wynoszące średnio około 29°C w ciągu dnia, są zwykle łagodzone przez morską bryzę. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Zamek św. Anioła to wieczny symbol Rzymu. Budowla przetrwała w niemal niezmienionej formie
Zamek św. Anioła jest prawdziwym symbolem. Trudno znaleźć inny obiekt, który tak płynnie przeszedłby przez tyle epok, zachowując swoją pierwotną formę i strukturę, mimo że na przestrzeni stuleci jego funkcja wielokrotnie ewoluowała. Tym samym stanowi dowód na to, że Rzym jest wieczny nie tylko z nazwy. Gdzie znajduje się ta niezwykła budowla? W jakim celu ją wzniesiono? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Monumentalny grobowiec nad brzegiem rzeki Geneza budowli Skąd wzięła się nazwa? Twierdza papieży Podział funkcjonalny Zamku św. Anioła Ogień nad Tybrem Cylindryczny kolos, wznoszący się na prawym brzegu Tybru, skupia w sobie wszystkie warstwy historii Rzymu. Od monumentalnego mauzoleum cesarskiego, przez mroczną średniowieczną twierdzę, aż po luksusowe apartamenty papieskie i dzisiejsze muzeum narodowe – ta wyjątkowa budowla od dwóch tysiącleci jest świadkiem triumfów i tragedii, a to czyni ją jedną z tych atrakcji, które po prostu trzeba zobaczyć. Monumentalny grobowiec nad brzegiem rzeki Zamek św. Anioła jest zlokalizowany w rione Borgo, na prawym brzegu Tybru, niemal u samych wrót Watykanu. To strategiczne położenie sprawia, że monumentalna budowla wyraźnie dominuje nad okolicą, łącząc się z lewym brzegiem rzeki za pomocą Mostu św. Anioła – jednej z najbardziej zachwycających tego typu konstrukcji na świecie. W starożytności teren ten znajdował się poza właściwym miastem, co pozwalało na budowę monumentalnych grobowców. Dziś to ścisłe centrum turystycznego Rzymu – miejsce, gdzie echo historii łączy się z nowoczesnym rytmem miasta. Geneza budowli W II wieku n.e. cesarz Hadrian – wielki budowniczy i miłośnik architektury – postanowił wznieść dla siebie i swoich następców miejsce wiecznego spoczynku, które przyćmiłoby mauzoleum Augusta na Polu Marsowym. Prace nad budowlą, zwaną wówczas Mole Adriana, rozpoczęły się około 134–135 roku n.e. Władca nie zdążył zobaczyć finalnego efektu. Budowę sfinalizował w 139 roku jego następca, Antoninus Pius. Wtedy też przeniesiono tam prochy zmarłego cesarza i Sabiny, jego żony. Oryginalna konstrukcja była cudem antycznej inżynierii. Składała się z kwadratowej podstawy o boku około 86–89 metrów, na której wznosił się potężny cylinder o średnicy 64 i wysokości 20 metrów. Całość wieńczył ziemny nasyp z cyprysami, a na samym szczycie znajdowała się rzeźba z brązu, przedstawiająca Hadriana jako Heliosa, boga słońca powożącego kwadrygą. Wewnątrz spiralna rampa o długości 120 metrów prowadziła procesje do Sali Urn, gdzie spoczywały szczątki cesarzy aż do 217 roku n.e., kiedy to pochowano tu Karakallę. Od grobowca do castellum Realia panujące w schyłkowym imperium wymusiły przemianę mauzoleum w twierdzę. W 403 roku cesarz Honoriusz włączył budowlę w system Murów Aureliana, czyniąc z niej bastion broniący Rzymu od północnego zachodu. To właśnie wtedy budynek zyskał charakter obronny, tracąc wiele ze swoich antycznych ozdób. Marmurowe płyty i potężne posągi były zrzucane na głowy najeźdźców, jak w 537 roku, kiedy Wieczne Miasto oblegali Goci. To właśnie w tym okresie budowla zyskała miano castellum i stała się kluczem do panowania nad Rzymem. Kto posiadał zamek, ten kontrolował miasto. Skąd wzięła się nazwa? Nazwa budowli – „Zamek św. Anioła” – wiąże się z jednym z najbardziej sugestywnych wydarzeń w historii Rzymu. W 590 roku, gdy miasto dziesiątkowała epidemia dżumy, Grzegorz Wielki zorganizował procesję błagalną. Gdy pochód mijał mauzoleum Hadriana, papież miał ujrzeć na jego szczycie chowającego miecz do pochwy archanioła Michała. To rzekome wydarzenie zostało zinterpretowane jako znak końca zarazy. Na pamiątkę papieskiej wizji na szczycie budowli ustawiono figurę anioła. Obecna rzeźba z brązu, wykonana w 1753 roku przez Petera Antona von Verschaffelta, jest już szóstą. Poprzednie, wykonane z drewna lub marmuru, nie przetrwały próby czasu, ulegając zniszczeniu w następstwie uderzenia piorunów lub w trakcie wojen. Jedną z wcześniejszych wersji, dłuta Raffaello da Montelupo z 1544 roku, można do dziś podziwiać wewnątrz zamku, na Dziedzińcu Anioła. Barokowy przedsionek sacrum Mówiąc o zamku, nie można nie wspomnieć o prowadzącym do niego moście. Choć jego trzy środkowe przęsła pamiętają czasy Hadriana, to obecny wygląd zawdzięcza barokowej przebudowie, zleconej w 1669 roku przez papieża Klemensa IX. Gian Lorenzo Bernini zaprojektował dziesięć posągów aniołów niosących narzędzia Męki Pańskiej, tworząc tym samym duchową ścieżkę dla pielgrzymów zmierzających do grobu św. Piotra. Pełne dynamizmu i ekspresji anioły Berniniego są prawdziwym arcydziełem barokowej rzeźby. Każdy z nich trzyma inny atrybut, od korony cierniowej po gwoździe, a ich szaty zdają się falować na wietrze znad Tybru. Ciekawostką jest to, że dwa wykonane osobiście przez Berniniego oryginały – anioł z napisem INRI i anioł z koroną cierniową – zostały uznane za zbyt cenne, by mogły stać na zewnątrz. Papież nakazał przenieść je do kościoła Sant’Andrea delle Fratte, a na moście ustawiono ich kopie. Twierdza papieży W XIV stuleciu Zamek św. Anioła stał się integralną częścią watykańskiego systemu obronnego. Czując się zagrożeni przez rzymskie rody lub obce wojska, kolejni papieże zaczęli dostosowywać budowlę do swoich potrzeb rezydencjonalnych i militarnych. Kluczowym elementem tej symbiozy jest Passetto di Borgo – ufortyfikowany korytarz o długości ok. 800 metrów, łączący Pałac Apostolski z zamkiem. To właśnie tamtędy, w 1527 roku, papież Klemens VII uciekł przed żołnierzami Karola V podczas krwawego Sacco di Roma, znajdując bezpieczne schronienie w murach twierdzy. Renesansowi papieże nie szczędzili środków na dekorację swoich apartamentów. W czasie pontyfikatu Aleksandra VI Borgii czy Pawła III Farnese, w zamku powstały wnętrza, które olśniewają, a nawet onieśmielają przepychem fresków i stiuków. Sala Paolina, ozdobiona przez Perina del Vaga, jest uważana za jeden z najwspanialszych przykładów rzymskiego manieryzmu, łącząc tematykę biblijną z pochwałą wielkości rodu Farnese. Zamek jako więzienie Państwa Kościelnego Mimo renesansowego blichtru, zamek przez stulecia budził grozę jako jedno z najcięższych więzień w Rzymie. W jego kazamatach przetrzymywano heretyków, przeciwników politycznych papieży i awanturników. Warunki w lochach były nieludzkie. Niektóre cele były zaprojektowane w taki sposób, że więźniowie nie mogli w niej ani wyprostować się, ani wygodnie położyć. Najbardziej znani lokatorzy zamkowych lochów to między innymi: Giordano Bruno – wybitny filozof spędził tu lata przed procesem i egzekucją na stosie, Benvenuto Cellini – genialny rzeźbiarz i złotnik, który w swoich pamiętnikach barwnie opisał ucieczkę z zamku (podczas której złamał nogę, zsuwając się po prześcieradłach), a później powrót do jeszcze gorszej celi, Beatrice Cenci – młoda arystokratka, której tragiczny los i egzekucja przed zamkiem w 1599 roku za zabójstwo okrutnego ojca stały się symbolem oporu przeciwko tyranii; hrabia Cagliostro – XVIII-wieczny mag i okultysta, oskarżony o herezję i oszustwa. W zamkowej celi spędził kilka dni. Później został przeniesiony do twierdzy w San Leo. Podział funkcjonalny Zamku św. Anioła Od XX wieku zamek pełni funkcję muzealną. Współczesna trasa zwiedzania prowadzi przez 6 poziomów budowli, z których każdy ma skrajnie różny charakter: poziom 1. – to dromos, tzw. rdzeń rzymski. To właśnie tam znajduje się spiralna rampa Hadriana i Sala Urn; poziom 2. – to bastiony i fortyfikacje. Można tam podziwiać mury obronne, korytarze strzelnicze i skład broni; poziom 3. – to więzienia i magazyny. Na tę część składają się między innymi historyczne lochy i cele więzienne; poziom 4. – to dziedziniec i Sala Pańska. Poza zachwycającym Dziedzińcem Anioła, warto zobaczyć tam renesansowe apartamenty; poziom 5. – to apartamenty papieskie. To właśnie tam znajduje się Sala Paolina, Sala Amora i Psyche; poziom 6. – to biblioteka i skarbiec. Ogień nad Tybrem Kiedy najlepiej odwiedzić zamek? Najdogodniejszym terminem jest czerwiec, mimo panujących wówczas upałów. Od 1481 roku, 29. dnia tego miesiąca, w święto św. Piotra i Pawła, patronów Rzymu, na zamku odbywa się La Girandola – niesamowity pokaz sztucznych ogni. Tradycja ta została zapoczątkowana za papieża Sykstusa IV, a jej koncepcję czasami przypisuje się Michałowi Aniołowi. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
To miasto nazywane „małym Rzymem”. Wielu turystów wciąż je pomija
Włochy od lat należą do najchętniej wybieranych kierunków podróży – zarówno na dłuższe wakacje, jak i krótkie city breaki. Turyści najczęściej kierują się do takich miejsc jak Rzym, Wenecja czy Mediolan, a także na Sycylię czy w Dolomity. Popularność tych kierunków ma jednak swoją cenę w postaci tłumów i rosnących kosztów. Tymczasem na północy kraju znajduje się miasto, które zachwyca historią i architekturą, a bywa pomijane, choć jest nazywane przez wielu „małym Rzymem”.
Werona, choć najczęściej kojarzona z historią Romea i Julii, oferuje znacznie więcej niż literacką legendę. Położona w regionie Veneto, między Wenecją a Mediolanem, należy do najlepiej zachowanych zespołów miejskich północnych Włoch. Miasto jest dobrze skomunikowane i łatwo dostępne dzięki połączeniom kolei dużych prędkości, co czyni je wygodnym przystankiem w trakcie podróży po tej części kraju. Dodatkowym atutem jest bliskość Jeziora Garda – jednego z najważniejszych i najchętniej odwiedzanych akwenów regionu. Jednak mimo dogodnej lokalizacji i bogatego dziedzictwa kulturowego, Werona pozostaje mniej oblegana niż największe włoskie metropolie, co pozwala odkrywać jej architekturę i atmosferę w spokojniejszym tempie. Dlaczego Werona nazywana jest „małym Rzymem”? Historia sięgająca starożytności Werona należy do tych europejskich miast, których dzieje sięgają nieprzerwanie od starożytności aż po współczesność. Jej początki związane są z osadnictwem plemion przedrzymskich, jednak kluczowy moment rozwoju nastąpił wraz z włączeniem miasta do Imperium Rzymskiego. W 89 roku p.n.e. Werona uzyskała status kolonii rzymskiej i szybko zyskała znaczenie dzięki strategicznemu położeniu na skrzyżowaniu ważnych szlaków handlowych prowadzących z Italii na północ Europy. Do dziś w strukturze miasta widoczne są liczne ślady tego okresu – od fragmentów murów i bram po układ urbanistyczny wywodzący się z rzymskiego planowania. Najbardziej rozpoznawalnym symbolem tej epoki pozostaje Arena – monumentalny amfiteatr z I wieku n.e., należący do najlepiej zachowanych obiektów tego typu na świecie. To właśnie dzięki takim zabytkom Werona bywa określana mianem „małego Rzymu”. Po upadku Cesarstwa miasto przechodziło pod panowanie kolejnych władców (od Ostrogotów i Longobardów po Franków), by w średniowieczu rozwinąć się jako ważny ośrodek miejski. Szczególny rozkwit przypadł na okres rządów rodu della Scala, który na trwałe wpisał się w historię miasta i stał się tłem dla późniejszej literackiej opowieści o Romeo i Julii. Współcześnie Werona zachowuje wyjątkową ciągłość historyczną – rzymskie dziedzictwo przenika się tu z architekturą średniowieczną i renesansową, tworząc spójny i dobrze zachowany krajobraz miejski. Co zobaczyć w Weronie? Najważniejsze atrakcje i miejsca warte odwiedzenia Zwiedzanie Werony najlepiej rozpocząć od jej historycznego centrum, czyli Città Antica, wpisanego na listę UNESCO, gdzie na niewielkiej przestrzeni koncentrują się najważniejsze zabytki i place miasta. Jednym z najbardziej rozpoznawalnych punktów jest Casa di Giulietta – dziedziniec i dom nawiązujący do historii Romea i Julii, który przyciąga turystów z całego świata. Choć miejsce bywa zatłoczone, pozostaje symbolem romantycznej tożsamości miasta. Kilka kroków dalej znajduje się Piazza delle Erbe – dawny rzymski plac targowy, dziś tętniące życiem serce Werony, otoczone zabytkowymi kamienicami i pałacami. Wspomniana już rzymska Arena, jednen z najlepiej zachowanych amfiteatrów w Europie, do dziś pełni funkcję sceny i latem staje się centrum światowej opery. Werona oferuje jednak znacznie więcej niż antyczne zabytki. Na uwagę zasługuje również Castelvecchio – średniowieczna twierdza mieszcząca muzeum sztuki, a także wzgórze San Pietro, skąd rozciąga się panorama na miasto i rzekę Adygę. Warto zajrzeć także do mniej oczywistych przestrzeni, takich jak Palazzo Maffei przy Piazza delle Erbe, gdzie prezentowana jest różnorodna kolekcja dzieł sztuki, łącząca antyk z nowoczesnością. Poza głównymi atrakcjami Werona zachęca do odkrywania swoich dzielnic. Veronetta, położona po drugiej stronie rzeki, ma bardziej lokalny i studencki charakter, podczas gdy San Zeno wyróżnia się spokojniejszą atmosferą i zabytkową bazyliką. Spacerując ulicami miasta, łatwo zauważyć, że jego największą wartością nie są pojedyncze zabytki, lecz spójna, historyczna tkanka miejska, która pozwala doświadczać Werony w sposób bardziej autentyczny niż w najbardziej obleganych włoskich metropoliach. Kiedy najlepiej odwiedzić Weronę i jak się po niej poruszać? Praktyczne wskazówki Planując podróż do Werony, warto dopasować termin wizyty do własnych oczekiwań. Lato uchodzi za najbardziej spektakularny okres, przede wszystkim ze względu na sezon operowy odbywający się w Arena di Verona, który przyciąga melomanów z całego świata. To właśnie wtedy historyczna sceneria amfiteatru staje się tłem dla dużych produkcji operowych. Trzeba jednak liczyć się z większym ruchem turystycznym i wyższymi cenami. Alternatywą są miesiące poza sezonem – wczesna wiosna, jesień czy zima – kiedy miasto jest znacznie spokojniejsze. W kwietniu dodatkową atrakcją są targi wina Vinitaly, uznawane za jedno z najważniejszych wydarzeń branżowych na świecie. Pod względem logistycznym Werona pozostaje dobrze skomunikowana z resztą kraju. Najbliższym portem lotniczym jest Port lotniczy Werona-Villafranca, położony około 20 minut od centrum, natomiast większy wybór połączeń oferuje Port lotniczy Wenecja-Marco Polo, oddalony o około półtorej godziny drogi. Miasto ma również dogodne połączenia kolejowe z najważniejszymi ośrodkami północnych Włoch. Samo centrum Werony najlepiej zwiedzać pieszo – jest stosunkowo niewielkie i w dużej mierze wyłączone z ruchu samochodowego, co zachęca do spokojnych spacerów. Uzupełnieniem transportu jest sieć autobusowa obsługiwana przez ATV Verona – pojedynczy bilet kosztuje około 1,50 euro przy zakupie w kiosku lub aplikacji i pozostaje ważny przez 90 minut, co pozwala wygodnie przemieszczać się między dalszymi częściami miasta. Źródło: Travel + Leisure, Britannica Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
AI ożywia historię. Cyfrowa rekonstrukcja ostatniej ucieczki z antycznego miasta
Archeolodzy odkryli szczątki mężczyzny, który próbował przetrwać dwa tysiące lat temu erupcję Wezuwiusza. Biegnąc przez Pompeje, desperacko osłaniał głowę ceramicznym naczyniem. W ten sposób chronił się przed deszczem wulkanicznych odłamków. Dzięki zaawansowanej sztucznej inteligencji naukowcy zrekonstruowali jego wygląd i ostatnie chwile przed śmiercią.
Pompeje są jednym z najbardziej znanych stanowisk archeologicznych świata, obok piramid w Gizie czy Machu Picchu. Archeolodzy prowadzą tam wykopaliska od kilkuset lat. W 79 roku n.e. to rzymskie miasto zostało unicestwione przez wybuch Wezuwiusza – pokryła je gruba warstwa popiołów. A to dało wielką szansę archeologom – w ten sposób naturalna katastrofa na swój sposób zakonserwowała starożytną architekturę, ale także inne ślady. Nieskuteczne ucieczka Najnowsze wykopaliska ujawniły szczątki dwóch mężczyzn tuż za murami Pompejów na nekropolii Porta Stabia. Zginęli w różnych momentach erupcji. Eksperci, wśród których jest dyrektor Parku Archeologicznego w Pompejach Gabriel Zuchtriegel, opublikowali właśnie na ten temat artykuł. Pierwsza ofiara, silnie umięśniony mężczyzna w wieku 18-20 lat, zginął prawdopodobnie drugiego dnia katastrofy. Został on uwięziony przez gwałtowną, energetyczną chmurę piroklastyczną – falę gorącego gazu i popiołu, która dotarła do Pompejów między godziną 7 a 8 rano. Przy jego stopach odnaleziono żelazne gwoździe (clavi caligarii), co sugeruje, że miał na sobie solidne, podkute sandały, typowe dla podróżnych lub legionistów. Moździerz nad głową, jak kask Druga ofiara, mężczyzna w wieku około 35 lat, zmarła kilka godzin wcześniej. Jego ciało znaleziono w pozycji skulonej, a prawa ręka wciąż zdawała się unosić ceramiczny moździerz, którym próbował osłonić głowę. Gest ten stanowi przejmujące potwierdzenie relacji Pliniusza Młodszego, który opisywał ludzi wiążących poduszki na głowach dla ochrony przed spadającymi kamieniami. Na moździerzu zachował się stempel rzemieślnika: „CN(aei) DOMITI / SALUTARIS”. Mężczyzna ten był przygotowany na dłuższą ucieczkę w ciemnościach – trzymał glinianą lampkę oliwną, miał na palcu metalowy sygnet, a przy pasie sakiewkę z dziesięcioma monetami. Sztuczna inteligencja użyta do rekonstrukcji Naukowcy postanowili wykorzystać sztuczną inteligencję do stworzenia cyfrowej rekonstrukcji mężczyzny (i jego otoczenia), który chronił głowę ceramicznym naczyniem. Oto jak wyglądał ten proces: Zastosowane narzędzia. Rekonstrukcja powstała przy użyciu kombinacji różnych programów: ChatGPT Pro posłużył do podstawowego opracowania danych, Adobe Photoshop wykorzystano do retuszu cyfrowego i wkomponowania trzymanego przez mężczyznę naczynia, natomiast oprogramowanie LM Nano Banana Pro pozwoliło na wygenerowanie kontekstu środowiskowego oraz detali o charakterze „kinematograficznym”. Całością procesu zarządzano na platformie LM Runaway. Charakter pracy. Model przygotował dr Paolo Kirschner pod ścisłym nadzorem naukowym archeologów i antropologów. Jest to prototyp eksperymentalny, który ma na celu przedstawienie wyników badań w sposób bardziej przystępny dla osób niebędących specjalistami. Cel i rola AI. Sztuczna inteligencja została potraktowana jako narzędzie do tworzenia modeli interpretacyjnych i hipotez, a nie jako źródło ostatecznej prawdy naukowej. Naukowcy liczą na to, że AI znacząco wspomoże popularyzację wiedzy archeologicznej. AI nie zastąpuje naukowców Naukowcy podkreślają, że sztuczna inteligencja w tym procesie nie zastępowała archeologa, lecz pod jego kontrolą rozszerzała możliwości interpretacyjne. Poza tym przyspieszyła wykonanie skomplikowanych efektów wizualnych (kolorystyka, tekstury, ruch), które tradycyjnymi metodami graficznymi tworzy się znacznie dłużej. – Projekt otwiera szerszą dyskusję na temat wykorzystania sztucznej inteligencji w archeologii –uważa profesor Jacopo Bonetto z Uniwersytetu w Padwie, który jest współautorem artykułu na ten temat. Źródło: Park Archeologiczny w Pompejach Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Polska autorka wyróżniona przez „Travelera”. Opisała wyspę, na której czas płynie inaczej
Artykuł Andżeliki Doby o Archipelagu Eolskim – znanym z aktywnych wulkanów – znalazł się w gronie wyróżnionych prac w konkursie „Zostań Autorem National Geographic Traveler”, zorganizowanym z okazji 20-lecia magazynu.
Spis treści: Echa przeszłości: maski, pumeks i ludzkie historie Homerycka Odyseja: wiatr Eola i błądzący bohater W pracowni Paolino Spady: rozmowy o sztuce i życiu Rowerem przez krajobrazy i smaki wyspy Budzik ustawiony na czwartą trzydzieści rano na Lipari to nie przymus, lecz obietnica. Wschodzące słońce, malujące horyzont nad majaczącymi w oddali wulkanicznymi stożkami Stromboli i Panarei, jest spektaklem, który porywa. Poranne światło godzinami tańczy na falach, odbija się od bielonych fasad domów, budząc wyspę do życia bez pośpiechu. Tu, na największej z siedmiu wulkanicznych sióstr Archipelagu Eolskiego, życie płynie innym rytmem. To podróż w poszukiwaniu dolce far niente w jego najbardziej autentycznej, nieperfekcyjnej, a jednocześnie głęboko satysfakcjonującej formie. Dzień na Lipari zawsze zaczynam od sycylijskiego „buongiorno” – brzoskwiniowej granity z odrobiną lokalnego wina Malvasia, podanej z puszystą brioche. Ten rytuał, spożywany w ciszy poranka, szybko stał się moim ulubionym. Stąd już tylko krok do portu i na łódź. Błękit krystalicznych wód Eolskich kontrastuje z czernią wulkanicznej ziemi, a na horyzoncie kolejno wynurzają się Alicudi, Filicudi, Salina i Vulcano. Okrążając wyspę, podziwiać można imponujące klify, ukryte zatoczki i malownicze jaskinie. Nierzadko towarzyszami podróży okazują się figlarne delfiny, dodając magii do tej surowej, autentycznej destynacji, która w naturalny sposób selekcjonuje turystów. Echa przeszłości: maski, pumeks i ludzkie historie Lipari to wyspa przesiąknięta historią sięgającą ponad sześciu tysięcy lat. Regionalne Muzeum Archeologiczne im. Luigi Bernabò Brea, mieszczące się w kompleksie Zamku Lipari, to prawdziwa skarbnica wiedzy. Od starożytnej ceramiki neolitycznej po rzymskie artefakty, każda gablota opowiada o cywilizacjach, które kształtowały to miejsce. Szczególne miejsce w kolekcji zajmują maski teatralne, odnajdywane podczas wykopalisk. Te gliniane wyobrażenia ludzkich twarzy, pochodzące głównie z okresu hellenistycznego (III–I wiek p.n.e.), były używane w greckich komediach i tragediach. Ich ekspresyjne miny, często groteskowe lub heroiczne, świadczą o bogatej kulturze teatralnej na wyspie i głębokim powiązaniu Lipari z antycznym światem. Były nie tylko elementem stroju aktora, ale przede wszystkim nośnikiem emocji i archetypów, pozwalającym widzom na natychmiastowe rozpoznanie postaci. View Gallery on the source website W muzeum wiele miejsca poświęcono również obsydianowi – wulkanicznemu szkłu, które przez tysiąclecia było głównym towarem eksportowym wyspy. Lipari słynęło również z kopalń pumeksu (pomice), lekkiego, porowatego kamienia używanego m.in. do produkcji materiałów budowlanych i kosmetyków. W rozmowach z mieszkańcami dowiedziałam się, że praca w tych kopalniach, choć dawała stabilizację, wiązała się z poważnymi problemami zdrowotnymi. Pył pumeksowy, wdychany przez robotników przez lata, prowadził do chorób układu oddechowego, w tym pylicy płuc. To gorzkie świadectwo ludzkiej ceny rozwoju. Ostatnie kopalnie pumeksu na Lipari zostały zamknięte w 2007 roku, co było ważnym krokiem w ochronie środowiska i zdrowia mieszkańców. Homerycka Odyseja: wiatr Eola i błądzący bohater Lipari, jak cały Archipelag Eolski, jest miejscem, gdzie mitologia przenika do rzeczywistości. To tutaj, zgodnie z epopeją Homera, po upadku Troi błądził Odyseusz. Jego morska wędrówka, pełna wyzwań i nadprzyrodzonych spotkań, zaprowadziła go na wyspę Eolię, rządzoną przez Eola – il re dei venti, króla wiatrów. Homer w „Odysei” barwnie opisuje spotkanie Odyseusza z Eolem, który hojnie obdarzył go workiem zawierającym wszystkie niepomyślne wiatry, pozwalając wiać tylko sprzyjającemu Zefirowi. To miało zapewnić bezpieczny powrót na Itakę. Niestety, ciekawość towarzyszy, którzy w nadziei na znalezienie skarbów otworzyli worek, gdy ich władca spał, wypuściła uwięzione wichury. Rozpętała się potężna burza, która zepchnęła okręty z powrotem na Eolię. Eol, rozwścieczony i przekonany, że Odyseusz jest przeklęty przez bogów, odmówił dalszej pomocy, skazując go na dalszą, długą i pełną cierpień tułaczkę po morzach. Te mityczne opowieści wciąż tętnią życiem na Lipari. Spacerując po wyspie czuje się echa starożytnych legend. Błękitne wody, które widziały okręty Odyseusza, wulkaniczne krajobrazy, które mogły być świadkami gniewu Eola – wszystko to sprawia, że podróż po Lipari staje się czymś więcej niż tylko zwiedzaniem. Staje się zanurzeniem w opowieść, która od tysiącleci kształtuje wyobraźnię ludzkości. W pracowni Paolino Spady: rozmowy o sztuce i życiu Historia na Lipari żyje nie tylko w muzeach, ale tętni w małych uliczkach i w pasji rzemieślników. Najlepiej widać to w pracowni Paolino Spady. Wieczory spędzone tam, często przy kieliszku Malvasii, stały się dla mnie sercem tej podróży. Paolino, rzeźbiarz, który wraz z bratem Giovannim kontynuuje rodzinną tradycję, z dużymi emocjami i sentymentem opowiadał o swoim ojcu, Giuseppe Spadzie – wielkim artyście, który miał zaszczyt realizować monumentalny Altare della Patria w Rzymie. Przez dziesiątki lat bracia krok po kroku odwzorowywali maski i postaci z muzeum, tchnąc w nie nowe życie. Nasze rozmowy ożywiały mity i legendy. Paolino szczegółowo opisywał proces tworzenia replik starożytnych masek i mitologicznych postaci. „Glina, pasja i talent” – tymi słowami podsumowywał istotę swojej pracy. W tych rozmowach odkrywałam prawdziwe dolce far niente – nie jako lenistwo, lecz jako umiejętność celebrowania chwili, odnajdywania wartości w autentyczności i prostocie. Rowerem przez krajobrazy i smaki wyspy Popołudnia na Lipari to czas na aktywność i odkrywanie. Wyspa idealnie nadaje się do zwiedzania rowerem. Kręte drogi prowadzą przez winnice, gaje oliwne i zapierające dech w piersiach punkty widokowe. Jednym z najpiękniejszych jest ten rozciągający się z małego kościoła Quattrocchi. Panorama obejmuje skaliste wybrzeże, błękitne morze, a w oddali widać Salinę, gdzie kręcono nagrodzony Oscarem film „Il Postino” (Listonosz), oraz najbardziej odległe Alicudi i Filicudi. To miejsce, gdzie krajobraz staje się obrazem. Wieczorem Lipari ożywa, ale zachowuje swój kameralny charakter. Kolacje to celebracja lokalnych smaków. Na wyspach najlepiej smakują świeżo złowione owoce morza – proste, ale pełne morskiego aromatu. Do tego obowiązkowo podaje się insalata eoliana – orzeźwiającą sałatkę z pomidorów, czerwonej cebuli, ogórka, kaparów i świeżej bazylii, obficie skropioną lokalną oliwą. To prostota składników, która w połączeniu z jakością tworzy niezapomniane doznania. Lipari skrada serce i duszę. Pozwala marzyć. To miejsce z historią liczoną w tysiącleciach, a zarazem oferujące proste przyjemności. Nauczyła mnie, że perfekcja nie musi być idealna. Że czas płynie wolniej, a prawdziwe bogactwo kryje się w autentycznych doświadczeniach, w rozmowach z ludźmi, w historii, która otacza nas na każdym kroku. Tu znalazłam czas na oddech, na refleksję, na poszukiwanie własnej drogi w rytmie wulkanicznej wyspy. Źródło: National Geographic Traveler Z okazji 20-lecia polskiej edycji „National Geographic Traveler” redakcja zaprosiła czytelników do udziału w wyjątkowym konkursie. Chętni opowiedzieli nam o miejscach, które zachwycają, poruszają lub zmieniają sposób patrzenia na świat, a najlepsze z tych historii trafią na łamy magazynu i stronę internetową.
To koniec swobodnego wjazdu w Dolomity. Pozwolenie dostanie tylko 150 aut dziennie
Problem nadmiernej turystyki w ostatnich latach urósł do rangi jednego z najważniejszych wyzwań współczesnej branży podróżniczej. W 2025 roku pojęcie overtourismu było tak powszechnie dyskutowane, że trafiło na listy najbardziej wpływowych terminów roku. Zjawisko to dotknęło wiele popularnych kierunków, jednak to właśnie Włochy należą do krajów, które odczuwają jego skutki szczególnie dotkliwie.
W obliczu rosnącej liczby podróżnych coraz więcej destynacji decyduje się na wprowadzanie ograniczeń mających chronić lokalną infrastrukturę i środowisko. Z problemem overtourismu mierzą się między innymi Hiszpania czy Japonia, jednak to działania podejmowane we Włoszech przyciągają dziś szczególną uwagę. Wenecja wprowadziła opłaty za wstęp do miasta, Rzym ogranicza dostęp do najbardziej obleganych zabytków, a na Wybrzeżu Amalfi testowano system ruchu naprzemiennego uzależnionego od numerów rejestracyjnych. Rozwiązania te nie zawsze przynoszą oczekiwane efekty, dlatego kolejne regiony sięgają po bardziej zdecydowane środki. Teraz na podobny krok zdecydowały się również Dolomity – jeden z najbardziej malowniczych i jednocześnie najbardziej obleganych obszarów we Włoszech. Ograniczenia ruchu w Dolomitach. Tylko 150 aut dziennie Jednym z najbardziej zdecydowanych działań w walce z nadmierną turystyką jest planowane wprowadzenie strefy ograniczonego ruchu w sercu Dolomitów. Od września 2026 roku na odcinku pomiędzy Val Gardeną a Val Badią obowiązywać będzie limit – każdego dnia wjazd zostanie umożliwiony maksymalnie 150 samochodom, a dostęp będzie regulowany poprzez system wcześniejszych rezerwacji online. To radykalna zmiana w regionie, który przez dekady pozostawał stosunkowo łatwo dostępny dla odwiedzających. Decyzja ta jest odpowiedzią na rosnącą presję turystyczną – w szczycie sezonu przez górskie przełęcze przejeżdżało nawet ponad 10 tys. pojazdów dziennie, co prowadziło do przeciążenia infrastruktury, hałasu oraz pogorszenia jakości powietrza. Nowe regulacje mają ograniczyć ruch i poprawić warunki środowiskowe, jednak jednocześnie wywołują szeroką dyskusję na temat przyszłości turystyki w regionach alpejskich. Coraz częściej pojawiają się głosy, że nie chodzi już wyłącznie o kontrolowanie liczby odwiedzających, lecz o wprowadzenie selektywnego dostępu do przestrzeni, która dotychczas była postrzegana jako powszechnie dostępna. Część ekspertów traktuje to rozwiązanie jako konieczny krok w stronę zrównoważonego zarządzania ruchem turystycznym, inni jednak wskazują na ryzyko stopniowego ograniczania dostępności Dolomitów dla szerszego grona podróżnych. Region zaczyna być postrzegany jako swoisty poligon doświadczalny dla nowych modeli zarządzania turystyką – takich, które w przyszłości mogą zostać wdrożone także w innych popularnych miejscach Europy. Dolomity pod presją turystów. Narastające problemy regionu Planowane ograniczenia ruchu samochodowego nie są pierwszą próbą uporządkowania sytuacji w Dolomitach. Już wcześniej lokalne społeczności zaczęły podejmować działania, które miały chronić górskie krajobrazy przed skutkami masowej turystyki. Szczególnie głośnym przykładem była decyzja właścicieli prywatnych terenów w rejonie Tre Cime di Lavaredo. Popularny szlak, który każdego dnia przemierzało nawet 8 tys. osób, stał się źródłem realnych problemów – od degradacji przyrody po zniszczenia gruntów. W odpowiedzi wprowadzono opłatę za przejście oraz specjalne bramki kontrolujące ruch. Właściciele podkreślali, że nie był to krok motywowany zyskiem, lecz koniecznością pokrycia kosztów utrzymania terenów i naprawy szkód spowodowanych przez intensywny ruch turystyczny. Na sytuację w regionie dodatkowo wpłynęła organizacja Zimowych Igrzysk Olimpijskich Mediolan-Cortina 2026, które jeszcze bardziej zwiększyły zainteresowanie Dolomitami. Choć wydarzenie to miało promować Alpy jako przestrzeń dostępną dla szerokiego grona odbiorców, w praktyce przyczyniło się do nasilenia presji na lokalną infrastrukturę i codzienne funkcjonowanie mieszkańców. Eksperci zwracają uwagę, że gwałtowny wzrost liczby odwiedzających obciąża systemy transportowe, zasoby naturalne oraz gospodarkę regionu, która coraz silniej uzależnia się od turystyki i czynników zewnętrznych. Jednocześnie pojawia się pytanie o skuteczność wprowadzanych ograniczeń. Zamknięcie lub reglamentowanie dostępu do najbardziej popularnych miejsc może bowiem prowadzić do przeniesienia ruchu turystycznego w inne, dotąd mniej obciążone obszary. W efekcie problem nie znika, lecz zmienia swoją lokalizację. Dolomity stają się więc przykładem regionu, który próbuje znaleźć równowagę między dostępnością a ochroną – i jednocześnie pokazuje, jak trudne jest zarządzanie turystyką w miejscach o wyjątkowej wartości przyrodniczej. Źródła: NSS Magazine Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.