Znalazł złoto podczas spaceru. To unikatowe okucie miecza, które było darem dla bóstw
Podczas porannego spaceru w Sandnes w Norwegii mężczyzna natrafił na skarb. Szanse na jego odnalezienie były niewielkie, bo jest on wielkości typowego pendrive’a. To okucie pochwy miecza sprzed 1500 lat wykonano z czystego złota. Artefakt daje nam wgląd w ówczesne wierzenia.
To miał być zwykły poranny spacer. Aż do momentu, w którym mężczyzna kątem oka dostrzegł błysk w ziemi wśród korzeni powalonego drzewa w szczelinie skalnej. Okazało się, że to ważące 33 gramy złote okucie miecza należące do potężnego wodza. Do tej pory naukowcy naliczyli z całej północnej Europy zaledwie kilkanaście tego typu przedmiotów. Ważny moment w historii Skandynawii Okres wędrówek ludów, datowany w Norwegii na V i VI wiek n.e., był czasem dynamicznych przemian społecznych i politycznych. W tym okresie formowały się lokalne centra władzy, a elity manifestowały swój status poprzez posiadanie cennych przedmiotów wykonanych ze złota i srebra. Okolice dzisiejszego Sandnes, a konkretnie rejon Hove w południowo zachodniej Norwegii, stanowiły wówczas istotny punkt na mapie regionu, o czym świadczą wcześniejsze odkrycia archeologiczne, takie jak srebrne naszyjniki czy kotły z brązu. Były to jednak trudne czasy. Naukowcy twierdzą, że VI wiek przyniósł uciążliwe nieurodzaje i kryzysy, które skłaniały ówczesnych mieszkańców do szukania pomocy u bóstw. Składano im ofiary. Kunszt sprzed półtora tysiąca lat Analizą oraz zabezpieczeniem złotego zabytku zajmował się zespół ekspertów z Muzeum Archeologicznego Uniwersytetu w Stavanger, do którego zgłosił się szczęśliwy odkrywca. Artefakt z Sandnes to popis kunsztu dawnych rzemieślników. Okucie ma sześć centymetrów szerokości, około dwóch wysokości i zaledwie kilka milimetrów grubości. Powierzchnia złotego przedmiotu pokryta jest misterni ornamentyką filigranową oraz motywami zwierzęcymi, typowymi dla sztuki tamtego okresu. Eksperci wskazują, że na zdobieniach można dostrzec stylizowane profile głów zwierzęcych lub hybrydowe postacie łączące cechy ludzkie i zwierzęce. Wódz z Hove W przeciwieństwie do wielu podobnych przedmiotów, które często nie noszą śladów użycia, okucie z Austrått jest wyraźnie wytarte. Sugeruje to, że miecz, którego częścią było to złote zdobienie, był faktycznie noszony i używany przez lokalnego przywódcę. Archeolodzy przypuszczają, że był to wódz rezydujący w Hove – ośrodku władzy znajdującym się w najbliższej okolicy, kontrolujący okoliczne tereny w pierwszej połowie VI wieku i posiadający lojalną grupę wojowników. Złota ozdoba wskazuje na wysoką pozycję społeczną właściciela pochwy miecza. Religijny wymiar ukrytego skarbu Miejsce, w którym odnaleziono zabytek – szczelina skalna – sugeruje, że nie został on zgubiony, lecz złożony celowo jako ofiara religijna. W tamtym czasie składanie cennych przedmiotów w naturze (w bagnach lub skałach) było formą komunikacji z bogami. W kontekście wspomnianych kryzysów klimatycznych i lat nieurodzaju, tak drogocenny dar mógł być wyrazem desperackiej prośby o poprawę losu lub podziękowaniem za odniesione zwycięstwa. W przeszłości w okolicy odkryto inne depozyty ofiarne. Nowe pytania i przyszłość zabytku Odkrycie to jest wydarzeniem o skali międzynarodowej – w całej Europie Północnej znaleziono dotychczas tylko 17 podobnych przedmiotów. Dla Muzeum Archeologicznego Uniwersytetu w Stavanger jest to niezwykle ważna część archeologicznej układanki, która pozwali lepiej zrozumieć struktury władzy w tej części Norwegii 1500 lat temu. Źródło: Muzeum Archeologiczne Uniwersytetu w Stavanger Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Niewidzialny porządek na wiosennym niebie. Kalendarz ptasich przylotów się zmienia
Każdej wiosny nad Polską pojawia się niewidzialny porządek, według którego ptaki wracają z zimowisk. Jedne przybywają, gdy śnieg dopiero znika z pól, inne dopiero wtedy, gdy wiosna jest już dobrze wyczuwalna. Czy ten rytm natury da się odczytać jak kalendarz wpisany w przyrodę?
Spis treści: Żurawie dawniej i dziś Czas, gdy bociany ruszają w drogę Kiedy kukułka zaczyna kukać Wiosenny powrót ptaków od wieków fascynował obserwatorów przyrody i stał się przedmiotem zarówno dawnych wierzeń, jak i współczesnych badań. Żurawie, bociany i kukułki pojawiają się w Polsce w różnym, choć zbliżonym czasie, tworząc swoisty „kalendarz przylotów”. Dawniej ich pojawienie się interpretowano jako znaki i wróżby, dziś wiemy, że za tym rytmem stoją precyzyjne mechanizmy migracyjne oraz zmiany klimatyczne. Obserwacje pozwalają zauważyć, że terminy przylotów niektórych gatunków ulegają stopniowym przesunięciom, podczas gdy inne pozostają względnie niezmienne od lat. Żurawie dawniej i dziś Już w 1882 r. Władysław Taczanowski w „Ptakach krajowych” zauważył, że termin wiosennego przylotu żurawi (Grus grus) zależy od początku wiosny, co wskazuje na istotny wpływ warunków pogodowych. Odnotował on pierwsze obserwacje tych ptaków w Polsce 3 kwietnia 1845 r. oraz 1 marca 1848 r. Z kolei ostatnie jesienne obserwacje przypadały na październik i początek listopada. Po przylocie żurawie przystępują do lęgów – część par już na początku kwietnia, inne dopiero pod koniec miesiąca. Ponad sto lat później, w 1975 r., prof. Jan Pinowski w książce „O ptakach” opisywał kierunki wędrówek żurawi w Polsce. Zwracał uwagę, że ptaki z północno-zachodniej części kraju migrują na zachód (prawdopodobnie Europy), natomiast populacje z południowo-wschodniej Polski kierują się bezpośrednio na południe. Wiosenny przelot tego gatunku odbywał się wtedy zwykle w marcu i trwał w zależności od warunków pogodowych do ok. 20 kwietnia. Pinowski podkreślał również, że żurawie zimują w północnej Afryce, choć ich trasy przelotów nie były wówczas dokładnie poznane. Dziś, po niemal 200 latach obserwacji, wiemy znacznie więcej. Dane z lat 1984–2020 pokazują, że żurawie przylatują do Polski wyraźnie wcześniej niż dawniej – średnia data wiosennego przylotu np. na Mazowszu przypada już na 20 lutego. Jesienią natomiast potrafią pozostawać w kraju dłużej – ostatnie osobniki obserwowano 2 listopada, a najpóźniejszy odlot odnotowano 30 listopada (w 2020 r.). Wraz z wcześniejszym przylotem żurawi zmienia się także moment rozpoczęcia lęgów. Ptaki te przystępują do nich już na przełomie lutego i marca. Okres ten poprzedzają charakterystyczne tańce godowe oraz wspólne budowanie gniazda. Współczesne badania pokazują, że żurawie – podobnie jak wiele innych gatunków ptaków, reagują na zmiany klimatu, dostosowując swoje zachowania. W Polsce są gatunkiem wędrownym, jednak ich migracje ulegają stopniowym modyfikacjom. Jesienią część populacji odlatuje na zimowiska do południowo-zachodniej Europy i północnej Afryki, ale coraz więcej ptaków pozostaje w kraju przez całą zimę. Na zmianę ich trybu życia wpływają m.in. łagodniejsze zimy oraz dostępność pokarmu. Pozostające na polach ścierniska po kukurydzy stanowią dla żurawi cenne źródło energii, pozwalające im przetrwać chłodniejsze miesiące. Dzięki temu ptaki rezygnują z dalekich wędrówek i zimują w Polsce. Czas, gdy bociany ruszają w drogę Bociany białe (Ciconia ciconia) od wieków zajmują szczególne miejsce w kulturze ludowej i świadomości społecznej. Kojarzono je przede wszystkim ze szczęściem, płodnością, polską wsią oraz odradzaniem się przyrody. Dawniej przylot pierwszych bocianów był zawsze wyczekiwany z niecierpliwością. Wierzono, że ptaki te przynoszą ze sobą klucze, którymi „otwierają ziemię”, uwalniając z niej roślinność. Pierwsze bociany zaobserwowane wiosną miały także wróżyć, jaki będzie nadchodzący rok. „Do nas przybywa bocian zazwyczaj w drugiej połowie marca (koło św. Józefa), czasem dopiero w pierwszej połowie kwietnia. Na Mazurach 19 marca uważają za stały termin przybywania boćków, przynoszących na skrzydłach resztki śniegu” – pisał w 1876 r. prof. Eugeniusz Janota, przyrodnik i popularyzator wiedzy o naturze. Wspominał on również, że już w 1872 r. widziano bociana w okolicach Berlina w połowie lutego, a w Turyngii nawet 9 stycznia. Co ciekawe, Janota podkreślał, że bocian, podobnie jak kukułka, skowronek i jaskółka, był w wielu regionach uznawany za „zwiastuna upragnionej wiosny”. Zauważał też, że samiec przylatuje wcześniej niż samica – zwykle o kilka lub kilkanaście dni, i często wraca w to samo miejsce, w którym się wykluł, co znajduje potwierdzenie we współczesnych badaniach. 31 maja w Polsce obchodzony jest Dzień Bociana Białego. Nasz kraj jest jednym z najważniejszych obszarów występowania tego gatunku – szacuje się, że co czwarty bocian biały na świecie zakłada gniazdo właśnie tutaj. Ogólnopolskie i międzynarodowe liczenie bocianów w 2024 r. wykazało, że w Polsce żyje ok. 45 tys. par, podczas gdy jeszcze w 2015 r. populację szacowano na nieco ponad 50 tys. par. „Bociany zawsze wiedzą, kiedy przylecieć i kiedy odlecieć, to chyba najmądrzejsze ptaki – w sierpniu, na św. Bartłomieja, zawsze odlatują” – mówiono w XX w. we wsi Sąsiadka na Lubelszczyźnie. Współcześnie średni termin odlotu bocianów z Polski przypada na 27 sierpnia, choć część ptaków wyrusza w drogę już przed 15 sierpnia. Ostatnie osobniki można obserwować jeszcze we wrześniu. Młode bociany opuszczają lęgowiska wcześniej niż dorosłe. Dane z XIX w. z Pomorza wskazują, że odloty młodych rozpoczynały się już pod koniec lipca i trwały do połowy sierpnia, natomiast dorosłe ptaki odlatywały zwykle między 18 a 28 sierpnia, sporadycznie nawet pod koniec września. Kiedy kukułka zaczyna kukać Kukułka (Cuculus canorus) już od starożytności uchodziła za zwiastuna wiosny. Etymologię jej nazwy przedstawił w swojej średniowiecznej encyklopedii „Etymologiae” Izydor z Sewilli, tworzonej najprawdopodobniej między 615 a 636 r.n.e. Uczony podkreślał, że nazwa kukułki (łac. cuculus) wywodzi się od jej charakterystycznego głosu, czyli ma charakter onomatopei (wyrazu dźwiękonaśladowczego). Przytaczał również ówczesne wyobrażenia na temat biologii tego ptaka. Twierdził między innymi, że kukułki powracają z migracji na grzbietach kań (prawdopodobnie chodziło o duże ptaki drapieżne z rodziny jastrzębiowatych Accipitridae), ponieważ same nie są zdolne do długiego lotu, a także że z ich śliny powstają cykady. Dziś wiadomo, że były to błędne przekonania. Kukułki są migrantami dalekodystansowymi i pokonują tysiące kilometrów, zimując w Afryce Subsaharyjskiej. Jesienią odlatują z Europy zazwyczaj w sierpniu lub we wrześniu. Co ciekawe, jeszcze do początku XX w. wierzono, że małe ptaki migrują, ukrywając się w piórach większych gatunków – przekonanie to wyraźnie nawiązuje do opisów pozostawionych przez Izydora. Pod koniec XX w. wspominano, że w regionach Europy Północnej kukułka pojawiała się dopiero pod koniec kwietnia lub na początku maja. Tymczasem śpiew cykad zapowiadał pełnię lata, co w pewnym stopniu nawiązuje do dawnych wyobrażeń, według których owe ptaki „wypuszczały” cykady z ust, jakby rodziły się one do życia. Zgodnie z aktualną wiedzą kukułki są ptakami owadożernymi. Dorosłe żywią się głównie gąsienicami motyli, a młode są mniej wybredne i karmione przez przybranych rodziców różnymi owadami i innymi bezkręgowcami. W Polsce ich donośne „kukanie” można usłyszeć zwykle od kwietnia, co od wieków czyni je jednymi z najbardziej rozpoznawalnych znaków nadchodzącej wiosny. „Jak kukułka kuka, to pieniądze trzeba mieć, bo wtedy cały rok będą. Gdy nie ma się grosza w kieszeni, to będzie wróżba niepowodzeń finansowych”. Jeszcze nie tak dawno kukułkę nazywano także „kukawą”, „zezulą” lub „grzegrzółką”, co nawiązuje do jej głosu, a przesądy związane z jej kukaniem były powszechne. Świadczy to o tym, jak silnie kukułka zakorzeniła się w ludowej wyobraźni jako ptak szczególny, a jej głos, rozbrzmiewający wiosną nad polami i lasami, od wieków wyznacza rytm budzącej się do życia przyrody. Źródła: Taczanowski W. (1882). Ptaki krajowe, t. 2., naukawpolsce.pl, journals.openedition.org Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Współpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na co dzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Co pili mieszkańcy Podlasia 4500 lat temu? W skorupach ceramicznych odkryto ślady alkoholu
Czy mieszkańcy dzisiejszego Podlasia 4500 lat temu warzyli piwo? Najnowsze analizy naczyń ceramicznych z Supraśla ujawniają obecność substancji, które mogły wprawiać naszych przodków w stan euforii podczas dawno zapomnianych obrzędów.
Zdolność do metabolizowania etanolu towarzyszy naszym przodkom od około 10 milionów lat, kiedy to wczesne hominidy zaczęły spożywać sfermentowane owoce. Jednak przejście od przypadkowej konsumpcji do świadomej produkcji alkoholu nastąpiło znacznie później i było ściśle powiązane z rewolucją neolityczną. Jeśli chodzi o napoje z procentami spożywane w Europie były to długo tylko wina owocowe, miody pitne i proste piwa. Przez lata badacze zastanawiali się, kiedy te innowacje dotarły na tereny dzisiejszej Polski północno-wschodniej, gdzie społeczności łowiecko-zbierackie długo opierały się rolniczym nowinkom. Pradawne rytuału w Supraślu Głównym obiektem badań były znaleziska z Supraśla, datowane na około 4500 lat, a więc czasy, gdy w Egipcie wzniesiono piramidę Cheopsa. Odkryto tam depozyty rytualne związane ze społecznościami określanymi przez archeologów jako kultura pucharów dzwonowatych. Odkrycia te są unikatowe, ponieważ przesuwają znaną granicę wpływów tej kultury daleko na północny wschód Polski. Analizie poddano fragmenty 13 naczyń, w tym charakterystyczne puchary, misy oraz naczynia zasobowe. Badacze chcieli sprawdzić, czy polskie egzemplarze również służyły do celów obrzędowych związanych z piciem alkoholu – tego dowiedli inni badacze analizujący artefaktu z zachodniej części kontynentu. Wnioski opublikowano na łamach „Archaeometry” i opisano na łamach Archeowieści. Naczynia, które „pamiętają” zawartość Badanie substancji, które dosłownie wyparowały tysiące lat temu, jest ogromnym wyzwaniem badawczym. Kluczem do sukcesu okazała się wysoka porowatość pradziejowych naczyń ceramicznych, która wchłaniała resztki pożywienia i napojów w swoją strukturę. Naukowcy z Uniwersytetu Warszawskiego oraz Politechniki Łódzkiej wykorzystali metodę chromatografii gazowej sprzężonej ze spektrometrią mas (GC-MS). Pozwala ona na identyfikację kwasów tłuszczowych oraz biomarkerów archeologicznych specyficznych dla konkretnych rodzajów żywności. Dzięki temu mariażowi archeologii z chemią możliwe stało się wykrycie śladów niewidocznych gołym okiem. Chemiczny odcisk palca fermentacji Wyniki analiz laboratoryjnych okazały się jednoznaczne: 9 z 13 badanych naczyń miało kontakt z alkoholem. Badacze zidentyfikowali kwasy: mlekowy, octowy i lewulinowy, które są produktami ubocznymi fermentacji prowadzonej przez drożdże i bakterie. Wykryto również biomarkery typowe dla zbóż, takich jak pszenica i jęczmień oraz owoców. Co ciekawe, w próbkach znaleziono także ślady żywic drzewnych, które mogły służyć jako środek konserwujący lub aromatyczny. Większość badanych pozostałości była pochodzenia roślinnego, choć w niektórych naczyniach odkryto też ślady produktów zwierzęcych. Pomocniczą role w sformułowaniu wniosków pełniła archeologia eksperymentalna, czyli eksperymenty terenowe. Przeprowadzone je w Muzeum Dawnych Słowian. Pozwoliły na praktyczne sprawdzenie etapów wytwarzania pradziejowych trunków. Nordic Grog na polskim Podlasiu Ówczesny alkohol nie przypominał dzisiejszego czystego piwa, lecz był mętny i wielosmakowy. Naukowcy sugerują, że mógł to być rodzaj nordic groga – hybrydowego napoju łączącego sfermentowane zboża, miód i lokalne owoce. Obecność waniliny w ponad połowie próbek jest szczególnie istotna, gdyż może ona wskazywać na proces słodowania ziarna lub poddawanie go wysokim temperaturom. Zdaniem badaczy takie napoje pełniły nie tylko rolę odurzającą, ale miały sprzyjać integracji społecznej. Warto wspomnieć, że według najnowszych badań nawet najmniejsze ilości pitego alkoholu szkodzą zdrowiu. Więcej niż napój. Sieci powiązań i tradycja Badanie to rzuca nowe światło na gospodarkę dawnych mieszkańców regionu, ponieważ społeczności z rejonu dzisiejszego Supraśla nie uprawiały wówczas zbóż na szeroką skalę. Surowce do produkcji alkoholu musiały być zatem importowane, prawdopodobnie drogą wodną z Kujaw lub ziemi chełmińskiej. Alkohol był kluczowym elementem obrzędów, co potwierdza rytualny kontekst depozycji naczyń w ziemi. Co więcej, tradycja ta okazała się trwała – podobne ślady chemiczne znaleziono w naczyniu z późniejszej wczesnej epoki brązu. A co najważniejsze – odkrycia z Supraśla stanowią najstarsze chemiczne dowody na spożywanie sfermentowanych trunków w tej części Europy. Źródła: Archeowieści, Archaeometry Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Wyjątkowe znalezisko na Gęsim Wzgórzu. Archeolodzy badają rytualną platformę
Na smaganym wiatrem wzgórzu archeolodzy natrafili na niezwykły ślad po dawnym rytuale. Odnaleziono pozostałości po konstrukcji służącej do spopielania ciał sprzed kilku tysięcy lat. To rzadkie znalezisko pozwala nam zajrzeć w głąb skomplikowanych praktyk pogrzebowych.
Do tego znaleziska doszło w ramach szeroko zakrojonych prac archeologicznych towarzyszących budowie elektrowni Sizewell C w Suffolk we wschodniej Anglii. Gęsie Wzgórze świadkiem historii Wzgórze nazywa się Goose Hill (Wzgórze Gęsi). W czasie II wojny światowej, w obawie przed inwazją Niemców, wzniesiono tu umocnienia. A pod koniec konfliktu – jak wykazały wcześniejsze badania – szkolono tu aliantów przed D-Day i operacją Overlord. Ale jak wynika z wykopalisk, wzgórze cieszyło się zainteresowaniem ludzi już tysiące lat temu. Być może ze względu na swoje położenie z widokiem linię brzegową. Zagadkowa szara plama W czasie odsłaniania kolejnych warstw uwagę badaczy z Oxford Cotswold Archaeology przykuł prostokątny w zarysie obszar ciemnej ziemi. Szybko okazało się, że są to pozostałości po węglu drzewnym wśród którego znajdowały się nieliczne przepalone kości, które prawdopodobnie są szczątkami ludzkimi. Architektura rytualnej platformy Według archeologów są to pozostałości po stosie pogrzebowym. Była to precyzyjnie wzniesioną konstrukcja. Badacze rekonstruują ją jako prostokątną platformę o wymiarach około 3 na 2 metry, zbudowaną z układanych na przemian belek tworzących kratownicę. Całość mogła sięgać nawet półtora metra wysokości, a jej rdzeń wypełniony był drobnym chrustem i roślinnością wrzosowiskową, które służyły jako podpałka. Aby zapewnić stabilność tak wysokiej konstrukcji, wokół jej krawędzi wbito pionowe słupy. Podczas wykopalisk archeolodzy zarejestrowali sześć dołków posłupowych – trzy wzdłuż jednego boku oraz po jednym przy krótszych końcach platformy. To na szczycie tej drewnianej konstrukcji składano ciało zmarłej osoby. A następnie podkładano ogień. Gdzie są zmarli? Interesującym faktem jest niewielka ilość zachowanych szczątków kostnych. Sugeruje to, że po zakończeniu rytuału większość spopielonych kości została celowo i pieczołowicie wybrana z popiołów. Następnie umieszczono je zapewne w ceramicznej urnie i pochowano w innym miejscu. Praktyka ta była znana wielu kulturom, w tym ludności z epoki brązu, żelaza czy okresu rzymskiego. Archeolodzy nie określili jeszcze precyzyjnie wieku tego pradziejowego „krematorium”, ale sugerują, że spalano tu zmarłych lub zmarłego w epoce brązu lub żelaza, czyli działo się to kilka tysięcy lat temu. Unikatowość odkrycia w skali archeologicznej Odkrycie stosu pogrzebowego jest wydarzeniem wyjątkowym, ponieważ takie obiekty rzadko zachowują się w zapisie kopalnym. Jako konstrukcje naziemne są one pierwszym elementem, który ulega całkowitemu zniszczeniu przez wieki orki i intensywną uprawę. Fakt, że ślady na Goose Hill przetrwały do naszych czasów, naukowcy przypisują prawdopodobnemu istnieniu nad nimi kopca ziemnego (kurhanu), który chronił pozostałości przed czynnikami zewnętrznymi. Zatem sam nasyp dawno zniknął pod pługami, ale warstwa ziemi pozwoliła na zachowanie ciemnego obrysu spalonego gruntu i układu słupów podtrzymujących konstrukcję. Kolejne kroki badaczy To odkrycie to dopiero początek drogi do pełnego zrozumienia rytuału z angielskiego wzgórza. Planowane są szczegółowe analizy laboratoryjne odnalezionych fragmentów kości. Kluczowe będą również datowania radiowęglowe węgla drzewnego, które pozwolą osadzić znalezisko w konkretnych ramach czasowych. Źródło: Oxford Cotswold Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Demony i upiory w dawnej Polsce. Między wiarą w czary a surowym prawem Sarmatów
Wrażliwość społeczeństwa nowożytnego wykraczała daleko poza sferę rzeczywistości. Z początkiem XVI wieku mija już pół tysiąca lat chrystianizacji Polski. Podobnie jak w innych krajach Europy, wiara w demony i przeróżne zaświatowe stwory wciąż ma się dobrze, zwłaszcza pośród ludu. Co więcej, demonów takich ludzie dopatrują się i wśród bliźnich.
Kobiety w zeznaniach – własnych lub zainsynuowanych – tańczą z diablętami po granicach wsi, splatają się z nimi w miłosnych uściskach podczas sabatów w miejscach odosobnienia, zamawiają krowy sąsiadek i mieszają czarnoksięskie dekokty. Mężczyźni też bywają posądzani o czarownictwo. Zwłaszcza z uwagi na spryt niektórych z nich, rychłe a nieoczekiwane przez komilitonów wzbogacenie, powodzenie. Z zazdrości sądzono, że szczęśliwiec sprzymierzyć się z księciem piekieł. „Czarujący” chłop Z osady Kijewo koło Gniewkowa zbiegł kmieć. Chłop Marcin Iwnicki, woźny sądowy ze Stanowskiej Woli, razem z dwoma szlachcicami słyszał, jak „wszyscy chłopi i poddani tejże wsi Kijowo zeznali, iż robotny Łukasz Kraska, kmieć […], bez wszelakiej do ucieczki przyczyny dania od [dzierżawcy wsi] uciekł”. Chłopi tłumaczyli to jego zdolnościami magicznymi: w jednej chwili miał pojawiać się w wielu miejscach. Wraz ze swoją żoną rzekomo „byli oboje czarownikami wielkimi”. Łukasz uciekł dlatego, że wstydził się swojego czarowania i obawiał się skarg. Za czary w sądzie Przejdźmy do wsi Zakrzew w ziemi sieradzkiej, podzielonej między dwóch dziedziców. Jeden z nich, Stanisław Zakrzewski, pozwał do sądu drugiego, Bartłomieja Zakrzewskiego, za to, że jego poddana Gajkowa rzuciła czary na żonę powoda. Sąd grodzki uznał jednak, że pozwany ma urządzić w tej sprawie sąd wiejski w swych dobrach. Wobec takich podejrzeń niebezpieczeństwo utraty życia wydawało się spore. Oto urząd sołecki starostwa kiszporskiego skazał we wsi Stary Targ za czary dwie kobiety. Jedna z nich miała zostać spalona, druga – wypędzona poza granice starostwa. Wiara w demony przetrwała długo Trwać będzie przesąd o demonach tkwiących w niektórych ludziach. Przeniknie się z chrześcijaństwem i wyjdzie poza czasy sarmackiej Polski. W połowie XIX wieku posiadacz dóbr podkrakowskich Kazimierz Girtler pisze o chłopce ze wsi Pleszów, która miała spotkać zmarłego męża zamienionego w upiora, a lokalna społeczność znów idzie ze szpadlem na cmentarz. Są to dość nośne sprawy i nie każdy się bał narodzin upiora – jak zapewne niejaka Ewa Cadarzonka i Matusz Herdow ze wsi Łękawica koło Żywca. Ewa była mu ciotką, ale połączyło ich feralne uczucie, które przyniosło śmierć jej mężowi. Młodzian, „podpoiwszy ją, namawiał ją, iżeby męża swego zabiła, a z nim nieczystość popełniła”. Dalej Ewa wyznaje sądowi miejskiemu, na chwilę przed śmiercią na szubienicy: „Ja, chociaż nie zaraz ale przecie dałam się namówić, bom męża nierada widziała. W nocy w pościeli przyległam mu nogi, aby się ruszyć nie mógł, a on [tj. Matusz] dławiła za gardło i zadusił go, a potym wyniósł na gumno”, aby ludzie myś­leli, że „się zabił, spadłszy z piętra”. O dalszym losie Matusza opowiada nam wójt żywiecki Andrzej Komoniecki, że schwytany siedem lat później został poćwiartowany. Mit polowania na czarownice i czarowników Lud polski widział albo czarownice, albo Baby Jagi. Te pierwsze pojawiły się pod wpływem zachodniego chrześcijaństwa, te drugie są pochodną rodzimych wierzeń pogańskich. Czarownica to służka diabła, w rzeczywistości kobieta o ponadprzeciętnej urodzie i powodzeniu, której krowa daje więcej mleka niż krowa sąsiadki. W wypadku Rzeczypospolitej trudno mówić o ogromnej skali zjawiska łowów na czarownice czy czarowników, pogromów i kar śmierci wykonywanych na ludziach posądzonych o nieczyste moce. W dużych miastach, takich jak Kraków, Lublin, Lwów i Poznań, od połowy XVI wieku i w kolejnym stuleciu odbyło się raptem około stu rozpraw sądowych o czarownictwo. Nadto zjawisko to zaczęło się o wiele później niż w Europie Zachodniej – wtedy, kiedy Rzeczpospolita uginała się pod klęskami gospodarczymi i politycznymi. Test na czarownice Drastyczne przypadki znane nam z dokumentów nie zdarzały się nagminnie i pokazują raczej odstępstwo od normy, polegającej na dokładnym przyjrzeniu się sprawie, przeprowadzeniu procedury sądowej i szukaniu sposobu na wycofanie się rakiem z całego ambarasu. Osławione pławienie czarownic, czyli wrzucanie ludzi do zbiornika wodnego, by sprawdzić, czy są niewinni – a niewinni okazywali się wtedy, gdy nie wypłynęli – było już raczej przeżytkiem dawnych czasów, przejawem sadyzmu konkretnych sędziów i katów, dziwowiskiem. Ale było. W Jadownikach pani Rusiecka podejrzewała, że nabiał popsuł jej się przez chłopkę Reginę Kozubkę. Odesłała go jej więc: „jeśli się mi nie poprawi nabiał, to do jego­mości pana starosty list będę pisała, a dam cię katu”. Wystraszona chłopka zapewne wymieniła nabiał za swój, skoro „się […] poprawił”. Ale i tak podstarości Królikowski nakazał poddać ją próbie wody: „kazał kąpać, że pływała i wywodu żadnego nie dała z tego pływania”. Wydaje się, że mężczyzna sam się bał pani Rusieckiej i dla spokoju wolał dopełnić czarodziejskiej próby. „Niewieścia pasja” Podobnie nic nie wydobyto z podejrzanej o czary chłopki Saliny, skończyło się zatem na kilku złotych kary. Tymczasem kolejna nurzana w wodzie chłopka, Regina Perkowa, po wyjściu z wody powiedziała, że skoro ją skąpali, to powinni skąpać wszystkie mieszkające wokół kobiety. Tym samym w wodzie znalazły się również Famija, Jasiowa, Włodarczyna, Kanina, Myszczyna, Gatarczowa, Klimkowna, Derdkowa, Batoska, Kornatka i dwie Jamrozki. Skończyło się na tym, że kobiety te złożyły się na opłatę kary. Wszystkie powyższe badania sądowe były skutkiem kobiecych kłótni i obrzucania się podejrzeniami, co nieraz nad Wisłą nazywano „niewieścią pasją”. Sąd zawyrokował, że jeżeli raz jeszcze doprowadzą do takiej sytuacji, będą karane na gardle. Opowieści niezwykłe Stało się to w czerwcu. Po swoim pogrzebie gospodarz zaraz w pierwszą noc powrócił do domu. Tam otworzył wszystkie drzwi i chodził między pomieszczeniami. W kolejną noc znów powrócił – i przestawiał naczynia, udając, że czyni porządki. Wszyscy z rodziny go widzieli. Przerażonym domownikom doradzono, by obwiązać przeciw niemu drzwi poświęconym paskiem. Dzięki temu kolejny raz do środka już nie wszedł, ale zdenerwowany tłukł się na zewnątrz, kury płoszył z grzędy i inne przykrości czynił. Jedna z domowniczek była wówczas dziewczynką. Już jako staruszka relacjonowała: „Razu jednego […] zgubiłam w lesie krowę i nie mogłam znaleźć, więc przyszłam do domu z płaczem i prosiłam brata, żeby poszedł ze mną szukać krowy. Samym mrokiem idziemy pomiędzy zbożami drogą w stronę cmętarza do lasu. Naraz słychać dudnienie, jakby wozów z armatami. Wytrzeszczamy oczy w stronę, gdzie dudni, i, o dziwo, zobaczyliśmy nieboszczyka stryja, jak pędził do wsi. A że brat był niemłody, tęgi i śmiały, więc rzekł do stryja: Gdzie wy tak, stryju, biegniecie? Mówił brat, że wtedy nawet zapomniał, iż stryj umarł. Na zapytanie stryj nic nie odpowiedział, tylko zębami zaszczękał, ażeśmy się okropnie przestraszyli.” Tego już było za wiele. Rodzina poszła do księdza, który nakazał grabarzowi rozkopać grób i otworzyć trumnę. Zwłoki zastali w takim stanie, jakby stryj wciąż żył. Duchowny polecił grabarzowi odrąbać zmarłemu głowę łopatą. Odwie­dziny upiora się skończyły. Praktyki antywampiryczne w dawnej Polsce Powyższa opowieść przypomina senny koszmar. To tylko jedna z mnóstwa historii, jakie powtarzało się po domach przez setki lat. Uchwycona w zapisce na początku XX wieku, ma – jak inne jej podobne – o wiele starszą genezę. Oto zdarza się, że w szczerym polu, blisko starej kapliczki, rolnik wyorze szczątki ludzkie, a potem okazuje się, że zostały one pochowane twarzą do ziemi albo na szyję zatknięto sierp. Praktyki antywampiryczne były takim samym doświadczeniem naszych przodków jak wiara w świat nadzmysłowy. Obawy przed upiorami Zdawać by się mogło, że we wsi leżącej tuż obok dużego miasta lud będzie bardziej oświecony. Ludzie, o których mowa, zapewne urodzili się w samym końcu istnienia Rzeczypospolitej. Franek Grymek, parobek w gorzelni w Krzesławicach, okopywał z żoną ziemniaki, kiedy nie pierwszy już raz dotknął go paraliż. Wcześniej puszczano mu krew i wracał do zdrowia. Tym razem było inaczej: „[…] gdy upadł, nieszczęśliwy, uciekła baba od niego, zamiast ratunku krzycząc po wsi, że go zły opętał. Czas dania mu pomocy minął, śmierć przecięła życie. […] gdy go z pola zabrano, jeszcze miał dawać niejakie ślady życia. Mądrzy ludzie jednak uznali, że z niego będzie upiór, i chcąc przeszkodzić, aby po śmierci nie chodził po wsi i nie straszył, co tchu szukali [kamienia piorunowego – walcowatego, ostro zakończonego krzemienia – M.W.], a skoro go wnet u któregoś znaleźli, tak też umierającemu perlikiem [młotem do tłuczenia kamieni – M.W.] wbili do gardła mimo zacięte zęby.” Przenikanie się wierzeń Może ten przesąd rodził się z obserwowania elewacji starych kościołów? W wapiennej podbudowie murowanych gotyckich świątyń czasem znajdziemy przyciosany krzemień, który pojawił się akurat, gdy kamieniarz kończył finezyjny rant. Może więc miały przełożenie na wartości metafizyczne. Metafizyka oddolna, postpogańska, mieszała się z obrządkiem chrześcijańskim. Dobrze oddaje to obrzęd dziadów, przenikliwie opisany przez Adama Mic­kiewicza. Czymże innym, jak nie ucztowaniem ze zmarłymi, jest dziś Halloween? To jest przedruk z książki Mateusza Wyżgi pt. „Polska sarmacka. Historia zwykłych ludzi”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Znak Horyzont. Tytuł, skróty i śródtytuły pochodzą od National Geographic Polska.
Mały książę z kurhanu. Nowe odkrycia z epoki brązu
Monumentalne kurhany z epoki brązu kojarzą się głównie z pochówkami potężnych wojowników. Jednak najnowsze odkrycie z Anglii pokazuje, że tego typu budowle usypywano również dla dzieci. Te wyjątkowe znaleziska rzucają zupełnie nowe światło na status najmłodszych członków pradziejowych społeczności.
Wczesna epoka brązu w na terenie Wysp Brytyjskich (ok. 2400–1500 p.n.e.) była okresem fundamentalnych zmian w kulturze materialnej i technologii. To czas ekspansji rolnictwa, narodzin metalurgii oraz upowszechnienia się tzw. kultury pucharów dzwonowatych, nazwanej tak od charakterystycznych naczyń w kształcie odwróconego dzwonu. Rytuały pogrzebowe epoki brązu Wraz z coraz bardziej osiadłym trybem życia ewoluowały rytuały pogrzebowe. Ciała były składane bezpośrednio do ziemi lub poddawane kremacji. Często umieszczano je w monumentalnych kurhanach lub na cmentarzach, z których wiele znajdowało się w charakterystycznych punktach krajobrazu. Tradycyjnie przyjmowano, że centralne miejsce w kurhanie było zarezerwowane dla dorosłych mężczyzn. Jednak najnowsze analizy pokazują, że rzeczywistość była znacznie bardziej złożona. Bogate dary dla dzieci W przeciwieństwie do dorosłych, pochówki dziecięce z wczesnego okresu epoki brązu są odkrywane rzadko i to z niewielką ilością darów. Ostatnie wykopaliska firmy Cotswold Archaeology dostarczyły jednak dowodów na to, że niektóre dzieci żegnano w sposób absolutnie wyjątkowy. W ich jamach grobowych archeolodzy odkrywają wyposażenie godne dorosłych przedstawicieli elit. Na przykład na stanowisku archeologicznym Lawn’s Farm w Lancashire odkryto pochówek ciałopalny dziecka z XIX–XVII stulecia p.n.e. Wiek określono na podstawie metody radiowęglowej. Obok szczątków znaleziono zestaw przepalonych narzędzi krzemiennych, sugerujący, że zostały one spalone razem ze zmarłym na stosie. Jeszcze bardziej spektakularne odkrycie miało miejsce w Eynsham w Oxfordshire. Tamtejszy pochówek dziecka zawierał przepalony paliczek należący zapewne do orła. To jedyny znany przypadek znalezienia kości tego ptaka w grobie z epoki brązu w całej Anglii. Kość była przebita, co wskazuje, że mogła pełnić funkcję amuletu, szpili lub cennej pamiątki rodzinnej. Kurhan dla dziecka Jednym z najbardziej zaskakujących wyników nowych analiz jest pochówek z Netherhampton Road w pobliżu Salisbury. Archeolodzy odkopali tam szczątki sześcioletniego chłopca złożone w samym sercu wielkiego kurhanu – miejscu, które w tradycji tej kultury było zarezerwowane niemal wyłącznie dla dorosłych przywódców lub wojowników. Umieszczenie dziecka w tak eksponowanym punkcie nekropolii jest wyraźnym sygnałem wysokiego statusu społecznego lub zamożności jego rodziny. Chłopcu towarzyszyły kunsztowne, bogato zdobione naczynia. Osad wewnątrz naczynia sugeruje, że było ono używane jeszcze przed pogrzebem, zapewne w czasie jakichś rytuałów. Jedno z nich pochodziło „z importu” – z dalekiej północy Anglii, co wskazuje być może na szerokie sieci wymiany kilka tysięcy lat temu. Ale czy na pewno kurhan przygotowano dla dziecka? Archeolodzy zauważyli, że wykopana komora grobowa była spora, jak dla dorosłej osoby. Dlatego okoliczności złożenia chłopca pozostaną dla nas zapewne na zawsze niejasne. Źródło: Cotswold Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Dlaczego chrześcijaństwo wygrało? Sekret sukcesu Jezusa oczami eksperta
W czasach Jezusa po Palestynie wędrowało wielu charyzmatycznych proroków, ale tylko jeden z nich zmienił bieg historii. Dlaczego to właśnie chrześcijaństwo przetrwało próbę czasu, podczas gdy inne kulty odeszły w zapomnienie? O tym opowiada w wideopodcaście National Geographic Polska historyk prof. Robert Wiśniewski.
Profesor Robert Wiśniewski z Wydziału Historii Uniwersytetu Warszawskiego, ekspert od historii późnego antyku, w rozmowie z National Geographic Polska wskazuje na kilka kluczowych czynników, które złożyły się na historyczny sukces chrześcijaństwa. Choć zaznacza, że nauka nie potrafi w pełni odpowiedzieć na pytanie, dlaczego to akurat ten nurt przetrwał i zdominował świat, wskazuje na konkretne procesy historyczne, społeczne i organizacyjne. Charyzma i osobowość Jezusa Punktem wyjścia była postać samego Jezusa. Naukowiec podkreśla, że jego osobista charyzma była tym, co pierwotnie przyciągnęło do niego ludzi. Jezus był postrzegany przez jemu współczesnych jako charyzmatyczny nauczyciel, a dla wielu także jako cudotwórca. To ten bezpośredni kontakt między nauczycielem a słuchaczami stał się fundamentem ruchu, mimo że początkowo miał on charakter lokalny i ograniczony do Palestyny. Rola Pawła z Tarsu i wyjście w świat Kluczowym momentem w rozwoju chrześcijaństwa była działalność Pawła z Tarsu w pokoleniu po śmierci Jezusa. To Paweł, według profesora, nadał ruchowi nową dynamikę, dążąc do uczynienia z nauk Jezusa „czegoś wielkiego”. Najważniejsze aspekty jego działalności to: ekspansja geograficzna: przeniesienie nauki z prowincjonalnej Palestyny do wielkich, otwartych na świat metropolii wschodniej części basenu Morza Śródziemnego; język grecki: głoszenie nowej wiary w grece, która była wówczas „super językiem” świata rzymskiego (lingua franca). Dzięki temu przesłanie Jezusa stało się zrozumiałe dla wykształconych elit i mieszkańców miast, od Aleksandrii po Rzym. Odpowiedź na potrzeby duchowe epoki Chrześcijaństwo odniosło sukces, ponieważ wpisało się w szersze trendy religijne epoki Cesarstwa Rzymskiego. Profesor Wiśniewski wymienia tu dwa główne aspekty: obietnica zbawienia: silny nacisk na los człowieka po śmierci i indywidualne zbawienie, co w tamtym czasie stawało się coraz bardziej popularne w różnych kultach. relacja z Bogiem: oferowanie bardzo indywidualnego, bezpośredniego kontaktu człowieka z Wszechmogącym. Przewaga organizacyjna – powstanie Kościoła Naukowiec stawia tezę, że chrześcijaństwo mogło wygrać z innymi, podobnymi religiami tamtego okresu dzięki lepszej organizacji. W przeciwieństwie do wielu rozproszonych kultów, chrześcijanie zdołali stworzyć trwałą i silną instytucję, którą nazywamy Kościołem. To właśnie struktura instytucjonalna, hierarchia kleru i wewnętrzna dyscyplina pozwoliły tej religii przetrwać okresy bycia nurtem marginalnym i ostatecznie zdominować przestrzeń publiczną Imperium. W ramach widepodcastu rozmawiamy z prof. Wiśniewskim też między innymi na temat tego, jak wyglądał Jezus, jakie są namacalne dowody na jego istnienie. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Po co Majowie grali w piłkę? Odpowiedź kryje się w mitologii
Gra w piłkę stanowi jeden z najciekawszych zwyczajów znanych z obszaru Mezoameryki. Grali w nią Olmekowie, Majowie, Aztekowie i wiele innych społeczności Mezoameryki. Nie chodziło jednak o zwykły sport i rozrywkę. Gra była przede wszystkim czynnością mocno powiązaną ze sferą mitologiczną. A same boiska były symboliczną areną starcia sił dobra z siłami zła oraz wrotami prowadzącymi do zaświatów.
Uważa się też, że praktyka ta mogła odgrywać istotną rolę w rozładowywaniu napięć społecznych w obrębie poszczególnych ośrodków, szczególnie tych o wieloetnicznym składzie. Tym samym była substytutem wojny. Z czasem stała się także areną hazardu i współzawodnictwa społecznego. Boiska okazywały się przestrzeniami dla wielkich wydarzeń o charakterze politycznym, społecznym i religijnym, których częścią było nie tylko składanie ofiar z ludzi, ale także muzyka, taniec, zabawa, a w niektórych miejscach Mezoameryki zapewne także rytualne walki bokserskie. Kto ma rację? Rozstrzygnie mecz Wynik meczu mógł rozstrzygać w kwestiach spornych dotyczących ważnych zagadnień z życia politycznego i religijnego. Kiedy na kilka lat przed przybyciem Hiszpanów do Meksyku na niebie pojawił się „słup ognia” (kometa), Nezahualpilli, jeden z azteckich władców rządzący w Tetzcoco w latach 1473–1515, zinterpretował to jako znak rychłego upadku azteckiego imperium (tzw. Trójprzymierza) i nadejścia nowych rządów. Tymczasem Motecuhzoma Xocoyotzin (Młodszy), władca Tenochtitlanu w latach 1502–1520, nie zgodził się z tą interpretacją. O tym, kto ma rację, miał rozstrzygnąć rytualny mecz. Motecuhzoma przegrał sportowe starcie i uznał to za zły omen. Kilka lat później upadło azteckie imperium; tym samym ziściła się przepowiednia Nezahualpilli. Piłka tworzy politykę Gra w piłkę służyła też określaniu politycznych relacji i hierarchii. Wiemy na przykład, że władcy Majów z potężnego Królestwa Węża z dynastii Kaanul (lub przedstawiciele króla tej dynastii) brali udział w grze rozgrywanej na boiskach położonych w podległych im ośrodkach – La Corona i El Peru. Miało to służyć umocnieniu politycznych więzi pomiędzy oboma ośrodkami, a zarazem ustalić hierarchiczne zależności między nimi. Fascynacja kauczukową piłką Europejczyków, którzy zetknęli się z nową i obcą kulturą obszaru, jaki dziś nazywamy Mezoameryką, od samego początku zafascynowała gra w piłkę. Pierwsi kronikarze hiszpańscy wskazywali na niezwykle wyjątkowe właściwości piłek, szczególnie na ich elastyczność oraz znaczną wysokość odbicia. Nie powinno nas to dziwić o tyle, że przed tym, jak nawiązano kontakty z mieszkańcami Nowego Świata, kauczuk nie był znany na terenie Europy, gdzie piłki produkowano z drewna (!), skóry, tkanin, zwierzęcych pęcherzy oraz krowich żołądków. Wytwarzano je też z końskiego włosia, które zwijano w kulkę, a następnie pokrywano skórą lub innym materiałem. Nadmuchiwane pęcherze zwierząt obkładane skórą, zwane ballone lub pallone, również były szalenie popularne. Można więc śmiało stwierdzić, że sprowadzenie kauczuku do Europy zrewolucjonizowało grę, gdyż wykonane z tego tworzywa piłki bardzo dobrze się odbijały i osiągały znaczną prędkość. Jak wyglądały piłki? Diego Duran, dominikański zakonnik pracujący wśród Azteków, tak opisuje grę i same piłki: „Materiał, z którego wykonana jest ta piłka, nazywany jest hule [guma]… podskakiwanie i odbijanie to jej cechy, w gorę i w dół, do przodu i do tyłu. Może wyczerpać biegnącego za nią [człowieka], zanim ten zdoła ją dogonić”. Kolumb w trakcie swojej drugiej podroży do Ameryki (1493–1496) widział grę na wyspie Hispanioli, a więc poza Mezoameryką, i był pod tak dużym jej wrażeniem, że do Sewilli przywiózł jedną z piłek. Dla odmiany Hernan Cortes po podboju Meksyku zabrał ze sobą do Europy w 1528 roku grupę graczy, którzy rozegrali mecz na dworze króla Hiszpanii Karola V, wprawiając w prawdziwe zdumienie władcę i jego dwór. Najstarsze boiska Zwyczaj gry w piłkę na terenie Mezoameryki jest niemal tak stary jak pierwsze rozwinięte kultury tego obszaru. Najwcześniejsze świadectwa w postaci boisk lub piłek pochodzą już z II tysiąclecia p.n.e. Dwa najstarsze boiska w Mezoameryce odkryto w Paso de la Amada nad wybrzeżem Pacyfiku w meksykańskim stanie Chiapas (datowane na ok. 1600 r. p.n.e.) oraz w Etlatongo na wyżynach Oaxaca (datowane na ok. 1370 r. p.n.e.). Na wczesną metrykę gry wskazują także ceramiczne figurki graczy odkryte na stanowiskach El Openo (stan Michoacan), Tlatilco (stanowisko przykryte przez miasto Meksyk) czy San Lorenzo na ziemiach olmeckich. Z tego ostatniego ośrodka pochodzi kamienna rzeźba (Monument 34) wyobrażająca przyklękającą postać, którą można najprawdopodobniej zinterpretować jako gracza ze względu na charakterystyczny strój (postać posiada pas ochronny przykrywający biodra i dolną część brzucha). Rzeźba pochodzi z okresu około 1400–1100 p.n.e. Szacuje się, że na terenie Mezoameryki znajduje się ponad 2,5 tysiąca boisk. Większość z nich zbudowano w okresie klasycznym (III–X w. n.e.) i postklasycznym (XI–pocz. XVI w. n.e.), kiedy apogeum przeżywało wiele kultur rozwijających się na tym obszarze. Piłka piłce nierówna Wiadomo, że istniały różne rodzaje gry i że nie zawsze do rozgrywania meczu potrzebne były boiska. Ponadto sposoby gry w piłkę ewoluowały na przestrzeni wieków. Jednak najbardziej typowe boiska spotykane na większości obszarów Mezoameryki składały się najczęściej z dwóch równoległych budowli o ukośnych ścianach, co powodowało, że piłka z łatwością odbijała się w kierunku graczy w trakcie meczu. Przestrzeń pomiędzy tymi budynkami tworzyła aleję do rywalizacji na planie litery I. Oba jej końce były często zamknięte przez mur ograniczający boisko. Gra w piłkę po podboju Po konkwiście hiszpańscy zakonnicy zakazali praktykowania gry głownie ze względu na powiązane z nią zakłady, hazard i dużą ilość ran odnoszonych przez graczy w trakcie meczy, a także z powodu rytualnego charakteru rozgrywek. Niemniej w niektórych częściach Meksyku (stany Sinaloa oraz Michoacan) mezoamerykańska gra w piłkę jest praktykowana do dzisiaj. Zwyczaj ten ma zatem ponad 3500 lat i mimo zakazów przetrwał do naszych czasów! W ostatnich latach obserwujemy wyraźny wzrost zainteresowania tematyką rytualnej gry w piłkę w krajach Ameryki Środkowej. Wyrazem tego zjawiska jest zakładanie grup rekonstrukcyjnych, które praktykują grę na odrestaurowanych dawnych boiskach położonych w rejonie stanowisk archeologicznych lub na nowo wybudowanych obiektach, które tworzone są dla turystów, szczególnie w rejonie tłumnie odwiedzanych kurortów, takich jak Xcaret na Jukatanie. Zainteresowanie tą tematyką jest tak duże, że w niektórych krajach, przykładowo w Salwadorze (o czym poinformował mnie doktor Jan Szymański z Uniwersytetu Warszawskiego, od lat prowadzący tam wykopaliska), dzieci grają w tradycyjną piłkę nawet na lekcjach wychowania fizycznego. To jest przedruk z książki autorstwa Jarosława Źrałki pt. „Majowie. Na tropie wielkiej cywilizacji Ameryki Środkowej”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Bo.wiem. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Piramida z błota i drewna. Zagadka największego kurhanu Skandynawii rozwiązana?
W olbrzymim kopcu, zlokalizowanym niedaleko Oslo w Norwegii, archeolodzy nigdy nie odkryli szczątków ludzkich. Sądzono jednak, że jest to grobowiec. Teraz naukowcy wysunęli nową koncepcję na temat jego funkcji: wzniesienie największego kurhanu w Skandynawii było odpowiedzią na gigantyczną katastrofę, związaną z erupcją wulkanu.
Według nowoczesnych pomiarów wykonanych z pomocą lotniczego skanowania laserowego nadziemna część kurhanu Raknehaugen ma blisko 95 metrów średnicy oraz 13 metrów wysokości powyżej otaczającego go terenu. Naukowcy sugerują, że w momencie wzniesienia kurhan był nieco węższy, ale wyższy – miał mieć 77 metrów średnicy i około 15 metrów wysokości. Do jego budowy zużyto ogromną ilość materiału, w tym około 25 000 kłód i gałęzi drewna sosnowego oraz liściastego. Szacuje się, że w proces wznoszenia monumentu mogło być zaangażowanych od 450 do 600 osób. Grobowiec władcy? Przez dekady wierzono, że Raknehaugen wzniesiono dla potężnego wodza żyjącego w VI wieku. Jednak pod tysiącami ton ziemi i drewna archeolodzy nigdy nie znaleźli żadnego ciała. Najnowsze badania sugerują, że ten gigantyczny kopiec był czymś znacznie bardziej dramatycznym: zbiorową, rytualną odpowiedzią na katastrofę, która dosłownie zburzyła świat ówczesnych ludzi. Nową koncepcję przedstawił Lars Gustavsen z Norweskiego Instytutu Badań nad Dziedzictwem Kulturowym (NIKU). Mroczny świt nowej ery W połowie VI wieku Skandynawia przypominała scenę z mrocznego filmu o końcu świata. Około 536 roku naszej ery potężne erupcje wulkaniczne wyrzuciły w powietrze tyle pyłu, że słońce z trudem przebijało się przez atmosferę. Taka sytuacja trwała przez kilkanaście lat. Zbiory marniały, a głód i choroby dziesiątkowały populację. Ludzie, zamiast uprawiać zboże, musieli przestawić się na hodowlę zwierząt, co drastycznie zmieniło ich otoczenie. Wypas bydła odsłonił zbocza gór z roślinności, która wcześniej zatrzymywała wodę. Ziemia, nasiąknięta ulewnymi deszczami, stała się niestabilna. W takich okolicznościach, około 551 roku, wzniesiono Raknehaugen. Gigantyczna konstrukcja bez lokatora Wnętrze kopca przypomina gigantyczną, warstwową konstrukcję z gliny, piasku i drewna. Wykorzystano tam blisko 25 tysięcy kłód. Drewno ułożono w skomplikowane warstwy, tworząc strukturę przypominającą namiot lub piramidę. Niektóre pnie wyglądały, jakby nie zostały ścięte siekierą, lecz połamane lub wyrwane z korzeniami. To nie pasowało do typowego pochówku możnowładcy, gdzie każdy detal miał świadczyć o statusie zmarłego. Gdy góra zamienia się w rzekę Przełom w badaniach przyniósł nowoczesny laserowy skan terenu, czyli technologia LiDAR. Obrazy ujawniły coś, czego nie widać gołym okiem z poziomu ziemi. Raknehaugen stoi dokładnie na krawędzi gigantycznego, amfiteatralnego miejsca po osuwisku ziemi. Osuwisko to zajmuje powierzchnię około jednego kilometra kwadratowego. Naukowcy podejrzewają, że katastrofa była nagła i przerażająca. Taka rzeka błota zmiatała domy, pola i ludzi. Pnie drzew znalezione w kopcu – połamane i zanieczyszczone błotem – prawdopodobnie pochodzą właśnie z tego osuwiska. Wyglądają jak szczątki wydobyte bezpośrednio z pobojowiska po przejściu żywiołu. Kopiec nie jest więc tradycyjnym grobowcem, lecz raczej „zszyciem” rany zadanej krajobrazowi. Tak w każdym razie uważa Gustavsen. Budowanie ładu w chaosie Badacze twierdzą, że Raknehaugen to rytualna tama. Ludzie z VI wieku nie widzieli w osuwisku tylko procesu geologicznego. Dla nich był to znak, że kosmiczny porządek został zburzony, a ziemia zaczęła się rozpadać. Budowa kopca była aktem wspólnotowym, w którym setki ludzi jednoczyły się, by udobruchać siły natury, a może nawet samych bogów. Materiały użyte do budowy – glina i połamane drzewa – stały się elementami świętego obrzędu. Wznosząc ten monument, społeczność dosłownie „zamykała” niebezpieczne miejsce i więziła w nim chaos. Antykryzysowe piramidy? Zdaniem Gustavsena tradycyjne społeczności wznoszą takie konstrukcje, by zwalczyć kryzys. Naukowiec przywołuje przykład kopca, względnie piramidy Ngundenga, zbudowanej przez lud Nuer w Sudanie pod koniec XIX wieku. Ta afrykańska konstrukcja powstała jako rytualna odpowiedź na podwójną epidemię. Służyła ona symbolicznemu „uwięzieniu” zła i przywróceniu porządku, co stanowi dla badaczy kluczowe porównanie dla zrozumienia funkcji Raknehaugen jako monumentu wzniesionego w pobliżu katastrofalnego osuwiska ziemi. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Tak pachniały modlitwy dwa tysiące lat temu. „Życie religijne mieszkańców Pompejów staje się namacalne”
Religijne życie Pompejów kryło się nie tylko w świątyniach, ale również w zaciszu domowym. Właśnie tam w niewielkich kapliczkach spalano mieszanki, których skład udało się dziś częściowo odtworzyć dzięki badaniom popiołu. Jeden ze składników palonej mieszanki zaskoczył archeologów.
Popiół z wulkanu Wezuwiusz zniszczył dwa tysiące lat temu tętniące życiem rzymskie Pompeje, ale jednocześnie zakonserwował domostwa dla współczesnych archeologów. Dzięki temu naukowcy mogli zajrzeć do wnętrza domowych kadzielnic. Wewnątrz tych naczynek umieszczano substancje wydzielające intensywny zapach i dym. Były niezbędne do codziennych modlitw skierowanych do rzymskich bogów, by uzyskać ich przychylność. Z najnowszych badań wynika, że kadzidła pachniały egzotyką sprowadzaną z najdalszych zakątków świata. Zapomniane rytuały w cieniu wulkanu Rzymianie byli narodem niezwykle religijnym. W każdym domu znajdował się mały ołtarz, przy którym składano ofiary dla bóstw opiekuńczych. Do tej pory nasza wiedza o tych obrzędach przypominała układanie puzzli bez patrzenia na obrazek na pudełku. – Starożytne źródła literackie i przedstawienia wizualne pokazują, że Rzymianie palili substancje aromatyczne, takie jak kadzidło, a także różne rośliny i zioła na swoich ołtarzach jako ofiary dla bogów – mówi główny autor nowych badań, dr Johannes Eber z Uniwersytetu w Zurychu. Popiół z kadzielnic jest niezwykle delikatny i rzadko zachowuje się przez wieki w nienaruszonym stanie. Jednak katastrofa z 79 roku n.e. stworzyła wyjątkową kapsułę czasu. Pod grubą warstwą wulkanicznego pyłu w Pompejach i okolicach zachowały się kadzielnice z ich oryginalną zawartością. Śledztwo w mikroskali Zespół naukowców pod kierownictwem dr. Ebera postanowił zbadać to, co na pierwszy rzut oka wyglądało jak zwykły brud w postaci osadu. Badacze wzięli pod lupę pozostałości z dwóch antycznych kadzielnic. Wyniki opublikowano właśnie na łamach „Antiquity”. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/03/Figure-2FINAL-4d26772.jpeg" width="1594" height="1099" alt="Jedna z badanych kadzielnic zawierała pozostałości po spaleniu. Krawędź jest ozdobiona trzema postaciami kobiecymi, prawdopodobnie przedstawiającymi zmarłeosoby czczone po śmierci" title="Jedna z badanych kadzielnic zawierała pozostałości po spaleniu. Krawędź jest ozdobiona trzema postaciami kobiecymi, prawdopodobnie przedstawiającymi zmarłeosoby czczone po śmierci" /> Jedna z nich pochodziła z domowej kapliczki w Boscoreale, willi położonej nieopodal Pompejów i była ozdobiona wizerunkami kobiet, prawdopodobnie zmarłych przodkiń. Naukowcy użyli zaawansowanych metod chemicznych i mikroskopowych w poszukiwaniu pozostałości organicznych. Dzięki temu mogli zidentyfikować substancje, które spłonęły tysiące lat temu. Wino i kadzidło. Tak oddawano cześć bogom Wyniki analiz okazały się dla archeologów zaskakujące. W popiele odkryto pierwsze fizyczne dowody na to, że Rzymianie palili w kadzielnicach produkty z winogron, najprawdopodobniej wino oraz drogocenne kadzidło. – Połączenie zaawansowanych metod analizy chemicznej i mikroskopowej sprawia, że ​​codzienne życie religijne mieszkańców Pompejów staje się namacalne – uważa współautor analizy, dr Philipp W. Stockhammer z LMU w Monachium. To połączenie często pojawiało się w rzymskiej literaturze jako kluczowy element obrzędów religijnych i pogrzebowych, ale nigdy wcześniej nie znaleziono go w formie fizycznej. Globalna wioska przed wiekami Największe zdziwienie przyniosła jednak analiza samej żywicy. Większość kadzidła używanego w Cesarstwie Rzymskim pochodziła z południowej Arabii. Tymczasem próbki z Pompejów miały zupełnie inne pochodzenie. Wszystko wskazuje na to, że żywicę sprowadzono z Indii lub Afryki Subsaharyjskiej. Była to żywica elemi pozyskiwania z drzewa Canarium. Jej zapach był balsamiczny i intensywny, co dla Rzymian stanowiło dowód na luksus oraz prestiż odprawianego rytuału. Dodatek wina do kadzidła podczas rytuału zwanego praefatio nadawał dymowi słodkawy, lekko sfermentowany aromat. Lokalne też ważne W popiołach analizowanych kadzielnic odkryto również pozostałości po lokalnych ziołach i drzewach. Do egzotycznej bazy dodawano powszechnie dostępne rośliny – wawrzyn (laur) i dąb. Wawrzyn dodawał dymowi ostrego, przyprawowego zapachu, natomiast dąb był tradycyjnym paliwem ofiar rzymskich. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Herkules czy Herakles? Poznaj prawdę o herosie, który stał się symbolem potęgi Rzymu
Herkules to postać, której legenda przetrwała tysiące lat i wciąż fascynuje kolejne pokolenia. Z jednej strony jest on herosem o niezwykłej sile i odwadze, z drugiej – symbolem wytrwałości w pokonywaniu przeszkód. Opowieści o Herkulesie ukazują zarówno człowieka, jak i boską istotę, której dokonania zajmowały ważne miejsce w wierzeniach starożytnych Rzymian.
Spis treści: Narodziny i wczesne dzieciństwo Czy Herkules i Herakles to ta sama postać? Herkules w mitach Herkules w sztuce i kulturze Herkules w mitologii rzymskiej był herosem, którego kult przenikał różne aspekty życia codziennego i religijnego. W przeciwieństwie do greckiego Heraklesa, Rzymianie nie tylko gloryfikowali jego siłę, ale też przypisywali mu rolę strażnika własności, opiekuna podróżnych i handlujących. Z czasem Herkules stał się symbolem zwycięstwa i zyskał przydomki Victor (Zwycięzca) i Invictus (Niezwyciężony). Żołnierze i wodzowie czcili go jako niepokonanego herosa i prosili o jego wsparcie przed bitwami. W rzymskiej ikonografii Herkules zachowywał swoje klasyczne atrybuty znane z tradycji greckiej – maczugę oraz skórę lwa nemejskiego, symbolizujące siłę i zwycięstwo nad chaosem. Często przedstawiano go jako muskularnego mężczyznę w dojrzałym wieku, co podkreślało jego rolę wzorca męstwa i wytrwałości. Narodziny i wczesne dzieciństwo Herkules od urodzenia wyróżniał się niezwykłą siłą i boskim przeznaczeniem. Już w chwili narodzin jego życie było zagrożone przez gniew bogini Junony, która wysłała węże, by zgładziły dziecko, jednak niemowlę z łatwością je udusiło. W jednej z wersji mitu matka Herkulesa, Alkmena, porzuciła dziecko w lesie, aby chronić je przed gniewem Junony. Boska opieka zapewniła mu bezpieczeństwo – bogini Minerwa znalazła chłopca i przekazała go pod opiekę Junony. Legenda podaje też, że podczas karmienia Herkules ugryzł Junonę w sutek, a rozlane w tym czasie mleko trafiło na nocne niebo, tworząc Drogę Mleczną. Po tym zdarzeniu Junona odmówiła dalszej opieki nad herosem i oddała go Minerwie, która, karmiąc dziecko własnym mlekiem, obdarzyła go dodatkową mocą. Już od najmłodszych lat Herkules był więc postrzegany jako heros o wyjątkowych zdolnościach i przeznaczeniu, wykraczającym daleko poza ludzkie możliwości. Czy Herkules i Herakles to ta sama postać? Wiele osób zadaje sobie pytanie, czy Herkules i Herakles to jedna i ta sama postać. Historia pokazuje, że rzymski Herkules jest swoistym odpowiednikiem greckiego Heraklesa, jednak w procesie adaptacji przeszedł istotne modyfikacje. Herakles był bohaterem mitologii greckiej, synem Zeusa i Alkmeny, znanym z niezwykłej siły i serii dwunastu prac, które symbolizowały zwycięstwo dobra nad chaosem. Rzymianie przejęli tę postać, ale nadali jej własny wymiar – Herkules w mitologii rzymskiej nie był jedynie herosem walczącym z potworami, lecz także strażnikiem porządku społecznego, patronem podróżnych, kupców i wojowników. Jego kult w Rzymie miał wyraźnie praktyczny i użytkowy charakter, co odróżniało go od bardziej tragicznego i egzystencjalnego ujęcia znanego z tradycji greckiej. Główne atrybuty – maczuga oraz skóra lwa nemejskiego – pozostały niezmienne, jednak akcentowano go częściej jako symbol siły chroniącej wspólnotę i gwarantującej zwycięstwo. Obchodzone 12 sierpnia święto Herkulesa oraz tytuły Victor i Invictus podkreślały militarny i państwowy wymiar jego kultu. Po upaństwowieniu kultu tego herosa czczono go także igrzyskami w amfiteatrze, co świadczy o jego wyjątkowym statusie w rzymskiej religii. Warto też wspomnieć, że cesarz Kommodus utożsamiał siebie z Herkulesem, co pokazuje, jak silny wpływ miała legenda Herkulesa na politykę i propagandę w Rzymie. W ten sposób heros stał się symbolem zarówno siły indywidualnej, jak i potęgi państwa. Herkules w mitach W mitologii rzymskiej Herkules był przede wszystkim herosem o nadludzkiej sile, którego przygody i kult pełniły funkcje praktyczne w życiu społecznym i religijnym. Rzymianie przejęli postać greckiego Heraklesa, ale nie tworzyli odrębnego mitu o Dwunastu Pracach. Zamiast tego koncentrowali się na wydarzeniach i wątkach, które miały znaczenie lokalne lub kultowe, często związane z opieką nad wspólnotą i granicami państwa. W mitologii rzymskiej legenda bohatera łączyła cechy heroiczne z praktycznym znaczeniem dla życia codziennego w Rzymie. Jednym z takich wątków jest historia Kakusa. Zgodnie z legendą, Herkules, wracając do ojczyzny z wyprawy po stada Geriona, zatrzymał się w Italii u mitycznego Ewandera. Gdy olbrzym Kakus ukradł część jego bydła, Herkules go pokonał, a Ewander w dowód wdzięczności wzniósł dla niego ołtarz Ara Maxima i powierzył funkcje kapłańskie rodom Potycjuszów i Pinariuszów. Herkules w sztuce i kulturze Herkules był częstym motywem w sztuce antycznej oraz w późniejszych epokach. Jego przedstawienia pojawiają się w rzeźbie, malarstwie, reliefach i literaturze. W sztuce rzymskiej akcentowano jego charakterystyczne atrybuty oraz muskularną sylwetkę, często w dynamicznej pozie. Akcentowano także jego wymiar opiekuna wspólnoty oraz gwaranta porządku i triumfu, co doskonale wpisywało się w ideologię państwową. Cesarz Kommodus, utożsamiając się z Herkulesem i przedstawiając się w jego stroju z maczugą i lwią skórą, nadał tej symbolice wyraźny wymiar propagandowy. W literaturze – od Owidiusza po rzymskich historyków – Herkules jawi się jako uosobienie odwagi, wytrwałości i triumfu nad przeciwnościami. Mit o Herkulesie pozostaje inspiracją dla literatury, sztuki i popkultury, a jego symbolika nie traci na aktualności, przypominając o sile odwagi, determinacji i bohaterstwa. Heros ten inspiruje także dzisiejszych twórców i artystów, potwierdzając trwałość mitu w kulturze europejskiej. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Tak Singapur witał Rok Ognistego Konia. Dźwięki i obrazy zlewają się tu w jedno wielkie święto odrodzenia
Wybrałem się do Singapuru, by zobaczyć, jak Miasto Lwa wita Rok Ognistego Konia. Nie mogło być inaczej – w chińskim zodiaku sam jestem Koniem, a takie spotkanie z własnym znakiem to moment szczególny. Jako Ziemny Koń wkraczałem w ten czas z ciekawością, ponieważ w azjatyckiej metafizyce Ogień tworzy Ziemię, co ponoć dla mnie oznacza rok potężnej energii. Czy tak będzie? Próbowałem się tego dowiedzieć od wróżbity.
Spis treści: Kulinarna uczta w hawker center W poszukiwaniu wróżbitów Czerwone koperty i mandarynki na szczęście U stóp Boga Fortuny Obchody Święta Wiosny, jak oficjalnie nazywa się Księżycowy Nowy Rok wypadający w tym roku 17 lutego, są spektaklem trwającym pełne piętnaście dni, który kończy się dopiero Świętem Latarni. To czas największej na świecie wędrówki ludzi, gdy miliony Chińczyków – nie tylko z kontynentu, ale i z Indonezji, Filipin czy właśnie Singapuru – wracają do rodzinnych domów. Przygotowania do tego momentu ruszają już miesiąc wcześniej. Singapurczycy wpadają w wir generalnych porządków, które mają na celu nie tylko pozbycie się kurzu, ale przede wszystkim wygnanie z kątów złych duchów. Przed samą „godziną zero” ulice przed salonami fryzjerskimi pękają w szwach, bo ścięcie włosów jest symbolicznym gestem odcięcia się od tego, co w starym roku było złe. Drzwi wejściowe do biur, salonów masażu i kawiarni zdobią nianhua, czyli kolorowe obrazki-amulety, których tradycja sięga V wieku i taoistycznych klasztorów. Dominują dwa kolory: czerwień i złoto. Czerwień to w kulturze chińskiej symbol życia, ognia i pomyślności – ma odstraszać legendarnego potwora Nian i wszelkie nieszczęścia. Złoto natomiast to oczywisty symbol bogactwa i statusu. Kulinarna uczta w hawker center Singapur przywitał mnie obezwładniającą wilgotnością. Powietrze jest tu tak gęste, że niemal można je kroić nożem, a pogoda to nieustanna gra kontrastów. Raz słońce oślepia blaskiem, odbijając się od szklanych elewacji, by za chwilę ustąpić miejsca gwałtownej ulewie. Ta parność i duszność to stały element krajobrazu, który nadaje miastu rytm – od szybkich kroków, po schronienie w klimatyzowanych wnętrzach metra. Zatrzymałem się w dzielnicy Bugis, w hotelu Mercure. To jedna z najbardziej wielowarstwowych części miasta. Jej nazwa pochodzi od Bugisów – bitnych żeglarzy i kupców z Celebesu, którzy dawniej handlowali tu złotem i przyprawami. Dziś dzielnica zachwyca odrestaurowanymi kamienicami typu shophouse z ich charakterystycznymi five-foot ways – podcieniami o szerokości dokładnie pięciu stóp, które sir Stamford Raffles, założyciel miasta Singapur, nakazał budować, by chronić pieszych przed tropikalnym deszczem. Prosto z lotniska pojechałem nie do hotelu, lecz do sąsiadującego z nim Albert Centre Market & Food Centre. To klasyczny hawker center, czyli zadaszony plac z dziesiątkami stoisk, gdzie za kilka dolarów je się najlepiej na świecie. Takich miejsc w całym Singapurze jest mnóstwo, a w 2020 roku hawker centers wpisane zostały na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO. Zamówiłem zestaw obowiązkowy: Hainanese Chicken Rice oraz singapurską laksę. Kurczak po hajnańsku to historia Singapuru na talerzu. To danie Hajnanów – emigrantów z chińskiej wyspy, którzy dotarli tu najpóźniej i musieli szukać pracy w kuchniach kolonialnych rezydencji. Stworzyli danie proste i genialne: delikatne mięso serwowane z ryżem gotowanym w esencjonalnym rosole z imbirem i czosnkiem. Z kolei laksa to absolutna eksplozja smaku. To gęsta, aksamitna zupa na bazie mleka kokosowego i intensywnej pasty z suszonych krewetek, trawy cytrynowej, galangalu i chili. W środku znajdziemy gruby makaron ryżowy, soczyste krewetki i plastry ciasta rybnego. Wszystko było pyszne. W poszukiwaniu wróżbitów Najedzony wyruszyłem na poszukiwanie wróżbitów. Ich znalezienie wcale nie było proste. Informacje, które znajdowałem w internecie, okazały się nieprawdą. ?Fortune Centre przy Middle Road, mimo obiecującej nazwy, okazało się zamknięte na głucho w kwestii wróżb – były same bary z jedzeniem. Zacząłem pytać mieszkańców. Ci skierowali mnie do sąsiedniego Fu Lu Shou Complex (nazwanego od trzech bóstw pomyślności). Jednak i tam rzeczywistość mnie zaskoczyła – na trzech piętrach zamiast mędrców zastałem jedynie niekończący się labirynt salonów masażu i fryzjerskich atelier. Przepowiadaczy przyszłości odnalazłem jednak na Waterloo Street, nazywanej „Ulicą Harmonii”. Jest ona miejscem, gdzie sąsiadują ze sobą świątynie różnych wyznań, a powietrze przesycone jest zapachem kadzideł i girland orchidei sprzedawanych przez kwiaciarki. Specjaliści od astrologii i numerologii siedzieli na ulicy pod parasolami rozstawionymi w rządku. Na plakatach ustawionych przed boksami reklamowali się jako mistrzowie Bazi (dosłownie „Osiem Znaków”), skomplikowanego systemu astrologicznego znanego jako „Cztery Filary Przeznaczenia”. W przeciwieństwie do zachodniego horoskopu, Bazi analizuje osiem znaków przypisanych do godziny, dnia, miesiąca i roku urodzenia. To swoisty kod kreskowy naszego losu, determinowany przez układ pięciu żywiołów w chwili przyjścia na świat. Moje zaufanie wzbudził mistrz Alex Soh, który znakomicie mówił po angielsku. – Jako Ziemny Koń w roku Ognistego Konia stajesz przed rzadką szansą. Ogień dostarcza ci energii, ale jeśli twoje Bazi pokazuje brak żywiołu Wody, możesz się wypalić w nadmiarze emocji. W tym roku musisz szukać balansu. Koń w ogniu galopuje szybko, ale tylko mądry jeździec wie, kiedy poluzować wodze. Zapomnij o ślepym pędzie. Ten rok dla Konia to czas działania opartego na strategii, a nie na szybkości. Twoje zdolności przywódcze będą się rozwijać, a umiejętność zachowania spokoju będzie największą siłą. W pracy odniesiesz sukcesy, ale tylko jeśli postawisz na stabilne, przemyślane decyzje. Jeśli chodzi o zdrowie – uważaj na kręgosłup. Twój „stelaż” potrzebuje teraz uwagi, oszczędzaj go, byś mógł pewnie stąpać po ziemi. A miłość? Ta, którą masz w życiu, będzie trwać i dawać Ci oparcie – opowiadał. Master Soh wspomniał też o innych znakach: Tygrysy i Psy będą płynąć na fali sukcesu, bo to naturalni sprzymierzeńcy Konia. Najtrudniej będą miały Szczury, stojące w zodiakalnej opozycji do mojego znaku – dla nich to czas trudnych zmian. Czerwone koperty i mandarynki na szczęście Podpatrując przygotowania do wejścia w nowy rok i znając już nieco bardziej moją przyszłość, pojechałem metrem do Chinatown. To tutaj, pośród osiemdziesięciu tysięcy świateł LED rozświetlających wieczorem New Bridge Road i Eu Tong Sen Street, można przepaść na długie godziny, fotografując każdą czerwoną latarnię i każdą napotkaną instalację przedstawiającą pędzące wierzchowce. Na tutejszych bazarach Singapurczycy zaopatrują się w hongbao, czyli tradycyjne czerwone koperty, w których wręcza się pieniądze dzieciom i niezamężnym krewnym. Kupują też dekoracje symbolizujące szczęście i dobrobyt, a zapach grillowanego Bak Kwa, słodko-słonej wieprzowiny, miesza się z aromatem świeżych mandarynek, które jako symbol złota obowiązkowo wymienia się przy każdej noworocznej wizycie. By złapać oddech, wybrałem się do Ogrodów Botanicznych wpisanych na listę UNESCO. To miejsce zachwyca równowagą między dziką dżunglą a precyzyjnie zaprojektowanym parkiem. Przy muszli koncertowej odnalazłem też polski akcent – pomnik Fryderyka Chopina i George Sand. Odpoczynek pod gigantycznymi palmami, obserwowanie noworocznych sesji fotograficznych par młodych i wizyta w Ogrodzie Orchidei pozwoliły mi zapomnieć o zgiełku miasta. Później szukałem relaksu w stylu „jungle vibe” na wzgórzu Dempsey Hill. To dawne brytyjskie koszary ukryte w gęstej zieleni, gdzie Singapurczycy spotykają się na uroczystych, sylwestrowych i noworocznych lunchach. Przed zachodem słońca wypłynąłem w 40-minutowy rejs po Singapore River. Na pokład tradycyjnej drewnianej łodzi – nazywanej tutaj bumboat – wsiadłem w Clarke Quay. To miejsce stanowiło niegdyś serce handlowego Singapuru: dawny kompleks magazynów i składów towarowych, gdzie przez dekady wyładowywano przyprawy, herbatę oraz kauczuk. Dziś te pieczołowicie odrestaurowane budynki, pomalowane na jaskrawe kolory, mieszczą dziesiątki restauracji i barów, tworząc najbardziej znany rozrywkowy punkt na mapie miasta. Trasa rejsu to w rzeczywistości skrócona lekcja historii architektury. Sunąc po gładkiej tafli wody mijałem kolejne historyczne mosty: od najstarszego, żeliwnego Cavenagh Bridge, po majestatyczny Anderson Bridge. Po lewej stronie mignęła biała bryła Muzeum Cywilizacji Azjatyckich oraz dawna siedziba parlamentu. Tuż przed wejściem do zatoki łódź przepłynęła obok Fullerton Hotel – neoklasycystycznego gmachu, który w przeszłości pełnił funkcję głównego urzędu pocztowego i punktu zero, od którego mierzono wszystkie odległości na wyspie. Po wypłynięciu na wody Marina Bay, przed dziobem ukazał się Merlion – mityczny symbol Singapuru z głową lwa i ciałem ryby, nieustannie wyrzucający z paszczy strumień wody. Gdy słońce zaczęło powoli chować się za horyzontem, panorama miasta nabrała złotych barw. Nad całą zatoką dominuje sylwetka Marina Bay Sands: architektoniczny fenomen składający się z trzech potężnych wież połączonych na wysokości dwustu metrów ogromnym tarasem w kształcie statku. Tuż obok lśniła futurystyczna bryła ArtScience Museum, przypominająca otwarty kwiat lotosu, a po przeciwnej stronie zatoki widać było najeżone kopuły centrum kulturalnego Esplanade, które z powodu swojej charakterystycznej struktury nazywane jest przez mieszkańców „Durianem”. U stóp Boga Fortuny Sylwestrowy wieczór spędziłem w Gardens by the Bay. Ten 101-hektarowy, futurystyczny park to prawdziwe płuca Singapuru, zdominowane przez Supertrees – stalowe, pionowe ogrody sięgające pięćdziesięciu metrów wysokości. Te giganty, porośnięte setkami tysięcy roślin, nie tylko zbierają deszczówkę i zasilają nocne iluminacje dzięki ogniwom słonecznym, ale stanowią też tło dla festiwalu świateł River Hongbao, który w 2026 roku świętuje swoje czterdziestolecie. Wewnątrz Flower Dome, gigantycznej szklarni, przygotowano niezwykle kolorową wystawę Spring Blossoms. Osiem koni naturalnej wielkości, ręcznie wykonanych przez rzemieślników z Chin przy użyciu technik z czasów dynastii Tang, zdaje się pędzić pośród orchidei, śliw i bambusów. Inspiracją dla tej instalacji był słynny obraz Ba Jun Tu, przedstawiający osiem rumaków będących symbolem witalności i sukcesu. Całość osadzono w estetyce ogrodów Jiangnan, znanych ze swojej harmonii, gdzie odwiedzający mogą przejść przez księżycowe bramy i odpocząć w tradycyjnych pawilonach. Tuż przy wyjściu uwagę przyciąga Blooming Drum of Spring, bęben udekorowany motywami lotosu. Zgodnie z przysłowiem „uderzenie w kwiatowe bębny zwiastuje przybycie wiosny”, dźwięki i obrazy zlewają się tu w jedno wielkie święto odrodzenia. Podświetlone dekoracje na festiwalu River Hongbao, wykonane tradycyjną metodą z jedwabiu i drutu, zapierały dech. Pokaz muzyczny wśród ogromnych, 50-metrowych Supertrees przyciągnął tłumy Singapurczyków i turystów. Na wielkiej scenie trwały koncerty i występy taneczne, a nad wszystkim górował Bóg Fortuny. Podświetlany od środka, monumentalny posąg lśnił czerwienią i złotem. Zrobiłem sobie przy nim zdjęcie – na szczęście, bo w Roku Ognistego Konia każda porcja pomyślności się przyda. Nasz autor Michał Cessanis Od 14 lat redaktor prowadzący i sekretarz redakcji National Geographic Traveler oraz autor podróżniczej serii „Do zobaczenia” w Dzień Dobry TVN i TVN Style. Dziennikarz, który od lat życie spędza w drodze, łącząc pasję do eksploracji z rzetelnym warsztatem reportażysty. W swoich tekstach szczególną wagę przywiązuje do detali, historii spotykanych ludzi oraz ochrony dzikiej natury. Autor książek: „Opowieści z pięciu stron świata” i „Made in China”. Jako ambasador plebiscytu „Cuda Polski National Geographic Traveler” z równą pasją odkrywa nieznane zakątki kraju, co najdalsze krańce globu. Ma w genach ciekawość świata i otwartość na inne kultury. Nie straszne są mu ekstremalne warunki czy bariery językowe – dla niego to nie przeszkody, lecz paliwo do działania i tworzenia angażujących opowieści.
Plac budowy pełen niespodzianek. Pod ziemią skrywała się starożytna świątynia
Naczynia z motywami węży i kadzielnice odkryli archeolodzy pod współczesną zabudową Ratyzbony. Okazało się, że były to ślady po świątyni sprzed dwóch tysięcy lat. Czczono w niej jednego z najbardziej zagadkowych bogów starożytności. Co o niej wiemy?
Ratyzbona to miasto położone w dzisiejszej Bawarii. W 79 roku na terenie dzisiejszej dzielnicy Kumpfmühl Rzymianie wznieśli kasztel, będący punktem obserwacyjny nad ujściami rzek Naab i Regen. Składał się z fortyfikacji otoczonych fosą i palisadą. Stacjonujący w tym forcie legioniści rzymscy oddawali cześć różnym bogom. Teraz archeolodzy mają dowód, że wśród nich był Mitra. Świątynie poświęcone temu bogowi odkryto m.in. w Rzymie, w Brytanii, a także nad Renem, Dunajem i Eufratem. Tajemnice boga żołnierzy Kim był Mitra i dlaczego budowano mu świątynie? To bóg pochodzenia orientalnego, który stał się niezwykle popularny wśród rzymskich żołnierzy. Jego kult był owiany tajemnicą i dostępny tylko dla wtajemniczonych osób. Świątynie Mitry często znajdowały się pod ziemią lub przypominały jaskinie, co miało nawiązywać do mitycznych czynów boga. Kult ten ostatecznie przegrał z chrześcijaństwem w IV i V wieku. Mieszkaniówka w miejscu sanktuarium Jest zasadą, że w miejscu nowych inwestycji w miastach archeolodzy prowadzą nadzór. Zaglądają w łyżki koparek i pod łopaty robotników, czy aby nie wykopują one jakichś artefaktów. Takie prawdopodobieństwo rośnie w przypadku ośrodków o dawnej metryce – a tak było w przypadku inwestycji w Ratyzbonie. W czasie kopania fundamentów pod nowe budynki mieszkalne natrafiono na starożytne relikty. Podczas prac w 2023 roku znaleziska wydawały się typowe, a ich interpretacja była utrudniona, ponieważ wykopaliska prowadzono etapami wśród ciasnej zabudowy. Dopiero późniejsza, drobiazgowa ocena naukowa przeprowadzona przez dr. Stefana Reutera pozwoliła połączyć wszystkie elementy w jedną całość i zidentyfikować budowlę jako świątynię Mitry. Drewniane ściany i wężowe naczynia Po świętym przybytku nie zachowało się wiele. Budowla była wykonana z drewna. Archeologom udało się jednak znaleźć kamień wotywny, choć czas zatarł na nim napisy. Odkryto też fragmenty wotywnych blaszek i okucia ołtarzyka, znane z innych rzymskich świątyń. Najważniejszym dowodem okazały się jednak fragmenty naczyń ceramicznych. W ziemi leżały skorupy dzbanów zdobionych motywami węży. Obok nich spoczywały kielichy do kadzideł oraz naczynia do picia. Dla ekspertów był to jasny sygnał – kult Mitry wiązał się z rytualnymi ucztami. A te przedmioty sprawiały wrażenie jakby porzucono je po wielkiej, uroczystej kolacji, która zakończyła się wieki temu. Najstarszy ołtarz Mitry w Bawarii Wynik analizy znalezisk wprawił badaczy w osłupienie. To nie jest zwykłe sanktuarium, jakich wiele w dawnym imperium. Mitreum – bo tak określa się świątynie poświęcone Mitrze – z Ratyzbony jest najstarszą taką świątynią w całej dzisiejszej Bawarii. Wcześniej w tym regionie odkryto tylko osiem podobnych miejsc. To konkretne sanktuarium pochodzi z lat 80–171 n.e. Oznacza to, że istniało jeszcze przed powstaniem słynnego obozu legionów w Ratyzbonie. Było częścią mniejszej osady naddunajskiej przy forcie Kumpfmühl. Do tej pory sądzono, że kult Mitry rozkwitł w rejonie Ratyzbony znacznie później, dopiero pod koniec II wieku. Źródło: Urząd Miasta w Ratyzbonie Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Oto dowód na bliskie kontakty szamanów z pierwszymi rolnikami. To niezwykła maska
Poroże sarny odkryte kilka dekad temu w pradziejowej osadzie rolników, okazało się czymś znacznie bardziej doniosłym, niż tylko odpadem po uczcie. Nowe analizy wskazują, że było to rytualne nakrycie głowy. To mocny argument w dyskusji na temat kontaktów między nowo przybyłymi społecznościami rolniczymi a lokalnymi łowcami i zbieraczami.
Około 7500 lat temu Europa Środkowa zaczęła się gwałtownie zmieniać. Z południa przybyli pierwsi rolnicy. Były to społeczności określane przez archeologów mianem kultury ceramiki wstęgowej rytej. Imigranci przybyli terenów dzisiejszej Anatolii i basenu Morza Egejskiego. Szukali żyznych gleb pod uprawę zboża i dogodnych pastwisk dla bydła. W gęstych lasach spotkali jednak dawnych mieszkańców – łowców-zbieraczy, którzy żyli tam od tysięcy lat. Jak przebiegały te spotkania ludzi z tak różnych światów? Oknem na to zagadnienie jest między innymi pradziejowa osada w Eilsleben-Vosswelle na terenie landu Saksonii-Anhalt w Środkowych Niemczech. Niezwykła osada pierwszych rolników W Eilsleben-Vosswelle jest bardzo ważnym stanowiskiem archeologicznym – to jedna z największych i najważniejszych osad pierwszych rolników w Europie Środkowej. Datowana jest na około 7500 lat. Stanowisko zidentyfikowano już w latach 20. XX wieku, a szeroko zakrojone prace wykopaliskowe prowadzono tam w latach 1974–1989 oraz ponownie od 2024 roku. Osada zajmowała imponujący obszar około 12 hektarów, choć najnowsze badania geomagnetyczne sugerują, że mogła być znacznie większa, niż wcześniej sądzono. Miejsce to stanowi unikalny dowód na intensywne kontakty i wymianę między nowymi osadnikami a rdzenną ludnością łowców-zbieraczy. Maska, która zmieniła historię Zespół archeologów z Landowego Urzęd ds. Zarządzania Dziedzictwem i Archeologii Saksonia-Anhalt – Muzeum Prehistorii w Halle opublikował właśnie na łamach „Praehistorische Zeitschrift” intrygujące wyniki badań. Dotyczą nowej analizy przedmiotu odkrytego przez archeologów w 1987 roku. Chodzi o poroże sarny, które spoczywało w niepozornym dole osadniczym. Dopiero niedawne, bardzo szczegółowe badania ujawniły jego prawdziwe przeznaczenie. Naukowcy dostrzegli ślady precyzyjnej obróbki: fragment czaszki został docięty w kształt prostokąta. Przy nasadzie rogów odkryto nacięcia, które służyły do mocowania sznurków. Dzięki nowoczesnemu datowaniu radiowęglowemu wiemy, że przedmiot ma około 7 tysięcy lat. Jaka była funkcja poroża? Zdaniem badaczy poroże nie było odpadkiem po porządnym obiedzie. Jego specyficzna obróbka wskazuje, że była to rytualna maska lub nakrycie głowy. Co warte podkreślenia, rolnicy z tamtego okresu nigdy nie używali takich przedmiotów – były znakiem rozpoznawczym szamanów z grup łowców-zbieraczy. Naukowcy doszukują się podobieństw do słynnej maski tzw. szamanki z Bad Dürrenberg, która żyła dwa tysiące lat wcześniej. Zdjęcie rekonstrukcji tej maski widoczne jest w lewej części grafiki, którą można zobaczyć nad artykułem. Po prawej jest natomiast znalezisko z Eilsleben. Szaman do wynajęcia Dlaczego rolnicy mieliby przechowywać u siebie szamańskie atrybuty łowców i zbieraczy? Odpowiedź może się kryć się w problemach, z jakimi mierzyli się pierwsi osadnicy. Przejście na osiadły tryb życia mogło wiązać z konsekwencjami związanymi ze zdrowiem. Dieta oparta na mącznych produktach niszczyła ich zęby. Z kolei bliskość zwierząt hodowlanych przynosiła nieznane wcześniej choroby bakteryjne i wirusowe. Kiedy medycyna rolników zawodziła, mogli oni szukać pomocy u specjalistów z zewnątrz. Archeolodzy sugerują, że uciekali się do „lekarzy” łowców i zbieraczy, którymi byli szamani. Znali każdą roślinę w lesie i potrafili leczyć ziołami. Mieli też kontakt z duchami zwierząt, co dla ówczesnych ludzi było kluczowe w procesie uzdrawiania. Maska z poroża sarny sugeruje, że w osadzie Eilsleben mogło dochodzić do rytualnych spotkań. Rolnicy zapraszali szamanów do siebie. Szukali u nich ratunku i ochrony – taka w każdym razie jest przemawiająca do wyobraźni hipoteza. Źródło: Praehistorische Zeitschrift Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Archeolodzy odkryli starożytną kultową dzielnicę miasta Nida. Skrywa się pod współczesną metropolią
Podczas budowy szkoły we Frankfurcie odkryto ruiny, które cofnęły archeologów w czasie o blisko 2000 lat. W starożytnym mieście Nida natrafiono na dzielnicę świątynną. Badacze znaleźli setki artefaktów, a nawet ślady rytualnych ofiar z ludzi. To odkrycie może zmienić sposób, w jaki postrzegamy rzymską obecność w Germanii.
Podczas budowy nowej Römerstadtschule archeolodzy badali teren o powierzchni ponad 4,5 tysiąca metrów kwadratowych. Znajdowały się na nim relikty Nidy – niezwykłej osady na mapie rzymskiego świata. Powstała jako baza wojskowa około 70 roku n.e., ale szybko stała się tętniącym życiem centrum gospodarczym i kulturowym. Można pokusić się na stwierdzenie, że był rzymski odpowiednik dzisiejszego Nowego Jorku na dzikim pograniczu Germanii. Odkrycie bezprecedensowe Lokalizacja rzymskiego miasta Nida była znana badaczom już od dziesięcioleci dzięki wcześniejszym pracom archeologicznym. Prawdziwym novum jest jednak odkrycie ogromnej dzielnicy kultowej. Według badaczy wyjątkowość odkrycia polega na tym, że w starożytnej Nidzie to kompleks świątynny, a nie typowe forum, stanowił centrum rzymskiej metropolii. – Centralna dzielnica kultowa Nidy stanowi odkrycie archeologiczne o niemal bezprecedensowym znaczeniu w Europie – komentuje dr Ina Hartwig, komisarz miasta Frankfurt ds. kultury i nauki. Entuzjazmu nie kryje również Marcus Gwechenberger, radny ds. planowania i mieszkalnictwa. – Nowo odkryta dzielnica kultowa rzymskiego miasta Nida należy do najważniejszych odkryć archeologicznych we Frankfurcie w ostatnich latach – ocenił. Wykopaliska w tym miejscu prowadzili naukowcy z Muzeum Archeologicznego we Frankfurcie, Uniwersytetu Goethego we Frankfurcie i Uniwersytetu w Bazylei. Jak wyglądała dzielnica kultowa? W ramach tego kwartału miasta zlokalizowano jedenaście kamiennych budowli wzniesionych w kilku fazach. Układ budynków jest bardzo nietypowy i nie ma odpowiedników w germańskich ani galijskich prowincjach Cesarstwa Rzymskiego. Wiemy, że te konstrukcje były piękne, bo zebrano ponad 5000 fragmentów malowanego tynku ściennego, wraz z brązowymi okuciami z drzwi i okien. Jamy pełne darów dla bogów Ciekawostką jest też odkrycie 70 szybów i 10 płytszych jam, do których wrzucano przedmioty w czasie rytuałów. Znaleziono w nich liczne naczynia ceramiczne oraz duże ilości szczątków roślinnych i zwierzęcych, w tym ryb i ptaków. Znaleziska te interpretuje się jako pozostałości rytualnych posiłków i ofiar składanych bogom. Wśród darów dla bogów znalezionych na tym stanowisku archeologicznym były też rzymskie monety (odkryto ich ćwierć tysiąca) i fibule, czyli zapinki do szat. Najbardziej wstrząsającym wynikiem badań są ślady wskazujące na możliwe ofiary z ludzi. Jest to zjawisko całkowicie wyjątkowe w rzymskich prowincjach. Dom bogów, ale jakich? Na podstawie znalezionych inskrypcji i dowodów ikonograficznych można pokusić się o próbę wskazania, komu składano tutaj cześć dwa tysiące lat temu. Było to co najmniej kilkoro bogów, w tym Jowisz, czyli naczelne bóstwo rzymskie, ale też Merkury Alatheus, Diana, Apollo oraz mniej znana nam Epona, celtycko-rzymska bogini płodności. Taka „boska konstelacja” sugeruje, że miejsce to funkcjonowało jako sanktuarium o znaczeniu regionalnym, w którym czczono obok siebie wiele bóstw. Dzielnica kultowa została założona na początku II wieku n.e. Inskrypcja dedykacyjna datowana na 9 września 246 r. n.e., potwierdza, że ​​sanktuarium było użytkowane co najmniej do połowy III wieku n.e. Źródło: Goethe University Frankfurt Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
„To nie jest chwilowa moda, to jest trend”. Kim są polscy rodzimowiercy?
Współczesna Polska to nie tylko strzeliste wieże kościołów, ale też płonące w lasach ogniska i dawni bogowie. Profesor Piotr Grochowski z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu wyruszył w teren, by zbadać świat współczesnych wyznawców słowiańskich bóstw. Ten temat porusza najnowszy odcinek wideopodcastu National Geographic Polska.
Rodzimowierców, czyli wyznawców religii nawiązującej do wierzeń dawnych Słowian, mieszka w Polsce zaledwie kilka tysięcy. Ale jest o nich coraz głośniej w mediach i wzbudzają spore zainteresowanie. Co o nich wiemy? Odpowiedź na to pytanie daje nauka. „Nasza wiedza o religii przedchrześcijańskich Słowian jest dość ułomna” Naszym gościem i ekspertem w tym zakresie jest dr hab. Piotr Grochowski, folklorysta, etnolog z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. W ubiegłym roku ukazała się jego książka „Polskie rodzimowierstwo” (nakładem Wydawnictwa UMK), która jest efektem jego badań wśród rodzimowierców, zwanych też czasem współczesnymi poganami. Korzenie ukryte w mroku historii Rodzimowierstwo to religia, która próbuje wskrzesić to, w co wierzyli nasi przodkowie przed przyjęciem chrześcijaństwa. Zadanie to przypomina jednak układanie ogromnych puzzli, z których większość elementów bezpowrotnie zaginęła. Jak zauważa badacz: brakuje nam bowiem tekstów samych Słowian sprzed 966 roku, czyli chrztu Polski. Naukowcy muszą rekonstruować ten świat, korzystając z archeologii, językoznawstwa i zapisków dawnych kronikarzy. Rodzimowiercy nie mają swojej Biblii ani Koranu. Zamiast tego studiują opracowania naukowe, traktując je jako ważną część swoich wierzeń. Ich świętą księgą jest natura, obserwacja natury, życie zgodnie z cyklem przyrody. Ogień, las i święta księga natury Podstawą tej wiary nie są mury świątyń, lecz bezpośredni kontakt z przyrodą. Rodzimowiercy modlą się głównie na zewnątrz, na łonie natury. Centralnym punktem każdego obrzędu jest święty ogień. – Ogień jest uważany za rodzaj pośrednika pomiędzy ludźmi a bogami – opowiada prof. Grochowski. Kim są polscy rodzimowiercy? Według prof. Grochowskiego ludzie poszukują czegoś własnego w zalewie kultury angloamerykańskiej. Szukają odpowiedzi na pytanie „kim jesteśmy?” i znajdują ją w słowiańskich korzeniach. Drogi do rodzimowierstwa są różne: od fascynacji historią, przez miłość do natury, aż po popkulturę, taką jak świat „Wiedźmina”. – Rodzimowierstwo jest urozmaicone zarówno pod względem stricte religijnym, ale też pod względem społecznym. Poglądy społeczno-polityczne jego wyznawców też są bardzo mocno zróżnicowane – zauważa ekspert. Wszystkie Tajemnice Słowian Tym odcinkiem rozpoczynamy nowy cykl National Geographic Polska zatytułowany Wszystkie Tajemnice Słowian, w którym będziemy rozmawiali na różne tematy dotyczące Słowiańszczyzny. Przyjrzymy się między innymi pochodzeniu Słowian czy słowiańskiej kuchni. Kolejne odcinki będą ukazywały się w następnych tygodniach. Wideo z rozmową z dr. hab. Piotrem Grochowskim można obejrzeć bezpośrednio w tym artykule, a także na naszym kanale YouTube i w serwisieSpotify. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Poznaj jedno z najbardziej zagadkowych miejsc Beskidów. Wciąż żyją tu opowieści o czarownicach
Wśród porośniętych lasem zboczy Beskidu Małego kryje się miejsce, które od pokoleń budzi niepokój nawet wśród doświadczonych wędrowców. Skała Czarownic – owiana legendami o zniknięciach, zaklęciach i niewytłumaczalnych zjawiskach – przyciąga tych, którzy chcą zmierzyć się z lokalnymi opowieściami i tajemnicą zapisaną w surowej formacji skalnej. To jedna z tych beskidzkich historii, które wciąż żyją w wyobraźni mieszkańców.
Już wkrótce do polskich kin trafi thriller „Jadwiga, czarownica z Beskidów”, opowiadający historię słowackiego śledczego powracającego w góry na styku Polski, Czech i Słowacji, by zmierzyć się ze sprawą, która przed laty wymknęła mu się z rąk – legendą „Beskidzkich Czarownic”. Choć film czerpie z fikcji, jego fabuła zakorzeniona jest w realnych wierzeniach, które przez wieki kształtowały kulturę karpackich wsi. W Beskidach nie brakowało kobiet oskarżanych o czary, a pamięć o tych dawnych opowieściach przetrwała w topografii regionu. Jednym z miejsc najmocniej związanych z lokalnymi legendami jest Skała Czarownic w Beskidzie Małym – tajemnicza formacja, która od lat pobudza wyobraźnię turystów i badaczy folkloru. Legendy i mroczne opowieści o Skale Czarownic w Beskidzie Małym Skała Czarownic od wieków zajmuje szczególne miejsce w lokalnej wyobraźni – nie tylko ze względu na swój kształt czy położenie, ale też atmosferę, którą wielu opisuje jako trudną do racjonalnego wyjaśnienia. Wędrowcy wspominają o niepokojącym wrażeniu, że ktoś ich obserwuje, a mieszkańcy powtarzają historie, które przetrwały tu całe pokolenia. Najbardziej znana legenda prowadzi do początku XVIII wieku i postaci Wojciecha Bulaka ze Spytkowic – rozbójnika, który według kroniki Jana Halamy z 1709 roku ukrywał się właśnie u stóp tej skały. Bulak, wspierany przez dwie znachorki, miał wykorzystywać informacje zdobywane przez kobiety od ich pacjentów, by rabować kupców przemierzających tutejsze szlaki. Ich działalność przerwano dopiero po głośnym włamaniu do kościoła św. Michała w Wilkowicach. Schwytany przez miejscowych Bulak poniósł okrutną śmierć, lecz — jak głosi legenda — jego wspólniczki obserwowały egzekucję z ukrycia i już tego samego dnia wróciły pod skałę, by wykopać skarby i zniknąć bez śladu. „Tylko czarownice znikają jak duchy” – powtarzano później w okolicy. To właśnie od tej historii miejsce miało zyskać swoją nazwę. Inne opowieści sięgają znacznie dalej, w czasy, gdy naturalne formacje tłumaczono ingerencją sił nadprzyrodzonych. Według jednego z podań skała miała spaść w to miejsce z rąk samego diabła, który próbował uniemożliwić budowę kościoła św. Michała w Wilkowicach — świątyni istniejącej do końca XIX wieku. Diabeł miał przenosić ogromny głaz z pobliskiego Czupla (najwyższego szczytu Beskidu Małego), jednak gdy nadszedł świt, stracił swoje moce i kamień wysunął mu się z uścisku, spadając na zbocze. Stąd druga nazwa tego miejsca: Skała Diabelska. Jeszcze inna historia przywołuje relację wędrowca, który w 1890 roku miał natknąć się tu na dwie znachorki szepczące zaklęcia i odprawiające rytuał u boku nieznanego mężczyzny. Choć przestraszony uciekł do pobliskiej gospody i sprowadził świadków, na miejscu nie znaleziono już nikogo. To właśnie temu wydarzeniu niektórzy przypisują powstanie zagadkowych rytów na powierzchni skały. Do dziś nie ustalono, kiedy dokładnie powstały, co tylko pogłębia aurę tajemnicy. Jak dotrzeć do Skały Czarownic? Szlak, położenie i tajemnicze symbole Choć większość opowieści o Skale Czarownic wywodzi się z dawnych podań, współcześni mieszkańcy i regionalne portale nadal określają ją jako jedno z najbardziej nawiedzonych miejsc w Beskidach. W cieniu świerków i buków wciąż można dostrzec tajemnicze ryty, które od lat budzą ciekawość historyków i miłośników dawnych wierzeń. Na powierzchni skały widoczna jest m.in. swastyka (w swojej pierwotnej, przedchrześcijańskiej formie), która wśród Słowian była znakiem pomyślności i cykliczności natury. Obok niej znajduje się krzyż wpisany w okrąg, z czterema ramionami wychodzącymi z centralnego punktu. Jego kształt przypomina krzyż słoneczny, znany zarówno z tradycji nordyckich, jak i celtyckich. Obecność tych znaków sprawia, że Skała Czarownic pozostaje miejscem, w którym granica między historią a legendą zaciera się niezwykle łatwo. Ci, którzy chcą zobaczyć te symbole na własne oczy, mogą dotrzeć tam krótką, choć miejscami stromą ścieżką. Najłatwiej dotrzeć tu czarnym szlakiem z Wilkowic lub podejść od strony Hucisk, kierując się za mostem na Zimniku w ulicę Pieczarkową, a następnie wąską ścieżką prowadzącą za białym domem. Po około trzydziestu minutach marszu pojawiają się pierwsze głazy, z których jeden (pierwszy z prawej) kryje w sobie historię i aurę, jakiej trudno doświadczyć w innym miejscu Beskidu Małego. Widok z jego szczytu obejmuje okoliczne doliny, lecz to nie panorama decyduje o wyjątkowości tego miejsca. Mimo niepozornego wyglądu Skała Czarownic emanuje atmosferą przywołującą zarówno dawne podania, jak i wyobrażenia o rytuałach odprawianych „na skraju lasu”, z dala od wsi. To jedno z tych miejsc, w których folklor, przyroda i surowa przestrzeń splatają się w opowieść, obok której trudno przejść obojętnie. Źródła: Travel Series, Gazeta Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Ornamenty na odnalezionej w Palestynie czarze przedstawiają najwcześniejsze mity o powstaniu Ziemi
Odnaleziona w skalnym grobowcu czara z ˁAin Samiya jest tak mała, że mieści się w dłoni. Mimo to zawiera w sobie cały kosmos. A przynajmniej wersję jego powstania powszechną na starożytnym Bliskim Wschodzie.
W 1970 roku w zapieczętowanym, skalnym grobie z epoki środkowego brązu (ok. 2650–1950 p.n.e.) znajdującym się w pobliżu palestyńskiej miejscowości Kafr Malik na Zachodnim Brzegu, odnaleziono niewielkie srebrne naczynie. Czara została ozdobiona motywami fauny i flory. Można na niej rozróżnić chimerę, węże, elementy roślinne oraz promienisty dysk. – Przez dziesięciolecia wielu badaczy łączyło te przedstawienia z Enūma Eliš, babilońskim eposem o stworzeniu świata. Ta interpretacja okazała się jednak zbyt późna i zbyt uproszczona. Naszym zdaniem czara ukazuje powstanie kosmicznego porządku – przede wszystkim narodziny Słońca i jego codzienną podróż. Zostało to przedstawione za pomocą języka wizualnego, który rozprzestrzenił się szeroko na starożytnym Bliskim Wschodzie – twierdzi Eberhard Zangger w artykule opublikowanym na łamach czasopisma „The Ancient Near East Today”. Co znajdowało się w grobie? Zangerr jest absolwentem Uniwersytetu Harvarda. Pracę doktorską obronił na Uniwersytecie Stanforda. Stał się znany w dużej mierze poprzez wygłaszanie kontrowersyjnych teorii na temat historii epoki brązu we wschodnim regionie Morza Śródziemnego. Jego hipotezy dotyczące Troi i Atlantydy spotkały się z szerokim sceptycyzmem wśród współpracowników, podobnie jak niektóre z jego hipotez dotyczących Luwijczyków. Opisywana czara została odkryta w jednym z wielu wykutych w skałach grobowców, ciągnących się wzdłuż Wadi Samiya na północny wschód od Ramallah. Leżała w zamkniętej komorze wraz z szesnastoma naczyniami ceramicznymi, trzema lampami, drewnianym drzewcem włóczni, grotem strzały i bursztynowymi paciorkami. Jak na epokę brązu jest to wyjątkowo bogate wyposażenie. Stworzyciel Nieba i Ziemi Samo naczynie zostało wykonane z cienkiej srebrnej blachy. Mierzy około 8,2 cm wysokości, a jego krawędź liczy około 25 cm obwodu. U podstawy naczynia biegnie pas zygzaków i fryz jodełkowy. Powyżej znajduje się pas narracyjny podzielony na dwie wyważone sceny. – Po prawej stronie dwie antropomorficzne postacie (z których dziś zachowała się tylko jedna), o wyolbrzymionych profilach, zwrócone są ku sobie i trzymają końce półksiężyca zdobionego małymi kółkami. Nad wklęsłym łukiem unosi się duża rozeta z ludzką twarzą przedstawioną en face. Natomiast pod półksiężycem leży gruby wąż, jego ciało pokrywają delikatne kreski – wylicza badacz. Wyjątkowo interesująco przedstawia się lewa strona zdobienia. Znajduje się tam postać pół-człowieka, pół-byka z wyciągniętymi rękoma próbującymi pochwycić dwie mocno stylizowane rośliny. – Między czterema zwierzęcymi nogami znajduje się mniejsza rozeta, tym razem bez twarzy. Obok chimery stoi drugi wąż, wyprostowany na ogonie, którego skórę oznaczono wzorem kółek z kropką – kontynuuje Zangerr. Pierwotnie zakładano, że zdobienie nawiązuje do babilońskiego eposu stworzenia Enūma Eliš. Według tej hipotezy chimera miałaby symbolizować Marduka gotowego do walki z Tiamat („trzymał roślinę, by zniweczyć jej truciznę”). Druga scena miałaby ukazywać działania Marduka po zwycięstwie, kiedy dzieli ciało Tiamat na niebo i ziemię. Babilońska kosmologia Ale Eberhard Zangger, Daniel Sarlo i Fabienne Haas Dantes, czyli autorzy cytowanego artykułu, nie zgadzają się z taką interpretacją. Ich zdaniem czara powstała ponad tysiąc lat przed redakcją Enūma Eliš z późnego drugiego tysiąclecia p.n.e. Poza tym postaci na naczyniu nie przypominają wojowników ani nie posiadają narzędzi mogących to sugerować. Wiele elementów zdobienia zupełnie nie odpowiada babilońskiemu poematowi kosmologicznemu. Badacze asyriologii i archeologii Lewantu wielokrotnie wskazywali na chronologiczną i ikonograficzną niezgodność, podkreślając, że przedstawione postaci nie odgrywają sceny walki. Ich zdaniem sceny ukazują powstanie świata i kosmosu, lecz wywodzą się z mitu znacznie starszego niż Enūma Eliš. W interpretacji Zanggera, Sarlo i Dantes pierwsza scena przedstawia chaos: chimera symbolizuje słabego, animistycznego boga, a mały kwiatowy symbol pod jej nogami – bezsilne Słońce. Nad wszystkim dominuje potężny wąż-potwór. Druga scena reprezentuje uporządkowany kosmos: bogowie zostali oddzieleni od zwierząt i przybierają potężną ludzką postać. Wznoszą silne Słońce w „niebiańskiej łodzi”, co symbolizuje oddzielenie niebios od ziemi. Wąż chaosu pokonany leży pod Słońcem. Zangger podkreśla, że z innych części Żyznego Półksiężyca pochodzą teksty klinowe z tego samego okresu, opisujące oddzielenie niebios od ziemi przez bogów. Dzięki temu wiemy, że w czasach powstania czary istniały już narracje o stworzeniu świata. – Niesamowite jest to, że mamy teraz obraz tego, jak wyobrażano sobie akt stworzenia – podsumowuje naukowiec. Źródło: The Ancient Near East Today Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Pogaństwo w natarciu – sprawdź, gdzie odkryć tradycje dawnych wierzeń
Kultura pogańska nie zniknęła wraz z nadejściem chrześcijaństwa. W wielu zakątkach świata nadal żywa jest tradycja związana z dawnymi bóstwami, rytuałami i lokalnymi praktykami. To podróż nie tylko w przestrzeni, ale i w czasie.
Spis treści: Odkryj świat pogańskich rytuałów – podróż, która zmienia spojrzenie Rumunia: Wioska, gdzie duchy przodków wciąż są obecne Finlandia: Szamańska moc lasu i jezior Ghana: Afrykańskie bóstwa i rytuały przodków Brazylia: Synkretyzm i duchy lasu Neopogaństwo – współczesny powrót do korzeni Choć dla wielu pogaństwo kojarzy się z zamierzchłą przeszłością, w rzeczywistości to żywa i dynamiczna forma duchowości, obecna w różnych zakątkach świata. Od lasów Skandynawii, po wioski i góry w Rumunii; od afrykańskich świątyń, po brazylijskie plaże – współczesne pogaństwo przybiera wiele twarzy. Odkryj świat pogańskich rytuałów – podróż, która zmienia spojrzenie Pogaństwo jest obecnie najdynamiczniej rozwijającą się religią w Stanach Zjednoczonych. Według Pew Research Center coraz więcej Amerykanów identyfikuje się z religiami natury, neopogaństwem czy czarostwem. Jak podają socjologowie, aż 40% ludzi na świecie wierzy w czary. Kultura pogańska ma jednak swoje korzenie głęboko w historii, często sprzed tysięcy lat. Niektóre społeczności nadal praktykują dawne rytuały. Inne starają się odtworzyć tradycje, które niemal zniknęły wraz z chrystianizacją Europy, Afryki i obu Ameryk. Te miejsca stanowią nie tylko fascynujące cele podróży, ale też okazję do lepszego zrozumienia duchowości opartej na rytmie przyrody i lokalnych mitach. Rumunia: Wioska, gdzie duchy przodków wciąż są obecne W rumuńskim rejonie Maramureș niektóre wsie zdają się funkcjonować poza czasem. Ich mieszkańcy obchodzą zimowe święta, które łączą chrześcijańskie tradycje z pogańskimi rytuałami, takimi jak rytualne tańce w kostiumach zwierząt czy maski symbolizujące siły natury. Rytuały te mają za zadanie przegnać złe duchy i zapewnić pomyślność w nadchodzącym roku. Maramureș to jedno z tych miejsc, gdzie żywa jest pamięć o przodkach, a duchy przeszłości są niemal namacalne. Spacerując po lokalnych cmentarzach czy uczestnicząc w zimowych obchodach, można poczuć, że czas zatrzymał się, a tradycja przetrwała mimo dziejowych burz. Finlandia: Szamańska moc lasu i jezior Choć chrześcijaństwo dotarło do Finlandii w XI wieku, rdzenna religia ludów fińskich – znana jako suomenusko – przetrwała w legendach, pieśniach i praktykach duchowych. Obecnie przeżywa renesans wśród osób szukających głębszego połączenia z naturą. Szamani fińscy – inspirowani dawnymi mędrcami i uzdrowicielami – organizują rytuały, które mają przywrócić harmonię między człowiekiem a przyrodą. Turyści mogą uczestniczyć w warsztatach, które uczą pieśni runicznych, rytualnego bębnienia i pracy z roślinami leczniczymi. W wielu regionach Finlandii odnaleźć można także stare miejsca kultu, jak kamienie ofiarne czy święte gaje. Tam niegdyś odprawiano ceremonie ku czci bogów przyrody. Ghana: Afrykańskie bóstwa i rytuały przodków W Ghanie nadal praktykowane są tradycyjne religie plemienne, które oddają cześć zarówno bóstwom natury, jak i duchom przodków. W miastach takich jak Kumasi czy Tamale spotkać można kapłanów i kapłanki, którzy odprawiają rytuały oczyszczenia, uzdrawiania czy wprowadzenia w dorosłość. Tradycyjne świątynie, budowane z gliny i drewna, pełne są symboliki i ofiar. Wielu turystów odwiedza te miejsca, nie tylko by je sfotografować, ale też uczestniczyć w ceremoniach, które mogą trwać wiele godzin. Praktyki te często są ściśle powiązane z cyklem rolniczym – odprawia się je, by zapewnić obfite zbiory, ochronić przed suszą lub chorobami. Brazylia: Synkretyzm i duchy lasu W Brazylii kultura pogańska objawia się przede wszystkim przez religie afro-brazylijskie, takie jak Candomblé czy Umbanda. To połączenie wierzeń afrykańskich, katolickich i rdzenno-amerykańskich tworzy barwną i pełną życia duchowość, która skupia się na duchach natury, przodkach i rytualnym tańcu. W Salvadorze i Rio de Janeiro można wziąć udział w publicznych ceremoniach, które obejmują taniec w transie, muzykę bębnów i składanie ofiar duchom – często w postaci kwiatów, jedzenia czy alkoholu. Candomblé uznawane jest za dziedzictwo kulturowe Brazylii i zyskuje coraz więcej sympatyków również poza granicami tego kraju. Dla wielu osób podróż do Brazylii to duchowa przygoda, która pozwala spojrzeć na świat z innej perspektywy. Neopogaństwo – współczesny powrót do korzeni Współczesne formy pogaństwa – jak wicca, druidyzm czy rodzimowierstwo słowiańskie odwołujące się do wierzeń dawnych Słowian – zyskują na popularności w Europie i Ameryce. Choć często bazują na rekonstrukcji dawnych praktyk, to stanowią pełnoprawne systemy duchowe, oparte na cyklu natury, równowadze żywiołów i osobistym rozwoju. W wielu miastach odbywają się publiczne rytuały na przesilenia, sabaty czy warsztaty poświęcone magii roślin i pracy z energią. Internet ułatwia wymianę wiedzy i tworzenie wspólnot, choć dla wielu najważniejsze jest osobiste doświadczenie rytuału – często podczas wypraw do miejsc mocy. Źródło: National Geographic
Inkowie złożyli nastolatkę w ofierze. Naukowcy zrekonstruowali jej wygląd
Zagadkowy rytuał Inków i twarz sprzed wieków. Naukowcy zrekonstruowali wygląd nastoletniej dziewczyny, która została złożona w ofierze ponad 500 lat temu. Niemal żywa twarz dziewczyny odsłania tajemnice jednego z najbardziej poruszających rytuałów prekolumbijskiej cywilizacji.
Spis treści: Kim była Dama z Ampato? Niezwykła historia inkaskiej mumii dziewczynki Rekonstrukcja twarzy Damy z Ampato: Nowe spojrzenie na inkaską ofiarę z dzieci Rytuał capacocha: Dlaczego Inkowie składali dzieci w ofierze na szczytach gór? Halucynogeny i symboliczne dary: Jak przygotowywano dzieci do rytuału capacocha? Hologramy i VR na wystawie: Wirtualna podróż szlakiem inkaskiego rytuału capacocha Choć od jej śmierci minęło ponad pięć wieków, dzięki współczesnej technologii możemy dziś spojrzeć w oczy jednej z najbardziej znanych ofiar inkaskiego rytuału capacocha. Nastolatka, znaleziona wysoko w Andach, była częścią religijnego obrzędu, który wymagał złożenia dzieci w ofierze bogom. Jej doskonale zachowane ciało, wydobyte z wiecznie zamarzniętej ziemi, pozwoliło badaczom nie tylko ustalić przyczynę śmierci, ale też odtworzyć jej wygląd z niezwykłą dokładnością. Kim była Dama z Ampato? Niezwykła historia inkaskiej mumii dziewczynki Był 1995 rok. Amerykański archeolog i antropolog Johan Reinhard wyruszył w góry w okolicach Arequipy na południu Peru. Razem z peruwiańskim przewodnikiem Miguelem Zarate wdrapali się na górę Ampato, która ma ponad 6 tys. m n.p.m. Liczyli na ciekawe znaleziska, bo pobliski czynny wulkan doprowadził do topnienia czapy lodowców. Tuż pod samym szczytem badacze dostrzegli niewielkie brązowe zawiniątko, przypominające worek z tkaniny. Okazało się, że był to szczelnie zawinięty płaszcz, który skrywał doskonale zachowaną zamarzniętą mumię dziewczynki. Jej grobowiec znajdował pierwotnie kilkaset metrów wyżej. Uległ on zniszczeniu, a zawartość usunęła się wzdłuż zbocza. Dama z Ampato miała na sobie suknię, szal i ozdobny pas oraz skórzane mokasyny. Na ramionach ofiary znajdowały się dwie szpile, które spinały szatę. Tuż obok mumii były też trzy figurki wykonane ze złota i potłuczone fragmenty naczyń. Znalezisko szybko stało się sensacją. Dziewczynkę nazwano Damą z Ampato lub po prostu Juanitą. Od kilku dekad jej szczątki są przechowywane w specjalnej komorze Arequipie. Rekonstrukcja twarzy Damy z Ampato: Nowe spojrzenie na inkaską ofiarę z dzieci We wtorek w Muzeum Andyjskich Sanktuariów otwarto wystawę „Capacocha. Podążając za bogami Inków”, na której zaprezentowano rekonstrukcję twarzy Damy z Ampato. Wiosną 2024 roku ekspozycja przybędzie do Polski. Rekonstrukcję stworzył szwedzki artysta i archeolog Oscar Nilsson, używając techniki manchesterskiej – typowej dla kryminalistyki. Procesowi towarzyszyły liczne konsultacje i trwał on blisko pół roku. – Pierwszym etapem było wykorzystanie skanów CT [tomografii komputerowej – przyp. red.], do stworzenia modelu czaszki przez dr. Bartłomieja Ćmielewskiego z Politechniki Wrocławskiej. Następnie czaszkę wydrukowaliśmy w technice druku 3D i nanieśliśmy w punktach anatomicznych 32 kołki, odpowiadające grubości tkanek miękkich – wyjaśniła National Geographic Polska koordynatorka projektu, dr Dagmara Socha z Centrum Badań Andyjskich UW. Następnie wspólnie z Nilssonem Socha konsultowała na bieżąco takie detale jak wiek, stopień odżywienia, odcień skóry, długość włosów, uczesanie zmarłej. W ramach przedsięwzięcia w Centro Textiles Tradicionales w Cuzco zamówiono też ręcznie tkane kopie szala i nakrycia głowy Juanity, tak by maksymalnie przybliżyć jej rekonstrukcję do rzeczywistości. – Odtwarzanie wyglądu zmarłych pozwala nam zmienić postrzeganie mumii, które obecnie traktowane są jako ciekawostki w muzeum. Pozwala opowiedzieć historię osób, które żyły przed setkami lat – podkreśliła dr Socha. Ze względu na warunki panujące na szczycie ciało uległo naturalnej mumifikacji poprzez zamarznięcie. Mumia należała do dziewczynki zmarłej w wieku ok. 14–15 lat. Podczas tomografii ustalono, że zabito ją uderzeniem tępym narzędziem w prawy bok głowy. Rytuał capacocha: Dlaczego Inkowie składali dzieci w ofierze na szczytach gór? Dziewczynkę złożono na górze w ramach rytuału capacocha. Archeolodzy znają kilkanaście miejsc na terenie Peru, gdzie Inkowie na szczytach gór lub wulkanów składali dzieci w ramach tego rytuału. Dzieci były – według inkaskich wierzeń – pośrednikami między bogami i ludźmi. Inkowie wybierali swoje ofiary spośród najważniejszych rodów. Czasami jasno określona była intencja ofiary. Na przykład, by zakończyła się jakaś klęska żywiołowa. Dzieci nie składano w ofierze od razu. Zdarzało się, że pielgrzymowano z nimi nawet kilka miesięcy. Halucynogeny i symboliczne dary: Jak przygotowywano dzieci do rytuału capacocha? Z badań innych mumii wykonanych przez dr Sochę wiadomo, że dzieci były odurzane z pomocą liści koki i halucynogennego naparu ayahuasca. Składał się on z lian Banisteriopsis caapi. W przypadku Damy z Ampato nie jest to jeszcze jasne. Jednak wraz z jej mumią znaleziono torebkę pełną liści koki i jej własnych włosów. Inkowie uważali, że obcięte włosy stanowią integralną cześć danej osoby. Dlatego były przechowywane po obcięciu i składane w ofierze wraz z ofiarą. W drugiej torebce zmarła miała ze sobą również muszlę spondylusa. Traktowana była jako jeden z najbardziej luksusowych przedmiotów w Imperium Inkaskim i sprowadzana aż z Ekwadoru. Hologramy i VR na wystawie: Wirtualna podróż szlakiem inkaskiego rytuału capacocha Na wystawie prezentowane są również hologramy zabytków znalezionych przy pochówkach złożonych na wulkanach przez Inków. Wykonali je dr Bartłomiej Ćmielewski i dr Dominika Sieczkowska. Zwiedzający mogą odbyć wirtualną pielgrzymkę śladami rytuały capacochy, udając się pozostałościami inkaskich dróg. Wystawa powstała dzięki współpracy pomiędzy Centrum Badań Andyjskich UW i Universidad Catolica de Santa Maria w Arequipie, dzięki wsparciu ze Ministerstwa Edukacji i Nauki. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Od Światowida po Babę Jagę. Najstarsze wierzenia Słowian fascynują do dziś
Dawni Słowianie żyli w świecie pełnym duchów i ukrytych mocy. Wierzyli w opiekuńcze bóstwa, rusałki i mściwą Babę Jagę. Ich codzienność nierozerwalnie łączyła się z rytmem przyrody i potęgą drzew.
W tym artykule: Kult drzew i lasu Duch pól i wód Baba Jaga w wierzeniach Słowian Rytuały pogrzebowe Słowian Bogowie Słowian W pierwszych społecznościach słowiańskich obecność duchów przenikała wszystkie aspekty codzienności, a ich cześć naznaczała głęboko ludzkie życie. Zanim chrześcijaństwo zapuściło korzenie w świecie słowiańskim, rozwijały się mity, wierzenia i formy religijności związane z naturą, cyklem pór roku i życia, śmiercią i upamiętnianiem zmarłych, które pod różnymi postaciami wykazywały długą żywotność. Można zatem odtworzyć różne płaszczyzny w wierzeniach i kulcie pierwszych Słowian. Kult drzew i lasu Przede wszystkim należy zauważyć głęboką więź świata słowiańskiego z lasem i drzewami. Słowianin wierzył w istnienie duchów lasu i praktykował „kult drzew”. Od ducha lasu zależało owocne polowanie czy bezpieczeństwo bydła. W lasach, które do dziś bujnie porastają niektóre regiony świata słowiańskiego, rządził duch lasu. Słowiańskie ludy uznawały go zazwyczaj za dobrego ducha, władcę i strażnika lasu, który ustala jego współistnienie i relacje z ludźmi. W czasach historycznych przypisano mu jednak wrogość wobec człowieka i nadano mu złośliwe oblicze. Z przewodnika podróżnych mógł stać się tym, który sprowadza ich na złą drogę, a nawet jest porywaczem i ludożercą. W tych przypadkach przyjmuje on niemal diabelski charakter. Staje się bohaterem złowróżbnych spotkań, kończących się nieraz śmiercią dla tych, którzy napotkają go na swojej drodze. Duch pól i wód Podobne do ducha lasu są duch pól oraz duch wód. Duch wód może przybierać postać kobiety – rusałki – odpowiedniczki nimfy, która może pojawiać się na brzegu rzek i jezior oraz w lasach i na polach. W takiej formie postać ta została spopularyzowana przez dramat „Rusałka” Aleksandra Puszkina. Odmienna była natura ducha dendrycznego. Drzewo postrzegano w sposób antropomorficzny. Często wiązało się ono z losem osoby lub wynikiem jej przemiany. Mogło nawet przyjąć zadanie ochrony rodziny czy wspólnoty. Jeszcze z XX w. pochodzą informacje o ogradzanych świętych drzewach, wokół których duchowny sprawował określone rytuały. Była to oczywiście mieszanina elementów kultu dendrycznego i chrześcijaństwa, która wielokrotnie pojawiała się w określonych częściach świata słowiańskiego. To wieloletnie współistnienie i przeplatanie się elementów o odmiennej proweniencji występuje na Słowiańszczyźnie Wschodniej na tyle często, że sprowokowało najpierw radziecką, a później rosyjską krytykę historyczną do mówienia o „dwuwierze”. W cywilizacji słowiańskiej wierzono, że duchy znajdują schronienie w domach zbudowanych z drewna. Swojego ducha miały nawet pomieszczenia przeznaczone na saunę, suszarnia i chlew. A to tylko część duchów wspominanych przez rosyjski folklor. Domy budowano w całości z drewna i bez wszelkich elementów z żelaza długo uznawanego przez Słowian za nieczyste. Na jednym końcu izby, naprzeciwko pieca, znajdował się kąt kultu przodków, w którym prawdopodobnie przechowywano ich prochy. Później zaczęto tam umieszczać święte obrazy. Sanie, którymi tak w miesiącach zimowych, jak i letnich przewożono zmarłego do miejsca jego kremacji czy pochówku, były w całości wykonane z drewna. Nawet do konstruowania wozów i łodzi nie używano żelaza. To sugeruje, że poza przyczynami o charakterze ekonomicznym i podatnością na niekorzystne warunki atmosferyczne, materiał ten stanowił dla cywilizacji słowiańskiej tabu. W późniejszych epokach pojawiło się wręcz zjawisko niechęci wobec wprowadzenia żelaznych lemieszy, które mogłyby „zranić” ziemię. Silny animizm w kulturze słowiańskiej jest widoczny na poziomie języka w gramatycznej kategorii rzeczowników żywotnych i nieżywotnych. Baba Jaga w wierzeniach Słowian Baba Jaga to najsłynniejsza postać rosyjskich baśni, jedyna znana w całym świecie słowiańskim (jako bohaterka baśni i mitów). Pomimo swojego odrażającego wyglądu to zazwyczaj dobrotliwa czarownica. Niemniej jednak czasem cechuje się bezlitosnym okrucieństwem. Jej ciało rzadko jest kompletne. Często ma tylko jedną nogę (lub nogę gnijącą). Jest brudna na całym ciele (nad czym ubolewa). Ma zaropiałe oczy i czarne, ostre zęby. Jest wszechwiedząca (ma specjalne lustro, w którym wszystko widzi) i pożera ludzi (chociaż jej ofiarom w większości udaje się zachować życie). Mieszka w lesie, w izbie wzniesionej na kurzych nóżkach (która czasami kręci się wokół własnej osi). Mimo że izba nie jest zamknięta, to nie ma do niej wejścia. Otwiera się (lub zamyka) tylko na wyraźne żądanie bohatera, by umożliwić mu wejście. To dom ludożerczyni, więc płot jej domu wykonany jest z ludzkich kości. Takie części ciała, jak ramiona, nogi, oczy, głowy, włosy stanowią dekorację wnętrza. Nie zawsze Baba Jaga jest nazywana tym imieniem. Może w ogóle nie mieć imienia lub określa się ją po prostu jako staruchę lub staruszkę. Istnieją jej męskie odpowiedniki (kulawi, owłosieni starcy) lub zastępują ją zoomorficzne stwory (węże, smoki, konie). Rytuały pogrzebowe Słowian W epoce przedchrześcijańskiej Słowianie kremowali zmarłych, mimo że można byłoby przypuszczać, że praktykowali pochówek wraz z późniejszą ekshumacją i ponownym pogrzebem kości zmarłego. „Powieść minionych lat” zawiera interesujące świadectwo, które pokazuje przejście od świata pogańskiego do chrześcijańskiego w ciągu XII w.: „I jeśli kto umierał, to czynili nad nim tryznę, a potem czynili stos wielki i wkładali na ten stos umarłego i spalali, a potem, zebrawszy kości, wkładali je w małe naczynie i stawiali na słupie przy drogach, jak czynią Wiatycze i dziś. Ten sam obyczaj uprawiali Krywicze i inni poganie, nie znający zakonu Bożego, jeno sami tworzący zakon”. Kości były zatem umieszczane na wysokich palach wzdłuż dróg, znacząc w pewien sposób terytorium plemienia. Zwłoki nieczyste były natomiast porzucane bez pochówku, ponieważ mogłyby skazić ziemię. Skąd pochodzą Słowianie i jaki jest rodowód Piastów? Najnowsze badania DNA zaskoczyły wszystkich Skąd się wzięli Słowianie i społeczność państwa Piastów? Odpowiedzi na te pytania miały przynieść najnowsze badania DNA. Przeanalizowano szczątki kilkuset osób. Wyniki zaskoczyły wsz... Przy okazji pogrzebu śpiewano tryznę, czyli pieśń żałobną, bardzo istotny element tradycji słowiańskiej, który wykazuje zbieżność z cywilizacją bałtycką. Zachowały się liczne zapisy, pochodzące z XIX i XX w., które przekazują nam obraz tego, czym były życie i śmierć dla ludzi z czasów cywilizacji przedchrześcijańskiej. Ale informacje o nich pojawiły się już wcześniej w kontekście walki z pogańskimi tradycjami. Kosma z Pragi pisze o tym, wspominając edykt czeskiego księcia Brzetysława II (1092 r.), który postawił sobie za cel wyplenienie tradycji pogańskich: „Także pogrzeby, które odbywały się w lasach i na polach, i korowody, które odprawiali podług pogańskiego zwyczaju, na dwóch i trzech rozstajnych drogach, jakby dla spokoju dusz. Także i bezbożne igry, które wyprawiali nad swoimi zmarłymi, tańcząc z nałożonymi na twarz maskami i wywołując cienie umarłych. Te okropności i inne świętokradcze wymysły dobry książę wyplenił”. Obok kultu duchów szczególnie żywy był kult przodków, który wraz z chrześcijaństwem przekształcił się w różne formy pamięci o zmarłych. Wykopaliska archeologiczne i relacje spisane przez starożytnych historyków świadczą o współistnieniu dwóch różnych typów rytuału pogrzebowego. Najbardziej archaicznym rytuałem jest pochówek zwłok w ziemi. Względnie nowszy jest natomiast obrzęd kremacji (częstszy wśród Słowian Wschodnich i Zachodnich), zwieńczony złożeniem prochów w urnie. Bogowie Słowian W pierwszej cywilizacji słowiańskiej, poza kultem Matki Ziemi, istniał również panteon najwyższych bóstw. Pozostaje jednak trudny do odtworzenia zarówno z powodu ubogich źródeł, jak i dlatego, że autorzy starożytni często rzutowali na świat słowiański formy bóstw grecko-rzymskich, celtyckich i germańskich. Wśród nich jawi się najwyższa niepoznawalna istota, nieznany bóg odległy od ludzi, któremu towarzyszyły inne znaczące bóstwa. Informacje o nich pochodzą z czasów pierwszej chrystianizacji, kiedy chrześcijańscy kaznodzieje usiłowali wykorzenić pogańskie kulty. Do najważniejszych bóstw należał związany z gromami Perun, tożsamy z bałtyckim Perkunasem. Jego posąg został zburzony w Kijowie z rozkazu księcia Włodzimierza po przyjęciu chrześcijaństwa (988 r.). Kult Peruna zastąpiono kultem Eliasza, proroka wziętego do nieba na ognistym wozie. Zgodnie z pierwotną tradycją, nieodwołującą się do jakiegokolwiek wpływu irańskiego czy chrześcijańskiego, wyróżniano bóstwa dobre i złe. Wśród Słowian Zachodnich utrwalił się kult boga Świętowida (Światowida), który stanowił ostatnią fazę rozwoju słowiańskiego pogaństwa. Jego świątynia znajdowała się w mieście Arkona na wyspie Rugia na Morzu Bałtyckim. Bóstwo to było utożsamiane z postacią św. Wita, opiekuna Saksonów, który w znacznym stopniu przyczynił się do ewangelizacji Słowian na terenach późniejszych Niemiec, co potwierdza w swojej Kronice Helmold. Proces chrystianizacji wyeliminował w średniowieczu kult pogańskich bóstw. Jednak zainteresowanie uczonych tym problemem, począwszy od epoki romantyzmu, nigdy nie wygasło, prowadząc nawet do powstawania sensacyjnych przekłamań. To jest przedruk z książki „Słowianie. Historia, kultury i języki” autorstwa Marcello Garzanitiego, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego. Skróty pochodzą od redakcji.
Satanizm, którego nie było. Dlaczego w USA uwierzono w kult ofiar? Poznajcie satanic panic
Satanic panic to określenie moralnej paniki charakteryzującej społeczeństwa na przełomie lat 80. i 90. ubiegłego stulecia. Jak to się stało, że masowy strach przed satanistycznymi rytuałami wybuchł w USA – kraju wolności, a może hipokryzji?
Spis treści: Anton LaVey kontra kościół. Kto się kogo bał? Walka z wrogiem, którego nie było Mroczna (nie)pamięć Szatan wsród rockmenów? Diabeł kupuje pastę do zębów u P&G Krwawe rytuały, rzekome składanie ofiar i konszachty z diabłem kulturalnych idoli – tego obawiano się w USA w latach 80. ubiegłego stulecia. Tzw. satanistyczna panika zrodziła zbiorową histerię, która z czasem rozrosła się na inne kontynenty. Fałszywe oskarżenia przysporzyły kłopotów kapelom metalowym i czołowym spółkom, wytaczając wojnę Kościołowi szatana. Ten z pominięciem humanistycznego wymiaru filozofii traktującej pojęcia Boga i diabła w kategoriach archetypów, pozostawał wielkim szwindlem i zarabiał pokaźne sumy na entuzjastach nowych ruchów religijnych. Anton LaVey kontra kościół. Kto się kogo bał? Zakładający kiczowatą pelerynę Czarny Papież Anton Szandor LaVey z jednej strony promował postępowe idee indywidualizmu, weganizmu czy rozwoju osobistego, a z drugiej – inscenizował dla nieszczędzących groszem gapiów kontrowersyjne rytuały. Te przyciągały uwagę i dawały finansową stabilizację. W przeciwieństwie do brutalnej odmiany satanizmu, LaVey nie czcił szatana, lecz stawiał w centrum człowieka i doczesność. Traktował biblijne pojęcia w wymiarze symbolu odwiecznej walki dobra ze złem. Jednocześnie wyznawca laveyańskiej myśli odznaczał się szacunkiem wobec drugiego człowieka w imię afirmacji siły witalnej, co podtrzymywało krytykę występków pokroju zabójstwa i świadomego krzywdzenia – dotyczącą nie tylko ludzi, ale też pozostałych istot żywych. Walka z wrogiem, którego nie było Nazwa sugerująca mroczny kult w połączeniu z teatralnymi zapędami Najwyższego Kapłana Kościoła Szatana wystarczyła jednak środowiskom katolickim, by wytoczyć mu wojnę. Nikt nie zagłębiał się w sens laveyańskiej teorii, nabierając się na powierzchowny wizerunek, który sam Anton LaVey traktował zresztą jako element farsy. Kościół miał swój interes w zaszczepianiu lęku wśród własnych owieczek. Zatrwożeni wierni ponownie mogli bowiem zapełnić sakralne nawy instytucji przeżywającej kryzys z powodu wyłamywania się społeczeństwem spod purytanizmu. Rewolucja obyczajowa sprzyjała rozwojowi innowacyjnych organizacji ukierunkowanych na indywidualizm, a ponadto dawała artystyczną swobodę. Od końca lat 60. XX wieku mogliśmy obserwować zwrot w kierunku problematyki dotychczas uznawanej za kontrowersyjną w świecie cenzury (np. Kodeksu Haysa w starym Hollywood). Na równi z Kościołem szatana tematykę demonicznych sił rozważano w sztuce. Dobrym przykładem jest dzieło Romana Polańskiego „Dziecko Rosemary” (1968). Z czasem horror zdobył tytuł przeklętego ze względu na wypadki, które miały miejsce po premierze. W krótkim czasie zginął w tajemniczych okolicznościach kompozytor kultowego motywu kołysanki z filmu Krzysztof Komeda. Latem kolejnego roku sam reżyser przeżył zaś ogromną tragedię. Jego żona Sharon Tate została zamordowana w dziewiątym miesiącu ciąży przez sektę „Rodzina” Charlesa Mansona. Opinia publiczna łączyła niepokojącą tematykę produkcji z koszmarnymi wydarzeniami, co napędzało strach o globalnym wymiarze. Mroczna (nie)pamięć Satanistyczna panika (ang. satanic panic) to pojęcie moralnej paniki obserwowanej od lat 80. XX wieku w Stanach Zjednoczonych pod konserwatywnymi rządami Ronalda Reagana. Wśród jej konsekwencji można wymienić ostracyzm niewinnych, złamane kariery czy straty czołowych spółek. Zjawisko odznaczało się społecznym lękiem przed satanistycznymi rytuałami. Wszystko zaczęło się od premiery książki „Michelle pamięta”, w której psychiatra Lawrence Pazder opisał wspomnienia swojej pacjentki dotyczące porwania przez Kościół szatana, torturowania i wykorzystania seksualnego. Szybko okazało się, że tego typu wydarzenia nie miały miejsca. Społeczeństwo podchwyciło jednak narrację strachu. Tysiące ludzi zwierzało się swoim terapeutom z rzekomych doświadczeń krzywdy ze strony satanistów. Świadectwa doczekały się nawet osobnego terminu – Satanic Ritual Abuse. W latach 80. i 90. w samych Stanach Zjednoczonych zgłoszono ponad 12 000 takich przypadków. Bilans „winnych” czcicieli szatana wynosił zaś okrągłe zero. Nikogo nie skazano, za to wielu musiało borykać się z przykrymi konsekwencjami syndromu fałszywej pamięci, jak później tłumaczono satanistyczną panikę. Histeria trwała co najmniej do połowy lat 90. i regularnie rozrastała się na inne kraje, w tym Polskę. W czasach PRL-u mylną łatkę satanistów przypisywano uczestnikom Festiwalu w Jarocinie dla fanów mocnych brzmień. Często wystarczała czarna koszulka i zdobyta pokrętną drogą płyta Black Sabbath albo Metalliki, by w powszechnej opinii uznać jej posiadacza za potencjalnego czciciela ciemności. Szatan wsród rockmenów? Scena rocka i metalu od początku pozostawała na celowniku satanic panic. W 1985 roku rodzice Johna Daniela McColluma, który popełnił samobójstwo w wieku 19 lat, powiązali tragedię syna z kawałkiem „Suicide Solution” Ozzy’ego Osbourne’a z jego debiutanckiego, solowego albumu „Blizzard of Ozz”. Oskarżonemu muzykowi i wytwórni CBS Records nie udowodniono winy, jednak sprawa umocniła stereotypy wokół rzekomo zgubnego wpływu muzyki metalowej. Bodaj najsłynniejsza anegdota tego typu krąży wokół legendarnej ballady Led Zeppelin „Stairway to Heaven”, która puszczona od tyłu miała zawierać… satanistyczne podteksty. Autor słów i frontman zespołu Robert Plant celnie komentował: „jeśli chodzi o odwracanie taśm i umieszczanie ukrytych wiadomości, to nie jest mój sposób robienia muzyki. To naprawdę smutne”. W świecie ówczesnej muzyki byli jednak artyści otwarcie nawiązujący w swych prowokujących tekstach piosenek do krytyki kościoła i mrocznej estetyki. W hip-hopie głośnym echem odbiła się grupa Natas (od tyłu Satan) założona przez T-N-T, Mastaminda oraz Eshama. Tuż po ich debiutanckim albumie „Life After Death” wybuchły kontrowersje związane ze śmiercią nastoletniego fana. Chłopak zabił się podczas słuchania wspomnianej płyty i grania w rosyjską ruletkę. Publiczna nagonka poskutkowała złagodzeniem późniejszego wizerunku raperów. Diabeł kupuje pastę do zębów u P&G Nie tylko kultowe zespoły miały problemy w obliczu satanistycznej paniki. Koncern kosmetyczny Procter & Gamble swego czasu musiał zmienić ponad stuletni logotyp ze względu na rzekomy przekaz podprogowy. Amerykańskie przedsiębiorstwo wytwarzające przede wszystkim kosmetyki i środki higieniczne (w tym pieluchy Pampers czy produkty do pielęgnacji jamy ustnej Oral-B i Blend-a-med) od 1851 roku posługiwało się znakiem przedstawiającym mężczyznę z brodą i trzynaście gwiazd. U szczytu satanic panic dopatrzono się „niepokojącego” kształtu kosmyków, które miały zawijać się w… trzy szóstki. Ilość gwiazdek oznaczająca w rzeczywistości trzynaście kolonii brytyjskich w Ameryce, zinterpretowano zaś jako biblijny zły omen i symbol zdrady – w końcu sam Judasz miał być trzynastym uczestnikiem ostatniej wieczerzy. Z powodu konsumenckiego bojkotu w 1995 roku firma zmieniła logo na neutralne, białe litery P&G umieszczone na niebieskim tle. Jak się później okazało, plotki o rzekomym czczeniu ciemności przez koncern rozpowiadała konkurencja. Po sądowej batalii międzynarodowa firma Amway, bo o niej mowa, musiała wypłacić Procter & Gamble odszkodowanie w wysokości 19 milionów dolarów. Obecne reakcje społeczeństw i środowisk katolickich potrafią przypominać te ze szczytu satanic panic. W naszym kraju uprzedzenia wciąż mają się dobrze. Wie o tym ceniona we wszystkich stronach świata, choć niezrozumiana na rodzimym gruncie death metalowa grupa Behemoth z Adamem „Nergalem” Darskim na czele. Ciąganie po sądach za rzekomą obrazę uczuć religijnych, protesty przed koncertami i organizowanie równoległych do występów mszy w intencji „zgubionych” słuchaczy (co miało miejsce choćby podczas szczecineckiego festiwalu MateriaFest w 2017 roku) to codzienność wyróżnionego Fryderykiem zespołu. Nasza ekspertka Paula Apanowicz Dziennikarka i absolwentka filozofii na Uniwersytecie Gdańskim. Publikowała na łamach tygodnika „Polityka”, serwisów Ofeminin.pl, Histmag.org, stare-kino.pl i OldCamera.pl. Debiutowała jako autorka książką zbiorową „Twarze i Maski. Ostatni wielcy kochankowie kina” (wyd. ebookowo, 2021)
Dowód na równouprawnienie w epoce kamienia? Niezwykły rytuał w grobach
Narzędzia kamienne, również rytualnie niszczone, wkładano do grobów zarówno mężczyzn, kobiet, jak i dzieci. Tym samym padł mit stereotypowych mężczyzn-łowców, z którymi łączono te przedmioty. To wniosek archeologów płynący z badań jednego z największych cmentarzysk epoki kamienia z Europy.
W ostatnich latach archeolodzy mają coraz więcej dowodów na to, że kobiety w pradziejach nie były odpowiedzialne tylko za pracę w obozowisku i rodzenie dzieci. Tak długo sądzono, bo w literaturze naukowej ciągle żywe były uprzedzenia ery wiktoriańskiej. Najnowsza analiza olbrzymiego cmentarzyska z terenu Łotwy ukazuje relacje mężczyzn, kobiet i dzieci w epoce kamienia z nowej perspektywy. Gigantyczna nekropola – wiele danych Nekropolę w Zvejnieki w północnej Łotwie badano wykopaliskowo kilkadziesiąt lat temu. Dopiero teraz, w ramach projekt prowadzonego przez dr Aimée Little z Uniwersytetu w Yorku, przeanalizowano rozmieszczenie narzędzi kamiennych w grobach. Pochówków odkryto sumie ponad 300. Wcześniejsi badacze skupiali się na innych, bardziej spektakularnych zabytkach, takich jak zawieszki z zębów dzikich zwierząt, które łączy się ze sferą symboliczną. Pada mit mężczyzny łowcy? Cmentarzysko w Zvejnieki funkcjonowało parę tysięcy lat, od VIII do III tysiąclecia p.n.e. Początkowo służyło społecznościom łowiecko-zbierackim, a potem półosiadłym. Badacze epoki kamienia długo wiązali pochówki z narzędziami kamiennymi z aktywnymi mężczyznami. Mieli być to łowcy. Do głowy nie przychodziło im, że również kobiety mogły uczestniczyć w zdobywaniu zwierzyny. Tymczasem z analizy pochówków na tej wielkiej nekropolii wynika, że tego typu przedmioty posiadały w grobach też kobiety, dzieci i osoby starsze – w grobach tych dwóch ostatnich grup było najwięcej kamiennych narzędzi. Część z tych artefaktów była rytualnie zniszczona, co wykazały analizy z wykorzystaniem specjalistycznego mikroskopu. Co narzędzia mówią nam o relacjach społecznych? W ocenie badaczy obecność narzędzi kamiennych w grobach dzieci, mężczyzn i kobiet świadczy o istnieniu znacznie bardziej skomplikowanych i prawdopodobnie bardziej egalitarnych struktur społecznych niż te, które były postulowane w ramach wcześniejszych interpretacji. – Nasze odkrycia obalają stary stereotyp „mężczyzny myśliwego”, który był dominującym tematem w badaniach nad epoką kamienia, a nawet wpłynął, w niektórych przypadkach, na sposób określania płci niektórych niemowląt, na podstawie faktu, że otrzymywały [do grobu – przyp. red.] narzędzia kamienne – mówi dr Aimée Little. Również z innych badań wynika, że życie w czasach łowców i zbieraczy było dość demokratyczne. Ostatnio pisał o tym Yuval Noah Harari. Narzędzia te miały głębokie znaczenie rytualne i symboliczne dla całej społeczności, niezależnie od płci czy wieku pochowanych osób. Narzędzia kamienne musiały odgrywać ważną rolę w rytuałach, ponieważ odkryto nie tylko takie używane do obróbki skór zwierzęcych czy do polowania. Niektóre narzędzia wydawały się być specjalnie wykonane i zniszczone w ramach rytuałów pogrzebowych – bez uprzedniego ich używania. – Badanie to pokazuje, jak wiele jeszcze pozostaje do odkrycia na temat życia i śmierci najwcześniejszych społeczności Europy. Nawet pozornie najprostsze przedmioty mogą rzucić światło na naszą wspólną przeszłość i to, jak ludzie radzili sobie ze śmiercią – kończy dr Little. Źródło: PLOS One Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Figurki lisa, sępa i dzika – tajemnicze odkrycie z Karahantepe. Mit zaklęty w kamieniu?
Karahantepe w Turcji znowu przyciąga uwagę świata. Tym razem wszystko za sprawą niewielkiego kamiennego naczynia, w którym znaleziono trzy figurki. Zwierzęta ułożono w konkretnej kolejności, co może wskazywać na znaczenie symboliczne. Ziemia, którą przykryto depozyt, nie była naruszona od tysiącleci.
Karahantepe to jedno z najbardziej zagadkowych stanowisk archeologicznych na świecie. Prace wykopaliskowe trwają tam od kilku lat. To olbrzymie osiedle istniało od około 9400 do 8200 lat p.n.e. i było zamieszkane przez społeczność łowców-zbieraczy. Swoją formą przypomina słynne Göbeklitepe – oddalone od Karahantepe o zaledwie 40 km. Nietypowe znalezisko: lis, sęp i dzik zamknięte w kamiennym naczyniu Jak informuje Agencja Promocji i Rozwoju Turystyki Turcji (TGA), w kamiennym naczyniu archeolodzy odkryli trzy figurki zwierząt – lisa, sępa i dzika. Ich głowy były osadzone w kamiennych pierścieniach, a jedynie rzeźba sępa prawdopodobnie wysunęła się z pierścienia po zamknięciu naczynia. Czy te figurki mają znaczenie rytualne Wspomniane gatunki – sęp, lis i dzik – często pojawiają się w przedstawieniach z okresu neolitu, kiedy ludzie zaczęli prowadzić osiadły tryb życia i uprawiać rolę. W Karahantepe nie znaleziono jednak dotąd dowodów na rolnictwo. Zwierzęta te przedstawiano zazwyczaj w formie płaskorzeźb – podobnie jak na słynnych T-kształtnych filarach w Göbeklitepe. Ziemia skrywała pradawny rytuał? To odkrycie jest wyjątkowe – figurki znaleziono w nienaruszonym układzie, dokładnie tam, gdzie pozostawiono je ok. 11 tysięcy lat temu. Prawdopodobnie były złożono je w czasie rytuałów. Badacze uważają, że ich rozmieszczenie tworzy symboliczną narrację, co może sugerować religijny charakter znaleziska. Naczynie zasypano czerwoną, sterylną glebą. W pobliżu naczynia archeolodzy znaleźli także: kamienne pałki i paciorki, płaskie kamienne talerze, szczęki wilka i inne kości należące do lamparta, sępa i lisa. Wszystkie przedmioty wykonano z kamienia i ozdobiono geometrycznymi wzorami, wizerunkami zwierząt oraz stylizowanymi postaciami ludzkimi. Czy to przejaw pradawnej mitologii? Niewielkie figurki z tego okresu są bardzo rzadkie – często pochodzą z warstw ziemi, które zostały przemieszane. Tutaj jednak sytuacja jest inna – artefakty znajdowały się w oryginalnym kontekście archeologicznym. Ich stan wskazuje na celowe złożenie w ziemi – być może jako dar dla bóstw. Figurki z Karahantepe nie są najstarsze. Takie znane są z Europy, z Badenii-Wirtembergii w Niemczech i liczą sobie aż 40 tysięcy lat. Przykłady: Figurka Wenus z jaskini Hohle Fels, człowiek-lew z jaskini Hohlenstein-Stadel. Obie figurki archeolodzy łączą z sferą religijną. Zwłaszcza postać hybrydy – człowieka i lwa – może być jednym z pierwszych wyobrażeń bóstwa. Choć znalezisko z Karahantepe jest młodsze, zaskakuje swoją złożonością. Kiedy archeolodzy natrafili na figurki, wyglądało to, jakby ktoś dopiero co je tam umieścił. Dla porównania – człowiek-lew z Hohlenstein-Stadel został zrekonstruowany z fragmentów dopiero w pracowni badawczej. Źródła: National Geographic Polska, TGA Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Jakie dary składano greckim bogom? Analiza chemiczna odsłania tajemnicę
Zagadkowa maź odkryta w naczyniach sprzed 2500 lat przez archeologów w greckiej świątyni przez dekady pozostawała zagadką. Dziś już wiemy, że była to ofiara dla bogów – i że miała słodki smak.
Spis treści: Laboratorium prawdę ci powie? Miód dla bogów Substancje organiczne są bardzo rzadko odkrywane przez archeologów. Najczęściej natykają się na naczynia ceramiczne lub ich pozostałości i narzędzia kamienne. Sporadycznie do badaczy przeszłości uśmiecha się szczęście. Tak też było w tym przypadku. Podczas wykopalisk w greckiej świątyni z VI wieku p.n.e. w Paestum we Włoszech odkryto 8 naczyń z brązu z pozostałościami jakiejś mazi. Laboratorium prawdę ci powie? Praca archeologa w terenie to tylko początek. Odkryte obiekty następie analizowane są przez ekspertów różnych specjalności i poddawane konserwacji. Początkowo archeolodzy, którzy prowadzili wykopaliska w 1954 roku w Paestrum, zidentyfikowali pierwotną zawartość brązowych naczyń jako miód, uznawany za symbol nieśmiertelności. Sugerowali, że miód był ofiarowany w postaci plastrów miodu, z których pozostał jedynie wosk pszczeli jako główny element. Jednakże trzy kolejne analizy laboratoryjne, przeprowadzone na różnych próbkach substancji, wykluczyły, że był to miód. Dominowało przekonanie, że zawartość naczyń stanowiła mieszaninę wosku, tłuszczu lub żywicy. Teraz metody analityczne zostały udoskonalone. Postanowiono zweryfikować dawne wyniki i postawić kropkę nad i. Miód dla bogów Teraz zespół badaczy z Wielkiej Brytanii opublikował artykuł na łamach czasopisma „Journal of the American Chemical Society”. Zastosowano takie metody jak: chromatografia jonowa – to bardzo czuła metoda do wykrywania małych, rozpuszczalnych w wodzie cząsteczek, takich jak cukry; spektroskopia w podczerwieni z transformacją Fouriera – wykrywa „chemiczny odcisk palca”. Urządzenie świeci światłem podczerwonym na próbkę i mierzy, jak światło jest przez nią pochłaniane. Każda substancja pochłania światło inaczej, tworząc unikatowy wzór, który pozwala ją zidentyfikować; chromatografia gazowa sprzężona ze spektrometrią mas z sondą termiczną – ta metoda rozdziela różne substancje i pozwala identyfikować każdą z nich. W nowoczesnym laboratorium wykryto lipidy – produkty rozkładu sacharydów, cukrów heksozowych oraz białek mleczka pszczelego, co silnie wspiera hipotezę, że naczynia zawierały miód lub plastry miodu. Skład chemiczny substancji był bardziej złożony niż wosku pszczelego zdegradowanego pod wpływem ciepła. Naukowcy zastrzegają – nie można jednak wykluczyć obecności innych produktów pszczelich. Miód był ważną substancją w starożytnym świecie, czasami pozostawianą w świątyniach jako ofiary dla greckich bogów lub chowaną razem ze zmarłymi. W przypadku świątyni w Paestrum tę substancję umieszczono w sześciu hydriach (brązowych dzbanach na wodę) i dwóch amforach – naczyniach z z dwoma uchwytami. Źródło: Journal of the American Chemical Society Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.