Płynne złoto Italii. Poznajcie nieznaną historię antycznej oliwy
Historia oliwy z oliwek w Italii okazuje się znacznie starsza, niż sądzono. Naukowcy przez dekady twierdzili, że była ona importowana z innych regionów basenu Morza Śródziemnego. Nowe analizy archeologiczne pokazują jednak, że Italia rozwijała własne tradycje uprawy i produkcji. I to na długo przed narodzinami imperium.
Oliwa była dla starożytnych tym, czym dla nas jest dzisiaj ropa naftowa i elektryczność w jednym. Służyła jako główne paliwo do lamp, ważny lek, kosmetyk oraz podstawowy składnik diety. Przez długi czas historycy uważali, że starożytna Italia nie radziła sobie z produkcją własną. Sądzono, że większość zapasów sprowadzano z Hiszpanii lub Afryki Północnej. Najnowsze badania naukowe całkowicie zmieniają ten obraz. Kierował nimi dr Emlyn Dodd z University of London School of Advanced Study w Wielkiej Brytanii. Opisano je na łamach „American Journal of Archaeology”. Wiele metod, jeden wynik Naukowcy dokonali kompleksowego przeglądu i ponownej oceny dowodów dotyczących uprawy oliwek oraz produkcji oliwy w całej Italii. Badaniami objęli okres od pradziejów (neolitu i epoki brązu) aż po czasy rzymskie, co pozwoliło uchwycić długofalowe trendy. Wykorzystano nowoczesne techniki, takie jak palinologia (badanie pyłków) oraz analiza zwęglonych pestek i drewna. W ten sposób tropiono obecność drzew oliwnych w starożytnym krajobrazie. Poza tym zastosowano analizę pozostałości organicznych na naczyniach, co pozwoliło wykryć ślady kwasów tłuszczowych oliwy. Badacze ponownie przyjrzeli się pozostałościom tłoczni oraz systemów basenów do separacji oliwy. Spektrum zastosowanych metod robi wrażenie. A celem była weryfikacja tego, czy uprawa oliwek faktycznie dotarła do Italii dopiero dzięki Grekom i Fenicjanom, jak wcześniej sądzono. Badanie objęło nie tylko południe kraju, ale całą linię brzegową i wnętrze Półwyspu Apenińskiego, w tym Sycylię i Sardynię Italska oliwa od tysiącleci Do tej pory dominowało przekonanie, że intensywna uprawa oliwek i produkcja oleju w Italii rozpoczęły się dopiero w I tysiącleciu p.n.e. pod wpływem kontaktów kolonizatorów. Historycy uważali Italię za region głównie importujący oliwę, a lokalną produkcję na dużą skalę przypisywano niemal wyłącznie południowej części półwyspu,. Dane paleośrodowiskowe wykazały, że dzikie oliwki rosły w Italii już w plejstocenie, a ich eksploatacja i „protouprawa” (czyli dbanie o dzikie drzewa) miały miejsce już w neolicie. Naukowcy dowiedli, że wyraźne ślady systematycznej uprawy i selekcji drzew oliwnych pojawiły się już w epoce brązu (ok. 1800–1200 p.n.e.), czyli na długo przed przybyciem Greków. Rozwój rolnictwa oliwnego w Italii był procesem niezależnym, a kluczowe technologie do wytwarzania oliwy mogły zostać wynalezione lokalnie, a nie sprowadzone ze Wschodu. Jak powstawała oliwa z oliwek? Produkcja oliwy z oliwek była w starożytności precyzyjnym procesem inżynieryjnym. Składała się z trzech etapów: miażdżenia, tłoczenia i separacji. Do miażdżenia owoców używano specjalnych młynów rotacyjnych zwanych trapetum. Co zaskakujące, najnowsze dowody sugerują, że to urządzenie – przypominające nowoczesny robot kuchenny, tyle, że z kamienia – mogło zostać wynalezione właśnie w Italii, a nie sprowadzone ze starożytnej Grecji. Następnie miazgę wyciskano za pomocą skomplikowanych pras dźwigniowych i śrubowych. Ostatnim krokiem była separacja oliwy od wody roślinnej. Rzymianie budowali systemy połączonych zbiorników, w których oliwa, jako lżejsza, wypływała na wierzch jak śmietanka w mleku. Dzięki tym innowacjom rzymska oliwa mogła być produkowana w różnych standardach – od ekskluzywnej oliwy spożywczej po tani olej do lamp. Źródło: American Journal of Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Miasto św. Walentego naprawdę istnieje. Przyjeżdżają do niego pary z całego świata
Zbliżające się Walentynki co roku kierują uwagę milionów osób ku postaci św. Walentego, uznawanego za patrona miłości i narzeczonych. Choć współczesne obchody często mają charakter symboliczny i komercyjny, ich źródło tkwi w kulcie męczennika z pierwszych wieków chrześcijaństwa. Właśnie dlatego na kilka dni przed 14 lutego do jednego miasta w środkowych Włoszech zaczynają przybywać pary z różnych krajów. Nie przyciąga ich wyłącznie romantyczna atmosfera, lecz przekonanie, że to miejsce pozostaje związane z historią świętego, którego wstawiennictwu powierzają swoje relacje.
Choć Walentynki bywają dziś kojarzone głównie z komercją, sama data 14 lutego ma podłoże religijne i historyczne. To dzień, który w tradycji chrześcijańskiej łączony jest z męczeńską śmiercią św. Walentego. Z tego powodu szczególne znaczenie zyskało umbryjskie miasto Terni, gdzie według przekazu przechowywane są jego relikwie. W tamtejszej świątyni, Basilica di San Valentino, od wieków rozwija się kult patrona zakochanych, co sprawia, że w lutym miejscowość staje się celem zarówno pielgrzymów, jak i par pragnących symbolicznie powierzyć swój związek opiece świętego. Święty Walenty i tradycja, która uczyniła Terni miastem zakochanych Postać św. Walentego, z którą dziś łączy się święto zakochanych, wywodzi się z wczesnochrześcijańskiej tradycji Włoch. Według przekazów biskup Walenty urodził się około 175 roku w Interamnie, czyli dzisiejszym Terni. Żył w czasach, gdy imperium rzymskim rządził m.in. cesarz Klaudiusz II Gocki. Z późniejszych relacji wynika, że władca ten miał sprzyjać przekonaniu, iż najlepszymi żołnierzami są mężczyźni niezwiązani rodziną, dlatego ograniczano możliwość zawierania małżeństw przez młodych legionistów. Walenty jako duchowny sprzeciwiał się takiemu podejściu – potajemnie błogosławił związki i udzielał ślubów parom, które nie chciały rezygnować z życia rodzinnego mimo obowiązujących restrykcji. Ten gest sprzeciwu wobec decyzji władzy, a zarazem obrona prawa do miłości i małżeństwa, stał się osią legendy łączącej jego postać z patronatem nad zakochanymi. Według tradycji za swoją działalność trafił do więzienia, a następnie został stracony 14 lutego 273 roku w pobliżu Via Flaminia. Jego kult rozwijał się w Terni od VI–VII wieku, a w 1644 roku oficjalnie ogłoszono go głównym patronem miasta. Najważniejszym miejscem związanym z jego kultem pozostaje Basilica di San Valentino w Terni, gdzie w srebrnym relikwiarzu przechowywane są szczątki świętego, opatrzone inskrypcją wskazującą go jako patrona miłości. Co roku, w niedzielę poprzedzającą Walentynki, do świątyni przybywają pary z różnych krajów, aby złożyć przy relikwiach przyrzeczenia miłości. Uroczystości mają charakter religijny, ale także symboliczny – młodzi narzeczeni oraz małżonkowie z wieloletnim stażem odnawiają przysięgi, traktując to miejsce jako przestrzeń potwierdzenia trwałości związku. Kulminacyjnym momentem jest symboliczny gest przypieczętowania obietnicy, czyli wymiana pocałunku przed relikwiarzem patrona. W ten sposób lokalna tradycja splata historię męczeństwa z żywą współczesną praktyką, czyniąc Terni jednym z najważniejszych punktów odniesienia dla kultu św. Walentego w Europie. Co można zobaczyć w Terni poza sanktuarium św. Walentego? Choć Terni rozpoznawalne jest przede wszystkim jako ośrodek kultu św. Walentego, to właśnie jego wielowarstwowa historia sprawia, że miasto oferuje znacznie więcej niż jeden – choć ważny – punkt pielgrzymkowy. Ponieważ osada funkcjonowała już w czasach rzymskich jako Interamna Nahars, do dziś w jej strukturze urbanistycznej widoczne są ślady antycznego układu, a pozostałości amfiteatru potwierdzają dawną rangę tego ośrodka. Następujące po sobie epoki rozbudowywały miasto jako centrum administracyjne i religijne Umbrii, czego konsekwencją jest zespół zabytkowych świątyń oraz dominująca w panoramie katedra, wznoszona etapami od XII do XVIII wieku. Nakładające się style architektoniczne odzwierciedlają kolejne fazy rozwoju, podobnie jak historyczne pałace mieszczańskie i budowle publiczne z XIX i XX stulecia, w tym neoklasyczny teatr miejski, który podkreśla reprezentacyjny charakter centrum. Bliskość wyjątkowych krajobrazów powoduje natomiast, że Terni łączy funkcje miejskie z walorami przyrodniczymi. Zaledwie kilka kilometrów od zabudowy miejskiej znajduje się Cascata delle Marmore – wodospad o wysokości około 165 metrów, którego obecny kształt jest rezultatem zarówno procesów naturalnych, jak i starożytnych prac hydrotechnicznych mających osuszyć dolinę. Osady wapienne nadają skałom jasną barwę przypominającą marmur, co tłumaczy nazwę wodospadu, a rozbudowana sieć ścieżek i punktów widokowych umożliwia obserwację z różnych perspektyw. Dodatkowo pobliska średniowieczna osada Torreorsina stanowi ważny element historyczny tego obszaru, dzięki czemu okolice Terni łączą dziedzictwo kulturowe z pięknymi widokami. W efekcie miasto funkcjonuje jako pełnoprawny cel podróży w Umbrii, a nie jedynie przystanek związany z jednym świętem. Źródła: Vivi Terni, Italy Magazine Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Włoski fenomen, który wciąż bywa niedoceniany. Luty to najlepszy czas na wizytę
Luty to okres, w którym znaczna część Włoch wyraźnie zwalnia – kurorty nadmorskie pustoszeją, a turystyczny rytm wielu miast podporządkowany jest chłodniejszej porze roku. Okazuje się jednak, że istnieje miejsce, gdzie właśnie zimą kalendarz wypełnia się wydarzeniami, a atmosfera staje się bardziej intensywna niż w szczycie sezonu. Tym miejscem jest Turyn.
Choć w tym roku uwagę świata przyciągają zimowe igrzyska olimpijskie organizowane we Włoszech, nie tylko tamtejsze krajobrazy mają szansę stać się magnesem dla podróżnych. Jedno z historycznych włoskich miast rozpoczęło okres pełen barwnych tradycji, widowiskowych uroczystości i karnawałowych celebracji, które od lat kształtują jego tożsamość. To właśnie zimą życie nabiera tam wyjątkowego rytmu, łącząc lokalne dziedzictwo z festiwalową energią. Turyn – historia i znaczenie miasta na tle Włoch Turyn, położony u podnóża Alp w regionie Piemontu, od stuleci pełni rolę jednego z kluczowych ośrodków północnych Włoch – zarówno gospodarczych, jak i kulturalnych. Jego początki sięgają czasów rzymskich: w I wieku p.n.e. powstał tu obóz wojskowy Augusta Taurinorum, którego regularny, szachownicowy układ ulic do dziś wyznacza strukturę historycznego centrum. Ten antyczny porządek urbanistyczny przetrwał kolejne epoki i stał się fundamentem późniejszej rozbudowy miasta, widocznej w reprezentacyjnych placach, arkadowych ulicach i osiowych założeniach przestrzennych, które nadają Turynowi charakter niemal „planowanego” miasta. Przełomowe znaczenie przyniosły jednak czasy nowożytne, gdy miasto stało się siedzibą dynastii sabaudzkiej i politycznym zapleczem procesu jednoczenia Włoch. Rezydencje królewskie, pałace i monumentalne place do dziś przypominają o okresie, gdy Turyn należał do najważniejszych stolic Półwyspu Apenińskiego. Co więcej, od 1578 roku w miejscowej katedrze przechowywany jest Całun Turyński – relikwia o ogromnym znaczeniu dla chrześcijaństwa, która uczyniła miasto jednym z istotnych punktów na mapie europejskich pielgrzymek i wzmocniła jego duchowy prestiż. Równolegle rozwijała się funkcja intelektualna i artystyczna. Jeszcze w XIX i na początku XX wieku Turyn uchodził za jedno z najbardziej wyrafinowanych centrów kultury we Włoszech, wyróżniając się m.in. silną obecnością secesji, rzadko spotykanej w innych częściach kraju. Miasto stało się również ważnym ośrodkiem przemysłowym i akademickim, co nadało mu nowoczesny, miejski charakter, odmienny od wielu historycznych włoskich centrów opartych głównie na turystyce. Ta wielowarstwowa tożsamość (rzymskie korzenie, królewska przeszłość, religijne znaczenie i intelektualne dziedzictwo) sprawia, że Turyn pozostaje jednym z najbardziej złożonych i znaczących ośrodków historycznych północnych Włoch. W lutym tradycja łączy się tu z żywą kulturą miasta, które przyciąga odwiedzających licznymi wydarzeniami i sezonowymi uroczystościami. Karnawał, czekolada i wermut, czyli lutowy kalendarz wydarzeń w Turynie Luty w Turynie to moment, gdy miasto wyraźnie przyspiesza po spokojniejszym początku zimy, a kalendarz wypełniają wydarzenia łączące tradycję z miejskim stylem życia. Od 1 do 15 lutego trwa karnawał, którego ślady widoczne są w różnych częściach miasta – od historycznego Borgo Dora po nadrzeczne bulwary nad Padem. Jednym z miejsc, gdzie najłatwiej poczuć jego atmosferę, jest weekendowy targ staroci Balôn na Piazza Borgo Dora. Obok antyków i kolekcjonerskich przedmiotów pojawiają się tam historyczne inscenizacje, muzycy i postacie w strojach nawiązujących do przeszłości dzielnicy, w tym Rusnenta – tradycyjna maska związana z tym rejonem. W przestrzeni miejskiej odbywają się parady, występy orkiestr dętych i uliczne animacje, natomiast w Parco della Pellerina organizowany jest duży festyn rodzinny. Wizerunki Gianduji i Giacometty (symbolicznych postaci turyńskiego karnawału) towarzyszą obchodom aż do finału 15 lutego, gdy nad rzeką odbywają się widowiskowe wydarzenia zamykające święto. Równolegle, w połowie miesiąca, miasto celebruje swoją słynną tradycję czekoladową podczas festiwalu CioccolaTò, który zazwyczaj przypada na drugą połowę lutego i zamienia okolice Piazza Vittorio Veneto w przestrzeń degustacji, pokazów i warsztatów. Turyn od XVII wieku uchodzi za włoską stolicę czekolady, a lokalna specjalność (gianduja) ma tu swoje historyczne korzenie. W programie znajdują się spotkania w zabytkowych wnętrzach i wydarzenia popularyzujące historię kakao, m.in. w muzeum Choco-Story Torino. Zimową tradycją pozostaje także filiżanka bicerin (warstwowego napoju z kawy, czekolady i śmietanki), serwowanego w zabytkowej kawiarni Caffè Al Bicerin, która od wieków stanowi punkt odniesienia dla lokalnej kultury kawiarnianej. Pod koniec lutego uwagę przejmują z kolei wydarzenia związane z wermutem i winem. Turyn odegrał kluczową rolę w rozwoju tego aromatyzowanego trunku już w XVIII wieku, a dziś tradycję tę przypomina festiwal Salone del Vermouth, uzupełniony o miejskie degustacje, spotkania i wydarzenia towarzyszące w barach, muzeach oraz historycznych przestrzeniach. Towarzyszy mu także Salone del Vino Torino, prezentujący dorobek piemonckich winiarzy – od uznanych apelacji, takich jak Barolo czy Barbaresco, po mniej znane alpejskie odmiany. Dzięki temu luty w Turynie staje się miesiącem, w którym kultura stołu, miejskie rytuały i regionalne dziedzictwo tworzą wyjątkowo intensywne doświadczenie poza głównym sezonem. Źródła: BBC, Brittanica Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
DNA ujawniło historię matki i córki żyjących 12 tysięcy lat temu. To opowieść o bliskości
Dwa szkielety sprzed 12 tysięcy lat od momentu odkrycia we włoskiej jaskini intrygowały badaczy swoim ułożeniem. Osoby złożono do grobu czułym uścisku. Nowoczesne badania genetyczne ujawniły nie tylko pokrewieństwo zmarłych. Przyniosły też najstarszą diagnozę rzadkiej choroby.
W 1963 roku archeolodzy dokonali niezwykłego odkrycia w południowych Włoszech. W jaskini Grotta del Romito znaleźli wspólny grób dwóch osób. Większa postać obejmowała mniejszą, co bywa interpretowane jako gest czułości. Przez dekady badacze zastanawiali się, kim byli ci ludzie. Mniejszy szkielet, nazwany „Romito 2”, należał do osoby o wzroście zaledwie 110 centymetrów. Miała ona nienaturalnie krótkie ręce i nogi. Większy szkielet, „Romito 1”, miał 145 centymetrów, co również było niskim wynikiem jak na tamte czasy. Naukowcy długo spierali się o ich płeć i stopień pokrewieństwa. Czy łączyły ich więzy krwi, czy może wspólna choroba? Tradycyjne metody badania kości nie dawały jasnej odpowiedzi na to pytanie. Genetyczne śledztwo w skali mikro Przełom przyniosły prace międzynarodowego zespołu ekspertów z Uniwersytetu Wiedeńskiego oraz współpracowników z Włoch, Portugalii i Belgii, który postanowił zbadać DNA z kości skroniowych. Ta część czaszki jest twarda jak skała i doskonale chroni materiał genetyczny przed zniszczeniem. Wyniki analizy genetycznej, opublikowane właśnie na łamach czasopisma „New England Journal of Medicine” były jednoznaczne: obie osoby to kobiety. Co więcej, badania potwierdziły, że to matka i córka. W ich kodzie genetycznym odkryto konkretną „usterkę” w genie NPR2. Gen ten działa w organizmie jak kontroler wzrostu kości. U córki naukowcy znaleźli dwie zmienione kopie tego genu. Bardzo rzadka mutacja Oznacza to, że naukowcom udało się wykryć najstarszą w historii ludzkości diagnozę rzadkiej choroby: dysplazji akromezomelicznej typu Maroteaux. Matka posiadała tylko jedną wadliwą kopię genu, co wyjaśniało jej nieco niższy wzrost. Paleogenomika pozwoliła więc zidentyfikować konkretną mutację u osób żyjących tysiące lat temu. – Dzięki zastosowaniu analizy kopalnego DNA możemy teraz zidentyfikować specyficzne mutacje u osób żyjących w pradziejach. Pomaga to ustalić, jak dawno temu istniały rzadkie schorzenia genetyczne, a także może odkryć nieznane wcześniej warianty – mówi dr Ron Pinhasi z Uniwersytetu Wiedeńskiego, który współkierował badaniem. To badanie pokazuje, że rzadkie choroby nie pojawiły się w czasach nowożytnych, lecz towarzyszą nam od zawsze. – Zrozumienie ich historii może pomóc w rozpoznawaniu takich schorzeń dzisiaj – komentuje współautor publikacji, Adrian Daly z Centrum Szpitala Uniwersyteckiego w Liège. Empatyczni łowcy i zbieracze Najbardziej fascynujący jest jednak społeczny wymiar tego odkrycia. Córka cierpiąca na poważne skrócenie kończyn dożyła wieku dorosłego lub późnej młodości. W surowym środowisku sprzed 12 tysięcy lat osoba z tak dużymi ograniczeniami fizycznymi nie poradziłaby sobie sama. Jej przetrwanie było możliwe tylko dzięki wsparciu grupy. Społeczność łowców i zbieraczy musiała pomagać jej w poruszaniu się i dzielić się z nią jedzeniem. Fakt, że matka i córka zostały pochowane razem w tak czuły sposób, świadczy o silnych więziach emocjonalnych. Historia z Grotta del Romito udowadnia, że empatia i opieka nad chorymi są wpisane w ludzką naturę od zarania dziejów. Zagadką pozostaje przyczyna śmierci obu kobiet. Źródło: New England Journal of Medicine Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Zimowe Igrzyska Olimpijskie to święto nie tylko dla kibiców. Mediolan udostępnia ukryte dzieło Leonarda da Vinci
Mediolan przygotował na czas zimowych Igrzysk coś wyjątkowego. Nie udostępniany zwiedzającym od wielu lat fresk autorstwa Leonarda da Vinci, będzie można zobaczyć aż przez 7 tygodni. Zwiedzający będą mieli unikatową szansę podziwiania malowidła dostępnego wyłącznie konserwatorom.
Podczas Zimowych Igrzysk Olimpijskich Mediolan–Cortina 2026, wyjątkowe dzieło Leonarda da Vinci zostanie na krótko udostępnione publiczności. Przez pięć tygodni, od 7 lutego do 14 marca, zwiedzający będą mogli zobaczyć rzadko dostępny mural autorstwa Leonarda, w komnacie zwanej „Salla delle Asse” w Castello Sforzesco (Zamku Sforzów) w Mediolanie. To miejsce na codzień pozostaje zamknięte z powodu trwających od wielu lat prac konserwatorskich. Fresk Leonarda ukryty na zamku w Mediolanie Monumentalne malowidło z końca XV wieku pokrywa sufit i ściany sali, niegdyś reprezentacyjnego pomieszczenia książęcej rezydencji, a dziś części muzealnego kompleksu. Włoska nazwa „Salla delle Asse” ozancza dosłownie „salę desek” i odnosi się do dawnego wystroju pomieszczenia, które było wyłożone drewnianymi panelami. Leonardo da Vinci rozpoczął pracę nad muralem w 1498 roku. Przedstawia on splątane pnie, gałęzie, korzenie i skały, tworzące iluzję naturalności na sklepieniu. Projekt nigdy nie został ukończony – już rok później Mediolan został zajęty przez wojska francuskie, a artysta musiał uciekać z miasta. Przez kolejne stulecia malowidło popadło w zapomnienie, przykryte warstwami tynku. Dzieło odkryto ponownie dopiero na przełomie XIX i XX wieku, gdy historycy i archeolodzy zaczęli usuwać tynk. Wczesne prace konserwatorskie polegały na uzupełnianiu wyblakłych fragmentów, co z czasem wzbudziło kontrowersje. Niektórzy badacze uznali, że przez przemalowania mural przestał być w pełni autentycznym dziełem Leonarda i stał się raczej jego późniejszą interpretacją. Dzieło Leonarda będzie można zobaczyć z rusztowań konserwatorskich W ramach specjalnych, zorganizowanych wizyt goście wejdą na około sześciometrowe rusztowania i będą mogli oglądać dzieło z bardzo bliskiej odległości – kilku centymetrów. Każda wizyta potrwa 30 minut, a uczestnicy będą musieli nosić kaski ochronne. Zwiedzający będą mogli też podglądać pracę konserwatorów. Odnawianie fresku odbywa się z użyciem specjalnego, japońskiego papieru ryżowego i demineralizowanej wody, aby usuwać sole, które przez wieki nagromadziły się w murach. Metoda ta pozwala delikatnie oczyścić powierzchnię, nie naruszając farb Leonarda. Mediolan celebruje Leonarda: będą jeszcze dwie wystawy Równolegle z otwarciem „Salli delle Asse”, muzea Zamku Sforzów będą działać normalnie. Zaplanowano otwarcie dwóch nowych wystaw poświęconych Leonardowi. Jedna z nich, multimedialna instalacja w tzw. Salach Panoramicznych, przybliży rolę artysty na dworze Sforzów. Druga, w Pinakotece, skupi się na uczniach i naśladowcach mistrza, prezentując m.in. dzieła Bernardina Luiniego, Andrei Solariego i Bernardo Zenalego. Po 14 marca sala z muralem zostanie znów zamknięta na około 18 miesięcy, aby zakończyć ostatni etap konserwacji. Jak podkreślają specjaliści, praca nad tym niezwykle delikatnym dziełem wymaga maksymalnej precyzji i odbywa się centymetr po centymetrze. Źródło: Smithsonian Magazine Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Jedna chwila na stoku i możesz zapłacić setki euro. W Alpach zaostrzono przepisy
Zimowe urlopy w Alpach kojarzą się z prędkością, adrenaliną i beztroską zabawą na śniegu. Tymczasem nawet drobne zachowania, które wielu narciarzy uznaje za zupełnie normalne, mogą zakończyć się nie tylko upomnieniem, lecz także dotkliwym mandatem. Na europejskich stokach obowiązują bowiem przepisy, o których turyści często dowiadują się dopiero wtedy, gdy jest już za późno.
Sezon narciarski w pełni, a alpejskie kurorty przeżywają oblężenie. Wraz ze wzrostem liczby turystów rośnie jednak również liczba interwencji służb porządkowych na stokach. Lokalne władze coraz częściej egzekwują przepisy dotyczące bezpieczeństwa i zachowania na trasach zjazdowych, a ich naruszenie może skutkować wysokimi karami finansowymi. Co istotne, część regulacji różni się w zależności od kraju. Datego to, co w jednym ośrodku uchodzi płazem, w innym może kosztować setki euro. Zakaz zatrzymywania się na stoku. Za postój grożą mandaty Wielu urlopowiczom stok narciarski przypomina otwartą przestrzeń rekreacyjną, w której można w dowolnym momencie przystanąć, zrobić zdjęcie, poprawić sprzęt czy poczekać na wolniejszych uczestników grupy. Tymczasem, zgodnie z międzynarodowymi zasadami bezpieczeństwa narciarskiego, takie zachowanie w określonych miejscach jest uznawane za poważne zagrożenie. Kodeks Postępowania FIS jasno wskazuje, że narciarz nie powinien zatrzymywać się w przewężeniach tras, pod stromymi załamaniami terenu, za zakrętami ani w punktach o ograniczonej widoczności. Osoba stojąca tuż za garbem stoku lub na wąskim odcinku może zostać dostrzeżona przez nadjeżdżających dopiero w ostatniej chwili, co przy dużej prędkości często uniemożliwia bezpieczne ominięcie przeszkody. W szczycie sezonu, gdy na trasach panuje duży ruch, problem staje się szczególnie widoczny. Rodziny i grupy zatrzymują się, by zebrać wszystkich uczestników zjazdu, zrobić zdjęcia czy porozmawiać, nie zdając sobie sprawy, że tworzą realne ryzyko kolizji. W wielu krajach alpejskich przepisy te mają nie tylko charakter zaleceń, lecz także podstawę prawną. We Włoszech za postój w niebezpiecznym miejscu grozi mandat wynoszący co najmniej około 100 euro, a w innych państwach kary mogą sięgać nawet 500 euro. Podobne zasady obowiązują także we Francji, Austrii i Szwajcarii, gdzie patrole narciarskie regularnie kontrolują zachowanie na trasach i mogą nakładać kary finansowe lub odbierać karnety osobom stwarzającym zagrożenie. W sytuacjach, gdy dochodzi do wypadku, interweniuje policja, a konsekwencje mogą być znacznie poważniejsze. Nie bez znaczenia są też kwestie finansowe. W razie poważnej kolizji narciarz, który zatrzymał się w niedozwolonym miejscu, może zostać obciążony kosztami akcji ratunkowej, obejmującej transport śmigłowcem i działania wyspecjalizowanych służb – to wydatki liczone w tysiącach euro. Co więcej, część polis turystycznych wyłącza odpowiedzialność w sytuacjach, gdy złamano lokalne przepisy bezpieczeństwa. Dlatego ośrodki narciarskie i szkoły jazdy zalecają, by przerwy robić wyłącznie na skraju trasy, w miejscach dobrze widocznych i oddalonych od stromych oraz wąskich fragmentów stoku. W przeciwnym razie zwykłe zatrzymanie się może zakończyć się nie tylko mandatem, lecz także poważnymi konsekwencjami prawnymi i finansowymi. Obowiązkowe kaski i zasady bezpieczeństwa na stokach Warto też pamiętać, że od 1 listopada 2025 roku Włochy wprowadziły jedne z najbardziej kompleksowych przepisów bezpieczeństwa narciarskiego w Europie. Po raz pierwszy obowiązek noszenia kasku objął wszystkich użytkowników stoków – bez względu na wiek, poziom zaawansowania czy kraj pochodzenia. Dotyczy to narciarzy, snowboardzistów, osób jeżdżących na sankach, a nawet turystów korzystających z tras okazjonalnie. Wymagany jest kask z oznaczeniem CE (Conformité Européenne), które potwierdza zgodność ze standardami unijnymi w zakresie zdrowia, bezpieczeństwa i ochrony użytkownika. Włoskie władze podkreślają, że celem zmian jest ograniczenie liczby urazów głowy, które należą do najpoważniejszych konsekwencji wypadków na stoku. Regulacje wprowadzano stopniowo – najpierw obejmowały dzieci do 14. roku życia, później młodzież do 18 lat, a obecnie rozszerzono je na wszystkich. Za złamanie przepisów grozi mandat do 200 euro, a dodatkowo służby mogą zawiesić karnet nawet na trzy dni. To jednak część szerszego pakietu zasad. We Włoszech obowiązuje także wymóg posiadania ubezpieczenia OC dla narciarzy. Jazda bez polisy może zakończyć się natychmiastową grzywną oraz cofnięciem skipassu. Wprowadzono również limit alkoholu we krwi na poziomie 0,5 promila oraz zasadę zerowej tolerancji wobec narkotyków. Regulacje obejmują nawet zachowania pozornie błahe – jak spożywanie posiłków w strefach wejściowych wyciągów czy na samych wyciągach. Na tle Europy włoskie prawo jest wyjątkowo rygorystyczne. W wielu krajach obowiązek jazdy w kasku dotyczy wyłącznie najmłodszych. W Chorwacji i Słowenii kaski muszą nosić dzieci do 14. roku życia. W Polsce obowiązek obejmuje osoby poniżej 16 lat. W Austrii przepisy różnią się regionalnie, ale w większości alpejskich landów, m.in. w Salzburgu i Styrii, kask jest wymagany do ukończenia 15 lat. We wszystkich tych państwach za brak kasku grożą mandaty, jednak dorośli narciarze formalnie nie podlegają takim restrykcjom jak we Włoszech. Równolegle inne ośrodki w Europie wprowadzają własne, często zaskakujące regulacje. Francuski kurort Les Gets zakazał palenia na całym swoim terenie, a podobne przepisy rozważane są w kolejnych regionach. Z kolei w austriackim Ischgl od 2016 roku obowiązuje zakaz chodzenia po miejscowości w butach narciarskich między godz. 20 a 6 rano – naruszenie tego przepisu może kosztować nawet 2000 euro. Na tym tle włoskie stoki jawią się dziś jako jedne z najbardziej konsekwentnie regulowanych pod względem bezpieczeństwa w całych Alpach. Źródła: Daily Mail, Euronews Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Ta katedra miała być największa w Europie. Budowano ją przez pokolenia
Santa Maria del Fiore, powszechnie znana jako II Duomo, stanowi jeden z najbardziej rozpoznawalnych symboli włoskiego renesansu i gotyku. Historia katedry, sięgająca XIII wieku, odzwierciedla ambicje Florencji jako dumnej i zamożnej republiki miejskiej, która dążyła do ustanowienia swojej duchowej i politycznej dominacji na Półwyspie Apenińskim. Imponująca świątynia, która dziś jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych zabytków miasta, powstawała przez kilkaset lat. Jaka jest jej historia? Co można zobaczyć w jej wnętrzach? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Symbol potężnej republiki Pięć dekad przerwy Genialna konstrukcja Brunelleschiego Ewolucja fasady Wnętrza katedry Zwiedzanie katedry Wzniesiona na fundamentach wcześniejszego kościoła, Santa Maria del Fiore miała symbolizować potęgę Florencji. Realizacja tej wizji trwała niemal sześć wieków. W efekcie tak długich prac powstała iście monumentalna świątynia. Santa Maria del Fiore dosłownie uderza tytanicznymi rozmiarami – mierzy 153 m długości i 90 m szerokości w przekroju. Kopuła, która jest najcharakterystyczniejszym elementem kompleksu, osiąga 114,5 m wysokości. Symbol potężnej republiki Do XIII stulecia duchowe potrzeby mieszkańców Florencji były zaspokajane przez kilka niewielkich kościołów i baptysterium San Giovanni. Decyzję o budowie nowej katedry podjęto w 1294 roku. Tamtejsza signoria zadecydowała o wzniesieniu kościoła godnego wspaniałego, potężnego miasta. Swoją skalą i wspaniałością katedra miała prześcignąć świątynie rywalizujących miast-państw, takich jak Siena czy Piza. Budowa rozpoczęła się 8 września 1296 roku, kiedy położono pierwszy kamień pod elewację. Katedra, której nazwa oznacza „Święta Maria od Kwiatu”, symbolicznie odwołuje się do Chrystusa jako „Kwiatu”, wyrastającego z łodygi Marii, wywodzącej się z rodu Dawida. Od samego początku Santa Maria del Fiore była finansowana przez gminę jako „kościół państwowy”, co zatarło tradycyjne granice między sferą sakralną a obywatelską. Pięć dekad przerwy Pierwotny projekt katedry został zatwierdzony w 1294 roku przez radę miejską. Arnolfo di Cambio zaprojektował monumentalny budynek na planie krzyża łacińskiego. Po jego śmierci w 1302 roku, prace zatrzymały się na ponad pięćdziesiąt lat. Wznowiono je dopiero w 1349 roku, pod kierownictwem Francesco Talentiego. Talenti nie tylko kontynuował prace, ale także powiększył ogólny projekt, wprowadzając zmiany w obrębie absydy i bocznych kaplic. Główny korpus katedry, pokryty już kolorowymi marmurami w typowym stylu włoskiego gotyku, został ukończony około 1367 roku. Pomimo ukończenia nawy, dwie najbardziej monumentalne części konstrukcji – fasada i kopuła – pozostawały niekompletne. W 1421 roku nad ołtarzem głównym wzniesiono jedynie ramę, czyli poligonalną podstawę, oczekując na rozwiązanie inżynieryjne, które zmieniło historię architektury. Genialna konstrukcja Brunelleschiego W 1418 roku władze Florencji ogłosiły konkurs, poszukując geniusza zdolnego do zadaszenia absydy. Wyzwanie to podjął Filippo Brunelleschi, złotnik i wynalazca. Początkowo jego pomysły były traktowane z podejrzliwością jako wizjonerskie lub nawet szalone. Nikt nie wierzył, że można zbudować kopułę tej wielkości. Brunelleschi, pomimo braku formalnego wykształcenia architektonicznego, wykazał się dogłębną wiedzą z zakresu mechaniki, geometrii i sztuki antycznej. Aby przekonać sceptyków, zaprojektował model w tej samej skali, co przyszła konstrukcja. Kopuła, ukończona w 1436 roku, pozostaje największą murowaną konstrukcją tego typu, jaką kiedykolwiek zbudowano. Konstrukcja została zaprojektowana jako lekka i smukła, inspirowana oktagonalnym kształtem pobliskiego baptysterium. Jej struktura opiera się na dwóch koncentrycznych powłokach – wewnętrznej, widocznej z wnętrza katedry, i szerszej, zewnętrznej. Wewnętrzna skorupa ma stałą grubość, natomiast zewnętrzna stopniowo staje się cieńsza w kierunku oculusa. Aby skompensować potężne naprężenia obwodowe, czyli siłę wypychającą, która mogłaby spowodować pęknięcie muru na zewnątrz, Brunelleschi zastosował pierścienie napinające, wykonane z drewna, żelaza i kamienia, działające jak obręcze beczki. Dodatkowo rama kopuły składa się z 28 żeber, w tym ośmiu widocznych na zewnątrz. Stabilność konstrukcji jest również warunkowana przez umieszczenie latarni na jej szczycie. Kulę z brązu, spoczywającą na latarni, wykonał Verrocchio w 1472 roku. Rewolucyjne rozwiązanie Najbardziej rewolucyjnym i kluczowym elementem, który pozwolił kopule na utrzymanie się bez wsparcia rusztowań naziemnych, jest technika murarska znana jako spina pesce (wzór jodełkowy). Brunelleschi musiał zastosować innowacyjne metody, aby ponad cztery miliony cegieł mogły się wspierać w trakcie budowy. Technika ta polega na układaniu cegieł w regularnych warstwach, ale w naprzemiennych, ukośnych kierunkach. Ten system tworzy wewnętrzną, „samowspierającą siatkę”, w której poziomo ułożone cegły klinują i utrzymują w kompresji pozostałe cegły ułożone diagonalnie. Takie rozwiązanie zapobiega pęknięciom i ścinaniu oraz pozwala na stabilizację muru, zanim kolejna warstwa zostanie ukończona. Dzięki temu geniuszowi geometrycznemu i inżynieryjnemu, mur stawał się samonośny w miarę wznoszenia, eliminując potrzebę kosztownego tradycyjnego centrowania. Ewolucja fasady Pierwotny projekt fasady, autorstwa Arnolfa di Cambio, pozostał nieukończony i ostatecznie został rozebrany w 1587 roku. Przez wieki katedra funkcjonowała bez pełnej elewacji. Obecna fasada została ukończona dopiero w XIX wieku, w latach 1871–1887, według projektu Emilio De Fabrisa. Utrzymana jest w stylu neogotyckim, jednak celowo nawiązuje do „prawdziwego” gotyku, widocznego w dzwonnicy Campanile di Giotto, aby stworzyć wizualną spójność w kompleksie. W ten sposób udało się utrzymać wrażenie historycznej ciągłości. Wnętrza katedry Wnętrze katedry Santa Maria del Fiore, choć surowe w swojej monumentalności, kryje ikonografię, która łączy wątki religijne, polityczne i obywatelskie. Sąd Ostateczny Najważniejszym elementem artystycznym wnętrza jest monumentalny fresk Giudizio Universale (Sąd Ostateczny), który pokrywa całą wewnętrzną powłokę kopuły. Prace rozpoczął w 1572 roku Giorgio Vasari, a po jego śmierci ukończył Federico Zuccari. Fresk charakteryzuje się bogactwem symboliki, wykraczającej poza standardowe przedstawienie Sądu Ostatecznego. Program ikonograficzny zawiera wyraźne odniesienia do Florencji, co jest typowe dla „kościoła państwowego”. Ikonografia obywatelska Freski wzdłuż dwóch naw bocznych katedry mają na celu uhonorowanie ważnych osób, związanych z historią Florencji. W rezultacie w katedrze powstał charakterystyczny dualizm świecko-sakralny, którego najbardziej znanymi przykładami są dwa freski kondotierów: „Pomnik konny Johna Hawkwooda” autorstwa Paolo Uccello i „Pomnik konny Niccolò da Tolentino” autorstwa Andrea del Castagna. Zegar Paolo Uccello W katedrze znajduje się jedno z najbardziej unikatowych zachowanych dzieł epoki – zegar namalowany przez Paolo Uccello w 1443 roku. Wskazuje on 24 godziny w rzadkim systemie hora italica, w którym doba kończyła się o godzinie 24:00 wraz z zachodem słońca. Tarcza zegara zawiera freskowe portrety czterech proroków lub ewangelistów. Dziedzictwo wczesnego chrześcijaństwa Pod posadzką katedry Santa Maria del Fiore kryje się historia jej poprzedniczki, starożytnej bazyliki Santa Reparata. Badania archeologiczne, prowadzone od 1965 roku, ujawniły złożoną sieć struktur, potwierdzając istnienie dwóch wcześniejszych kościołów na tym samym miejscu, zanim wzniesiono Santa Reparata. Najstarsze warstwy, odpowiadające poziomowi miasta rzymskiego, datowane są na około 780 rok. Jednym z najważniejszych i najbardziej symbolicznym odkryć w krypcie było odnalezienie grobowca Filippo Brunelleschiego. Zwiedzanie katedry Dla zwiedzających udostępniono cały kompleks katedralny, na który, oprócz samej katedry, składają się: baptysterium San Giovanni – funkcjonuje jako niezależny budynek na Piazza San Giovanni; kopuła – można na nią wejść, ale to zadanie dla wytrwałych. Na górą prowadzą 463 stopnie; dzwonnica Campanile Giotta – mierzy 84,7 metra wysokości i stanowi wspaniały punkt widokowy. Na szczyt prowadzi 414 stopni; Museo dell’Opera del Duomo – przechowywane są tam dzieła sztuki, pochodzące z katedry, dzwonnicy i baptysterium; stanowisko archeologiczne – prezentujące pozostałości wcześniejszej bazyliki. Źródło: National Geographic Traveler Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Rysunki i wyznania miłosne na ścianach. Sensacyjne odkrycie w Pompejach
Dzięki technologii obrazowania 3D i fotografii obliczeniowej naukowcy odkryli nieznane wcześniej malowidła i inskrypcje zapisane na ścianach jednego z korytarzy w Pompejach. Rysunki przedstawiają m.in. walki gladiatorów.
Pompeje do dziś pozostają jedną z największych skarbnic wiedzy o starożytnym Cesarstwie Rzymskim. Choć erupcja Wezuwiusza była straszliwą tragedią, która spotkała miasto i jego mieszkańców, to wulkaniczny pył sprawił, że miejsce to stało się istną kapsułą czasu. Zatrzymane w chwili zagłady ulice, domy i przedmioty codziennego użytku opowiadają historię miasta, które zniknęło w jednej chwili. A badacze do dziś dokonują tam kolejnych odkryć rzucających światło na życie w starożytności. Nowe odkrycie w Pompejach Zespół francusko-kanadyjskich naukowców postanowił jeszcze raz zbadać wąski korytarz łączący dwa teatry w Pompejach. Była to przestrzeń na co dzień często uczęszczana przez ludzi. Po raz pierwszy odkopano ją w 1794 roku, a kolejne 200 lat badań ujawniło wiele malowideł i inskrypcji. Większość z nich była jednak na tyle zniszczona, że dawniej trudno było dostrzec dokładnie, co te starożytne dzieła – często wykonane przez przypadkowych przechodniów, niczym współczesne graffiti – przedstawiają. W ostatnich badaniach naukowcy postanowili wykorzystać metody obrazowania trójwymiarowego, fotografii obliczeniowej i technologię RTI, aby przeanalizować dokładniej ściany owego korytarza. W ten właśnie sposób naukowcy odkryli niewidoczne wcześniej malunki przedstawiające walki gladiatorów, a także bardzo osobiste wyznania miłosne. – Dwie kampanie terenowe w 2022 i 2025 roku wzbogaciły dotychczas znaną bazę starożytnych graffiti o 79 wcześniej niepublikowanych inskrypcji. Nasz projekt ma na celu przywrócenie tym dziełom ich kontekstu przestrzennego, ujawniając poprzez nie interakcje i wielorakie formy relacji towarzyskich zapisanych w przestrzeni publicznej – podkreślają we wstępie swojej pracy, która ukazała się na stronie internetowej Parku Archeologicznego w Pompejach. Korytarz pełen wyznań Korytarz w pompejskim teatrze ma ok. 27 metrów długości. Już wcześniej badacze odkryli tu graffiti przedstawiające m.in. rzymskie imiona, rysunki zwierząt i statków, a nawet obelgi. – To, co czyni to miejsce wyjątkowym, to nie tylko ilość graffiti, ale także jego społeczny charakter. W przeciwieństwie do oficjalnych inskrypcji, wykonanych na czyjeś zlecenie, te znaki były nieformalne, spontaniczne i osobiste. Pozostawili je zwykli ludzie: widzowie, miejscowi, podróżni, zapisujący ulotne myśli w miejscu publicznym – wyjaśniają autorzy. Jedną z inskrypcji, którą udało się naukowcom odczytać było niekompletne zdanie „Erato amat”. Pierwsze słowo może odnosić się do muzy miłości, której imię tłumaczy się jako „ukochana” lub „pożądana”. Z kolei amat po łacinie oznacza „kocha”, „miłuje” lub „jest zakochany”. – Imię Erato pojawia się również w innych kontekstach rzymskich, często kojarzonych z niewolnicami lub wyzwolonymi kobietami – twierdzą badacze. Emocje w starożytnym Rzymie Naukowcy wskazują, że to niedokończone zdanie jest kolejnym dowodem na to, jak ekspresja uczuć w starożytnym Rzymie była ważna dla jego mieszkańców. W tym samym korytarzu przed laty odnaleziono inne miłosne wyznanie, w którym to Methe wyznaje miłość swojemu mężczyźnie i prosi boginię rzymską Wenus o przychylność. – Te teksty pokazują, że uczucia, pożądanie, tęsknota, były równie ważną częścią życia Pompejów – podkreślają uczeni. Ponadto archeolodzy odkryli także niezwykle misternie wykonany rysunek przedstawiający walkę dwóch gladiatorów. Scenę charakteryzuje precyzyjne przedstawienie ruchu obydwu mężczyzn. – Kompozycja sugeruje ruch, równowagę i napięcie, a nie statyczną symbolikę – zauważają badacze w swojej pracy. – Nasz projekt ma na celu zanurzenie się w codziennym świecie zwykłych użytkowników miejsca publicznego w świecie rzymskim. To odkrycie pozwala nam usłyszeć głosy, do których upływ czasu rzadko pozwala nam dotrzeć – podsumowali kanadyjsko-francuscy badacze. Źródło: Pompei Sites Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Cortina d’Ampezzo w nowej odsłonie. Co zachwyca gości przed igrzyskami zimowymi?
Cortina d’Ampezzo przygotowuje się do Zimowych Igrzysk Olimpijskich 2026, ale już teraz turyści mogą odkrywać jej luksusowe atrakcje, nowoczesne inwestycje i oszałamiające widoki.
Spis treści: Dziedzictwo olimpijskie i nowe obiekty Kolejki, kulinaria i widoki Spa, koktajle i wieczorne spacery Aperitivo i nocne życie w Cortinie Czy to najbardziej spektakularnie położone miasteczko w Dolomitach? Konkurencja między ośmioma północnowłoskimi miejscowościami wybranymi na gospodarzy igrzysk jest zacięta. Tylko szeroka dolina Ampezzo otaczająca Cortinę oferuje jednak widoki „od ulicy po szczyt” – z poszarpanymi masywami wyrastającymi jak pionowe ściany ponad okoliczne lasy. Przy Corso Italia, głównej ulicy, stoją butiki Diora, Prady i Monclera. Nawet dalej, poza tym deptakiem, czuć blichtr. Cortina od dawna jest ulubioną przystanią włoskiej „starej” fortuny – a coraz częściej także tej nowej. To przyciąga inwestycje od lat, na długo przed ogłoszeniem igrzysk w 2026 roku. Dziedzictwo olimpijskie i nowe obiekty Igrzyska odbyły się tu już w 1956 roku. Modernizacja istniejącej infrastruktury objęła m.in. Olimpijski Stadion Lodowy – zachowano w nim oryginalne drewniane trybuny, dzięki czemu podczas zawodów curlingowych ma panować przytulna atmosfera. Stadion świetnie nadaje się też na pierwszą lekcję tego nietypowego sportu albo na mecz hokeja. Skocznia narciarska pozostaje z kolei pomnikiem olimpijskiej Cortiny z połowy XX wieku. Lutowe konkursy skoków odbędą się jednak w Predazzo, miasteczku położonym ok. dwie godziny jazdy na południowy zachód. Tuż nad stadionem, wijąc się po zboczu jak gigantyczny tor samochodowy, powstało nowe centrum Eugenio Monti Sliding Centre – nazwane na cześć włoskiego mistrza olimpijskiego. To właśnie tu rozegrane zostaną zawody bobslejowe oraz „kuzyni” bobslejów: skeleton i saneczkarstwo. Projekt budził kontrowersje ze względu na wpływ na środowisko i koszty, szacowane na 118 mln euro. W założeniach jego dziedzictwem ma być także udostępnienie obiektu dla publiczności – dla odważnych. Kolejki, kulinaria i widoki Kolejka linowa Freccia nel Cielo, tuż za stadionem, oferuje widoki z góry na ekstremalnie wyprofilowane bandy toru i jego zawrotny spadek. Ta 30-minutowa, trzyetapowa podróż wznosi się z 1 216 m do 3 244 m n.p.m., na Tofanę – najwyższy szczyt w okolicy Cortiny. Trasa prowadzi ponad gęstym lasem i nad grzbietami masywu Tofany. Wysiądź na stacji Col Druscié i wpadnij na lunch do Masi Wine Bar – dania podaje się tu z dodatkiem epickich górskich panoram. Warto zamówić kluski ziemniaczane gnocchi z ragù z ikry, wzbogacone lokalnym czerwonym winem Fojaneghe. Do wyboru są setki innych win regionalnych, także na kieliszki. W centrum miasteczka działa nowa filia mediolańskiego delikatesowego „emporium” Le Eccellenze di Esselunga. Sklep stawia na produkty z najwyższej półki – lokalne i włoskie – od koziego sera blu di capra i czerwonego wina Lagrein, po makarony własnej produkcji oraz rzemieślnicze panettone. Elegancka kawiarnia z widokiem na góry to świetne miejsce na lunch. Możesz też zabrać przysmaki na piknik na stoku. Kolejne szybkie „przejścia” na trasę: zupełnie nowa kolejka Apollonio-Socrepes wwozi na szczyt Cinque Torri („Pięć Wież”), nazwany od charakterystycznych formacji skalnych. Modernizowana jest także kolejka Faloria z 1939 roku oraz znajdujące się na górze rifugio – górskie schronisko. Spa, koktajle i wieczorne spacery Hotel de Len to miejsce, w którym najlepiej ukoić zmęczone narciarstwem mięśnie. Na szczycie stylowego, drewnem obitego hotelu działa szykowna strefa spa, przypominająca luksusowy domek na drzewie. Fińska sauna i sauna solna, łaźnia parowa, prysznice sensoryczne oraz częściowo zewnętrzne jacuzzi mają panoramiczne widoki na szczyty. Masaż firmowy pachnie lokalnymi alpejskimi ziołami. Prywatne wieczorne sesje „night-spa” obejmują także trzydaniową kolację. Na dole, w nastrojowej restauracji o przygaszonym świetle, szef kuchni Andrea Ribaldone serwuje dopracowane interpretacje lokalnych dań, m.in. makaron bigoli z ragù z perliczki. Są też wielodaniowe, tradycyjne śniadania – dostępne również dla gości spoza hotelu – które naprawdę dobrze przygotowują na dzień na stoku. Aperitivo i nocne życie w Cortinie Après-ski w Cortinie ma bardziej wyrafinowany charakter niż tupanie w narciarskich butach do pubu. Gdy przychodzi enrosadira – w lokalnym języku ladyńskim tak nazywa się „różowienie” gór o zachodzie słońca – czas ruszyć na Corso Italia na wieczorną passeggiatę, czyli spacer. W Adwencie ulica zapełnia się straganami jarmarku bożonarodzeniowego. Lokalnego rękodzieła, m.in. misternych srebrnych filigranów i drewnianych szkatułek z inkrustacjami, można jednak szukać przez cały rok w sklepie Artigianato Artistico Ampezzano, niedaleko wysokiej białej dzwonnicy. Tuż naprzeciwko zajrzyj do American Baru w Hotel de la Poste, gdzie bywał Ernest Hemingway. Specjalnością lokalu jest Puccini – drink podobny do mimozy, nazwany na cześć włoskiego kompozytora. Stawkę koktajli ma podnieść też ultraluksusowy Mandarin Oriental, który według zapowiedzi zostanie otwarty pod koniec 2026 roku. Hotel powstaje w okazałym, secesyjnym budynku dawnego Hotelu Cristallo na obrzeżach miasteczka. Mimo to ulubionym miejscem na zachód słońca pozostaje Corso Italia. Wybierz się więc na werandę Hotelu Ancora – ikonicznego obiektu, niedawno odświeżonego przez projektantkę Vicky Charles (znaną m.in. z Soho House) oraz nowego właściciela, potentata mody Renzo Rosso (Diesel). Rozległy taras z widokiem na Corso – nazywane czasem „czerwonym dywanem Włoch” – to idealne miejsce na aperitivo i obserwowanie ludzi. Spróbuj Count Lucano z Campari, Amaro Lucano, Fernet-Branca albo z ginem i bitterem pomarańczowym. A potem przenieś się do środka – do koktajlowego baru w stylu nowojorskiego szyku albo do maleńkiego Club Brave, gdzie telefony są zakazane, ale zamiłowanie do popisywania się już nie. Nowy, stylowy bar-bistro The Roof Cortina, mieszczący się nad eleganckim domem towarowym Cooperativa, serwuje 3-litrowe butle (jeroboamy) świetnego prosecco z pobliskiego regionu Veneto. W tle grają sety DJ-skie. W menu kolacyjnym pojawiają się dania z siostrzanej, gwiazdkowej restauracji Michelin Tivoli, w tym smaki Wenecji – oddalonej o ok. dwie godziny jazdy na południe – na przykład tatar z czerwonego tuńczyka oraz fritto misto, czyli mieszanka smażonych owoców morza. Źródło: National Geographic
W cieniu marmurów i mozaik kryło się niebezpieczeństwo. Oto mroczna strona życia w Pompejach
Zamiast czystej wody – pot, fekalia i metale ciężkie. Tak wyglądały kąpiele w starożytnych Pompejach do czasów wybudowania akweduktu. Nowe badania pokazują, jak dramatyczne były warunki sanitarne w mieście zniszczonym przez Wezuwiusza.
Położone około 25 km od Neapolu Pompeje są jednym z najważniejszych stanowisk archeologicznych nie tylko we Włoszech, ale i w całej Europie. Ruiny tego starożytnego miasta znajdują się na liście Światowego Dziedzictwa UNESCO. Pompeje zniszczyła i zasypała popiołem wulkanicznym erupcja Wezuwiusza w 79 roku n.e. Dzięki temu dramatycznemu wydarzeniu miasto uległo nietypowej konserwacji. Daje to wgląd w życie jego mieszkańców. Piękne miasto, piękni ludzie? Wielu osobom Pompeje kojarzą się w przepychem. Archeolodzy odkrywają tam wielkie wille, w których mieszkały ważne osobistości. Zdobione były pięknymi mozaikami i malowidłami. Ale to tylko jedna strona medalu. Naukowcy z Uniwersytetu Johannesa Gutenberga w Moguncji (JGU) zrekonstruowali system zaopatrzenia miasta w wodę na podstawie osadów węglanowych. Wyniki badań opublikowali w czasopiśmie „PNAS”. „Warunki higieniczne dalekie od idealnych” Aby zrekonstruować starożytne zasoby wody, naukowcy wykorzystali analizę izotopową do zbadania osadów węglanowych, które utworzyły się w różnych elementach miejskiej infrastruktury wodnej – takich jak akwedukt, wieże ciśnień, szyby studzienne i baseny łaźni publicznych. – Łaźnie pierwotnie były zasilane przez głębokie studnie z urządzeniami do podnoszenia wody, a panujące w nich warunki higieniczne były dalekie od idealnych – mówi dr Gül Sürmelihindi z Instytutu Nauk o Ziemi JGU, pierwsza autorka publikacji. Kiepska i brudna woda Z analiz wynika, że początkowo mieszkańcy Pompejów korzystali z niezbyt zdrowej i silnie zmineralizowanej wody z głębokich studni wulkanicznych. Nawet nie nadawała się do picia. Poza tym wodę wymieniali niewolnicy i działo się to stosunkowo rzadko, prawdopodobnie tylko raz dziennie. Badania osadów wykazały, że ówczesne baseny były silnie zanieczyszczone ludzkimi odchodami, potem, wydzielinami i olejami. Dodatkowo zdrowiu zagrażały metale ciężkie, takie jak ołów, uwalniane z antycznych kotłów i rur. Z czasem – coraz lepiej – Z czasem jednak urządzenia do podnoszenia wody zostały ulepszone dzięki rozwojowi technologicznemu, zanim w I w. n.e. zastąpiono je akweduktem, który dostarczał więcej wody i umożliwiał częstsze zażywanie kąpieli – opowiada dr Sürmelihindi. Akwedukt powstał w czasach panowania cesarza Oktawiana Augusta. Nowy system zapewnił stały dopływ czystej wody źródlanej, co umożliwiło częste odświeżanie basenów i lepszą higienę. Świadectwa obecności wulkanu Naukowcy odkryli również osobliwe, cykliczne wzorce w stosunku izotopów węgla w węglanach pochodzących ze studni. Możliwą przyczyną mogą być wahania ilości wulkanicznego dwutlenku węgla w wodach gruntowych – ta cykliczność może dostarczyć informacji o aktywności Wezuwiusza na długo przed erupcją w 79 r. n.e. Źródło: PNAS Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
DNA Ferrari. Podróż do źródeł włoskiej legendy motoryzacyjnej
Sława włoskiej marki motoryzacyjnej Ferrari sięga daleko poza granice Europy. Twórcy jednych z najszybszych samochodów świata konsekwentnie podkreślają swoje pochodzenie, na każdym kroku akcentując włoski charakter marki. Nic więc dziwnego, że wydarzenia organizowane przez motoryzacyjnego potentata często odbywają się w sercu północnych Włoch – a my mieliśmy okazję uczestniczyć w jednym z takich wyjątkowych spotkań.
Spis treści: Czarny rumak w XI-wiecznym klasztorze „Czysta krew” Dom Ferrari Tam, gdzie wyrabia się pici Ferrari to nie tylko czterokołowe maszyny osiągające zawrotne prędkości. W samochodzie zawarta jest historia, kultura i zwyczaje regionu, w którym w 1947 roku powstało pierwsze auto ze stajni Enzo Ferrariego. Od tamtej pory firma zdołała osiągnąć międzynarodowy rozgłos, a pojazdy z czarnym rumakiem w herbie zaczęły uchodzić za synonim luksusu i sportu. Mimo, że z fabryki w Maranello wyjeżdżają auta takie jak Ferrari Purosangue, które na pierwszy rzut oka swoim kształtem odbiegają od pierwotnej koncepcji motoryzacyjnej firmy, producenci zapewniają, że w nowych samochodach stale zawarte jest DNA modeli tworzonych prawie osiemdziesiąt lat temu. Na czym więc polega – przekazywany z pokolenia na pokolenie – rodzimy charakter motoryzacyjnej potęgi? Podróż po zakątkach Półwyspu Apenińskiego pozwoli nam odpowiedzieć na to pytanie. Czarny rumak w XI-wiecznym klasztorze Wydarzenie organizowane przez markę Ferrari pod koniec listopada odbywało się luksusowym hotelu Castel Monastero w prowincji Siena. Podobnie jak w przypadku samochodów, ośrodek pod nowoczesną i elegancką fasadą kryję pokaźny zbiór historii dotyczącej tamtego regionu. W hotelowych murach zawarta jest przeszłość związana z XI-wiecznym klasztorem benedyktyńskich mnichów, którzy przez stulecia zamieszkiwali te tereny. W trakcie ponad 700 lat klasztor przechodził z rąk do rąk pomiędzy toskańskimi magnatami, aż w końcu w pierwszej dekadzie XXI wieku rozpoczął swoją działalność jako luksusowy pięciogwiazdkowy hotel. Samo dotarcie do hotelu przywodzi na myśl skojarzenia z wjazdem do średniowiecznej rezydencji. Aby przekroczyć mury obiektu, należy najpierw wspiąć się na wzgórze, na którym mieści się resort, a następnie przedostać się przez bramę wjazdową. Oczom gości ukazuje się wtedy dziedziniec rodem z XI wieku, wokół którego ciągną się klasztorne mury – obecnie miejsce hotelowych pokoi, restauracji z gwiazdką Michelin oraz strefy SPA z odkrytymi i krytymi basenami. Przez cały czas trwania motoryzacyjnego wydarzenia centrum hotelu zdobiły jedne z największych symboli dumy tego regionu Włoch – egzemplarze Ferrari Purosangue, w których lśniących karoseriach odbijała się historia kilkusetletniej rezydencji benedyktynów. „Czysta krew” Samochód ten to pierwszy model czterodrzwiowego auta w całej historii marki z Maranello. „Purosangue” oznacza w dosłownym tłumaczeniu „czysta krew”. Projektantom nowego samochodu zależało na tym, by nowy SUV, mimo kompletnie odmiennego zastosowania, zachował elementy typowe dla Ferrari. Użytkowość ma się w aucie łączyć z luksusem i sportową jazdą charakterystyczną aut takich jak Testarossa. Producenci zaznaczają, że Purosangue nie jest redefinicją typowego samochodu z napędem na cztery koła, lecz nowatorską interpretacją, mającą zapewnić użytkownikowi kompletnie nowe doznania za kierownicą. Samochód zawiera wiele technologicznych elementów, które świadczą o wyjątkowości tego produktu. Klasyczne drzwi zostały zastąpione otwieranymi przeciwnie do kierunku jazdy, co poprawia ergonomię i zapewnia łatwy dostęp do kabiny. Dodatkowo brak środkowego słupka wzmacnia wrażenie przestrzeni, nadając jeździe większy komfort. Komfort w przypadku tego samochodu jest słowem kluczowym. Wnętrze auta zostało pokryte skórą, a każdy pasażer ma zapewniony ten sam poziom wygody i jakości wykończenia foteli. Samo przebywanie w Ferrari Purosangue jest doświadczeniem wyjątkowym, a w połączeniu z zapierającymi dech w piersiach pejzażami toskańskich pagórków – które od lat inspirują włoskich projektantów i inżynierów – tworzy niezapomnianą kompozycję esencji włoskiego stylu, emocji i motoryzacyjnej doskonałości. Dom Ferrari Aby poznać tajniki tej doskonałości, najlepiej będzie się skierować do samego serca motoryzacyjnego potentata – miejscowości Maranello. To oddalone o niespełna 50 kilometrów od Bolonii miasto stanowi prawdziwą stolicę firmy z czarnym rumakiem w herbie. W miasteczku znajduje się siedziba i fabryka Ferrari, w której projektowane, rozwijane i montowane są kultowe samochody. Maranello pełne jest charakterystycznej krwistej czerwieni karoserii oraz ryku dwunastocylindrowych silników. To nie Ferrari żyje w mieście – to miasto żyje Ferrari, co widać na każdym kroku. W niemal filmowych kombinezonach pracowników fabryki, w Muzeum Ferrari – jednym z najważniejszych muzeów motoryzacyjnych na świecie — a także na torze wyścigowym, gdzie testowane są najnowsze prototypy i technologie przyszłych modeli. W miasteczku znajdziemy nawet restauracje i hotele nawiązujące do marki motoryzacyjnej. Trudno znaleźć lepsze miejsce dla fanów włoskiej motoryzacji. Tam, gdzie wyrabia się pici Ferrari Purosangue najlepiej – co oczywiste – poznać w trakcie jazdy. Toskańskie drogi, wijące się między charakterystycznymi pagórkami, stanowią idealny „tor” do takich testów. Podczas podróży warto zatrzymać się choćby w jednej z pereł regionu – Sienie. To średniowieczne miasto od wieków podzielone jest na 17 dzielnic (contrade), z których każda posiada własne barwy i symbole. Spory pomiędzy poszczególnymi wspólnotami rozstrzygane są podczas rytualnego wyścigu konnego Palio di Siena, rozgrywanego dwa razy w roku na centralnym placu Piazza del Campo. Zaledwie kilka kroków dalej znajduje się Katedra Matki Bożej Wniebowziętej, wzniesiona w 1215 roku, której fasadę zdobią charakterystyczne biało-czarne pasy. W jej wnętrzu mieści się m.in. słynna Biblioteka Piccolominich, ozdobiona freskami autorstwa wybitnego włoskiego malarza Pinturicchia. Będąc w Sienie, warto także zajrzeć do jednej z lokalnych trattorii i spróbować tradycyjnego makaronu pici. Te grube kluski, przypominające kształtem spaghetti, wywodzą się z kuchni chłopskiej i przygotowywane są zazwyczaj bez dodatku jaj. Dzięki temu dania z pici uchodzą za sycące ale i proste oraz ekonomiczne. W przeciwieństwie do większości włoskich makaronów każda nitka pici jest nieregularna i niepowtarzalna. Najczęściej podaje się je z sosem na bazie pomidorów, oliwy i czosnku, choć w niektórych knajpach można spróbować również klasycznego pici con le briciole, w którym zamiast tartego sera wykorzystuje się bułkę tartą — rozwiązanie znane od pokoleń w toskańskich chłopskich domach. Próbując pici, próbuje się esencji Toskanii - krainy, która mimo ciągłych zmian spowodowanych choćby wzmożonym ruchem podróżniczym, kryje w sobie ciągle mnóstwo niezapomnianych i oryginalnych miejsc, do których nie dotarły jeszcze szpony turystycznej komercjalizacji. Źródła: National Geographic Polska, Ferrari Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Jedno z najczęściej fotografowanych miejsc świata wygląda romantycznie. Jego historia jest znacznie mroczniejsza
Most Westchnień w Wenecji to zabytek owiany legendą, który pierwotnie miał funkcję wyłącznie praktyczną.
Spis treści: Gdzie znajduje się Most Westchnień? Historia Mostu Westchnień – połączenie pałacu i więzienia Wyjątkowa architektura mostu Skąd wzięła się nazwa „Most Westchnień”? Most Westchnień w kulturze i zbiorowej wyobraźni Ciekawostki o Moście Westchnień Most Westchnień to jeden z najbardziej rozpoznawalnych zabytków Wenecji, choć w przeciwieństwie do wielu innych mostów nigdy nie był ogólnodostępny dla mieszkańców miasta. Powstał jako element zaplecza sądowego Pałacu Dożów. Jego obecna popularność wynika w dużej mierze z późniejszych interpretacji, które nadały mu znaczenie wykraczające mocno poza pierwotną, ściśle użytkową rolę. Zestawienie faktów historycznych z narosłą wokół mostu narracją pozwala lepiej zrozumieć, skąd wzięła się jego wyjątkowa pozycja w krajobrazie Wenecji. Gdzie znajduje się Most Westchnień? Most Westchnień znajduje się w historycznym centrum Wenecji, w bezpośrednim sąsiedztwie Pałacu Dożów. Przerzucony jest nad wąskim kanałem Rio di Palazzo, który oddziela dawną siedzibę władzy republiki od budynku Nowego Więzienia. Lokalizacja mostu nie jest przypadkowa – stanowił on element wewnętrznej infrastruktury administracyjno-sądowej, a nie ogólnodostępną przeprawę dla mieszkańców miasta. Z zewnątrz most najlepiej widoczny jest z pobliskiego mostu Ponte della Paglia, a także z mostu Ponte della Canonica. Drugą perspektywą jest widok z poziomu wody podczas rejsu gondolą. Historia Mostu Westchnień – połączenie pałacu i więzienia Most Westchnień został ukończony w 1614 roku jako element rozbudowy kompleksu Pałacu Dożów. Jego zadaniem było połączenie sal sądowych z nowym skrzydłem więziennym wzniesionym po drugiej stronie kanału. Projekt mostu przypisuje się Antoniowi Continowi, architektowi działającemu w cieniu bardziej znanych twórców epoki, lecz doskonale zaznajomionemu z praktycznymi potrzebami weneckiej administracji. Konstrukcja miała umożliwiać bezpieczne i dyskretne przemieszczanie więźniów pomiędzy sądem a celami, bez ingerencji w życie publiczne miasta. Most był więc narzędziem porządku prawnego, a nie manifestacją estetyczną czy symboliczną. Wyjątkowa architektura mostu Architektura Mostu Westchnień podporządkowana jest przede wszystkim funkcji, choć nie brakuje w niej charakterystycznych dla Wenecji elementów dekoracyjnych. Most wykonano z białego kamienia istryjskiego, materiału powszechnie stosowanego w monumentalnej zabudowie miasta ze względu na jego trwałość i odporność na wilgoć. Konstrukcja ma formę zamkniętego, zadaszonego korytarza opartego na arkadowym łuku. Wewnątrz znajdują się dwa wąskie przejścia oddzielone ścianą – jeden korytarz prowadził więźniów z cel do sądu oraz sal tortur na parterze Pałacu Dożów, natomiast drugi łączył cele z salami adwokackimi. Niewielkie okna z kamiennymi kratami ograniczały widoczność, a jednocześnie zapewniały minimalny dostęp światła. Zewnętrzną elewację zdobi herb doży Marina Grimaniego oraz płaskorzeźba przedstawiająca personifikację Sprawiedliwości, co podkreślało związek mostu z wymiarem sądowniczym Republiki Weneckiej. Skąd wzięła się nazwa „Most Westchnień”? Nazwa Mostu Westchnień nie pochodzi z okresu jego powstania, lecz została spopularyzowana dopiero w XIX wieku, w epoce romantyzmu. To wówczas zaczęto interpretować funkcję mostu w kategoriach emocjonalnych, przypisując mu znaczenie symboliczne. Według tej narracji więźniowie, przechodząc korytarzem do cel, mieli po raz ostatni spoglądać na Wenecję i wzdychać na myśl o utraconej wolności. Do rozpowszechnienia tej wizji przyczynił się m.in. lord Byron, który wspomniał o moście w swojej twórczości. W rzeczywistości przejście było krótkie, widoczność ograniczona, a cały proces miał charakter ściśle proceduralny. Romantyczna legenda odnosi się raczej do XIX-wiecznej fascynacji Wenecją niż do realiów funkcjonowania jej systemu karnego. Most Westchnień w kulturze i zbiorowej wyobraźni Z czasem Most Westchnień stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli Wenecji, obecnym w literaturze, muzyce i filmie. Jego znaczenie kulturowe opiera się nie tyle na faktach historycznych, ile na emocjonalnej narracji, którą wokół niego zbudowano. Most bywa interpretowany jako granica między wolnością a zniewoleniem, młodością a karą, nadzieją a losem przesądzonym. W kulturze popularnej utrwalił się również przesąd, według którego pocałunek pod Mostem Westchnień o zachodzie słońca ma zapewnić zakochanym wieczną miłość. Choć legenda ta nie ma oczywiście żadnych historycznych podstaw, skutecznie wpisała most w romantyczny krajobraz miasta i wpłynęła na sposób, w jaki jest dziś postrzegany przez turystów. Ciekawostki o Moście Westchnień Choć Most Westchnień sprawia wrażenie delikatnej konstrukcji, przez wieki był intensywnie eksploatowany i konieczne było przeprowadzenie prac konserwatorskich. Największa restauracja miała miejsce w latach 2007–2011, po tym jak fragment kamiennej elewacji odpadł i zranił turystę. Remont kosztował kilka milionów euro i wzbudził kontrowersje ze względu na jedno ze źródeł finansowania – na moście umieszczono wielkoformatową reklamę, która zasłoniła zabytek. Warto również pamiętać, że Most Westchnień nie jest pojedynczym, unikatowym przypadkiem – jego nazwa była inspiracją dla wielu podobnych konstrukcji na świecie (np. mostu nad New College Lane w Oksfordzie w Anglii, mostu nad rzeką Cam w Cambridge w Anglii czy też potocznej nazwy Mostu Długiej Wyspy w centrum Sztokholmu w Szwecji). To dowód na to, jak silnie wenecka legenda przeniknęła do zbiorowej wyobraźni, często niezależnie od historycznego kontekstu. Źródło: National Geographic Traveler Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Robi furorę od XVIII wieku i uwielbiał go Ernest Hemingway. Ten napój to kwintesencja Turynu
Bicerin to nie tylko kawowo-czekoladowa przyjemność, ale też ważna część turyńskiej tradycji. Narodził się w XVIII wieku w Caffè Al Bicerin i do dziś jest symbolem miasta. Poznaj przepis na ten zimowy napój i miejsca, gdzie smakuje najlepiej.
Spis treści: Skąd pochodzi bicerin? Jak przygotować bicerin w domu? Gdzie spróbować bicerinu w Turynie? Warstwa śnieżnobiałej śmietanki wieńcząca gorącą kawę podkręconą czekoladą. Bicerin jest idealnym antidotum na chłodny dzień. To także wystarczający powód, by wybrać się do pełnych historii kawiarni eleganckiego, północnowłoskiego miasta u stóp Alp. Turyn słynie z wielowiekowej kultury kawiarnianej oraz wybitnych czekoladowych słodyczy. Nic więc dziwnego, że to właśnie tutaj narodził się bicerin. Nazwa oznacza „małą szklankę” w lokalnym dialekcie piemonckim (po włosku: „biccherino”). Ten rozgrzewający, dekadencki napój składa się z warstw gęstej, roztopionej czekolady i espresso oraz lekko ubitej śmietanki. W Caffè Al Bicerin w Turynie serwuje się go od XVIII wieku. Napój szybko stał się stałym elementem oferty kawiarni w całym mieście. Dziś uznaje się go za symbol nie tylko Turynu, lecz także okolicznego regionu usianego alpejskimi szczytami. Ma też rzesze fanów. Ernest Hemingway, który zatrzymał się w Turynie po I wojnie światowej, napisał, że bicerin to jedna ze „100 rzeczy, które ocaliłbym na świecie”. Skąd pochodzi bicerin? W wielu zabytkowych kawiarniach Turynu we Włoszech można napić się bicerinu. Jednak Caffè Al Bicerin, otwarta w 1763 roku przy Piazza della Consolata, przypisuje sobie wynalezienie napoju. Receptura jest tam pilnie strzeżoną tajemnicą. Uważa się, że inspiracją był XVIII-wieczny napój zwany bavareisa. Była to specjalność wszystkich wielkich turyńskich kawiarni tamtych czasów. Bavareisa przygotowywano z gorącej, roztopionej czekolady, mleka, syropu cukrowego i kawy. Podawano ją w dużej szklance. Wkrótce pojawiły się kolejne wersje. W jednej składniki – czekoladę, kawę i mleko – serwowano osobno. W innych łączono tylko dwa z trzech elementów. Na przykład kawa z mlekiem dawała napój podobny do dzisiejszego cappuccino, znany lokalnie jako pur e fiur („czyste i kwiat”). Z kolei kawa z gorącą czekoladą tworzyła pur e barba („czyste i czekolada”). Największą popularność w Al Bicerin szybko zyskała jednak wersja, w której składniki bavareisy podawano razem. Określano ją jako ’n poc ’d tut („po trochu wszystkiego”). Serwowano ją warstwowo, w mniejszej szklance, a mleko zastąpiono śmietanką. W 1852 roku, w przewodniku po Turynie, Guglielmo Stefani i Domenico Mondo napisali, że „bicchierino” to ulubiony poranny napój. Wymieniali przy tym ministrów, urzędników, profesorów, sklepikarzy, właścicieli gospodarstw, modystki, domokrążców i ludzi ze wsi. Jak dodawali, wszyscy oni „z radością wydają swoje trzy monety, by niewielkim kosztem uzupełnić paliwo w żołądku”. Jak przygotować bicerin w domu? Bicerin należy podawać w szkle, przez które widać warstwy. Powinny to być: kawa, prawdziwa czekolada (nie kakao w proszku) oraz świeża śmietanka. W zwykłych kawiarniach gęstą gorącą czekoladę z dodatkiem espresso często wieńczy bita śmietana wyciskana z butli. W Caffè Al Bicerin napój podaje się inaczej. Trafia do kieliszka do wina ustawionego na spodku. Śmietankę ubija się ręcznie, tak aby nie była całkiem sztywna. Ma się jedynie lekko zagęścić i unosić na wierzchu gorącej czekolady. I najważniejsze – nie mieszaj bicerinu. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/01/2026-01-08-102054-The-winter-drink-you-need-to-know-aboutTurins-bicerin--National-Geographic---23a82fc.png" width="1266" height="850" alt="Turyńska Caffè Al Bicerin serwuje bicerin nieprzerwanie od XVIII wieku i twierdzi, że to właśnie tutaj powstał ten kultowy napój." title="Turyńska Caffè Al Bicerin serwuje bicerin nieprzerwanie od XVIII wieku i twierdzi, że to właśnie tutaj powstał ten kultowy napój." /> W domu też da się go odtworzyć. Najpierw przygotuj gęstą gorącą czekoladę: rozpuść gorzką czekoladę w świeżo zaparzonym espresso i dosłodź do smaku. Wlej mieszankę do małej szklanki i odstaw na moment. Potem czas na śmietankę. Jeśli ręczne ubijanie w misce wydaje się zbyt męczące, wlej śmietankę do słoika i potrząsaj przez około 20–30 sekund. Powinna zrobić się gęsta i puszysta, ale nie całkiem ubita. Przytrzymaj łyżeczkę odwróconą wypukłą stroną do góry nad gorącą czekoladą. Wlewaj śmietankę na spód łyżeczki – dzięki temu nie wmiesza się od razu w czekoladę. Gdzie spróbować bicerinu w Turynie? Caffè Al Bicerin Siadasz na czerwonej, aksamitnej ławce. W tle gra Billie Holiday, a na marmurowym stoliku migocze pojedyncza świeca. Wsłuchujesz się w dźwięk trzepaczki uderzającej o metalową miskę. W miejscu narodzin bicerin zawsze ubija się na zamówienie. I zawsze pije się go bez mieszania. Pierwszy łyk jest chłodny – to gęsta śmietanka. Po chwili pojawia się aksamitna, ciepła czekolada z wyraźnym, kawowym akcentem. Baratti & Milano Cukiernia Baratti & Milano od 1858 roku zadziwia Turyn czekoladkami w złotych papierkach. Sprzedaje je w swojej wystawnej, lustrzanej kawiarni przy Piazza Castello. Marka słynie z gianduiotti – czekoladek z orzechami laskowymi. Tutejszy bicerin także jest wart pielgrzymki. Ma idealne warstwy gorącej czekolady, kawy arabiki i śmietanki. To klasyczne turyńskie doświadczenie. Farmacia del Cambio Nowoczesna kawiarnia o ciemnych, drewnianych okładzinach należy do restauracji Del Cambio wyróżnionej gwiazdką Michelin. Znajduje się przy Piazza Carignano, a jej historia sięga 1833 roku. Dawniej mieściła się tu apteka. Usiądź wśród ścian szuflad i przeszklonych aptekarskich gablot. Zamów bicerin podawany w wysokiej szklance, co pozwala na wyjątkowo hojną warstwę śmietanki. Źródło: National Geographic
Archeolodzy przebadali willę cesarzowej Rzymu. Oto spektakularne znaleziska z czasów wybuchu Wezuwiusza
Nieznane dotąd freski, ogrody i pomieszczenia ukryte za grubymi warstwami wulkanicznego pyłu odkryli archeolodzy nie w słynnych Pompejach, ale w pobliskim starożytnym mieście Oplontis. Znalezisk dokonano w olbrzymiej willi należącej do żony słynnego cesarza Nerona.
W sierpniu 79 roku n.e. wulkan Wezuwiusz spalił i przysypał grubą warstwą popiołów zarówno znane wszystkim pasjonatom historii starożytne Pompeje, jak i pobliskie Herkulanum oraz Stabie. Jeszcze mniej znaną miejscowością, która uległa zagładzie było Oplontis. Dom badany od dziesiątków lat Włoscy archeolodzy poinformowali właśnie o nowych wynikach wykopalisk w obrębie Willi Poppei. Należała do Poppei Sabiny (30–65 r. n.e.), która była drugą żoną cesarza Nerona. Zasłynęła ze swojej urody. Poppea Sabina miała swoją własną willę w Oplontis. Nowoczesne badania tego kompleksu rozpoczęły się w 1964 roku, kiedy ruszyły systematyczne i zakrojone na szeroką skalę wykopaliska. Przez kolejne dekady naukowcy cierpliwie wydzierali wulkanicznym osadom kolejne fragmenty tej gigantycznej rezydencji. Teraz badacze podsumowali wykopaliska prowadzone w 2025 roku. Potężny kompleks zdradza tajemnice Willa Poppei w Oplontis była potężną rezydencja o charakterze imperialnym, której skala i przepych dorównywały najważniejszym budowlom starożytnego Rzymu. Najnowsze badania archeologiczne dowiodły, że obiekt jest znacznie większy, niż dotychczas sądzono. W ubiegłym roku archeolodzy skupili się na zachodniej części rezydencji, która przebiega wzdłuż współczesnej drogi Via dei Sepolcri. Głównym celem jest ochrona cennych struktur przed wilgocią i niszczeniem. Badacze chcą też dokładnie zrozumieć, jak wyglądał układ pomieszczeń przed katastrofą. Dyrektor Parku Archeologicznego w Pompejach Gabriel Zuchtriegel wyjaśnia, że wiele aspektów planu willi pozostawało dotąd niepewnych. Pawica i stary głupiec na ścianie Prawdziwą sensacją okazało się odsłonięcie tzw. salonu maski teatralnej i pawia. Pomieszczenie to zachwyca wyrafinowanymi dekoracjami w drugim stylu pompejańskim. Na ścianach archeolodzy odsłonili postać ptaka, a konkretnie – pawicy. Jest ona idealnym, lustrzanym odbiciem pawia odkrytego wcześniej w innej części pokoju. Obok ptaków wyłoniła się maska przedstawiająca Pappusa. W starożytnych farsach był to trzęsący się starzec, który zawsze stawał się obiektem drwin. Jego komediowa postać stanowi ciekawy kontrast dla innych masek nawiązujących do tragedii. Odnaleziono też fragmenty fresku ze złotym trójnogiem wpisanym w okrąg. Detale te pokazują, że rzymscy artyści operowali barwami o niezwykłej intensywności. Nieznane pokoje i drzewa odlane w gipsie Wyniki prac pokazują, że willa była znacznie większa, niż wcześniej sądzono. Archeolodzy zidentyfikowali cztery nieznane do tej pory pomieszczenia. Dzięki temu łączna liczba pokoi w rezydencji wzrosła do 103. Jedno z nowo odkrytych wnętrz posiada absydę. Prawdopodobnie należało do luksusowego kompleksu łaźni. W jednym z pomieszczeń prace malarskie wyglądają na nagle przerwane, jakby robotnicy uciekli w popłochu przed wybuchem wulkanu. Być może jest to świadectwo wybuchu Wezuwiusza w 79 roku n.e. Naukowcy zbadali też otoczenie willi za pomocą techniki odlewów gipsowych. Pozwoliło to odtworzyć kształty drzew, które niegdyś zdobiły tutejszy ogród. Rośliny te tworzyły precyzyjny wzór, który naśladował architektoniczną linię kolumn. Prawdopodobnie były to drzewa oliwne, podobne do tych znalezionych w sąsiednich sektorach wykopalisk. Źródło: Park Archeologiczny w Pompejach Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Czy to DNA mistrza renesansu Leonarda da Vinci? Oto co odkryto na listach i rysunkach
DNA Leonarda da Vinci może wciąż istnieć – i to nie tylko w jego grobie, lecz na... papierze. Naukowcy znaleźli genetyczny ślad na jednym z przypuszczalnych rysunków mistrza oraz w listach rodzinnych z XV wieku. Co geny mówią o wybitnym mistrzu renesansu?
Od lat międzynarodowy zespół działający w ramach Leonardo da Vinci DNA Project (LDVP) próbuje pozyskać materiał genetyczny jednego z najsłynniejszych artystów wszech czasów – Leonarda da Vinci. Celem takiego działania jest potwierdzenie autorstwa spornych dzieł, a nawet zrozumienie biologicznych podstaw geniuszu renesansowego mistrza. Badacze opublikowali właśnie swoje najnowsze ustalenia na platformie bioRxiv w formie preprintu, czyli wstępnej wersji artykułu naukowego, zanim przeszła pełny proces recenzji. Skąd czerpać DNA mistrza? Najprostszym sposobem pobrania materiału genetycznego Leonarda byłoby sięgnięcie do jego grobu. To wydaj się oczywiste. Jednak jego domniemane miejsce pochówku w Amboise we Francji zostało naruszone na początku XIX wieku. A to znacznie utrudnia, a nawet uniemożliwia pozyskanie wiarygodnych próbek jego DNA z kości, jeśli w ogóle jakiekolwiek przetrwały. Poza tym urzędnicy odpowiedzialni za grobowiec poinformowali zespół LDVP, że ewentualny dostęp do grobowca będzie im udzielony dopiero po wcześniejszym wyizolowaniu przypuszczalnego DNA Leonarda z innych źródeł. Dlatego badacze postawili na próby pozyskania DNA mistrza z przedmiotów, z którymi miał do czynienia za życia. DNA z obrazu i listu Leonardo da Vinci nie pozostawił po sobie potomków. Dlatego naukowcy postanowili spróbować swoich sił w pozyskaniu śladów genetycznych mistrza z kilku obiektów. Były to: rysunek „Holy Child” („Święte Dziecię”). ). Jest to szkic czerwoną kredą na papierze, datowany na około 1472–1476 r., którego autorstwo jest przedmiotem sporu. Mógł go wykonać Leonardo lub jego uczeń. DNA pobrano z powierzchni rysunku (zarówno z przodu, jak i z tyłu) za pomocą minimalnie inwazyjnej metody podobnej do tej używanej w testach na COVID-19; listy napisane w XV wieku przez Frosino di ser Giovanni da Vinci, krewnego dziadka Leonarda. Jeden z listów zawierał dużą ilość ludzkiego DNA osadzonego w woskowej pieczęci. Listy zbadano metodą wymazu na sucho. Ich analiza miała na celu dostarczenie materiału porównawczego dla męskiej linii rodowej. Haplogrupa z Toskanii i ślad pomarańczy W wyniku sekwencjonowania metagenomu, z rysunku Holy Child oraz z listów Frosino pozyskano sekwencję chromosomu Y. Wszystkie te próbki należały do haplogrupy E1b1b. To ważne odkrycie, ponieważ ta linia genetyczna jest powszechna w Toskanii, regionie, z którego pochodziła rodzina da Vinci. Wyniki te sugerują, że DNA na dziele Holy Child może być DNA samego Leonarda, choć nie jest to dowód ostateczny. Z kolei w liście wykryto też ślady DNA pasożyta malarii (Plasmodium spp.) Haplogrupa E1b1b jest szeroko rozpowszechniona w Europie Południowej i może pochodzić od każdego, kto dotykał dzieła przez 500 lat. Jednak spójne występowanie tego „sygnału” genetycznego na niezależnych próbkach artefaktów i dokumentów rodzinnych wzmacnia hipotezę wspólnego rodowego DNA . Co ciekawe, w rysunku „Święte Dziecię” znaleziono DNA pomarańczy słodkiej (Citrus sinensis). Drzewa cytrusowe symbolizowały władzę i były pielęgnowane w ogrodach Medyceuszy, pod których mecenatem pracował Leonardo. Czy to dzieła da Vinciego? DNA odpowie To odkrycie łączy rysunek z historycznym kontekstem renesansowej Florencji. Badacze zrzeszeni w LDVP mają nadzieję, że jeśli uda się potwierdzić sekwencję chromosomu Y Leonarda (np. na podstawie analizy kości lub włosów), to DNA z dzieł sztuki będzie można do niej dopasować. A to umożliwiłoby w przyszłości sprawdzenie, czy dzieła przypisywane mistrzowi faktycznie wykonał on sam. Przed naukowcami i historykami sztuki jest jednak jeszcze długa droga... Źródła: bioRxiv, Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
To tutaj Audrey Hepburn zajadała się włoskimi lodami – filmowy Rzym skrywa więcej takich historii
Filmowy Rzym to nie tylko scenografia do znanych filmów, ale także sposób na odkrywanie miasta z nowej perspektywy. Dzięki kinu można zobaczyć Wieczne Miasto oczami Gregory’ego Pecka, Audrey Hepburn i Federico Felliniego.
Spis treści: Dlaczego Rzym stał się ikoną światowego kina? Filmowy spacer po Rzymie – najważniejsze miejsca z ekranu Rzym, znany jako Wieczne Miasto, od lat przyciąga nie tylko turystów, ale także filmowców z całego świata. Filmowy Rzym to podróż w czasie i przestrzeni – przez kadry kultowych filmów, które uczyniły z włoskiej stolicy jedną z najczęściej wykorzystywanych lokalizacji filmowych na świecie. Spacerując uliczkami Rzymu, można poczuć się jak bohater klasycznego romansu, włoskiej komedii czy hollywoodzkiej superprodukcji. To właśnie tutaj historia, architektura i sztuka spotykają się z magią kina. Dlaczego Rzym stał się ikoną światowego kina? Rzym to miasto o niezwykłej estetyce – antyczne ruiny sąsiadują tu z renesansowymi pałacami, a barokowe fontanny zdobią place, które ożywają dzięki codziennemu życiu mieszkańców. Taka sceneria działa na wyobraźnię reżyserów. Od lat 50. XX wieku, kiedy włoskie kino przeżywało złotą erę neorealizmu, Rzym stał się naturalną scenografią filmowych opowieści – realistycznych, romantycznych i pełnych emocji. To właśnie wtedy zrodziły się obrazy, które przeszły do historii kina: „La Dolce Vita”, „Rzymskie wakacje”, „Złodzieje rowerów”. Rzym był także domem słynnego kompleksu filmowego Cinecittà – włoskiego Hollywood, gdzie powstawały zarówno włoskie, jak i zagraniczne produkcje, w tym „Ben Hur”, „Quo Vadis” i „Gladiator”. Dziś studio nadal działa, a jego dziedzictwo wpisuje się w filmową tożsamość miasta. Filmowy spacer po Rzymie – najważniejsze miejsca z ekranu Via Margutta – artystyczna enklawa Via Margutta to jedna z najbardziej malowniczych ulic Rzymu, ukryta nieco za Piazza di Spagna. To tutaj Joe Bradley (Gregory Peck) mieszkał w filmie „Rzymskie wakacje”. Uliczka ta, choć niewielka, pełna jest galerii sztuki, artystycznych warsztatów i historycznych budynków. Spacerując rzymską ulicą, można poczuć klimat lat 50., kiedy amerykańskie gwiazdy kina pokochały Rzym i uczyniły z niego swoje europejskie gniazdo. Schody Hiszpańskie – romantyzm z każdego kąta Schody Hiszpańskie to jedno z najczęściej fotografowanych miejsc w Rzymie i jedno z najbardziej filmowych. To tutaj księżniczka Anna z „Rzymskich wakacji” zjadała słynne gelato. Dziś miejsce to nadal emanuje romantycznym urokiem – pary zakochanych, artyści szkicujący panoramę miasta, muzyka uliczna. Wieczorami atmosfera staje się wręcz magiczna, przypominając kadry z klasycznych włoskich filmów. Fontanna di Trevi – marzenia wrzucone do wody Fontanna di Trevi pojawia się w dziesiątkach filmów, ale to scena z „La Dolce Vita”, kiedy Anita Ekberg kąpie się w wodzie fontanny, uczyniła ją jednym z najbardziej ikonicznych miejsc filmowych na świecie. Choć dziś kąpiel jest zakazana, rytuał wrzucenia monety, by powrócić do Rzymu, wciąż trwa. Fontanna symbolizuje marzenia, nadzieje i radość życia – wszystko to, co tak często ukazuje kino. Panteon i okolice – codzienność w filmowym rytmie Okolice Panteonu są jak żywe studio filmowe. Tu rozgrywają się codzienne rytuały mieszkańców – poranna kawa, rozmowy w cieniu kolumn, zakupy na lokalnych targach. To sceneria, która pojawia się w komediach romantycznych i filmach obyczajowych, gdzie bohaterowie prowadzą zwyczajne życie w niezwykłym mieście. Campo de’ Fiori – autentyczność i puls miasta Plac Campo de’ Fiori to przestrzeń żywa, pełna kolorów, zapachów i dźwięków. Wiele filmów pokazuje to miejsce jako centrum rzymskiego życia – tu odbywają się dialogi, spotkania, konflikty i romanse. W filmach często przedstawiany jest jako serce autentycznego Rzymu – mniej turystycznego, bardziej codziennego. Trastevere – dzielnica światła i cienia Trastevere to jedna z najbardziej klimatycznych dzielnic miasta. Wąskie, brukowane uliczki, stare kamienice z pnączami i intensywne życie nocne tworzą idealne tło dla opowieści o miłości, samotności, artystycznych poszukiwaniach. Dzielnica ta stała się tłem dla wielu współczesnych produkcji, pokazując bardziej intymne, „ludzkie” oblicze Rzymu. Kino włoskie a tożsamość Rzymu Włoskie kino odegrało ogromną rolę w promowaniu Rzymu na świecie. Reżyserzy tacy jak Federico Fellini, Vittorio De Sica czy Ettore Scola uczynili z miasta bohatera swoich opowieści. Rzym w ich filmach nie jest tylko tłem – to żywy organizm, który wpływa na losy postaci, definiuje ich wybory, nadaje ton opowieści. Współczesne produkcje również chętnie korzystają z rzymskich plenerów. Woody Allen w filmie „Zakochani w Rzymie” pokazuje miasto jako miejsce romantycznych i absurdalnych przygód. Julia Roberts w „Jedz, módl się, kochaj” odkrywa włoską dolce vita. Produkcje takie jak „Anioły i demony” czy „Spectre” korzystają z monumentalnej scenerii miasta, by dodać dramaturgii i realizmu. Jak zaplanować własną filmową podróż? Zwiedzanie filmowego Rzymu warto rozpocząć od stworzenia własnej mapy – zaznaczyć na niej miejsca znane z ulubionych filmów, a następnie spacerować między nimi bez pośpiechu. Rzymu nie da się zobaczyć w dwa dni – to miasto, które trzeba poczuć. Warto zatrzymać się na kawę w lokalnej kawiarni, zjeść lunch w małej trattorii, wejść w niepozorną uliczkę, bo to właśnie tam często kręcono sceny, które dziś uznawane są za kultowe. Dobrym pomysłem jest też wcześniejsze obejrzenie kilku klasyków, by lepiej zrozumieć kontekst – filmy pomagają dostrzec to, co dla zwykłego turysty może pozostać niewidoczne. A jeśli kochasz fotografię, Rzym pozwala uchwycić ujęcia, które wyglądają jak kadry z planu filmowego. Filmowy Rzym oczami podróżnika Podróż filmowym szlakiem po Rzymie to doskonała propozycja nie tylko dla miłośników kina, ale dla każdego, kto szuka sposobu na niebanalne zwiedzanie. Dzięki filmom możemy spojrzeć na miasto inaczej – bardziej emocjonalnie, głębiej i z większą wrażliwością. To także okazja, by poznać kulturowy kontekst miejsc, które już znamy – bo przecież każde z nich ma swoją historię zapisaną nie tylko w kamieniu, ale i w taśmie filmowej. Źródło: ItalySegreta.com Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po świecie podróżuje w poszukiwaniu smaków lokalnych kuchni. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Ten barokowy plac to jeden z symboli Rzymu – powstał w miejscu antycznego stadionu
Piazza Navona to bez wątpienia jedno z najbardziej efektownych miejsc w Rzymie. Bardziej niż zwykły plac przypomina dzieło sztuki pod otwartym niebem. Przyjrzyjmy się nieco bliżej placowi, gdzie historia płynnie przenika się z kulturą i sztuką.
Spis treści: Od stadionu, przez targowisko, do wystawnego placu Fontanna Czterech Rzek Kościół i pałac Salon Rzymu Stadion ukryty pod brukiem To miejsce, gdzie dźwięki muzyki ulicznych artystów mieszają się z szumem wody, wyrzucanej przez wspaniałe fontanny. Gdzie nad starożytnym rzymskim stadionem wznosi się barokowe dzieło, stworzone z papieskiej ambicji i wizji dwóch wielkich artystów. Nazwanie tego wyjątkowego placu salonem Rzymu w żadnym wypadku nie będzie nadużyciem. W niezwykłej scenerii, przypominającej o długiej historii Wiecznego Miasta, nieustannie toczy się życie towarzyskie. Od stadionu, przez targowisko, do wystawnego placu Historia tego niezwykłego miejsca sięga I wieku n.e. W 86 roku cesarz Domicjan zlecił budowę stadionu przeznaczonego do zawodów lekkoatletycznych w stylu greckim. W ten sposób władca chciał wprowadzić w Rzymie bardziej wyrafinowaną, hellenistyczną formę rozrywki, będącą przeciwwagą dla krwawych zmagań w Koloseum. Architektura i skala Stadion Domicjana był imponującym osiągnięciem architektonicznym. Wydłużony, eliptyczny obiekt, przypominający grecki stadion w Olimpii, mierzył około 275 metrów długości i 106 metrów szerokości. Zbudowany z trawertynu i cegły, mógł pomieścić około 30 000 widzów na dwóch poziomach trybun, wspartych na potężnych arkadach. Upadek i metamorfoza W V stuleciu, po upadku Cesarstwa Rzymskiego, wspaniały stadion podzielił los wielu innych budowli. Jego solidne arkady zaczęto wykorzystywać jako fundamenty dla średniowiecznych domów, a także jako przestrzeń dla warsztatów i sklepów. Choć kamienne trybuny z czasem rozebrano, otwarta przestrzeń areny przetrwała, stając się jednym z niewielu publicznych placów w średniowiecznym Rzymie. Papieska wizja W 1477 roku papież Sykstus IV przeniósł tam targ, który wcześniej działał na Kapitolu. Wspaniały niegdyś stadion przez kolejne dwa stulecia pozostawał miejscem wymiany handlowej. Ciekawostką jest, że przez niemal 100 lat teren placu pozostawał nieutwardzony. Dopiero w drugiej połowie XVI wieku, w czasie pontyfikatu Grzegorza XIII, doczekał się brukowanej nawierzchni. Wtedy też na jego obu krańcach wzniesiono dwie fontanny, obie projektu Giacomo della Porta – Neptuna i Maura. Swój właściwy barokowy blask plac zyskał dopiero w XVII wieku dzięki Innocentemu X. Papież z rodu Pamphilj miał ambicję przekształcić Piazza Navona w monumentalny symbol potęgi i prestiżu rodu, czyniąc z publicznej przestrzeni prywatny salon rodziny papieskiej. Fontanna Czterech Rzek Najważniejszym dziełem na placu stała się centralna Fontanna Czterech Rzek, której autorem był Gian Lorenzo Bernini. Artysta, do którego papież nie pałał sympatią, zdobył zlecenie na jej budowę dzięki fortelowi – miał przedstawić papieżowi srebrny model projektu za pośrednictwem Donny Olimpii Maidalchini, wpływowej szwagierki głowy Kościoła. Projekt tak zachwycił Innocentego X, że ten natychmiast powierzył mu zadanie. Wzniesiona w latach 1648–1651, fontanna jest skomplikowaną alegorią globalnego zasięgu władzy papieskiej. Cztery gigantyczne postacie symbolizują wielkie rzeki czterech kontynentów: Nil (Afryka) – postać ma głowę zasłoniętą tkaniną, co symbolizowało nieznane w tamtym czasie źródła rzeki. Towarzyszą jej lew i palma. Rzeźbę wykonał Giacomo Antonio Fancelli; Ganges (Azja) – trzyma długie wiosło, co miało reprezentować żeglowność rzeki. Autorem rzeźby jest Claude Poussin; Dunaj (Europa) – dotyka herbu rodowego Pamphilj, co podkreślało potęgę Kościoła na kontynencie europejskim. Obok niego znajduje się koń. Rzeźbę stworzył Antonio Raggi; Rio de la Plata (Ameryki) – siedzi na stosie monet, symbolizując bogactwa Nowego Świata. Towarzyszy mu pancernik. Rzeźbę wykonał Francesco Baratta. Kościół i pałac Zachodnią pierzeję placu wyznaczył monumentalny kompleks architektoniczny, składający się z kościoła i pałacu. Papież zażyczył sobie, by oba obiekty były zintegrowaną całością, nie odrębnymi budynkami. Ta koncepcja miała symbolizować połączenie władzy świeckiej i duchowej. Kościół miał pełnić funkcję prywatnej kaplicy rodowej, pałac – rezydencji, a sam plac – ich spektakularnego dziedzińca. Sant’Agnese in Agone Kościół zastąpił kaplicę z IV wieku, wzniesioną w miejscu męczeńskiej śmierci św. Agnieszki. Budowę rozpoczęli w 1652 roku Girolamo i Carlo Rainaldi, jednak to interwencja Francesco Borrominiego w latach 1653–1657 nadała świątyni jej ostateczny, rewolucyjny kształt. Najbardziej charakterystycznym elementem jest wklęsła fasada, która cofa się od placu, tworząc dynamiczną grę z wypukłą kopułą i sprawiając, że cała bryła staje się bardziej widoczna. Wnętrze, zbudowane na planie krzyża greckiego, olśniewa bogactwem dekoracji, freskiem na kopule autorstwa Ciro Ferriego oraz marmurowymi płaskorzeźbami w ołtarzach. Nad głównym wejściem znajduje się pomnik nagrobny papieża Innocentego X. Palazzo Pamphilj W latach 1644–1650, tuż obok kościoła zbudowano pałac. Wspaniała rezydencja powstała poprzez połączenie kilku istniejących budynków w jedną okazałą siedzibę dla papieskiej rodziny. Jego wnętrza kryją prawdziwe skarby, w tym spektakularną galerię, ozdobioną freskami Pietro da Cortony, przedstawiającymi sceny z Eneidy. Pałac, będący niegdyś symbolem potęgi rodu Pamphilj, od 1920 roku pełni funkcję Ambasady Brazylii. Salon Rzymu Dziś Piazza Navona jest miejscem spotkań – tętniącym życiem salonem miasta dla mieszkańców i turystów. Jego nowoczesna funkcja jako centrum publicznej rozrywki i rekreacji jest bezpośrednią kontynuacją jego pierwotnego przeznaczenia jako stadionu Domicjana. Zmienił się rodzaj rozrywki. Piazza Navona to wielka scena, na której toczy się nieustanny spektakl. Występują tam uliczni muzycy, tancerze i iluzjoniści. Plac otaczają kawiarnie i restauracje. W okresie świątecznym, miejsce to zamienia się w najsłynniejszy jarmark bożonarodzeniowy w Rzymie, znany jako Festa della Befana. Stadion ukryty pod brukiem Nie można nie wspomnieć, że pozostałości starożytnej areny nie przepadły, a zostały ukryte około 4,5 metra pod obecnym poziomem ulicy. Można je zwiedzać w obszarze archeologicznym. Odwiedzający to miejsce zobaczą fragmenty oryginalnych trybun, łuków i murów, a dzięki rekonstrukcjom 3D wyobrażą sobie pierwotną skalę i wygląd stadionu. Źródło: National Geographic Traveler Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Świątynia starsza niż chrześcijaństwo – zasłynęła ogromnym otworem w dachu
Panteon to świątynia poświęcona wszystkim bogom, która jest jedną z najbardziej rozpoznawalnych i najlepiej zachowanych budowli starożytnego Rzymu. Wyróżnia się niezwykłą harmonią proporcji i rozwiązaniami konstrukcyjnymi, które przez stulecia stanowiły wzór dla architektów w całej Europie. Mimo że Panteon powstał niemal dwa tysiące lat temu, do dziś zachowuje integralność formy i funkcji, co czyni go unikatowym świadectwem rzymskiego geniuszu inżynieryjnego. Obecnie pełni rolę kościoła katolickiego, pozostając jednocześnie ikoną włoskiej kultury i historii.
Spis treści: Historia świątyni Niezwykła architektura Panteonu w Rzymie Wnętrze Panteonu – detale, materiały, dekoracje Panteon a architektura późniejszych epok Panteon od początku miał być czymś więcej niż zwykłą świątynią. Rzymianie poświęcili go wszystkim bogom, tworząc przestrzeń, która miała symbolizować jedność boskich sił i potęgę imperium. Ideę tę najlepiej wyraża geometryczna forma budowli: połączenie kwadratu i koła odczytywano jako metaforę harmonii między światem ludzi a sferą niebiańską, kopuła przypominająca sklepienie nieba miała odzwierciedlać kosmos, oculus, czyli otwór w jej zwieńczeniu, pełnił funkcję symbolicznego „oka bogów”, przez które do wnętrza wpada boskie światło. W epoce chrześcijańskiej dawną świątynię pogańską przekształcono w kościół Najświętszej Marii Panny od Męczenników. Ten zabieg nie tylko nadał jej nowe znaczenie religijne, lecz także uchronił ją przed zniszczeniem, jakie spotkało wiele antycznych budowli. Historia świątyni Pierwszy Panteon wzniósł w 27 r. p.n.e. Marek Agryppa, bliski współpracownik Oktawiana Augusta. Była to jednak budowla zupełnie inna od tej, którą znamy dziś – skromniejsza i wzniesiona na planie prostokąta. Po pożarze w 80 r. n.e. świątynię odbudowano, lecz również tę bryłę Panteonu strawił pożar. Przełom nastąpił dopiero za panowania cesarza Hadriana, kiedy na jego polecenie około 126 r. n.e. wzniesiono nowy, monumentalny Panteon. To właśnie on nadał budowli formę kolosalnej rotundy połączonej z klasycznym portykiem, tworząc kompozycję, jakiej nie widziano nigdy wcześniej. Co znamienne, Hadrian pozostawił na frontonie napis przypisujący fundację Agryppie. Gest ten był wyrazem szacunku dla tradycji i ciągłości republikańskiej pamięci, ale jednocześnie spowodował, że nie sposób jednoznacznie określić dokładnej daty powstania budynku. W VII wieku Panteon przekształcono w kościół chrześcijański, co paradoksalnie zapewniło mu przetrwanie. Z czasem Panteon stał się miejscem spoczynku wybitnych postaci włoskiej kultury, m.in. malarza Rafaela i królów z dynastii sabaudzkiej. Dziś pełni funkcję świątyni, mauzoleum i jednego z najważniejszych symboli ciągłości kulturowej Rzymu. Mimo zmian historycznych budowla uniknęła większych zniszczeń, dzięki czemu stanowi dziś najpełniejszy obraz rzymskiej architektury monumentalnej. Nic więc dziwnego, że jest chętnie odwiedzany przez turystów i ma stałe miejsce na liście miejsc do zobaczenia w Rzymie. Niezwykła architektura Panteonu w Rzymie Panteon zachwyca przede wszystkim perfekcyjną jednością przestrzeni i konstrukcji. Z zewnątrz uwagę przyciąga klasyczny portyk z kolumnami z granitu, tworzący reprezentacyjne wejście do wnętrza. Za nim kryje się właściwe serce budowli – ogromna rotunda o średnicy i wysokości ponad 43 metrów, co czyni największą kopułą betonową w historii, która została wzniesiona bez użycia zbrojenia. Jednak najbardziej charakterystycznym elementem rzymskiego Panteonu jest oculus – dziewięciometrowy otwór w szczycie kopuły, który pełni funkcję jedynego źródła światła. Dzięki niemu wnętrze zmienia się w zależności od pory dnia, a promień światła porusza się niczym monumentalny zegar słoneczny. Zdaniem wielu architektów Panteon jest więc czymś więcej niż świątynią. To świadectwo momentu, w którym rzymska inżynieria i architektoniczna wizja osiągnęły absolutny szczyt, tworząc obiekt o ponadczasowym pięknie. Czy do Panteonu przez oculus wpada deszcz? Tak, do Panteonu może wpadać deszcz, ponieważ oculus nie jest niczym osłonięty. Dla starożytnych Rzymian nie było to jednak problemem konstrukcyjnym. Posadzkę wykonano z lekkim spadkiem, a w jej centralnej części umieszczono system dyskretnych odpływów, które szybko odprowadzają wodę. Dzięki temu nawet podczas intensywnych opadów wnętrze świątyni nie jest zagrożone zalaniem. Co więcej, deszcz w Panteonie bywa postrzegany jako część jego niezwykłego klimatu. Krople spadające przez oculus tworzą widowisko, które podkreśla związek budowli z naturalnym światłem i otwartym niebem. To jeden z elementów, który czyni Panteon nie tylko arcydziełem inżynierii, lecz także miejscem o wyjątkowej, niemal teatralnej i nieco mistycznej atmosferze. Wnętrze Panteonu – detale, materiały, dekoracje Wnętrze Panteonu to przestrzeń zaprojektowana z niezwykłą precyzją geometryczną. Jednoprzestrzenna rotunda, otoczona siedmioma kaplicami, łączy w sobie różne porządki dekoracyjne, które układają się w wyrafinowany, symboliczny system. Posadzka o wzorze szachownicy kontrastuje tu z koncentrycznymi kręgami kasetonów w kopule, tworząc grę form prowadzącą wzrok ku górze. Kopułę podzielono na pięć pierścieni po 28 kasetonów. Ich równomierny układ bywa interpretowany jako odniesienie do kalendarza lub porządku kosmicznego. Naturalne światło wpada wyłącznie przez oculus i w ciągu dnia przemieszcza się po wnętrzu jak odwrócony zegar słoneczny, subtelnie modelując architekturę. Całość wzmacnia wrażenie „nieboskłonu” zawieszonego nad cylindryczną przestrzenią. Mimo późniejszych ingerencji (zwłaszcza neoklasycystycznej przebudowy górnej kondygnacji w XVIII wieku) oryginalna kompozycja na szczęście wciąż dominuje. Panteon to nadal miejsce, w którym architektura, światło i symbolika tworzą jedną z najbardziej harmonijnych przestrzeni. Panteon a architektura późniejszych epok Wpływ Panteonu na rozwój architektury jest widoczny niemal w każdej epoce europejskiej. Renesansowi twórcy traktowali go jako wzorzec idealnych proporcji. Szczególne znaczenie miał dla Filippo Brunelleschiego, który studiował konstrukcję kopuły podczas prac nad słynną katedrą we Florencji. Harmonia między portykiem a rotundą stała się inspiracją podczas projektowania m.in. licznych gmachów publicznych w Stanach Zjednoczonych. Panteon pokazał światu, że architektura monumentalna może być jednocześnie funkcjonalna, piękna i innowacyjna. Dzięki temu nie jest on wyłącznie jednym z wielu zabytków, ale jest także jednym z fundamentów europejskiej kultury architektonicznej. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Pałac, w którym luksus spotykał się z intrygą i strachem – tu zapadały decyzje w republice potężniejszej niż królestwa
Pałac Dożów to jedno z najbardziej rozpoznawalnych miejsc w Wenecji. Budowla ta przez wieki była siedzibą władzy jednej z najpotężniejszych republik morskich Europy. Jego mury pamiętają zarówno narodziny państwowości, jak i czasy największej świetności, kiedy Wenecja dominowała na morskich szlakach handlowych. Dziś pałac pełni rolę muzeum, ale wciąż zachwyca połączeniem gotyckiej lekkości, renesansowej harmonii i bogactwa artystycznych dekoracji.
Spis treści: Historia Pałacu Dożów Co jest w Pałacu Dożów? Dzieje Pałacu Dożów sięgają początków IX wieku, kiedy weneckie władze przeniosły swoją siedzibę z Malamocco do rejonu Rialto. Pierwotna konstrukcja, określana jako palatium duci miała charakter umocnionej rezydencji. Historia Pałacu Dożów Wczesne budynki nie przetrwały jednak do naszych czasów – zniszczyły je pożary i późniejsze przebudowy, które wielokrotnie zmieniały wygląd i funkcję kompleksu. Jedną z najważniejszych transformacji przeprowadzono w XII wieku za rządów Sebastiana Zianiego, gdy pałac przekształcono w bardziej reprezentacyjną strukturę z wyraźnymi wpływami bizantyjsko-weneckimi. Najbardziej rozpoznawalna dziś forma pałacu zaczęła powstawać w XIV wieku, kiedy Wenecja dynamicznie umacniała swoją pozycję morskiej potęgi. Stopniowo rozbudowywano skrzydła wychodzące na bazylikę i plac św. Marka, nadając im charakterystyczny gotycki wygląd. Katastrofalne pożary w XV wieku wymusiły kolejne przebudowy, tym razem w duchu renesansu, co sprawiło, że pałac stał się połączeniem różnych epok i stylów. Wnętrza wzbogacali najwybitniejsi artyści Republiki, a monumentalne wejście Porta della Carta podkreślało jego polityczną rangę. Po upadku Republiki Weneckiej w 1797 roku pałac przestał pełnić funkcję ośrodka władzy. W XIX i XX wieku przeprowadzono liczne prace konserwatorskie, a w 1923 roku budowla oficjalnie stała się muzeum. Dzięki temu Pałac Dożów zachował swoją niezwykłą warstwę historyczną i artystyczną, dokumentując wielowiekową ewolucję Wenecji – miasta, które przez stulecia decydowało o losach handlu i polityki w basenie Morza Śródziemnego. Kim byli dożowie w Wenecji? Dożowie stanowili najwyższą władzę Republiki Weneckiej i przez ponad tysiąc lat odgrywali kluczową rolę w funkcjonowaniu państwa. Ich urząd powstał już pod koniec VII wieku, a kandydatów wybierano spośród przedstawicieli wpływowych szlachciców. Z czasem zmieniały się zarówno kompetencje, jak i sposób wyboru. Na początku istnienia urzędu rola doży była zbliżona do roli monarchy i był on wybierany przez ogół dorosłych obywateli. W późniejszym czasie dożów wybierało kolegium elektorów. Choć urząd był dożywotni, rzeczywista pozycja doży ulegała stopniowemu ograniczeniu. Z reprezentanta o niemal niepodzielnej władzy stał się przede wszystkim strażnikiem tradycji i ciągłości Republiki. Nadal jednak przewodniczył uroczystościom państwowym, reprezentował Wenecję w kontaktach międzynarodowych i czuwał nad funkcjonowaniem instytucji rządowych. Pozbawiony absolutnej mocy, lecz otoczony ceremonialnym prestiżem, doża pozostawał jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli weneckiej państwowości. Co jest w Pałacu Dożów? Pałac Dożów to rozległy kompleks pełniący dziś funkcję muzeum. W jego wnętrzach znajdują się reprezentacyjne sale obrad, dawne apartamenty dożów, liczne zbiory sztuki oraz pomieszczenia administracyjne, które przez stulecia kształtowały życie polityczne państwa. Pałac Dożów to nie tylko zachwycające wnętrza, ale także renesansowy dziedziniec oraz przestrzenie otwarte, takie jak loggie i arkady wychodzące na lagunę i plac św. Marka. To właśnie tu znajdowała się kolumna, która ratowała czarownice przed śmiercią. Integralną częścią pałacu są także mosty i przejścia prowadzące do historycznych więzień. Funkcjonalne loggie Loggie biegnące wzdłuż parteru i pierwszego piętra pełniły jednocześnie funkcję reprezentacyjną i użytkową. Stanowiły zadaszoną przestrzeń, w której odbywały się publiczne ceremonie, zgromadzenia oraz uroczyste przemarsze urzędników. Weneccy architekci zadbali, by były nie tylko wygodne, lecz także efektowne – ich kolumny i zdobienia nawiązują do najważniejszych etapów rozwoju pałacu, a wiele ornamentów powstało dzięki pracy mistrzów związanych z jego odbudową. Loggie usprawniały też codzienne funkcjonowanie pałacu, łącząc jego skrzydła w jeden spójny ciąg komunikacyjny, co pozwalało na sprawne przemieszczanie się pomiędzy komnatami i salami obrad. Wewnętrzny dziedziniec Środkowy dziedziniec to przestrzeń, w której najlepiej widać, jak złożona była architektoniczna historia Wenecji. Z trzech stron otaczają go fasady powstałe w różnych okresach – od najstarszej, gotyckiej części zwróconej ku lagunie, po renesansowe elewacje stworzone przez kolejnych budowniczych pałacu. Wzrok przyciągają monumentalne Schody Gigantów, dekorowane rzeźbami symbolizującymi potęgę Republiki. Na dziedzińcu znajdują się także misternie wykonane studnie, będące świadectwem dawnego rzemiosła weneckiego. Przestrzeń ta pełniła funkcję reprezentacyjną, stanowiąc główne przejście prowadzące do oficjalnych wnętrz pałacu. Dzieła sztuki i historyczne artefakty Pałac Dożów jest jednym z najważniejszych miejsc prezentujących wenecką sztukę, a jego kolekcja obejmuje zarówno monumentalne dekoracje wnętrz, jak i zbiory muzealne. Pomieszczenia zdobią obrazy autorstwa Tycjana, Veronesa i Tintoretta. W muzeum wydzielono też miejsce, gdzie zgromadzono oryginalne rzeźby i elementy architektoniczne usunięte podczas restauracji pałacu. Ekspozycja pozwala zobaczyć z bliska detale, które niegdyś zdobiły elewacje, a dziś stanowią cenne świadectwo artystycznej historii Wenecji. Most Westchnień i więzienia Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów pałacu jest kryty Most Westchnień, łączący jego skrzydło z budynkiem nowego więzienia. Dawniej przeprowadzano nim skazańców udających się na przesłuchania lub do celi. Nazwa mostu wzięła się od westchnień skazańców, którzy podczas prowadzenia do celi rozpaczali za utraconą wolnością. Sam most został skonstruowany tak, by potęgować poczucie izolacji. Kryta budowa skutecznie minimalizowała możliwości kontaktu więźniów ze światem zewnętrznym. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Lukka to rodzinne miasto Pucciniego. Jest elegancka i wysmakowana
Tylko tu zobaczyłam Madonnę z torebką, średniowieczny ogród wertykalny i marmur zamiast śniegu. Lukka we Włoszech przyciąga też miłośników opery.
Spis treści: Lukka, czyli elegancja Wieża i katedra Miasto Pucciniego Lukka – informacje praktyczne Pierwsze, co dostrzegam, to mury. Przepotężne, wysokie na 12 m, grube na 30 m u podstawy. Renesansowy olbrzym najeżony bastionami, który samym wyglądem miał odstraszyć wrogie wojska Wielkiego Księstwa Toskanii, a nigdy nie sprawdził się w boju. Doskonale natomiast służy jako... park miejski okalający 4,5-kilometrową pętlą fortyfikacji stare miasto. Wspinam się na jego szeroką koronę obsadzoną szpalerem strzelistych dębów, platanów, lip dających cień spacerowiczom i cyklistom. W dole, zwinięta niczym kłębek wełny, tkwi historyczna Lukka z wąskimi, przejezdnymi tylko dla „szczupłych pojazdów”, uliczkami, gdzie rzadko dochodzi światło odnajdujące się na placach. Żadnych autobusów, tramwajów, co za fenomen! Lukka, czyli elegancja Małe espresso w kafejce na murach – fajny pomysł! – i już wygodną pochylnią schodzę ku bazylice św. Frediana. Miał on według legendy uratować miasto przed powodziami, przesuwając pobliską rzekę Serchio... grabiami. Bardzo sugestywnie oddaje to inspirowany malarstwem Michała Anioła fresk jego rówieśnika, Amica Asperiniego, w romańskich wnętrzach świątyni. Fasadę z lokalnego wapienia pietra serena wyróżnia złocąca się w słońcu mozaika z wpływami bizantyjskimi. Pokazuje ona Wniebowzięcie Chrystusa w otoczeniu aniołów. Dwa kroki i trafiam do mekki shoppingu, na via Fillungo. Butiki z alta moda (luksusowe, szyte na miarę ubrania) i rzemiosłem nie epatują metkami topowych projektantów czy krzykliwymi wystawami. Lukka, zamożna wyspa na mapie włoskiego kryzysu, jest dyskretnie elegancka, w dobrym guście jak przystojniak, który właśnie mija mnie na rowerze w marynarce z doskonałej angielskiej wełny, zostawiając za sobą smugę wybornej wody kolońskiej. Zahaczam o Piazza dell’Anfiteatro, plac dosłownie wyrosły z murów rzymskiego amfiteatru, którego ślady odszukuję na zewnętrznej obręczy, gdzie miejscami spod tynku wyłaniają się ceglane fragmenty dawnych 55 arkad i pilastrów. Mieszcząc 10 tys. widzów, obiekt należał do największych w imperium. – Nazywamy ją żartobliwie Matką Boską z torebką od Gucciego – przechodząca obok z grupą przewodniczka wskazuje na niepozorny obrazek na pobliskiej ścianie ukazujący Madonnę z dzieciątkiem. Na jej przedramieniu kołysze się na długiej rączce elegancki kuferek. Okazuje się, że to szkaplerz, a jego posiadaczka jest protektorką prostytutek. Drugą kawę piję przy stoliczku jednej z licznych kawiarenek zapełniających dawną arenę otoczoną teraz elipsą słonecznych kamieniczek, które zastąpiły antyczną widownię. Wieża i katedra Należąca do grona najpiękniejszych w Italii Torre Guinigi, wieża obronna zbudowana z czerwonych cegieł i wapienia, kolorów Lukki zapisanych w jej biało-czerwonej fladze, jest jej atrakcją i punktem orientacyjnym ze względu na charakterystyczny pióropusz z dębów szypułkowych. Ten średniowieczny ogród wertykalny stworzyli Guinigi, bogaci handlowcy i bankierzy, dla podkreślenia prestiżu rodu. Legenda mówi, że ich wieża miała rywalizować ze słynną Krzywą Wieżą w Pizie. Ale aby zdobyć Torre Pendente, musiałam zaliczyć aż 296 stopni, kręcąc się w kółko, niemal w ciemności, do zawrotu głowy, natomiast tutaj mam ich o 60 mniej, są dobrze oświetlone, tyle że ich połowa wisi jakby w próżni. Pokonuję strach i w nagrodę chłonę z góry panoramę Alp Apuańskich na północny zachód od miasta. Białe połacie na zboczach to nie śnieg, tylko kopalnie marmuru w okolicach Massy i Carrary, wydobywanego już przez Etrusków w VI w. p.n.e. Z tego marmuru wybitny rzeźbiarz renesansu, Jacopo della Quercia, wykonał jeden z najpiękniejszych pomników kobiecych wszech czasów – postać ubranej w zwiewną szatę otulającą zgrabną kibić Ilarii del Carretto. Biegnę do „Białej Lilii”, jak nazwał ją Gabriele d’Annunzio, bo według lokalnej legendy wizyta u niej zapewni mi „właściwego” mężczyznę i dobry związek. Sama Ilaria, druga żona Pietra Guinigi, takiego szczęścia nie miała – zmarła przy porodzie, podobnie jak jego trzy pozostałe (fatum czy… trucizna?). Ale tylko ona doczekała się sarkofagu z własnym wizerunkiem w kaplicy katedry św. Marcina, więc może jednak mąż kochał Ilarię? Jej twarzyczka o małym nosku (uszkodzonym przez współczesnego wandala) urzeka dziewiczą urodą. Rozczula marmurowy piesek u stóp swojej pani. Sama katedra za pnącą się ku niebu wraz z wieżą fasadą –„tarczą lotnych kolumn” – jak pisał Iwaszkiewicz w „Podróżach do Włoch”, kryje poza tym w swoim wnętrzu bezcenne płótno Ghirlandaia „Matka Boża Tronująca z Dzieciątkiem”. Ma ona wyraźnie pociążowy brzuszek, a stojący na jej kolanach (na poduszeczce) maluch pokazuje otaczającym go świętym, „kto tu rządzi”. Miasto Pucciniego W Lukce urodził się Giacomo Puccini. Rozparty na fotelu, z nogą założoną nonszalancko na nogę, z papierosem w dłoni został utrwalony w brązie na pomniku o rzut beretem od rodzinnego domu. Teraz to mieszkanie-muzeum na pierwszym piętrze kamienicy. Przechadzam się po sporych, jasnych dzięki dużym oknom, umeblowanych antykami pokojach. Rozległe drzewo genealogiczne pokazuje 400-letnią historię rodu. Jest narzędzie pracy – fortepian kompozytora. Najciekawszych informacji o toskańskim artyście dostarczają jednak liczne listy i zdjęcia oraz partytury trzymane w wysuwanych szufladach pod szkłem. Te ostatnie, bardzo pokreślone pokazują, jak kompozytor pracował nad swoimi dziełami, stale coś zmieniając i korygując. Tak było w przypadku „Madame Butterfly”, którą publiczność zgromadzona na widowni mediolańskiej La Scali na premierze w 1904 r. wygwizdała. Po koniecznych skrótach i poprawkach została w tym samym jeszcze roku zaprezentowana w Brescii, gdzie przyjęto operę aplauzem. Większość z 10 oper Puccini poświęcił kobietom, które, podobnie jak szybkie samochody, kochał namiętnie. Można by zapytać Freuda, dlaczego jego bohaterki umierały z miłości przebite sztyletem („Madame Butterfly”), na gruźlicę („Traviata”) lub w poszukiwaniu miłości mordowały („Turandot”). Wyeksponowane kostiumy bohaterek zachwycają mnie szykownością i precyzją wykonania. Podobnie jak Puccini jestem łasuchem, zmierzam więc wprost do cukierni Taddeucci, której był stałym bywalcem. W tym wnętrzu z elegancką, wiekową drewnianą szafą witryną pełną łakoci kupował, tak jak ja teraz, Buccellato. Jacopo Taddeucci, założyciel firmy, stworzył w 1881 r. ciasto z tanich składników dla uboższej ludności. Wgryzam się w ten słodki chlebek z rodzynkami o anyżkowym posmaku, kontemplując marmurową, czterokondygnacyjną fasadę kościoła św. Michała na forum, z całymi rzędami kolumn, wokół których hasają autentyczne i mityczne zwierzęta. Poczekam do wieczora – może ujrzę na placu św. Michała Archanioła, patronującego świątyni z góry, opalizujący na zielono pierścień? Tak chce legenda, jedna z wielu tego pełnego niezwykłości miasta. Lukka – informacje praktyczne Dojazd Samolotem m.in. z Warszawy, Krakowa czy Wrocławia do Mediolanu od 79 zł w jedną stronę lub Bolonii od 74 zł w jedną stronę. Dalej pociągiem – ceny biletów od 9,90 euro z Mediolanu i 13,25 euro z Bolonii. Nocleg B&B Il Casale di Nanni, cena pokoju 2-osobowego ze śniadaniem to wydatek ok. 80 euro. B&B Il Seminario za 88 euro za pokój 2-osobowy za noc. At Home Bed and Breakfast w pobliżu placu Amfiteatru – 88 euro za pokój 2-osobowy za noc ze śniadaniem. Jedzenie Minestra di fagiolo rosso di Lucca e farro – zupa z czerwonej fasoli z Lukki i płaskurki. Castagnaccio to ciasto z mąki kasztanowej popularne w całej Toskanii, ale w Lukce przyrządzane w specjalny sposób – z dodatkiem rozmarynu, orzeszków piniowych, rodzynek i oliwy z oliwek. Wydarzenia Karnawał w Viareggio – jeden z najpopularniejszych w Europie, z paradą gigantycznych figur polityków i celebrytów z papier mâché na nadmorskim pasażu Viale Regina Margherita (luty 2026). Lucca Summer Festival – impreza z gwiazdami muzyki światowego formatu. Palio di San Paolino – doroczne zawody w strzelaniu z kuszy średniowiecznej w święto patrona miasta (12 lipca 2026). Puccini Festival – festiwal operowy w monumentalnym teatrze „pod chmurką” nad jeziorem Massaciuccoli w Torre del Lago (17.07–9.08.2026). Warto wiedzieć Lukka jest idealnym miastem do zwiedzania na rowerze. Można go wypożyczyć od 20 euro za dobę. Źródło: archiwum NG Nasza ekspertka Anna Kłossowska Dziennikarka z zawodu i zamiłowania. Zwiedza świat dalszy i bliższy, a potem opisuje swoje wrażenia na rozmaitych łamach. Współpracuje m.in. z magazynem PLL LOT Kaleidoscope, Travelerem, National Geographic. Wolny czas stara się spędzać aktywnie: rower, kajaki, a zimą narty. Lubi też nowe wyzwania z dozą adrenaliny. Dlatego wymyśliła i zorganizowała dla bardziej „usportowionych” czytelników Travelera konkurs Traveler Adventire Team, podczas którego musieli spróbować swych sił w nieznanych im dotąd dyscyplinach.
Tu gwizdy bolą bardziej niż porażka. Najsłynniejsza opera świata może zniszczyć karierę albo zapewnić nieśmiertelność
La Scala jest czymś więcej niż tylko budynkiem. Słynny teatr operowy od początku swojego istnienia symbolizował zarówno włoską tożsamość narodową, jak i dążenie do artystycznej perfekcji. Nie ulega wątpliwości, że mówimy tu o najważniejszej instytucji kulturalnej w swojej dziedzinie, nie tylko we Włoszech, ale i na całym świecie. Z pozoru skromny gmach jest symbolem Mediolanu i globalnym wzorcem artystycznej doskonałości.
Spis treści: La Scala, czyli „schody” Geneza z popiołów, czyli historia „salonu Mediolanu” Audytorium, czyli serce gmachu Zwiedzanie wspaniałej opery La Scala, a dokładnie – Teatro alla Scala, jest zlokalizowany centralnie przy mediolańskim Piazza della Scala, naprzeciwko Palazzo Marino (ratusza Mediolanu) i na północ od słynnej Galerii Wiktora Emanuela II. Ta prestiżowa lokalizacja umieszcza go w samym centrum kulturalnego serca Mediolanu. La Scala, czyli „schody” Skąd wzięła się nazwa słynnego teatru? Została odziedziczona po kościele Santa Maria alla Scala, który wcześniej zajmował to miejsce. Sam kościół został założony w 1381 roku i nazwany na cześć swojej patronki, Reginy della Scala, żony władcy Mediolanu, Bernabò Viscontiego. W XVIII wieku sakralna budowla znajdowała się już w stanie ruiny. Bezpośrednim impulsem do budowy gmachu teatru operowego stał się katastrofalny pożar, który nawiedził Mediolan 25 lutego 1776 roku. Geneza z popiołów, czyli historia „salonu Mediolanu” Ogień strawił wówczas gmach Teatro Regio Ducale. To wydarzenie stworzyło naturalną potrzebę budowy nowej, wspanialszej opery. Konsorcjum dziewięćdziesięciu zamożnych mediolańskich właścicieli lóż ze starego teatru zwróciło się w tej sprawie do księżnej Marii Teresy. Ta zaaprobowała ten pomysł. Budowa została sfinansowana przez samych pomysłodawców, w zamian za odnowione prawo własności do lóż w nowym teatrze. W ten sposób majętni mediolańczycy stworzyli coś w rodzaju półprywatnego klubu. Projekt połączył dwa światy Zlecenie zaprojektowania nowego teatru otrzymał wybitny architekt Giuseppe Piermarini. Jego projekt był znakiem rozpoznawczym neoklasycznego renesansu Mediolanu, ruchu, który przekształcił miasto za pomocą powściągliwych, eleganckich i funkcjonalnych budynków użyteczności publicznej. Piermarini celowo zaprojektował skromną, niemal anonimową fasadę. W ten sposób odszedł od barokowej ekstrawagancji i odzwierciedlił neoklasyczny nacisk na porządek i proporcje. Fasada została zaprojektowana z myślą o wąskiej ulicy (Piazza della Scala powstał dopiero w 1858 roku). Innowacyjny portyk dla powozów był funkcjonalnym rozwiązaniem tego problemu, pozwalając gościom na przybycie pod osłoną. Fasadę zwieńczył tympanon z płaskorzeźbą przedstawiającą Heliosa w jego rydwanie. Architektura teatru jest fizycznym ucieleśnieniem umowy społeczności, która powołała go do życia. Zewnętrzna, publiczna fasada jest skromna i uporządkowana, godna instytucji oświeceniowej. Wnętrze natomiast, z jego bogato zdobionymi lożami, które były w istocie prywatnymi salonami ich właścicieli, ociekało przepychem. Ta dwoistość – publiczny pomnik na zewnątrz i półprywatny klub towarzyski wewnątrz – idealnie równoważyła publiczne ideały oświecenia z prywatnymi, hierarchicznymi realiami XVIII-wiecznego społeczeństwa arystokratycznego. Inauguracja Nowy teatr, pierwotnie nazwany Nuovo Regio Ducale Teatro alla Scala, został otwarty 3 sierpnia 1778 roku. Z tej okazji wystawiono operę Antonio Salieriego „L’Europa riconosciuta”. Wojna i odbudowa W nocy z 15 na 16 sierpnia 1943 roku alianckie naloty bombowe poważnie uszkodziły La Scalę. Dach i sufit uległy zawaleniu, niszcząc górne galerie, żyrandol i znaczną część audytorium. Ocalała jedynie scena, dzięki metalowej kurtynie przeciwpożarowej. W zniszczonym przez wojnę mieście odbudowa teatru stała się najwyższym priorytetem. Dzięki wysiłkom burmistrza Antonio Greppiego i komisarza Antonio Ghiringhelliego, ponowne otwarcie nastąpiło już 11 maja 1946 roku. Audytorium, czyli serce gmachu Audytorium jest arcydziełem projektu teatralnego. Cechuje je wystawne, a zarazem eleganckie wnętrze. Dominująca kolorystyka to karmazynowy aksamit i kość słoniowa. Wyraźnie odznaczają się złocone sztukaterie. Ściany zdobią złote motywy medalionów i kwiatów. Teatr ma kształt podkowy z sześcioma poziomami: czterema rzędami lóż, a nad nimi dwiema galeriami. Naprzeciwko sceny znajduje się wielka, dwupoziomowa loża królewska, historycznie zarezerwowana dla rodziny królewskiej. Żyrandol Najcharakterystyczniejszym elementem wnętrza, zawieszonym w samym jego centrum, jest wspaniały żyrandol. Zainstalowany w 1823 roku, stał się obiektem niemałych kontrowersji. Niektórzy postrzegali to jako naruszenie prywatności lóż i symbol austriackiego nadzoru. Obecny jest kopią oryginału, który został zniszczony w bombardowaniu w 1943 roku. Akustyka Kluczowym elementem oryginalnego projektu i znakiem rozpoznawczym teatru stała się wyjątkowa akustyka. Kształt podkowy i starannie dobrane materiały zapewniały doskonałą klarowność dźwięku w każdym zakątku sali. Należy jednak wspomnieć, że w swojej długiej historii gmach podlegał licznym renowacjom i przebudowom, zwłaszcza po II wojnie światowej. W rezultacie pierwotna akustyka została utracona. Dopiero prace wykonane w latach 2002–2004, które obejmowały między innymi usunięcie dywanów i instalację specjalnie zaprojektowanej podłogi parkietowej na parterze, wzmocniły wibracje i transmisję dźwięku. Zwiedzanie wspaniałej opery La Scala to czynny teatr, ale gmach można zwiedzać i nie trzeba w tym celu kupować biletu na spektakl. Na trzecim piętrze znajduje się Museo Teatrale alla Scala, w którym eksponowane są wystawy przybliżające historię tego wspaniałego obiektu. Zwiedzanie rozpoczyna się w foyer. Stamtąd można przejść do jednej ze znajdujących się na trzecim piętrze lóż, oczywiście pod warunkiem, że akurat nie odbywa się spektakl, próba lub inne wydarzenie. Dalej przechodzi się do sal wystawowych. W pierwszej prezentowane są sylwetki najsławniejszych artystów, którzy występowali na scenie teatru. Ekspozycja obejmuje też kolekcję instrumentów muzycznych, medali, porcelany, mebli i obrazów. W drugiej sali znajduje się wystawa o historii budynku. Źródło: National Geographic Traveler Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Robot poskładał zniszczone malowidła z Pompejów. Wyposażono go w niemal ludzkie dłonie
Sztuczna inteligencja nie tylko pisze teksty – teraz również rekonstruuje starożytne freski. W słynnych Pompejach robot pomaga archeologom w pracy, której człowiek nie był w stanie wykonać sam. System analizuje zdobienia i formy, by znaleźć idealne dopasowanie odłamków. A następnie z pomocą niemal ludzkich dłoni składa je w całość.
Pompeje są jednym z najbardziej niezwykłych stanowisk archeologicznych na świecie. Położone są we Włoszech. Miasto to istniało w czasach Imperium Rzymskiego. W sierpniu 79 roku n.e. wulkan Wezuwiusz spalił i przysypał je grubą warstwą popiołów. Archeolodzy rozpoczęli badania w tym miejscu już w połowie XVIII wieku. Kolejne pokolenia naukowców ciągle działają w obrębie Pompejów. Nie ma roku, by podzielili się nowymi i często naprawdę ekscytującymi informacjami. Magazyny pękają w szwach W magazynach Parku Archeologicznego w Pompejach leżą tysiące odłamków starożytnych malowideł. Niektóre rozpadły się podczas wybuchu wulkanu, inne zniszczyły bomby podczas II wojny światowej. Przykładem są dekoracje z sufitu w Domu Malarzy przy Pracy oraz ściany ze Schola Armaturarum, która zawaliła się w 2010 roku. W jaki sposób poukładać te tysiące odłamków, by to miało sens? Czy jest to w ogóle możliwe i sensowne? A może zbyt czasochłonne? Żmudna praca – kto ma ją wykonać? W magazynach muzealnych jest niezliczona liczba odłamków starożytnych malowideł z Pompejów. Często naukowcy nie wiedzą nawet, co dokładnie było namalowane na ścianie. Ręczne dopasowywanie tych okruchów jest potwornie nudne, męczące i zajmuje całe lata. Dodatkowo kawałki z różnych pokoi są ze sobą wymieszane. Żaden człowiek nie byłby w stanie samodzielnie rozwiązać tej zagadki, dlatego badacze poprosili o pomoc „inteligentne” maszyny. Przez cztery lata eksperci z Włoch, Niemiec, Izraela i Szwajcarii zbudowali system w ramach projektu RePAIR (Rekonstrukcja przeszłości: sztuczna inteligencja i robotyka spotykają się z dziedzictwem kulturowym), finansowanego przez Unię Europejską. Robot bierze się do… roboty Oto jak dokładnie wyglądało to międzynarodowe przedsięwzięcie. Naukowcy podzielili je na kilka części: Etap wirtualny – najpierw naukowcy skanowali i digitalizowali odłamki fresków. Sztuczna inteligencja analizowała te cyfrowe obrazy i próbowała dopasować je do siebie w pamięci komputera. Było to ogromne wyzwanie, ponieważ algorytmy musiały rozwiązać zagadkę bez wiedzy o tym, co właściwie przedstawia cały obraz. Etap fizyczny – gdy komputer znalazł już rozwiązanie, przesyłał instrukcje do platformy sprzętowej. Wtedy do akcji wkraczały dwa ramiona robotyczne wyposażone w specjalne „miękkie dłonie”. Robot fizycznie podnosił fragmenty i automatycznie umieszczał je w odpowiednim miejscu. W ten sposób wyręczył konserwatorów i archeologów w żmudnej pracy. View oEmbed on the source website Aby nie uszkodzić prawdziwych, kruchych dzieł sztuki, naukowcy stworzyli za pomocą drukarek 3D sztuczne kopie odłamków. Robot najpierw ćwiczył fizyczne przenoszenie i układanie na tych kopiach, zanim pozwolono mu dotknąć autentycznych zabytków. Etyczne i sensowne wykorzystanie AI – Przyszłość archeologii zakłada etyczne wykorzystanie sztucznej inteligencji. To ogromne wyzwanie – mówi dyrektor Parku Archeologicznego, Gabriel Zuchtriegel. – Ponowne złożenie ogromnej ilości fragmentów [malowideł-przyp red.] – takich jak te uszkodzone podczas bombardowania Pompejów w 1943 roku – powinno być możliwe dzięki charakterystycznemu kształtowi i zdobieniom każdego elementu. Jednak żaden człowiek nie byłby w stanie tego dokonać sam. To właśnie tutaj wkracza sztuczna inteligencja, pomagając nam zrozumieć złożoność materiałów archeologicznych – dodaje Zuchtriegel. Według niego AI będzie odgrywać kluczową rolę w archeologii w przyszłości, zwłaszcza biorąc pod uwagę ogromne ilości danych pochodzących z ratowniczych wykopalisk archeologicznych na stanowiskach archeologicznych w całych Włoszech. Źródło: Park Archeologiczny w Pompejach Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Tradycyjna kuchnia włoska nie istnieje! Dlaczego tak właśnie twierdzi profesor Grandi z Parmy?
Kuchnia włoska, wpisana niedawno na listę UNESCO, może wcale nie być tak „tradycyjna”, jak ją postrzegamy. Historyk Alberto Grandi twierdzi, że to mit, który skutecznie zamydla oczy nie tylko turystom.
Kuchnię włoską właśnie wpisano na listę Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości UNESCO, co wywołało we Włoszech falę euforii. Ta narodowa satysfakcja była w dużej mierze podyktowana chęcią dorównania Francji i Japonii, które otrzymały to wyróżnienie znacznie wcześniej. Jednak włoski historyk jedzenia, profesor Alberto Grandi uważa, że za fasadą dumy kryje się mit, który przysłania prawdziwą historię kuchni włoskiej, ukształtowaną przez głód, migrację i pomysłowość. Prawdziwe oblicze kuchni włoskiej Według źródeł przywoływanych przez Grandiego, włoska kuchnia wcale nie opiera się na historycznym, spójnym kanonie, lecz na procesach zachodzących pod koniec XX wieku, kiedy to regionalne tradycje regionalne zostały „zmontowane” na potrzeby turystyki i narodowego pocieszenia. Prawdziwe losy włoskiego jedzenia to nie sielankowe obrazy babć robiących makaron, lecz narodowa ucieczka przed głodem. Włosi, którzy emigrowali do USA czy Brazylii, nie przywozili ze sobą wykwintnych przepisów, bo w swojej ojczyźnie najczęściej cierpieli niedostatek. I to właśnie za granicą, stykając się z nieznaną wcześniej obfitością mięsa, sera i pszenicy, wymyślali nowe dania, które później powróciły do Włoch jako rzekomo „odwieczna tradycja”. Boom gospodarczy lat 50 – klucz do kulinarnej historii Włoch Kluczowy dla rodzimego rozwoju kuchni Włoch był boom gospodarczy w latach 1955–1965. W tym krótkim czasie Włochy przeszły kulinarną rewolucję – pojawienie się lodówek i supermarketów sprawiło, że mięso przestało być luksusem, a jego obfitość stała się codziennością. Współczesna pewność siebie Włochów w kwestiach kulinarnych jest w rzeczywistości efektem tamtego nagłego przejścia z biedy do dostatku. Alberto Grandi uważa, że dzisiejszy „kulinarny patriotyzm” Włochów jest nieuprawniony. Politycy domagają się ochrony czystości kuchni, choć sami dorastali na produktach przemysłowych. Według historyka włoska kuchnia tak naprawdę wynika z adaptacji i asymilacji. Jej dzisiejszy kształt wynika z podkradania i przetwarzania różnych, także zewnętrznych wpływów. Próby zdefiniowania narodowego menu przypominają próbę zamknięcia go w szklanej kuli. Czy UNESCO nagrodziło „pocztówkę"? Mit tradycyjnej kuchni jest dodatkowo podsycany przez zagraniczne fantazje o Włoszech jako krainie wiecznego słońca i rodzinnych biesiad, co według Grandiego ma tyle wspólnego z rzeczywistością, co musical „Mamma Mia” z grecką gospodarką. Włosi rzadko prostują te opowieści, ponieważ im pochlebiają i przynoszą zysk. To, co ostatecznie zgłoszono do UNESCO, autor nazywa „pocztówką” – starannie oświetloną i skomponowaną wersją rzeczywistości, która służy jako rodzaj narodowej terapii, a nie rzetelnej historii. Prawdziwa tożsamość kulinarna Włoch jest „niespokojna, pomysłowa i wspaniale nieczysta” – jak ujmuje to historyk. Można ją porównać do starego, rodzinnego domu, który nowi właściciele przedstawiają jako nienaruszony zabytek sprzed wieków. A tak naprawdę każde pokolenie dobudowywało w nim nowe pokoje z materiałów, które były pod ręką, byle tylko uciec przed chłodem. A kulinarny skansen, który dziś podziwiamy, jest piękny, ale nieprawdziwy. Alberto Grandi jest autorem książek, m.in. „La cucina italiana non esiste. Bugie e falsi miti sui prodotti e i piatti cosiddetti tipici" (Kuchnia włoska nie istnieje. Kłamstwa i mity o produktach i potrawach uważanych za typowe) oraz „Denominazione di origine inventata. Le bugie del marketing sui prodotti tipici italiani” (Wymyślona nazwa pochodzenia. Marketingowe kłamstwa na temat włoskich produktów regionalnych). Źródło: The Guardian Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Dlaczego niektórzy ludzie dożywają 100 lat i więcej? Odpowiedź tkwi w genach z epoki lodowcowej
Nowe badania wykazały, że zagadkę długowieczności niektórych ludzi może wyjaśniać DNA starożytnych łowców-zbieraczy. Pewien wariant genetyczny może znacząco zwiększać szanse dożycia 100 lat.
Współcześnie średnia długość życia w Polsce wynosi 78,6 lat. Według najnowszych danych Głównego Urzędu Statystycznego w 2024 r. mężczyźni żyli przeciętnie 74,9, a kobiety 82,3 roku. To i tak dużo, bo np. 60 lat temu panowie przeciętnie nie dożywali nawet 66 lat, a dla pań statystycznie 71 urodziny były często już ostatnimi. Ta różnica wynika przede wszystkim z postępu medycyny, poprawy warunków życia, edukacji i lepszej diety. Dlaczego niektórzy dożywają 100 lat? Długowieczność zależy jednak również od genów. Mają one wpływ np. na tempo starzenia komórek, odporność na choroby, czy gospodarkę lipidową i cukrową. Najnowsze badania wykazały, że ludzie, których geny pochodzą od neolitycznych łowców-zbieraczy, mają większe szanse na dożycie setki. Badanie, które na to wskazuje, zostało właśnie opublikowane na łamach czasopisma „GeroScience”. „Genetykę ludzkiej długowieczności badano głównie przy użyciu klasycznych metod opracowanych w badaniach asocjacyjnych całego genomu. Dzięki najnowszym postępom w paleogenomice możliwe jest zbadanie, w jakim stopniu pradawni przodkowie przyczyniają się do złożonych cech u współczesnych ludzi” – piszą w pracy autorzy z włoskich uniwersytetów w Bolonii, Florencji i Mediolanu. Dobre geny od łowców-zbieraczy W badaniu naukowcy przeanalizowali rolę starożytnych komponentów genetycznych w ludzkiej długowieczności. Skupili się na genach łowców-zbieraczy z Półwyspu Apenińskiego. Włochy bowiem mają jeden z najwyższych na świecie współczynników osób dożywających 100 lat lub więcej. Wynika to przede wszystkim z diety śródziemnomorskiej, czy stylu życia. Ale okazuje się, że nie tylko. W badaniu przeanalizowano genomy 333 włoskich stulatków i 690 zdrowych osób w wieku ok. 50 lat, porównując ich skład z materiałem genetycznym 103 szczątków czterech starożytnych populacji, które tworzą współczesną „pulę genową”. Byli to łowcy-zbieracze: pierwotni mieszkańcy Europy po epoce lodowej, anatolijscy rolnicy neolityczni, grupy koczownicze epoki brązu oraz starożytne grupy z Iranu i Kaukazu. Badanie wykazało, że stulatkowie częściej posiadali DNA odziedziczone po tych właśnie grupach, niż inne badane osoby. – Nasza praca po raz pierwszy pokazała, że konkretne geny przyczyniają się do długowieczności w populacji Włoch – twierdzą badacze. Warianty z epoki lodowcowej Uczestnicy badania posiadali mieszankę DNA pochodzącą od wszystkich czterech starożytnych grup, ale tylko jeden konkretny fragment genetyczny (WHG) był powiązany z długowiecznością. Autorzy obliczyli, że z każdym nawet niewielkim wzrostem tego materiału, prawdopodobieństwo dożycia 100 lat rosło aż o 38%. Chodzi jednak o wzrost względny w modelu statystycznym. Prawdopodobieństwo to było większe u kobiet. Panie miały ponad dwukrotnie większe szanse na dożycie setki, jeśli miały nawet nieco wyższy odsetek tego starożytnego DNA. – Zakładamy, że warianty genów odpowiedzialne za długowieczność mogły zostać wprowadzone do włoskiej puli genów bardzo dawno temu – powiedziała Stefania Sarno z Uniwersytetu w Bolonii, główna autorka pracy. Jak działają geny długowieczności? Zespół przedstawił w swoim artykule również teorię, w jaki sposób geny WHG mogą pomagać ludziom dożywać tak dojrzałego wieku. – Te warianty genetyczne zostały wyselekcjonowane podczas ostatniej epoki lodowcowej, kiedy nasi przodkowie musieli przetrwać w ekstremalnie trudnych warunkach przy ograniczonych zasobach żywności – twierdzą badacze. Prawdopodobnie geny te usprawniały metabolizm, aby wydajniej przetwarzać pokarm oraz wzmacniały układ odpornościowy, co chroniło organizm przed stresem związanym ze starzeniem. Warto jednak podkreślić, że geny WHG zwiększają szansę, ale nie gwarantują długowieczności. Źródło: GeroScience Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Niewolnicy jedli bób i owoce, wolni często głodowali. Świadczą o tym odkrycia w starożytnych pompejańskich „mikrokawalerkach”
Czy niewolnicy w starożytnym Rzymie żyli w nędzy i głodzie? Odkrycia archeologów w Pompejach ujawniają, że ich dieta była lepsza niż wielu wolnych ludzi. W ich kwaterach znaleziono kosze wypełnione owocami i amfory z bobem. Nowe znaleziska pokazują, że granica między wolnością a niewolą była bardziej płynna, niż sądzono.
Pompeje, leżące na terenie dzisiejszych Włoch, zaliczają się do najsłynniejszych stanowisk archeologicznych na świecie. Co roku miejsce to odwiedza nawet 4 miliony osób. Taka popularność nie dziwi. Dwa tysiące lat temu wulkan zasypał tu całe miasto. Dzięki temu Pompeje stały się dla archeologów swoistą kapsułą czasu, która jest corocznie odkrywana w trakcie wykopalisk. Badacze odsłaniają kolejne domy, które ich mieszkańcy opuścili w pośpiechu wraz z całym wyposażeniem. Teraz naukowcy wzięli sobie za cel kwatery niewolników. Do tej pory najbardziej medialne były doniesienia dotyczące reprezentacyjnych przestrzeni, więc są to nowe informacje o nieco pomijanym aspekcie życia w tym starożytnym mieście. Wykopaliska w ekskluzywnej willi Kwatery niewolników znajdowały się w willi Civita Giuliana należącej do bardzo zamożnego i wpływowego właściciela. Jej rozmiar i znaczenie są podkreślane w źródłach. Kwatery dla niewolników w tym kompleksie były jednymi z największych znanych na terenie starożytnych Pompejów. Wiemy, że dbano o ich zdrowie, aby byli wydajni w swojej pracy. To kontrastowało z losem wielu formalnie wolnych obywateli, których rodziny nie miały środków do życia i były zmuszone żebrać o pomoc u prominentnych postaci w mieście. Ale do jakiego stopnia? Mikrokawalerki Pompejów zdradzają tajemnice Ostatnie prace wykopaliskowe koncentrowały się na kwaterach dla robotników przymusowych. Były to małe pomieszczenia, o powierzchni zaledwie 16 metrów kwadratowych, w których mieściły się nawet trzy łóżka. Choć warunki życia były trudne, na piętrze tego budynku znaleziono przechowywaną żywność. I to nie byle jaką. Archeolodzy odkryli amfory zawierające bób, z których jedna była w połowie pusta. Natrafiono też na duży kosz pełen owoców. Były to gruszki, jabłka lub jarzębina. Bób dostarczał cennego białka, a owoce były ważnym źródłem witamin. Były to suplementy niezbędne dla zdrowia mężczyzn, kobiet i dzieci, którzy żyli w niewoli. Żywność na pięterku? Przechowywanie żywności na piętrze, w kwaterach niewolników, miało prawdopodobnie dwa cele. Po pierwsze, wysoko umieszczone zapasy były bezpieczniejsze. Chroniło je to przed szkodnikami, takimi jak myszy i szczury. A ich szczątki znaleziono na parterze, więc widać, że zagrożenie było realne. Po drugie, ułatwiało to kontrolowanie racji żywnościowych. Właściciel mógł łatwiej wydzielać, ile jedzenia dostaje każdy niewolnik. Ten nadzór mogły sprawować zaufane osoby na usługach pana. Zdrowia dieta niewolników Te „twarde” archeologiczne dowody świadczą, że właściciel willi dbał o swoich niewolników. Koszt niewolnika był wysoki, dlatego lepiej było zadbać o tych, których już się posiadało. Aby ta cenna siła robocza mogła być w pełni wydajna, musiała być zdrowa. Dieta niewolników, oparta głównie o pszenicę, była jednak bardziej bogata. Dodanie do niej bobu i owoców zapobiegało chorobom związanym z niedożywieniem. „Ludzi traktowano jak maszyny” Odkrycia te potwierdzają, że niewolnicy w dużych willach mogli być lepiej odżywieni niż wielu formalnie wolnych obywateli. Wiele biednych, wolnych rodzin nie miało pieniędzy na jedzenie w Pompejach. – Ludzi traktowano jak narzędzia, jak maszyny, ale człowieczeństwa nie da się tak łatwo wymazać. Granica między niewolnikiem a człowiekiem wolnym stale więc zacierała się: oddychamy tym samym powietrzem, jemy to samo. Czasami niewolnicy jedli nawet lepiej niż tak zwani ludzie wolni – skomentował Gabriel Zuchtriegel, dyrektor Parku Archeologicznego w Pompejach. Źródło: E-Journal Scavi Di Pompei Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.