To tu kręcili „Ojca chrzestnego”. Kultowy film na zawsze odmienił los sycylijskiej wioski
„Ojciec chrzestny” do dziś pozostaje jednym z najważniejszych i najbardziej dochodowych filmów w historii kina. Saga rodziny Corleone zdobyła trzy Oscary i na trwałe wpisała się do popkultury, inspirując kolejne pokolenia widzów i twórców. Niewiele osób wie jednak, że część sycylijskich scen z pierwszej części filmu powstała nie w samym Corleone, lecz w niewielkiej średniowiecznej miejscowości na wschodzie wyspy. Do dziś można tam odnaleźć miejsca, które niemal nie zmieniły się od czasu wizyty ekipy filmowej w 1971 roku.
Położona na wzgórzach z widokiem na wybrzeże Morza Jońskiego Savoca przez stulecia była jedną z wielu spokojnych sycylijskich miejscowości. Wszystko zmieniło się jednak, gdy Francis Ford Coppola wybrał ją jako plan zdjęciowy dla scen rozgrywających się w fikcyjnym Corleone. Reżyser zrezygnował z wykorzystania prawdziwego miasta o tej nazwie, uznając je za zbyt nowoczesne jak na realia powojennej Sycylii przedstawione w filmie. Dzięki temu wąskie kamienne uliczki, niewielkie place i lokalne bary Savoki stały się częścią jednej z najsłynniejszych historii w dziejach kina, przyciągając dziś fanów z całego świata. Savoca była niemal odcięta od świata Na długo przed tym, zanim do niewielkiej sycylijskiej miejscowości przyjechały kamery, reflektory i gwiazdy kina, życie w Savoce płynęło powoli i według rytmu wyznaczanego przez pory roku. Położona na wzgórzu nad wybrzeżem Jońskim osada przez stulecia utrzymywała się głównie z rolnictwa, upraw oliwek, cytrusów i winorośli. W latach 60. i na początku 70. XX wieku była miejscem niemal całkowicie pomijanym przez turystów, a codzienność mieszkańców niewiele różniła się od tej sprzed dziesięcioleci. Wiele domów nie miało jeszcze bieżącej wody, a mieszkańcy korzystali ze zbiorników na deszczówkę. Drogi pozostawały nieutwardzone, liczba samochodów była niewielka, a dla wielu rodzin największym wydarzeniem roku były lokalne święta religijne czy targi w pobliskich miejscowościach. Gdy w 1971 roku do Savoki przyjechała ekipa Francisa Forda Coppoli, mieszkańcy początkowo nie do końca rozumieli skalę przedsięwzięcia. Dla wielu z nich było to pierwsze spotkanie z amerykańskim kinem i światem Hollywood. Jak wspominali później uczestnicy wydarzeń, pojawienie się kamer, ciężarówek z wyposażeniem i kilkudziesięcioosobowej ekipy przypominało wręcz „lądowanie UFO”. Reżyser szukał miejsca, które zachowało atmosferę powojennej Sycylii, a prawdziwe Corleone było już wówczas zbyt nowoczesne, by oddać klimat lat 40. i 50. XX wieku. Wybór padł więc na Savokę i pobliskie Forza d’Agrò, które dzięki swojej architekturze niemal nie wymagały scenograficznych zmian. Dla mieszkańców udział w produkcji okazał się wydarzeniem bez precedensu. Wielu z nich po raz pierwszy w życiu stanęło przed kamerą jako statyści. Za kilka dni pracy otrzymywali wynagrodzenie przewyższające roczne dochody części rodzin. Niektórzy wspominają do dziś, że matki budziły synów o świcie, by nie przegapili szansy na udział w zdjęciach. Dla młodych mieszkańców spotkanie z Alem Pacino czy Coppolą wydawało się równie nierealne jak sama obecność Hollywood w ich małej górskiej wiosce. Bar Vitelli, ślub Michaela Corleone i turystyczna rewolucja Zdjęcia trwały zaledwie kilka tygodni, jednak ich skutki okazały się trwałe. To właśnie w Savoce nakręcono jedne z najbardziej pamiętnych scen pierwszej części „Ojca chrzestnego”, w tym spotkanie Michaela Corleone z ojcem Apollonii oraz późniejszy ślub pary. Najbardziej rozpoznawalnym miejscem pozostaje do dziś XV-wieczny Bar Vitelli, gdzie bohater grany przez Ala Pacino prosi ojca ukochanej o możliwość poznania jego córki. Lokal działa nieprzerwanie od czasów realizacji filmu i zachował charakterystyczny wygląd znany z ekranu, a jego wnętrza wypełniają fotografie z planu, kadry z filmu i pamiątki związane z produkcją. Kilkaset metrów dalej znajduje się kościół San Nicolò, który pojawił się w jednej z najbardziej pamiętnych scen całej trylogii – ślubie Michaela Corleone i Apollonii. Do dziś wielu odwiedzających odtwarza drogę, którą filmowi nowożeńcy przeszli przez kamienne uliczki Savoki, robiąc zdjęcia dokładnie w tych samych miejscach, które ponad pół wieku temu oglądali widzowie na całym świecie. Miłośnicy kina odwiedzają również pobliską willę Castello degli Schiavi w Fiumefreddo, która również pojawiła się w filmowej historii rodziny Corleone. Turyści na zawsze zmienili spokojną wioskę Przez kolejne dekady Savoca stopniowo zamieniała się z niemal nieznanej górskiej osady w obowiązkowy punkt programu dla fanów filmu z całego świata. Szczególnie duży wzrost zainteresowania przyniósł rozwój turystyki wycieczkowej i przypływ pasażerów statków zawijających do pobliskiej Mesyny. Dziś między wiosną a jesienią przez wąskie uliczki codziennie przechodzą grupy odwiedzających podążających śladami Michaela Corleone. Powstały pensjonaty, sklepy z pamiątkami i wycieczki tematyczne poświęcone wyłącznie „Ojcu chrzestnemu”, a część dawnych statystów nadal spotyka się z turystami i opowiada wspomnienia z planu zdjęciowego. Co ciekawe, mieszkańcy do dziś wspominają nie tylko samych aktorów, ale również codzienność pracy na planie. Francis Ford Coppola miał podobno szczególnie upodobać sobie sycylijską granitę i lokalne słodycze, a ekipa filmowa korzystała z tej samej studni, z której wodę czerpali mieszkańcy wioski. W 2022 roku reżyser został honorowym obywatelem Savoki, a lokalna społeczność nie ukrywa, że pojawienie się „Ojca chrzestnego” stało się dla miasteczka prawdziwym punktem zwrotnym i wydarzeniem, które na zawsze zmieniło jego historię. Źródła: CNN, Sicily Active Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Chcesz zacząć nowe życie w Australii? Możesz zostać właścicielem całego miasta. Cena jest zaskakująco niska
Jeśli marzycie o wyprowadzce za granicę, rozpoczęciu nowego życia z dala od tłumów i zamieszkaniu w miejscu, gdzie czas płynie znacznie wolniej, ta oferta może wydawać się wyjątkowo kusząca. Na sprzedaż wystawiono niewielką australijską osadę, której przyszły właściciel będzie musiał wcielić się jednocześnie w kilka ról – od lokalnego gospodarza, po osobę odpowiedzialną za funkcjonowanie najważniejszych usług dla mieszkańców i przyjezdnych. Co ciekawe, cena całej miejscowości jest niższa niż wartość wielu mieszkań w dużych europejskich miastach.
Cooladdi, położone w australijskim stanie Queensland, od lat uchodzi za jedno z najmniejszych miasteczek w kraju. Mieszka tu zaledwie garstka osób, działa niewielki zajazd, sklep oraz punkt obsługujący lokalną społeczność i podróżnych przemierzających odludne tereny australijskiego interioru. Teraz miejscowość szuka nowych właścicieli gotowych podjąć się nietypowego wyzwania i prowadzić życie zupełnie inne od tego, które znamy z dużych miast. W pakiecie znajduje się nie tylko nieruchomość, lecz także wyjątkowy styl życia, w którym codzienne obowiązki mogą obejmować zarówno obsługę gości, jak i dbanie o funkcjonowanie całej osady. Cooladdi było kiedyś ważnym punktem na mapie Australii. Dziś zostało niemal całkowicie opuszczone Historia Cooladdi pokazuje, jak bardzo potrafią zmienić się losy niewielkich osad na australijskim interiorze. Miejscowość, położona około 800 kilometrów na zachód od Brisbane, jeszcze kilkadziesiąt lat temu odgrywała znacznie ważniejszą rolę niż obecnie. Przez lata funkcjonowała jako lokalny węzeł kolejowy obsługujący okoliczne gospodarstwa i rozwijający się przemysł owczarski, który stanowił podstawę gospodarki regionu. Sytuacja zaczęła się jednak zmieniać w drugiej połowie XX wieku. Gdy w 1967 roku przez Cooladdi przestały kursować pociągi, a znaczenie hodowli owiec zaczęło stopniowo maleć, mieszkańcy zaczęli opuszczać miejscowość w poszukiwaniu pracy i nowych możliwości. W kolejnych dekadach populacja systematycznie się kurczyła, a wiele rodzin przeniosło się do pobliskiego Charleville i innych większych ośrodków. Mimo to Cooladdi nie zniknęło z mapy. Dawni mieszkańcy i ich potomkowie nadal wracają tu z sentymentem, odwiedzając miejsca związane z dzieciństwem i historią swoich rodzin. Osada pozostaje również rozpoznawalnym punktem na trasie podróżnych przemierzających odległe tereny Queenslandu. Jak podkreślała w rozmowie z „The Guardian” Carol Yarrow, jedna z obecnych mieszkanek miejscowości, wielu ludzi przyjeżdża tu właśnie po to, by zobaczyć miejsca, w których dorastali, a lokalna społeczność nadal zachowuje wyjątkowo przyjazny i otwarty charakter. Na sprzedaż trafiło całe miasteczko. Cena jest niższa niż wielu domów w Europie Potencjalny nabywca nie kupuje wyłącznie budynków, lecz przejmuje praktycznie całe funkcjonowanie osady. Na sprzedaż wystawiono bowiem kompleks Foxtrap Roadhouse, który obejmuje m.in. motel z czterema pokojami, restaurację, pub, sklep oraz zaplecze niezbędne do obsługi podróżnych. Cena wynosi 400 tys. dolarów australijskich, czyli równowartość około 243 tys. euro. To kwota, za którą w wielu krajach Europy trudno dziś kupić większy dom. W przypadku Cooladdi nowy właściciel będzie jednak musiał zaakceptować bardzo nietypowy zakres obowiązków. Oprócz prowadzenia działalności gastronomicznej i noclegowej będzie odpowiadał także za funkcjonowanie lokalnej poczty oraz codzienną obsługę mieszkańców i przejezdnych. Carol Yarrow przyznała w rozmowie z mediami, że znaczną część dnia zajmują im obecnie właśnie prowadzenie pubu, przygotowywanie posiłków i rozwożenie korespondencji. Mimo odległego położenia, biznes wciąż przyciąga klientów. Zatrzymują się tu zarówno mieszkańcy okolicznych terenów oddalonych nawet o 70 kilometrów, jak i turyści podróżujący przez australijskie bezdroża. Becky Jeisman z Charleville Real Estate przekonuje, że Cooladdi może zainteresować osoby szukające zupełnie nowego stylu życia. Jak podkreśla, „Foxtrap to miasteczko i jeśli kupi je grupa czterech osób, liczba ludności się podwoi”. Agentka dodaje, że oferta może być ciekawą opcją zarówno dla rodzin, jak i osób, które chciałyby zamienić życie w mieście na australijski interior. Źródła: Euronews Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Chcesz zamieszkać w Hiszpanii? Ta wioska oferuje za darmo dom i stabilną pracę
Choć w wielu regionach Hiszpanii mieszkańcy coraz głośniej sprzeciwiają się nadmiernej turystyce i jej skutkom, są miejsca, które borykają się z zupełnie odwrotnym problemem – wyludnieniem i brakiem rąk do pracy. Dotyczy to zwłaszcza mniejszych miejscowości oddalonych od głównych szlaków turystycznych. Jedna z niewielkich wiosek na północy kraju postanowiła temu przeciwdziałać w nietypowy sposób, oferując darmowy dom oraz stabilną pracę rodzinie, która zdecyduje się rozpocząć tam nowe życie.
Hiszpania pozostaje jednym z najchętniej wybieranych kierunków w Europie – zarówno na wakacje, jak i na dłuższe pobyty. Sprzyja temu klimat, dostęp do wybrzeża oraz zróżnicowany krajobraz. Jednocześnie poza głównymi ośrodkami turystycznymi znajdują się regiony, które od lat zmagają się z wyludnieniem i starzeniem się społeczności. W odpowiedzi na te wyzwania lokalne władze coraz częściej decydują się na niestandardowe rozwiązania, oferując przyjezdnym konkretne wsparcie – od mieszkań po możliwość podjęcia pracy. Arenillas w Hiszpanii – gdzie leży i dlaczego szuka nowych mieszkańców? Arenillas to niewielka miejscowość położona w prowincji Soria, w ramach wspólnoty autonomicznej Kastylia i León, na północy Hiszpanii. Liczy zaledwie około 40–45 mieszkańców i jest jednym z wielu przykładów zjawiska określanego jako „España vaciada”, czyli „wyludniona Hiszpania”. W praktyce oznacza to obszary, które w ciągu ostatnich dekad systematycznie traciły ludność – głównie na rzecz większych miast i regionów turystycznych. W przypadku Arenillas problem ma bardzo konkretny wymiar: starzejąca się społeczność i odpływ młodych osób sprawiają, że utrzymanie podstawowych funkcji wsi – od infrastruktury po życie społeczne – staje się coraz trudniejsze. W odpowiedzi na tę sytuację lokalne władze oraz stowarzyszenie kulturalne zdecydowały się na wdrożenie programu aktywnego zasiedlania. Jego celem nie jest jedynie zwiększenie liczby mieszkańców, ale przede wszystkim przywrócenie ciągłości życia społecznego i gospodarczego. Władze podkreślają, że bez nowych rodzin wieś może stopniowo utracić zdolność do funkcjonowania – od ograniczenia usług po zanik lokalnych inicjatyw. Dlatego zamiast biernie obserwować proces wyludnienia, postawiono na konkretne zachęty skierowane do osób gotowych związać swoją przyszłość z tym miejscem. Zainteresowanie projektem okazało się duże – w pierwszych tygodniach od jego ogłoszenia napłynęło już około 200 zgłoszeń, choć – jak podkreślają mieszkańcy – nie wszyscy kandydaci spełniają wymagania związane z charakterem pracy i życia na wsi. Darmowy dom i praca w Hiszpanii – warunki, wymagania i jak aplikować Oferta przygotowana przez Arenillas opiera się na tzw. „pakiecie repopulacyjnym”, który łączy trzy kluczowe elementy: bezpłatne zakwaterowanie, stabilne zatrudnienie oraz możliwość prowadzenia lokalnego baru pełniącego funkcję centrum życia społecznego. Wybrana rodzina otrzymuje do dyspozycji wyremontowany dom komunalny, w pełni wyposażony i dostępny bez konieczności opłacania czynszu. Mieszkańcy pokrywają jedynie koszty eksploatacyjne, takie jak woda, ogrzewanie czy energia elektryczna – w części pozyskiwana z paneli słonecznych, co obniża wydatki. Równocześnie jedna z osób dorosłych może podjąć pracę w lokalnym sektorze budowlanym, zajmując się utrzymaniem i renowacją infrastruktury. Umowa ma charakter stały, co w realiach niewielkich miejscowości stanowi istotny atut. Dodatkową opcją jest prowadzenie wiejskiego baru – miejsca, które w takich społecznościach pełni rolę nie tylko gastronomiczną, ale także integracyjną. Program skierowany jest przede wszystkim do rodzin, najlepiej z dziećmi w wieku szkolnym, które są gotowe zamieszkać w Arenillas przez cały rok. Wymagane jest doświadczenie w pracach budowlanych lub pokrewnych, a także gotowość do zaangażowania się w codzienne funkcjonowanie lokalnej społeczności. Kandydaci muszą posiadać prawo do legalnej pracy w Hiszpanii – dotyczy to obywateli UE lub osób z odpowiednimi pozwoleniami. W przypadku dzieci zapewniono dostęp do edukacji w pobliskiej miejscowości Berlanga de Duero, oddalonej o około 20 kilometrów, wraz z bezpłatnym transportem szkolnym. Co należy zrobić, by otrzymać ten dom i pracę? Zgłoszenia przyjmowane są przez lokalny urząd (Ayuntamiento) – można je złożyć zarówno bezpośrednio, jak i drogą mailową (ayuntamiento@arenillas.es), dołączając informacje o składzie rodziny, doświadczeniu zawodowym oraz motywacji do przeprowadzki. Choć życie w Arenillas oznacza ograniczony dostęp do sklepów czy usług i konieczność dojazdów do większych ośrodków, władze podkreślają, że dostęp do internetu umożliwia również pracę zdalną. To propozycja dla osób gotowych zamienić miejski komfort na spokojniejsze, bardziej samowystarczalne życie w niewielkiej społeczności. Źródła: Daily Mail, Idealista Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Ten kościół jest bardziej pochylony niż wieża w Pizie. Trudno w nim utrzymać równowagę
Na całym świecie rozpoznawalność zdobyła Krzywa Wieża w Pizie, wokół której codziennie gromadzą się tłumy turystów, próbujących uchwycić ją na charakterystycznych zdjęciach. Nie jest to jednak jedyna budowla, która zaskakuje swoim nachyleniem. W Grecji znajduje się kościół, który pod tym względem budzi jeszcze większe zdumienie.
Niewielka grecka miejscowość, która jeszcze kilkanaście lat temu tętniła życiem, dziś pozostaje niemal całkowicie opuszczona. Wszystko zmieniło się w wyniku potężnego osuwiska ziemi, które zmusiło mieszkańców do natychmiastowej ewakuacji. Większość z nich nigdy nie wróciła do swoich domów, a krajobraz wsi zaczął stopniowo ulegać deformacji. Z każdym rokiem teren osuwa się coraz bardziej, a wraz z nim pochyla się także lokalny kościół – budowla, która dziś przyciąga uwagę turystów i badaczy, ponieważ jej kąt nachylenia jest już kilkukrotnie większy niż w przypadku słynnej wieży w Pizie. Ropoto – opuszczona wioska w Grecji po osuwisku ziemi Jeszcze na początku XXI wieku Ropoto było zwyczajną, malowniczo położoną wioską w regionie Tesalii, zamieszkaną przez około 800 osób. Grecka miejscowość rozwijała się dynamicznie – powstawały nowe domy, a mieszkańcy prowadzili spokojne życie, silnie związane z lokalną społecznością i otaczającą przyrodą. Położenie na zboczu przez długi czas uchodziło za jeden z największych atutów tej okolicy, jednak to właśnie ono z czasem stało się źródłem poważnego zagrożenia. Już w latach 60. XX wieku pojawiały się pierwsze niepokojące sygnały – pęknięcia w ziemi oraz niewielkie osunięcia po intensywnych opadach deszczu. Mimo ostrzeżeń teren uznano za odpowiedni do dalszej zabudowy, a w 1982 roku wydano zgodę na kontynuowanie osiedlania się w tym miejscu. Sytuacja zaczęła się wyraźnie pogarszać około 2010 roku, kiedy grunt stopniowo tracił stabilność, a mieszkańcy obserwowali pierwsze deformacje budynków i infrastruktury. Kulminacja nastąpiła w 2012 roku – po długotrwałych i intensywnych opadach deszczu doszło do potężnego osuwiska, które w krótkim czasie doprowadziło do katastrofy. Nasiąknięta wodą gleba zaczęła się przesuwać, a spływające ze zboczy potoki dodatkowo destabilizowały podłoże. W efekcie całe fragmenty wioski zaczęły „zjeżdżać” w dół, zabierając ze sobą budynki, drogi i instalacje. Około 300 rodzin zostało zmuszonych do ewakuacji, często bez możliwości zabezpieczenia swojego dobytku. Po katastrofie mieszkańcy próbowali uzyskać wsparcie państwa, jednak pomoc okazała się ograniczona, a wiele osób nie było w stanie odbudować życia w innym miejscu. Część z nich, mimo ryzyka, wróciła do zniszczonej miejscowości, jednak większość Ropoto pozostała opuszczona. Dziś wieś funkcjonuje jako „miasto duchów” – przestrzeń, w której zdeformowane domy i przechylone konstrukcje są widocznym śladem katastrofy. Jest często przywoływana jako przykład długotrwałego procesu degradacji terenu, w którym czynniki geologiczne, ukształtowanie zbocza oraz zlekceważone sygnały ostrzegawcze doprowadziły do nieodwracalnych zmian w krajobrazie i życiu lokalnej społeczności. Pochylony kościół w Ropoto. Bardziej krzywy niż wieża w Pizie Największą uwagę w opuszczonej miejscowości przyciąga dziś prawosławny kościół Panagia Theotokos, czyli świątynia Zaśnięcia Matki Bożej. To właśnie on stał się najbardziej rozpoznawalnym symbolem tego miejsca – nie ze względu na swoją historię religijną, lecz ekstremalne nachylenie, które znacząco przekracza to znane z włoskiej Pizy. Szacuje się, że budynek przechylił się nawet o około 17 stopni, co czyni go jedną z najbardziej odchylonych konstrukcji tego typu na świecie. Dla porównania Krzywa Wieża w Pizie odchyla się o zaledwie kilka stopni, co sprawia, że zestawienie tych dwóch obiektów działa na wyobraźnię, choć ich geneza jest zupełnie inna. W przypadku greckiej świątyni nie mamy do czynienia z wielowiekową anomalią architektoniczną, lecz z widocznym efektem gwałtownych zmian w strukturze podłoża. Kościół nie tylko się przechylił, ale również przesunął – według niektórych szacunków nawet o ponad 200 metrów. Dziś stoi na zboczu pod kątem, który intuicyjnie wydaje się niemożliwy do utrzymania przez stabilną konstrukcję. To właśnie ten kontrast – między zachowaną bryłą budynku a jego nienaturalnym położeniem – sprawia, że miejsce budzi tak silne emocje. Jeszcze bardziej niezwykłe jest doświadczenie wnętrza świątyni. Osoby, które decydują się wejść do środka, podkreślają, że już samo pokonanie schodów stanowi wyzwanie. Nachylenie podłogi powoduje zaburzenia równowagi, dezorientację przestrzenną, a często także zawroty głowy. W efekcie zwiedzanie kościoła nie jest jedynie bierną obserwacją, lecz doświadczeniem odczuwalnym fizycznie. To właśnie ten aspekt – połączenie silnego wrażenia wizualnego i realnego dyskomfortu – sprawia, że świątynia w Ropoto stała się jednym z najbardziej niezwykłych i niepokojących miejsc w Grecji, regularnie przyciągając turystów oraz uwagę mediów z całego świata. Źródła: Euronews, Greek City Times Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Tu czas się zatrzymał. Francuzi uznali tę wioskę za najpiękniejszą
Francja od kilku lat nie ma sobie równych pod względem liczby odwiedzających – to najczęściej odwiedzany kraj na świecie. W samym 2024 roku przyciągnęła rekordowe 100 milionów turystów zagranicznych, którzy chcieli zasmakować jej kultury, kuchni i krajobrazów. A jakim wyborem kierują się sami Francuzi, gdy są pytani o ulubione miejsce we własnym kraju? Wiadomo, która miejscowość skradła ich serca.
Francja od dekad przyciąga turystów z całego świata, oferując mozaikę pejzaży (od Alp po Lazurowe Wybrzeże) oraz kulturowe skarby, jak muzea, katedry czy lokalne festiwale. Jej słynna kuchnia i malownicze wsie inspirowały nawet ekstremalnych podróżników: w 2022 roku pewien Belg przejechał rowerem ponad 1400 km tylko po to, by spróbować wyjątkowych croissantów z Nicei. Jednak gdy zapyta się samych Francuzów, jakie miejsce w ich kraju lubią najbardziej, wskazania bywają zaskakujące. Widzowie popularnego programu telewizyjnego „Le Village Préféré des Français 2025” wybrali mianowicie Saint-Antoine-l’Abbaye – niewielką wioskę, która okazała się najbliższa sercom mieszkańców Francji. Historia Saint Antoine l’Abbaye – od średniowiecznego sanktuarium, do malowniczej wioski Saint Antoine l’Abbaye to niewielka, ale niezwykle bogata historycznie wioska położona w departamencie Isère w regionie Owernia-Rodan-Alpy, która dziś uchodzi za jeden z najlepiej zachowanych przykładów średniowiecznej zabudowy we Francji. Pierwotnie miejscowość nosiła nazwę La-Motte-Saint-Didier, lecz jej losy zmieniły się gwałtownie po XI wieku, kiedy to sprowadzono tu relikwie św. Antoniego Wielkiego – egipskiego mnicha i pustelnika, czczonego jako święty patron uzdrawiania. Dzięki temu Saint-Antoine szybko stało się celem pielgrzymek. W 1095 roku założono tu dom Zakonu Szpitalników św. Antoniego, którzy opiekowali się chorymi, w szczególności osobami dotkniętymi tzw. ogniem św. Antoniego (chorobą powodującą drgawki i owrzodzenia), stając się jednym z ważniejszych ośrodków medyczno-religijnych średniowiecznej Europy. Centralnym punktem wioski jest majestatyczne gotyckie opactwo z jednym z najstarszych kościołów w regionie, którego początki sięgają średniowiecza (a wraz z innymi zabytkami zostało wpisane na listę Monuments Historiques już w XIX wieku). Ulice brukowane kamieniem, domy z muru pruskiego i wąskie zaułki tworzą niezwykłą atmosferę minionych wieków, przez co miejscowość wydaje się zawieszona w czasie między dawną duchowością a codziennym życiem jej mieszkańców. Saint-Antoine-l’Abbaye została uznana za jedną z najpiękniejszych wiosek Francji (Plus Beaux Villages de France) już w 2009 roku, co podkreśla jej wyjątkową wartość historyczną i architektoniczną. Co sprawia , że Francuzi pokochali Saint Antoine l’Abbaye? Saint Antoine l’Abbaye swoją wyjątkowość zawdzięcza nie tylko statusowi jednej z najpiękniejszych wsi we Francji, ale przede wszystkim harmonijnemu połączeniu bogatej historii, autentyczności i żywej kultury lokalnej. Położona w sercu zielonych wzgórz Isère, między Grenoble a Lyonem, wioska zachowała niemal nienaruszony średniowieczny charakter. Spacerując między zabytkowymi fasadami i rynkami, można poczuć atmosferę XIII–XIV wieku, kiedy opactwo było ważnym ośrodkiem kultu i leczenia. Wiele budynków i detali architektonicznych (od rzeźbionych portali po starannie zachowane fragmenty murów) świadczy o tym, jak duże znaczenie miała ta miejscowość w średniowieczu. Równie istotnym elementem przyciągającym turystów są liczne wydarzenia i festiwale, które ożywiają wioskę o każdej porze roku. Najbardziej znane są coroczne Médiévales, wielka impreza odbywająca się w sierpniu, podczas której całe Saint-Antoine-l’Abbaye zamienia się w żywy teatr epoki średniowiecza – z artystami, muzyką, warsztatami rzemieślniczymi i kolorowymi kiermaszami, które przenoszą uczestników w dawne czasy. Kolejnym atutem wioski jest jej położenie: otoczona malowniczymi krajobrazami i szlakami w okolicach Regionalnego Parku Przyrody Vercors, stanowi doskonałą bazę do spacerów, wycieczek rowerowych czy odkrywania lokalnych smaków. Bliskość innych urokliwych miejsc, jak Pont-en-Royans czy znanego z tradycyjnych serów Saint-Marcellin tylko wzbogaca ofertę turystyczną tej części regionu Owernia-Rodan-Alpy i sprawia, że Francuzi chętnie tu wracają. Źródła: CNN, Travel + Leisure Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Oszałamiająca wioska, do której nie prowadzi żadna droga. To jedno z najbardziej niezwykłych miejsc w Alpach
Górskie miejscowości od lat przyciągają tych, którzy szukają ciszy, spektakularnych widoków i poczucia oderwania od codzienności. Nie każda jednak pozwala przeżyć to doświadczenie w pełnym wymiarze. W sercu szwajcarskich Alp znajduje się wioska, do której nie prowadzi żadna droga samochodowa – można dotrzeć tam wyłącznie pieszo lub kolejką linową. To właśnie ta niedostępność czyni ją jedną z najbardziej wyjątkowych w Europie.
Przez stulecia ta średniowieczna osada pozostawała na uboczu wielkich szlaków komunikacyjnych, niemal zawieszona między niebem a doliną. Dziś podróżnych dowozi do niej jedna z najbardziej stromych kolejek linowych świata, prowadząca do wioski liczącej zaledwie około 430 mieszkańców. Mürren, położona na tarasie skalnym nad doliną Lauterbrunnen, bywa nazywana najpiękniejszą szwajcarską wioską – i nie bez powodu. Brak samochodów, surowy alpejski krajobraz i widok na legendarne czterotysięczniki sprawia, że miejsce to wciąż zachowuje charakter, który w Alpach jest coraz rzadziej spotykany. Alpejska wioska daleko od drogi Przez większą część swojej historii Mürren funkcjonowała niemal w całkowitym odosobnieniu. Położona na skalnym tarasie wysoko nad doliną Lauterbrunnen, była miejscem, do którego nie prowadziły żadne drogi, a codzienne życie wymagało fizycznej wytrzymałości i dobrej organizacji. Mieszkańcy przez stulecia schodzili pieszo wiele godzin w dół do doliny, by uzupełnić zapasy, załatwić sprawy urzędowe czy skorzystać z usług niedostępnych na miejscu, po czym wracali stromymi ścieżkami do wioski. Przełom nastąpił dopiero pod koniec XIX wieku. W 1891 roku uruchomiono kolej wąskotorową łączącą Mürren z górską stacją Grütschalp, skąd dalej prowadziła kolej linowo-terenowa do Lauterbrunnen. Był to moment, który symbolicznie otworzył wioskę na świat, choć nie zakłócił jej spokojnego. Kolejne dekady przyniosły dalsze rozwiązania komunikacyjne, w tym kolejkę linową do sąsiedniego Gimmelwald, również wolnego od ruchu kołowego. Prawdziwą inżynieryjną rewolucją stała się jednak nowoczesna Schilthornbahn, uznawana za najbardziej stromą kolejkę linową świata, która pokonuje niemal pionową ścianę Mürrenfluh i łączy wioskę z doliną w spektakularny sposób. Obecnie, mimo technologicznego postępu, Mürren zachowała swoją XIII-wieczną strukturę, tradycyjną zabudowę z kamienia i drewna oraz silnie zintegrowaną społeczność. Jak podkreślają mieszkańcy, życie bez samochodów, z codziennymi dojazdami kolejką do szkoły czy lekarza, stało się tu normą i elementem lokalnej tożsamości, a wielu turystów wraca do wioski regularnie, z czasem stając się niemal częścią tej niewielkiej, alpejskiej wspólnoty. Atrakcje Mürren, czyli alpejska kuchnia, sport i górska tradycja Choć Mürren ma zaledwie kilkuset mieszkańców, jej codzienny rytm i oferta potrafią zaskoczyć różnorodnością. Wąskie uliczki wioski wypełniają kameralne zajazdy oraz rustykalne restauracje, w których królują alpejskie sery, suszone kiełbaski i klasyczne dania kuchni górskiej. Są też niewielkie bary, gdzie wieczorami życie towarzyskie koncentruje się wokół kieliszka wina lub aperitifu. Obok nich funkcjonują sklepiki z pamiątkami – od ręcznie wykonanych krowich dzwonków i zegarów z kukułką po tradycyjne szwajcarskie czekolady oraz pożółkłe pocztówki, przywołujące czasy pierwszych turystów docierających w te strony. Jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli miejscowości pozostaje Mürren Palace, otwarty w 1874 roku i często określany mianem „pierwszego pałacu Szwajcarii”. Ten historyczny hotel gościł niegdyś arystokrację, pionierów narciarstwa oraz gwiazdy kina (w tym Ritę Hayworth), a jego elegancka sala balowa do dziś przywołuje atmosferę belle époque i początków alpejskiej turystyki. Warto bowiem dodać, że Mürren odegrało również istotną rolę w historii sportów zimowych. Na początku XX wieku brytyjscy alpiniści i narciarze dostrzegli potencjał tutejszych stoków, a w 1922 roku Arnold Lunn zorganizował tu pierwsze zawody slalomowe, uznawane za fundament nowoczesnego narciarstwa alpejskiego. Wkrótce potem powstał Klub Narciarski Kandahar, a w 1931 roku miejscowość była gospodarzem pierwszych mistrzostw świata w narciarstwie alpejskim. Dziś region oferuje ponad 50 kilometrów tras zjazdowych, a przy sprzyjających warunkach możliwy jest imponujący, kilkunastokilometrowy zjazd ze szczytu Schilthorn aż do dna doliny Lauterbrunnen. Poza sezonem zimowym Mürren zmienia swoje oblicze. Latem przyciąga paralotniarzy, piechurów i miłośników przyrody, oferując spektakularne widoki na pionowe urwiska, kaskadowe wodospady i kwieciste alpejskie łąki. Dodatkowym elementem globalnej rozpoznawalności stał się film „W tajnej służbie Jej Królewskiej Mości” z 1969 roku, którego kluczowe sceny kręcono na Schilthornie. Sukces produkcji do dziś przyciąga fanów kina i wzmacnia legendę tej niewielkiej, lecz wyjątkowo bogatej kulturowo wioski. Źródła: BBC, Mürren Schilthorn Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Noiva do Cordeiro to legendarna wioska kobiet. Jak są tam traktowani mężczyźni?
Pewną brazylijską osadę ukształtowały starania kobiet o ich prawa. Wokół Noiva do Cordeiro narosło wiele mitów i medialnego szumu. Jak naprawdę działa wioska kobiet?
W tym artykule: Historia Noiva do Cordeiro – przyczółka tolerancji Wioska kobiet rządzona przez kaznodzieję Mieszkańcy Noiva dzielą się zasobami i obowiązkami Wioska kobiet staje się sławna Jeśli słyszeliście kiedyś nazwę Noiva do Cordeiro, to pewnie znacie ją jako wioskę zdominowaną przez kobiety. Wszystkie są młode, piękne i regularnie wysyłają swoich mężczyzn na wygnanie. Takie ekscytujące doniesienia na jej temat krążą od dekady lub dłużej, kiedy to w mediach pojawiło się kilka prowokacyjnych artykułów powielonych na całym świecie. W rzeczywistości jest to jednak mocno koloryzowany obraz prawdziwego miejsca, odosobnionej wiejskiej społeczności w południowo-wschodniej Brazylii. W Noiva mieszka bowiem mniej więcej tyle samo mężczyzn, co kobiet. Populacja wynosi ok. 350 osób. Większość mężczyzn zarabia w pobliskim mieście, dlatego w ciągu tygodnia są nieobecni. Większość kobiet pracuje we wsi, której uprawy mieszkańcy prowadzą wspólnie. Kobiety (w każdym wieku) nie traktują poważnie opinii na jej temat i są dumne z prawdziwej historii kobiet Noiva, zwłaszcza jednej linii rodzinnej. Historia Noiva do Cordeiro – przyczółka tolerancji María Senhorinha de Lima dorastała w XIX-wiecznej Brazylii, przesiąkniętej machismo portugalskich kolonizatorów i dogmatami katolicyzmu. Po trzech miesiącach zaaranżowanego małżeństwa María uciekła z mężczyzną, którego kochała, Chico Fernandesem. Za karę kościół ekskomunikował Marię i jej potomków do czwartego pokolenia. Te 6 miejsc w Brazylii trzeba zobaczyć. Rio to za mało! Jakich miejsc nie można pominąć w czasie wizyty w Brazylii? Przedstawiamy ranking testowany na "travelerowej" skórze. Oczywiście w naszym zestawieniu znalazło się cudowne Rio, ale czy znacie... María i Chico osiedlili się na terenie stanu Minas Gerais. Przyłączyły się do nich kolejne osoby, w tym inne kobiety odrzucone przez Kościół. Tak zawiązała się społeczność ukształtowana przez równość płci i wolność wyznania. Ale ekskomunika prześladowała mieszkańców osady. Kobiety napiętnowane jako „grzesznice” nie mogły bezpiecznie opuszczać wioski. Gdy posyłały potomstwo do szkół w sąsiednich miejscowościach, nazywano je „dziećmi prostytutek”. – To było bardzo smutne – wspomina Marcia Fernandes, jedna z potomkiń Marii. Mimo to wioska ostała się przez dziesięciolecia jako przyczółek tolerancji, przyjmując rozmaitych nonkonformistów i wyrzutków. Wioska kobiet rządzona przez kaznodzieję Wszystko uległo zmianie w latach 40. XX w., wraz z pojawieniem się Anisio Pereiry, protestanckiego ewangelisty, który swoją wersję chrześcijaństwa oparł na dosłownym czytaniu Pisma Świętego. Pereira założył kościół i zaoferował zbawienie dawnym katolikom, którzy go słuchali. Ograniczył alkohol i muzykę oraz nakazał, aby kobiety były podporządkowane mężczyznom we wszystkim. W latach 60., gdy jego dominacja rosła, 45-letni kaznodzieja wziął za żonę 16-letnią Delinę Fernandes, wnuczkę Marii. – Było ciężko, bardzo ciężko – mówi 75-letnia María Doraci de Almeida, która żyła pod przywództwem Pereiry. – My, kobiety, nie miałyśmy nic do powiedzenia. Piętnaścioro dzieci Deliny przyszło na świat w domu, bez położnej. Jedną z córek urodziła o piątej rano, a dwie godziny później już oprawiała świnię w rzeźni. Nie tylko Brazylia i Indie. Gdzie uprawia się najlepszą kawę na świecie? [WYWIAD] Jak smakuje kawa na końcu świata? Gdzie mała czarna jest serwowana w najbardziej nietypowy sposób? O picie kawy w różnych miejscach i okolicznościach spytaliśmy Anitę i Pawła Skowerę, au... Pereira nazwał swój kościół Noiva do Cordeiro, Oblubienica Baranka. Jednak 58-letnia Rosalee Fernandes Pereira, trzecia córka Deliny, mówi teraz, że jej ojciec był „bardzo fanatyczny”. – Jego nauki nie były z tych, które prowadzą do królestwa Bożego – opowiada. – Nigdy jednak nie pozbawiono go przywództwa. Mieszkańcy Noiva dzielą się zasobami i obowiązkami Gdy w 1995 r. Pereira zmarł, jego kościół został zamknięty i zburzony. Wioska zachowała nazwę Noiva do Cordeiro. Jednak aby utrwalić zmianę stylu życia, jeden z synów Pereiry otworzył po drugiej stronie ulicy tawernę. Przywództwo społeczności objęła Delina. To jej powszechnie przypisuje się fakt, że Noiva ponownie jest społecznością niewykluczającą. W odpowiedzi na rosnące ubóstwo pod koniec lat 90. Delina zaproponowała, aby wszystko we wsi było dzielone, w tym praca niezbędna do zbiorów. – Nie mieliśmy nic. Co innego moglibyśmy zrobić? – opowiada. Mieszkańcy kupili dużą działkę, na której posadzili 3,5 tys. drzew mandarynkowych i pozornie niekończące się rzędy kawowców, stanowiące główne uprawy komercyjne Noiva. Członkowie społeczności opiekują się także ogrodem warzywnym i wspólnie hodują zwierzęta gospodarskie. Mieszkańcom wioski przydziela się obowiązki, takie jak gromadzenie drewna opałowego, szycie czy sprzątanie wspólnych przestrzeni. – Udało się. Nie mamy ani bogactwa, ani pieniędzy, ale mamy obfitość – mówi z dumą Delina. Dziś większość czasu spędza w Domu Matki w centrum wioski, siedząc w kuchni, popijając kawę i krojąc kapustę, którą karmi kurczaki. Tam też udziela porad mieszkańcom przychodzącym do niej ze swoimi problemami. Wioska kobiet staje się sławna To jak to było z tym żartem? Wielu mieszkańców Noiva poszło tym tropem, gdy odwiedzający ich dziennikarze napisali, że była to wioska z kilkoma zaledwie mężczyznami, rządzona przez kobiety podobne do Amazonek, mlekiem i miodem płynąca. Nagłówki takie jak „Zagubiona wioska brazylijskich kobiet apeluje o samotnych mężczyzn” przyciągały zalotników z całego świata. Ekipy filmowe starały się zapraszać kobiety z Noiva do programów telewizyjnych. – Kiedy pojawiali się reporterzy, odsyłałam mężczyzn, aby podtrzymać fikcję, że w Noiva mieszkają jedynie kobiety – żartuje matriarchini Delina. Córka Deliny, Rosalee, widzi sens w szumie medialnym. Osobom z zewnątrz kobiety Noiva mogą się wydawać dominujące, ale w rzeczywistości tu panuje równość – mówi. – Gdzie indziej takiej nie ma. Tutaj jesteśmy istotami ludzkimi. To tak proste, że aż trudne do wytłumaczenia. Źródło: National Geographic. Pełną wersję artykułu można przeczytać w najnowszym wydaniu magazynu National Geographic Polska. National Geographic 6/23
Od adaptacji do kreacji Gdy byłem małym chłopcem, do moich ulubionych zabawek (obok zrobionego na szydełku przez ciocię Lori misia o imieniu Bearby) należała pluszowa wydra morska. Teraz zafascynowała mnie historia tego gatunku. W XVIII i XIX w. wzdłuż wybrzeży Pacyfiku w Japonii, Rosji i Ameryce Północnej doprowadzono go na skraj zagłady polowaniami dla futer. W czasach mojego dzieciństwa wydry morskie znajdowały się już pod ochroną, ale ich odrodzenie wciąż nie było pewne. Jak pokazują Cynthia Gorney, Ralph Pace i Kiliii Yüyan w swoim materiale „Jak ich nie kochać”, chociaż wydry morskie nie zbliżyły się do poziomu sprzed XVIII w., ich populacja wygląda dziś zdrowiej niż w ciągu ostatnich 200 lat. I chociaż dzięki swoim wybrykom i niezaprzeczalnie uroczemu wyglądowi stały się ulubieńcami mediów społecznościowych, te twarde i łatwo przystosowujące się stworzenia o ogromnym apetycie są również kluczowym gatunkiem dla ich ekosystemu. Stanowią doskonałe studium przypadku dla czasami skomplikowanych konsekwencji skutecznej ochrony. Jaki jest wpływ na środowisko i wszystkie żywe istoty (w tym ludzi), które od niego zależą, gdy gatunek najpierw prawie znika, a potem powraca. Nie byłem jednym z tych dzieciaków, które bawiły się origami, ale od dawna doceniam piękno tej sztuki. Jeśli Ty również, z pewnością zainteresuje Cię artykuł „Złożona przyszłość”, który pokazuje, jak origami wpływa na postęp w wielu dziedzinach, od eksploracji kosmosu po robotykę i medycynę. Dzięki kilku kreatywnym ludziom wielowiekowa sztuka manipulowania materią przenosi nas teraz na nowe wyżyny. Cóż za triumf ludzkiej pomysłowości! I wreszcie, jeśli tak jak mnie fascynują Cię dalekie geograficzno-kulturowe podróże, nie możesz przegapić okładkowego artykułu o Mustangu. Ta buddyjska kraina, długo zagubiona w wysokich górach i odległym czasie, nie może i nie chce już funkcjonować na obrzeżach współczesności. Mam nadzieję, że niniejsze wydanie Ci się spodoba. Nathan Lump redaktor naczelny
Nie ma tu żadnych dróg ani samochodów. Bajkowa wioska istnieje naprawdę!
Jest tu podobno tak spokojnie, że o największy hałas należy podejrzewać ptaki. Z centrum Polski dojedziemy tu w około 9 godzin.
Tradycja jest rzeczą piękną. Mówi, jak żyć. Często jednak nie pozostawia wyboru...
Pod drzewem mopane, którego liście przypominają rozłożone skrzydła motyla, niemal na środku wioski, stoi krzesełko turystyczne. Na tym krześle siedzi wódz. Zasuszony staruszek. Nazywam go staruszkiem, ale właściwie nie mam pojęcia, ile ma lat. Ubrany jest w przepaskę z koźlej skóry, jego głowę przykrywa zielony, filcowy beret, ręce opiera o srebrną laskę, która po rozkręceniu okazuje się pojemnikiem na tabakę. Wódz wie już o naszym przyjeździe, ale musimy poprosić go oficjalnie o zgodę na filmowanie. Myśli, cmoka, zastanawia się… Zgodę w końcu wydaje, ale oczywiście trzeba za nią zapłacić: trochę cukru i mąki kukurydzianej. Przysiadam się do wodza, przedstawiam się. Wódz pyta, skąd jestem i jak daleko jest Polska. – Oooo, proszę wodza, dwa dni leciałam tu samolotem i jeszcze cały dzień jechałam samochodem. – Oooo, a jak daleko to by było na piechotę? – Wódz próbuje przetłumaczyć to sobie na własny język. Himba nie wyrażają odległości w kilometrach czy milach, wszystko określane jest w dniach marszu. Wyjaśniam więc, że na piechotę musiałabym iść pół roku bez przerwy. A może i rok. – Oooo, to bardzo daleko. Też bym chciał zobaczyć Polskę – mówi wódz, chyba przez grzeczność. Pytam wodza, ile ma żon. Długo się zastanawia, liczy… Jedna, dwie… W końcu pokazuje mi na palcach: – Cztery. – A ile, wodzu, trzeba tu dać za żonę? Walutą Himba są krowy. Mężczyzna może teoretycznie mieć wiele żon, pod warunkiem że go na nie stać. Oficjalna stawka – trzy krowy za kobietę. Teraz jednak jest kryzys i także tutaj ceny spadły – można dać dwie krowy, jeżeli rodzice panny młodej się zgodzą. Mimo to niewielu Himba stać na więcej niż jedną żonę czy dwie… Tylko wódz wioski – najstarsza, najmądrzejsza osoba, która decyduje na przykład, kto z kim może się pobrać, co zrobić w razie suszy, czy przenosić wioskę, czy nie – jest bogaty i ma cztery żony. Wódz pyta, czy mam męża. Mówię, że nie. – Jak to nie? Żaden z tych mężczyzn tutaj nie jest twoim mężem? – pokazuje na naszą ekipę telewizyjną. – Ano, jakoś nie. Tu jest Michał, operator, i Adaś – drugi operator kamery. Jacek to dźwiękowiec. Ale żaden z nich nie jest moim mężem, proszę wodza. – Ojej, przykro mi, że twoi rodzice nie żyją… – Wódz się zasępia. – Ależ żyją! Mają się świetnie – wykrzykuję. – Jak to: żyją?! – Wódz jest autentycznie zdziwiony. – I nie zadbali, żebyś miała męża?! Nikogo ci nie wybrali?! Mówię, że to ja decyduję, czy i za kogo wyjdę za mąż. – Hmm… – Wódz drapie się po głowie. – Mhmm. Kobieta w plemieniu Himba zajmuje bardzo ważne miejsce. Właściwie na jej barkach spoczywa los plemienia. Nie tylko przygotowuje prowiant na wielotygodniowe wyprawy pasterskie męża, ale także wychowuje dzieci, wyplata kosze, rozciera między dwoma kamieniami kukurydzę na mąkę, spulchnia poletko, garbuje skóry oraz robi zapasy żywności. Jednym słowem, ma pełne ręce roboty. W zamian za to cieszy się wielkim szacunkiem współplemieńców i podobno też ma pewne szczególne prawo. Gdy tygodniami oczekuje na powrót partnera, niezaspokojona w swych potrzebach seksualnych, może oddać się bez skrępowania jednemu z krewnych męża. Wódz doprecyzowuje zasady: – W mojej wiosce takie rzeczy to tylko w tajemnicy i po ciemku można robić. Po pierwszym dniu gościny u Himba łapiemy się na tym, że rozpoznajemy dziewczyny głównie po… piersiach. Mężczyzn w wiosce jest jak na lekarstwo, większość przebywa gdzieś daleko w buszu, gdzie zajmują się krowami i kozami. Kobiet jest natomiast mnóstwo i trudno je rozróżnić po rysach twarzy – wszystkie wysmarowane są rdzawą mazią, mają podobne fryzury, niemal taką samą biżuterię i minispódniczki z koźlej skóry. Więc mówię: „O, to jest ta, co ma te małe, jędrne, sterczące piersi”, „A to ta z największymi piersiami w całej wiosce”, „A to jest ta, co ma niesymetryczne cycki, a ta ma takie dziwne sutki, a ta ma piersi niczym dwie smętne torebki zwisające do połowy brzucha”. W wiosce rozpoczynają się przygotowania do wesela syna wodza i czternastolatki o imieniu Raisiua. Stoimy na placu obok chaty wodza, gdzie przez cały czas tli się święty ogień zwany okuruwo. W tym miejscu odbywają się śluby, pogrzeby i wszelkie inne uroczystości. Tu też rozmawia się z przodkami (miejscowe bóstwa są zawsze płci żeńskiej!). Do wodza, który siedzi przed ogniskiem zamyślony, z wybitnie uroczystą miną, podchodzi właśnie pan młody, odchyla ślubne nakrycie głowy, a ojciec goli mu odrobinę włosów z tyłu nad karkiem. Ceremonia została rozpoczęta. Mężczyźni budują ochoto, prowizoryczne zadaszenie z gałęzi i koźlich skór, pod którym będą siedzieć najważniejsi goście weselni, czyli… oni sami – przyszły mąż, jego brat i przyjaciele, bynajmniej nie panna młoda. Wszyscy czekają teraz w milczeniu, aż ugotuje się zabity i poćwiartowany W surowych warun kach przezywaja tylko najsilniejsze dzieci. Powyżej: tańce w trakcie weselnej uroczystości. specjalnie na tę okoliczność baran. Jeden z mężczyzn co chwila miesza w kociołku mięso, właśnie na samym wierzchu pojawił się łeb zwierzęcia. Wyłupiaste oczy ofi ary zalewane są co chwila bulgoczącą wodą. Zapowiada się fantastyczny i pożywny posiłek. Himba rzadko mają okazję najeść się do syta, a mięso to już prawdziwy rarytas! Wpatruję się w kości, fragment szczęki nieszczęsnego barana, kawałki mózgu i modlę się w myślach, żeby tylko nikt mnie tym przysmakiem nie poczęstował… Jednak mężczyźni i kobiety jedzą oddzielnie, więc nie muszę się niepokoić. Podczas ślubu wspólnie odbywają się jedynie tańce. W tym czasie kobiety ustawiają się w półokręgu – są eleganckie, świeżo wymalowane ochrą, słowem, wyszykowane na przyjęcie… Rozpoczyna się taniec ondjongo, który otwiera uroczystości i zwołuje na wesele gości z okolicy. Dziewczyny same sobie akompaniują; gulgoczą, robią „brrr” ustami, klaszczą niczym w utworach Piotra Rubika (sic!). Próbuję naśladować te dźwięki, jednak kompletnie mi to nie wychodzi, skupiam się więc na ruchach. Tupaniem wzniecam tumany kurzu, podryguję, macham rękami, przewracam oczami. Początkowe skrępowanie zdaje się mijać, a ja coraz swobodniej pląsam pomiędzy półnagimi tancerkami. Panowie uśmiechają się szeroko, chyba podoba im się mój popis. Teraz kobiety i mężczyźni wywołują się na środek okręgu do tańca… Każda pieśń ma swoje znaczenie. Płyną hymny pochwalne – jaki wspaniały jest ten mężczyzna z pulchnymi policzkami, ten z kijem w dłoni; i ta dziewczyna z niesymetrycznym biustem; chwalą też ziemię i swoją okolicę. Ale każda ze stron chce też zwyciężyć w tańcu – rywalizują, kto ma więcej siły i kto jest najlepszym tancerzem. Panny młodej nie ma z nami. Tak nakazuje tradycja. Mam już jedną żonę, Verihindę. Ona mnie kocha, umie ciężko pracować, pomaga mi, robi wszystko zgodnie z moją wolą. Mamy dwoje dzieci, ale z nową żoną chciałbym mieć z dziesięcioro. Planowałem wziąć drugą żonę już wcześniej, ale mój ojciec się na to nie zgadzał, więc musiałem czekać. A stać mnie było! Mam naprawdę dużo zwierząt, mogę sobie pozwolić na cztery żony, bo Himba może mieć tyle żon, ile chce, a ja chciałbym mieć cztery. Jak ojciec powiedział, że to już czas, to znalazł dla mnie kobietę. Za Raisiuę muszę dać byka i dwie owce. To jest pierwsza część. Kolejna zostanie zapłacona później; jak żona urodzi mi dzieci, jej rodzice dostaną pozostałe zwierzęta. Znam moją nową żonę, bo dorastaliśmy w tej samej okolicy. Jest pracowita i piękna. Widziałaś ją? O tak, jest piękna! Wiem, że Raisiua mnie nie kocha, bo nie była wcześniej moją dziewczyną. Ale pewnego dnia nastąpi zmiana w jej sercu. Na pewno tak będzie. Wchodzę do chaty matki panny młodej, w środku siedzą jej przyjaciółki i gospodyni. – Moro. Perivi? Jak się macie? – witam się w ich języku. – Naua. Naua – wszystkie kobiety odpowiadają mi zgodnym chórem, że bardzo dobrze. Raisiua siedzi zdenerwowana pod ścianą. Rzeczywiście jest śliczna! Ma pięknie wykrojony nosek, wydatne usta, duże oczy z długimi rzęsami... Jej piersi są małe, krągłe, jeszcze jędrne, nogi zaś długie. Wyczuwam jednak, że jest spięta, zresztą trudno się dziwić: w końcu ma pewnie około 14 lat (Himba nie znają swojego wieku), nie zna zbyt dobrze swojego przyszłego męża i nie miała nic do powiedzenia w sprawie ślubu. W całej okolicy nie ma piękniejszej dziewczyny, ale też pan młody jest wyjątkowym kandydatem do ręki, w końcu to syn wodza wioski. Głowę panny młodej zwieńcza ekori – misterna konstrukcja z metalu, koźlej skóry, pokryta popiołem i ochrą. Z tyłu ma coś w rodzaju ogona, symbolizującego rogi i uszy krowy. Z przodu jest zwijany welon, który – kiedy dziewczyna przyjdzie do domu pana młodego – zostanie rozwinięty. Teraz rulon opada swobodnie po bokach, nadając jej dziecięcej twarzy absolutnie bajeczny wygląd. Słońce zaszło, a przyjęcie weselne trwa. Mężczyźni zabijają kolejną owcę. Poćwiartowane mięso trafi a do kociołka. Kobiety gotują kaszkę kukurydzianą, lekko posłodzoną. Cukier to dla Himba prawdziwy rarytas, a dzisiaj jest wyjątkowa okazja – ślub, więc oczywiście się znalazł. Konsystencja kaszki przypomina klajster. Przez całe przyjęcie weselne pan młody i pozostali goście będą się objadać mięsem i kaszą. Tylko panna młoda, jako jedyna, nie może nic jeść. To ma jej przypomnieć, że nie ma wiele do powiedzenia...
O wyjeździe do Afryki marzyłam od zawsze. Nie o Egipcie, Tunezji albo Maroku, przepełnionych arabskimi zapachami, lecz o prawdziwej, dzikiej Afryce z jej czarnymi mieszkańcami i zaskakującą przyrodą. Wybrałam Etiopię.
Z grupą takich jak ja wielbicieli niezapomnianych przygód wynajęliśmy przez Internet – w dzisiejszych czasach globalne źródło komunikacji – trzy samochody terenowe, a także przewodnika, kucharza oraz kilku pomocników. Już na lotnisku w Addis Abebie, stolicy Etiopii, dociera do nas, że przez najbliższy miesiąc będziemy tu stanowić mniejszość – jak okiem sięgnąć otaczają nas czarnoskórzy mieszkańcy tego kraju. Wśród nich jest nasz przewodnik, liczący prawie dwa metry wzrostu, dobrze zbudowany, inteligentny i dowcipny młody człowiek o imieniu Mogaba. Nie chcąc marnować naszego cennego czasu, sprawnie kieruje załadunkiem samochodów czekających na nas przed lotniskiem. Po godzinie ruszamy ku południowym krańcom Etiopii, gdzie poznamy busz, dzikie plemiona i złośliwe małpy. O wygodzie asfaltowej drogi zapominamy już po kilkunastu kilometrach, nasz samochód co jakiś czas grzęźnie w rdzawej glinie. Głównym „traktem” podążają kobiety z dzbanami na głowach i wiązkami chrustu na plecach. Mężczyźni pracują na polu przy orce – trzy drągi połączone ze sobą za pomocą metalowego haka i dwa woły to cały ich sprzęt. Wszędzie pełno jest dzieci i much. Zarówno jedne, jak i drugie atakują całymi chmarami. Uśmiechnięte bezzębne buzie o ogromnych brązowych oczach oblegają nas na każdym postoju. Najbardziej nieśmiałe są młode dziewczęta, które spoglądają ukradkiem spod długich czarnych rzęs. Boją się podejść bliżej. Po kilku kolejnych kilometrach utykamy w korku. Przed nami stoi ciężarówka wyładowana po brzegi ludźmi. Z jej boków zwisają żywe kury, które uwiązane za nogi, drą się wniebogłosy. Stadko krów i kóz, ludzie z tobołkami na plecach. Wszyscy grzecznie stoją i czekają na swoją kolej przejazdu lub przejścia. Przyczyną całego zamieszania są „roboty drogowe” – grupka mężczyzn w bardzo zniszczonych ubraniach pieczołowicie zatyka dużymi płaskimi kamieniami dziury powstałe w glinianej nawierzchni. Trzech pracuje, a ośmiu siedzi przy ognisku i w najlepsze delektuje się plackami, popijając kawę z jednego blaszanego kubka. Docieramy do ostatniego dużego miasta na naszej trasie. Dalej jest już tylko „prawdziwy busz”. Mogaba zarządza godzinny postój. Miasto to, jak na mój gust, za dużo powiedziane. Określenie „większa wieś” zdecydowanie lepiej pasuje do tych kilku piaszczystych uliczek i malutkiego placu, na którym odbywa się właśnie targ. Na ziemi w workach i na płachtach rozłożone są towary: pomidory, zielona fasolka, proso, sorgo, teff (rosnąca tylko w Etiopii i Erytrei trawa abisyńska, z której nasion robi się mąkę), ozdobne tykwy na wodę, mleko lub krew, koraliki, stołeczko-podgłówki, kóre służą zarówno do siedzenia, jak i do spania, oraz żywy inwentarz. Zatrzymuję się przy „stoisku” z przyprawami. W kilkunastu szmacianych woreczkach pyszni się: mielona papryka, imbir, gałka muszkatołowa i sporych rozmiarów bryłki soli. Handluje nimi młoda dziewczyna z małym chłopcem na rękach, który łapczywie pije mleko z jej piersi. Główkę dziecka pokrywają brzydkie blizny, a w oczach matki widzę tak ogromny smutek i pustkę, że długo nie mogę o tym zapomnieć. Kierując się w stronę naszych samochodów, przechodzę przez uliczkę rzemieślników. „Punkty usługowe” to foliowe dachy podtrzymywane czterema patykami. Najbardziej zachwyca mnie pucybut, który szarawą szmatką poleruje mocno zniszczone sandały jakiegoś starszego człowieka. Biorąc pod uwagę fakt, że większość ludzi chodzi tu boso lub w butach wykonanych ze wszystkiego, co uda się znaleźć – począwszy od opon samochodowych, a skończywszy na folii – trzeba przyznać, że to fach dosyć ryzykowny. Ruszamy dalej. Za oknem przesuwają się wzgórza – zielone mimo suchej pory – porośnięte gęstymi krzewami i wysokimi drzewami o ogromnych liściach. Gliniana droga pełna kolein prowadzi nas do maleńkiej wioski, w której robimy ostatnie zakupy przed wjechaniem w busz. Spędzimy w nim 8 dni – będziemy spać w namiotach, przeprawiać się przez rzeki i poznawać plemiona, które żyją z dala od cywilizacji według zwyczajów swych ojców, dziadów i pradziadów. Stoję w kolejce do „sklepu”. Moja osoba wzbudza ogólne zainteresowanie. Wszyscy przyglądają mi się wnikliwie, a co odważniejsze kobiety wyciągają czarne jak heban ręce, by dotknąć moich jasnych włosów. Powoli zbliżam się do okienka gliniano-tekturowej lepianki, lokalnego marketu. Deskę odgrywającą rolę okiennicy podpiera gruby drąg. Za prowizoryczną ladą stoi wysoki mężczyzna w mocno zużytym dresie. Za nim na półkach zrobionych z kartonu leży towar: papierosy, świece, baterie, długopisy, zapałki, trzy paczki chusteczek do nosa i kilka jednorazowych torebek z płynem do zmywania naczyń. Wracam z zakupami (baterie i świece) do samochodu i już z daleka widzę, jak nasi „tragarze” na polecenie kucharza ładują na naczepę dwie żywe kozy. – To nasze jedzenie na najbliższe dni – uśmiecha się do mnie Mogaba. Busz to przede wszystkim kwitnące rozłożyste akacje rosnące w ogromnych kępach oraz kolczaste krzewy. Obozowisko rozbijamy w pobliżu rzeki, której bure wody konsystencją przypominają kisiel. Po trzydziestu minutach mamy już rozstawione namioty, a nasz osobisty kucharz przystępuje do szykowania kolacji. Nie jestem w stanie zjeść przygotowanych przez niego „steków” z koziego mięsa. Zadowalam się fasolką w sosie pomidorowym, która po męczącym dniu smakuje wybornie. Zmierzch w Etiopii nie istnieje i gdy tylko słońce kryje się za horyzontem, nastaje noc tak czarna, że z trudem udaje mi się trafić do namiotu. O śnie mogę jednak zapomnieć, gdyż odgłosy, którymi tętni afrykańska noc – pohukiwania, piski, krzyki i szelesty niewiadomego pochodzenia – wywołują u mnie nerwowe kołatanie serca. Nagle wdziera się w nie rozhisteryzowany głos mojej koleżanki. – Pomocy! Ratunku! Wrzask jest tak przeraźliwy, że wszystkie włosy na głowie stają mi dęba. Wyskakuję z namiotu, choć bezpieczniej byłoby pewnie pozostać w środku, i usiłuję zlokalizować zagrożenie. Wokół mnie robi się tłoczno. – Co się dzieje? Ktoś nas napadł? – pytam Mogabę. Przewodnik błyska kompletem białych równych zębów i ze stoickim spokojem objaśnia, że to małpy bawią się naszym kosztem. Nocą lubią skakać po namiotach, odpinać linki i kraść wszystko, co obozowicze niechcący pozostawili na dworze. Nie kładziemy się już tej nocy. Skupieni przy ognisku, popijamy kawę i słuchamy opowieści Mogaby o plemionach, wojownikach i szamanach. Gdy tylko słońce pojawia się na horyzoncie, dostrzegam na drzewie latarkę – wisi kilka metrów nad ziemią zaczepiona o gałąź. Wczesnym rankiem ruszamy dalej. Droga nie istnieje, a mętne rzeki, na jakie trafiamy, pokonujemy „wpław” samochodem. Woda sięga do połowy wysokości drzwi. Tuż przed wioską Turmi zamieszkaną przez Hamerów natykamy się na przedstawicieli innego plemienia żyjącego w Etiopii, które, jak uprzedza nas Mogaba, nie należy do najsympatyczniejszych. Jawną niechęć okazują zwłaszcza obcym przybyszom. Stoją na poboczu drogi, a ich nagie ciała pokrywją żółta i biała farba. Kobiety grożą mi pięściami, gdy kieruję w ich stronę obiektyw aparatu. Mężczyźni patrzą wrogo. W ich rękach dostrzegam dzidy, a u jednego nawet strzelbę i karabin. Członkowie plemienia Mursi rzeczywiście nie należą do towarzyskich. Cechą charakterystyczną tych koczowników są metalowe i drewniane ozdoby, jakie kobiety wkładają sobie w nacięcia zrobione w wargach i uszach. Takie oszpecanie się płci pięknej było swoistą obroną przed handlarzami niewolników, którzy w odległych czasach bardzo często napadali na Mursi. Obecnie krążki są traktowane jako ozdoba, a jednocześnie świadczą o statusie społecznym. Im więcej kobieta ma „ozdób”, tym więcej krów mężczyzna musi zapłacić jej rodzicom, jeśli chce ją poślubić. Zdecydowanie bardziej sympatyczni są członkowie plemienia Bana. Przystojni młodzi mężczyźni, których spotykamy po drodze, charakteryzują się niezwykle wysokim wzrostem – mierzą ponad 2 metry. Ubrani są w kolorowe przepaski i spódniczki, w rękach trzymają dzidy. Specjalnie dla turystów, którzy zaczynają zapuszczać się w te okolice, opracowali „występ artystyczny”. Podskakują wysoko w rytm wybijany na dużych bębnach. Przedstawienie trwa pół godziny i zostaje wynagrodzone nie tylko burzą oklasków, ale i brzęczącą monetą. Dojeżdżamy do wioski Turmi. Jej zabudowę stanowią drewniane okrągłe tukule pokryte wyschniętym krowim łajnem. Chaty są pozbawione okien, światło wpada do wnętrza przez wejście zasłaniane dużą szmatą lub kocem. U Hamerów zadziwia nas niezwykła uroda kobiet o długich szyjach, zgrabnych nogach i kształtnych piersiach. Ogromne brązowe oczy, białe zęby i duże usta zachwycają wszystkich moich kolegów. Zarówno mężczyźni, jak i kobiety noszą włosy zaplecione w drobniutkie warkoczyki. Pokrywa je ruda maź, której przykry zapach niemal powala na kolana. Nie ma co się dziwić – to mieszanina glinki i zwierzęcego łoju. Jesteśmy w wiosce jedynymi białymi i szybko stajemy się lokalną atrakcją. Zostajemy zaproszeni do chaty Hamerów składającej się z pomieszczenia, w którym skupia się życie rodzinne i gdzie czasami zaglądają kury i kozy. Środek zajmuje palenisko otoczone kamieniami, obok leży nadpalona blacha pełniąca funkcję patelni. Na niej pani domu smaży podpłomyki i naleśniki zwane yndżera. Nie ma żadnych mebli, wszyscy śpią na materacach przykrytych skórami. Gospodarze zapraszają nas na popołudniową uroczystość – osiągnięcia pełnoletności przez ich piętnastoletniego syna. Udział w imprezie i jej przygotowywaniu bierze cała wioska. Aby udowodnić swą dorosłość i gotowość do założenia rodziny, chłopak musi przebiec po krowich grzbietach. A jeśli spadnie? Albo krowy się spłoszą i go stratują? Nikt z wioski zdaje się tym nie przejmować. Mężczyźni zagrzewają młodego człowieka śpiewem, kobiety tańcem. Bohater dnia staje na pierwszym krowim grzbiecie. Dudnienie bębnów narasta. Zaczęło się. Idzie mu całkiem dobrze, choć od czasu do czasu zatrzymuje się, by złapać równowagę. Udało się, przed dumnymi rodzicami staje dorosły mężczyzna o buzi roześmianego dziecka. Za osiem dni ojciec przedstawi mu narzeczoną. Pod koniec ceremonii siostry chłopca wykonują na swoich ramionach, brzuchach i plecach rytualne nacięcia, które świadczą o dorosłości ich brata. Impreza, zakrapiana alkoholem, będzie trwała do rana, my jednak opuszczamy ją przed północą i wracamy do naszych namiotów. Następnego dnia trafiamy do wioski plemienia Dorze. Zaskakujący jest widok ogromnych zabudowań. Niezwykłe bambusowe chaty przypominają zady stojących tyłem słoni. Składają się z kilku pomieszczeń, w tym zagrody dla zwierząt, i dochodzą do 15 m wysokości. Muszą być tak wysokie ze względu na budulec – z roku na rok osiadają w ziemi i stają się coraz niższe. Ich mankamentem jest brak okien, co sprawia, że izby są ciemne i duszne. W „słoniowej” wiosce nasza przygoda z dziką Afryką dobiega końca. Pora opuścić południe Etiopii i ruszyć ku północnym krańcom tego kraju. Z Addis Abeby lecimy awionetką do gwarnego Bahyr Daru leżącego na południowym brzegu Jeziora Tana. Stamtąd terenowymi samochodami docieramy do Gonder. Został on założony przez cesarza Sertse Dyngyla w 1580 r. Do rangi stolicy podniósł go dopiero Fasiledes panujący w XVII w., który zasłynął przede wszystkim z wypędzenia z kraju jezuickich misjonarzy. Gonder jest znany głównie z kompleksu pałacowego zajmującego prawie 70 km2, wpisanego na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Do dzisiaj nie wiadomo, kto był architektem wspaniałych budowli utrzymanych w stylu portugalsko-indyjsko-arabskim, pasujących bardziej do plenerów europejskich niż afrykańskich. Po tygodniu spędzonym w buszu wśród dzikich plemion, bambusowych chat i glinianych lepianek przykrytych krowim łajnem, jestem w nie lada szoku, spacerując wśród bogato zdobionych pałaców otoczonych wysokim murem długości 900 m. W latach świetności musiało być tu pięknie. Zachowało się jednak niewiele: biblioteka bez sufitu i podłogi, sala balowa, cesarskie łaźnie. Wszędzie wdziera się dzika afrykańska przyroda, rozsadzająca sędziwe mury. Główny pałac cesarski wykonany z ciosanego kamienia wieńczy kilka kopuł, a z ogromnego tarasu rozpościera się wspaniały widok na najbliższą okolicę. Na skraju miasta znajdują się łaźnie cesarza Fasiledesa – prawie cały ich teren zajmuje sporych rozmiarów basen. Każdego roku 19 stycznia z całego kraju przybywają tu wierni na barwne święto Timket upamiętniające chrzest Chrystusa. Ceremonie religijne trwają trzy dni. Pod koniec dnia jesteśmy już bardzo zmęczeni i kierujemy się prosto do hotelu. W pokoju z łazienką znajduję kilku nielegalnych współspaczy: karaluchy, pchły oraz pluskwiaki, których lepiej nie pozbawiać życia. Rozgniecione, uwalniają taki fetor, że głowa mała. Niedaleko miasta Gonder znajduje się jezioro Tana, z którego bierze początek Nil Błękitny. Wyruszamy wczesnym rankiem, aby jak najszybciej dotrzeć do przystani, gdzie czeka na nas „wycieczkowy statek”. Na środku jeziora zadaszona łódź zaczyna nabierać wody. – To nic złego – uspokaja nas „kapitan” – tak ma być! Siedzimy w bezruchu, niemal nie oddychając, aby przypadkiem nie zatopić łajby. Nagle w odległości metra widzę przepływającego hipopotama. Nad wodę wystaje tylko ogromna głowa ze śmiesznymi uszami, szerokim nosem i oczami jak paciorki. Patrzę jak zahipnotyzowana i mimowolnie wyciągam rękę, by dotknąć lśniącej w słońcu skóry zwierzaka. Mogaba powstrzymuje mnie dosłownie w ostatniej chwili. – To najbardziej niebezpieczne zwierzęta żyjące w tych wodach – tłumaczy. – Mogą zaatakować łódź! Cumujemy przy niewielkim pomoście schowanym wśród szuwarów. Czy mi się tylko wydawało, czy może widziałam przed chwilą ukrytego w nich krokodyla? Patrzę na Mogabę, a ten tylko kiwa potakująco głową. Na jeziorze Tana znajduje się 37 wysepek. Na dziewiętnastu wybudowano kilkaset lat temu monastyry. Przez drewnianą bramę krytą słomą wchodzimy na piaszczysty dziedziniec jednego z nich. Okazuje się być… drewnianą chatą przypominającą lepiankę. Wewnątrz panuje zaduch. W drzwiach wita nas starzec z bezzębnym uśmiechem i prowadzi pod jedną ze ścian, na której wisi ogromna szmata. Duchowny odsuwa ją zdecydowanym ruchem, ukazując nam prawdziwy skarb – liczące kilkaset lat obrazy przedstawiające sceny biblijne i epizody z życia świętych. Stoję oniemiała intensywnością kolorów. Dowiaduję się, że są one tak żywe dzięki naturalnym barwnikom i tkaninom wykonanym z roślinnych włókien. – A jak zabezpieczacie ten skarb przed złodziejami? – pada pytanie z mojej grupy. – Tu nie ma złodziei – odpowiada starzec. Do Aksum dociera niewielu turystów, a to za sprawą bliskości Erytrei oddalonej zaledwie o 40 km (konflikt o przebieg granic trwa z przerwami od 1998 r.). Być jednak w Etiopii i nie odwiedzić miasta, w którym urodziła się królowa Saba i gdzie według legend znajduje się Arka Przymierza, to wręcz niedopuszczalne. Do głównych atrakcji turystycznych należą tu niewątpliwie kamienne obeliski, w tym granitowa stela Ezany – króla, który przyjął chrześcijaństwo w IV w. Stela ma wysokość 23 m. Tuż obok leży obelisk z Aksum i to on tak naprawdę jest najważniejszy. Trafił na listę UNESCO, liczy sobie 1 700 lat i jest uważany za najwyższy na świecie (ma 24 m). W XVI w. podczas muzułmańskiej rebelii został obalony, w wyniku czego pękł na trzy części. W 1937 r., po włoskiej inwazji na Abisynię, został zabrany do Włoch i postawiony w centrum Rzymu. Stało się to na osobisty rozkaz Mussoliniego. Przez wiele lat Etiopia toczyła bój o odzyskanie cennego zabytku, ale dopiero w 1997 r. włoski rząd zgodził się go oddać. Obelisk wrócił w 2005 r., ale ciągle jeszcze nie doczekał się ustawienia. Zgodnie z legendą w Aksum jest ukryta Arka Przymierza, którą król Menelik zabrał podobno z pałacu króla Salomona. Jeśli wierzyć opowieściom przewodników, skrzynia zawierająca tablice z Dziesięcioma Przykazaniami znajduje się w kościele św. Marii. Zatrzymujemy się przed betonowym murem, za którym widać malutki biały budynek z niebieskimi drzwiami i kratami w oknach. Nikt nie może wejść do środka. Na straży stoi tylko jeden człowiek wybierany przez radę kościelną. Po kres swoich dni staje się powiernikiem wielkiej tajemnicy skrywanej przed ludzką ciekawością. W Aksum przyszła na świat piękna królowa Saba, która według wszystkich podań zdobyła serce króla Salomona. Po jej panowaniu zachowało się niewiele: zbiornik wodny zwany basenem królowej i ruiny pałacu na obrzeżach miasta. W kawiarence pod gołym niebem siedzimy na drewnianych taboretach, pijąc wyborną kawę, a Mogaba opowiada nam historię o podstępnym uwiedzeniu królowej. Saba zachwycona inteligencją króla Salomona postanowiła odwiedzić go w Jerozolimie. Gdy tylko stanęła przed jego obliczem, król oniemiał z podziwu nad jej urodą. Królowa jednak nieskora była do uciech. Salomon wykorzystał więc swój spryt i posłużył się podstępem. Zaprosił Sabę na wieczorną biesiadę, podczas której podawano wino i mocno doprawione mięsiwa, a odprowadzając ją po kolacji do komnaty, zapowiedział, że nie wolno jej niczego w niej dotknąć. Za złamanie królewskiego zakazu będzie musiała spędzić z nim noc. Saba, obudzona pragnieniem, sięgnęła po dzban z wodą. Na to czekał Salomon. Po powrocie do kraju królowa okazała się brzemienna. Dziewięć miesięcy później na świat przyszedł Menelik, który dał początek linii władców etiopskich. Słońce chyli się ku zachodowi, gdy niespiesznym krokiem idziemy w stronę hotelu. Z przeciwka sunie w naszą stronę kondukt złożony z duchownych, kobiet i mężczyzn. Przewodzi mu starszy jegomość grający na trąbce. To pogrzeb. Na prowizorycznych noszach, pod białym płótnem, leży nieboszczyk. Wszyscy zatrzymują się przed kościołem. My również. Duchowni odprawiają modły i okadzają ciało. W pewnym momencie do naszych uszu dociera inny dźwięk. Jest dużo weselszy. To ślub. Panna młoda w białej, europejskiej sukni, pan młody w ciemnym garniturze i błyszczących lakierkach. Scena jak z filmów Kusturicy. Następnego dnia wyruszamy do Lalibeli, gdzie znajdują się jedyne w swoim rodzaju kościoły. Kilkaset lat temu w mieście Roha położonym na wyżynie Lasta w środkowej Etiopii urodził się Lalibela, młodszy brat króla z dynastii Zagwe. Jak głosi legenda, natychmiast po narodzinach chłopca obsiadł rój pszczół, co zostało odebrane jako znak, że to właśnie on powinien zostać prawowitym władcą państwa. Panującemu królowi to się nie spodobało – rozkazał otruć swego młodszego brata. Lalibela zamiast umrzeć, zasnął na trzy dni. Podczas snu anioły zabrały go do nieba, gdzie zobaczył miasto świątyń wykutych w skałach. Bóg nakazał mu zbudować dokładną jego kopię na ziemi, a rządzącemu królowi abdykować na rzecz młodszego brata. Gdy tylko Lalibela został koronowany, rozpoczęły się poszukiwania architektów i artystów zdolnych zrealizować boży nakaz. Sprowadzono ich z Jerozolimy i Aleksandrii. Kościoły budowało 40 tys. robotników, a nocą dodatkowo pomagały im anioły. Skalne kościoły Lalibeli odwiedzamy niedzielnym rankiem. Idę piaszczystą drogą, ale nigdzie nie widzę świątyń uznanych za ósmy cud świata. Nagle dostrzegam pod nogami kamienną budowlę na planie krzyża. Podchodzę bliżej i zdaję sobie sprawę, że to dach kościoła. Wąskimi schodkami docieram do głównego wejścia. Panuje spory tłok. Ogromna sala tonie w blasku świec, kapłani w barwnych szatach liturgicznych intonują modły z wiekowych manuskryptów. Kilkusetletnie księgi wykonane ze skóry są pokryte tak barwnymi i pięknymi ilustracjami, że aż lękam się ich dotykać. Przy akompaniamencie bębnów i piszczałek wierni śpiewają pieśni ku chwale bożej. Nabożeństwa trwają całymi godzinami. Bardzo dużo kobiet i mężczyzn ma ze sobą specjalne kije, na których się opiera, a nawet przysypia. Po mszy wierni częstowani są podpłomykami zwanymi kita. Każdy z oglądanych przeze mnie kościołów jest inny. Kilka z nich to monolity wykonane z jednej bryły, inne są uzupełnione cegłami i skalnymi odłamkami. W jaki sposób powstały? Wokół dużych bloków skalnych wycinano głębokie rowy. Następnie wykuwano kompletne budowle z kopułami, oknami, portykami i drzwiami. Na końcu drążono wnętrze, pozostawiając kolumny i łuki. Największą czcią jest otoczony Bet Mariam – misternie zdobiony kościół Matki Boskiej. Jego środkowa, wewnętrzna kolumna została owinięta suknem. Podobno w jednym z widzeń Lalibeli Jezus dotknął właśnie tej kolumny, zapisując na niej przeszłość i przyszłość. Musi więc być zakryta, gdyż śmiertelnicy nie są wystarczająco silni, aby znieść prawdę. Największym kościołem jest Bet Emanuel (Kościół Emanuela), który liczy 33 m długości, 23 m szerokości i 12 m wysokości. W przeszłości była to świątynia rodziny królewskiej. Na uwagę zasługuje też Bet Madhane Alem (Kościół Odkupiciela Świata), którego sklepienie podtrzymuje 36 kolumn zewnętrznych i wewnętrznych. W Bet Golgota (Kościół Golgoty) spędzam przeszło godzinę, przeciskając się wąskimi przejściami, skalnymi załomami i pokonując strome schody. Na ścianach budowli widnieją reliefy świętych, a według legendy pod posadzką kościoła został pogrzebany sam Lalibela. Najbardziej jednak znany jest Bet Giorgis (Kościół św. Jerzego), wykuty na głębokości 15 m na planie symetrycznego krzyża. Gdyby wierzyć starym podaniom i opowieściom lokalnych przewodników, zaraz po jego ukończeniu odwiedził go św. Jerzy – do wnętrza kościoła wjechał konno przez wąski kamienny tunel. Od uśmiechniętej młodej dziewczyny dostajemy zaproszenie na kawę (Etiopia jest jej ojczyzną). Prowadząc nas do swego domu, słabą angielszczyzną opowiadała nam historię króla Lalibeli. Z piaszczystej ulicy wchodzimy na podwórko. Poraża nas ubóstwo tego domostwa. Pod oknem stoją dziurawe misy, a przy drzwiach kanistry z wodą pitną. Na ścianach czystej izdebki, w której odbędzie się parzenie kawy, wiszą plakaty z wizerunkami świętych. Siedzimy dookoła ogniska, przed którym klęczy nasza gospodyni. Parzenie kawy okazuje się prawdziwą ceremonią. Na początku dziewczyna starannie płucze ziarna. Następnie zlewa wodę z miski i przystępuje do palenia nasion. Po chwili do naszych nosów dociera intensywny, słodkoostry, zmysłowy zapach kawy. Gdy ziarna stają się czarne, gospodyni przekłada je do moździerza i drobno uciera. Miał przesypuje ostrożnie do czajniczka z długą, wąską szyjką i stawia go na ognisku. Gdy tylko napój zaczyna parować, płynnym ruchem zdejmuje naczynie z ognia, odlewa niewielką ilość kawy i dolewa trochę zimnej wody. Tę czynność powtarza trzy razy, by wreszcie za czwartym podejściem rozlać wspaniałą, gęstą kawę do czarek. – Zobaczycie, teraz wszystkie fusy zostaną nam na zębach – jęczy jedna z moich koleżanek przyzwyczajona do kawy rozpuszczalnej. Ostrożnie próbuję płynu z ceramicznego naczynka. Kawa jest aksamitna i doskonała w smaku, prawdziwy dar bogów. Nie ma żadnych fusów. Do Addis Abeby docieramy późną nocą. Słabo oświetlone ulice miasta są puste. Zatrzymujemy się w malutkim hotelu położonym w centrum i tam spędzamy ostatnie godziny naszego pobytu w Etiopii. O wschodzie słońca żegnamy się na lotnisku z Mogabą. Za 24 godziny znajdziemy się z powrotem w Warszawie, a on powita następnych białych chcących poznać prawdziwą Afrykę. No to w drogę – Etiopia Powierzchnia: 1 127 tys. km2 (ok. 3,5 raza większa od Polski). Ludność: 78 mln osób. Języki: amharski (oficjalny), oromiffa, tigrinia, używa się również angielskiego, francuskiego, włoskiego i arabskiego. Religie: Ortodoksyjny Kościół Etiopski stanowi 45 proc., islam sunnicki 45 proc. Waluta: birr (1 USD = 9,5 birr). Najlepiej jechać między listopadem a majem. Pora deszczowa trwa od połowy czerwca do końca września. Najlepsza pora na zwiedzanie doliny Omo (plemię Mursi!) to grudzień–luty, na trekking w zachodniej części kraju – pora sucha (październik–maj). Wizę turystyczną na pobyt do 30 lub 90 dni (koszt 20 USD) otrzyma się na lotnisku w Addis Abebie lub Dyre Daua. Możliwe jest przedłużenie pobytu w Immigration Authority przy Churchill Avenue w Addis Abebie – wypełnia się formularz i płaci 20 USD. W Polsce nie ma placówki dyplomatycznej Etiopii. Najbliższa ambasada tego kraju znajduje się przy Boothstrasse 20 A w Ber-linie, tel. (00 49 30) 77206. (emb.ethiopia@t-online.de) Najtańsze oferty mają Turkish Airlines z przesiadką w Stambule – ok. 2 500 zł (w promocji nawet 2 000 zł), KLM – ok. 2 800 zł, Lufthansa – ok. 3 000 zł (ceny brutto w dwie strony). Ethiopian Airlines łączą Addis Abebę z kilkunastoma miastami kraju. Przykładowe ceny: od 115 USD w jedną stronę z Addis Abeby do Bahyr Daru i 192 USD do Aksum (w dwie strony kosztują Odpowiednio 230 i 378 USD). Autobusy są tanie (bilet do Bahyr Daru – 560 km – kosztuje ok. 20 zł), bezpieczne, ale dość powolne (trzeba liczyć ok. 50 km/godz. po drodze asfaltowej i ok. 30 km/godz. po innych nawierzchniach). Autobusy na dalekie trasy odjeżdżają 6.00–7.00 rano. Na krótszych trasach, a czasem i na dłuższych kursują minibusy i taksówki wieloosobowe, droższe (bilet do Bahyr Daru ok. 45 zł), za to znacznie szybsze od autobusów, ale mniej bezpieczne. Najlepiej wynająć samochód terenowy z kierowcą – od 150 USD dziennie (w tym paliwo i inne koszty). Przewodnicy sami odnajdują turystów (już na lotnisku) Najłatwiej szukać kontaktów w recepcjach hotelowych. Po stolicy najlepiej poruszać się taksówką osobową (niebieska łada), cenę ustala się z kierowcą, np. przejazd z lotniska na Piassa to koszt 20–25 zł. Alternatywą są tanie, lecz zatłoczone minibusy – koszt maksymalnie 50 gr. Addis Abeba. Jeruzalem Hotel – ok. 70 zł za noc w pokoju 2-os. z łazienką. Taitu Hotel – najstarszy hotel w Etiopii, od 25 do ok. 75 zł za pokój 2-os. (droższe z łazienką). Aksum. Kaleb Hotel – ok. 20 zł za noc w pokoju 2-os. z łazienką. Lalibela. Asheton Hotel – 25 zł za dwójkę z prysznicem. Hotel Roha Lalibela – dwójka z łazienką kosztuje 50 zł. Bahyr Dar. Ghion Hotel – dwójka ok. 45 zł. Summerland Hotel – dwójka z łazienką, TV, balkonem ok. 60 zł. Podstawą miejscowej kuchni jest kwaśny placek yndżera przygotowywany ze zboża teff, podawany z pikantnymi sosami – mięsem lub innymi dodatkami, tradycyjnie jedzony prawą ręką (bez użycia sztućców). Warto spróbować tedż – rodzaj miodu pitnego o małej zawartości alkoholu. W stołecznych restauracjach ceny posiłków wahają się pomiędzy 5–15 zł za danie. Butelka coli (0,3 l) kosztuje 1–2,5 zł, butelka wody (1 l) to wydatek 1 zł. Poza stolicą wybór jest niewielki – proste dania włoskie (spaghetti, lazania) kosztują od 2 zł za talerz, yndżera z sosem nawet 1 zł. Stosunki między Etiopią a Erytreą są napięte, dlatego nie powinno się łączyć wyjazdów do tych dwóch państw. Ograniczenia w podróżowaniu obejmują 50-kilometrową strefę przygraniczną. Etiopia pozostaje też w konflikcie z Somalią, odradza się podróże w pobliże granicy z tym krajem (prowincja Ogaden), i z Kenią. Lepiej nie wybierać się do stanu Gambiela Hyzbocz i regionu Afar, w Góry Danakilskie (z powodu konfliktów etnicznych). Doba dzieli się na dzień i noc, każde po 12 godzin. Początek dnia to 7.00 rano (tu godz. 1.00), koniec 18.59 (tu 12.59). Etiopski rok kalendarzowy zaczyna się 11 albo 12 września, kalendarz liczy aż 13 miesięcy i jest o 7–8 lat spóźniony w stosunku do gregoriańskiego. Teraz jest rok 2000. Wełniane i bawełniane szale, użytkowe rzemiosło artystyczne, malowane na skórze obrazy, srebrną i złotą biżuterię oraz krzyże, kawę. W dobrym tonie jest targowanie się. Zalecane szczepienia przeciw żółtej gorączce, żółtaczce A i B, tężcowi, durowi brzusznemu, polio i zakażeniom meningokokowym. Zagrożenie malarią na terenach poniżej 2000 m n.p.m. - www.szczepienia.pl Ambasada RP w Addis Abebie Dej. Belay Zeleke Road, Gulele Sub-City, Kebele 08, House No. 583, Addis Ababa, Ethiopia. Adres do korespondencji: Embassy of Poland, P.O. Box 27207, 1000 Addis Ababa, Ethiopia, tel. (00-251 11) 157 41 89, 157 41 90. (www.addisabeba.polemb.net) tourismethiopia.org Cesarz – Ryszard Kapuściński, Czytelnik, Warszawa 2008. Etiopia. Wyprawy Krzyżowe – Andrzej Michałek, Bellona, Warszawa 2005.