200 metrów pod ziemią odkryli sanktuarium sprzed 2 tys. lat. Rzymianki czciły tu tajemniczą „Panią”
Naukowcy odkryli w hiszpańskiej jaskini Cova Dones ślady niezwykłego kultu. Ponad 200 metrów pod ziemią kobiety gromadziły się, by składać ofiary rzymskiej bogini. Świadczą o tym łacińskie inskrypcje. W tej samej pieczarze ludzie wykonali malowidła już 23 tysiące lat wcześniej!
W 2023 roku archeolodzy ogłosili ważne odkrycia. W jaskini Cova Dones w Millares pod Walencją odkryto jeden z najważniejszych zespołów pradziejowych malowideł naskalnych we wschodniej Hiszpanii, datowany na ponad 24 000 lat. Kolejny rok przyniósł zaskakujące ustalenie. Ponad 200 metrów w głąb jaskini odnaleziono ślady po aktywności z czasów starożytnego Rzymu, czyli późniejsze od tych znanych o… 23 tysiące lat! Jaskiniowe sanktuarium Najnowsza kampania archeologiczna z maja i czerwca 2026 roku w Cova Dones przyniosła kolejne znaleziska. – To, co kiedyś było rzymskim sanktuarium z około piętnastoma inskrypcjami, rozrosło się do 120, co czyni je największym znanym zbiorem łacińskich inskrypcji w jaskini-sanktuarium w całym Cesarstwie Rzymskim. Połączone badania tych inskrypcji i zachowanych materiałów archeologicznych pozwolą na dokładniejszą rekonstrukcję praktyk rytualnych praktykowanych w tym miejscu na przestrzeni wieków – wyjaśniają koordynatorzy projektu z Uniwersytetów w Alicante i Saragossie. Inskrypcje wykonano głównie w I i II wieku n.e. Napisy te nie są przypadkowymi bazgrołami. O czym nam mówią? Kim była Pani z Jaskini? Odszyfrowania inskrypcji podjęli się prof. Silvia Alfayé i Sergio García-Dilsa. W ich ocenie pięć inskrypcji jest o charakterze wotywnym. Wskazują, że w jaskini czczono bóstwo żeńskie nazywane z szacunkiem Domina, czyli „Pani”. Co niezwykle intrygujące, w trzech tekstach pojawia się określenie malaci – dotychczas nieznany w literaturze naukowej przydomek, który prawdopodobnie odnosi się do specyficznych cech tej bogini, być może związanych z wodą obecną w jaskini. Istnienie wielu inskrypcji dedykowanych tej samej bogini dowodzi – zdaniem archeologów – że nie mamy do czynienia z przypadkowymi wizytami, lecz z zorganizowanym i konkretnym kultem. Przęśliki i pierścienie. Namacalne dowody kobiecej obecności Archeolodzy nie mają wątpliwości, że jaskinia Cova Dones w czasach rzymskich była sanktuarium zdominowanym przez kobiety. Wskazują na to nie tylko liczne żeńskie imiona wyryte na ścianach, ale także materiał archeologiczny znaleziony na powierzchni. Wśród darów wotywnych odkryto wiele przęślików, które w starożytności były silnie kojarzone z kobiecą sferą domową i pracą. Dodatkowo odnaleziono dwa pierścienie z brązu oraz bransoletkę, które prawdopodobnie zostały złożone jako ofiary dla „Pani”. Badacze sugerują nawet, że dzisiejsza nazwa jaskini – Cova de les Dones (Jaskinia Kobiet) – może być reliktem dawnego toponimu upamiętniającego obecność kobiet w tym miejscu. Rytuały w sercu ziemi. Jak wyglądało rzymskie sanktuarium? Oto jak naukowcy wyobrażają sobie działalność tego świętego miejsca. Rytuały odbywały się w specyficznych warunkach, z dala od światła dziennego. Sala sanktuarium znajduje się głęboko w systemie jaskiniowym, co wymuszało na pątniczkach pokonanie ponad 200 metrów ciemnych korytarzy. Isnkrypcje znajdowało się w jednym wydzielonym miejscu. Ważnym elementem sakralnego krajobrazu były naturalne nacieki tworzące małe baseny z wodą. To właśnie w nich archeolodzy odkryli monety, naczynia i fragmenty ceramiki, które są pozostałościami po obrzędach ofiarnych sprawowanych w mroku podziemnych galerii Źródło: Uniwersytet w Alicante Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Mistrzowie epoki lodowcowej. W Niemczech odnaleziono unikatowe figurki ptaków
Czy pradziejowi ludzie potrafili tworzyć miniaturowe arcydzieła? Odkrycie w jaskini Hohle Fels w Niemczech udowadnia, że tak. Znalezione figurki ptaków, ważące zaledwie gram, to najmniejsze tego typu obiekty na świecie. Zabytki rzucają nowe światło na duchowość i zdolności manualne naszych przodków.
Jaskinia Hohle Fels, położona w Jurze Szwabskiej w południowo-zachodnich Niemczech, od lat dostarcza naukowcom dowodów na niezwykłą kreatywność naszych przodków. To tutaj odnaleziono jedne z najstarszych znanych przykładów sztuki figuralnej, pochodzące z okresu kultury oryniackiej, czyli czasu przybycia pierwszych ludzi współczesnych do regionu górnego Dunaju. Region ten, wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO, jest unikatowym archiwum życia sprzed 40 000 lat. Archeolodzy z Uniwersytetu w Tybindze, prowadzący tam regularne wykopaliska, ogłosili właśnie odkrycie dwóch miniaturowych figurek ptaków, które ze względu na swoją rangę zostały uznane przez nich za „znalezisko roku”. Artefakty pochodzą z bogatych warstw. Wcześniej odkryto w nich m.in. jedną z najsłynniejszych paleolitycznych Wenus, określaną mianem Wenus z Hohle Fels, czyli sugestywną figurkę ukazującą kobietę. Miniaturowe cuda z kości mamuta To, co wyróżnia nowo odkryte figurki, to ich zdumiewająco mały rozmiar. Rzeźby mają wymiary około 2 x 1 x 0,5 cm, co czyni je wielkością zbliżonymi do paznokcia kciuka! W porównaniu do innych figurek z tego okresu, które zazwyczaj mierzą od 3 do 9 cm, te są najmniejszymi znanymi nam egzemplarzami. Wykonano je z ciosów mamuta (kości słoniowej), a ich waga jest piórkowa – wynosi odpowiednio 1,3 oraz 0,7 grama. Mimo tak mikroskopijnej skali, artyści epoki lodowcowej zdołali zawrzeć w nich mnóstwo szczegółów. Ptaki uchwycone w ruchu Analiza figurek pozwala na unikatowy wgląd w to, jak pierwsi ludzie obserwowali naturę. W przeciwieństwie do wielu innych rzeźb z Jury Szwabskiej, które przedstawiają zwierzęta w pozach statycznych, ptaki z Hohle Fels zdają się być uchwycone podczas konkretnych czynności. – Rzeźbienia nie są silnie stylizowane, lecz zawierają wiele szczegółowych i unikatowych cech. W tym przypadku artysta uwiecznił szczegółowe obserwacje, które pozwalają nam zastanowić się, jaki gatunek ptaka został przedstawiony i co ten ptak mógł robić – mówi szef wykopalisk prof. Nicholas Conard. Jedna z figurek, zachowana w całości, przedstawia ptaka w pozycji spoczynkowej, prawdopodobnie wysiadującego jaja. Druga, niekompletna, posiada rozpostarte skrzydła, co sugeruje lot, lądowanie lub taniec godowy. Naukowcy przypuszczają, że modelem dla artysty mogła być pardwa, gatunek często spotykany w materiale kostnym z tej jaskini, choć figurka z rozpostartymi skrzydłami może też przedstawiać ptaka drapieżnego. Figurki odnaleziono w 2025 roku w tej samej warstwie archeologicznej, w odległości zaledwie 1,5 metra od siebie. Podobny wiek i styl wykonania sugerują, że mogły one wyjść spod ręki tego samego rzeźbiarza. Talizmany i duchowość epoki lodowcowej Odkrycie to stawia przed naukowcami nowe pytania o funkcję tych drobnych przedmiotów. Ze względu na ich rozmiar i precyzję, spekuluje się, że mogły pełnić rolę osobistych talizmanów lub symboli tożsamości konkretnych osób. Miniaturowe ptaki są obecnie prezentowane na wystawie czasowej w Muzeum Prehistorii i Epoki Lodowcowej w Blaubeuren (Badenia-Wirtembergia). Ekspozycja potrwa do 4 kwietnia 2027 roku. Dzieła sztuki sprzed tysiącleci w Polsce Taka miniaturowa sztuka jest też znana z terenów Polski, choć jest trochę młodsza. W Dzierżysławiu (Opolszczyzna) archeolodzy odkryli niezwykle mały zabytek (2 cm x 1,5 cm), na którym wyryto jedne z najmniejszych znanych postaci kobiecych z tego okresu – ryty mają poniżej 1 cm. Badacze dostrzegli tam cztery postacie kobiet, w tym jedną bardzo wyraźną, ukazaną z profilu, z zaznaczonymi piersiami, pośladkiem i sromem. Źródło: Uniwersytet w Tybindze Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Wśród ruin Starego Książa odkryto metalowy krzyżyk. Pochodzi sprzed chrztu Polski
Wśród ruin Starego Książa w województwie dolnośląskim archeolodzy znaleźli niezwykły zabytek. Jest to niewielki metalowy krzyżyk sprzed ponad tysiąca lat. To jeden z najstarszych dowodów na chrześcijaństwo na obecnych polskich ziemiach.
Zamek Stary Książ, położony na malowniczym, stromym cyplu skalnym na wysokości 410 m n.p.m., przez stulecia pozostawał w cieniu swojego potężniejszego sąsiada – Zamku Książ. Przez długi czas polscy badacze uważali go za XIX-wieczną „romantyczną ruinę”, wzniesioną jedynie w celach estetycznych przez architekta Christiana Wilhelma Tischbeina. Źródła z XVII wieku wspominały o „pozostałościach pogańskiego zamku”, co sugerowało, że Tischbein wzniósł konstrukcję na fundamentach autentycznej, wiekowej warowni. Po latach domniemań naukowcy poznali prawdę i to dzięki wykopaliskom. W czasie prac natknięto się na niezwykły zabytek. Odkrycie, które zaskoczyło badaczy W marcu 1991 roku zespół archeologów pod kierunkiem Krzysztofa Jaworskiego z Uniwersytetu Wrocławskiego rozpoczął badania wykopaliskowe na Starym Książu. Łopaty badaczy natrafiły na coś, co zrewidowało mapę osadniczą regionu. Oprócz ceramiki z XIII wieku odkryto zespół zabytków wskazujących na istnienie tu potężnego, wieloczłonowego grodu słowiańskiego z przełomu IX i X wieku. Później w tym samym miejscu stanął zamek Bolka I Surowego. Wśród licznych wczesnośredniowiecznych znalezisk żelaznych, takich jak fragmenty topora typu bradatice czy płacidła, znaleziono mały przedmiot, który zelektryzował archeologów. Był to kilkucentymetrowy, równoramienny krzyżyk. Z czego wykonano zagadkowy krzyżyk? Krzyżyk precyzyjnie wycięto z miedzianej blachy o grubości 0,8 mm. Tym, co czyni go wyjątkowym, jest jednostronne pozłocenie. Naukowcy przypuszczają, że nie był to przedmiot noszony na szyi, lecz aplikacja – okucie zdobiące drewnianą skrzyneczkę na relikwie lub oprawę drogocennej księgi. Na krawędziach krzyżyka zachowały się ślady po otworkach na nity (o średnicy ok. 1,5 mm), które służyły do przytwierdzenia go do podłoża. Zabytek, który „zmieniał” swój wiek Tuż po odkryciu w 1991 roku krzyżyk został sklasyfikowany jako zabytek późnośredniowieczny. Naukowcy nie byli w stanie znaleźć innych podobnych obiektów z wcześniejszych okresów. Dopiero sugestie czeskich archeologów, prof. Miloša Šollego i dr B. Kavanovej, rzuciły nowe światło na znalezisko. Wskazali oni na uderzające podobieństwo do artefaktów z głównych ośrodków wielkomorawskich, takich jak Mikulčice czy Staré Město. Od 1997 roku krzyżyk zaczął być traktowany w literaturze jako obiekt wczesnośredniowieczny, co wywołało dyskusję nad zasięgiem wpływów chrześcijańskich i politycznych Państwa Wielkomorawskiego na tereny dzisiejszego Dolnego Śląska. Najnowsze badania stawiają kropkę nad „i” Aby ostatecznie potwierdzić śmiałe tezy o IX-wiecznej metryce, zabytek poddała specjalistycznym badaniom fizykochemicznym prof. Beata Miazga z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego. Wynikami podzielono się właśnie na łamach „Zeszytów Naukowych Zamku Książ” w artykule autorstwa prof. Krzysztofa Jaworskiego, Sylwii Rodak, Ewy Lisowskiej i Aleksandry Pankiewicz. Analizy wykazały, że zastosowano tzw. złocenie ogniowe, a struktura samej miedzi jest niemal identyczna z zabytkami odkrytymi na słowackim grodzisku Bojná koło Nitry. Tym samym udało się potwierdzić, że zabytek pochodzi z przełomu IX i X wieku i wykazuje ścisłe związki technologiczne oraz kulturowe z ośrodkami dawnego Państwa Wielkomorawskiego. Tu jeszcze ważne dopowiedzenie: na przełomie IX i X wieku w Starym Książu funkcjonował wieloczłonowy gród słowiański, najprawdopodobniej Ślężan pod silnymi wpływami Państwa Wielkomorawskiego. Obszar, na którym znajdowała się warownia, znalazł się w sferze wpływów rodzącego się państwa Piastów dopiero pod koniec X stulecia, jednak te umocnienia były wtedy już niezamieszkane. Znaczenie odkrycia krzyżyka Odkrycie i nowe datowanie krzyżyka ze Starego Książa ma fundamentalne znaczenie dla polskiej mediewistyki. Zabytek ten jest obecnie uznawany za jedno z najstarszych, o ile nie najstarsze materialne świadectwo percepcji chrześcijaństwa na obecnych ziemiach polskich. Potwierdza, że już w IX wieku, na długo przed oficjalnym chrztem Mieszka I, przez Sudety przenikały wpływy kulturowe i religijne z południa. Najstarszy dowód na chrześcijaństwo w Polsce Co ciekawe, za najstarszy materialny ślad chrześcijaństwa na polskich ziemiach uznać można… egipską figurkę Izydy karmiącej Horusa, odkrytą w Małachowie-Złych Miejsc. Wyjątkowość tego zabytku polega na jego celowej modyfikacji: z głowy bogini precyzyjnie odcięto atrybuty egipskiego boga – krowie rogi i dysk słoneczny. Według badaczy, w świecie rzymskim takie przekształcone wizerunki Izydy były powszechnie interpretowane jako Maryja z Dzieciątkiem. Figurka mogła trafić na nasze tereny za pośrednictwem schrystianizowanego Germanina w pierwszych wiekach naszej ery. Jeśli ta interpretacja jest słuszna, posążek stanowi najdawniejszy zabytek chrześcijański w Polsce, mimo że pierwotnie był obiektem kultu pogańskiego. Oryginał znaleziska niestety zaginął. Źródło: Zeszyty Naukowe Zamku Książ, tom II Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Pleń na szlaku w Beskidzie Niskim. To zjawisko tak rzadkie, że uważano je za przepowiednię
W Beskidzie Niskim zaobserwowano pleń, czyli bardzo rzadkie zachowanie larw niewielkiego owada – ziemiórki pleniówki. Gąsienice tej niewielkiej muchówki łączą się w roje, złożone z setek osobników, wyglądających z pozoru jak jeden organizm. Cel takiego zachowania pozostaje nieznany, choć obserwowano je już setki lat temu.
Obserwacji dokonał internauta Jakub Urlich na szlaku w Beskidzie Niskim. Jak przekazał we wpisie na Facebooku, widział po drodze kilkanaście pleni, jeden z nich miał formę koła. Kilkanaście pleni to obserwacja niezwykle rzadka – nawet jeden to osobliwe zjawisko. Plenie od wieków mają swoje miejsce w ludowych wierzeniach, nie tylko w Polsce. Dziś powszechność internetu i mediów społecznościowych sprawia, że co roku dowiadujemy się o kilku obserwacjach plenia w naszym kraju. Miesiąc temu widziano go także w Tatrach. Po co owadom pleń? Za to niezwykłe zjawisko odpowiada mały owad o długości niespełna centymetra: ziemiórka pleniówka (Sciara militaris). Tej niepozornej muszki w formie dorosłej zapewne nigdy nie dostrzeżemy wędrując po lesie. Pleń formują jej bezwłose, niemal przezroczyste larwy. Pojedynczej larwy też byśmy nie zauważyli, ale plenie mogą składać się z tysięcy osobników. Po co larwom ziemiórki taka strategia? Tu możemy jedynie spekulować. Być może chodzi o poszukiwanie jedzenia, dogodnych miejsc do przepoczwarzenia się albo jest to po prostu strategia ułatwiająca przetrwanie. Relatywnie duży „obiekt”, jakim jest pleń może zniechęcić owadożerne ptaki lub inne owady, które upolowałyby pojedynczą larwę, ale z wieloma sobie nie poradzą. Zarówno dorosłe ziemiórki pleniówki, jak i ich delikatne larwy potrzebują środowiska o wysokiej wilgotności. To właśnie jedna z przyczyn rzadkich obserwacji plenia. Choć lasów mamy dużo, nie wszędzie ściółka jest na tyle wilgotna, by żyły w niej ziemiórki. Pierwszy polski opis plenia i wierzenia ludowe Za pierwszy polski opis gatunku odpowiada Maksymilian Nowicki. Jego artykuł „O pleniu Kopalińskim i lęgnącej się z niego pleniówce” ukazał się w 1868 roku w „Roczniku Towarzystwa Naukowego Krakowskiego”. Nowicki opisuje w nim często obserwacje plenia w wiosce Kopalin pod Bochnią, ale zagłębia się też w ludowe wierzenia, ustne przekazy, pisemne świadectwa i inne artykuły naukowe. „Liptacy na południowej stronie Tatr zwą go żyremy); górale polscy na północnej stronie Tatr i Babiéj-Góry pleniem (od plennny), a Bojcy w Synowucku po rusku połonem” – pisze Nowicki. Przytacza pierwsze wzmianki o pleniu aż z 1603 roku, opisuje także ludowe wierzenia z nim związane, nie tylko z terenów dzisiejszej Polski: W Niemczech, Szwecji i Norwegii ludowe nazwy plenia takie jak Heerwurm czy Kriegswurm (robak wojskowy/wojenny) nawiązują do przekonania, że jego pojawienie się zapowiada wojnę. W 1774 roku mieszkańcy okolic Eisenachu drżeli przed nowym konfliktem, wierząc, że pleń przepowiedział wojnę siedmioletnią w 1756 roku. Leśniczy z opisywanych przez Nowickiego Kopalin także twierdził, że pleń wróży wojnę i zarazę (cholerę). Inny wydźwięk miały wierzenia górali tatrzańskich oraz mieszkańców okolic Babiej Góry, dla których był symbolem plenności i bogatych zbiorów. W Tatrach wierzono, że kierunek przemieszczania się plenia ma kluczowe znaczenie: ruch ku północy zwiastował urodzaj w Polsce, a wędrówka w stronę Węgier miała przynosić pomyślność tamtejszym rolnikom. „W grupie raźniej” to strategia nie tylko ziemiórki Ziemiórka pleniówka to niejedyny owad, którego larwy stosują strategię „w grupie raźniej”. Podobne roje formuje korowódka dębówka, choć należy do zupełnie innego rzędu owadów – motyli. Zbiorowiska korowódki często przypominają, jak sama nazwa wskazuje, korowody, złożone z gąsienic idących gęsiego. Czasem jednak rzędów jest wiele. Zbieżność zachowań jest tu bardzo ciekawa – korowódki i ziemiórki nie są ze sobą spokrewnione, ale ich larwy wykształciły podobną strategię. Ziemiórki są powszechne Ziemiórkowate (Sciaridae) to ogromna rodzina owadów, licząca około 1700 opisanych gatunków, choć szacuje się, że może ich być nawet 20 tysięcy. Są małymi muszkami, o średniej wielkości 5 milimetrów, przeważnie żyjącymi w wilgotnej leśnej ściółce. Przeważnie – bo są i takie ziemiórkowate, które żyją na pustyniach, w wysokich górach, czy jaskiniach. Niektóre ziemiórkowate są szeroko rozpowszechnionymi szkodnikami roślin pokojowych, choć szkody przez nie wyrządzane nie są zbyt poważne. Larwy ziemiórek mogą uszkodzić korzenie roślin, zwłaszcza kiedy jest ich dużo. Za rozprzestrzenianie się ziemiórek odpowiada częściowo człowiek – łatwo je niezauważenie przewieźć wraz z transportem roślin, drewna lub humusu. Źródła: TVN24, Maksymilian Nowicki „O pleniu kopalińskim” Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Nago, tyłem i o północy. Tak miała działać magia dawnych Słowian
Zioła zbierane o północy, amulety ukrywane pod progiem, wróżby z kichnięcia i zaklęcia mające wzbudzić miłość. W dawnych wierzeniach magia przenikała codzienne życie, choć wiele przypisywanych średniowieczu zwyczajów znamy dopiero z późniejszego folkloru.
Spis treści: Czy chrześcijaństwo wyparło dawne wierzenia Słowian? Boruta, utopce i zioła zbierane o północy. Tak działał świat dawnych wierzeń Nago, tyłem i o północy. Tak próbowano zdobyć miłość i szczęście Kichnięcie, kometa i pierwsza kąpiel dziecka. Tak odczytywano znaki Magia, wróżby i rytuały ochronne przez stulecia były częścią codziennego życia. Pomagały oswoić chorobę, niepewność, pogodę czy sprawy sercowe, a dawne wierzenia często przenikały się z chrześcijaństwem i późniejszym folklorem. Nie wszystkie zwyczaje przypisywane dziś średniowieczu rzeczywiście pochodzą z tej epoki, ale wiele z nich pokazuje, jak silna była potrzeba dostrzegania w świecie ukrytych znaków i nadprzyrodzonych zależności. Czy chrześcijaństwo wyparło dawne wierzenia Słowian? Wraz z chrztem Polski i chrystianizacją ziem polskich zaczęły przenikać na nie wzorce kultury chrześcijańskiej Europy, w tym piśmiennictwo, architektura i nowe formy organizacji życia religijnego. Proces ten nie polegał jednak wyłącznie na łagodnym wchłanianiu wcześniejszych wierzeń. Kościół zwalczał dawne kulty i obrzędy, a jednocześnie niektóre lokalne zwyczaje stopniowo przekształcały się i otrzymywały chrześcijańskie znaczenie. Tak było między innymi z obchodami przesilenia letniego, których elementy przetrwały w tradycji nocy świętojańskiej, choć ich forma zmieniała się przez stulecia. Podobnie chrześcijańskie obchody związane ze wspominaniem zmarłych mogły na ziemiach polskich przejmować pewne elementy wcześniejszych praktyk. Nie oznacza to jednak, że Dzień Zaduszny jest po prostu schrystianizowaną wersją dziadów. Równie ostrożnie należy mówić o zwyczajach takich jak topienie marzanny, zdobienie jaj czy śmigus-dyngus – mają one złożoną historię i nie zawsze da się je bezpośrednio wyprowadzić z religii przedchrześcijańskich. Jasełka natomiast są tradycją chrześcijańską, wyrosłą ze średniowiecznych widowisk bożonarodzeniowych, choć z czasem wchłonęły liczne elementy lokalnego folkloru. W przedchrześcijańskich wierzeniach słowiańskich czczono różne bóstwa i istoty nadprzyrodzone, którym przypisywano wpływ na poszczególne sfery życia. Chrześcijaństwo wprowadzało odmienną wizję Boga, nieporównywalnego z lokalnymi bóstwami opiekuńczymi, jednak w praktykach religijności ludowej również zwracano się do świata nadprzyrodzonego z prośbą o pomoc w konkretnych sytuacjach. Szczególną rolę odgrywał kult świętych, których proszono o wstawiennictwo: św. Krzysztofa w czasie podróży, św. Ulryka w chorobach i przy ranach, a św. Idziego między innymi w sprawach płodności. Według relacji Galla Anonima właśnie za wstawiennictwem św. Idziego miał przyjść na świat Bolesław Krzywousty. Jego rodzice, Władysław Herman i Judyta czeska, nie mogąc doczekać się syna, wysłali do opactwa Saint-Gilles w Prowansji poselstwo z darami, wśród których znajdował się złoty posążek przedstawiający chłopca. Kronikarz podaje, że jeszcze przed powrotem wysłanników księżna zaszła w ciążę. Boruta, utopce i zioła zbierane o północy. Tak działał świat dawnych wierzeń Wraz z chrystianizacją dawnym słowiańskim bóstwom, duchom i demonom coraz częściej nadawano nowe znaczenia. Istoty znane z wcześniejszych wierzeń bywały utożsamiane z diabłami, demonizowane albo spychane do sfery ludowych podań. Nie był to jednak jednolity ani planowy proces, a wiele znanych dziś postaci folkloru przybrało swoją ostateczną formę dopiero w czasach nowożytnych. Dotyczy to między innymi Boruty, eleganckiego diabła związanego z zamkiem w Łęczycy, który według późniejszych legend pomagał ludziom w zamian za podpisanie cyrografu. Rokita był natomiast odrębną postacią polskiego folkloru, kojarzoną przede wszystkim z wierzbami, bagnami i terenami podmokłymi, choć w niektórych opowieściach występował obok Boruty. Do świata ludowych wierzeń należały również utopce, którym przypisywano zwodzenie ludzi nad wodą, oraz mamuny, przedstawiane zwykle jako niebezpieczne żeńskie demony zagrażające kobietom i małym dzieciom. Większość szczegółowych opisów tych istot znamy jednak z późniejszych przekazów etnograficznych, dlatego nie należy automatycznie uznawać ich za wierne świadectwo wierzeń średniowiecznych. Kościołowi nie udało się całkowicie wyeliminować praktyk medycyny ludowej, w których wiedza o leczniczych właściwościach roślin często łączyła się z magią i rytuałem. Wierzono, że skuteczność ziół zależy nie tylko od ich rodzaju, lecz także od pory i miejsca zbioru – szczególną moc miały mieć rośliny zerwane o północy, o świcie, podczas nowiu albo na rozstajnych drogach. Wiedzę tę przechowywały kobiety nazywane znachorkami, zielarkami lub „mądrymi”, choć stosowane w różnych regionach określenia nie zawsze oznaczały dokładnie tę samą rolę. Część używanych przez nie roślin rzeczywiście mogła łagodzić niektóre dolegliwości, ale przypisywanie działania porze zbioru czy magicznym formułom należało już do sfery wierzeń. Według późniejszych przekazów upokorzony przez żonę księżną Gryfinę książę Leszek Czarny próbował leczyć bezpłodność lub zaburzenia potencji preparatami sporządzonymi przez lekarza Marcina z Krakowa ze sproszkowanych żab i węży, jednak kuracja nie przyniosła oczekiwanego rezultatu. Znacznie bardziej racjonalne podstawy miało stosowanie naparu z kwiatów lipy, miodu i rumianku. Z dawnych praktyk wywodzi się także zwyczaj straszenia osoby cierpiącej na czkawkę. Jego skuteczność nie jest jednak potwierdzona, a przekonanie, że gwałtowny przestrach może „wypędzić” dolegliwość z organizmu, należało przede wszystkim do świata ludowych wyobrażeń o chorobie. Nago, tyłem i o północy. Tak próbowano zdobyć miłość i szczęście Uważna obserwacja pogody i cyklu prac gospodarskich znajdowała odzwierciedlenie w licznych przysłowiach kalendarzowych. Do dziś znane jest powiedzenie „Barbara po wodzie, Boże Narodzenie po lodzie”, choć podobnych reguł nie należy traktować jako niezawodnych prognoz. Podobnie tak zwani zimni ogrodnicy oznaczają tradycyjnie okres przypadający w połowie maja, kiedy może nastąpić ochłodzenie. Nie jest to jednak zjawisko występujące regularnie każdego roku. W dawnych wierzeniach ludowych ważne miejsce zajmowały także praktyki mające zapewnić powodzenie w miłości. Szczególną moc przypisywano nasięźrzałowi pospolitemu, roślinie znanej już w dawnym polskim nazewnictwie, choć szczegółowe opisy związanych z nią rytuałów pochodzą głównie z późniejszych przekazów folklorystycznych. Według jednego z nich kobieta miała udać się po ziele nocą, nago i tyłem, a podczas jego zrywania wypowiadać zaklęcie: „Nasięźrzale, rwę cię śmiele, pięcią palcy, szóstą dłonią, niech się za mną chłopcy gonią”. Rytuał ten miał służyć nie tyle zachowaniu urody, ile wzbudzeniu zainteresowania mężczyzn. Sam nasięźrzał nazywano kwiatem paproci. Uczucie konkretnej osoby próbowano natomiast wywoływać za pomocą rozmaitych środków dodawanych do jedzenia lub napojów, takich jak lubczyk, a w niektórych przekazach również krew menstruacyjna. Do praktyk magii miłosnej należało też palenie figurki mężczyzny ulepionej z ciasta, aby – zgodnie z zasadą podobieństwa – zapłonął uczuciem tak jak ona. Próby zapobiegania ciąży również bywały łączone z rytuałami magicznymi. Jedna z takich praktyk polegała na skrapianiu krzewu czarnego bzu krwią menstruacyjną i wypowiadaniu słów: „Ty noś za mnie, a ja będę kwitła”. Były to jednak działania symboliczne, pozbawione rzeczywistej skuteczności antykoncepcyjnej. Pomyślność nowego domu próbowano zapewnić między innymi za pomocą tak zwanych depozytów zakładzinowych, czyli przedmiotów umieszczanych pod fundamentami, progami lub przyciesiami budynku. Mogły one pełnić funkcję ofiary, zabezpieczenia przed nieszczęściem albo amuletu, choć nie każde znalezisko tego rodzaju należy automatycznie interpretować jako świadectwo praktyk magicznych. Obrzędy ochronne i wróżebne towarzyszyły również zawieraniu małżeństwa. Obsypywanie pary młodej ziarnem miało zapewniać dostatek, szczęście i liczne potomstwo. W niektórych tradycjach za siebie rzucano także chleb lub ser, jednak nie ma podstaw, by współczesne tłuczenie kieliszków uznawać za bezpośrednią kontynuację tego zwyczaju. Kichnięcie, kometa i pierwsza kąpiel dziecka. Tak odczytywano znaki Szczególne znaczenie przypisywano również pierwszej kąpieli dziecka. Do wody wkładano niekiedy jajko, ziarna lub inne przedmioty symbolizujące zdrowie, płodność i dobrobyt, a wodę po kąpieli wykorzystywano w dalszych czynnościach obrzędowych. Zakres i znaczenie tych praktyk różniły się jednak zależnie od regionu. Powszechnie noszono także amulety chroniące przed chorobami, urokiem i działaniem złych mocy. Znaczenie wróżebne przypisywano wielu codziennym zdarzeniom. Interpretowano między innymi liczbę i okoliczności kichnięć, choć nie w każdej tradycji kichnięcie oznaczało dobrą wróżbę. Przyszłość próbowano odczytywać z cienia, kwiatów, liści, lotu ptaków, włosów, a także z wnętrzności zwierząt. Komety uznawano za zapowiedź wojen, epidemii, śmierci władców lub innych nieszczęść. Część dawnych przesądów przetrwała do dziś, choć zazwyczaj w zmienionej i uproszczonej formie. Nadal spotyka się przekonania, że stłuczone lustro przynosi pecha, czarny kot zwiastuje nieszczęście, a przejście pod drabiną sprowadza niepowodzenie. Nie oznacza to jednak, że wszystkie te wierzenia pochodzą ze średniowiecza. Pokazuje raczej, że skłonność do dostrzegania znaków i przypisywania zdarzeniom ukrytych znaczeń nie była cechą wyłącznie jednej epoki. Źródło: Uniwersytet Śląski Nasza ekspertka prof. Bożena Czwojdrak Mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego. Laureatka nagrody im. S. Herbsta (1999) oraz konkursu im. A. Heymowskiego (2004). Współredaktorka czasopisma „Średniowiecze Polskie i Powszechne”. Zajmuje się genealogią szlachecką i możnowładczą oraz badaniami nad dworami monarchów w Polsce późnego średniowiecza. Należy do Komisji Historycznej PAN, Towarzystwa Naukowego Societas Vistulana. Jest wiceprezesem Polskiego Towarzystwa Heraldycznego oddział w Krakowie, przewodniczącą Zespołu Studiów Słowiańskich i Wschodnioeuropejskich Komitetu Nauk Historycznych PAN oraz kierownikiem Zespołu Badań nad Dworami i Elitami Władzy przy Instytucie Historii PAN w Warszawie. Współprowadząca podcast historyczny National Geographic Polska.
„Prototyp” Stonehenge odkryty. To niezwykłe znalezisko ma 5000 lat
Każdego roku tysiące ludzi przybywają na wschód słońca w Stonehenge w dni przesilenia letniego. Ale 5 km dalej, 500 lat przed powstaniem kamiennego kręgu, ludzie robili to samo za pomocą nieco innej konstrukcji. Można ją uznać za prototyp kamiennego Stonehenge.
Stonehenge, czyli kamienny krąg sprzed 4500 lat, stał się ikoną popkultury na równi z popiersiem Nefertiti czy piramidami. Znajduje się kilkanaście kilometrów miasta Salisbury w hrabstwie Wiltshire w południowej Anglii. Mało kto jednak wie, że jest to tylko jeden z bardzo wielu obiektów związanych z dawnymi rytuałami w okolicy. Archeologiczny krajobraz Stonehenge Stonehenge znajduje się w centrum niezwykle bogatego krajobrazu archeologicznego, w którym odkryto liczne zabytki i struktury z różnych okresów prehistorycznych. Do najważniejszych obiektów i znalezisk w otoczeniu Stonehenge należy m.in. Durrington Walls, czyli ogromny kompleks obrzędowy zbudowany z drewna i ziemi, który prawdopodobnie był połączony ze Stonehenge za pomocą rzeki Avon. Badania geofizyczne ujawniły liczne okrągłe kurhany oraz mniejsze monumenty. Dużo jest struktur w postaci wałów ziemnych. Archeolodzy uważają, że tysiące lat temu było to duże centrum kultowe. To w tym bogatym pradziejowym krajobrazie doszło niedawno do ważnego znaleziska. Odkrycie dzięki… wojsku Badacze z Wessex Archaeology pod kierunkiem dr. Phila Hardinga prowadzili wykopaliska ratunkowe w Bulford, 5 kilometrów od Stonehenge. Powstają tam kwatery dla wojska. W skali prehistorycznego krajobrazu sakralnego to niewielka odległość. Co udało się odkryć? Nie brzmi to spektakularnie. Archeolodzy odkryli łącznie 48 jam, których wypełnisko wydatowano radiowęglowo na około 2950 r. p.n.e. W ich wnętrzu odkryto liczne ślady aktywności ludzi, takie jak ceramika, kości zwierzęce, obrobione krzemienie oraz węgiel drzewny. Jamy były częścią założenia, którego głównym elementem były dwa drewniane słupy ustawione w odległości 120 metrów od siebie. Pradziejowa astronomia Naukowcy sądzą, że dwa drewniane słupy zostały rozmieszczone tak, aby tworzyć linię, która celowała bezpośrednio na wschód słońca podczas przesilenia letniego oraz na zachód słońca podczas przesilenia zimowego. – Z dokładnością do jednego stopnia! – twierdzi dr Fabio Silvy, który wykonał analizy archeoastronomiczne. To dowodzi, że neolityczni mieszkańcy Wielkiej Brytanii posiadali zaawansowaną wiedzę inżynieryjną i astronomiczną już około 2950 r. p.n.e., czyli 500 lat przed powstaniem Stonehenge. Ono jest w podobny sposób zorientowane na przesilenie letnie, tyle, że w Stonehenge „celownik” jest wykonany z kamieni, a nie z drewna. Nóż jak słońce – To odkrycie pomaga nam rozumieć Stonehenge nie jako odosobnione, jednorazowe dzieło, ale jako część znacznie dłuższego dialogu między ludźmi, ziemią a niebem. (…) Stonehenge nie jawi się już jako początek pewnej historii, lecz wyraźniej pokazuje, że wyrosło z tradycji i praktyk o znacznie głębszych korzeniach w tym krajobrazie – mówi dr Silvy. W jednej ze wspomnianych wcześniej jam posłupowych archeolodzy natrafili na wyjątkowe znalezisko. Był to niezwykle rzadki nóż krzemienny o dyskowatym kształcie. Badacze uważają, że został tam umieszczony celowo jako symboliczne nawiązanie do tarczy słonecznej. Ta stosunkowo prosta konstrukcja prawdopodobnie służyła starożytnym ludom jako miejsce świętowania przesileń, zanim powstały trwalsze, bardziej złożone monumenty. – To odkrycie jest prawdopodobnie jednym z największych dokonań w mojej karierze, a tym, co czyni je tak ważnym, jest jego wyjątkowo wczesne datowanie. Do tej pory nasza wiedza o tym starożytnym osiągnięciu astronomicznym opierała się na Stonehenge i innych monumentach z podobnego okresu – komentuje dr Harding. Stonehenge nieznane Warto przypomnieć, że dokładnie w miejscu, w którym istnieje kamiennie Stonehenge, kilkaset lat wcześniej powstała monumentalna struktura o średnicy około 100 metrów, składająca się z rowu i dwóch wałów ziemnych. Wewnątrz założenia znajdował się krąg składający się z 56 drewnianych słupów, a potem już kamiennych. Monument ten był wykorzystywany jako miejsce pochówku przez kilka stuleci. Tutaj jednak, w przeciwieństwie do opisanego nowego znaleziska z Bulford, nie udało się wykryć korelacji astronomicznych. Te pojawiły się dopiero w kamiennej wersji Stonehenge. Źródło: Wessex Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Czas zmarłych, złych duchów i sabatów czarownic. Noc Walpurgii to ludowe święto, którego nie pokonało chrześcijaństwo
Jeden raz w roku, w nocy z 30 kwietnia na 1 maja, zmarli i złe duchy mieli swój bal. Czarownice zlatywały na sabat, a lękający się ich ludzie rozpalali ogniska, by światło chroniło żywych przed zakusami złego. To wywodzące się z folkloru nordyckiego i celtyckiego święto wiosny i płodności starano się przekształcić w dzień ku czci świętej Walpurgii. Jednak tradycja wygrała z wiarą.
Spis treści: Od wierzeń ludowych po „Fausta” Oczyszczająca moc ognia Sabat czarownic Ludowe święto wiosny Tradycja jest wciąż żywa Noc Walpurgii należy do najbardziej tajemniczych i synkretycznych świąt europejskich. Jest specyficzną mieszanką dawnych obrzędów pogańskich, chrześcijańskiego kultu świętej Walburgi, zwyczajów związanych z nadejściem wiosny oraz ludowych wierzeń o czarownicach. Od wierzeń ludowych po „Fausta” Noc z 30 kwietnia na 1 maja przez stulecia była postrzegana jako czas odrodzenia natury, jak również moment szczególnej aktywności sił nadprzyrodzonych. Popularność wątku związanego z czarownicami zawdzięczamy samemu Goethemu, który w pierwszej części „Fausta” opisał sabat czarownic. Wątek podchwycił i rozwinął w powieści „Mistrz i Małgorzata” Bułhakow, tworząc barwny opis balu u diabła oraz Wieniedikt Jerofiejew w dramacie „Noc Walpurgi, albo kroki Komandora”. Jednak nim Noc Walpurgii trafiła do tradycji literackiej, była pogańską tradycją, którą próbowano przykryć chrześcijańskim świętem. Nazwa święta wywodzi się od anglosaskiej zakonnicy z VIII wieku św. Walburgi (Walpurgi). Walburgia pochodziła z zamożnego i wpływowego rodu z Wessexu. Była siostrą św. Willibalda i siostrzenicą św. Bonifacego. Wspierała św. Bonifacego podczas misji chrystianizacyjnej prowadzonej na ziemiach niemieckich. Po śmierci Walburgia została otoczona kultem. Miała chronić m.in. przed czarami, burzami i innymi niebezpieczeństwami. Dzień jej wspominania wyznaczono na 1 maja, co sprawiło, że chrześcijańskie święto nałożyło się na istniejące wcześniej obrzędy ludowe. Oczyszczająca moc ognia Korzeni Nocy Walpurgii należy szukać w celtyckim święcie Beltaine związanym z początkiem lata. Celtowie wierzyli, że tej nocy granica między światem ludzi a światem istot nadprzyrodzonych staje się wyjątkowo cienka. Gaszono domowe ogniska, a następnie rozpalano nowe święte płomienie symbolizujące odrodzenie życia. Ogień miał moc oczyszczającą i ochronną, a jego dym chronił ludzi, zwierzęta i plony przed chorobami oraz złymi mocami. Być może to właśnie od Celtów wywodzą się podobne obrzędy istniejące w tradycjach germańskiej i skandynawskiej. Wiązano je z kultem bogiń płodności i urodzaju, takich jak Ostara czy Freya. Ostara lub Eostre występuje w tradycji germańskiej i anglosaskiej. Była kojarzona z wiosną, świtem i światłem, odradzającą się przyrodą i płodnością. Część badaczy sądzi, że angielska nazwa Wielkanocy (Easter) może pochodzić właśnie od jej imienia. Z nią wiąże się też popularna symbolika zająca i jajka. Natomiast Freya jest jedną z najważniejszych bogiń Skandynawii. Patronowała miłości, namiętności, płodności i pięknu, choć również magii, wojnie i śmierci. Według mitów podróżowała rydwanem ciągniętym przez koty, posiadała słynny naszyjnik Brísingamen i znała magiczną sztukę seiðr (rodzaj czarów i wróżbiarstwa). Sabat czarownic W późnym średniowieczu Noc Walpurgii zaczęto coraz silniej łączyć z wyobrażeniami o czarownicach. Według średniowiecznych i nowożytnych wierzeń właśnie w noc z 30 kwietnia na 1 maja wiedźmy miały gromadzić się na wielkich sabatach. Najsłynniejszym miejscem tych zgromadzeń była góra Brocken (znana także jako Blocksberg) w niemieckim paśmie Harzu. W ludowych opowieściach czarownice przybywały tam na miotłach, kozach lub w inny magiczny sposób, aby tańczyć, ucztować i oddawać cześć diabłu. Wierzono, że podczas tych spotkań ustalano działania przeciwko ludziom i siłom dobra na nadchodzący rok. Wybór góry Brocken nie był przypadkowy. Na jej szczycie obserwuje się niezwykłe zjawiska atmosferyczne, tak zwane „widmo Brockenu”. Stojący na szczycie góry człowiek widzi swój cień otoczony tęczową aureolą, co sprawiało wrażenie obecności nadprzyrodzonych istot i dodatkowo wzmacniało aurę tajemniczości tego miejsca. W Polsce odpowiednikiem niemieckiego Brockenu stała się Łysa Góra w Górach Świętokrzyskich, uznawana za miejsce sabatów czarownic. Ludowe święto wiosny Aby ochronić się przed czarownicami i złymi duchami, rozpalało ogniska i pochodnie, bito w dzwony, organizowano procesje religijne, święcono domostwa oraz oznaczano drzwi znakami krzyża. Wieszano również ochronne zioła i gałązki, a wokół domów rozsypywano piasek lub układano liście. Według ludowych wierzeń czarownice musiały policzyć wszystkie ziarenka lub listki, zanim mogły przekroczyć próg domu, co skutecznie uniemożliwiało im wejście. W tradycji ludowej istniał też wyjątkowo ciekawy sposób rozpoznawania wiedźm. Osoba, która założyła ubranie na lewą stronę i po zmroku udała się na rozstaje dróg, miała zyskiwać zdolność dostrzegania czarownic. Noc Walpurgii miała również charakter święta ludowego. Organizowano zawody, konkursy i zabawy. W średniowieczu zwycięzca niektórych rywalizacji symbolizował triumf światła nad ciemnością. Popularnym zwyczajem było również stawianie tzw. słupów majowych – drzewek ozdobionych kolorowymi wstążkami, które młodzieńcy przygotowywali dla wybranych dziewcząt jako wyraz sympatii. Tradycja jest wciąż żywa W krajach skandynawskich tradycja przetrwała do dziś. W Szwecji święto znane jest jako Valborg lub Valborgsmässoafton i stanowi jedno z najważniejszych wydarzeń związanych z nadejściem wiosny. Rozpala się tam wielkie ogniska, śpiewa pieśni chóralne i organizuje spotkania na świeżym powietrzu. Dawniej hałas miał odstraszać drapieżniki i złe duchy, współcześnie jest przede wszystkim elementem radosnego świętowania. Ważną rolę odgrywają również studenci, którzy zakładają charakterystyczne białe czapki i uczestniczą w uroczystościach związanych z zakończeniem zimy. W XX wieku święto zyskało jeszcze jeden wymiar symboliczny. W nocy z 30 kwietnia na 1 maja 1966 roku Anton Szandor LaVey ogłosił powstanie Kościoła Szatana w San Francisco, co sprawiło, że Noc Walpurgii zaczęła być kojarzona także z nowoczesnym satanizmem. Nie ma to jednak związku z historycznymi obchodami tego święta, których istota przez wieki koncentrowała się przede wszystkim wokół odradzającej się przyrody, oczyszczenia i przejścia między porami roku. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Noc Kupały i Sobótka. Jak dawni Słowianie świętowali letnie przesilenie?
Ogień płonący na wzgórzach, skoki przez płomienie, wróżby z wianków puszczanych na wodę i poszukiwanie legendarnego kwiatu paproci. Słowiańskie święto związane z letnim przesileniem było pełne zmysłowości i magii. Poznaj historię tych niezwykłych obrzędów i dowiedz się, w jaki sposób przetrwały one do naszych czasów.
Najdłuższy dzień w roku na półkuli północnej ma miejsce zawsze między 20 a 22 czerwca. Ten moment określany jest letnim przesileniem. Ludzie od tysiącleci spoglądali w niebo. Dlatego zwracali uwagę na tego typu zjawiska – nie tylko przesilenia (zimowe i letnie), ale też na równonoce wiosenne i jesienne, gdy dzień trwa tyle samo co noc. Przesilenie letnie związane jest z bardzo ważnym świętem czczonym przez dawnych Słowian. Jaki był jego przebieg? Słowiański kalendarz obrzędowy Wygląda na to, że dla Słowian w czasów przed nastaniem chrześcijaństwa kluczowe znaczenie miały święta związane z porami roku. Można powiedzieć wręcz o cyklu solarnym oraz cyklu wegetacyjnym. Słowianie, będący rolnikami, dostrzegali zbieżność zjawisk z cyklem życia roślin, które uprawiali. W momencie przesilenia zimowego świętowali Szczodre Gody. Obchodzone w momencie przesilenia zimowego, symbolizowały śmierć i odrodzenie boga słońca, Dadźboga, oraz początek nowego roku solarnego Wiosną celebrowano z kolei Jare Gody. Odbywały się w momencie równonocy wiosennej, oznaczającej początek cyklu wegetacyjnego, wygnanie zimy (topienie Marzanny) i przebudzenie sił witalnych. Z kolei Dziady przypadały na przełom października i listopada. Był to kluczowy czas kultu przodków, kiedy według wierzeń bramy zaświatów zostają były dla dusz zmarłych. Jak Słowianie świętowali przesilenie letnie? Noc przesilenia letniego w czasach pogańskich była hucznie świętowana. Rozpalano ogniska na wzgórzach. Wokół nich tańczono i śpiewano oraz skakano przez płomienie. Parom, którym udało się z sukcesem przeskoczyć przez płomienie, wróżono udane małżeństwo. Odbywały się też rytuały magiczne. Do ognisk wrzucano zioła, w tym bylicę czy werbenę. Miało to spowodować, że dzień zostanie uleczony, a słońce – wskutek tego zabiegu magii sympatycznej – uzyska siłę do zdominowania ciemności. Aromatyczne rośliny miały też chronić domostwa przed złem i bydło przed chorobami. Integralną częścią obchodów było rzucanie wianków na wodę, co miało ułagodzić rzekę, tak by nie zalała rosnących i dojrzewających plonów. Z czasem ten zwyczaj zlaicyzował się. Wianki miały puszczać panny, a wyławiać je – kawalerowie. Zatonięcie lub zaginięcie wianka oznaczało nieszczęście w miłości. Tej nocy zakwitać ma też kwiat paproci (tak naprawdę nigdy to nie ma miejsca, bo paprocie nie mają kwiatów). Osoba, której udałoby się go zerwać, miała stać się szczęśliwa i bogata. Poza tym magiczny kwiat zapewniał niewidzialność, o ile jego posiadacz chciałby z tej umiejętności skorzystać. Noc Kupały, Sobótka czy Noc Świętojańska? Nie jest jasne, jak Słowianie określali święto przesilenia letniego w czasach poprzedzających nastanie chrześcijaństwa. Przyjrzyjmy się jego kilku nazwom, która są dziś upowszechnione. Noc Kupały Ta nazwa pochodzi ze wschodniej Słowiańszczyzny, z Rusi. Językoznawcy spierają się o to, co oznaczało słowo „Kupała”. Czasem sugeruje się, że było to pogańskie bóstwo, ale ta sugestia pojawia się późno w okresie średniowiecza. Inna opcja związana jest ze słowem „kąpiel”, bo od momentu przesilenia jakoby można było bezpiecznie kąpać się w ciekach wodnych. Wcześniej w rzekach miały czaić się złe demony i inne zagrożenia. Kupała może pochodzić również od słowa „kupa” w znaczeniu wspólnoty. Było to przecież ważne święto dla grupy ludzi i wiązało się ze wspólnym biesiadowaniem. Jest też koncepcja poszukiwania źródłosłowu w języku praindoeuropejskim. Badacze doszukują się tu znaczenia związanego ze słowem opisującym pożądanie, wrzenie oraz namiętność. A zdaniem części naukowców obchody tego święta miały charakter orgiastyczny, co doskonale koresponduje z tym słowem. Wiele wskazuje jednak, że słowo to pochodzi już czasów chrześcijańskich. „Kupała” może być słowiańską wersją epitetu greckiego baptistēs (chrzciciel), wywodzącego się od czasownika baptizō (zanurzam, myję, kąpię). Postać św. Jana Chrzciciela była znana w języku staroruskim pod imieniem „Iwan Kupała” lub „Iwan Chrzciciel”. Tradycyjnie świętuje się narodziny tego świętego 24 czerwca, więc przesilenie letnie przypadało mniej więcej w wigilię tego wydarzenia. Sobótka Podobnie jak w przypadku Nocy Kupały mamy poważne przesłanki wskazujące na chrześcijańskie pochodzenie określenia „Sobótka”. Kościół katolicki powiązał z narodzeniem św. Jana Chrzciciela (przypadającym na 24 czerwca) wieczór poprzedzający to święto – czyli noc z 23 na 24 czerwca. Zaczęto określać ją zdrobniałym mianem „sobótki” od słowa sobota. Z kultem Słowian wiąże się Górę Ślężę. Od XIII wieku określano ją mianem „Sobótki”, bo w ten sposób w średniowieczu nazywano wielkie ogniska zapalane w dniu przesilenia letniego. Noc Świętojańska W przypadku tego określenia nie ma wątpliwości, że mamy do czynienia z nazwą związaną z chrześcijaństwem – i postacią św. Jana. Można zatem święto określone w ten sposób utożsamiać z wigilią narodzin tej biblijnej postaci. Kościół katolicki „zaanektował” to pogańskie święto, ale echa dawnych wierzeń przetrwały bardzo długo. Wybór św. Jana Chrzciciela jako patrona najkrótszej nocy w roku był głęboko przemyślany pod względem teologicznym i symbolicznym. Ten święty jest przecież związany z żywiołem wody i rytuałem chrztu w Jordanie. Dlatego idealnie nadawał się do zastąpienia pogańskich bóstw wodnych i solarnych Noc Kupały dzisiaj Dzisiejsze rytuały sobótkowe w środowisku rodzimowierczym nazywane są najczęściej Kupałą lub Nocą Kupalną. Rodzimowiercy są osobami, które oddają cześć bogom słowiańskim z czasów przedchrześcijańskich. Dla nich Noc Kupały stanowi jeden z najważniejszych i najbardziej spektakularnych punktów kalendarza obrzędowego. Jest to święto radosne, obchodzone w momencie przesilenia letniego, celebrujące triumf Dadźboga (boga słońca) nad ciemnością oraz mityczne pożegnanie Jaryły, boga wiosennej płodności. Rytuały te są bardzo złożone. Przyjrzał się im i szczegółowo opisał prof. Piotr Grochowski – folklorysta, kulturoznawca i etnolog, który towarzyszył rodzimowiercom w ich obrzędach. Etapy świętowania podzielił na kilka faz. Kluczowym elementem rozpoczynającym świętowanie w wielu grupach jest Tryzna Jaryły – rytualne niszczenie (zazwyczaj palenie) kukły boga, co symbolicznie kończy czas intensywnego wzrostu przyrody i pozwala bóstwu odejść w zaświaty. Symbolika ognia Centralnym punktem święta jest rozpalenie „świętego ognia” (często przy użyciu krzesiwa), który pełni funkcję ołtarza. Do ognia składa się ofiary z miodu pitnego, pieczywa i ziół, kierując modlitwy do Dadźboga, Swarożyca i Jaryły. Niektóre gromady o północy rozpalają osobny ogień dedykowany słońcu, a o wschodzie celebrują rytuał jego powitania. Rytuały te silnie są związane z żywiołami ognia i wody, co interpretuje się jako jedność pierwiastka męskiego i żeńskiego. Do stałych praktyk należą skoki przez ognisko, pełniące funkcję oczyszczającą i zapewniające pomyślność, oraz puszczanie wianków na wodę przez kobiety, co służy wróżbom miłosnym. Oczyszczająca woda Równie istotna jest rytualna kąpiel, która symbolicznie znosi obowiązujące wcześniej tabu kąpielowe. Popularnym działaniem jest również rozpalanie wykonanych z drewna i słomy znaków solarnych, co manifestuje szczyt potęgi słońca. Repoganizacja święta Współczesna Kupała to przykład głębokiej (re)poganizacji. Rodzimowiercy usuwają z ludowej tradycji naleciałości chrześcijańskie (np. postać św. Jana), zastępując je treściami mitologicznymi. Całość wieńczy wielogodzinna biesiada, pełna śpiewów, tańców korowodowych oraz wspólnego spożywania jadła, co służy integracji wspólnoty oraz uczcie z bogami i przodkami. Ze względu na radosny charakter, święto to gromadzi zazwyczaj największą liczbę uczestników. Źródła: Piotr Grochowski, Polskie rodzimowierstwo, Toruń 2025; Władysław Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, Kraków 1993; Aleksander Brueckner, Mitologia słowiańska i polska, Warszawa 1980 Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Klątwa egipskiej niewolnicy na ołowianej tabliczce. Wyjątkowe odkrycie z terenu Europy
Czy egipska niewolnica mogła rzucić urok na północy Europy? Badacze rozszyfrowali tekst na ołowianej tabliczce znalezionej w Holandii. Unikalne połączenie greckiego języka, rzymskich imion i egipskiej magii rzuca nowe światło na wierzenia i codzienne życie w Cesarstwie Rzymskim.
Czy magia i rzucanie uroków to pieśń przeszłości? Okazuje się, że wcale nie. W 2017 roku na zlecenie kanału CI Polsat zapytano o to Polaków. Połowa badanych zadeklarowała doznania nadprzyrodzone, co dowodzi, że ludzki umysł nie jest w pełni racjonalny. W świecie starożytnym magia była jeszcze bardziej zakorzeniona. Stosowano nią jako realne narzędzie używane w codziennych sporach. Antyczne tabliczki klątw stanowiły mroczny element ówczesnej religijności. Magiczny ołów W pierwszych wiekach naszej ery tradycje magiczne (egipskie, bliskowschodnie, żydowskie) coraz silniej się ze sobą mieszały i rozprzestrzeniały po całym Imperium Rzymskim. W celu praktyk magicznych stosowano tabliczki tworzone z ołowiu, ponieważ był to materiał łatwy w obróbce, ciężki i chłodny w dotyku, co – jak wierzono w antyku – nadawało mu właściwości „wiązania” sił nadprzyrodzonych. Jednak był to też surowic szkodliwy dla zdrowia, co wpłynęło na zdrowie ówczesnych ludzi. Tabliczek używano, aby wpłynąć na przeciwników w czasie spraw sądowych, rywali sportowych czy konkurentów w miłości. Po wyryciu zaklęć tabliczki zakopywano w ziemi, by przekazać prośbę bóstwom rzymskim (ale nie tylko) i demonom. Sensacja pod placem ratuszowym w Heerlen Niedawne wykopaliska w holenderskiej gminie Heerlen, gdzie niegdyś znajdowała się rzymska osada wojskowa Coriovallum, przyniosły właśnie takie znalezisko. Pod placem ratuszowym, w dawnej jamie śmietnikowej, zespół holenderskich archeologów natrafił na ołowianą tabliczkę o wymiarach 9,3 na 4,8 centymetra. Artefakt ten, datowany na II wiek n.e., pokryty był napisami, które na pierwszy rzut oka były nieczytelne. Jednak badacze z Uniwersytetu w Heidelbergu podjęli się trudnego zadania odczytania zawartych na nim inskrypcji. Niezwykła fotografia pomaga badaczom Odczytanie drobnych liter na utlenionym ołowiu wymagało zastosowania najnowocześniejszych metod. Instytut Papirologii w Heidelbergu wykorzystał technikę RTI (Reflectance Transformation Imaging). Jest to komputerowe wspomaganie fotografii, polegające na wykonaniu serii zdjęć przy zmiennym oświetleniu. Dzięki cyfrowemu połączeniu tych obrazów naukowcy mogli manipulować światłem na ekranie, co pozwoliło uwypuklić nawet najmniejsze nierówności powierzchni i precyzyjnie zidentyfikować wyryte znaki. I tu czekało naukowców zaskoczenie. Grecki język i egipski styl na północy Europy Tym, co wyróżnia tabliczkę z Heerlen na tle innych znalezisk z tego obszaru Cesarstwa Rzymskiego, jest jej język i styl. Podczas gdy większość klątw znajdowanych w północnej Europie zapisywano po łacinie, ten artefakt zawiera tekst w starożytnej grece utrzymany w stylu egipskim. Na tabliczce widnieją inwokacje do bóstw i demonów, a także trzy tajemnicze symbole magiczne, które miały ułatwić komunikację z mocami nadprzyrodzonymi. Jest to kolejny dowód na synkretyzm religijny tamtych czasów, w którym tradycje egipskie, bliskowschodnie i żydowskie przenikały do najdalszych zakątków Imperium Rzymskiego. Zagadka czterech niewolników i tajemniczej autorki Przejdźmy do sedna. Kto rzucił klątwę na kogo? Inskrypcja zawiera imiona dwóch mężczyzn o łacińskich korzeniach oraz dwóch kobiet o imionach greckich, określonych jako współniewolnicy. Dr Rodney Ast sugeruje, że tabliczka mogła być klątwą rzuconą na tę czwórkę lub w jej imieniu przeciwko komuś innemu. Badacze nie wykluczają, że autorką klątwy była jedna z wymienionych kobiet. Mogła ona przybyć z rzymskiego Egiptu, gdzie pozyskała wiedzę na temat tamtejszych praktyk magicznych i rytuałów. Na razie nie znamy pełnej treści klątwy, bo jej nie ujawniono. Ale nie wynika to z obaw badaczy przed jej użyciem przez innych. Po prostu pracują nad artykułem naukowym na ten temat. Inskrypcja zostanie poddana wnikliwym analizom. Źródło: Uniwersytet w Heidelbergu Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Martwa małpa ubrana w pióra strusia. Poznaj niezwykłe sekrety szamanów zza oceanu
Pojedyncze znalezisko rzadko zmienia całe postrzeganie dawnych kultur, ale zagadkowa mumia z Ameryki Południowej właśnie tego dokonała. Zespół naukowców pod kierownictwem dr. Bernardo Urbaniego po raz pierwszy przebadał wyjątkową mumię wyjca czarno-złotego. Zwierzę, przyozdobione w misterny strój z piór egzotycznych ptaków, okazało się bezcennym kluczem do zrozumienia mistycznych, szamańskich rytuałów sprzed stuleci. Ale nie wszyscy mogą być gotowi je poznać.
Kiedy myślimy o mumiach, nasza wyobraźnia natychmiast wędruje ku spalonej słońcem dolinie Nilu lub jałowym, skrajnie suchym krańcom chilijskiej pustyni Atakama. Środowisko rzadko pozwala na przetrwanie tkanek miękkich w wilgotnym i ciepłym klimacie, przez co starożytne szczątki organiczne z takich rejonów uważa się za absolutne anomalie. Odkryta na nowo w europejskich magazynach muzealnych mumia z subtropikalnego regionu Gran Chaco (znajdującego się na pograniczu Argentyny, Boliwii i Paragwaju) jest imponująca nie tylko przez swoją walkę z mechanizmami rozkładu, ale przede wszystkim pozwala inaczej spojrzeć na świat rdzennych wierzeń zza oceanu – a w nim granica między człowiekiem a zwierzęciem niemal całkowicie się zaciera. Żeby go jednak zrozumieć, należy porzucić na chwilę optykę mieszkańca Starego Kontynentu. Zrobione? To wejdźmy do krainy czarów. Zagadkowy podarunek z subtropikalnego lasu Historia tego niezwykłego artefaktu w Europie rozpoczęła się pod koniec XIX wieku. Dokładnie 28 maja 1892 roku tajemniczy darczyńca, zapisany w dokumentach jako Th. Lamp, przekazał nietypowy obiekt do Muzeum Etnograficznego w Kilonii. W 1995 roku zbiory te przejęło Muzeum Archeologiczne na zamku Gottorf w Niemczech. Przez ponad stulecie uważano, że to współczesne dzieło rzemiosła ludowego – ciekawostka przywieziona statkiem z Montevideo w Urugwaju. Ówczesna nota katalogowa opisywała znalezisko jako „wyjca z Gran Chaco w Argentynie, owiniętego w kobiecą szatę wykonaną z piór nandu”. Obiekt pozostawał kompletnie niezbadany aż do teraz. Dr Bernardo Urbani wraz z zespołem postanowił zastosować pełen wachlarz nowoczesnych metod badawczych: od analiz genetycznych i fenotypowych, przez badania izotopowe, aż po datowanie radiowęglowe. Wyniki przyniosły sensację. Okazało się, że zwierzę nie jest współczesną pamiątką turystyczną, lecz okazem historycznym. Małpa zmarła między 1475 a 1644 rokiem, czyli na przełomie epoki prekolumbijskiej i wczesnokolonialnej. Co więcej, to jedna z zaledwie dwóch znanych nauce mumii naczelnych pochodzących z Ameryki Południowej i jedyna w europejskich kolekcjach, która wywodzi się z lasu subtropikalnego. Zwierzę – młody samiec wyjca czarno-złotego (Alouatta caraya) – zostało poddane celowej i precyzyjnej taksydermii. Jego ciało wysuszono i wypchano materiałem przypominającym drewnianą słomę. Wykonawca celowo usunął oczy zwierzęcia (co ułatwiało pozbycie się psujących się tkanek miękkich), nienaturalnie poszerzył jego nozdrza oraz pozostawił szeroko otwarty pysk, aby wyeksponować ostre zęby. Strój godny międzywymiarowego przewodnika Badaczy najbardziej zaciekawił strój wyjca. Zwierzę zostało ubrane w białą, bawełnianą szarfę, do której skrupulatnie przymocowano pióra nandu (dużego, nielotnego ptaka nazywanego strusiem południowoamerykańskim). Druga szarfa została utkana z wełnianych nici, a wokół szyi małpy (pierwotnie tuż pod pachami) owinięto kołnierz wykonany z białych piór bociana lub czapli zamieszkującej region Gran Chaco. Eksperci z zakresu etnoprymatologii dostrzegli uderzające podobieństwo do ceremonialnych strojów, jakie nosili szamani z ludu Ishir zamieszkujący te same terytoria. Szata nie była przypadkowym materiałem – stanowiła precyzyjnie odwzorowany kostium rytualny. Wszystko wskazuje na to, że zwierzę zostało upolowane lub przez krótki czas było hodowane przy ludzkich domostwach, a po śmierci z zmumifikowane w ściśle określonym celu religijnym. Śledząc drogę handlową, dr Urbani wskazuje, że pojawienie się tego obiektu w Europie pod koniec XIX wieku odzwierciedla ówczesny niezwykle intensywny, kolonialny przepływ dóbr etnograficznych z rejonu rzeki Río de la Plata do prywatnych i publicznych kolekcji na Starym Kontynencie. Święte wyjce, czyli łącznicy z deszczem i duszami chorych Dlaczego akurat wyjec dostąpił tak ceremonialnego pochówku? Odpowiedź kryje się w bogatej mitologii rdzennych mieszkańców dorzecza Parany. Choć do naszych czasów nie przetrwały bezpośrednie zapiski wyjaśniające sam proces mumifikacji zwierząt w tym regionie, to wierzenia okolicznych plemion doskonale tłumaczą metafizyczny status tych naczelnych. Dla ludu Qom (Toba) granica między ludźmi a zwierzętami była płynna – wierzono, że człowiek może bez przeszkód przekształcić się w małpę. Żyjący w wioskach szamani traktowali wyjce jako domowe zwierzęta wierząc, że dzięki nim zyskują magiczną opiekę przypisywaną dla całego gatunku. Umożliwiało im to rozmawianie z siłami natury: wiatrem, deszczem, chmurami oraz błyskawicami. Maski wykonane ze skóry tych naczelnych były kluczowym elementem rytuałów uzdrawiania. Wyjce to ludzie przemienieni za karę? Z kolei w kosmogonii ludu Guaraní wyjce były uważane za istoty ludzkie, które zostały przemienione w zwierzęta za karę, za złamanie zasad moralnych. Istniał mit mówiący, że małpy wspinające się na najwyższe korony drzew mogły odzyskać ludzką postać, zanim słońce skurczyło je i poparzyło. Co niezwykle istotne, charakterystyczny, basowy i donośny ryk tych zwierząt, niosący się po puszczy na odległość wielu kilometrów (w języku guarani nazywany karaja oporai), był uznawany za święty śpiew modlitewny. Rdzenni mieszkańcy wierzyli, że te potężne dźwięki mają moc uzdrawiania chorych oraz ochrony nowo narodzonych dzieci. Dlaczego mumia jest tak specyficzna? Miała wielką moc Złożenie tych wszystkich elementów w całość nie pozostawia złudzeń – spowity w pióra nandu i czapli wyjec pełnił funkcję szamańskiego łącznika między światem ziemskim a duchowym. – Pionierskie badanie pokazuje, że archeoprymatologia to niezwykle żyzna i obiecująca dyscyplina, która w najbliższych latach przyniesie kolejne, zdumiewające odkrycia – podsumowuje dr Urbani. Kto wie, ile jeszcze ich czeka w zakurzonych gablotach światowych muzeów? Źródło: Archaeological and Anthropological Sciences Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Koją czy wywołują irytację? Oto jak ptasie głosy manipulują naszym mózgiem
Przez wieki ptasie głosy interpretowano jako zapowiedź wiosny, szczęścia, a czasem nawet śmierci. Dziś wiemy, że za tymi dźwiękami kryje się coś więcej niż ludowa wyobraźnia – to złożony system komunikacji, który wpływa także na nas.
Spis treści: Ptasie głosy w tradycji i współczesności Tajemnice ptasiej komunikacji Wpływ ptasich dźwięków na nasz mózg Ptasie trele od wieków towarzyszą człowiekowi. Dziś wiemy, że mają one korzystny wpływ na nasze zdrowie psychiczne. Aby usłyszeć ptaki, wystarczy udać się na łono natury, wyciszyć się i zacząć dostrzegać otaczające nas ptaki. Dawniej jednak przypisywano tym dźwiękom różne znaczenia – od zapowiedzi wiosny i szczęścia, aż po przestrogę, niepokój, a nawet zwiastowanie śmierci. Ptasie głosy w tradycji i współczesności Jeszcze w XX wieku ptasi świergot próbowano interpretować na różne sposoby. Choć dziś może się to wydawać zabawne, śpiew ptaków w zależności od gatunku bywał uznawany zarówno za zapowiedź nadejścia wiosny, jak i – w skrajnych przypadkach – za zwiastun nadchodzącej śmierci. Już na przedwiośniu z obrzeży lasów i zadrzewień śródpolnych dobiega charakterystyczny głos trznadla (Emberiza citrinella). Dawniej w krajobrazie rolniczym, gdzie ludzie mieli bliższy kontakt z przyrodą, jego wokalne popisy interpretowano żartobliwie słowami: „Nie będzie suchej kobyle niiiiic”. Jak podkreśla Jan Sokołowski w „Ptakach ziem polskich”: „tym samym lud uważa trznadla za zwiastuna wiosny przynoszącego pociechę, bo jeśli kobyła dotąd nie zdechła, to na pastwisku z pewnością przyjdzie do siebie”. W tradycyjnym odbiorze ludowym śpiew trznadla uznawano za zapowiedź nadchodzącej wiosny i poprawy warunków w gospodarstwie, wiążąc jego aktywność z końcem najtrudniejszego okresu zimowego oraz oczekiwaniem na odnowienie pastwisk i zapasów paszy. „Pójdź, pójdź w dołek pod kościołek” – tak interpretowano niegdyś u nas głos sowy pójdźki (Athene noctua), jednego z 10 gatunków sów regularnie gniazdujących w Polsce. Ta ludowa, onomatopeiczna interpretacja jej nawoływania przyczyniła się do powstania wielu negatywnych skojarzeń. W polskiej tradycji ptak ten uchodził niegdyś za zwiastuna śmierci i nieszczęścia, podczas gdy w starożytnej Grecji stanowił symbol mądrości i atrybut bogini Ateny. Pójdźka od wieków związana była z wiejskimi zagrodami i starymi i dziuplastymi drzewami. Współcześnie coraz częściej wybiera ruiny opuszczonych obiektów oraz budki lęgowe. W przeszłości szczególnie chętnie gniazdowała w wierzbach i lipach. Jak opisuje Jacek Karczewski w książce „Noc sów”, ludzie mawiali, że w wierzbach ukrywały się diabły, co dodatkowo wzmacniało negatywny wizerunek tego gatunku. Sezon lęgowy rozpoczyna w kwietniu, a już od marca samce zaczynają intensywnie nawoływać głosem terytorialnym „guig”. Dawniej dźwięk ten interpretowano jako „póóójdź”, co prawdopodobnie utrwaliło negatywne skojarzenia z ptakiem. W XIX w. na Lubelszczyźnie w okolicach Hrubieszowa wierzono, że pójdźka zapowiada nieszczęścia, a według niektórych przekazów, by „odwrócić nieszczęście” należało zabić ptaka. Dawniej pójdźka była nieodłącznym elementem wiejskiego folkloru, a jej charakterystyczny głos głęboko zakorzenił się w lokalnej kulturze. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu pójdźka występowała w Polsce powszechnie, jednak z czasem stała się coraz rzadsza. Dziś trudno nie zastanawiać się nad jej aktualną sytuacją i zmianami, jakie zaszły w populacji. Dzisiejsze milczenie pójdźki w wielu regionach kraju to sygnał, że najwyższy czas zastąpić dawne przesądy aktywną ochroną. Ocalenie tego ptaka zależy w dużej mierze od naszej świadomości i zmiany sposobu patrzenia na otaczającą nas przyrodę. Tajemnice ptasiej komunikacji Ptasi śpiew to nie tylko piękna melodia dla naszych uszu, ale przede wszystkim złożony system komunikacji, który ma kluczowe znaczenie dla przetrwania. Wiosną, po powrocie do Polski z Afryki Subsaharyjskiej, samiec kukułki (Cuculus canorus) rozpoczyna charakterystyczne „ku-ku”, będące jednym z najbardziej rozpoznawalnych dźwięków tej pory roku. Głównym zadaniem tego nawoływania jest obrona terytorium i wabienie partnerek. Kukułka nie zakłada własnego gniazda, lecz prowadzi pasożytnictwo lęgowe – swoje jaja podrzuca innym ptakom, np. europejskim rudzikom (Erithacus rubecula) lub pliszkom siwym (Motacilla alba). Co ciekawe, w tym duecie to samica wykazuje się niezwykłym sprytem. Podczas gdy samiec swoim wyglądem przypominającym drapieżnego krogulca (Accipiter nisus) odciąga uwagę drobnych ptaków, samica potrafi wydać szybki, chichoczący głos alarmowy. Dźwięk ten dezorientuje gospodarzy gniazda i paraliżuje ich strachem. W tym czasie kukułka niezauważenie ląduje w opuszczonym na chwilę gnieździe, chwyta dziobem jedno z jaj gospodarza i w zamian podrzuca własne. Jest ono idealnie dopasowane ubarwieniem i – co fascynujące – wyjątkowo małe jak na ptaka tych gabarytów, dzięki czemu ofiara nie dostrzega podstępu. O ile kukułki komunikują się głównie we własnym interesie, o tyle w ptasim świecie istnieją sygnały, z których korzystają całe ekosystemy. Nagły harmider srok (Pica pica) i wron siwych (Corvus cornix) to jasny znak dla całej okolicy, że dzieje się coś niepokojącego. Ptaki te głośno obwieszczają obecność zagrożenia, krążąc nad intruzem, a z ich ostrzeżeń chętnie korzystają inne gatunki, a nawet ssaki, takie jak wiewiórki (Sciurus vulgaris). Zazwyczaj ptaki nie wywołują fałszywych alarmów, ale od tej reguły bywają bezczelne wyjątki. Badania europejskich ornitologów nad bogatkami (Parus major) – jednymi z największych i najbardziej pospolitych sikor na naszym kontynencie – pokazują, że potrafią one celowo wydawać fałszywe alarmy. Takie sytuacje najczęściej obserwuje się zimą przy karmnikach. Bogatka, chcąc pozbyć się konkurencji przy pokarmie, sprytnie wydaje sygnał sugerujący obecność drapieżnika. Gdy przestraszone ptaki w popłochu uciekają w zarośla, mała oszustka bez przeszkód, w zupełnej samotności przystępuje do jedzenia. Czyż nie jest to sprytne? Wpływ ptasich dźwięków na nasz mózg Współczesna nauka potwierdza to, co intuicyjnie czujemy od dawna – ptasie głosy to nie tylko tło naszej codzienności, ale też potężne narzędzie, które koi nasz umysł, redukuje stres i zmniejsza zmęczenie psychiczne. Fascynujące dowody na to przynoszą badania zespołu dr Eleanor Ratcliffe z Uniwersytetu Surrey w Anglii, która szczegółowo przeanalizowała, jak odgłosy natury wpływają na ludzkie samopoczucie. W eksperymencie wzięło udział 174 ochotników, którzy oceniali kilkadziesiąt odgłosów ptaków występujących na Wyspach Brytyjskich oraz w Australii. Wyniki pokazały, że naturalna regeneracja psychiczna zależy w ogromnym stopniu od indywidualnych skojarzeń słuchacza. Dla jednej z uczestniczek kojący okazał się cichy i monotonny dźwięk gdakania kur, ponieważ przypominał jej beztroskie chwile spędzone podczas pracy w ogrodzie. Inny badany reagował natychmiastowym relaksem na gruchanie grzywaczy (Columba palumbus), które automatycznie przywoływało w jego pamięci wspomnienia długich, ciepłych wakacji z dzieciństwa. Okazuje się jednak, że nie każdy ptasi głos działa na nas jak balsam. Miejski hałas generowany przez gołębie domowe potrafi wywołać irytację, a odgłosy sów (Strigiformes) u niektórych osób wciąż budzą niepokój ze względu na zakorzenione w kulturze przesądy o śmierci. Kluczowy dla naszego mózgu jest również sam charakter dźwięku. Dr Ratcliffe zauważa, że najbardziej lubimy odgłosy ciche, o wysokiej częstotliwości lub o dużej melodyjności i złożoności. Z tego powodu delikatny trel mniejszych ptaków odbieramy jako bezpieczny i relaksujący. Z kolei głośne, szorstkie i chropowate zawołanie sroki podświadomie kojarzy nam się z agresją, przez co może wręcz potęgować poziom stresu. Ostateczny wpływ natury na nasze zdrowie zależy więc od profilu samego słuchacza – najwięcej korzyści z ptasiej terapii czerpią osoby, które wysoko cenią bliskość przyrody. Oznacza to, że wykorzystanie soundscape'u (pejzażu dźwiękowego) w psychoterapii powinno być zawsze dopasowane do indywidualnych potrzeb pacjenta. Źródła: adonai.pl, salamandra.pl, www.nhm.ac.uk Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Współpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na co dzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Niezwykły dowód na wczesne udomowienie gołębi. Wskazuje na to ich dieta zbliżona do ludzkiej
Gołębie mają długą historię współistnienia z ludźmi. Nie wyobrażamy sobie bez nich krajobrazu miast – są wszechobecne na przykład na krakowskim rynku. Kiedy doszło do ich udomowienia? Do tej pory informacja ta niknęła w mroku historii. Z nowych badań wynika, że doszło do tego zdecydowanie wcześniej, niż przypuszczano.
Gołębie nie kojarzą się nam jako wyszukane danie, ale wygląda na to, że spożywali je neandertalczycy. Świadczą o tym ślady kości tych ptaków odnalezione w jaskiniach na Gibraltarze. Ta uczta miała miejsce 67 tys. lat temu. Współcześnie gołębie spożywa się na przykład w Egipcie, gdzie traktowane są jako smakołyk. Wielofunkcyjny gołąb Gołębie były cenione jako źródło nawozu (guano), szczególnie w rolnictwie na obszarach suchych, co potwierdzają znaleziska z bizantyjskich osad pustynnych. Czasem trzymano je jako zwierzęta domowe. Są też kojarzone z różnymi wierzeniami religijnymi. Jednak początki ich udomowienia nigdy nie zostały szczegółowo zbadane. Kiedy udomowiono gołębia? Aby rozwiązać ten problem, naukowcy zbadali kości gołębi z miasta portowego Hala Sultan Tekke na Cyprze, które istniało w latach 1650–1150 p.n.e. W tym celu wykorzystali metody archeozoologiczne do identyfikacji ptaków oraz analizę izotopową, w celu zbadania ich diety. Wnioski opublikowano w „Antiquity”. – Wiedzieliśmy, że gołębie musiały zostać udomowione gdzieś na Bliskim Wschodzie lub we wschodniej części Morza Śródziemnego, opierając się głównie na zapisach z Egiptu, ale nie mieliśmy pojęcia kiedy ani jak – mówi główny autor badania, Anderson Carter z Uniwersytetu w Groningen. Wczesne udomowienie gołębi na Cyprze Badanie kości gołębi z późnej epoki brązu w Hala Sultan Tekke na Cyprze wskazuje, że były one częściowo udomowione już ok. 1400 r. p.n.e. Ten wynik jest sensacyjny, bo cofa bezpośrednie dowody na udomowienie gołębi o prawie 1000 lat. Analiza izotopowa wykazała, że ​​gołębie w Hala Sultan Tekke odżywiały się niemal identycznie jak ludzie, co sugeruje, że albo żywiły się pokarmem dostarczanym przez ludzi, albo żyły w ich bliskim sąsiedztwie. – Tak czy inaczej, bardzo prawdopodobne jest, że zostały udomowione lub były na drodze do udomowienia – mówi prof. Canan Çakırlar z Uniwersytetu w Groningen. Najwcześniejsze bezpośrednie dowody na istnienie udomowionych gołębi pochodzą ze stanowiska archeologicznego w hellenistycznej Grecji, datowanego na ok. 323–265 r. p.n.e. Dlatego też odkrycia te przesuwają początki udomowienia gołębi o prawie tysiąc lat wstecz. Uczty rytualne z udziałem gołębi Odkryte w Hala Sultan Tekke kości gołębi były spalone i pochowane wraz ze szczątkami innych zwierząt w miejscach kultu, co sugeruje, że mogły być spożywane podczas uczt rytualnych. W sanktuarium odkryto centralną kamienną strukturę, która mogła służyć jako stół ofiarny oraz boczną kamienną platformę pełniącą rolę ołtarza. Kości gołębi znaleziono pod otynkowaną podłogą w specjalnych warstwach określanych jako „depozyty biesiadne”. Ranga gołębia. Ptak niedoceniony? Naukowcy mają nadzieję, że te odkrycia zmienią nasz sposób myślenia o gołębiach i zachęcą nas do docenienia naszej wspólnej historii. Według nich gołębie nie były zwykłymi miejskimi szkodnikami, ale odegrały kluczową rolę w naszym rozwoju jako gatunku. W epoce brązu na Cyprze były znaczącym i stałym elementem codziennego życia. – Jednym z najbardziej ekscytujących aspektów było obserwowanie reakcji ludzi na [nasze – przyp. red.] badania. Ludzie, którzy wcześniej ignorowali gołębie na ulicy, nagle zdali sobie sprawę, że ten ptak ma naprawdę ciekawą historię – podsumowuje pierwszy autor badania Anderson Carter z Uniwersytetu w Groningen. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Znalazł złoto podczas spaceru. To unikatowe okucie miecza, które było darem dla bóstw
Podczas porannego spaceru w Sandnes w Norwegii mężczyzna natrafił na skarb. Szanse na jego odnalezienie były niewielkie, bo jest on wielkości typowego pendrive’a. To okucie pochwy miecza sprzed 1500 lat wykonano z czystego złota. Artefakt daje nam wgląd w ówczesne wierzenia.
To miał być zwykły poranny spacer. Aż do momentu, w którym mężczyzna kątem oka dostrzegł błysk w ziemi wśród korzeni powalonego drzewa w szczelinie skalnej. Okazało się, że to ważące 33 gramy złote okucie miecza należące do potężnego wodza. Do tej pory naukowcy naliczyli z całej północnej Europy zaledwie kilkanaście tego typu przedmiotów. Ważny moment w historii Skandynawii Okres wędrówek ludów, datowany w Norwegii na V i VI wiek n.e., był czasem dynamicznych przemian społecznych i politycznych. W tym okresie formowały się lokalne centra władzy, a elity manifestowały swój status poprzez posiadanie cennych przedmiotów wykonanych ze złota i srebra. Okolice dzisiejszego Sandnes, a konkretnie rejon Hove w południowo zachodniej Norwegii, stanowiły wówczas istotny punkt na mapie regionu, o czym świadczą wcześniejsze odkrycia archeologiczne, takie jak srebrne naszyjniki czy kotły z brązu. Były to jednak trudne czasy. Naukowcy twierdzą, że VI wiek przyniósł uciążliwe nieurodzaje i kryzysy, które skłaniały ówczesnych mieszkańców do szukania pomocy u bóstw. Składano im ofiary. Kunszt sprzed półtora tysiąca lat Analizą oraz zabezpieczeniem złotego zabytku zajmował się zespół ekspertów z Muzeum Archeologicznego Uniwersytetu w Stavanger, do którego zgłosił się szczęśliwy odkrywca. Artefakt z Sandnes to popis kunsztu dawnych rzemieślników. Okucie ma sześć centymetrów szerokości, około dwóch wysokości i zaledwie kilka milimetrów grubości. Powierzchnia złotego przedmiotu pokryta jest misterni ornamentyką filigranową oraz motywami zwierzęcymi, typowymi dla sztuki tamtego okresu. Eksperci wskazują, że na zdobieniach można dostrzec stylizowane profile głów zwierzęcych lub hybrydowe postacie łączące cechy ludzkie i zwierzęce. Wódz z Hove W przeciwieństwie do wielu podobnych przedmiotów, które często nie noszą śladów użycia, okucie z Austrått jest wyraźnie wytarte. Sugeruje to, że miecz, którego częścią było to złote zdobienie, był faktycznie noszony i używany przez lokalnego przywódcę. Archeolodzy przypuszczają, że był to wódz rezydujący w Hove – ośrodku władzy znajdującym się w najbliższej okolicy, kontrolujący okoliczne tereny w pierwszej połowie VI wieku i posiadający lojalną grupę wojowników. Złota ozdoba wskazuje na wysoką pozycję społeczną właściciela pochwy miecza. Religijny wymiar ukrytego skarbu Miejsce, w którym odnaleziono zabytek – szczelina skalna – sugeruje, że nie został on zgubiony, lecz złożony celowo jako ofiara religijna. W tamtym czasie składanie cennych przedmiotów w naturze (w bagnach lub skałach) było formą komunikacji z bogami. W kontekście wspomnianych kryzysów klimatycznych i lat nieurodzaju, tak drogocenny dar mógł być wyrazem desperackiej prośby o poprawę losu lub podziękowaniem za odniesione zwycięstwa. W przeszłości w okolicy odkryto inne depozyty ofiarne. Nowe pytania i przyszłość zabytku Odkrycie to jest wydarzeniem o skali międzynarodowej – w całej Europie Północnej znaleziono dotychczas tylko 17 podobnych przedmiotów. Dla Muzeum Archeologicznego Uniwersytetu w Stavanger jest to niezwykle ważna część archeologicznej układanki, która pozwali lepiej zrozumieć struktury władzy w tej części Norwegii 1500 lat temu. Źródło: Muzeum Archeologiczne Uniwersytetu w Stavanger Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Niewidzialny porządek na wiosennym niebie. Kalendarz ptasich przylotów się zmienia
Każdej wiosny nad Polską pojawia się niewidzialny porządek, według którego ptaki wracają z zimowisk. Jedne przybywają, gdy śnieg dopiero znika z pól, inne dopiero wtedy, gdy wiosna jest już dobrze wyczuwalna. Czy ten rytm natury da się odczytać jak kalendarz wpisany w przyrodę?
Spis treści: Żurawie dawniej i dziś Czas, gdy bociany ruszają w drogę Kiedy kukułka zaczyna kukać Wiosenny powrót ptaków od wieków fascynował obserwatorów przyrody i stał się przedmiotem zarówno dawnych wierzeń, jak i współczesnych badań. Żurawie, bociany i kukułki pojawiają się w Polsce w różnym, choć zbliżonym czasie, tworząc swoisty „kalendarz przylotów”. Dawniej ich pojawienie się interpretowano jako znaki i wróżby, dziś wiemy, że za tym rytmem stoją precyzyjne mechanizmy migracyjne oraz zmiany klimatyczne. Obserwacje pozwalają zauważyć, że terminy przylotów niektórych gatunków ulegają stopniowym przesunięciom, podczas gdy inne pozostają względnie niezmienne od lat. Żurawie dawniej i dziś Już w 1882 r. Władysław Taczanowski w „Ptakach krajowych” zauważył, że termin wiosennego przylotu żurawi (Grus grus) zależy od początku wiosny, co wskazuje na istotny wpływ warunków pogodowych. Odnotował on pierwsze obserwacje tych ptaków w Polsce 3 kwietnia 1845 r. oraz 1 marca 1848 r. Z kolei ostatnie jesienne obserwacje przypadały na październik i początek listopada. Po przylocie żurawie przystępują do lęgów – część par już na początku kwietnia, inne dopiero pod koniec miesiąca. Ponad sto lat później, w 1975 r., prof. Jan Pinowski w książce „O ptakach” opisywał kierunki wędrówek żurawi w Polsce. Zwracał uwagę, że ptaki z północno-zachodniej części kraju migrują na zachód (prawdopodobnie Europy), natomiast populacje z południowo-wschodniej Polski kierują się bezpośrednio na południe. Wiosenny przelot tego gatunku odbywał się wtedy zwykle w marcu i trwał w zależności od warunków pogodowych do ok. 20 kwietnia. Pinowski podkreślał również, że żurawie zimują w północnej Afryce, choć ich trasy przelotów nie były wówczas dokładnie poznane. Dziś, po niemal 200 latach obserwacji, wiemy znacznie więcej. Dane z lat 1984–2020 pokazują, że żurawie przylatują do Polski wyraźnie wcześniej niż dawniej – średnia data wiosennego przylotu np. na Mazowszu przypada już na 20 lutego. Jesienią natomiast potrafią pozostawać w kraju dłużej – ostatnie osobniki obserwowano 2 listopada, a najpóźniejszy odlot odnotowano 30 listopada (w 2020 r.). Wraz z wcześniejszym przylotem żurawi zmienia się także moment rozpoczęcia lęgów. Ptaki te przystępują do nich już na przełomie lutego i marca. Okres ten poprzedzają charakterystyczne tańce godowe oraz wspólne budowanie gniazda. Współczesne badania pokazują, że żurawie – podobnie jak wiele innych gatunków ptaków, reagują na zmiany klimatu, dostosowując swoje zachowania. W Polsce są gatunkiem wędrownym, jednak ich migracje ulegają stopniowym modyfikacjom. Jesienią część populacji odlatuje na zimowiska do południowo-zachodniej Europy i północnej Afryki, ale coraz więcej ptaków pozostaje w kraju przez całą zimę. Na zmianę ich trybu życia wpływają m.in. łagodniejsze zimy oraz dostępność pokarmu. Pozostające na polach ścierniska po kukurydzy stanowią dla żurawi cenne źródło energii, pozwalające im przetrwać chłodniejsze miesiące. Dzięki temu ptaki rezygnują z dalekich wędrówek i zimują w Polsce. Czas, gdy bociany ruszają w drogę Bociany białe (Ciconia ciconia) od wieków zajmują szczególne miejsce w kulturze ludowej i świadomości społecznej. Kojarzono je przede wszystkim ze szczęściem, płodnością, polską wsią oraz odradzaniem się przyrody. Dawniej przylot pierwszych bocianów był zawsze wyczekiwany z niecierpliwością. Wierzono, że ptaki te przynoszą ze sobą klucze, którymi „otwierają ziemię”, uwalniając z niej roślinność. Pierwsze bociany zaobserwowane wiosną miały także wróżyć, jaki będzie nadchodzący rok. „Do nas przybywa bocian zazwyczaj w drugiej połowie marca (koło św. Józefa), czasem dopiero w pierwszej połowie kwietnia. Na Mazurach 19 marca uważają za stały termin przybywania boćków, przynoszących na skrzydłach resztki śniegu” – pisał w 1876 r. prof. Eugeniusz Janota, przyrodnik i popularyzator wiedzy o naturze. Wspominał on również, że już w 1872 r. widziano bociana w okolicach Berlina w połowie lutego, a w Turyngii nawet 9 stycznia. Co ciekawe, Janota podkreślał, że bocian, podobnie jak kukułka, skowronek i jaskółka, był w wielu regionach uznawany za „zwiastuna upragnionej wiosny”. Zauważał też, że samiec przylatuje wcześniej niż samica – zwykle o kilka lub kilkanaście dni, i często wraca w to samo miejsce, w którym się wykluł, co znajduje potwierdzenie we współczesnych badaniach. 31 maja w Polsce obchodzony jest Dzień Bociana Białego. Nasz kraj jest jednym z najważniejszych obszarów występowania tego gatunku – szacuje się, że co czwarty bocian biały na świecie zakłada gniazdo właśnie tutaj. Ogólnopolskie i międzynarodowe liczenie bocianów w 2024 r. wykazało, że w Polsce żyje ok. 45 tys. par, podczas gdy jeszcze w 2015 r. populację szacowano na nieco ponad 50 tys. par. „Bociany zawsze wiedzą, kiedy przylecieć i kiedy odlecieć, to chyba najmądrzejsze ptaki – w sierpniu, na św. Bartłomieja, zawsze odlatują” – mówiono w XX w. we wsi Sąsiadka na Lubelszczyźnie. Współcześnie średni termin odlotu bocianów z Polski przypada na 27 sierpnia, choć część ptaków wyrusza w drogę już przed 15 sierpnia. Ostatnie osobniki można obserwować jeszcze we wrześniu. Młode bociany opuszczają lęgowiska wcześniej niż dorosłe. Dane z XIX w. z Pomorza wskazują, że odloty młodych rozpoczynały się już pod koniec lipca i trwały do połowy sierpnia, natomiast dorosłe ptaki odlatywały zwykle między 18 a 28 sierpnia, sporadycznie nawet pod koniec września. Kiedy kukułka zaczyna kukać Kukułka (Cuculus canorus) już od starożytności uchodziła za zwiastuna wiosny. Etymologię jej nazwy przedstawił w swojej średniowiecznej encyklopedii „Etymologiae” Izydor z Sewilli, tworzonej najprawdopodobniej między 615 a 636 r.n.e. Uczony podkreślał, że nazwa kukułki (łac. cuculus) wywodzi się od jej charakterystycznego głosu, czyli ma charakter onomatopei (wyrazu dźwiękonaśladowczego). Przytaczał również ówczesne wyobrażenia na temat biologii tego ptaka. Twierdził między innymi, że kukułki powracają z migracji na grzbietach kań (prawdopodobnie chodziło o duże ptaki drapieżne z rodziny jastrzębiowatych Accipitridae), ponieważ same nie są zdolne do długiego lotu, a także że z ich śliny powstają cykady. Dziś wiadomo, że były to błędne przekonania. Kukułki są migrantami dalekodystansowymi i pokonują tysiące kilometrów, zimując w Afryce Subsaharyjskiej. Jesienią odlatują z Europy zazwyczaj w sierpniu lub we wrześniu. Co ciekawe, jeszcze do początku XX w. wierzono, że małe ptaki migrują, ukrywając się w piórach większych gatunków – przekonanie to wyraźnie nawiązuje do opisów pozostawionych przez Izydora. Pod koniec XX w. wspominano, że w regionach Europy Północnej kukułka pojawiała się dopiero pod koniec kwietnia lub na początku maja. Tymczasem śpiew cykad zapowiadał pełnię lata, co w pewnym stopniu nawiązuje do dawnych wyobrażeń, według których owe ptaki „wypuszczały” cykady z ust, jakby rodziły się one do życia. Zgodnie z aktualną wiedzą kukułki są ptakami owadożernymi. Dorosłe żywią się głównie gąsienicami motyli, a młode są mniej wybredne i karmione przez przybranych rodziców różnymi owadami i innymi bezkręgowcami. W Polsce ich donośne „kukanie” można usłyszeć zwykle od kwietnia, co od wieków czyni je jednymi z najbardziej rozpoznawalnych znaków nadchodzącej wiosny. „Jak kukułka kuka, to pieniądze trzeba mieć, bo wtedy cały rok będą. Gdy nie ma się grosza w kieszeni, to będzie wróżba niepowodzeń finansowych”. Jeszcze nie tak dawno kukułkę nazywano także „kukawą”, „zezulą” lub „grzegrzółką”, co nawiązuje do jej głosu, a przesądy związane z jej kukaniem były powszechne. Świadczy to o tym, jak silnie kukułka zakorzeniła się w ludowej wyobraźni jako ptak szczególny, a jej głos, rozbrzmiewający wiosną nad polami i lasami, od wieków wyznacza rytm budzącej się do życia przyrody. Źródła: Taczanowski W. (1882). Ptaki krajowe, t. 2., naukawpolsce.pl, journals.openedition.org Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Współpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na co dzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Co pili mieszkańcy Podlasia 4500 lat temu? W skorupach ceramicznych odkryto ślady alkoholu
Czy mieszkańcy dzisiejszego Podlasia 4500 lat temu warzyli piwo? Najnowsze analizy naczyń ceramicznych z Supraśla ujawniają obecność substancji, które mogły wprawiać naszych przodków w stan euforii podczas dawno zapomnianych obrzędów.
Zdolność do metabolizowania etanolu towarzyszy naszym przodkom od około 10 milionów lat, kiedy to wczesne hominidy zaczęły spożywać sfermentowane owoce. Jednak przejście od przypadkowej konsumpcji do świadomej produkcji alkoholu nastąpiło znacznie później i było ściśle powiązane z rewolucją neolityczną. Jeśli chodzi o napoje z procentami spożywane w Europie były to długo tylko wina owocowe, miody pitne i proste piwa. Przez lata badacze zastanawiali się, kiedy te innowacje dotarły na tereny dzisiejszej Polski północno-wschodniej, gdzie społeczności łowiecko-zbierackie długo opierały się rolniczym nowinkom. Pradawne rytuału w Supraślu Głównym obiektem badań były znaleziska z Supraśla, datowane na około 4500 lat, a więc czasy, gdy w Egipcie wzniesiono piramidę Cheopsa. Odkryto tam depozyty rytualne związane ze społecznościami określanymi przez archeologów jako kultura pucharów dzwonowatych. Odkrycia te są unikatowe, ponieważ przesuwają znaną granicę wpływów tej kultury daleko na północny wschód Polski. Analizie poddano fragmenty 13 naczyń, w tym charakterystyczne puchary, misy oraz naczynia zasobowe. Badacze chcieli sprawdzić, czy polskie egzemplarze również służyły do celów obrzędowych związanych z piciem alkoholu – tego dowiedli inni badacze analizujący artefaktu z zachodniej części kontynentu. Wnioski opublikowano na łamach „Archaeometry” i opisano na łamach Archeowieści. Naczynia, które „pamiętają” zawartość Badanie substancji, które dosłownie wyparowały tysiące lat temu, jest ogromnym wyzwaniem badawczym. Kluczem do sukcesu okazała się wysoka porowatość pradziejowych naczyń ceramicznych, która wchłaniała resztki pożywienia i napojów w swoją strukturę. Naukowcy z Uniwersytetu Warszawskiego oraz Politechniki Łódzkiej wykorzystali metodę chromatografii gazowej sprzężonej ze spektrometrią mas (GC-MS). Pozwala ona na identyfikację kwasów tłuszczowych oraz biomarkerów archeologicznych specyficznych dla konkretnych rodzajów żywności. Dzięki temu mariażowi archeologii z chemią możliwe stało się wykrycie śladów niewidocznych gołym okiem. Chemiczny odcisk palca fermentacji Wyniki analiz laboratoryjnych okazały się jednoznaczne: 9 z 13 badanych naczyń miało kontakt z alkoholem. Badacze zidentyfikowali kwasy: mlekowy, octowy i lewulinowy, które są produktami ubocznymi fermentacji prowadzonej przez drożdże i bakterie. Wykryto również biomarkery typowe dla zbóż, takich jak pszenica i jęczmień oraz owoców. Co ciekawe, w próbkach znaleziono także ślady żywic drzewnych, które mogły służyć jako środek konserwujący lub aromatyczny. Większość badanych pozostałości była pochodzenia roślinnego, choć w niektórych naczyniach odkryto też ślady produktów zwierzęcych. Pomocniczą role w sformułowaniu wniosków pełniła archeologia eksperymentalna, czyli eksperymenty terenowe. Przeprowadzone je w Muzeum Dawnych Słowian. Pozwoliły na praktyczne sprawdzenie etapów wytwarzania pradziejowych trunków. Nordic Grog na polskim Podlasiu Ówczesny alkohol nie przypominał dzisiejszego czystego piwa, lecz był mętny i wielosmakowy. Naukowcy sugerują, że mógł to być rodzaj nordic groga – hybrydowego napoju łączącego sfermentowane zboża, miód i lokalne owoce. Obecność waniliny w ponad połowie próbek jest szczególnie istotna, gdyż może ona wskazywać na proces słodowania ziarna lub poddawanie go wysokim temperaturom. Zdaniem badaczy takie napoje pełniły nie tylko rolę odurzającą, ale miały sprzyjać integracji społecznej. Warto wspomnieć, że według najnowszych badań nawet najmniejsze ilości pitego alkoholu szkodzą zdrowiu. Więcej niż napój. Sieci powiązań i tradycja Badanie to rzuca nowe światło na gospodarkę dawnych mieszkańców regionu, ponieważ społeczności z rejonu dzisiejszego Supraśla nie uprawiały wówczas zbóż na szeroką skalę. Surowce do produkcji alkoholu musiały być zatem importowane, prawdopodobnie drogą wodną z Kujaw lub ziemi chełmińskiej. Alkohol był kluczowym elementem obrzędów, co potwierdza rytualny kontekst depozycji naczyń w ziemi. Co więcej, tradycja ta okazała się trwała – podobne ślady chemiczne znaleziono w naczyniu z późniejszej wczesnej epoki brązu. A co najważniejsze – odkrycia z Supraśla stanowią najstarsze chemiczne dowody na spożywanie sfermentowanych trunków w tej części Europy. Źródła: Archeowieści, Archaeometry Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Wyjątkowe znalezisko na Gęsim Wzgórzu. Archeolodzy badają rytualną platformę
Na smaganym wiatrem wzgórzu archeolodzy natrafili na niezwykły ślad po dawnym rytuale. Odnaleziono pozostałości po konstrukcji służącej do spopielania ciał sprzed kilku tysięcy lat. To rzadkie znalezisko pozwala nam zajrzeć w głąb skomplikowanych praktyk pogrzebowych.
Do tego znaleziska doszło w ramach szeroko zakrojonych prac archeologicznych towarzyszących budowie elektrowni Sizewell C w Suffolk we wschodniej Anglii. Gęsie Wzgórze świadkiem historii Wzgórze nazywa się Goose Hill (Wzgórze Gęsi). W czasie II wojny światowej, w obawie przed inwazją Niemców, wzniesiono tu umocnienia. A pod koniec konfliktu – jak wykazały wcześniejsze badania – szkolono tu aliantów przed D-Day i operacją Overlord. Ale jak wynika z wykopalisk, wzgórze cieszyło się zainteresowaniem ludzi już tysiące lat temu. Być może ze względu na swoje położenie z widokiem linię brzegową. Zagadkowa szara plama W czasie odsłaniania kolejnych warstw uwagę badaczy z Oxford Cotswold Archaeology przykuł prostokątny w zarysie obszar ciemnej ziemi. Szybko okazało się, że są to pozostałości po węglu drzewnym wśród którego znajdowały się nieliczne przepalone kości, które prawdopodobnie są szczątkami ludzkimi. Architektura rytualnej platformy Według archeologów są to pozostałości po stosie pogrzebowym. Była to precyzyjnie wzniesioną konstrukcja. Badacze rekonstruują ją jako prostokątną platformę o wymiarach około 3 na 2 metry, zbudowaną z układanych na przemian belek tworzących kratownicę. Całość mogła sięgać nawet półtora metra wysokości, a jej rdzeń wypełniony był drobnym chrustem i roślinnością wrzosowiskową, które służyły jako podpałka. Aby zapewnić stabilność tak wysokiej konstrukcji, wokół jej krawędzi wbito pionowe słupy. Podczas wykopalisk archeolodzy zarejestrowali sześć dołków posłupowych – trzy wzdłuż jednego boku oraz po jednym przy krótszych końcach platformy. To na szczycie tej drewnianej konstrukcji składano ciało zmarłej osoby. A następnie podkładano ogień. Gdzie są zmarli? Interesującym faktem jest niewielka ilość zachowanych szczątków kostnych. Sugeruje to, że po zakończeniu rytuału większość spopielonych kości została celowo i pieczołowicie wybrana z popiołów. Następnie umieszczono je zapewne w ceramicznej urnie i pochowano w innym miejscu. Praktyka ta była znana wielu kulturom, w tym ludności z epoki brązu, żelaza czy okresu rzymskiego. Archeolodzy nie określili jeszcze precyzyjnie wieku tego pradziejowego „krematorium”, ale sugerują, że spalano tu zmarłych lub zmarłego w epoce brązu lub żelaza, czyli działo się to kilka tysięcy lat temu. Unikatowość odkrycia w skali archeologicznej Odkrycie stosu pogrzebowego jest wydarzeniem wyjątkowym, ponieważ takie obiekty rzadko zachowują się w zapisie kopalnym. Jako konstrukcje naziemne są one pierwszym elementem, który ulega całkowitemu zniszczeniu przez wieki orki i intensywną uprawę. Fakt, że ślady na Goose Hill przetrwały do naszych czasów, naukowcy przypisują prawdopodobnemu istnieniu nad nimi kopca ziemnego (kurhanu), który chronił pozostałości przed czynnikami zewnętrznymi. Zatem sam nasyp dawno zniknął pod pługami, ale warstwa ziemi pozwoliła na zachowanie ciemnego obrysu spalonego gruntu i układu słupów podtrzymujących konstrukcję. Kolejne kroki badaczy To odkrycie to dopiero początek drogi do pełnego zrozumienia rytuału z angielskiego wzgórza. Planowane są szczegółowe analizy laboratoryjne odnalezionych fragmentów kości. Kluczowe będą również datowania radiowęglowe węgla drzewnego, które pozwolą osadzić znalezisko w konkretnych ramach czasowych. Źródło: Oxford Cotswold Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Demony i upiory w dawnej Polsce. Między wiarą w czary a surowym prawem Sarmatów
Wrażliwość społeczeństwa nowożytnego wykraczała daleko poza sferę rzeczywistości. Z początkiem XVI wieku mija już pół tysiąca lat chrystianizacji Polski. Podobnie jak w innych krajach Europy, wiara w demony i przeróżne zaświatowe stwory wciąż ma się dobrze, zwłaszcza pośród ludu. Co więcej, demonów takich ludzie dopatrują się i wśród bliźnich.
Kobiety w zeznaniach – własnych lub zainsynuowanych – tańczą z diablętami po granicach wsi, splatają się z nimi w miłosnych uściskach podczas sabatów w miejscach odosobnienia, zamawiają krowy sąsiadek i mieszają czarnoksięskie dekokty. Mężczyźni też bywają posądzani o czarownictwo. Zwłaszcza z uwagi na spryt niektórych z nich, rychłe a nieoczekiwane przez komilitonów wzbogacenie, powodzenie. Z zazdrości sądzono, że szczęśliwiec sprzymierzyć się z księciem piekieł. „Czarujący” chłop Z osady Kijewo koło Gniewkowa zbiegł kmieć. Chłop Marcin Iwnicki, woźny sądowy ze Stanowskiej Woli, razem z dwoma szlachcicami słyszał, jak „wszyscy chłopi i poddani tejże wsi Kijowo zeznali, iż robotny Łukasz Kraska, kmieć […], bez wszelakiej do ucieczki przyczyny dania od [dzierżawcy wsi] uciekł”. Chłopi tłumaczyli to jego zdolnościami magicznymi: w jednej chwili miał pojawiać się w wielu miejscach. Wraz ze swoją żoną rzekomo „byli oboje czarownikami wielkimi”. Łukasz uciekł dlatego, że wstydził się swojego czarowania i obawiał się skarg. Za czary w sądzie Przejdźmy do wsi Zakrzew w ziemi sieradzkiej, podzielonej między dwóch dziedziców. Jeden z nich, Stanisław Zakrzewski, pozwał do sądu drugiego, Bartłomieja Zakrzewskiego, za to, że jego poddana Gajkowa rzuciła czary na żonę powoda. Sąd grodzki uznał jednak, że pozwany ma urządzić w tej sprawie sąd wiejski w swych dobrach. Wobec takich podejrzeń niebezpieczeństwo utraty życia wydawało się spore. Oto urząd sołecki starostwa kiszporskiego skazał we wsi Stary Targ za czary dwie kobiety. Jedna z nich miała zostać spalona, druga – wypędzona poza granice starostwa. Wiara w demony przetrwała długo Trwać będzie przesąd o demonach tkwiących w niektórych ludziach. Przeniknie się z chrześcijaństwem i wyjdzie poza czasy sarmackiej Polski. W połowie XIX wieku posiadacz dóbr podkrakowskich Kazimierz Girtler pisze o chłopce ze wsi Pleszów, która miała spotkać zmarłego męża zamienionego w upiora, a lokalna społeczność znów idzie ze szpadlem na cmentarz. Są to dość nośne sprawy i nie każdy się bał narodzin upiora – jak zapewne niejaka Ewa Cadarzonka i Matusz Herdow ze wsi Łękawica koło Żywca. Ewa była mu ciotką, ale połączyło ich feralne uczucie, które przyniosło śmierć jej mężowi. Młodzian, „podpoiwszy ją, namawiał ją, iżeby męża swego zabiła, a z nim nieczystość popełniła”. Dalej Ewa wyznaje sądowi miejskiemu, na chwilę przed śmiercią na szubienicy: „Ja, chociaż nie zaraz ale przecie dałam się namówić, bom męża nierada widziała. W nocy w pościeli przyległam mu nogi, aby się ruszyć nie mógł, a on [tj. Matusz] dławiła za gardło i zadusił go, a potym wyniósł na gumno”, aby ludzie myś­leli, że „się zabił, spadłszy z piętra”. O dalszym losie Matusza opowiada nam wójt żywiecki Andrzej Komoniecki, że schwytany siedem lat później został poćwiartowany. Mit polowania na czarownice i czarowników Lud polski widział albo czarownice, albo Baby Jagi. Te pierwsze pojawiły się pod wpływem zachodniego chrześcijaństwa, te drugie są pochodną rodzimych wierzeń pogańskich. Czarownica to służka diabła, w rzeczywistości kobieta o ponadprzeciętnej urodzie i powodzeniu, której krowa daje więcej mleka niż krowa sąsiadki. W wypadku Rzeczypospolitej trudno mówić o ogromnej skali zjawiska łowów na czarownice czy czarowników, pogromów i kar śmierci wykonywanych na ludziach posądzonych o nieczyste moce. W dużych miastach, takich jak Kraków, Lublin, Lwów i Poznań, od połowy XVI wieku i w kolejnym stuleciu odbyło się raptem około stu rozpraw sądowych o czarownictwo. Nadto zjawisko to zaczęło się o wiele później niż w Europie Zachodniej – wtedy, kiedy Rzeczpospolita uginała się pod klęskami gospodarczymi i politycznymi. Test na czarownice Drastyczne przypadki znane nam z dokumentów nie zdarzały się nagminnie i pokazują raczej odstępstwo od normy, polegającej na dokładnym przyjrzeniu się sprawie, przeprowadzeniu procedury sądowej i szukaniu sposobu na wycofanie się rakiem z całego ambarasu. Osławione pławienie czarownic, czyli wrzucanie ludzi do zbiornika wodnego, by sprawdzić, czy są niewinni – a niewinni okazywali się wtedy, gdy nie wypłynęli – było już raczej przeżytkiem dawnych czasów, przejawem sadyzmu konkretnych sędziów i katów, dziwowiskiem. Ale było. W Jadownikach pani Rusiecka podejrzewała, że nabiał popsuł jej się przez chłopkę Reginę Kozubkę. Odesłała go jej więc: „jeśli się mi nie poprawi nabiał, to do jego­mości pana starosty list będę pisała, a dam cię katu”. Wystraszona chłopka zapewne wymieniła nabiał za swój, skoro „się […] poprawił”. Ale i tak podstarości Królikowski nakazał poddać ją próbie wody: „kazał kąpać, że pływała i wywodu żadnego nie dała z tego pływania”. Wydaje się, że mężczyzna sam się bał pani Rusieckiej i dla spokoju wolał dopełnić czarodziejskiej próby. „Niewieścia pasja” Podobnie nic nie wydobyto z podejrzanej o czary chłopki Saliny, skończyło się zatem na kilku złotych kary. Tymczasem kolejna nurzana w wodzie chłopka, Regina Perkowa, po wyjściu z wody powiedziała, że skoro ją skąpali, to powinni skąpać wszystkie mieszkające wokół kobiety. Tym samym w wodzie znalazły się również Famija, Jasiowa, Włodarczyna, Kanina, Myszczyna, Gatarczowa, Klimkowna, Derdkowa, Batoska, Kornatka i dwie Jamrozki. Skończyło się na tym, że kobiety te złożyły się na opłatę kary. Wszystkie powyższe badania sądowe były skutkiem kobiecych kłótni i obrzucania się podejrzeniami, co nieraz nad Wisłą nazywano „niewieścią pasją”. Sąd zawyrokował, że jeżeli raz jeszcze doprowadzą do takiej sytuacji, będą karane na gardle. Opowieści niezwykłe Stało się to w czerwcu. Po swoim pogrzebie gospodarz zaraz w pierwszą noc powrócił do domu. Tam otworzył wszystkie drzwi i chodził między pomieszczeniami. W kolejną noc znów powrócił – i przestawiał naczynia, udając, że czyni porządki. Wszyscy z rodziny go widzieli. Przerażonym domownikom doradzono, by obwiązać przeciw niemu drzwi poświęconym paskiem. Dzięki temu kolejny raz do środka już nie wszedł, ale zdenerwowany tłukł się na zewnątrz, kury płoszył z grzędy i inne przykrości czynił. Jedna z domowniczek była wówczas dziewczynką. Już jako staruszka relacjonowała: „Razu jednego […] zgubiłam w lesie krowę i nie mogłam znaleźć, więc przyszłam do domu z płaczem i prosiłam brata, żeby poszedł ze mną szukać krowy. Samym mrokiem idziemy pomiędzy zbożami drogą w stronę cmętarza do lasu. Naraz słychać dudnienie, jakby wozów z armatami. Wytrzeszczamy oczy w stronę, gdzie dudni, i, o dziwo, zobaczyliśmy nieboszczyka stryja, jak pędził do wsi. A że brat był niemłody, tęgi i śmiały, więc rzekł do stryja: Gdzie wy tak, stryju, biegniecie? Mówił brat, że wtedy nawet zapomniał, iż stryj umarł. Na zapytanie stryj nic nie odpowiedział, tylko zębami zaszczękał, ażeśmy się okropnie przestraszyli.” Tego już było za wiele. Rodzina poszła do księdza, który nakazał grabarzowi rozkopać grób i otworzyć trumnę. Zwłoki zastali w takim stanie, jakby stryj wciąż żył. Duchowny polecił grabarzowi odrąbać zmarłemu głowę łopatą. Odwie­dziny upiora się skończyły. Praktyki antywampiryczne w dawnej Polsce Powyższa opowieść przypomina senny koszmar. To tylko jedna z mnóstwa historii, jakie powtarzało się po domach przez setki lat. Uchwycona w zapisce na początku XX wieku, ma – jak inne jej podobne – o wiele starszą genezę. Oto zdarza się, że w szczerym polu, blisko starej kapliczki, rolnik wyorze szczątki ludzkie, a potem okazuje się, że zostały one pochowane twarzą do ziemi albo na szyję zatknięto sierp. Praktyki antywampiryczne były takim samym doświadczeniem naszych przodków jak wiara w świat nadzmysłowy. Obawy przed upiorami Zdawać by się mogło, że we wsi leżącej tuż obok dużego miasta lud będzie bardziej oświecony. Ludzie, o których mowa, zapewne urodzili się w samym końcu istnienia Rzeczypospolitej. Franek Grymek, parobek w gorzelni w Krzesławicach, okopywał z żoną ziemniaki, kiedy nie pierwszy już raz dotknął go paraliż. Wcześniej puszczano mu krew i wracał do zdrowia. Tym razem było inaczej: „[…] gdy upadł, nieszczęśliwy, uciekła baba od niego, zamiast ratunku krzycząc po wsi, że go zły opętał. Czas dania mu pomocy minął, śmierć przecięła życie. […] gdy go z pola zabrano, jeszcze miał dawać niejakie ślady życia. Mądrzy ludzie jednak uznali, że z niego będzie upiór, i chcąc przeszkodzić, aby po śmierci nie chodził po wsi i nie straszył, co tchu szukali [kamienia piorunowego – walcowatego, ostro zakończonego krzemienia – M.W.], a skoro go wnet u któregoś znaleźli, tak też umierającemu perlikiem [młotem do tłuczenia kamieni – M.W.] wbili do gardła mimo zacięte zęby.” Przenikanie się wierzeń Może ten przesąd rodził się z obserwowania elewacji starych kościołów? W wapiennej podbudowie murowanych gotyckich świątyń czasem znajdziemy przyciosany krzemień, który pojawił się akurat, gdy kamieniarz kończył finezyjny rant. Może więc miały przełożenie na wartości metafizyczne. Metafizyka oddolna, postpogańska, mieszała się z obrządkiem chrześcijańskim. Dobrze oddaje to obrzęd dziadów, przenikliwie opisany przez Adama Mic­kiewicza. Czymże innym, jak nie ucztowaniem ze zmarłymi, jest dziś Halloween? To jest przedruk z książki Mateusza Wyżgi pt. „Polska sarmacka. Historia zwykłych ludzi”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Znak Horyzont. Tytuł, skróty i śródtytuły pochodzą od National Geographic Polska.
Mały książę z kurhanu. Nowe odkrycia z epoki brązu
Monumentalne kurhany z epoki brązu kojarzą się głównie z pochówkami potężnych wojowników. Jednak najnowsze odkrycie z Anglii pokazuje, że tego typu budowle usypywano również dla dzieci. Te wyjątkowe znaleziska rzucają zupełnie nowe światło na status najmłodszych członków pradziejowych społeczności.
Wczesna epoka brązu w na terenie Wysp Brytyjskich (ok. 2400–1500 p.n.e.) była okresem fundamentalnych zmian w kulturze materialnej i technologii. To czas ekspansji rolnictwa, narodzin metalurgii oraz upowszechnienia się tzw. kultury pucharów dzwonowatych, nazwanej tak od charakterystycznych naczyń w kształcie odwróconego dzwonu. Rytuały pogrzebowe epoki brązu Wraz z coraz bardziej osiadłym trybem życia ewoluowały rytuały pogrzebowe. Ciała były składane bezpośrednio do ziemi lub poddawane kremacji. Często umieszczano je w monumentalnych kurhanach lub na cmentarzach, z których wiele znajdowało się w charakterystycznych punktach krajobrazu. Tradycyjnie przyjmowano, że centralne miejsce w kurhanie było zarezerwowane dla dorosłych mężczyzn. Jednak najnowsze analizy pokazują, że rzeczywistość była znacznie bardziej złożona. Bogate dary dla dzieci W przeciwieństwie do dorosłych, pochówki dziecięce z wczesnego okresu epoki brązu są odkrywane rzadko i to z niewielką ilością darów. Ostatnie wykopaliska firmy Cotswold Archaeology dostarczyły jednak dowodów na to, że niektóre dzieci żegnano w sposób absolutnie wyjątkowy. W ich jamach grobowych archeolodzy odkrywają wyposażenie godne dorosłych przedstawicieli elit. Na przykład na stanowisku archeologicznym Lawn’s Farm w Lancashire odkryto pochówek ciałopalny dziecka z XIX–XVII stulecia p.n.e. Wiek określono na podstawie metody radiowęglowej. Obok szczątków znaleziono zestaw przepalonych narzędzi krzemiennych, sugerujący, że zostały one spalone razem ze zmarłym na stosie. Jeszcze bardziej spektakularne odkrycie miało miejsce w Eynsham w Oxfordshire. Tamtejszy pochówek dziecka zawierał przepalony paliczek należący zapewne do orła. To jedyny znany przypadek znalezienia kości tego ptaka w grobie z epoki brązu w całej Anglii. Kość była przebita, co wskazuje, że mogła pełnić funkcję amuletu, szpili lub cennej pamiątki rodzinnej. Kurhan dla dziecka Jednym z najbardziej zaskakujących wyników nowych analiz jest pochówek z Netherhampton Road w pobliżu Salisbury. Archeolodzy odkopali tam szczątki sześcioletniego chłopca złożone w samym sercu wielkiego kurhanu – miejscu, które w tradycji tej kultury było zarezerwowane niemal wyłącznie dla dorosłych przywódców lub wojowników. Umieszczenie dziecka w tak eksponowanym punkcie nekropolii jest wyraźnym sygnałem wysokiego statusu społecznego lub zamożności jego rodziny. Chłopcu towarzyszyły kunsztowne, bogato zdobione naczynia. Osad wewnątrz naczynia sugeruje, że było ono używane jeszcze przed pogrzebem, zapewne w czasie jakichś rytuałów. Jedno z nich pochodziło „z importu” – z dalekiej północy Anglii, co wskazuje być może na szerokie sieci wymiany kilka tysięcy lat temu. Ale czy na pewno kurhan przygotowano dla dziecka? Archeolodzy zauważyli, że wykopana komora grobowa była spora, jak dla dorosłej osoby. Dlatego okoliczności złożenia chłopca pozostaną dla nas zapewne na zawsze niejasne. Źródło: Cotswold Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Dlaczego chrześcijaństwo wygrało? Sekret sukcesu Jezusa oczami eksperta
W czasach Jezusa po Palestynie wędrowało wielu charyzmatycznych proroków, ale tylko jeden z nich zmienił bieg historii. Dlaczego to właśnie chrześcijaństwo przetrwało próbę czasu, podczas gdy inne kulty odeszły w zapomnienie? O tym opowiada w wideopodcaście National Geographic Polska historyk prof. Robert Wiśniewski.
Profesor Robert Wiśniewski z Wydziału Historii Uniwersytetu Warszawskiego, ekspert od historii późnego antyku, w rozmowie z National Geographic Polska wskazuje na kilka kluczowych czynników, które złożyły się na historyczny sukces chrześcijaństwa. Choć zaznacza, że nauka nie potrafi w pełni odpowiedzieć na pytanie, dlaczego to akurat ten nurt przetrwał i zdominował świat, wskazuje na konkretne procesy historyczne, społeczne i organizacyjne. Charyzma i osobowość Jezusa Punktem wyjścia była postać samego Jezusa. Naukowiec podkreśla, że jego osobista charyzma była tym, co pierwotnie przyciągnęło do niego ludzi. Jezus był postrzegany przez jemu współczesnych jako charyzmatyczny nauczyciel, a dla wielu także jako cudotwórca. To ten bezpośredni kontakt między nauczycielem a słuchaczami stał się fundamentem ruchu, mimo że początkowo miał on charakter lokalny i ograniczony do Palestyny. Rola Pawła z Tarsu i wyjście w świat Kluczowym momentem w rozwoju chrześcijaństwa była działalność Pawła z Tarsu w pokoleniu po śmierci Jezusa. To Paweł, według profesora, nadał ruchowi nową dynamikę, dążąc do uczynienia z nauk Jezusa „czegoś wielkiego”. Najważniejsze aspekty jego działalności to: ekspansja geograficzna: przeniesienie nauki z prowincjonalnej Palestyny do wielkich, otwartych na świat metropolii wschodniej części basenu Morza Śródziemnego; język grecki: głoszenie nowej wiary w grece, która była wówczas „super językiem” świata rzymskiego (lingua franca). Dzięki temu przesłanie Jezusa stało się zrozumiałe dla wykształconych elit i mieszkańców miast, od Aleksandrii po Rzym. Odpowiedź na potrzeby duchowe epoki Chrześcijaństwo odniosło sukces, ponieważ wpisało się w szersze trendy religijne epoki Cesarstwa Rzymskiego. Profesor Wiśniewski wymienia tu dwa główne aspekty: obietnica zbawienia: silny nacisk na los człowieka po śmierci i indywidualne zbawienie, co w tamtym czasie stawało się coraz bardziej popularne w różnych kultach. relacja z Bogiem: oferowanie bardzo indywidualnego, bezpośredniego kontaktu człowieka z Wszechmogącym. Przewaga organizacyjna – powstanie Kościoła Naukowiec stawia tezę, że chrześcijaństwo mogło wygrać z innymi, podobnymi religiami tamtego okresu dzięki lepszej organizacji. W przeciwieństwie do wielu rozproszonych kultów, chrześcijanie zdołali stworzyć trwałą i silną instytucję, którą nazywamy Kościołem. To właśnie struktura instytucjonalna, hierarchia kleru i wewnętrzna dyscyplina pozwoliły tej religii przetrwać okresy bycia nurtem marginalnym i ostatecznie zdominować przestrzeń publiczną Imperium. W ramach widepodcastu rozmawiamy z prof. Wiśniewskim też między innymi na temat tego, jak wyglądał Jezus, jakie są namacalne dowody na jego istnienie. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Po co Majowie grali w piłkę? Odpowiedź kryje się w mitologii
Gra w piłkę stanowi jeden z najciekawszych zwyczajów znanych z obszaru Mezoameryki. Grali w nią Olmekowie, Majowie, Aztekowie i wiele innych społeczności Mezoameryki. Nie chodziło jednak o zwykły sport i rozrywkę. Gra była przede wszystkim czynnością mocno powiązaną ze sferą mitologiczną. A same boiska były symboliczną areną starcia sił dobra z siłami zła oraz wrotami prowadzącymi do zaświatów.
Uważa się też, że praktyka ta mogła odgrywać istotną rolę w rozładowywaniu napięć społecznych w obrębie poszczególnych ośrodków, szczególnie tych o wieloetnicznym składzie. Tym samym była substytutem wojny. Z czasem stała się także areną hazardu i współzawodnictwa społecznego. Boiska okazywały się przestrzeniami dla wielkich wydarzeń o charakterze politycznym, społecznym i religijnym, których częścią było nie tylko składanie ofiar z ludzi, ale także muzyka, taniec, zabawa, a w niektórych miejscach Mezoameryki zapewne także rytualne walki bokserskie. Kto ma rację? Rozstrzygnie mecz Wynik meczu mógł rozstrzygać w kwestiach spornych dotyczących ważnych zagadnień z życia politycznego i religijnego. Kiedy na kilka lat przed przybyciem Hiszpanów do Meksyku na niebie pojawił się „słup ognia” (kometa), Nezahualpilli, jeden z azteckich władców rządzący w Tetzcoco w latach 1473–1515, zinterpretował to jako znak rychłego upadku azteckiego imperium (tzw. Trójprzymierza) i nadejścia nowych rządów. Tymczasem Motecuhzoma Xocoyotzin (Młodszy), władca Tenochtitlanu w latach 1502–1520, nie zgodził się z tą interpretacją. O tym, kto ma rację, miał rozstrzygnąć rytualny mecz. Motecuhzoma przegrał sportowe starcie i uznał to za zły omen. Kilka lat później upadło azteckie imperium; tym samym ziściła się przepowiednia Nezahualpilli. Piłka tworzy politykę Gra w piłkę służyła też określaniu politycznych relacji i hierarchii. Wiemy na przykład, że władcy Majów z potężnego Królestwa Węża z dynastii Kaanul (lub przedstawiciele króla tej dynastii) brali udział w grze rozgrywanej na boiskach położonych w podległych im ośrodkach – La Corona i El Peru. Miało to służyć umocnieniu politycznych więzi pomiędzy oboma ośrodkami, a zarazem ustalić hierarchiczne zależności między nimi. Fascynacja kauczukową piłką Europejczyków, którzy zetknęli się z nową i obcą kulturą obszaru, jaki dziś nazywamy Mezoameryką, od samego początku zafascynowała gra w piłkę. Pierwsi kronikarze hiszpańscy wskazywali na niezwykle wyjątkowe właściwości piłek, szczególnie na ich elastyczność oraz znaczną wysokość odbicia. Nie powinno nas to dziwić o tyle, że przed tym, jak nawiązano kontakty z mieszkańcami Nowego Świata, kauczuk nie był znany na terenie Europy, gdzie piłki produkowano z drewna (!), skóry, tkanin, zwierzęcych pęcherzy oraz krowich żołądków. Wytwarzano je też z końskiego włosia, które zwijano w kulkę, a następnie pokrywano skórą lub innym materiałem. Nadmuchiwane pęcherze zwierząt obkładane skórą, zwane ballone lub pallone, również były szalenie popularne. Można więc śmiało stwierdzić, że sprowadzenie kauczuku do Europy zrewolucjonizowało grę, gdyż wykonane z tego tworzywa piłki bardzo dobrze się odbijały i osiągały znaczną prędkość. Jak wyglądały piłki? Diego Duran, dominikański zakonnik pracujący wśród Azteków, tak opisuje grę i same piłki: „Materiał, z którego wykonana jest ta piłka, nazywany jest hule [guma]… podskakiwanie i odbijanie to jej cechy, w gorę i w dół, do przodu i do tyłu. Może wyczerpać biegnącego za nią [człowieka], zanim ten zdoła ją dogonić”. Kolumb w trakcie swojej drugiej podroży do Ameryki (1493–1496) widział grę na wyspie Hispanioli, a więc poza Mezoameryką, i był pod tak dużym jej wrażeniem, że do Sewilli przywiózł jedną z piłek. Dla odmiany Hernan Cortes po podboju Meksyku zabrał ze sobą do Europy w 1528 roku grupę graczy, którzy rozegrali mecz na dworze króla Hiszpanii Karola V, wprawiając w prawdziwe zdumienie władcę i jego dwór. Najstarsze boiska Zwyczaj gry w piłkę na terenie Mezoameryki jest niemal tak stary jak pierwsze rozwinięte kultury tego obszaru. Najwcześniejsze świadectwa w postaci boisk lub piłek pochodzą już z II tysiąclecia p.n.e. Dwa najstarsze boiska w Mezoameryce odkryto w Paso de la Amada nad wybrzeżem Pacyfiku w meksykańskim stanie Chiapas (datowane na ok. 1600 r. p.n.e.) oraz w Etlatongo na wyżynach Oaxaca (datowane na ok. 1370 r. p.n.e.). Na wczesną metrykę gry wskazują także ceramiczne figurki graczy odkryte na stanowiskach El Openo (stan Michoacan), Tlatilco (stanowisko przykryte przez miasto Meksyk) czy San Lorenzo na ziemiach olmeckich. Z tego ostatniego ośrodka pochodzi kamienna rzeźba (Monument 34) wyobrażająca przyklękającą postać, którą można najprawdopodobniej zinterpretować jako gracza ze względu na charakterystyczny strój (postać posiada pas ochronny przykrywający biodra i dolną część brzucha). Rzeźba pochodzi z okresu około 1400–1100 p.n.e. Szacuje się, że na terenie Mezoameryki znajduje się ponad 2,5 tysiąca boisk. Większość z nich zbudowano w okresie klasycznym (III–X w. n.e.) i postklasycznym (XI–pocz. XVI w. n.e.), kiedy apogeum przeżywało wiele kultur rozwijających się na tym obszarze. Piłka piłce nierówna Wiadomo, że istniały różne rodzaje gry i że nie zawsze do rozgrywania meczu potrzebne były boiska. Ponadto sposoby gry w piłkę ewoluowały na przestrzeni wieków. Jednak najbardziej typowe boiska spotykane na większości obszarów Mezoameryki składały się najczęściej z dwóch równoległych budowli o ukośnych ścianach, co powodowało, że piłka z łatwością odbijała się w kierunku graczy w trakcie meczu. Przestrzeń pomiędzy tymi budynkami tworzyła aleję do rywalizacji na planie litery I. Oba jej końce były często zamknięte przez mur ograniczający boisko. Gra w piłkę po podboju Po konkwiście hiszpańscy zakonnicy zakazali praktykowania gry głownie ze względu na powiązane z nią zakłady, hazard i dużą ilość ran odnoszonych przez graczy w trakcie meczy, a także z powodu rytualnego charakteru rozgrywek. Niemniej w niektórych częściach Meksyku (stany Sinaloa oraz Michoacan) mezoamerykańska gra w piłkę jest praktykowana do dzisiaj. Zwyczaj ten ma zatem ponad 3500 lat i mimo zakazów przetrwał do naszych czasów! W ostatnich latach obserwujemy wyraźny wzrost zainteresowania tematyką rytualnej gry w piłkę w krajach Ameryki Środkowej. Wyrazem tego zjawiska jest zakładanie grup rekonstrukcyjnych, które praktykują grę na odrestaurowanych dawnych boiskach położonych w rejonie stanowisk archeologicznych lub na nowo wybudowanych obiektach, które tworzone są dla turystów, szczególnie w rejonie tłumnie odwiedzanych kurortów, takich jak Xcaret na Jukatanie. Zainteresowanie tą tematyką jest tak duże, że w niektórych krajach, przykładowo w Salwadorze (o czym poinformował mnie doktor Jan Szymański z Uniwersytetu Warszawskiego, od lat prowadzący tam wykopaliska), dzieci grają w tradycyjną piłkę nawet na lekcjach wychowania fizycznego. To jest przedruk z książki autorstwa Jarosława Źrałki pt. „Majowie. Na tropie wielkiej cywilizacji Ameryki Środkowej”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Bo.wiem. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Piramida z błota i drewna. Zagadka największego kurhanu Skandynawii rozwiązana?
W olbrzymim kopcu, zlokalizowanym niedaleko Oslo w Norwegii, archeolodzy nigdy nie odkryli szczątków ludzkich. Sądzono jednak, że jest to grobowiec. Teraz naukowcy wysunęli nową koncepcję na temat jego funkcji: wzniesienie największego kurhanu w Skandynawii było odpowiedzią na gigantyczną katastrofę, związaną z erupcją wulkanu.
Według nowoczesnych pomiarów wykonanych z pomocą lotniczego skanowania laserowego nadziemna część kurhanu Raknehaugen ma blisko 95 metrów średnicy oraz 13 metrów wysokości powyżej otaczającego go terenu. Naukowcy sugerują, że w momencie wzniesienia kurhan był nieco węższy, ale wyższy – miał mieć 77 metrów średnicy i około 15 metrów wysokości. Do jego budowy zużyto ogromną ilość materiału, w tym około 25 000 kłód i gałęzi drewna sosnowego oraz liściastego. Szacuje się, że w proces wznoszenia monumentu mogło być zaangażowanych od 450 do 600 osób. Grobowiec władcy? Przez dekady wierzono, że Raknehaugen wzniesiono dla potężnego wodza żyjącego w VI wieku. Jednak pod tysiącami ton ziemi i drewna archeolodzy nigdy nie znaleźli żadnego ciała. Najnowsze badania sugerują, że ten gigantyczny kopiec był czymś znacznie bardziej dramatycznym: zbiorową, rytualną odpowiedzią na katastrofę, która dosłownie zburzyła świat ówczesnych ludzi. Nową koncepcję przedstawił Lars Gustavsen z Norweskiego Instytutu Badań nad Dziedzictwem Kulturowym (NIKU). Mroczny świt nowej ery W połowie VI wieku Skandynawia przypominała scenę z mrocznego filmu o końcu świata. Około 536 roku naszej ery potężne erupcje wulkaniczne wyrzuciły w powietrze tyle pyłu, że słońce z trudem przebijało się przez atmosferę. Taka sytuacja trwała przez kilkanaście lat. Zbiory marniały, a głód i choroby dziesiątkowały populację. Ludzie, zamiast uprawiać zboże, musieli przestawić się na hodowlę zwierząt, co drastycznie zmieniło ich otoczenie. Wypas bydła odsłonił zbocza gór z roślinności, która wcześniej zatrzymywała wodę. Ziemia, nasiąknięta ulewnymi deszczami, stała się niestabilna. W takich okolicznościach, około 551 roku, wzniesiono Raknehaugen. Gigantyczna konstrukcja bez lokatora Wnętrze kopca przypomina gigantyczną, warstwową konstrukcję z gliny, piasku i drewna. Wykorzystano tam blisko 25 tysięcy kłód. Drewno ułożono w skomplikowane warstwy, tworząc strukturę przypominającą namiot lub piramidę. Niektóre pnie wyglądały, jakby nie zostały ścięte siekierą, lecz połamane lub wyrwane z korzeniami. To nie pasowało do typowego pochówku możnowładcy, gdzie każdy detal miał świadczyć o statusie zmarłego. Gdy góra zamienia się w rzekę Przełom w badaniach przyniósł nowoczesny laserowy skan terenu, czyli technologia LiDAR. Obrazy ujawniły coś, czego nie widać gołym okiem z poziomu ziemi. Raknehaugen stoi dokładnie na krawędzi gigantycznego, amfiteatralnego miejsca po osuwisku ziemi. Osuwisko to zajmuje powierzchnię około jednego kilometra kwadratowego. Naukowcy podejrzewają, że katastrofa była nagła i przerażająca. Taka rzeka błota zmiatała domy, pola i ludzi. Pnie drzew znalezione w kopcu – połamane i zanieczyszczone błotem – prawdopodobnie pochodzą właśnie z tego osuwiska. Wyglądają jak szczątki wydobyte bezpośrednio z pobojowiska po przejściu żywiołu. Kopiec nie jest więc tradycyjnym grobowcem, lecz raczej „zszyciem” rany zadanej krajobrazowi. Tak w każdym razie uważa Gustavsen. Budowanie ładu w chaosie Badacze twierdzą, że Raknehaugen to rytualna tama. Ludzie z VI wieku nie widzieli w osuwisku tylko procesu geologicznego. Dla nich był to znak, że kosmiczny porządek został zburzony, a ziemia zaczęła się rozpadać. Budowa kopca była aktem wspólnotowym, w którym setki ludzi jednoczyły się, by udobruchać siły natury, a może nawet samych bogów. Materiały użyte do budowy – glina i połamane drzewa – stały się elementami świętego obrzędu. Wznosząc ten monument, społeczność dosłownie „zamykała” niebezpieczne miejsce i więziła w nim chaos. Antykryzysowe piramidy? Zdaniem Gustavsena tradycyjne społeczności wznoszą takie konstrukcje, by zwalczyć kryzys. Naukowiec przywołuje przykład kopca, względnie piramidy Ngundenga, zbudowanej przez lud Nuer w Sudanie pod koniec XIX wieku. Ta afrykańska konstrukcja powstała jako rytualna odpowiedź na podwójną epidemię. Służyła ona symbolicznemu „uwięzieniu” zła i przywróceniu porządku, co stanowi dla badaczy kluczowe porównanie dla zrozumienia funkcji Raknehaugen jako monumentu wzniesionego w pobliżu katastrofalnego osuwiska ziemi. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Tak pachniały modlitwy dwa tysiące lat temu. „Życie religijne mieszkańców Pompejów staje się namacalne”
Religijne życie Pompejów kryło się nie tylko w świątyniach, ale również w zaciszu domowym. Właśnie tam w niewielkich kapliczkach spalano mieszanki, których skład udało się dziś częściowo odtworzyć dzięki badaniom popiołu. Jeden ze składników palonej mieszanki zaskoczył archeologów.
Popiół z wulkanu Wezuwiusz zniszczył dwa tysiące lat temu tętniące życiem rzymskie Pompeje, ale jednocześnie zakonserwował domostwa dla współczesnych archeologów. Dzięki temu naukowcy mogli zajrzeć do wnętrza domowych kadzielnic. Wewnątrz tych naczynek umieszczano substancje wydzielające intensywny zapach i dym. Były niezbędne do codziennych modlitw skierowanych do rzymskich bogów, by uzyskać ich przychylność. Z najnowszych badań wynika, że kadzidła pachniały egzotyką sprowadzaną z najdalszych zakątków świata. Zapomniane rytuały w cieniu wulkanu Rzymianie byli narodem niezwykle religijnym. W każdym domu znajdował się mały ołtarz, przy którym składano ofiary dla bóstw opiekuńczych. Do tej pory nasza wiedza o tych obrzędach przypominała układanie puzzli bez patrzenia na obrazek na pudełku. – Starożytne źródła literackie i przedstawienia wizualne pokazują, że Rzymianie palili substancje aromatyczne, takie jak kadzidło, a także różne rośliny i zioła na swoich ołtarzach jako ofiary dla bogów – mówi główny autor nowych badań, dr Johannes Eber z Uniwersytetu w Zurychu. Popiół z kadzielnic jest niezwykle delikatny i rzadko zachowuje się przez wieki w nienaruszonym stanie. Jednak katastrofa z 79 roku n.e. stworzyła wyjątkową kapsułę czasu. Pod grubą warstwą wulkanicznego pyłu w Pompejach i okolicach zachowały się kadzielnice z ich oryginalną zawartością. Śledztwo w mikroskali Zespół naukowców pod kierownictwem dr. Ebera postanowił zbadać to, co na pierwszy rzut oka wyglądało jak zwykły brud w postaci osadu. Badacze wzięli pod lupę pozostałości z dwóch antycznych kadzielnic. Wyniki opublikowano właśnie na łamach „Antiquity”. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/03/Figure-2FINAL-4d26772.jpeg" width="1594" height="1099" alt="Jedna z badanych kadzielnic zawierała pozostałości po spaleniu. Krawędź jest ozdobiona trzema postaciami kobiecymi, prawdopodobnie przedstawiającymi zmarłeosoby czczone po śmierci" title="Jedna z badanych kadzielnic zawierała pozostałości po spaleniu. Krawędź jest ozdobiona trzema postaciami kobiecymi, prawdopodobnie przedstawiającymi zmarłeosoby czczone po śmierci" /> Jedna z nich pochodziła z domowej kapliczki w Boscoreale, willi położonej nieopodal Pompejów i była ozdobiona wizerunkami kobiet, prawdopodobnie zmarłych przodkiń. Naukowcy użyli zaawansowanych metod chemicznych i mikroskopowych w poszukiwaniu pozostałości organicznych. Dzięki temu mogli zidentyfikować substancje, które spłonęły tysiące lat temu. Wino i kadzidło. Tak oddawano cześć bogom Wyniki analiz okazały się dla archeologów zaskakujące. W popiele odkryto pierwsze fizyczne dowody na to, że Rzymianie palili w kadzielnicach produkty z winogron, najprawdopodobniej wino oraz drogocenne kadzidło. – Połączenie zaawansowanych metod analizy chemicznej i mikroskopowej sprawia, że ​​codzienne życie religijne mieszkańców Pompejów staje się namacalne – uważa współautor analizy, dr Philipp W. Stockhammer z LMU w Monachium. To połączenie często pojawiało się w rzymskiej literaturze jako kluczowy element obrzędów religijnych i pogrzebowych, ale nigdy wcześniej nie znaleziono go w formie fizycznej. Globalna wioska przed wiekami Największe zdziwienie przyniosła jednak analiza samej żywicy. Większość kadzidła używanego w Cesarstwie Rzymskim pochodziła z południowej Arabii. Tymczasem próbki z Pompejów miały zupełnie inne pochodzenie. Wszystko wskazuje na to, że żywicę sprowadzono z Indii lub Afryki Subsaharyjskiej. Była to żywica elemi pozyskiwania z drzewa Canarium. Jej zapach był balsamiczny i intensywny, co dla Rzymian stanowiło dowód na luksus oraz prestiż odprawianego rytuału. Dodatek wina do kadzidła podczas rytuału zwanego praefatio nadawał dymowi słodkawy, lekko sfermentowany aromat. Lokalne też ważne W popiołach analizowanych kadzielnic odkryto również pozostałości po lokalnych ziołach i drzewach. Do egzotycznej bazy dodawano powszechnie dostępne rośliny – wawrzyn (laur) i dąb. Wawrzyn dodawał dymowi ostrego, przyprawowego zapachu, natomiast dąb był tradycyjnym paliwem ofiar rzymskich. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Herkules czy Herakles? Poznaj prawdę o herosie, który stał się symbolem potęgi Rzymu
Herkules to postać, której legenda przetrwała tysiące lat i wciąż fascynuje kolejne pokolenia. Z jednej strony jest on herosem o niezwykłej sile i odwadze, z drugiej – symbolem wytrwałości w pokonywaniu przeszkód. Opowieści o Herkulesie ukazują zarówno człowieka, jak i boską istotę, której dokonania zajmowały ważne miejsce w wierzeniach starożytnych Rzymian.
Spis treści: Narodziny i wczesne dzieciństwo Czy Herkules i Herakles to ta sama postać? Herkules w mitach Herkules w sztuce i kulturze Herkules w mitologii rzymskiej był herosem, którego kult przenikał różne aspekty życia codziennego i religijnego. W przeciwieństwie do greckiego Heraklesa, Rzymianie nie tylko gloryfikowali jego siłę, ale też przypisywali mu rolę strażnika własności, opiekuna podróżnych i handlujących. Z czasem Herkules stał się symbolem zwycięstwa i zyskał przydomki Victor (Zwycięzca) i Invictus (Niezwyciężony). Żołnierze i wodzowie czcili go jako niepokonanego herosa i prosili o jego wsparcie przed bitwami. W rzymskiej ikonografii Herkules zachowywał swoje klasyczne atrybuty znane z tradycji greckiej – maczugę oraz skórę lwa nemejskiego, symbolizujące siłę i zwycięstwo nad chaosem. Często przedstawiano go jako muskularnego mężczyznę w dojrzałym wieku, co podkreślało jego rolę wzorca męstwa i wytrwałości. Narodziny i wczesne dzieciństwo Herkules od urodzenia wyróżniał się niezwykłą siłą i boskim przeznaczeniem. Już w chwili narodzin jego życie było zagrożone przez gniew bogini Junony, która wysłała węże, by zgładziły dziecko, jednak niemowlę z łatwością je udusiło. W jednej z wersji mitu matka Herkulesa, Alkmena, porzuciła dziecko w lesie, aby chronić je przed gniewem Junony. Boska opieka zapewniła mu bezpieczeństwo – bogini Minerwa znalazła chłopca i przekazała go pod opiekę Junony. Legenda podaje też, że podczas karmienia Herkules ugryzł Junonę w sutek, a rozlane w tym czasie mleko trafiło na nocne niebo, tworząc Drogę Mleczną. Po tym zdarzeniu Junona odmówiła dalszej opieki nad herosem i oddała go Minerwie, która, karmiąc dziecko własnym mlekiem, obdarzyła go dodatkową mocą. Już od najmłodszych lat Herkules był więc postrzegany jako heros o wyjątkowych zdolnościach i przeznaczeniu, wykraczającym daleko poza ludzkie możliwości. Czy Herkules i Herakles to ta sama postać? Wiele osób zadaje sobie pytanie, czy Herkules i Herakles to jedna i ta sama postać. Historia pokazuje, że rzymski Herkules jest swoistym odpowiednikiem greckiego Heraklesa, jednak w procesie adaptacji przeszedł istotne modyfikacje. Herakles był bohaterem mitologii greckiej, synem Zeusa i Alkmeny, znanym z niezwykłej siły i serii dwunastu prac, które symbolizowały zwycięstwo dobra nad chaosem. Rzymianie przejęli tę postać, ale nadali jej własny wymiar – Herkules w mitologii rzymskiej nie był jedynie herosem walczącym z potworami, lecz także strażnikiem porządku społecznego, patronem podróżnych, kupców i wojowników. Jego kult w Rzymie miał wyraźnie praktyczny i użytkowy charakter, co odróżniało go od bardziej tragicznego i egzystencjalnego ujęcia znanego z tradycji greckiej. Główne atrybuty – maczuga oraz skóra lwa nemejskiego – pozostały niezmienne, jednak akcentowano go częściej jako symbol siły chroniącej wspólnotę i gwarantującej zwycięstwo. Obchodzone 12 sierpnia święto Herkulesa oraz tytuły Victor i Invictus podkreślały militarny i państwowy wymiar jego kultu. Po upaństwowieniu kultu tego herosa czczono go także igrzyskami w amfiteatrze, co świadczy o jego wyjątkowym statusie w rzymskiej religii. Warto też wspomnieć, że cesarz Kommodus utożsamiał siebie z Herkulesem, co pokazuje, jak silny wpływ miała legenda Herkulesa na politykę i propagandę w Rzymie. W ten sposób heros stał się symbolem zarówno siły indywidualnej, jak i potęgi państwa. Herkules w mitach W mitologii rzymskiej Herkules był przede wszystkim herosem o nadludzkiej sile, którego przygody i kult pełniły funkcje praktyczne w życiu społecznym i religijnym. Rzymianie przejęli postać greckiego Heraklesa, ale nie tworzyli odrębnego mitu o Dwunastu Pracach. Zamiast tego koncentrowali się na wydarzeniach i wątkach, które miały znaczenie lokalne lub kultowe, często związane z opieką nad wspólnotą i granicami państwa. W mitologii rzymskiej legenda bohatera łączyła cechy heroiczne z praktycznym znaczeniem dla życia codziennego w Rzymie. Jednym z takich wątków jest historia Kakusa. Zgodnie z legendą, Herkules, wracając do ojczyzny z wyprawy po stada Geriona, zatrzymał się w Italii u mitycznego Ewandera. Gdy olbrzym Kakus ukradł część jego bydła, Herkules go pokonał, a Ewander w dowód wdzięczności wzniósł dla niego ołtarz Ara Maxima i powierzył funkcje kapłańskie rodom Potycjuszów i Pinariuszów. Herkules w sztuce i kulturze Herkules był częstym motywem w sztuce antycznej oraz w późniejszych epokach. Jego przedstawienia pojawiają się w rzeźbie, malarstwie, reliefach i literaturze. W sztuce rzymskiej akcentowano jego charakterystyczne atrybuty oraz muskularną sylwetkę, często w dynamicznej pozie. Akcentowano także jego wymiar opiekuna wspólnoty oraz gwaranta porządku i triumfu, co doskonale wpisywało się w ideologię państwową. Cesarz Kommodus, utożsamiając się z Herkulesem i przedstawiając się w jego stroju z maczugą i lwią skórą, nadał tej symbolice wyraźny wymiar propagandowy. W literaturze – od Owidiusza po rzymskich historyków – Herkules jawi się jako uosobienie odwagi, wytrwałości i triumfu nad przeciwnościami. Mit o Herkulesie pozostaje inspiracją dla literatury, sztuki i popkultury, a jego symbolika nie traci na aktualności, przypominając o sile odwagi, determinacji i bohaterstwa. Heros ten inspiruje także dzisiejszych twórców i artystów, potwierdzając trwałość mitu w kulturze europejskiej. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Tak Singapur witał Rok Ognistego Konia. Dźwięki i obrazy zlewają się tu w jedno wielkie święto odrodzenia
Wybrałem się do Singapuru, by zobaczyć, jak Miasto Lwa wita Rok Ognistego Konia. Nie mogło być inaczej – w chińskim zodiaku sam jestem Koniem, a takie spotkanie z własnym znakiem to moment szczególny. Jako Ziemny Koń wkraczałem w ten czas z ciekawością, ponieważ w azjatyckiej metafizyce Ogień tworzy Ziemię, co ponoć dla mnie oznacza rok potężnej energii. Czy tak będzie? Próbowałem się tego dowiedzieć od wróżbity.
Spis treści: Kulinarna uczta w hawker center W poszukiwaniu wróżbitów Czerwone koperty i mandarynki na szczęście U stóp Boga Fortuny Obchody Święta Wiosny, jak oficjalnie nazywa się Księżycowy Nowy Rok wypadający w tym roku 17 lutego, są spektaklem trwającym pełne piętnaście dni, który kończy się dopiero Świętem Latarni. To czas największej na świecie wędrówki ludzi, gdy miliony Chińczyków – nie tylko z kontynentu, ale i z Indonezji, Filipin czy właśnie Singapuru – wracają do rodzinnych domów. Przygotowania do tego momentu ruszają już miesiąc wcześniej. Singapurczycy wpadają w wir generalnych porządków, które mają na celu nie tylko pozbycie się kurzu, ale przede wszystkim wygnanie z kątów złych duchów. Przed samą „godziną zero” ulice przed salonami fryzjerskimi pękają w szwach, bo ścięcie włosów jest symbolicznym gestem odcięcia się od tego, co w starym roku było złe. Drzwi wejściowe do biur, salonów masażu i kawiarni zdobią nianhua, czyli kolorowe obrazki-amulety, których tradycja sięga V wieku i taoistycznych klasztorów. Dominują dwa kolory: czerwień i złoto. Czerwień to w kulturze chińskiej symbol życia, ognia i pomyślności – ma odstraszać legendarnego potwora Nian i wszelkie nieszczęścia. Złoto natomiast to oczywisty symbol bogactwa i statusu. Kulinarna uczta w hawker center Singapur przywitał mnie obezwładniającą wilgotnością. Powietrze jest tu tak gęste, że niemal można je kroić nożem, a pogoda to nieustanna gra kontrastów. Raz słońce oślepia blaskiem, odbijając się od szklanych elewacji, by za chwilę ustąpić miejsca gwałtownej ulewie. Ta parność i duszność to stały element krajobrazu, który nadaje miastu rytm – od szybkich kroków, po schronienie w klimatyzowanych wnętrzach metra. Zatrzymałem się w dzielnicy Bugis, w hotelu Mercure. To jedna z najbardziej wielowarstwowych części miasta. Jej nazwa pochodzi od Bugisów – bitnych żeglarzy i kupców z Celebesu, którzy dawniej handlowali tu złotem i przyprawami. Dziś dzielnica zachwyca odrestaurowanymi kamienicami typu shophouse z ich charakterystycznymi five-foot ways – podcieniami o szerokości dokładnie pięciu stóp, które sir Stamford Raffles, założyciel miasta Singapur, nakazał budować, by chronić pieszych przed tropikalnym deszczem. Prosto z lotniska pojechałem nie do hotelu, lecz do sąsiadującego z nim Albert Centre Market & Food Centre. To klasyczny hawker center, czyli zadaszony plac z dziesiątkami stoisk, gdzie za kilka dolarów je się najlepiej na świecie. Takich miejsc w całym Singapurze jest mnóstwo, a w 2020 roku hawker centers wpisane zostały na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO. Zamówiłem zestaw obowiązkowy: Hainanese Chicken Rice oraz singapurską laksę. Kurczak po hajnańsku to historia Singapuru na talerzu. To danie Hajnanów – emigrantów z chińskiej wyspy, którzy dotarli tu najpóźniej i musieli szukać pracy w kuchniach kolonialnych rezydencji. Stworzyli danie proste i genialne: delikatne mięso serwowane z ryżem gotowanym w esencjonalnym rosole z imbirem i czosnkiem. Z kolei laksa to absolutna eksplozja smaku. To gęsta, aksamitna zupa na bazie mleka kokosowego i intensywnej pasty z suszonych krewetek, trawy cytrynowej, galangalu i chili. W środku znajdziemy gruby makaron ryżowy, soczyste krewetki i plastry ciasta rybnego. Wszystko było pyszne. W poszukiwaniu wróżbitów Najedzony wyruszyłem na poszukiwanie wróżbitów. Ich znalezienie wcale nie było proste. Informacje, które znajdowałem w internecie, okazały się nieprawdą. ?Fortune Centre przy Middle Road, mimo obiecującej nazwy, okazało się zamknięte na głucho w kwestii wróżb – były same bary z jedzeniem. Zacząłem pytać mieszkańców. Ci skierowali mnie do sąsiedniego Fu Lu Shou Complex (nazwanego od trzech bóstw pomyślności). Jednak i tam rzeczywistość mnie zaskoczyła – na trzech piętrach zamiast mędrców zastałem jedynie niekończący się labirynt salonów masażu i fryzjerskich atelier. Przepowiadaczy przyszłości odnalazłem jednak na Waterloo Street, nazywanej „Ulicą Harmonii”. Jest ona miejscem, gdzie sąsiadują ze sobą świątynie różnych wyznań, a powietrze przesycone jest zapachem kadzideł i girland orchidei sprzedawanych przez kwiaciarki. Specjaliści od astrologii i numerologii siedzieli na ulicy pod parasolami rozstawionymi w rządku. Na plakatach ustawionych przed boksami reklamowali się jako mistrzowie Bazi (dosłownie „Osiem Znaków”), skomplikowanego systemu astrologicznego znanego jako „Cztery Filary Przeznaczenia”. W przeciwieństwie do zachodniego horoskopu, Bazi analizuje osiem znaków przypisanych do godziny, dnia, miesiąca i roku urodzenia. To swoisty kod kreskowy naszego losu, determinowany przez układ pięciu żywiołów w chwili przyjścia na świat. Moje zaufanie wzbudził mistrz Alex Soh, który znakomicie mówił po angielsku. – Jako Ziemny Koń w roku Ognistego Konia stajesz przed rzadką szansą. Ogień dostarcza ci energii, ale jeśli twoje Bazi pokazuje brak żywiołu Wody, możesz się wypalić w nadmiarze emocji. W tym roku musisz szukać balansu. Koń w ogniu galopuje szybko, ale tylko mądry jeździec wie, kiedy poluzować wodze. Zapomnij o ślepym pędzie. Ten rok dla Konia to czas działania opartego na strategii, a nie na szybkości. Twoje zdolności przywódcze będą się rozwijać, a umiejętność zachowania spokoju będzie największą siłą. W pracy odniesiesz sukcesy, ale tylko jeśli postawisz na stabilne, przemyślane decyzje. Jeśli chodzi o zdrowie – uważaj na kręgosłup. Twój „stelaż” potrzebuje teraz uwagi, oszczędzaj go, byś mógł pewnie stąpać po ziemi. A miłość? Ta, którą masz w życiu, będzie trwać i dawać Ci oparcie – opowiadał. Master Soh wspomniał też o innych znakach: Tygrysy i Psy będą płynąć na fali sukcesu, bo to naturalni sprzymierzeńcy Konia. Najtrudniej będą miały Szczury, stojące w zodiakalnej opozycji do mojego znaku – dla nich to czas trudnych zmian. Czerwone koperty i mandarynki na szczęście Podpatrując przygotowania do wejścia w nowy rok i znając już nieco bardziej moją przyszłość, pojechałem metrem do Chinatown. To tutaj, pośród osiemdziesięciu tysięcy świateł LED rozświetlających wieczorem New Bridge Road i Eu Tong Sen Street, można przepaść na długie godziny, fotografując każdą czerwoną latarnię i każdą napotkaną instalację przedstawiającą pędzące wierzchowce. Na tutejszych bazarach Singapurczycy zaopatrują się w hongbao, czyli tradycyjne czerwone koperty, w których wręcza się pieniądze dzieciom i niezamężnym krewnym. Kupują też dekoracje symbolizujące szczęście i dobrobyt, a zapach grillowanego Bak Kwa, słodko-słonej wieprzowiny, miesza się z aromatem świeżych mandarynek, które jako symbol złota obowiązkowo wymienia się przy każdej noworocznej wizycie. By złapać oddech, wybrałem się do Ogrodów Botanicznych wpisanych na listę UNESCO. To miejsce zachwyca równowagą między dziką dżunglą a precyzyjnie zaprojektowanym parkiem. Przy muszli koncertowej odnalazłem też polski akcent – pomnik Fryderyka Chopina i George Sand. Odpoczynek pod gigantycznymi palmami, obserwowanie noworocznych sesji fotograficznych par młodych i wizyta w Ogrodzie Orchidei pozwoliły mi zapomnieć o zgiełku miasta. Później szukałem relaksu w stylu „jungle vibe” na wzgórzu Dempsey Hill. To dawne brytyjskie koszary ukryte w gęstej zieleni, gdzie Singapurczycy spotykają się na uroczystych, sylwestrowych i noworocznych lunchach. Przed zachodem słońca wypłynąłem w 40-minutowy rejs po Singapore River. Na pokład tradycyjnej drewnianej łodzi – nazywanej tutaj bumboat – wsiadłem w Clarke Quay. To miejsce stanowiło niegdyś serce handlowego Singapuru: dawny kompleks magazynów i składów towarowych, gdzie przez dekady wyładowywano przyprawy, herbatę oraz kauczuk. Dziś te pieczołowicie odrestaurowane budynki, pomalowane na jaskrawe kolory, mieszczą dziesiątki restauracji i barów, tworząc najbardziej znany rozrywkowy punkt na mapie miasta. Trasa rejsu to w rzeczywistości skrócona lekcja historii architektury. Sunąc po gładkiej tafli wody mijałem kolejne historyczne mosty: od najstarszego, żeliwnego Cavenagh Bridge, po majestatyczny Anderson Bridge. Po lewej stronie mignęła biała bryła Muzeum Cywilizacji Azjatyckich oraz dawna siedziba parlamentu. Tuż przed wejściem do zatoki łódź przepłynęła obok Fullerton Hotel – neoklasycystycznego gmachu, który w przeszłości pełnił funkcję głównego urzędu pocztowego i punktu zero, od którego mierzono wszystkie odległości na wyspie. Po wypłynięciu na wody Marina Bay, przed dziobem ukazał się Merlion – mityczny symbol Singapuru z głową lwa i ciałem ryby, nieustannie wyrzucający z paszczy strumień wody. Gdy słońce zaczęło powoli chować się za horyzontem, panorama miasta nabrała złotych barw. Nad całą zatoką dominuje sylwetka Marina Bay Sands: architektoniczny fenomen składający się z trzech potężnych wież połączonych na wysokości dwustu metrów ogromnym tarasem w kształcie statku. Tuż obok lśniła futurystyczna bryła ArtScience Museum, przypominająca otwarty kwiat lotosu, a po przeciwnej stronie zatoki widać było najeżone kopuły centrum kulturalnego Esplanade, które z powodu swojej charakterystycznej struktury nazywane jest przez mieszkańców „Durianem”. U stóp Boga Fortuny Sylwestrowy wieczór spędziłem w Gardens by the Bay. Ten 101-hektarowy, futurystyczny park to prawdziwe płuca Singapuru, zdominowane przez Supertrees – stalowe, pionowe ogrody sięgające pięćdziesięciu metrów wysokości. Te giganty, porośnięte setkami tysięcy roślin, nie tylko zbierają deszczówkę i zasilają nocne iluminacje dzięki ogniwom słonecznym, ale stanowią też tło dla festiwalu świateł River Hongbao, który w 2026 roku świętuje swoje czterdziestolecie. Wewnątrz Flower Dome, gigantycznej szklarni, przygotowano niezwykle kolorową wystawę Spring Blossoms. Osiem koni naturalnej wielkości, ręcznie wykonanych przez rzemieślników z Chin przy użyciu technik z czasów dynastii Tang, zdaje się pędzić pośród orchidei, śliw i bambusów. Inspiracją dla tej instalacji był słynny obraz Ba Jun Tu, przedstawiający osiem rumaków będących symbolem witalności i sukcesu. Całość osadzono w estetyce ogrodów Jiangnan, znanych ze swojej harmonii, gdzie odwiedzający mogą przejść przez księżycowe bramy i odpocząć w tradycyjnych pawilonach. Tuż przy wyjściu uwagę przyciąga Blooming Drum of Spring, bęben udekorowany motywami lotosu. Zgodnie z przysłowiem „uderzenie w kwiatowe bębny zwiastuje przybycie wiosny”, dźwięki i obrazy zlewają się tu w jedno wielkie święto odrodzenia. Podświetlone dekoracje na festiwalu River Hongbao, wykonane tradycyjną metodą z jedwabiu i drutu, zapierały dech. Pokaz muzyczny wśród ogromnych, 50-metrowych Supertrees przyciągnął tłumy Singapurczyków i turystów. Na wielkiej scenie trwały koncerty i występy taneczne, a nad wszystkim górował Bóg Fortuny. Podświetlany od środka, monumentalny posąg lśnił czerwienią i złotem. Zrobiłem sobie przy nim zdjęcie – na szczęście, bo w Roku Ognistego Konia każda porcja pomyślności się przyda. Nasz autor Michał Cessanis Od 14 lat redaktor prowadzący i sekretarz redakcji National Geographic Traveler oraz autor podróżniczej serii „Do zobaczenia” w Dzień Dobry TVN i TVN Style. Dziennikarz, który od lat życie spędza w drodze, łącząc pasję do eksploracji z rzetelnym warsztatem reportażysty. W swoich tekstach szczególną wagę przywiązuje do detali, historii spotykanych ludzi oraz ochrony dzikiej natury. Autor książek: „Opowieści z pięciu stron świata” i „Made in China”. Jako ambasador plebiscytu „Cuda Polski National Geographic Traveler” z równą pasją odkrywa nieznane zakątki kraju, co najdalsze krańce globu. Ma w genach ciekawość świata i otwartość na inne kultury. Nie straszne są mu ekstremalne warunki czy bariery językowe – dla niego to nie przeszkody, lecz paliwo do działania i tworzenia angażujących opowieści.
Plac budowy pełen niespodzianek. Pod ziemią skrywała się starożytna świątynia
Naczynia z motywami węży i kadzielnice odkryli archeolodzy pod współczesną zabudową Ratyzbony. Okazało się, że były to ślady po świątyni sprzed dwóch tysięcy lat. Czczono w niej jednego z najbardziej zagadkowych bogów starożytności. Co o niej wiemy?
Ratyzbona to miasto położone w dzisiejszej Bawarii. W 79 roku na terenie dzisiejszej dzielnicy Kumpfmühl Rzymianie wznieśli kasztel, będący punktem obserwacyjny nad ujściami rzek Naab i Regen. Składał się z fortyfikacji otoczonych fosą i palisadą. Stacjonujący w tym forcie legioniści rzymscy oddawali cześć różnym bogom. Teraz archeolodzy mają dowód, że wśród nich był Mitra. Świątynie poświęcone temu bogowi odkryto m.in. w Rzymie, w Brytanii, a także nad Renem, Dunajem i Eufratem. Tajemnice boga żołnierzy Kim był Mitra i dlaczego budowano mu świątynie? To bóg pochodzenia orientalnego, który stał się niezwykle popularny wśród rzymskich żołnierzy. Jego kult był owiany tajemnicą i dostępny tylko dla wtajemniczonych osób. Świątynie Mitry często znajdowały się pod ziemią lub przypominały jaskinie, co miało nawiązywać do mitycznych czynów boga. Kult ten ostatecznie przegrał z chrześcijaństwem w IV i V wieku. Mieszkaniówka w miejscu sanktuarium Jest zasadą, że w miejscu nowych inwestycji w miastach archeolodzy prowadzą nadzór. Zaglądają w łyżki koparek i pod łopaty robotników, czy aby nie wykopują one jakichś artefaktów. Takie prawdopodobieństwo rośnie w przypadku ośrodków o dawnej metryce – a tak było w przypadku inwestycji w Ratyzbonie. W czasie kopania fundamentów pod nowe budynki mieszkalne natrafiono na starożytne relikty. Podczas prac w 2023 roku znaleziska wydawały się typowe, a ich interpretacja była utrudniona, ponieważ wykopaliska prowadzono etapami wśród ciasnej zabudowy. Dopiero późniejsza, drobiazgowa ocena naukowa przeprowadzona przez dr. Stefana Reutera pozwoliła połączyć wszystkie elementy w jedną całość i zidentyfikować budowlę jako świątynię Mitry. Drewniane ściany i wężowe naczynia Po świętym przybytku nie zachowało się wiele. Budowla była wykonana z drewna. Archeologom udało się jednak znaleźć kamień wotywny, choć czas zatarł na nim napisy. Odkryto też fragmenty wotywnych blaszek i okucia ołtarzyka, znane z innych rzymskich świątyń. Najważniejszym dowodem okazały się jednak fragmenty naczyń ceramicznych. W ziemi leżały skorupy dzbanów zdobionych motywami węży. Obok nich spoczywały kielichy do kadzideł oraz naczynia do picia. Dla ekspertów był to jasny sygnał – kult Mitry wiązał się z rytualnymi ucztami. A te przedmioty sprawiały wrażenie jakby porzucono je po wielkiej, uroczystej kolacji, która zakończyła się wieki temu. Najstarszy ołtarz Mitry w Bawarii Wynik analizy znalezisk wprawił badaczy w osłupienie. To nie jest zwykłe sanktuarium, jakich wiele w dawnym imperium. Mitreum – bo tak określa się świątynie poświęcone Mitrze – z Ratyzbony jest najstarszą taką świątynią w całej dzisiejszej Bawarii. Wcześniej w tym regionie odkryto tylko osiem podobnych miejsc. To konkretne sanktuarium pochodzi z lat 80–171 n.e. Oznacza to, że istniało jeszcze przed powstaniem słynnego obozu legionów w Ratyzbonie. Było częścią mniejszej osady naddunajskiej przy forcie Kumpfmühl. Do tej pory sądzono, że kult Mitry rozkwitł w rejonie Ratyzbony znacznie później, dopiero pod koniec II wieku. Źródło: Urząd Miasta w Ratyzbonie Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.