Poznaj jedno z najbardziej zagadkowych miejsc Beskidów. Wciąż żyją tu opowieści o czarownicach
Wśród porośniętych lasem zboczy Beskidu Małego kryje się miejsce, które od pokoleń budzi niepokój nawet wśród doświadczonych wędrowców. Skała Czarownic – owiana legendami o zniknięciach, zaklęciach i niewytłumaczalnych zjawiskach – przyciąga tych, którzy chcą zmierzyć się z lokalnymi opowieściami i tajemnicą zapisaną w surowej formacji skalnej. To jedna z tych beskidzkich historii, które wciąż żyją w wyobraźni mieszkańców.
Już wkrótce do polskich kin trafi thriller „Jadwiga, czarownica z Beskidów”, opowiadający historię słowackiego śledczego powracającego w góry na styku Polski, Czech i Słowacji, by zmierzyć się ze sprawą, która przed laty wymknęła mu się z rąk – legendą „Beskidzkich Czarownic”. Choć film czerpie z fikcji, jego fabuła zakorzeniona jest w realnych wierzeniach, które przez wieki kształtowały kulturę karpackich wsi. W Beskidach nie brakowało kobiet oskarżanych o czary, a pamięć o tych dawnych opowieściach przetrwała w topografii regionu. Jednym z miejsc najmocniej związanych z lokalnymi legendami jest Skała Czarownic w Beskidzie Małym – tajemnicza formacja, która od lat pobudza wyobraźnię turystów i badaczy folkloru. Legendy i mroczne opowieści o Skale Czarownic w Beskidzie Małym Skała Czarownic od wieków zajmuje szczególne miejsce w lokalnej wyobraźni – nie tylko ze względu na swój kształt czy położenie, ale też atmosferę, którą wielu opisuje jako trudną do racjonalnego wyjaśnienia. Wędrowcy wspominają o niepokojącym wrażeniu, że ktoś ich obserwuje, a mieszkańcy powtarzają historie, które przetrwały tu całe pokolenia. Najbardziej znana legenda prowadzi do początku XVIII wieku i postaci Wojciecha Bulaka ze Spytkowic – rozbójnika, który według kroniki Jana Halamy z 1709 roku ukrywał się właśnie u stóp tej skały. Bulak, wspierany przez dwie znachorki, miał wykorzystywać informacje zdobywane przez kobiety od ich pacjentów, by rabować kupców przemierzających tutejsze szlaki. Ich działalność przerwano dopiero po głośnym włamaniu do kościoła św. Michała w Wilkowicach. Schwytany przez miejscowych Bulak poniósł okrutną śmierć, lecz — jak głosi legenda — jego wspólniczki obserwowały egzekucję z ukrycia i już tego samego dnia wróciły pod skałę, by wykopać skarby i zniknąć bez śladu. „Tylko czarownice znikają jak duchy” – powtarzano później w okolicy. To właśnie od tej historii miejsce miało zyskać swoją nazwę. Inne opowieści sięgają znacznie dalej, w czasy, gdy naturalne formacje tłumaczono ingerencją sił nadprzyrodzonych. Według jednego z podań skała miała spaść w to miejsce z rąk samego diabła, który próbował uniemożliwić budowę kościoła św. Michała w Wilkowicach — świątyni istniejącej do końca XIX wieku. Diabeł miał przenosić ogromny głaz z pobliskiego Czupla (najwyższego szczytu Beskidu Małego), jednak gdy nadszedł świt, stracił swoje moce i kamień wysunął mu się z uścisku, spadając na zbocze. Stąd druga nazwa tego miejsca: Skała Diabelska. Jeszcze inna historia przywołuje relację wędrowca, który w 1890 roku miał natknąć się tu na dwie znachorki szepczące zaklęcia i odprawiające rytuał u boku nieznanego mężczyzny. Choć przestraszony uciekł do pobliskiej gospody i sprowadził świadków, na miejscu nie znaleziono już nikogo. To właśnie temu wydarzeniu niektórzy przypisują powstanie zagadkowych rytów na powierzchni skały. Do dziś nie ustalono, kiedy dokładnie powstały, co tylko pogłębia aurę tajemnicy. Jak dotrzeć do Skały Czarownic? Szlak, położenie i tajemnicze symbole Choć większość opowieści o Skale Czarownic wywodzi się z dawnych podań, współcześni mieszkańcy i regionalne portale nadal określają ją jako jedno z najbardziej nawiedzonych miejsc w Beskidach. W cieniu świerków i buków wciąż można dostrzec tajemnicze ryty, które od lat budzą ciekawość historyków i miłośników dawnych wierzeń. Na powierzchni skały widoczna jest m.in. swastyka (w swojej pierwotnej, przedchrześcijańskiej formie), która wśród Słowian była znakiem pomyślności i cykliczności natury. Obok niej znajduje się krzyż wpisany w okrąg, z czterema ramionami wychodzącymi z centralnego punktu. Jego kształt przypomina krzyż słoneczny, znany zarówno z tradycji nordyckich, jak i celtyckich. Obecność tych znaków sprawia, że Skała Czarownic pozostaje miejscem, w którym granica między historią a legendą zaciera się niezwykle łatwo. Ci, którzy chcą zobaczyć te symbole na własne oczy, mogą dotrzeć tam krótką, choć miejscami stromą ścieżką. Najłatwiej dotrzeć tu czarnym szlakiem z Wilkowic lub podejść od strony Hucisk, kierując się za mostem na Zimniku w ulicę Pieczarkową, a następnie wąską ścieżką prowadzącą za białym domem. Po około trzydziestu minutach marszu pojawiają się pierwsze głazy, z których jeden (pierwszy z prawej) kryje w sobie historię i aurę, jakiej trudno doświadczyć w innym miejscu Beskidu Małego. Widok z jego szczytu obejmuje okoliczne doliny, lecz to nie panorama decyduje o wyjątkowości tego miejsca. Mimo niepozornego wyglądu Skała Czarownic emanuje atmosferą przywołującą zarówno dawne podania, jak i wyobrażenia o rytuałach odprawianych „na skraju lasu”, z dala od wsi. To jedno z tych miejsc, w których folklor, przyroda i surowa przestrzeń splatają się w opowieść, obok której trudno przejść obojętnie. Źródła: Travel Series, Gazeta Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Ornamenty na odnalezionej w Palestynie czarze przedstawiają najwcześniejsze mity o powstaniu Ziemi
Odnaleziona w skalnym grobowcu czara z ˁAin Samiya jest tak mała, że mieści się w dłoni. Mimo to zawiera w sobie cały kosmos. A przynajmniej wersję jego powstania powszechną na starożytnym Bliskim Wschodzie.
W 1970 roku w zapieczętowanym, skalnym grobie z epoki środkowego brązu (ok. 2650–1950 p.n.e.) znajdującym się w pobliżu palestyńskiej miejscowości Kafr Malik na Zachodnim Brzegu, odnaleziono niewielkie srebrne naczynie. Czara została ozdobiona motywami fauny i flory. Można na niej rozróżnić chimerę, węże, elementy roślinne oraz promienisty dysk. – Przez dziesięciolecia wielu badaczy łączyło te przedstawienia z Enūma Eliš, babilońskim eposem o stworzeniu świata. Ta interpretacja okazała się jednak zbyt późna i zbyt uproszczona. Naszym zdaniem czara ukazuje powstanie kosmicznego porządku – przede wszystkim narodziny Słońca i jego codzienną podróż. Zostało to przedstawione za pomocą języka wizualnego, który rozprzestrzenił się szeroko na starożytnym Bliskim Wschodzie – twierdzi Eberhard Zangger w artykule opublikowanym na łamach czasopisma „The Ancient Near East Today”. Co znajdowało się w grobie? Zangerr jest absolwentem Uniwersytetu Harvarda. Pracę doktorską obronił na Uniwersytecie Stanforda. Stał się znany w dużej mierze poprzez wygłaszanie kontrowersyjnych teorii na temat historii epoki brązu we wschodnim regionie Morza Śródziemnego. Jego hipotezy dotyczące Troi i Atlantydy spotkały się z szerokim sceptycyzmem wśród współpracowników, podobnie jak niektóre z jego hipotez dotyczących Luwijczyków. Opisywana czara została odkryta w jednym z wielu wykutych w skałach grobowców, ciągnących się wzdłuż Wadi Samiya na północny wschód od Ramallah. Leżała w zamkniętej komorze wraz z szesnastoma naczyniami ceramicznymi, trzema lampami, drewnianym drzewcem włóczni, grotem strzały i bursztynowymi paciorkami. Jak na epokę brązu jest to wyjątkowo bogate wyposażenie. Stworzyciel Nieba i Ziemi Samo naczynie zostało wykonane z cienkiej srebrnej blachy. Mierzy około 8,2 cm wysokości, a jego krawędź liczy około 25 cm obwodu. U podstawy naczynia biegnie pas zygzaków i fryz jodełkowy. Powyżej znajduje się pas narracyjny podzielony na dwie wyważone sceny. – Po prawej stronie dwie antropomorficzne postacie (z których dziś zachowała się tylko jedna), o wyolbrzymionych profilach, zwrócone są ku sobie i trzymają końce półksiężyca zdobionego małymi kółkami. Nad wklęsłym łukiem unosi się duża rozeta z ludzką twarzą przedstawioną en face. Natomiast pod półksiężycem leży gruby wąż, jego ciało pokrywają delikatne kreski – wylicza badacz. Wyjątkowo interesująco przedstawia się lewa strona zdobienia. Znajduje się tam postać pół-człowieka, pół-byka z wyciągniętymi rękoma próbującymi pochwycić dwie mocno stylizowane rośliny. – Między czterema zwierzęcymi nogami znajduje się mniejsza rozeta, tym razem bez twarzy. Obok chimery stoi drugi wąż, wyprostowany na ogonie, którego skórę oznaczono wzorem kółek z kropką – kontynuuje Zangerr. Pierwotnie zakładano, że zdobienie nawiązuje do babilońskiego eposu stworzenia Enūma Eliš. Według tej hipotezy chimera miałaby symbolizować Marduka gotowego do walki z Tiamat („trzymał roślinę, by zniweczyć jej truciznę”). Druga scena miałaby ukazywać działania Marduka po zwycięstwie, kiedy dzieli ciało Tiamat na niebo i ziemię. Babilońska kosmologia Ale Eberhard Zangger, Daniel Sarlo i Fabienne Haas Dantes, czyli autorzy cytowanego artykułu, nie zgadzają się z taką interpretacją. Ich zdaniem czara powstała ponad tysiąc lat przed redakcją Enūma Eliš z późnego drugiego tysiąclecia p.n.e. Poza tym postaci na naczyniu nie przypominają wojowników ani nie posiadają narzędzi mogących to sugerować. Wiele elementów zdobienia zupełnie nie odpowiada babilońskiemu poematowi kosmologicznemu. Badacze asyriologii i archeologii Lewantu wielokrotnie wskazywali na chronologiczną i ikonograficzną niezgodność, podkreślając, że przedstawione postaci nie odgrywają sceny walki. Ich zdaniem sceny ukazują powstanie świata i kosmosu, lecz wywodzą się z mitu znacznie starszego niż Enūma Eliš. W interpretacji Zanggera, Sarlo i Dantes pierwsza scena przedstawia chaos: chimera symbolizuje słabego, animistycznego boga, a mały kwiatowy symbol pod jej nogami – bezsilne Słońce. Nad wszystkim dominuje potężny wąż-potwór. Druga scena reprezentuje uporządkowany kosmos: bogowie zostali oddzieleni od zwierząt i przybierają potężną ludzką postać. Wznoszą silne Słońce w „niebiańskiej łodzi”, co symbolizuje oddzielenie niebios od ziemi. Wąż chaosu pokonany leży pod Słońcem. Zangger podkreśla, że z innych części Żyznego Półksiężyca pochodzą teksty klinowe z tego samego okresu, opisujące oddzielenie niebios od ziemi przez bogów. Dzięki temu wiemy, że w czasach powstania czary istniały już narracje o stworzeniu świata. – Niesamowite jest to, że mamy teraz obraz tego, jak wyobrażano sobie akt stworzenia – podsumowuje naukowiec. Źródło: The Ancient Near East Today Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Pogaństwo w natarciu – sprawdź, gdzie odkryć tradycje dawnych wierzeń
Kultura pogańska nie zniknęła wraz z nadejściem chrześcijaństwa. W wielu zakątkach świata nadal żywa jest tradycja związana z dawnymi bóstwami, rytuałami i lokalnymi praktykami. To podróż nie tylko w przestrzeni, ale i w czasie.
Spis treści: Odkryj świat pogańskich rytuałów – podróż, która zmienia spojrzenie Rumunia: Wioska, gdzie duchy przodków wciąż są obecne Finlandia: Szamańska moc lasu i jezior Ghana: Afrykańskie bóstwa i rytuały przodków Brazylia: Synkretyzm i duchy lasu Neopogaństwo – współczesny powrót do korzeni Choć dla wielu pogaństwo kojarzy się z zamierzchłą przeszłością, w rzeczywistości to żywa i dynamiczna forma duchowości, obecna w różnych zakątkach świata. Od lasów Skandynawii, po wioski i góry w Rumunii; od afrykańskich świątyń, po brazylijskie plaże – współczesne pogaństwo przybiera wiele twarzy. Odkryj świat pogańskich rytuałów – podróż, która zmienia spojrzenie Pogaństwo jest obecnie najdynamiczniej rozwijającą się religią w Stanach Zjednoczonych. Według Pew Research Center coraz więcej Amerykanów identyfikuje się z religiami natury, neopogaństwem czy czarostwem. Jak podają socjologowie, aż 40% ludzi na świecie wierzy w czary. Kultura pogańska ma jednak swoje korzenie głęboko w historii, często sprzed tysięcy lat. Niektóre społeczności nadal praktykują dawne rytuały. Inne starają się odtworzyć tradycje, które niemal zniknęły wraz z chrystianizacją Europy, Afryki i obu Ameryk. Te miejsca stanowią nie tylko fascynujące cele podróży, ale też okazję do lepszego zrozumienia duchowości opartej na rytmie przyrody i lokalnych mitach. Rumunia: Wioska, gdzie duchy przodków wciąż są obecne W rumuńskim rejonie Maramureș niektóre wsie zdają się funkcjonować poza czasem. Ich mieszkańcy obchodzą zimowe święta, które łączą chrześcijańskie tradycje z pogańskimi rytuałami, takimi jak rytualne tańce w kostiumach zwierząt czy maski symbolizujące siły natury. Rytuały te mają za zadanie przegnać złe duchy i zapewnić pomyślność w nadchodzącym roku. Maramureș to jedno z tych miejsc, gdzie żywa jest pamięć o przodkach, a duchy przeszłości są niemal namacalne. Spacerując po lokalnych cmentarzach czy uczestnicząc w zimowych obchodach, można poczuć, że czas zatrzymał się, a tradycja przetrwała mimo dziejowych burz. Finlandia: Szamańska moc lasu i jezior Choć chrześcijaństwo dotarło do Finlandii w XI wieku, rdzenna religia ludów fińskich – znana jako suomenusko – przetrwała w legendach, pieśniach i praktykach duchowych. Obecnie przeżywa renesans wśród osób szukających głębszego połączenia z naturą. Szamani fińscy – inspirowani dawnymi mędrcami i uzdrowicielami – organizują rytuały, które mają przywrócić harmonię między człowiekiem a przyrodą. Turyści mogą uczestniczyć w warsztatach, które uczą pieśni runicznych, rytualnego bębnienia i pracy z roślinami leczniczymi. W wielu regionach Finlandii odnaleźć można także stare miejsca kultu, jak kamienie ofiarne czy święte gaje. Tam niegdyś odprawiano ceremonie ku czci bogów przyrody. Ghana: Afrykańskie bóstwa i rytuały przodków W Ghanie nadal praktykowane są tradycyjne religie plemienne, które oddają cześć zarówno bóstwom natury, jak i duchom przodków. W miastach takich jak Kumasi czy Tamale spotkać można kapłanów i kapłanki, którzy odprawiają rytuały oczyszczenia, uzdrawiania czy wprowadzenia w dorosłość. Tradycyjne świątynie, budowane z gliny i drewna, pełne są symboliki i ofiar. Wielu turystów odwiedza te miejsca, nie tylko by je sfotografować, ale też uczestniczyć w ceremoniach, które mogą trwać wiele godzin. Praktyki te często są ściśle powiązane z cyklem rolniczym – odprawia się je, by zapewnić obfite zbiory, ochronić przed suszą lub chorobami. Brazylia: Synkretyzm i duchy lasu W Brazylii kultura pogańska objawia się przede wszystkim przez religie afro-brazylijskie, takie jak Candomblé czy Umbanda. To połączenie wierzeń afrykańskich, katolickich i rdzenno-amerykańskich tworzy barwną i pełną życia duchowość, która skupia się na duchach natury, przodkach i rytualnym tańcu. W Salvadorze i Rio de Janeiro można wziąć udział w publicznych ceremoniach, które obejmują taniec w transie, muzykę bębnów i składanie ofiar duchom – często w postaci kwiatów, jedzenia czy alkoholu. Candomblé uznawane jest za dziedzictwo kulturowe Brazylii i zyskuje coraz więcej sympatyków również poza granicami tego kraju. Dla wielu osób podróż do Brazylii to duchowa przygoda, która pozwala spojrzeć na świat z innej perspektywy. Neopogaństwo – współczesny powrót do korzeni Współczesne formy pogaństwa – jak wicca, druidyzm czy rodzimowierstwo słowiańskie odwołujące się do wierzeń dawnych Słowian – zyskują na popularności w Europie i Ameryce. Choć często bazują na rekonstrukcji dawnych praktyk, to stanowią pełnoprawne systemy duchowe, oparte na cyklu natury, równowadze żywiołów i osobistym rozwoju. W wielu miastach odbywają się publiczne rytuały na przesilenia, sabaty czy warsztaty poświęcone magii roślin i pracy z energią. Internet ułatwia wymianę wiedzy i tworzenie wspólnot, choć dla wielu najważniejsze jest osobiste doświadczenie rytuału – często podczas wypraw do miejsc mocy. Źródło: National Geographic
Inkowie złożyli nastolatkę w ofierze. Naukowcy zrekonstruowali jej wygląd
Zagadkowy rytuał Inków i twarz sprzed wieków. Naukowcy zrekonstruowali wygląd nastoletniej dziewczyny, która została złożona w ofierze ponad 500 lat temu. Niemal żywa twarz dziewczyny odsłania tajemnice jednego z najbardziej poruszających rytuałów prekolumbijskiej cywilizacji.
Spis treści: Kim była Dama z Ampato? Niezwykła historia inkaskiej mumii dziewczynki Rekonstrukcja twarzy Damy z Ampato: Nowe spojrzenie na inkaską ofiarę z dzieci Rytuał capacocha: Dlaczego Inkowie składali dzieci w ofierze na szczytach gór? Halucynogeny i symboliczne dary: Jak przygotowywano dzieci do rytuału capacocha? Hologramy i VR na wystawie: Wirtualna podróż szlakiem inkaskiego rytuału capacocha Choć od jej śmierci minęło ponad pięć wieków, dzięki współczesnej technologii możemy dziś spojrzeć w oczy jednej z najbardziej znanych ofiar inkaskiego rytuału capacocha. Nastolatka, znaleziona wysoko w Andach, była częścią religijnego obrzędu, który wymagał złożenia dzieci w ofierze bogom. Jej doskonale zachowane ciało, wydobyte z wiecznie zamarzniętej ziemi, pozwoliło badaczom nie tylko ustalić przyczynę śmierci, ale też odtworzyć jej wygląd z niezwykłą dokładnością. Kim była Dama z Ampato? Niezwykła historia inkaskiej mumii dziewczynki Był 1995 rok. Amerykański archeolog i antropolog Johan Reinhard wyruszył w góry w okolicach Arequipy na południu Peru. Razem z peruwiańskim przewodnikiem Miguelem Zarate wdrapali się na górę Ampato, która ma ponad 6 tys. m n.p.m. Liczyli na ciekawe znaleziska, bo pobliski czynny wulkan doprowadził do topnienia czapy lodowców. Tuż pod samym szczytem badacze dostrzegli niewielkie brązowe zawiniątko, przypominające worek z tkaniny. Okazało się, że był to szczelnie zawinięty płaszcz, który skrywał doskonale zachowaną zamarzniętą mumię dziewczynki. Jej grobowiec znajdował pierwotnie kilkaset metrów wyżej. Uległ on zniszczeniu, a zawartość usunęła się wzdłuż zbocza. Dama z Ampato miała na sobie suknię, szal i ozdobny pas oraz skórzane mokasyny. Na ramionach ofiary znajdowały się dwie szpile, które spinały szatę. Tuż obok mumii były też trzy figurki wykonane ze złota i potłuczone fragmenty naczyń. Znalezisko szybko stało się sensacją. Dziewczynkę nazwano Damą z Ampato lub po prostu Juanitą. Od kilku dekad jej szczątki są przechowywane w specjalnej komorze Arequipie. Rekonstrukcja twarzy Damy z Ampato: Nowe spojrzenie na inkaską ofiarę z dzieci We wtorek w Muzeum Andyjskich Sanktuariów otwarto wystawę „Capacocha. Podążając za bogami Inków”, na której zaprezentowano rekonstrukcję twarzy Damy z Ampato. Wiosną 2024 roku ekspozycja przybędzie do Polski. Rekonstrukcję stworzył szwedzki artysta i archeolog Oscar Nilsson, używając techniki manchesterskiej – typowej dla kryminalistyki. Procesowi towarzyszyły liczne konsultacje i trwał on blisko pół roku. – Pierwszym etapem było wykorzystanie skanów CT [tomografii komputerowej – przyp. red.], do stworzenia modelu czaszki przez dr. Bartłomieja Ćmielewskiego z Politechniki Wrocławskiej. Następnie czaszkę wydrukowaliśmy w technice druku 3D i nanieśliśmy w punktach anatomicznych 32 kołki, odpowiadające grubości tkanek miękkich – wyjaśniła National Geographic Polska koordynatorka projektu, dr Dagmara Socha z Centrum Badań Andyjskich UW. Następnie wspólnie z Nilssonem Socha konsultowała na bieżąco takie detale jak wiek, stopień odżywienia, odcień skóry, długość włosów, uczesanie zmarłej. W ramach przedsięwzięcia w Centro Textiles Tradicionales w Cuzco zamówiono też ręcznie tkane kopie szala i nakrycia głowy Juanity, tak by maksymalnie przybliżyć jej rekonstrukcję do rzeczywistości. – Odtwarzanie wyglądu zmarłych pozwala nam zmienić postrzeganie mumii, które obecnie traktowane są jako ciekawostki w muzeum. Pozwala opowiedzieć historię osób, które żyły przed setkami lat – podkreśliła dr Socha. Ze względu na warunki panujące na szczycie ciało uległo naturalnej mumifikacji poprzez zamarznięcie. Mumia należała do dziewczynki zmarłej w wieku ok. 14–15 lat. Podczas tomografii ustalono, że zabito ją uderzeniem tępym narzędziem w prawy bok głowy. Rytuał capacocha: Dlaczego Inkowie składali dzieci w ofierze na szczytach gór? Dziewczynkę złożono na górze w ramach rytuału capacocha. Archeolodzy znają kilkanaście miejsc na terenie Peru, gdzie Inkowie na szczytach gór lub wulkanów składali dzieci w ramach tego rytuału. Dzieci były – według inkaskich wierzeń – pośrednikami między bogami i ludźmi. Inkowie wybierali swoje ofiary spośród najważniejszych rodów. Czasami jasno określona była intencja ofiary. Na przykład, by zakończyła się jakaś klęska żywiołowa. Dzieci nie składano w ofierze od razu. Zdarzało się, że pielgrzymowano z nimi nawet kilka miesięcy. Halucynogeny i symboliczne dary: Jak przygotowywano dzieci do rytuału capacocha? Z badań innych mumii wykonanych przez dr Sochę wiadomo, że dzieci były odurzane z pomocą liści koki i halucynogennego naparu ayahuasca. Składał się on z lian Banisteriopsis caapi. W przypadku Damy z Ampato nie jest to jeszcze jasne. Jednak wraz z jej mumią znaleziono torebkę pełną liści koki i jej własnych włosów. Inkowie uważali, że obcięte włosy stanowią integralną cześć danej osoby. Dlatego były przechowywane po obcięciu i składane w ofierze wraz z ofiarą. W drugiej torebce zmarła miała ze sobą również muszlę spondylusa. Traktowana była jako jeden z najbardziej luksusowych przedmiotów w Imperium Inkaskim i sprowadzana aż z Ekwadoru. Hologramy i VR na wystawie: Wirtualna podróż szlakiem inkaskiego rytuału capacocha Na wystawie prezentowane są również hologramy zabytków znalezionych przy pochówkach złożonych na wulkanach przez Inków. Wykonali je dr Bartłomiej Ćmielewski i dr Dominika Sieczkowska. Zwiedzający mogą odbyć wirtualną pielgrzymkę śladami rytuały capacochy, udając się pozostałościami inkaskich dróg. Wystawa powstała dzięki współpracy pomiędzy Centrum Badań Andyjskich UW i Universidad Catolica de Santa Maria w Arequipie, dzięki wsparciu ze Ministerstwa Edukacji i Nauki. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Od Światowida po Babę Jagę. Najstarsze wierzenia Słowian fascynują do dziś
Dawni Słowianie żyli w świecie pełnym duchów i ukrytych mocy. Wierzyli w opiekuńcze bóstwa, rusałki i mściwą Babę Jagę. Ich codzienność nierozerwalnie łączyła się z rytmem przyrody i potęgą drzew.
W tym artykule: Kult drzew i lasu Duch pól i wód Baba Jaga w wierzeniach Słowian Rytuały pogrzebowe Słowian Bogowie Słowian W pierwszych społecznościach słowiańskich obecność duchów przenikała wszystkie aspekty codzienności, a ich cześć naznaczała głęboko ludzkie życie. Zanim chrześcijaństwo zapuściło korzenie w świecie słowiańskim, rozwijały się mity, wierzenia i formy religijności związane z naturą, cyklem pór roku i życia, śmiercią i upamiętnianiem zmarłych, które pod różnymi postaciami wykazywały długą żywotność. Można zatem odtworzyć różne płaszczyzny w wierzeniach i kulcie pierwszych Słowian. Kult drzew i lasu Przede wszystkim należy zauważyć głęboką więź świata słowiańskiego z lasem i drzewami. Słowianin wierzył w istnienie duchów lasu i praktykował „kult drzew”. Od ducha lasu zależało owocne polowanie czy bezpieczeństwo bydła. W lasach, które do dziś bujnie porastają niektóre regiony świata słowiańskiego, rządził duch lasu. Słowiańskie ludy uznawały go zazwyczaj za dobrego ducha, władcę i strażnika lasu, który ustala jego współistnienie i relacje z ludźmi. W czasach historycznych przypisano mu jednak wrogość wobec człowieka i nadano mu złośliwe oblicze. Z przewodnika podróżnych mógł stać się tym, który sprowadza ich na złą drogę, a nawet jest porywaczem i ludożercą. W tych przypadkach przyjmuje on niemal diabelski charakter. Staje się bohaterem złowróżbnych spotkań, kończących się nieraz śmiercią dla tych, którzy napotkają go na swojej drodze. Duch pól i wód Podobne do ducha lasu są duch pól oraz duch wód. Duch wód może przybierać postać kobiety – rusałki – odpowiedniczki nimfy, która może pojawiać się na brzegu rzek i jezior oraz w lasach i na polach. W takiej formie postać ta została spopularyzowana przez dramat „Rusałka” Aleksandra Puszkina. Odmienna była natura ducha dendrycznego. Drzewo postrzegano w sposób antropomorficzny. Często wiązało się ono z losem osoby lub wynikiem jej przemiany. Mogło nawet przyjąć zadanie ochrony rodziny czy wspólnoty. Jeszcze z XX w. pochodzą informacje o ogradzanych świętych drzewach, wokół których duchowny sprawował określone rytuały. Była to oczywiście mieszanina elementów kultu dendrycznego i chrześcijaństwa, która wielokrotnie pojawiała się w określonych częściach świata słowiańskiego. To wieloletnie współistnienie i przeplatanie się elementów o odmiennej proweniencji występuje na Słowiańszczyźnie Wschodniej na tyle często, że sprowokowało najpierw radziecką, a później rosyjską krytykę historyczną do mówienia o „dwuwierze”. W cywilizacji słowiańskiej wierzono, że duchy znajdują schronienie w domach zbudowanych z drewna. Swojego ducha miały nawet pomieszczenia przeznaczone na saunę, suszarnia i chlew. A to tylko część duchów wspominanych przez rosyjski folklor. Domy budowano w całości z drewna i bez wszelkich elementów z żelaza długo uznawanego przez Słowian za nieczyste. Na jednym końcu izby, naprzeciwko pieca, znajdował się kąt kultu przodków, w którym prawdopodobnie przechowywano ich prochy. Później zaczęto tam umieszczać święte obrazy. Sanie, którymi tak w miesiącach zimowych, jak i letnich przewożono zmarłego do miejsca jego kremacji czy pochówku, były w całości wykonane z drewna. Nawet do konstruowania wozów i łodzi nie używano żelaza. To sugeruje, że poza przyczynami o charakterze ekonomicznym i podatnością na niekorzystne warunki atmosferyczne, materiał ten stanowił dla cywilizacji słowiańskiej tabu. W późniejszych epokach pojawiło się wręcz zjawisko niechęci wobec wprowadzenia żelaznych lemieszy, które mogłyby „zranić” ziemię. Silny animizm w kulturze słowiańskiej jest widoczny na poziomie języka w gramatycznej kategorii rzeczowników żywotnych i nieżywotnych. Baba Jaga w wierzeniach Słowian Baba Jaga to najsłynniejsza postać rosyjskich baśni, jedyna znana w całym świecie słowiańskim (jako bohaterka baśni i mitów). Pomimo swojego odrażającego wyglądu to zazwyczaj dobrotliwa czarownica. Niemniej jednak czasem cechuje się bezlitosnym okrucieństwem. Jej ciało rzadko jest kompletne. Często ma tylko jedną nogę (lub nogę gnijącą). Jest brudna na całym ciele (nad czym ubolewa). Ma zaropiałe oczy i czarne, ostre zęby. Jest wszechwiedząca (ma specjalne lustro, w którym wszystko widzi) i pożera ludzi (chociaż jej ofiarom w większości udaje się zachować życie). Mieszka w lesie, w izbie wzniesionej na kurzych nóżkach (która czasami kręci się wokół własnej osi). Mimo że izba nie jest zamknięta, to nie ma do niej wejścia. Otwiera się (lub zamyka) tylko na wyraźne żądanie bohatera, by umożliwić mu wejście. To dom ludożerczyni, więc płot jej domu wykonany jest z ludzkich kości. Takie części ciała, jak ramiona, nogi, oczy, głowy, włosy stanowią dekorację wnętrza. Nie zawsze Baba Jaga jest nazywana tym imieniem. Może w ogóle nie mieć imienia lub określa się ją po prostu jako staruchę lub staruszkę. Istnieją jej męskie odpowiedniki (kulawi, owłosieni starcy) lub zastępują ją zoomorficzne stwory (węże, smoki, konie). Rytuały pogrzebowe Słowian W epoce przedchrześcijańskiej Słowianie kremowali zmarłych, mimo że można byłoby przypuszczać, że praktykowali pochówek wraz z późniejszą ekshumacją i ponownym pogrzebem kości zmarłego. „Powieść minionych lat” zawiera interesujące świadectwo, które pokazuje przejście od świata pogańskiego do chrześcijańskiego w ciągu XII w.: „I jeśli kto umierał, to czynili nad nim tryznę, a potem czynili stos wielki i wkładali na ten stos umarłego i spalali, a potem, zebrawszy kości, wkładali je w małe naczynie i stawiali na słupie przy drogach, jak czynią Wiatycze i dziś. Ten sam obyczaj uprawiali Krywicze i inni poganie, nie znający zakonu Bożego, jeno sami tworzący zakon”. Kości były zatem umieszczane na wysokich palach wzdłuż dróg, znacząc w pewien sposób terytorium plemienia. Zwłoki nieczyste były natomiast porzucane bez pochówku, ponieważ mogłyby skazić ziemię. Skąd pochodzą Słowianie i jaki jest rodowód Piastów? Najnowsze badania DNA zaskoczyły wszystkich Skąd się wzięli Słowianie i społeczność państwa Piastów? Odpowiedzi na te pytania miały przynieść najnowsze badania DNA. Przeanalizowano szczątki kilkuset osób. Wyniki zaskoczyły wsz... Przy okazji pogrzebu śpiewano tryznę, czyli pieśń żałobną, bardzo istotny element tradycji słowiańskiej, który wykazuje zbieżność z cywilizacją bałtycką. Zachowały się liczne zapisy, pochodzące z XIX i XX w., które przekazują nam obraz tego, czym były życie i śmierć dla ludzi z czasów cywilizacji przedchrześcijańskiej. Ale informacje o nich pojawiły się już wcześniej w kontekście walki z pogańskimi tradycjami. Kosma z Pragi pisze o tym, wspominając edykt czeskiego księcia Brzetysława II (1092 r.), który postawił sobie za cel wyplenienie tradycji pogańskich: „Także pogrzeby, które odbywały się w lasach i na polach, i korowody, które odprawiali podług pogańskiego zwyczaju, na dwóch i trzech rozstajnych drogach, jakby dla spokoju dusz. Także i bezbożne igry, które wyprawiali nad swoimi zmarłymi, tańcząc z nałożonymi na twarz maskami i wywołując cienie umarłych. Te okropności i inne świętokradcze wymysły dobry książę wyplenił”. Obok kultu duchów szczególnie żywy był kult przodków, który wraz z chrześcijaństwem przekształcił się w różne formy pamięci o zmarłych. Wykopaliska archeologiczne i relacje spisane przez starożytnych historyków świadczą o współistnieniu dwóch różnych typów rytuału pogrzebowego. Najbardziej archaicznym rytuałem jest pochówek zwłok w ziemi. Względnie nowszy jest natomiast obrzęd kremacji (częstszy wśród Słowian Wschodnich i Zachodnich), zwieńczony złożeniem prochów w urnie. Bogowie Słowian W pierwszej cywilizacji słowiańskiej, poza kultem Matki Ziemi, istniał również panteon najwyższych bóstw. Pozostaje jednak trudny do odtworzenia zarówno z powodu ubogich źródeł, jak i dlatego, że autorzy starożytni często rzutowali na świat słowiański formy bóstw grecko-rzymskich, celtyckich i germańskich. Wśród nich jawi się najwyższa niepoznawalna istota, nieznany bóg odległy od ludzi, któremu towarzyszyły inne znaczące bóstwa. Informacje o nich pochodzą z czasów pierwszej chrystianizacji, kiedy chrześcijańscy kaznodzieje usiłowali wykorzenić pogańskie kulty. Do najważniejszych bóstw należał związany z gromami Perun, tożsamy z bałtyckim Perkunasem. Jego posąg został zburzony w Kijowie z rozkazu księcia Włodzimierza po przyjęciu chrześcijaństwa (988 r.). Kult Peruna zastąpiono kultem Eliasza, proroka wziętego do nieba na ognistym wozie. Zgodnie z pierwotną tradycją, nieodwołującą się do jakiegokolwiek wpływu irańskiego czy chrześcijańskiego, wyróżniano bóstwa dobre i złe. Wśród Słowian Zachodnich utrwalił się kult boga Świętowida (Światowida), który stanowił ostatnią fazę rozwoju słowiańskiego pogaństwa. Jego świątynia znajdowała się w mieście Arkona na wyspie Rugia na Morzu Bałtyckim. Bóstwo to było utożsamiane z postacią św. Wita, opiekuna Saksonów, który w znacznym stopniu przyczynił się do ewangelizacji Słowian na terenach późniejszych Niemiec, co potwierdza w swojej Kronice Helmold. Proces chrystianizacji wyeliminował w średniowieczu kult pogańskich bóstw. Jednak zainteresowanie uczonych tym problemem, począwszy od epoki romantyzmu, nigdy nie wygasło, prowadząc nawet do powstawania sensacyjnych przekłamań. To jest przedruk z książki „Słowianie. Historia, kultury i języki” autorstwa Marcello Garzanitiego, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego. Skróty pochodzą od redakcji.
Satanizm, którego nie było. Dlaczego w USA uwierzono w kult ofiar? Poznajcie satanic panic
Satanic panic to określenie moralnej paniki charakteryzującej społeczeństwa na przełomie lat 80. i 90. ubiegłego stulecia. Jak to się stało, że masowy strach przed satanistycznymi rytuałami wybuchł w USA – kraju wolności, a może hipokryzji?
Spis treści: Anton LaVey kontra kościół. Kto się kogo bał? Walka z wrogiem, którego nie było Mroczna (nie)pamięć Szatan wsród rockmenów? Diabeł kupuje pastę do zębów u P&G Krwawe rytuały, rzekome składanie ofiar i konszachty z diabłem kulturalnych idoli – tego obawiano się w USA w latach 80. ubiegłego stulecia. Tzw. satanistyczna panika zrodziła zbiorową histerię, która z czasem rozrosła się na inne kontynenty. Fałszywe oskarżenia przysporzyły kłopotów kapelom metalowym i czołowym spółkom, wytaczając wojnę Kościołowi szatana. Ten z pominięciem humanistycznego wymiaru filozofii traktującej pojęcia Boga i diabła w kategoriach archetypów, pozostawał wielkim szwindlem i zarabiał pokaźne sumy na entuzjastach nowych ruchów religijnych. Anton LaVey kontra kościół. Kto się kogo bał? Zakładający kiczowatą pelerynę Czarny Papież Anton Szandor LaVey z jednej strony promował postępowe idee indywidualizmu, weganizmu czy rozwoju osobistego, a z drugiej – inscenizował dla nieszczędzących groszem gapiów kontrowersyjne rytuały. Te przyciągały uwagę i dawały finansową stabilizację. W przeciwieństwie do brutalnej odmiany satanizmu, LaVey nie czcił szatana, lecz stawiał w centrum człowieka i doczesność. Traktował biblijne pojęcia w wymiarze symbolu odwiecznej walki dobra ze złem. Jednocześnie wyznawca laveyańskiej myśli odznaczał się szacunkiem wobec drugiego człowieka w imię afirmacji siły witalnej, co podtrzymywało krytykę występków pokroju zabójstwa i świadomego krzywdzenia – dotyczącą nie tylko ludzi, ale też pozostałych istot żywych. Walka z wrogiem, którego nie było Nazwa sugerująca mroczny kult w połączeniu z teatralnymi zapędami Najwyższego Kapłana Kościoła Szatana wystarczyła jednak środowiskom katolickim, by wytoczyć mu wojnę. Nikt nie zagłębiał się w sens laveyańskiej teorii, nabierając się na powierzchowny wizerunek, który sam Anton LaVey traktował zresztą jako element farsy. Kościół miał swój interes w zaszczepianiu lęku wśród własnych owieczek. Zatrwożeni wierni ponownie mogli bowiem zapełnić sakralne nawy instytucji przeżywającej kryzys z powodu wyłamywania się społeczeństwem spod purytanizmu. Rewolucja obyczajowa sprzyjała rozwojowi innowacyjnych organizacji ukierunkowanych na indywidualizm, a ponadto dawała artystyczną swobodę. Od końca lat 60. XX wieku mogliśmy obserwować zwrot w kierunku problematyki dotychczas uznawanej za kontrowersyjną w świecie cenzury (np. Kodeksu Haysa w starym Hollywood). Na równi z Kościołem szatana tematykę demonicznych sił rozważano w sztuce. Dobrym przykładem jest dzieło Romana Polańskiego „Dziecko Rosemary” (1968). Z czasem horror zdobył tytuł przeklętego ze względu na wypadki, które miały miejsce po premierze. W krótkim czasie zginął w tajemniczych okolicznościach kompozytor kultowego motywu kołysanki z filmu Krzysztof Komeda. Latem kolejnego roku sam reżyser przeżył zaś ogromną tragedię. Jego żona Sharon Tate została zamordowana w dziewiątym miesiącu ciąży przez sektę „Rodzina” Charlesa Mansona. Opinia publiczna łączyła niepokojącą tematykę produkcji z koszmarnymi wydarzeniami, co napędzało strach o globalnym wymiarze. Mroczna (nie)pamięć Satanistyczna panika (ang. satanic panic) to pojęcie moralnej paniki obserwowanej od lat 80. XX wieku w Stanach Zjednoczonych pod konserwatywnymi rządami Ronalda Reagana. Wśród jej konsekwencji można wymienić ostracyzm niewinnych, złamane kariery czy straty czołowych spółek. Zjawisko odznaczało się społecznym lękiem przed satanistycznymi rytuałami. Wszystko zaczęło się od premiery książki „Michelle pamięta”, w której psychiatra Lawrence Pazder opisał wspomnienia swojej pacjentki dotyczące porwania przez Kościół szatana, torturowania i wykorzystania seksualnego. Szybko okazało się, że tego typu wydarzenia nie miały miejsca. Społeczeństwo podchwyciło jednak narrację strachu. Tysiące ludzi zwierzało się swoim terapeutom z rzekomych doświadczeń krzywdy ze strony satanistów. Świadectwa doczekały się nawet osobnego terminu – Satanic Ritual Abuse. W latach 80. i 90. w samych Stanach Zjednoczonych zgłoszono ponad 12 000 takich przypadków. Bilans „winnych” czcicieli szatana wynosił zaś okrągłe zero. Nikogo nie skazano, za to wielu musiało borykać się z przykrymi konsekwencjami syndromu fałszywej pamięci, jak później tłumaczono satanistyczną panikę. Histeria trwała co najmniej do połowy lat 90. i regularnie rozrastała się na inne kraje, w tym Polskę. W czasach PRL-u mylną łatkę satanistów przypisywano uczestnikom Festiwalu w Jarocinie dla fanów mocnych brzmień. Często wystarczała czarna koszulka i zdobyta pokrętną drogą płyta Black Sabbath albo Metalliki, by w powszechnej opinii uznać jej posiadacza za potencjalnego czciciela ciemności. Szatan wsród rockmenów? Scena rocka i metalu od początku pozostawała na celowniku satanic panic. W 1985 roku rodzice Johna Daniela McColluma, który popełnił samobójstwo w wieku 19 lat, powiązali tragedię syna z kawałkiem „Suicide Solution” Ozzy’ego Osbourne’a z jego debiutanckiego, solowego albumu „Blizzard of Ozz”. Oskarżonemu muzykowi i wytwórni CBS Records nie udowodniono winy, jednak sprawa umocniła stereotypy wokół rzekomo zgubnego wpływu muzyki metalowej. Bodaj najsłynniejsza anegdota tego typu krąży wokół legendarnej ballady Led Zeppelin „Stairway to Heaven”, która puszczona od tyłu miała zawierać… satanistyczne podteksty. Autor słów i frontman zespołu Robert Plant celnie komentował: „jeśli chodzi o odwracanie taśm i umieszczanie ukrytych wiadomości, to nie jest mój sposób robienia muzyki. To naprawdę smutne”. W świecie ówczesnej muzyki byli jednak artyści otwarcie nawiązujący w swych prowokujących tekstach piosenek do krytyki kościoła i mrocznej estetyki. W hip-hopie głośnym echem odbiła się grupa Natas (od tyłu Satan) założona przez T-N-T, Mastaminda oraz Eshama. Tuż po ich debiutanckim albumie „Life After Death” wybuchły kontrowersje związane ze śmiercią nastoletniego fana. Chłopak zabił się podczas słuchania wspomnianej płyty i grania w rosyjską ruletkę. Publiczna nagonka poskutkowała złagodzeniem późniejszego wizerunku raperów. Diabeł kupuje pastę do zębów u P&G Nie tylko kultowe zespoły miały problemy w obliczu satanistycznej paniki. Koncern kosmetyczny Procter & Gamble swego czasu musiał zmienić ponad stuletni logotyp ze względu na rzekomy przekaz podprogowy. Amerykańskie przedsiębiorstwo wytwarzające przede wszystkim kosmetyki i środki higieniczne (w tym pieluchy Pampers czy produkty do pielęgnacji jamy ustnej Oral-B i Blend-a-med) od 1851 roku posługiwało się znakiem przedstawiającym mężczyznę z brodą i trzynaście gwiazd. U szczytu satanic panic dopatrzono się „niepokojącego” kształtu kosmyków, które miały zawijać się w… trzy szóstki. Ilość gwiazdek oznaczająca w rzeczywistości trzynaście kolonii brytyjskich w Ameryce, zinterpretowano zaś jako biblijny zły omen i symbol zdrady – w końcu sam Judasz miał być trzynastym uczestnikiem ostatniej wieczerzy. Z powodu konsumenckiego bojkotu w 1995 roku firma zmieniła logo na neutralne, białe litery P&G umieszczone na niebieskim tle. Jak się później okazało, plotki o rzekomym czczeniu ciemności przez koncern rozpowiadała konkurencja. Po sądowej batalii międzynarodowa firma Amway, bo o niej mowa, musiała wypłacić Procter & Gamble odszkodowanie w wysokości 19 milionów dolarów. Obecne reakcje społeczeństw i środowisk katolickich potrafią przypominać te ze szczytu satanic panic. W naszym kraju uprzedzenia wciąż mają się dobrze. Wie o tym ceniona we wszystkich stronach świata, choć niezrozumiana na rodzimym gruncie death metalowa grupa Behemoth z Adamem „Nergalem” Darskim na czele. Ciąganie po sądach za rzekomą obrazę uczuć religijnych, protesty przed koncertami i organizowanie równoległych do występów mszy w intencji „zgubionych” słuchaczy (co miało miejsce choćby podczas szczecineckiego festiwalu MateriaFest w 2017 roku) to codzienność wyróżnionego Fryderykiem zespołu. Nasza ekspertka Paula Apanowicz Dziennikarka i absolwentka filozofii na Uniwersytecie Gdańskim. Publikowała na łamach tygodnika „Polityka”, serwisów Ofeminin.pl, Histmag.org, stare-kino.pl i OldCamera.pl. Debiutowała jako autorka książką zbiorową „Twarze i Maski. Ostatni wielcy kochankowie kina” (wyd. ebookowo, 2021)
Dowód na równouprawnienie w epoce kamienia? Niezwykły rytuał w grobach
Narzędzia kamienne, również rytualnie niszczone, wkładano do grobów zarówno mężczyzn, kobiet, jak i dzieci. Tym samym padł mit stereotypowych mężczyzn-łowców, z którymi łączono te przedmioty. To wniosek archeologów płynący z badań jednego z największych cmentarzysk epoki kamienia z Europy.
W ostatnich latach archeolodzy mają coraz więcej dowodów na to, że kobiety w pradziejach nie były odpowiedzialne tylko za pracę w obozowisku i rodzenie dzieci. Tak długo sądzono, bo w literaturze naukowej ciągle żywe były uprzedzenia ery wiktoriańskiej. Najnowsza analiza olbrzymiego cmentarzyska z terenu Łotwy ukazuje relacje mężczyzn, kobiet i dzieci w epoce kamienia z nowej perspektywy. Gigantyczna nekropola – wiele danych Nekropolę w Zvejnieki w północnej Łotwie badano wykopaliskowo kilkadziesiąt lat temu. Dopiero teraz, w ramach projekt prowadzonego przez dr Aimée Little z Uniwersytetu w Yorku, przeanalizowano rozmieszczenie narzędzi kamiennych w grobach. Pochówków odkryto sumie ponad 300. Wcześniejsi badacze skupiali się na innych, bardziej spektakularnych zabytkach, takich jak zawieszki z zębów dzikich zwierząt, które łączy się ze sferą symboliczną. Pada mit mężczyzny łowcy? Cmentarzysko w Zvejnieki funkcjonowało parę tysięcy lat, od VIII do III tysiąclecia p.n.e. Początkowo służyło społecznościom łowiecko-zbierackim, a potem półosiadłym. Badacze epoki kamienia długo wiązali pochówki z narzędziami kamiennymi z aktywnymi mężczyznami. Mieli być to łowcy. Do głowy nie przychodziło im, że również kobiety mogły uczestniczyć w zdobywaniu zwierzyny. Tymczasem z analizy pochówków na tej wielkiej nekropolii wynika, że tego typu przedmioty posiadały w grobach też kobiety, dzieci i osoby starsze – w grobach tych dwóch ostatnich grup było najwięcej kamiennych narzędzi. Część z tych artefaktów była rytualnie zniszczona, co wykazały analizy z wykorzystaniem specjalistycznego mikroskopu. Co narzędzia mówią nam o relacjach społecznych? W ocenie badaczy obecność narzędzi kamiennych w grobach dzieci, mężczyzn i kobiet świadczy o istnieniu znacznie bardziej skomplikowanych i prawdopodobnie bardziej egalitarnych struktur społecznych niż te, które były postulowane w ramach wcześniejszych interpretacji. – Nasze odkrycia obalają stary stereotyp „mężczyzny myśliwego”, który był dominującym tematem w badaniach nad epoką kamienia, a nawet wpłynął, w niektórych przypadkach, na sposób określania płci niektórych niemowląt, na podstawie faktu, że otrzymywały [do grobu – przyp. red.] narzędzia kamienne – mówi dr Aimée Little. Również z innych badań wynika, że życie w czasach łowców i zbieraczy było dość demokratyczne. Ostatnio pisał o tym Yuval Noah Harari. Narzędzia te miały głębokie znaczenie rytualne i symboliczne dla całej społeczności, niezależnie od płci czy wieku pochowanych osób. Narzędzia kamienne musiały odgrywać ważną rolę w rytuałach, ponieważ odkryto nie tylko takie używane do obróbki skór zwierzęcych czy do polowania. Niektóre narzędzia wydawały się być specjalnie wykonane i zniszczone w ramach rytuałów pogrzebowych – bez uprzedniego ich używania. – Badanie to pokazuje, jak wiele jeszcze pozostaje do odkrycia na temat życia i śmierci najwcześniejszych społeczności Europy. Nawet pozornie najprostsze przedmioty mogą rzucić światło na naszą wspólną przeszłość i to, jak ludzie radzili sobie ze śmiercią – kończy dr Little. Źródło: PLOS One Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Figurki lisa, sępa i dzika – tajemnicze odkrycie z Karahantepe. Mit zaklęty w kamieniu?
Karahantepe w Turcji znowu przyciąga uwagę świata. Tym razem wszystko za sprawą niewielkiego kamiennego naczynia, w którym znaleziono trzy figurki. Zwierzęta ułożono w konkretnej kolejności, co może wskazywać na znaczenie symboliczne. Ziemia, którą przykryto depozyt, nie była naruszona od tysiącleci.
Karahantepe to jedno z najbardziej zagadkowych stanowisk archeologicznych na świecie. Prace wykopaliskowe trwają tam od kilku lat. To olbrzymie osiedle istniało od około 9400 do 8200 lat p.n.e. i było zamieszkane przez społeczność łowców-zbieraczy. Swoją formą przypomina słynne Göbeklitepe – oddalone od Karahantepe o zaledwie 40 km. Nietypowe znalezisko: lis, sęp i dzik zamknięte w kamiennym naczyniu Jak informuje Agencja Promocji i Rozwoju Turystyki Turcji (TGA), w kamiennym naczyniu archeolodzy odkryli trzy figurki zwierząt – lisa, sępa i dzika. Ich głowy były osadzone w kamiennych pierścieniach, a jedynie rzeźba sępa prawdopodobnie wysunęła się z pierścienia po zamknięciu naczynia. Czy te figurki mają znaczenie rytualne Wspomniane gatunki – sęp, lis i dzik – często pojawiają się w przedstawieniach z okresu neolitu, kiedy ludzie zaczęli prowadzić osiadły tryb życia i uprawiać rolę. W Karahantepe nie znaleziono jednak dotąd dowodów na rolnictwo. Zwierzęta te przedstawiano zazwyczaj w formie płaskorzeźb – podobnie jak na słynnych T-kształtnych filarach w Göbeklitepe. Ziemia skrywała pradawny rytuał? To odkrycie jest wyjątkowe – figurki znaleziono w nienaruszonym układzie, dokładnie tam, gdzie pozostawiono je ok. 11 tysięcy lat temu. Prawdopodobnie były złożono je w czasie rytuałów. Badacze uważają, że ich rozmieszczenie tworzy symboliczną narrację, co może sugerować religijny charakter znaleziska. Naczynie zasypano czerwoną, sterylną glebą. W pobliżu naczynia archeolodzy znaleźli także: kamienne pałki i paciorki, płaskie kamienne talerze, szczęki wilka i inne kości należące do lamparta, sępa i lisa. Wszystkie przedmioty wykonano z kamienia i ozdobiono geometrycznymi wzorami, wizerunkami zwierząt oraz stylizowanymi postaciami ludzkimi. Czy to przejaw pradawnej mitologii? Niewielkie figurki z tego okresu są bardzo rzadkie – często pochodzą z warstw ziemi, które zostały przemieszane. Tutaj jednak sytuacja jest inna – artefakty znajdowały się w oryginalnym kontekście archeologicznym. Ich stan wskazuje na celowe złożenie w ziemi – być może jako dar dla bóstw. Figurki z Karahantepe nie są najstarsze. Takie znane są z Europy, z Badenii-Wirtembergii w Niemczech i liczą sobie aż 40 tysięcy lat. Przykłady: Figurka Wenus z jaskini Hohle Fels, człowiek-lew z jaskini Hohlenstein-Stadel. Obie figurki archeolodzy łączą z sferą religijną. Zwłaszcza postać hybrydy – człowieka i lwa – może być jednym z pierwszych wyobrażeń bóstwa. Choć znalezisko z Karahantepe jest młodsze, zaskakuje swoją złożonością. Kiedy archeolodzy natrafili na figurki, wyglądało to, jakby ktoś dopiero co je tam umieścił. Dla porównania – człowiek-lew z Hohlenstein-Stadel został zrekonstruowany z fragmentów dopiero w pracowni badawczej. Źródła: National Geographic Polska, TGA Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Jakie dary składano greckim bogom? Analiza chemiczna odsłania tajemnicę
Zagadkowa maź odkryta w naczyniach sprzed 2500 lat przez archeologów w greckiej świątyni przez dekady pozostawała zagadką. Dziś już wiemy, że była to ofiara dla bogów – i że miała słodki smak.
Spis treści: Laboratorium prawdę ci powie? Miód dla bogów Substancje organiczne są bardzo rzadko odkrywane przez archeologów. Najczęściej natykają się na naczynia ceramiczne lub ich pozostałości i narzędzia kamienne. Sporadycznie do badaczy przeszłości uśmiecha się szczęście. Tak też było w tym przypadku. Podczas wykopalisk w greckiej świątyni z VI wieku p.n.e. w Paestum we Włoszech odkryto 8 naczyń z brązu z pozostałościami jakiejś mazi. Laboratorium prawdę ci powie? Praca archeologa w terenie to tylko początek. Odkryte obiekty następie analizowane są przez ekspertów różnych specjalności i poddawane konserwacji. Początkowo archeolodzy, którzy prowadzili wykopaliska w 1954 roku w Paestrum, zidentyfikowali pierwotną zawartość brązowych naczyń jako miód, uznawany za symbol nieśmiertelności. Sugerowali, że miód był ofiarowany w postaci plastrów miodu, z których pozostał jedynie wosk pszczeli jako główny element. Jednakże trzy kolejne analizy laboratoryjne, przeprowadzone na różnych próbkach substancji, wykluczyły, że był to miód. Dominowało przekonanie, że zawartość naczyń stanowiła mieszaninę wosku, tłuszczu lub żywicy. Teraz metody analityczne zostały udoskonalone. Postanowiono zweryfikować dawne wyniki i postawić kropkę nad i. Miód dla bogów Teraz zespół badaczy z Wielkiej Brytanii opublikował artykuł na łamach czasopisma „Journal of the American Chemical Society”. Zastosowano takie metody jak: chromatografia jonowa – to bardzo czuła metoda do wykrywania małych, rozpuszczalnych w wodzie cząsteczek, takich jak cukry; spektroskopia w podczerwieni z transformacją Fouriera – wykrywa „chemiczny odcisk palca”. Urządzenie świeci światłem podczerwonym na próbkę i mierzy, jak światło jest przez nią pochłaniane. Każda substancja pochłania światło inaczej, tworząc unikatowy wzór, który pozwala ją zidentyfikować; chromatografia gazowa sprzężona ze spektrometrią mas z sondą termiczną – ta metoda rozdziela różne substancje i pozwala identyfikować każdą z nich. W nowoczesnym laboratorium wykryto lipidy – produkty rozkładu sacharydów, cukrów heksozowych oraz białek mleczka pszczelego, co silnie wspiera hipotezę, że naczynia zawierały miód lub plastry miodu. Skład chemiczny substancji był bardziej złożony niż wosku pszczelego zdegradowanego pod wpływem ciepła. Naukowcy zastrzegają – nie można jednak wykluczyć obecności innych produktów pszczelich. Miód był ważną substancją w starożytnym świecie, czasami pozostawianą w świątyniach jako ofiary dla greckich bogów lub chowaną razem ze zmarłymi. W przypadku świątyni w Paestrum tę substancję umieszczono w sześciu hydriach (brązowych dzbanach na wodę) i dwóch amforach – naczyniach z z dwoma uchwytami. Źródło: Journal of the American Chemical Society Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Najstarsze ślady wykorzystania ryżu na dalekim Pacyfiku. Służył rytuałom
Archeolodzy odkryli najstarsze ślady po wykorzystaniu ryżu w dalekiej Oceanii. Mają nawet 3500 lat. Jednak zboże to nie było transportowane jako pożywienie, tylko na potrzeby rytualne i ceremonialne. Co o nich wiemy?
Spis treści: Najstarsze ślady ryżu na Pacyfiku – co znaleziono w jaskiniach Ritidian i Star Cave? Ryż w rytuałach pierwszych osadników – święta rola zboża na wyspach Pacyfiku Odkrycie dotyczy odległego archipelagu wysp Mariany położonego na Oceanie Spokojnym. To stąd startowały amerykańskie samoloty, które zrzuciły bomby atomowe na Japonię w 1945 roku. Od lat naukowcy spierają się, kiedy i w jaki sposób ludzie zasiedlili wyspy Pacyfiku. Teraz pojawiły się nowe dane dotyczące Mikronezji, a konkretnie archipelagu Marianów. Najstarsze ślady ryżu na Pacyfiku – co znaleziono w jaskiniach Ritidian i Star Cave? Badacze z USA, Chin i Australii opublikowali właśnie na łamach „Science Advances” zaskakujące wyniki analiz dotyczące wykorzystania ryż przez pierwszych ludzi zasiedlających Pacyfik. Ich wysiłki skupiły się na dwóch jaskiniach: Ritidian First Cave i Star Cave. To tam udało im się odkryć najstarsze znane z tak odległego rejonu Oceanu Spokojnego pozostałości po ryżu. – Do tej pory mieliśmu tylko nieliczne świadectwa dowody archeologiczne na odległym Pacyfiku, pochodzące prawdopodobnie sprzed 1000 do 700 lat – więc odkryte przez nas ślady znacznie cofają nas daleko w czasie – mówi dr Hsiao-chun Hung z Australijskiego Uniwersytetu Narodowego Na fragmentach naczyń ceramicznych odkryto łuski ryżowe sprzed nawet 3500 lat. Oznacza to, że znalazły się tam wraz z pierwszymi ludźmi, którzy zasiedlili ten archipelag i przepłynęli w tym celu 2300 kilometrów. Co to oznacza? Przede wszystkim jest to dowód na to, że zasiedlenie wysp nie było przypadkowe – jak się często mówiło. Ludzie musieli przygotować odpowiednie zaopatrzenie i je zaplanować. Ryż jest jednym z produktów, który o tym świadczy. Ryż w rytuałach pierwszych osadników – święta rola zboża na wyspach Pacyfiku Na pierwszy rzut oka wydawać by się mogło, że ryż był podstawowym źródłem pożywienia morskich śmiałków. Jednak zdaniem autorów artykułu nie jest to prawda. W jaskiniach, w których znaleziono ryż odprawiano ceremonie i to z udziałem tego zboża. – Chociaż ryż był podstawowym pożywieniem w wielu starożytnych społeczeństwach azjatyckich, odkrycie to wskazuje, że na odległych obszarach Pacyfiku był on traktowany jako cenny towar, zarezerwowany do użytku rytualnego, a nie do codziennego spożycia – mówi dr Hung. W ocenie badaczy wilgotne środowisko jaskini nie nadawało się do przechowywania nieprzetworzonego ryżu w garnkach. Poza tym nie znaleziono upraw zboża na wyspie. Dlatego sądzą, że używano go w rytuałach. Jednym z nich było karmienie ryżem osób bliskich śmierci. To sugestia wynika z obserwacji etnograficznych z XVII wieku. Jaskinie na Marianach były tradycyjnie uważane za święte przestrzenie, wykorzystywane do składania ofiar, modlitw i upamiętniania przodków. Obecność ryżu w takich miejscach, wraz z innymi przedmiotami sugerującymi odprawianie ceremonii, silnie wskazuje na rytualną rolę ryżu. Źródło: Science Advances Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Hiszpanie budują nowego Jezusa. Ma być wyższy niż w Świebodzinie i Rio
Nowy pomnik Chrystusa w Hiszpanii ma być nie tylko największy, ale i najbardziej zaawansowany technologicznie. Złote serce, światło przez rany i wnętrze dostępne dla wiernych – to tylko niektóre z planowanych atrakcji.
Spis treści: Nowy największy Jezus Pomnik i kaplica w jednym Posągi Jezusa to osobna kategoria atrakcji turystycznych. Swojego Chrystusa na cokole mają między innymi Brazylijczycy i Polacy. Kolosem, już za kilka lat, będę chcieli pochwalić się również Hiszpanie. Nowy największy Jezus Chodzi o gigantyczną figurę Chrystusa, która ma być jedną z najwyższych na świecie. Nowy Jezus mia mierzyć 37 metrów wysokości. Przypomnijmy, że słynny pomnik Jezusa z Rio de Janeiro mierzy „tylko” 30 metrów (bez cokołu), za to Chrystus Król w Świebodzinie ma 33 metry, nie licząc korony. Projekt w położonej pod Madrytem gminie Boadilla del Monte ma być finansowany wyłącznie ze środków prywatnych. Wystarczy wpłata w wysokości 5 euro, aby znaleźć się w gronie darczyńców. Do tej pory zebrano około 95–100 tys. euro. To zaledwie ułamek potrzebnej sumy. Do osiągnięcia celu brakuje niemal 17 mln. Według artykułów portalu WP, których autorzy powołują się na informacje PAP i dziennik „El País”, największe wpłaty pochodzą z Meksyku i Polski. Dane darczyńców nie są jawne. Pomnik i kaplica w jednym Planowana olbrzymia rzeźba Chrystusa ma być nie tylko figurą, ale również miejscem duchowych przeżyć. Jej konstrukcja będzie oparta na żelbetowym szkielecie obejmującym głowę i tułów. Rozłożyste ramiona powstaną natomiast z lekkich, wytrzymałych materiałów. Wnętrze pomnika zaprojektowano jako przestrzeń dostępną dla zwiedzających, a zarazem miejsce skupienia. W środku znajdzie się kaplica oraz strefa przeznaczona na medytację i obrzędy religijne. Sercem całego założenia – dosłownie i w przenośni – ma być monumentalny, złoty emblemat w kształcie serca. Zawieszony na systemie rolek, każdego ranka będzie opuszczany na poziom ziemi, by wieczorem unosić się ponownie ku górze. Promienie światła mają przedzierać się przez symboliczną „ranę” w boku figury. Wygląd Chrystusa zostanie odtworzony na podstawie rekonstrukcji Całunu Turyńskiego. Idea budowy największej figury Chrystusa na świecie wzbudza niemałe emocje. Jedni widzą w niej przyszły symbol duchowej odnowy i atrakcję turystyczną, inni powód do niepokoju. Zwolennicy podkreślają uniwersalne przesłanie projektu: miłosierdzie, pokój i braterstwo ponad podziałami. Przeciwnicy wskazują jednak na potencjalne problemy: zmiany w krajobrazie, większy ruch drogowy, brak wcześniejszych konsultacji z mieszkańcami, a także wątpliwości etyczne – czy taka inwestycja ma sens w dobie kryzysu mieszkaniowego i rosnących nierówności społecznych? Źródło: TeleMadrid Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Najstarszy bumerang na świecie pochodzi z Polski. Okazał się jeszcze bardziej wiekowy
Najstarszy na świecie bumerang ma nawet 42 tys. lat i wykonano go z ciosu mamuta. Odkryto go w Jaskini Obłazowej niedaleko Białki Tatrzańskiej. To też dowód na bardzo wczesne pojawienie się człowieka na terenie obecnej Polski.
Spis treści: Najstarszy bumerang – problematyczna sprawa Bumerang pierwszego człowieka na terenie Polski Funkcja bumerangu – polowanie czy rytuał? Nie tylko bumerang, ale też zagadkowa plakietka Okazuje się, że ojczyzną bumerangu wcale nie jest kojarzona z tym przedmiotem Australia, ale Polska. Niezwykły zabytek jest starszy od najstarszych znanych egzemplarzy z tego kontynentu o ponad 30 tys. lat! Polski bumerang odkrył archeolog prof. Paweł Valde-Nowak z Instytutu Archeologii UJ w 1987 roku. Wówczas to znalezisko stało się sensacją na skalę świata. Z szacunków wynikało, że narzędzie ma około 30 tysięcy lat. Po kilku dekadach przyszła pora na weryfikację wieku bumerangu. W międzynarodowym gronie wykonano nowoczesną analizę, której wyniki opublikowano właśnie na łamach czasopisma „Plos One”. Wynik okazał się zaskoczeniem. Najstarszy bumerang – problematyczna sprawa W 1996 roku wykonano badanie radiowęglowe bumerangu. Wówczas otrzymano późną datę – wynikało, że ma on około 18 tys. lat. To było spore zaskoczenie dla badaczy, bo na podstawie innych obiektów, w tym narzędzi krzemiennych w tej samej warstwie, szacowano jego wiek na około 30 tys. lat. I ten uznano za najbardziej prawdopodobny. Wcześniejsza data może wynikać z błędów pomiaru związanych ze współczesnym zanieczyszczeniem próbki, być może na skutek konserwacji. Aby postawić kropkę nad i postanowiono wykonać kompleksowe analizy wieku kości znajdujących się w tej samej warstwie w jaskini, w której odkryto bumerang. Nie pobrano próbki z samego bumerangu, bo musiałaby być dość duża, co wiązałoby się z częściowym zniszczeniem cennego artefaktu, który i tak jest nadszarpnięty zębem czasu. Wyniki opublikowano właśnie w czasopiśmie naukowym „Plos One”. Bumerang pierwszego człowieka na terenie Polski W ramach nowego badania wykonano analizę radiowęglową kilkunastu kości oraz ludzkiego paliczka znajdujących się obok bumerangu. Następnie z pomocą statystyki bayesowskiej (obecnie uważana za najbardziej precyzyjną metodę) określono wiek warstwy, w której te obiekty się znajdowały. Okazało się, że pochodzi sprzed ok. 42–39 tysięcy lat. – Jest to znacząca korekta i potwierdza, że obiekt [bumerang – przyp. red.] jest znacznie starszy, niż wcześniej sądzono – przekazała National Geographic Polska pierwsza autorka artykułu prof. Sahra Talamo, szefowa Laboratorium Radiowęglowego na Uniwersytecie Bolońskim we Włoszech. Tak wczesna data jest dla badaczy zaskoczeniem. – Wcześniejszy wiek był nieco nieoczekiwany, ale w pełni poparty danymi. Zmienia to radykalnie interpretację znalezisk z jaskini Obłazowej. Pokazuje, że Homo sapiens był obecny w południowej Polsce ponad 42 000 lat temu, w okresie zimnym i niestabilnym klimatycznie – podkreśla prof. Talamo. Ekspertka uważa, że podważa to dotychczasowe przekonanie, iż człowiek współczesny rozprzestrzeniał się głównie w ciepłych okresach międzylodowcowych. Wygląda na to, że już wtedy nasz przodek w świetny sposób dostosowywał się do bardziej ekstremalnych warunków. Funkcja bumerangu – polowanie czy rytuał? Naukowcy ciągle zastanawiają się, jaka była funkcja bumerangu. Warto zaznaczyć, że nie jest to bumerang, który miał wracać do osoby go rzucającej. Ten egzemplarz przypomina za to egzemplarze używane przez rdzenną społeczność Australii w czasie polowań. Miały one ogłuszać zwierzynę. Czy „polski” bumerang do tego służył? – Trudno to rozstrzygnąć. Na krawędziach tego przedmiotu widoczne są różne uszkodzenia, które mogły powstać podczas użytkowania – przekazał National Geographic Polska prof. Paweł Valde-Nowak. Ale nie da się rozstrzygnąć, czy na pewno. Jak podkreśla uczony, wykonany z syntetycznych żywic model okazu z Obłazowej pozytywnie przeszedł przed laty testy rzucania. Kontekst odkrycia, zdaniem prof. Valde-Nowaka, wskazuje na interpretację obrzędową. Bumerang znaleziono obok konstrukcji z głazów, obok leżała kość ludzka, odkryto na nim też ślady po czerwonym pigmencie – ochrze, która jest czasami wiązana ze sferą wierzeń. Polskiemu ekspertowi wtóruje prof. Talamo. – Rozmiar kła mamuta, staranna obróbka i kontekst (w tym artefakty symboliczne i ozdoby osobiste) sugerują, że mógł on mieć również znaczenie rytualne lub symboliczne – dodała. Podkreśliła, że mógł jednak pełnić też praktyczną funkcję, na co wskazuje jego morfologia, krzywizna i ślady zużycia. – Najważniejszym wynikiem naszych badań jest stwierdzenie, że jest to najstarszy znany przedmiot podobny do bumerangu na świecie, starszy od najstarszych australijskich przykładów o ponad 30 000 lat – mówi prof. Talamo. Nie tylko bumerang, ale też zagadkowa plakietka Obecnie bumerang jest jednym z dwóch najstarszych obiektów wykonanych ręką człowieka współczesnego w Polsce z tak precyzyjnie określoną chronologią. – Większość narzędzi kamiennych związanych z Homo sapiens w Polsce – takich jak narzędzia oryniackie – jest rzeczywiście młodsza, zgodnie z obecnymi chronologiami – przyznała prof. Talamo. Jedynym innym obiektem z Polski w porównywalnym wieku jest zdobiona plakieta z kości mamuta odkryta w Jaskini Stajnia, położonej niedaleko Obłazowej. Jest to najstarsza bezpośrednio datowana ozdoba w Europie. Pochodzi sprzed 41,5 tysiąca lat. – Oba znaleziska dostarczają przekonujących dowodów na wczesne zachowania symboliczne i zaawansowane zdolności poznawcze u środkowoeuropejskiego Homo sapiens – kończy prof. Talamo. Źródło: Plos One Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Najstarszy na świecie dowód na ascezę wśród zakonnic. Dramatyczne odkrycie z Jerozolimy
Blisko 30 metalowych pierścieni ściskało ciało kobiety złożonej do grobu 1500 lat temu w Jerozolimie. To najstarszy namacalny dowód na ekstremalną ascezę wśród chrześcijańskich zakonnic.
Spis treści: Dramatyczne odkrycie pod ołtarzem Ascetyczny zakonnik? Czy raczej zakonnica? Ekstremalna asceza – nic dziwnego w czasach bizantyjskich Do tego niezwykłego odkrycia doszło w miejscu leżącym około trzech kilometrów na północny zachód od Starego Miasta w Jerozolimie. To tam między V a VII wiekiem naszej ery działał bizantyjski klasztor. Dramatyczne odkrycie pod ołtarzem Znalezisko ogłosili badacze z Izraelskiego Urzędu ds. Starożytności. Niezwykły pochówek znajdował się wśród wielu innych w kryptach pod ołtarzem kościoła. Ołtarz ten naukowcy określają mianem bema. To podniesiona podłoga lub platforma na wschodnim krańcu kościoła, na której znajduje się ołtarz ze stołem ołtarzowym. Słowo bema pochodzi z języka greckiego i oznacza platformę lub stopień. Pod podłogą były też groby należąca do dzieci i mężczyzn. Jeden ze szkieletów szczególnie przykuł uwagę naukowców. Był ściśnięty kilkunastoma pierścieniami wokół ramion lub rąk, czterema pierścieniami wokół szyi i co najmniej 10 pierścieniami wokół nóg. Dodatkowo na brzuchu położono żelazne płyty. Osobę pochowano z niewielkim metalowym krzyżem. Kim była? Ascetyczny zakonnik? Czy raczej zakonnica? Mimo, że dla laika takich pochówek może kojarzyć się z torturami, to w tym przypadku naukowcy od początku nie mieli wątpliwości. W ten sposób pochowano osobę, która poddała się dobrowolnej ascezie, a nie karze. Jednak początkowo uważano, że był to chrześcijański mnich. W źródłach historycznych czytamy, że był to jeden z nietypowych sposobów pokuty. Przyjętą wówczas koncepcją było to, że im bardziej dana osoba powstrzymuje się od przyjemności, a nawet umęcza swoje ciało, tym bardziej dusza wznosi się na wzniosłe duchowe wyżyny. Bardziej rozpowszechnione do okresu późnego średniowiecza było jednak na przykład samobiczowanie. Kości zmarłej osoby znalezionej w Jerozolimie zachowały się kiepsko. Dlatego trudno było ustalić płeć z całą pewnością. Naukowcy z Instytutu Weizmanna wykorzystali innowacyjną technologię, która umożliwia identyfikację płci biologicznej szkieletu poprzez poznanie unikatowych białek o nazwie amelogenina obecnych w szkliwie zębów. Ponieważ białka te są kodowane przez chromosomy płciowe X/Y, naukowcy byli w stanie określić, że szkielet najprawdopodobniej należał do kobiety. Tym samym, zdaniem izraelskich badaczy, jest to pierwszy na świecie archeologiczny dowód na starożytne zjawisko skrajnej ascezy praktykowanej przez zakonnice. Kim była zakonnica pochowana w Jerozolimie, ściśnięta kilkudziesięcioma pierścieniami? Badacze przypuszczają, że przybyła z Syrii i dołączyła do wielu innych osób, które trafiły tu z całego Cesarstwa Bizantyjskiego. Nie wykluczają, że mogła to być również miejscowa zakonnica, która przyjęła ten zwyczaj. Takie zjawisko opisał Teodoret z Cyru. W dziele „Historia Kościoła” z V wieku n.e. przytacza historię dwóch kobiet, Marany i Cyry, które związały swoje ciała łańcuchami: nad kończynami, wokół szyi, wokół talii oraz na dłoniach i stopach. Takie umęczanie trwało przez 42 lata! Ekstremalna asceza – nic dziwnego w czasach bizantyjskich Jak wyjaśniają badacze zaangażowani w wykopaliska, Zubair ʼAdawi i Kfir Arbiv z ramienia Izraelskiego Urzędu ds. Starożytności, w czasach, z których pochodzinietypowy pochówek, bizantyjscy zakonnicy praktykowali różnego rodzaju ascezę. Jak wskazują, wśród opisanych form umartwiania były długotrwałe posty, owijanie żelaznymi łańcuchami i różnymi innymi akcesoriami wokół ciała, przywiązywanie ciała do skał, obciążanie ciężarami, wiązanie ciała i umieszczanie go w urządzeniu, które zmuszało do stania oraz uniemożliwianie snu. Czasami mnisi zamykali się sami w opuszczonych wieżach czy jaskiniach, a nawet w wiszących nad ziemią klatkach. Odkrycie z Jerozolimy wskazuje, że praktyka skrajnej ascezy, a zwłaszcza owijania ciała łańcuchami czy pierścieniami, rozpoczęła się w północnej Syrii i Anatolii. Potem rozszerzyła się na Azję Mniejszą i dotarła na zachód do Europy – do Włoch, Francji i Anglii. Znalezisko to rodzi nowe pytania dotyczące roli kobiet w bizantyjskim świecie monastycznym. Wpisuje się też w dyskusję, czy początkowo chrześcijaństwo było może zdominowane przez kobiety? Źródło: Izraelski Urząd ds. Starożytności Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Rytualne figurki na szczycie piramidy – odkrycie polskich archeologów w Salwadorze
Pięć ceramicznych figurek, niektóre z ruchomymi głowami, odkryli polscy archeolodzy na szczycie piramidy sprzed 2400 lat w Salwadorze. Strach, złość, pogarda i uśmiech – takie emocje malują się na ich twarzach. Jaka była ich funkcja?
Spis treści: Ekspresyjne twarze figurek Figurki to nie wszystko – bogaty depozyt Salwador – terra incognita mezoamerykańskiej archeologii Tego niezwykłego znaleziska dokonała jedyna działająca w Salwadorze w Ameryce Środkowej polska misja archeologiczna. Kieruje nią dr Jan Szymański z Uniwersytetu Warszawskiego. Naukowiec bada tam od kilku lat stanowisko archeologiczne San Isidro w departamencie Sonsonate. Ekspresyjne twarze figurek W San Isidro archeolodzy zlokalizowali pozostałości kilkudziesięciu monumentalnych piramidokształtnych konstrukcji. Na szczycie najbardziej potężnej i najlepiej zachowanej natknęli się na pięć ceramicznych figurek, które określają też mianem kukiełek. Znalezisko opublikowano właśnie na łamach czasopisma naukowego „Antiquity”. Złożono je w formie depozytu, który przywodzi na myśl grób. Jednak artefaktom nie towarzyszyły żadne szczątki ludzkie. Pochodzą z około 400 roku p.n.e., mają zatem 2400 lat. Jaka była funkcja statuetek? Ruchome głowy trzech z nich i sposób ustawienia każą sądzić, że były one rodzajem lalek wykorzystywanych w ważnych, publicznych rytuałach. – Jednym z najbardziej uderzających elementów tych figurek jest ich dramatyczna mimika, która zmienia się w zależności od kąta patrzenia – wskazuje dr Szymański. Gdy patrzymy na nie od góry – wydają się uśmiechnięte. Ale oglądane z poziomu wzroku, wyglądają na złe lub pogardliwe. Z kolei, gdy spoglądamy na nie od dołu – ich wyraz twarzy wskazuje na strach. – To świadomy zabieg, prawdopodobnie mający na celu zwiększenie możliwości wyrazu podczas rytualnych przedstawień – dodaje dr Szymański. Znaleziska dokonano na szczycie konstrukcji określanej jako piramida. Jednak wszystko wskazuje na to, że struktury w San Isidro były sztucznie usypanymi kopcami ziemnymi. Wcześniej badacze przypuszczali, że stosowano cegły mułowe. Figurki to nie wszystko – bogaty depozyt Podobne figurki znane są z zachodniego Salwadoru i południowej Gwatemali. Jednak prawdziwą wartością znaleziska Polaków jest to, że znane jest miejsce odkrycia figurek i ich kontekst. – To dopiero drugi taki zestaw figurek znaleziony in situ i pierwszy zawierający postać męską – zaznacza dr Szymański. Ale warto zauważyć, że w depozycie obok statuetek były też inne przedmioty: jadeitowe, dyskoidalne zawieszki, naczynia ceramiczne, kamienny rozcieracz z trzema nóżkami. Odkrycie tak bogatego depozytu podważa przekonanie, że Salwador był kulturowo izolowany od reszty Ameryki Środkowej. Podobne zabytki znajdowane są na stanowiskach zlokalizowanych w dzisiejszej Nikaragui, Kostaryce, Panamie oraz części Kolumbii i Ekwadoru. Może to oznaczać, że ówczesne elity były ze sobą w kontakcie. Mieszkańcy San Isidro mieli też wspólne, rytualne tradycje i zwyczaje z innymi społecznościami Ameryki Środkowej. – To odkrycie przeczy powszechnemu poglądowi o kulturowym zacofaniu czy izolacji Salwadoru w czasach starożytnych. Odsłania istnienie dynamicznych i szeroko połączonych społeczności, które potrafiły wymieniać się ideami z niezwykle odległymi miejscami – nie ma wątpliwości dr Szymański. Salwador – terra incognita mezoamerykańskiej archeologii Archeolodzy nadal niewiele wiedzą o tym, co się działo na terenie obecnego Salwadoru w okresie prekolumbijskim, czyli przed przybyciem Europejczyków. Przyczyną tego jest wysoka gęstość zaludnienia, utrudniająca wykopaliska i erupcje wulkaniczne, które zasłoniły stanowiska archeologiczne. Dlatego wykopaliska skupiły się na sąsiednich krajach – Gwatemali, Meksyku czy Belize. – Bardzo niewiele wiadomo o tożsamości i afiliacjach etnolingwistycznych twórców starożytnych osad, które istniały przed przybyciem Europejczyków na początku XVI wieku. Im dalej sięgamy wstecz, tym mniej mamy informacji – zauważa dr Jan Szymański. To pierwszy polski projekt archeologiczny w Salwadorze. Jednak w sąsiadującej Gwatemali działa na przykład zespół prof. Jarosława Źrałki z Instytutu Archeologii UJ w Krakowie. Zarówno badania w Salwadorze, jak i te w Gwatemali, prowadzone przez polskich badaczy, finansowo wspiera Narodowe Centrum Nauki. Źródła: Antiquity, Archeowieści Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
W Pompejach odkryto malowidła ukazujące starożytne misteria. Skala robi wrażenie
Freski ukazujące postaci niemal naturalnych rozmiarów odkryli archeolodzy w Pompejach. Przedstawiają tajemny kult związany z bogiem Dionizosem.
Spis treści: Misteria dionizyjskie na malowidłach Jak naprawdę wyglądały misteria na cześć Dionizosa? Pompeje – to miejsce warto odwiedzić Malowidła pokrywają trzy ściany obszernej sali bankietowej, czwarta strona skierowana była na ogród. Znalezisko jest ważne z kilku powodów. Przede wszystkim przedstawienia można określić jako „megalografię” (od greckiego terminu oznaczającego „duży obraz”), bo jest to seria malowideł z postaciami wykonanymi w dużej skali. Nowo odkryte pomieszczenie pokryte malowidłami powstało w latach 40–30 p.n.e.. Oznacza to, że w czasie erupcji Wezuwiusza, która pogrzebała Pompeje pod grubą warstwą pumeksu i popiołu w 79 r. n.e., miało już około stu lat. Zdaniem odkrywców, odkopane malowidła rzucają nowe światło na misteria dionizyjskie w świecie klasycznym. Misteria dionizyjskie na malowidłach Na nowo odkrytych malowidłach widać procesję ku czci rzymskiego boga Dionizosa, boga wina i mistycznego szału. Są tam bachantki, zwane też menadami ukazane w tańcu, ale też jako myśliwi – na ramionach trzymają zabite kozy lub dzierżą miecz i wnętrzności zwierzęcia. Ukazano je w lekkich zasłonach, które ledwie skrywają nagość. W wierzeniach rzymskich uosabiały rozpasanego duch dzikiej przyrody. Menady tworzyły orszak Dionizosa wspólnie z satyrami. I ich nie zabrakło na nowo znalezionych malowidłach. Cechują je spiczaste uszy. Jeden z satyrów gra na podwójnym flecie, podczas gdy inny składa ofiarę z wina (libację) w akrobatycznym stylu – tryska winem z rogu do picia do patery, czyli płytkiej misy. Interesującym szczegółem jest fakt, że wszystkie postacie na malowidła są przedstawione na cokołach, zupełnie jakby były posągami. Jednocześnie ich ruchy i szaty wyglądają, jak w ruchu – są dynamiczne. W centralnej części kompozycji znajduje się kobieta ze starym Sylenem, który trzyma pochodnię. Oznacza to, że jest wtajemniczoną, śmiertelną kobietą. Poprzez nocny rytuał ma zostać wtajemniczona w misteria Dionizosa, boga, który umiera i odradza się, i który obiecuje to samo przeznaczenie swoim wyznawcom. Jak naprawdę wyglądały misteria na cześć Dionizosa? W starożytnym Rzymie odbywały się misteria, czyli tajemny kult połączony z obrzędami na cześć niektórych bogów. Taką tradycję zapożyczono ze starożytnej Grecji. Tak też było z Dionizosem. Kult Dionizosa był dostępny tylko dla tych, którzy wykonali rytuały inicjacji, jak pokazano na pompejańskim malowidle. Były one znane jako „kulty tajemne”, ponieważ ich sekrety mogły być poznane tylko przez wtajemniczonych. Co miał uzyskać śmiałek w zamian? Obietnicę nowego, błogiego życia, zarówno na tym świecie, jak i w życiu pozagrobowym. Kult Dionizosa określa się jako wręcz orgiastyczny i w takiej rozwiązłej formie trafił do Rzymu. W 186 roku p.n.e. rzymski senat nawet go zakazał. Jednak mistyczne sekty czciły Dionizosa w podziemiu. Przypuszcza się, że Juliusz Cezar przywrócił możliwość legalnego odprawiania takich ceremonii. Pompeje – to miejsce warto odwiedzić Nowego znaleziska dokonano w centralnej części Pompejów, która badana jest wykopaliskowo od 2023 roku. Wkrótce będzie można je zobaczyć – planowane jest udostępnienie wyjątkowej sali bankietowej dla ruchu turystycznego. Archeolodzy nazwali salę bankietową „Casa del Tiaso” (Dom Tiasa), nawiązując do nazwy ekstatycznej procesji Dionizosa (łac. thiasos). W sąsiedztwie odkryto ponad 50 nieznanych pomieszczeń rozproszonych na powierzchni ponad 1500 metrów kwadratowych. Również były kompletnie zasypane popiołami wulkanu. Regularne wykopaliska w obrębie rzymskiego miasta Pompeje w dzisiejszych Włoszech rozpoczęły się w połowie XVIII wieku. Każdego roku archeolodzy informują o odkopaniu kolejnych pomieszczeń i przedmiotów pogrzebanych przez wulkan w 79 roku n.e. Źródło: Park Archeologiczny w Pompejach Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Zagadkowe kręgi sprzed setek lat. Archeolodzy w końcu poznali ich znaczenie
Archeolodzy podsumowali pierwsze w historii badania przeprowadzone na jednym ze stu zagadkowych kręgów ziemnych w Australii. Dla rdzennej aborygeńskiej ludności były to święte miejsca, w których dochodziło do rytuałów inicjacji.
Spis treści: Australijskie kręgi zdradzają tajemnice Święte miejsca Aborygenów badane przez nich samych Czego dowiedzieliśmy się o ziemnym kręgu? Na pierwszy rzut oka wyglądają niepozornie. Można nawet zastanawiać się, czy nie powstały w sposób naturalny. Jednak nie. Owalne lub koliste w planie założenia wykonane z ziemi lub kamieni są fenomenem znanym z wielu krajów na świecie. Mowa o ziemnych kręgach, które znane są z Anglii, Amazonii czy Kambodży, ale też z Australii. Te monumenty obrosły wieloma mitami. Nadal często niewiele o nich wiadomo. Australijskie kręgi zdradzają tajemnice Badacze szacują, że we wschodniej Australii w stanach Queensland, Nowa Południowa Walia i Wiktoria istniało niegdyś nawet 400 ziemnych kręgów, które powstały przed setkami lub tysiącami lat. Wiele z nich zostało zniszczonych po europejskiej kolonizacji i zagospodarowaniu terenu. Do dziś pozostało ich około stu. Jednak do tej pory archeolodzy nie przeprowadzili badań wykopaliskowych w obrębie żadnego z nich. Teraz się to zmieniło. Na łamach czasopisma naukowego „Australian Archaeology” podsumowali badania jednego z ziemnych kręgów w Wurundjeri Woi-wurrung Country na przedmieściach Sunbury, niedaleko Melbourne. Określono go Sunbury Ring G. Święte miejsca Aborygenów badane przez nich samych We wschodniej Australii ziemne kręgi uważane są za święte miejsca inicjacji i ceremonii dla różnych grup lokalnych społeczności aborygeńskich. Ten właśnie przebadany należy do ludu Wurundjeri Woi-wurrung. Tego typu założenia mają dla niego bardzo duże znaczenie i wartość emocjonalną związaną z historią brutalnej kolonizacji europejskiej i oporu przeciwko przybyszom. To Aborygeni byli inicjatorami nowych badań i je przeprowadzili, aby lepiej poznać swoją przeszłość. Pierwsze, bardzo ograniczone badania kręgu pod Sunbury odbyły się w 1979 roku, kolejne – w 2022 roku. To jedyny obiekt tego typu w Australii zbadany w sposób wykopaliskowy. Czego dowiedzieliśmy się o ziemnym kręgu? W Sunbury Ring G. znaleziono blisko 170 kamiennych artefaktów. Były to między innymi przedmioty służące jako noże. W kręgu namierzono kilka skupisk, w których łupano kamienie i zapewne produkowano narzędzia, bo archeologom udało się zrobić „składanki” – zebrać i dopasować do siebie odpadki, które tworzyły rdzeń bryły kamiennej. Zabytki te poddane były krótkotrwałej obróbce termicznej w paleniskach zlokalizowanych w kręgu. Jedno z narzędzi znaleziono pod kopczykiem kamiennym. Jednak większość ze znalezionych narzędzi pełniła określone praktyczne funkcje. Wykazały to ich badania laboratoryjne. Z ich pomocą obrabiano skóry zwierząt (ale może też ludzi!) i rośliny. Niektóre narzędzia były również używane do cięcia i przekłuwania. W ramach nowego projektu zbadano pierścień tworzący krąg, tak, by poznać jego wiek. Archeolodzy otrzymali dość nieprecyzyjną datę za pomocą optycznie stymulowanej luminescencji (OSL). Wynik wskazuje na okres między 590 a 1400 lat temu. Mierzono nawarstwienia tworzące krawędź okręgu. Analizy materiałów pozyskanych w czasie wykopalisk sugerują ceremonialny charakter założenia. To twierdzenia wspierają też kultywowane do dziś tradycje ludu Wurundjeri Woi-wurrung i ważne duchowe znaczenie dla tej społeczności miejsca określanego jako Sunbury Ring G. Badacze zwracają uwagę na to, że sam proces budowy takiego założenia mógł być czynnością rytualną, którą wykonywała grupa ludzi. Świadectwo wykorzystania ognia może też być dowodem na odbywające się ceremonie. Z kolei narzędzia, na których zachowały się prawdopodobnie tkanki ludzkie, mogły być wykorzystywane do skaryfikacji ciała, czyli rytualnego nacinania. Niestety, kolonizacja Australii spowodowała, że informacje o funkcji tego typu miejsc w dużym stopniu przepadły na zawsze bez wieści. Metody archeologiczne mogą jednak pomóc w rozwiązaniu tych zagadek. Źródło: Australian Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Gdy słońce zniknęło, zaczęli składać w ofierze niezwykłe artefakty. To unikatowe znaleziska
Blisko 5000 lat temu niebo nad północną Europą na dłuższy czas zasnuło się ciemnym pyłem. Dla mieszkańców wyspy Bornholm była to katastrofa. Postanowili przebłagać bogów, by słońce powróciło. W tym celu użyli niezwykłych artefaktów, które teraz odkryli archeolodzy.
Spis treści: Groźne wulkany Ciemny pradziejowy Bornholm Niezwykłe artefakty: przebłagalne „słoneczne kamienie” Katastrofy naturalne o mniej lub bardziej globalnym charakterze uprzykrzały życie ludziom już tysiące lat temu. Wygląda na to, że próbę walki z jednym z takich żywiołów odkryli archeolodzy na wyspie Bornholm. Groźne wulkany Dla ludzi groźne są na przykład erupcje wulkanów. Najsłynniejsza jest chyba katastrofa we włoskich Pompejach z 79 roku n.e., kiedy to popioły Wezuwiusza pokryły starożytne miasto i pogrzebały kilku tysięcy osób. Jednak nie zawsze wulkany zabijały od razu. Czasami ich erupcje miały dla społeczeństw poważne długofalowe konsekwencje. Wyrzucony w atmosferę pył przyczyniał się do spadku temperatur, ograniczenia światła słonecznego, a w konsekwencji – ubogich żniw. Na przykład w 43 r. p.n.e., kiedy wulkan na Alasce wyrzucił do stratosfery duże ilości siarki, w kolejnych latach w krajach basenu Morza Śródziemnego plony były niewystarczające, co spowodowało głód i choroby. Wydarzenie to jest dobrze udokumentowane w źródłach pisanych ze starożytnej Grecji i Rzymu. Zdecydowanie trudniej jest znaleźć dowody takich katastrofalnych wydarzeń z czasów sprzed pojawienia się pisma. Jednak jest to możliwe. Ciemny pradziejowy Bornholm Naukowcom udało się zlokalizować na osi czasu intensywne erupcje wulkaniczne, które miały konsekwencje dla północnej Europy w okresie schyłku epoki neolitu. Z odwiertów wykonanych na Grenlandii i w Antarktyce wynika, że w atmosferze około 2900 roku p.n.e. było sporo pyłów. Wybuch wulkanu w tym czasie wpłynął na pogodę i uprawy rolne na półkuli północnej. Naukowcy sugerują, że to wydarzenie miało również szersze konsekwencje gospodarcze i społeczne dla ludzi żyjących w tym czasie w południowej Skandynawii. Nastąpiła wówczas znaczna zmiana w kulturze materialnej – na przykład zaprzestano wznoszenia grobowców megalitycznych. Być może spadła liczebność populacji i wybuchła jakaś zaraza. Tymczasem mieszkańcy Bornholmu próbowali zaradzić kryzysowi. I przebłagać bogów, by słońce znów śmielej wyjrzało z nieboskłonu. Pomóc im w tym miała żarliwa modlitwa i rytuały z wykorzystaniem niezwykłych artefaktów – tak w każdym razie sądzą duńscy naukowcy, którzy opublikowali na temat artykuł w czasopiśmie „Antiquity”. Niezwykłe artefakty: przebłagalne „słoneczne kamienie” W ostatnich dekadach archeolodzy z Uniwersytetu w Kopenhadze, Muzeum Narodowego Danii i Muzeum Bornholmu odkryli na dwóch stanowiskach archeologicznych (głównie w Vasagård) na wyspie Bornholm setki niewielkich kamiennych dysków i tabliczek. Mają maksymalnie kilka centymetrów średnicy. Takie zabytki nie są znane z innych rejonów Europy. Wiele z nich – zdaniem badaczy – zdobionych jest rytami przywodzącymi na myśl słońce i jego promienie. Są też takie pokryte stylizowanymi motywami roślinnymi. – Od dawna wiemy, że słońce było centralnym punktem wczesnych kultur rolniczych, które znamy z Europy Północnej – mówi archeolog dr Rune Iversen z Uniwersytetu w Kopenhadze, który jest głównym autorem publikacji. Dr Iversen i jego współpracownicy uważają, że z bardzo wysokim prawdopodobieństwem istnieje związek między erupcją wulkanu, późniejszymi zmianami klimatu i odkryciem artefaktów pokrytych zagadkowymi zdobieniami. – Rozsądnie jest wierzyć, że neolityczni mieszkańcy Bornholmu chcieli uchronić się przed dalszym pogorszeniem klimatu, składając w ofierze „kamienie słoneczne”. A może okazywali tak wdzięczność, że słońce znów powróciło? – zastanawia się dr Iversen. Badacze nie są w stanie precyzyjnie wskazać roku ich złożenia. W opinii naukowców artefakty te symbolizowały płodność i prawdopodobnie były składane w ofierze, aby żniwa były obfite. Niektóre z „kamieni słonecznych” noszą ślady zużycia – są wypolerowane, więc może były noszone przy ciele, na innych widać efekty działania wysokich temperatur. Ludzie zdeponowali je w rowach tworzących część osady. Zdaniem archeologów zostały one złożone jednorazowo lub w czasie kilku nieodległych czasowo wydarzeń. W rowach zachowały się ślady rytualnych uczt w postaci kości zwierząt, potłuczonych glinianych naczyń i przedmiotów krzemiennych. Po zakończeniu rytuałów rowy zostały zakopane. A słońce ponownie pokazało się na nieboskłonie… Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Archeolodzy odkryli pomalowaną kość psiego członka. To ślad po dawnych rytuałach
Blisko dwa tysiące lat temu przy głębokim szybie w obecnej Anglii odprawiano zapewne rytuały związane z płodnością. Wśród kilkuset szczątków zwierząt i ludzi złożonych do dołu było coś nietypowego: pomalowana kość psiego prącia.
Spis treści: Rytuały w dawnym pokopalnianym szybie górniczym Skład depozytu. Co udało się znaleźć? Kość prącia psa. Dlaczego ją pomalowano? Do znaleziska wyjątkowego miejsca związanego ze starożytnymi rytuałami doszło w 2015 roku. Wówczas badacze pracujący w mieście Ewell w hrabstwie Surrey niedaleko Londynu natknęli się na kilkumetrowej głębokości szyb. Był on szczelnie wypełniony kośćmi. Rytuały w dawnym pokopalnianym szybie górniczym Z analiz archeologów wynika, że szyb zapełniano kośćmi w paru fazach na przestrzeni kilku dekad – od drugiej połowy I wieku naszej ery po pierwszą połowę II wieku naszej ery. Były to czasy, w których Anglia została podporządkowana Cesarstwu Rzymskiemu. Wcześniej miejsce to było po prostu kamieniołomem. Wydobywano z niego kredę i krzemień. Najwyraźniej mieszkańcy terenów dzisiejszej Anglii postanowili wykorzystać w praktyczny sposób szyb kopalniany. Dół kopalniany, w którym odkryto szczątki ma około 4 metry głębokości, w połowie wysokości znajduje się wypłaszczenie przywodzące na myśl platformę. Wypełnisko szybu zawiera jeden z największych depozytów szczątków ludzkich i zwierzęcych, jakie kiedykolwiek wydobyto z pojedynczego obiektu z czasów rzymskich w Wielkiej Brytanii. Badaczy bardzo ucieszyło to odkrycie. Wiele podobnych znalezisk było przebadanych w czasach, gdy archeologia raczkowała. Odkrycia dokumentowano często w zbyt ogólny sposób i dziś nie są one zbyt pomocne przy interpretacjach. W tym przypadku na szczęście było inaczej. Znamy mnóstwo szczegółów na temat tego depozytu. Skład depozytu. Co udało się znaleźć? Kilkumetrowa warstwa szczątków zawierała ponad 10 tysięcy fragmentów kości należących do w sumie blisko 300 zwierząt i 21 ludzi. Przyjrzała się im doktorantka z Wydziału Archeologii Uniwersytetu w Reading, Ellen Green, która opublikowała na ten temat artykuł w „Oxford Journal of Archaeology”. Jeśli chodzi o zwierzęta to były to głównie bardzo młode psy, a poza tym źrebięta, świnie, bydło – w wieku okołoporodowym. Sugeruje to badaczom, że mamy do czynienia z pewnymi rytuałami. Tym bardziej że na kościach nie widać śladów pokonsumpcyjnych. Jeśli chodzi o ludzi, to odnaleziono fragmenty szkieletów dwudziestu osób, ale są one niekompletne i przemieszane. Najbardziej kompletny był szkielet kobiety w wieku około 45 lat – brakowało jej kości nóg i ramienia. Badacze skłaniają się do koncepcji, wedle której jakiś czas po pogrzebie sięgano do szczątków i być może wyciągano fragmenty szkieletów. Kość prącia psa. Dlaczego ją pomalowano? Kolejnym „naj”, jeśli chodzi o odkrycie w dawnym pokopalnianym szybie, jest kość prącia psa (tzw. bakulum). W sumie odkryto ich sześć, ale tylko jedna kość była pokryta czerwono-brązowym barwnikiem. Analizy specjalistyczne wykazały, że jest to tlenek żelaza, zatem farbą była ochra. To bardzo zaskakujące, bo w olbrzymim zbiorze ekofaktów żaden nie był pokryty barwnikiem. Kość nie została zabarwiona przypadkowo, bo gleby w okolicy nie mają w swoim składzie ochry. Zatem musiał to zrobić z jakiegoś powodu człowiek. Archeolodzy przedstawili dwa możliwe rozwiązania zagadki pomalowanego psiego prącia. Pierwsza: ochrę nałożono bezpośrednio na kość. Druga: bakulum było przechowywane w tkaninie zabarwionej ochrą – stąd barwnik „przeniósł” się na kość. – Nie ma innych opublikowanych przykładów kości zabarwionych ochrą z Wielkiej Brytanii z epoki rzymskiej lub żelaza, a biorąc pod uwagę kontekst, wydaje się prawdopodobne, że kość ta reprezentuje jakiś przedmiot rytualny – pisze archeolożka. Wniosek dotyczący depozytu jest jeden: jest to świadectwo po rytuałach, zapewne związanych z płodnością. Świadczyć ma o tym młody wiek złożonych zwierząt i oryginalnie ozdobiona kość psiego penisa. Zwierząt nie zjedzono, nie ma po tym śladów na kościach. Z kolei na kościach ludzi nie widać śladów urazów. Jakie były okoliczności ich śmierci? Tego chyba się nigdy nie dowiemy. Nie można wykluczyć, że złożono ich w ofierze. Źródło: Oxford Journal of Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Smażeni na żelaznych krzesłach i pożerani przez lwy. Tak chrześcijanie ginęli w rzymskich amfiteatrach
Entuzjastycznie wiwatujący widzowie w rzymskich amfiteatrach, w których katowano chrześcijan, nie byli motłochem, ale „porządnymi obywatelami”. Wyznawców Jezusa smażono na żelaznych krzesłach, łamano im kości i rzucano na pożarcie wygłodzonym lwom.
Spis treści: Żelazne krzesło i rozjuszony byk – tak cierpieli chrześcijanie Obserwowanie przemocy – miło spędzony czas w czasach starożytnego Rzymu Brutalna śmierć chrześcijan na arenach Męczeńska śmierć na rzymskich arenach – triumf chrześcijan Dramatyczne relacje chrześcijan z amfiteatrów Latem 177 r. n.e. w Lugdunum (dzisiejszy Lyon w południowej Francji) nastał czas fiesty, a w programie amfiteatru dawano chrześcijan. Ich współwyznawcy zebrali potem relacje naocznych świadków z tego, co się wydarzyło. Żelazne krzesło i rozjuszony byk – tak cierpieli chrześcijanie Najpierw wprowadzono Maturusa i Sanktusa. Poddano ich każdemu rodzajowi tortur. Musieli przebiec między dwoma szeregami chłoszczących, ich ciała szarpały dzikie zwierzęta. Znosili wszystko, czego okrzykami domagał się podniecony tłum. Następnie przyszła kolej na Attalusa i Aleksandra. Ich także męczono, a w końcu przypięto do gorącego żelaznego krzesła, które smażyło ich ciała. Ostatniego dnia festiwalu do amfiteatru zawleczono niewolnicę Blandynę. Czekały ją pejcze, czekały lwy, potem rozgrzane do czerwoności płyty, a w końcu spętano ją siecią i rzucono bykowi. „Miotana przez jakiś czas przez zwierzę, nie czuła już później, co się dzieje, a to dzięki swej nadziei, sile wiary i komunii z Chrystusem”. Obserwowanie przemocy – miło spędzony czas w czasach starożytnego Rzymu Dla mieszkańców drugowiecznego Lyonu chrześcijanie byli częścią miłego dnia na mieście, częścią rozrywki, częścią przedstawienia. Widownia – tak jak lwy – ryczała. Należy przy tym podkreślić, że w tej historii, jak i tylu innych opowieściach o przemocy i brutalności, entuzjastycznie wiwatujący widzowie nie byli awanturującym się motłochem lokalnych żuli i nierobów. To nie rozhisteryzowany motłoch, lecz dobrzy, porządni obywatele, dla których publicznie organizowana przemoc była poważnym i absorbującym sposobem spędzania czasu. Wyrzutkowie społeczni (bandyci, rabusie, skazani przestępcy, zbiegli niewolnicy) mieli zginąć w mękach ku uciesze ludzi przyzwoitych i praworządnych. Na tej samej zasadzie od zawodowych wojowników (gladiatorów, łowców dzikich zwierząt) oczekiwano wykonania roli. Na widowni zasiadali w części eksperci w sprawach umiejętności, treningu i karier ich ulubieńców. Dla innych pokancerowani walkami macho z nizin byli przedmiotem seksualnych fantazji. Uczestnicy igrzysk angażowali się bez reszty. Powiadano w Rzymie o cesarzu Klaudiuszu, że tak bardzo fascynowały go agonalne cierpienia mordowanych, że kazał obracać ku sobie ich twarze. Istotnie, według cesarskiego biografa Swetoniusza, Klaudiusz, sam fizycznie chuderlawy, do tego stopnia ekscytował się przemocą gladiatorską, że przybywał do amfiteatru przed świtem i nie opuszczał go przez całe popołudnie, gdy większość zamożniejszej publiki wycofywała się do domu na sjestę. Brutalna śmierć chrześcijan na arenach To w tej samej przerażającej przestrzeni, w której rzymska społeczność chciała zamknąć grę życia i śmierci, przemocy i porządku, zbiorowości i jej wrogów, wielu chrześcijan własnowolnie szło na śmierć. Męczeństwo nie było chrześcijańską innowacją, miało wszak wyraźne żydowskie antecedencje – ale męczeństwo chrześcijańskie wyróżniało się tym, że szukano go intencjonalnie w obliczu niewierzącego i wrogiego tłumu. Jego ponury bieg dział się w jednym z najważniejszych miejsc publicznych każdego z rzymskich miast. Krzyżowało się bezpośrednio ze złożonym ściśnięciem przemocy i porządku, tak znamiennym dla rzymskiego doświadczenia igrzysk w amfiteatrze. Nie trzeba wątpić w to, że męczeństwo było krwawym widowiskiem. W 177 r. n.e. tłum lyoński, wiwatujący, gdy grupa chrześcijan szła na śmierć, patrzył na łamanie kości jednego z nich, smażenie innego na żelaznym krześle, mordowanie jeszcze innego przez byka, rzucanie pozostałych na pożarcie wygłodzonym lwom, szarpiącym ludzkie ciała kawałek po kawałku. Męczeńska śmierć na rzymskich arenach – triumf chrześcijan Dla chrześcijan jednak tortury i śmierć męczenników nie były zniechęcającą klęską z rąk wrażej i nielitościwej społeczności. Męczeństwo było triumfem – dramatycznym, publicznym aktem nieposłuszeństwa realizowanym dokładnie w tej przestrzeni, w której rzymska zbiorowość chciała wystawiać się na pokaz i demonstrować swą własną wyższość. Dla wyznawców Jezusa w miastach imperium męczeństwo stanowiło przemożne potwierdzenie własnej wiary i najmocniejsze okazanie otwartej pogardy względem rzymskiego porządku. Wyznawanie chrześcijaństwa wobec wszystkich i przerażające, pamiętne publiczne egzekucje były kluczowe dla pojmowania męczeństwa jako skutecznego aktu protestu i czynu, wokół którego mogli jednoczyć się wyznawcy. Żadna inna śmierć nie uświęcała pozornie irracjonalnej chęci poświęcenia samego siebie. Chrześcijanie, niczym kapryśni cesarze, celowo rzucali wyzwanie starannie wyważonej równowadze przemocy i porządku w samym środku igrzysk gladiatorskich. Władcy pokazywali przez takie działania, jak bardzo byli ponad względy i konwencje tego świata. Chrześcijanie za to obwieszczali, że na względzie mają jedynie świat, który ma nadejść. W początkach II w. n.e. Ignacy, biskup syryjskiej Antiochii, deklarował bezkompromisowo na temat swojej drogi męczeństwa: „Od Syrii aż do Rzymu potykam się z dzikimi bestiami, na ziemi i na morzu, w dzień i w nocy […]. Niechaj ogień i krzyż, stada dzikich zwierząt, rozszarpywanie na części, ćwiartowanie, wyłamywanie kości, kaleczenie członków, miażdżenie całego ciała […]. Pszenicą jestem Bożą, a zmielony zwierzęcymi zębami okażę się czystym chlebem Chrystusa.” Dramatyczne relacje chrześcijan z amfiteatrów Nade wszystko liczyła się obalająca siła męczeństwa. Krwawe opowieści o śmierciach prześladowanych odczytywano w kościołach. Żywe i szczegółowe przekazy mordów na chrześcijanach pozwalały powtarzać ich zwycięstwo przy każdym odczytaniu. Gdy w połowie II w. n.e. Polikarp, biskup Smyrny (obecnie Izmir) został spalony na stosie, w świetle relacji chrześcijan, którzy, jak twierdzili, byli naocznymi świadkami zdarzenia: „Płomień utworzył coś na kształt sklepienia, coś jak wydęty wiatrem żagiel statku, i niby murem otoczył ciało męczennika. I był on w środku nie jak palące się ciało, lecz jak chleb wypiekany, lub złoto czy srebro próbowane w ogniu. I poczuliśmy też rozkoszny zapach jakby dymu kadzidlanego lub innych drogocennych wonności.” Męczeństwo chrześcijańskie wywróciło rzymski świat do góry nogami. Dla chrześcijańskich oczu okaleczone ciała męczenników były pięknym widokiem. Dla chrześcijańskich nosów zapach przypalanych ciał był zniewalający w swej wonnej słodyczy. Upiększone jest koniecznym preludium do błogosławionego. I, co ważne, aktami męczeństwa chrześcijanie zawsze wygrywali. To jest przedruk z książki Chrstophera Kelly'ego, w tłumaczeniu Andrzeja Kompy, pt. „Cesarstwo Rzymskie”, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego w serii Krótkie wprowadzenie. Tytuł, lead, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Archeolodzy odkryli niezwykłe ślady w jaskini. To świadectwa kultu sprzed 35 tys. lat
Wiele metrów pod ziemią, w najciemniejszych zakamarkach olbrzymiej jaskini Manot w Galilei, kilkadziesiąt tysięcy lat temu odbywały się zagadkowe rytuały. Ludzie gromadzili się wokół kamiennego totemu. Czym on był?
Spis treści: Kult w ciemnej jaskini Cuda z jaskini Manot – nie tylko rytuały Dentysta w jaskini na tropie naszych przodków Jaskinie od dziesiątków tysięcy lat przyciągały uwagę człowieka. Najbardziej znane są te z Hiszpanii i Francji, gdzie od około 40 do 14 tys. lat temu ludzie pozostawili wielobarwne malowidła naskalne. Okazuje się, że w innych rejonach świata aktywność ludzi w jaskiniach dziesiątki tysięcy lat temu wcale nie była mniejsza. Grupa naukowców opublikowała właśnie na łamach periodyku „PNAS” wyniki badań w jaskini Manot w Izraelu. Ich zdaniem udało się im tam znaleźć najstarsze dowody na rytualne zgromadzenia na kontynencie azjatyckim. Kult w ciemnej jaskini W najgłębszej i najciemniejszej części pieczary archeolodzy znaleźli rzeźbiony kamień, celowo umieszczony w niszy w jaskini. Jego wzór przypomina archeologom trójwymiarową skorupę żółwia. To dzieło sztuki pochodzi sprzed 35 tysięcy lat, więc jest współczesne z malowidłami naskalnymi w zachodniej Europie. – Mógł on [kamień – przyp. red.] reprezentować totem lub postać duchową – powiedział szef zespołu badaczy Omry Barzilai z Uniwersytetu w Hajfie i Izraelskiej Służby Zabytków. Totemem nazywamy zwierzę czy przedmiot otaczany szczególną czcią przez społeczności zbieracko-łowieckie. Niektórzy archeolodzy sądzą, że było swego rodzaju „godłem” danej grupy i obowiązywał zakaz polowania na totemowe zwierzę. Dlaczego badacze uważają, że stylizowana kamienna skorupa żółwia była przedmiotem kultu? Ze względu na szczególną lokalizację, w głębi jaskini, z dala od materialnych śladów świadczących o codziennych zadaniach. W ocenie badaczy nowe znalezisko poszerza nasze rozumienie okresu górnego paleolitu poza jego kulturę materialną. Umożliwia zagłębienie się w bardziej efemeryczną sferę duchowego życia ludzi, która wyrażała się w odprawianych przez nich rytuałach. Jaskinia ma świetne właściwości akustyczne sprzyjające dużym zgromadzeniom. O tym, że większe grupy ludzi gromadziły się obok przypuszczalnego totemu z pochodniami, mają świadczyć ślady popiołu drzewnego na pobliskich stalagmitach. Cuda z jaskini Manot – nie tylko rytuały Jaskinia Manot została odkryta przypadkowo w czasie robót budowlanych w 2008 roku. Szybko wkroczyli do niej archeolodzy. O tym miejscu stało się głośno już dziesięć lat temu. W 2015 r. naukowcy z Uniwersytetu Case Western Reserve w USA pomogli zidentyfikować czaszkę sprzed 55 000 lat. Dostarczyła fizycznych dowodów na krzyżowanie się neandertalczyków i homo sapiens. Poza tym wewnątrz jaskini udało się odkryć ślady przebywania tych dwóch gatunków człowieka. Natrafiono w niej na liczne narzędzia krzemienne i kości upolowanych zwierząt, m.in. gazel, koni, niedźwiedzia czy jeleni. W przeciwieństwie do przedmiotów związanych z kultem te zabytki odkryto w zewnętrznej części schroniska skalnego, tuż przy wejściu. Dentysta w jaskini na tropie naszych przodków W wykopaliskach w jaskini uczestniczą od lat studenci stomatologii z Case Western Reserve University School of Dental Medicine w USA pod kierunkiem prof. Marka Hansa. – Większość ludzi nie przypuszczałaby, że szkoła dentystyczna będzie zaangażowana w wykopaliska archeologiczne. Ale jedną z rzeczy bardzo dobrze zachowanych w kopalnych szkieletach są zęby, ponieważ są twardsze niż kości. (…) Jako ortodonta interesuję się wzrostem i rozwojem ludzkiej twarzy, co, jak się okazuje, jest dokładnie tym, co jest potrzebne do identyfikacji okazów antropologicznych – opowiada naukowiec. W ciągu ostatnich dziesięciu lat uczelnia Case Western Reserve każdego lata wysyłała od 10 do 20 studentów stomatologii do pomocy przy wykopaliskach w jaskini Manot. Odbywające się latem badania stały się tak popularne, że żacy z innych szkół stomatologicznych i medycznych również chcą brać w nich udział. Źródło: PNAS Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Co naprawdę wiemy o Jezusie? – dowiecie się z naszego podcastu
Zdaniem chrześcijan – był Bogiem, dla wyznawców islamu – bardzo ważnym prorokiem. Inni uważają go po prostu za inteligentnego człowieka. Chociaż zdaniem niektórych w ogóle nie istniał. Z naszego podcastu dowiecie, kim był Jezus i co o nim tak naprawdę wiemy.
Spis treści: Czy da się dyskutować o Jezusie? Czy Jezus był postacią historyczną? Ślady po obecności Jezusa. Czy coś zachowało się do naszych czasów? Gościem naszego podcastu jest tym razem historyk prof. Robert Wiśniewski z Wydziału Historii Uniwersytetu Warszawskiego. Nasz ekspert zajmuje się dziejami późnego antyku i wczesnego średniowiecza, a zwłaszcza przemianami religijnymi i społecznymi tego okresu. Interesuje go również kult świętych, wróżbiarstwo, monastycyzm, kształtowanie się kleru chrześcijańskiego, a także bazy danych i ich rola w warsztacie historyka. Niedawno nakładem wydawnictwa RN ukazała się jego popularnonaukowa książka pt. „Chrześcijanie pierwszych wieków. Tom I: Wierni, biskupi, eremici”. Czy da się dyskutować o Jezusie? Jezus nie jest typową postacią historyczną. To przecież kluczowa osoba dla milionów chrześcijan. Czy da dyskutować na jego temat obiektywnie, tak jak o Mieszku I czy Marii Skłodowskiej-Curie? – Ona [dyskusja – przyp. red] jest z całą pewnością trochę trudniejsza. Dlatego że wszędzie tam, gdzie mamy do czynienia z jakiegoś rodzaju ładunkiem emocjonalnym, i to dotyczy nie tylko historii religii, to musimy być bardzo świadomi tego, że mamy różnego rodzaju nastawienie. Albo sympatyzujemy, albo wręcz przeciwnie – zauważa historyk. – Tam, gdzie dotykamy tego, w co ludzie głęboko wierzą i wierzą w ten sposób, że kształtują w jakiś sposób życie pod tym kątem, tam dyskusja jest trudniejsza dla wszystkich – przyznał. Czy Jezus był postacią historyczną? Czy Jezus naprawdę istniał czy też był postacią, która można porównać do bohaterów różnych mitologii? – Co do [jego – przyp. red.] istnienia nie ma żadnych wątpliwości – powiedział prof. Wiśniewski. Według eksperta osoba Jezusa jest udokumentowana na poziomie niektórych cesarzy rzymskich. – Jest wielu cesarzy, o których wiemy o wiele mniej, niż na temat tej postaci – dodał. Przyznał, że większość źródeł na temat Jezusa pochodzi ze środowiska chrześcijańskiego i nie są one z czasów Jezusa, ale z kolejnych pokoleń. Ślady po obecności Jezusa. Czy coś zachowało się do naszych czasów? Z naszym gościem rozmawiamy też o tym, czy do dziś przetrwały jakieś przedmioty związane z życiem lub cierpieniem Jezusa. Na przykład biskup Jerozolimy Makary w IV wieku miał zarządzić na Golgocie (wzgórzu nieopodal Jerozolimy, na którym wieszano skazańców na krzyżach) coś, co można określić jako wykopaliska i odkryć trzy krzyże. Na jednym z nich umrzeć miał Jezus. Czy po tym artefakcie lub po innych związanych z tą postacią coś przetrwało do dziś? – Pokusa, żeby takie pozostałości odnaleźć nie tylko jest, ale i była ogromna, zaczynając od późnego antyku. Ona po części wynikała z chęci przekonania się, że ta postać istniała – opisał prof. Wiśniewski. Miejsca związane z losami Jezusa przed jego śmiercią zidentyfikowano w IV wieku. – Nie ma żadnych śladów, żeby była jakakolwiek pamięć o tych miejscach miedzy wiekiem I a wiekiem IV. Raczej nie możemy mówić o odnalezieniu tych miejsc, ale o ich ustanowieniu i przypisaniu im tego znaczenia, które będą miały dalej – podkreślił historyk. Prof. Wiśniewski odnosi się też do relikwii krzyża. Czy faktycznie pozyskano je z narzędzia męki Jezusa? Czy wiemy, jak Jezus wyglądał? A czy jest szansa na to, że archeolodzy odkryją w piaskach bliskowschodnich pustyń pisma zapisane ręką samego Jezusa? Które z odkryć archeologicznych w ostatnich latach rzuciły nowe światło na postać Jezusa? Tego dowiecie się z naszego podcastu. Na naszej stronie możecie też zapoznać się z fragmentem książki prof. Wiśniewskiego dotyczącym tego, czy chrześcijaństwo było początkowo religią zdominowaną przez kobiety. Cała rozmowa do wysłuchania w playerze na górze strony. Odcinki naszych wideopodcastów są również dostępne na YouTube i na Spotify. Źródło: National Geographic Polska
Nowe odkrycia w Göbeklitepe w Turcji. Zagadkowe nisze, w których palił się ogień
Archeolodzy kontynuują badania w Göbeklitepe wśród najstarszych monumentalnych budowli świata. W tym roku natknęli się na nisze z popiołami w ścianie megalitycznej konstrukcji. Może to oznaczać, że ogień odgrywał ważną rolę w rytuałach.
Spis treści: Göbeklitepe – najnowsze odkrycia Przyszłość badań w Göbeklitepe Menażeria dzikich zwierząt z pradziejowego budynku Duże inwestycje w badania archeologiczne w Turcji W 2018 UNESCO wpisało na światową listę dziedzictwa neolityczne stanowisko archeologiczne w Göbeklitepe w Turcji. Archeolodzy odkryli tam wielkie konstrukcje składające się z megalitycznych T-kształtnych filarów, ważących nawet kilka ton. W planie przypominają nieco kręgi kamienne, chociaż były to zapewne zadaszone konstrukcje z pełnymi ścianami. Budowle te stanęły w centrum zainteresowania naukowców i pasjonatów, bo są nadzwyczaj stare. Mają nawet aż 11,5 tysiąca lat, czyli są starsze o kilka tysiącleci od Stonehenge czy piramid egipskich. Archeolodzy spierają się o ich funkcję, dlatego nazywają je różnie: miejscami spotkań, świątyniami czy budynkami o specjalnym przeznaczeniu. Göbeklitepe – najnowsze odkrycia Regularne badania wykopaliskowe trwają w tym miejscu od lat 90. XX wieku. Również w tym sezonie badacze byli w terenie. Prace odbyły się w sierpniu i we wrześniu. Kopano m.in. budynki B i C, które znajdują się pod zadaszeniem, wokół którego prowadzi kładka dla turystów. Zwiedzający mogą więc obserwować pracę archeologów na żywo. – Po raz pierwszy znaleźliśmy paleniska w budynkach specjalnych – powiedział National Geographic Polska dyrektor wykopalisk prof. Necmi Karul z Uniwersytetu Stambulskiego. Jaka była ich funkcja? W ocenie dr. Lee Clare'a z Niemieckiego Instytutu Archeologicznego (DAI), który jest kierownikiem prac terenowych i koordynatorem badań Göbeklitepe z ramienia DAI, mogły być używane jednocześnie do ogrzewania i zapewnienia światła. Ale – jak wskazuje – są dość monumentalne, więc być może odgrywały pewną rolę w rytuałach lub innych czynnościach, które rozgrywały się wówczas we wnętrzu budowli megalitycznej. Przyszłość badań w Göbeklitepe Profesor Karul zapytany przez National Geographic Polska o to, ile jeszcze potrwają wykopaliska w Göbeklitepe stwierdził, że bardzo długo. – Archeologia, podobnie jak inne nauki, zmienia się i używamy coraz innych metod. Musimy być ostrożni. Trudno jest porównać badania archeologiczne sprzed 100 lat z dzisiejszymi. Badania prowadzi się coraz wolniej. Wykopaliska możemy przeprowadzić tylko raz – podkreślił naukowiec. Archeologia jest nauką niszczącą – raz przekopanej warstwy nie da się ponownie przebadać. Z tego powodu – jak powiedział szef wykopalisk – jego zespół próbuje wykorzystać wszystkie nowe metody analityczne, by wycisnąć jak najwięcej informacji z każdego przebadanego metra kwadratowego. Prof. Karula wyraźnie irytują teorie spiskowe dotyczące Göbeklitepe. Wśród nich pojawiają się twierdzenia, że archeolodzy chcą coś ukryć, dlatego nie chcą kontynuować badań. Do wstrzymania badań miała przyczynić się budowa zadaszenia wykupów i nasadzenia drzew wokół stanowiska. – Nic z tego nie jest prawdą – mówi badacz. Zadaszenie jest niezbędne, by zakopane przez tysiąclecia budowle przetrwały kolejne lata. A jeśli chodzi o drzewa oliwne na stanowisku – to wysadzono je już wiele lat temu. Ale nie przeszkadzają w kontynuacji wykopalisk. Ciekawostką jest natomiast drzewo morwowe, które góruje nad pradziejowymi ruinami. Miejscowa ludność uważa je od dekad za magiczne i spełniające życzenia. Jego popularność wzrosła wraz z pojawieniem się turystów. Drzewo stało się ofiarą sławy i ze względu na różne zabiegi setek ludzi, zaczęło usychać. Dlatego obecnie nie można się do niego zbliżać. Musi najpierw dojść do siebie. Göbeklitepe wpisano na listę UNESCO, a badane jest wykopaliskowo już prawie 30 lat. – Teraz dla nas ważniejsza jest konserwacja – przyznał prof. Karul. Jednocześnie zauważył, że w sąsiedztwie badanych jest 10 innych stanowisk archeologicznych z tego okresu, a jedno z nich – Karahantepe jest nawet być może większe niż Göbeklitepe. Odkryto tam również monumentalne budowle megalityczne i ciągle trwają szerokopłaszczyznowe badania wykopaliskowe. Czy znaleziska z rejonu południowo-wschodniej Turcji z czasów wczesnego neolitu są wyjątkowe? Co je odróżnia od innych reliktów archeologicznych z obszaru Żyznego Półksiężyca w tym czasie? – Wyjątkowe w rejonie miasta Şanlıurfa są filary T-kształtne i monumentalizm – wykorzystanie wapienia i stan zachowania zabytków – uważa dr Clare. Jednocześnie zaznacza, że w innych częściach Bliskiego Wschodu występują też duże budynki o specjalnym przeznaczeniu – na obszarze Lewantu czy Palestyny. Jednak społeczności z różnych regionów cechowała inna kultura materialna. Co prawda uwagę przyciągają ryty wykute na megalitach w rejonie Şanlıurfy, to są one znane też z innych regionów – jednak ich skala jest mniejsza. Menażeria dzikich zwierząt z pradziejowego budynku Zarówno T-kształtne filary, jak i inne elementy kamienne tworzące budynki specjalne pokryte są płaskorzeźbami. Widać na nich zwierzęta – tylko dzikie: m.in. lamparty, sępy, węże i gady. Pojawia się też motyw dzika. W czasie wykopalisk w poprzednim sezonie wykopaliskowym w 2023 roku badacze natrafili na coś niezwykłego. Jest to piękna pełnowymiarowa rzeźba dzika (wysokość 1,35 m, długość 0,7 m). W największym detalu oddano otwarty pysk, widoczne są zęby i kły. View Gallery on the source website Między łapami dzika niektórzy badacze dostrzegają głowę, być może człowieka. Nie byłoby to zaskoczenie. Z osad z tego samego okresu znane są intrygujące wspólne przedstawienia dzikich zwierząt i ludzi. Na przykład w odległym o kilkadziesiąt kilometrów Karahantepe archeolodzy odkryli przedziwną rzeźbę ukazującą człowieka niosącego na swoich plecach lamparta (ewidentnie żywego, o czym świadczą detale) lub innego drapieżnika. Rzeźbę dzika można obejrzeć na wystawie w Muzeum Archeologicznym w Şanlıurfie, mieście oddalonym od Göbeklitepe o około 20 km. Warto zwrócić uwagę na wnętrze pyska, które pokryte jest nadal częściowo czerwonym barwnikiem. W tym muzeum znajduje się też rekonstrukcja jednego ze specjalnych budynków. Można wejść do jego wnętrza i odczuć, jak duże były to konstrukcje – filary mają 5–6 metrów wysokości. Na stanowisku archeologicznym możliwe jest tylko obejście tych konstrukcji kładką, znajdującą się nad nimi. Duże inwestycje w badania archeologiczne w Turcji W ostatnich latach Turcja coraz bardziej inwestuje w konserwację dziedzictwa i badania archeologiczne. Minister Kultury i Turystyki Turcji Mehmet Nuri Ersoy powiedział w listopadzie w czasie otwarcia Światowego Kongresu Neolitycznego w Şanlıurfie, że obecnie na terenie kraju prowadzonych jest około 750 projektów wykopaliskowych i archeologicznych. – Od początku 2024 r. na badania wykopaliskowe przeznaczono łącznie 3,4 mld lirów tureckich [około 400 mln zł]. Na wszystkie działania, takie jak wykopaliska, kształtowanie krajobrazu i renowacja prowadzone w miejscach wykopalisk do końca roku przeznaczono łączny budżet w wysokości 6 mld lirów [ponad 700 mln zł] – wyliczał minister. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
W średniowiecznym dworze odkryto pentagramy i symbole maryjne. Właściciel był przeklęty
Gainsborough Old Hall kryje wiele opowieści o niepokojach i lękach swoich dawnych mieszkańców. Odbija się w nich pełna przesądów i fascynacji nadprzyrodzonym rzeczywistość średniowiecznej Anglii. Wciąż nie wiadomo, ile jeszcze podobnych symboli czeka na odkrycie – nie tylko w Gainsborough, ale i w innych budowlach rozsianych po Wyspach Brytyjskich.
Spis treści: Średniowieczne symbole ochronne Strzeż nas od ognia, przeklinaj właściciela Przesądy po angielsku W średniowieczu i późniejszych wiekach wiara w złe duchy i zjawiska nadprzyrodzone była powszechna w wielu krajach Europy. W Polsce jeszcze w XIX w. tzw. owczarze mieli kraść zwłoki z grobów, a następnie gotować z nich leczniczy rosół lub wykorzystywać do czarów. A jak z ciemnymi mocami radzono sobie w Anglii? Sporo mówią o tym odkrycia z jednego z najstarszych i najlepiej zachowanych średniowiecznych dworów w kraju. Chodzi o Gainsborough Old Hall w hrabstwie Lincolnshire. Średniowieczne symbole ochronne Rick Berry, wolontariusz i przewodnik po Gainsborough Old Hall, przez dwie dekady oprowadzał turystów po tym historycznym miejscu. Dopiero kilka lat temu jego uwagę przykuł dziwny, wcześniej niezauważony znak ochronny na jednej ze ścian. Znalezisko zainspirowało go do szukania kolejnych. A to doprowadziło do odkrycia blisko dwudziestu symboli wyrytych na ścianach. Część z nich powstała, aby chronić mieszkańców przed złem. Gainsborough Old Hall to monumentalny dwór wybudowany pod koniec XV wieku przez Sir Thomasa Burgha II. Zachowane mury, podłogi i drewniane belki są świadectwem nie tylko życia codziennego i bogactwa mieszkańców, ale też ich głęboko zakorzenionych przesądów. Tu cennym źródłem historycznym okazały się tzw. znaki apotropaiczne mające odpędzać złe moce. To chociażby nakładające się na siebie litery „V”, które miały zapewniać ochronę Matki Boskiej. Co ciekawe, obok nich znaleziono też kręgi i pentagramy. W średniowieczu symbole te wiązały się z ochroną domostw przed demonami. Strzeż nas od ognia, przeklinaj właściciela Fascynującym odkryciem są także ślady po przypalaniu ścian. Miały one zabezpieczać dom przed ogniem. Zarówno zaprószonym przez przypadek, jak i z przyczyn nadprzyrodzonych. Zdumiewająca liczba aż stu takich śladów sugeruje, że mieszkańcy Gainsborough Old Hall musieli szczególnie obawiać się pożaru. Podobne ochronne oznaczenia zauważono wcześniej w innych zabytkowych budynkach w Wielkiej Brytanii, jak chociażby w Knole House czy Muzeum Wiktorii i Alberta. Jednak skala ich występowania w Gainsborough jest wyjątkowa. Spośród wszystkich odkrytych znaków jeden przykuwa szczególną uwagę. Na jednej ze ścian widnieje nazwisko Williama Hickmana, dawnego właściciela posiadłości. Nazwisko zostało wyryte do góry nogami. Taka praktyka miała zazwyczaj na celu przeklęcie danej osoby. Co więcej, poniżej widnieje obsceniczny rysunek – prawdopodobnie miał on zintensyfikować działanie klątwy. William Hickman osiadł w Gainsborough Old Hall w 1596 roku. Jego podejście do interesów przyniosło mu reputację człowieka „bezkompromisowego i bezwzględnego”. Był znany z licznych sporów, bezlitosnego podnoszenia opłat i surowego traktowania poddanych. Zdaniem historyków, jego zarządzanie posiadłością budziło niechęć wśród mieszkańców, a więc mogło skłonić jednego z nich do rzucenia klątwy. Przesądy po angielsku Znaki ochronne na murach zabytkowych angielskich dworów były dość powszechne. W średniowiecznej Anglii wierzono w zjawiska nadprzyrodzone, a strach przed złymi duchami i mocami miał swoje odzwierciedlenie w życiu codziennym i architekturze. – To ciekawe, jak mało pisano o tych praktykach w średniowiecznych dokumentach – mówi dr Catherine Rider z Uniwersytetu w Exeter cytowana przez Smithsonian Magazine. Dziś to głównie dzięki odkryciom jak te z Gainsborough Old Hall możemy poznawać tajemnicze wierzenia minionych wieków. Znaki te przypominają nam, jak mocno przesądy i wiara w ochronę przez siły wyższe były dawniej zakorzenione w świadomości ludzi. Kevin Booth, dyrektor English Heritage, podsumowuje znaleziska, podkreślając, że „zadziwiające jest to, jak wiele tajemnic pozostaje nieodkrytych”. Źródła: Smithsonian Magazine, English Heritage. Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Czy chrześcijaństwo było początkowo religią zdominowaną przez kobiety? Znamy odpowiedź
Chrześcijaństwo wyraźnie miało w pierwszych wiekach naszej ery przekaz skierowany do kobiet. Przekaz ten przynajmniej niekiedy bywał skuteczny i w niektórych środowiskach kobiety przyjmowały nową religię jako pierwsze. Czy oznacza to, że kobiety zdominowały wówczas wyznawców chrześcijaństwa?
Spis treści: Początkowa dominacja kobiet wśród chrześcijan? Tekla. Bohaterska postać kobieca chrześcijaństwa Mieszane małżeństwa to nic dziwnego Rola kobiet we wspólnotach chrześcijańskich Kobiety. Organizatorki życia publicznego? U schyłku starożytności, kiedy przytłaczająca większość ludzi w Europie i na Bliskim Wschodzie przychodziła na świat w rodzinach chrześcijańskich, liczba wyznawców tej religii obojga płci była zasadniczo taka sama. We wcześniejszym okresie jednak, gdy wciąż jeszcze trwał proces chrystianizacji, mogło to wyglądać inaczej. Początkowa dominacja kobiet wśród chrześcijan? Nie mamy wprawdzie danych statystycznych, ale w naszych źródłach nierzadko znajdujemy ślady przekonania, że chętniej niż mężczyźni chrześcijaństwo przyjmowały kobiety. Od razu zaznaczę, że wzmianki o chrześcijaństwie jako o religii kobiet nigdy nie służyły prostemu opisowi rzeczywistości. Były zawsze argumentem w sporze. Z jednej strony sięgali po niego ci, którzy z chrześcijaństwa kpili, tak jak Celsus, charakteryzujący je jako religię kobiet, dzieci i niewolników. W społeczeństwie grecko-rzymskim określenie religii jako kobiecej było dla niej w oczywisty sposób kompromitujące. Z drugiej strony wzmianka o nawróconych kobietach była argumentem dla tych, którzy starali się wywrzeć presję na ociągających się z konwersją mężczyznach. Instrumentalny charakter takich uwag nie oznacza jednak automatycznie, że były one nieprawdziwe. W społeczeństwie, w którym aktywność polityczna, ekonomiczna i społeczna kobiet była silnie ograniczona, religia stanowiła sferę, w której miały one stosunkowo dużo swobody. Zwłaszcza w początkowym okresie istnienia chrześcijaństwa, kiedy kierownictwo gmin było kolektywne i zanim wykształciła się grupa kleru, łącząca zarządzanie, nauczanie i funkcje kultowe, kobiety odgrywały w nich dosyć dużą rolę. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/10/08Maparozprzestrzenianiachrzescijanstwa-b5ad4a7.jpg" width="2500" height="1692" alt="Il. Filip Pachla, na podstawie J. Fousek, V. Kaše, A. Mertel, E. Výtvarová, A. Chalupa ze zmianami R. Wiśniewskiego, CC BY 4.0, PLOS One 2018" title="Il. Filip Pachla, na podstawie J. Fousek, V. Kaše, A. Mertel, E. Výtvarová, A. Chalupa ze zmianami R. Wiśniewskiego, CC BY 4.0, PLOS One 2018" /> Atrakcyjne były dla nich zapewne również te elementy nauczania chrześcijańskiego, które podkreślały fundamentalną równość obu płci. Np. słowa Pawła: „Nie ma już Żyda ani poganina, nie ma już niewolnika ani człowieka wolnego, nie ma już mężczyzny ani kobiety, wszyscy bowiem jesteście kimś jednym w Chrystusie Jezusie” (List do Galatów 3, 28). Tekla. Bohaterska postać kobieca chrześcijaństwa Wreszcie literatura apokryficzna oraz teksty o męczennikach pokazywały heroiczne postacie kobiet aktywnie uczestniczących w krzewieniu wiary i gotowych trwać przy niej aż do śmierci. Przykładem jest św. Tekla, postać najpewniej fikcyjna, ale będąca jedną z najpopularniejszych bohaterek starożytnej literatury chrześcijańskiej. Często określana jest w niej mianem Pierwszego Męczennika, przysługującego prócz niej jedynie św. Szczepanowi. Powstałe w II wieku apokryficzne „Akta Pawła i Tekli” pokazują, jak ta dwójka apostołów prowadzi równoległe misje ewangelizacyjne, podróżuje z miasta do miasta, śmiało staje przed rzymskimi urzędnikami i dokonuje cudów. W zakończeniu historii Tekla znika we wnętrzu skały nieopodal Seleucji Izauryjskiej (dziś Silifike w południowej Turcji). Nad nią z czasem wyrasta jej sanktuarium, jedno z najważniejszych miejsc pielgrzymkowych świata śródziemnomorskiego. Chrześcijaństwo wyraźnie miało przekaz skierowany do kobiet. Przekaz ten przynajmniej niekiedy bywał skuteczny i w niektórych środowiskach kobiety przyjmowały nową religię jako pierwsze. Mieszane małżeństwa to nic dziwnego Mężowie nie zawsze szli w ich ślady, więc rodziny mieszane zdarzały się dosyć często. Grupą, w której widzimy to stosunkowo dobrze, bo niekiedy możemy prześledzić historię jej reprezentantów przez kilka pokoleń, jest arystokracja rzymska epoki konstantyńskiej. Ciekawe, że podział religijny nie tworzył przepaści dzielącej tę grupę. W IV i V wieku, poza kilkoma sytuacjami dramatycznego sporu religijnego, jej członkowie utrzymywali doskonałe stosunki. Kwestie religijne nie stawały na przeszkodzie małżeństwom zaaranżowanym w interesie wielkich senatorskich rodów. Co więcej, małżonkowie często pozostawali przy swojej religii. Wielu autorów kościelnych wzywało wprawdzie, by nie oddawać dziewcząt chrześcijańskich poganom, lub starało się, by mąż poszedł w ślady żony. Ich nawoływania, przynajmniej w krótkiej perspektywie, miały jednak niewielki skutek. Ludzie nie widzieli na ogół problemu w tym, by wyznawcy różnych religii żyli pod jednym dachem. Możemy spodziewać się, że w innych grupach społecznych sytuacja wyglądała podobnie. W nich jednak bardzo rzadko możemy śledzić losy rodzin i ich indywidualnych członków. Rola kobiet we wspólnotach chrześcijańskich We współczesnej refleksji nad wczesnym Kościołem wiele emocji budzi to, jak silna była ich rola i w jakich sferach mogły ją one odgrywać. Dla dzisiejszych chrześcijan (a przynajmniej katolików) kluczowe jest pytanie o to, czy kobiety mogły pełnić funkcje kapłańskie. Ale pytanie o pozycję kobiet nie ogranicza się do tego, czy mogły one stać przy ołtarzu. Równie ważne jest to, czy mogły nauczać i organizować życie wspólnoty. Nie ma specjalnych wątpliwości, że mogły to robić w gminach, do których pisał Paweł z Tarsu i o których wspominają „Dzieje Apostolskie”. Na przykład wśród 27 osób pozdrawianych przez Pawła w „Liście do Rzymian” 10 stanowią kobiety. Ich krótko wspomniana rola w głoszeniu Ewangelii w żaden sposób nie jest podrzędna wobec tej, którą odgrywają mężczyźni. W zakończeniu listu Paweł poleca wspólnocie rzymskiej kobietę imieniem Febe, „siostrę i służebnicę Kościoła w Kenchrach”. To ona z pewnością przewiozła jego list z Koryntu do Rzymu. Nie wiemy, czy podróżowała sama, ale jeśli towarzyszyli jej mężczyźni, Paweł uznał ich za mniej ważnych. Liczba kobiet wymienionych w tym liście jest szczególnie wysoka, ale są one obecne w całym korpusie listów Pawłowych. Stanowią około jednej piątej wymienionych tam osób. Wspólnoty chrześcijańskie nie są tu całkowitym ewenementem. Kobiety. Organizatorki życia publicznego? W okresie wczesnego cesarstwa niektóre kobiety odgrywały także ważną rolę w życiu miast. Fundowały budowle publiczne, czasem sprawowały urzędy, nieraz stawiano im pomniki. Teksty literackie, pisane przez mężczyzn i na mężczyznach skupione, pokazują nam takie postacie w małym stopniu. Ale widzimy je w inskrypcjach honoryfikacyjnych, czyli w oficjalnych napisach umieszczonych na kamiennych tablicach bądź posągach, upamiętniających zasługi ludzi, którym miasto było wdzięczne. Wśród takich osób kobiety stanowią około 10%. Sądząc po korpusie listów Pawła, udział kobiet w grupach kierujących pierwszymi gminami mógł być jeszcze wyższy. Sprzyjały temu z pewnością religijny charakter wspólnot oraz ich luźna i wciąż płynna struktura. Już jednak w ciągu II wieku, wraz z krzepnącą organizacją gmin chrześcijańskich, pozycja kobiet wyraźnie słabnie. W luźnej grupie liderów nowego ruchu kobiety mogły znaleźć dla siebie miejsce. O wiele trudniej było to osiągnąć w hierarchicznej strukturze, na której czele w II wieku stanął jeden biskup. Nie znamy dobrze poświadczonego przypadku, by funkcję tę sprawowała kobieta. Z naszych źródeł szybko znikają też postaci innych współczesnych autorom kobiet poza męczennicami. Wyjątkiem są dwie kobiety należące do powstałego pod koniec II wieku montanizmu. Głosił on ponowne zesłanie Ducha Świętego, które objawić się miało w odnowieniu daru proroctwa. Troje znanych nam z imienia proroków tego nurtu to sam Montanus oraz dwie kobiety: Pryscylla i Maksymilla. Obie ewidentnie należały do grona przywódców ruchu. Paradoksalnie jednak taka ich rola mogła przyczynić się do dalszego osłabienia pozycji kobiet w głównym nurcie chrześcijaństwa. Podobnie jak proroctwo, zaczęła ona być bowiem kojarzona z montanizmem i tym samym stała się podejrzana. Jeśli więc na początku III wieku autorzy chrześcijańscy wspominają jeszcze o współczesnych kobietach nauczających lub udzielających chrztu, to jedynie po to, by podkreślić, że jest to zwyczaj heretycki. To jest fragment książki autorstwa prof. Roberta Wiśniewskiego pt. „Chrześcijanie pierwszych wieków. Tom I: Wierni, biskupi, eremici”, która ukazała się nakładem Wydawnictwa RN. Tytuł, wstęp, skróty i śródtytuły pochodzą od redakcji.
Poznaj starożytną boginię Sekwany: Sequanę. Patronka rzeki ma pomóc ją oczyścić przed igrzyskami
Ceremonia otwarcia Letnich Igrzysk Olimpijskich Paryż 2024 odbędzie się na słynnej francuskiej drodze wodnej. Ale czy wiesz, że nazwa Sekwany pochodzi od galijsko-rzymskiego bóstwa? Patronka rzeki ma pomóc w jej oczyszczeniu przed olimpiadą.
W tym artykule: Boska rzeka Sekwana Rzeka jest kobietą Połączenie mitologii celtyckiej i rzymskiej Boska Sequana dziś Pomyśl o Sekwanie, a być może wyobrazisz sobie katedrę Notre Dame, Luwr, łodzie przemykające pod mostami obok Wieży Eiffla. „Pod niebem Paryża płynie radosna rzeka” – śpiewała Edith Piaf. Boska rzeka Sekwana Hollywoodzkie hity filmowe i przeboje muzyki pop z pewnością zapewniły rzece status międzynarodowej gwiazdy. Jednak niewiele osób wie o galijsko-rzymskiej bogini, od której wywodzi się nazwa Sekwany. Celtycką, uzdrawiającą boginię Sequanę czczono po rzymskim podboju Galii w I wieku p.n.e. Figurki ukazujące ramiona, miednice, organy wewnętrzne... Taki skarb czekał na XIX-wiecznych archeologów, gdy odkryli pozostałości galijsko-rzymskiego sanktuarium u źródeł Sekwany w Burgundii. Wykopaliska prowadzone w latach 1836–1967 ujawniły około 1500 kamiennych, brązowych i drewnianych ofiar wotywnych, które pielgrzymi składali Sequanie. Uważa się, że części ciała przedstawiały urazy lub choroby, które wymagały leczenia. – Jedna z takich ofiar przedstawia nogę z gąbką umieszczoną przy kostce. To gąbką podobna do takich, jakie dziś używa się pod prysznicem – wyjaśnia Franck Abert, kurator Muzeum Archeologicznego w Dijon, gdzie znajduje się kolekcja. Pochodzące z 40 r. p.n.e. drewniane wota są niezwykle rzadkie. Zachowały się w bagnistych, wilgotnych warunkach przez ponad dwa tysiąclecia. Unikatowe z terenu Francji są kamienne wota przedstawiające dłonie uformowane w kształt strzemienia i trzymające okrągły owoc. Co więcej, statuetki zawierały dzieci trzymające szczenięta, co według Aberta może odzwierciedlać uroczyste procesje kończące się złożeniem zwierzęcia w ofierze. Taki rytuał był znany w starożytnym Rzymie. Dedykacje dla Sequany znaleziono na wielu inskrypcjach. Na przykład na wspaniałym, zapieczętowanym naczyniu wypełnionym 300 monetami, 120 ex-votami i czterema złotymi pierścieniami. Ofiarował go pełen nadziei wierny o imieniu Rufus. Rzeka jest kobietą Odniesień do bogini nie znaleziono poza źródłem Sekwany. Jednak Sequana mogła mieć głęboki wpływ poza bezpośrednim sąsiedztwem początku rzeki. „Ekonomiczne znaczenie rzeki być może dało Sequanie ponadregionalną reputację” – pisze archeolog Sylvie Robin w katalogu wystawy poświęconej Sekwanie, prezentowanej obecnie w krypcie archeologicznej Île de la Cité w Paryżu. W końcu to od imienia bogini pochodzi nazwa słynnej francuskiej rzeki. Słowo to z czasem przekształciło się w powszechnie rozpoznawalny dziś przydomek „Sekwana”. Jest to dodatkowy dowód na galijskie pochodzenie Sequany. – To żeńska nazwa, podczas gdy Rzymianie nadawali ciekom wodnym męskie nazwy. Rzeka była określana w formie żeńskiej już w epoce galijskiej – podkreśla Abert. Archeolodzy uważają, że Celtowie składali bogini rzeki ofiary. Prosili o uzdrowienie lub dziękowali za spełnione życzenia. Praktyka ta rozwinęła się w epoce galijsko-rzymskiej, kiedy powstał rozległy kamienny kompleks świątynny z basenami i tarasami. Ruiny są widoczne do dziś. Połączenie mitologii celtyckiej i rzymskiej Podbijając niezliczone ludy, starożytni Rzymianie przyjęli lokalne bóstwa i wchłonęli je do swojego panteonu. Sequana utożsamia zatem fuzję kultur. – Jak zauważył Cezar, Galowie byli znani z posiadania wielu bogów – mieli bogów od wszystkiego. Ale nie tworzyli ich posągów, tak jak robili to Rzymianie. Pierwsze wizerunki galijskich bogów pojawiły się wraz z ich zromanizowaniem – mówi Abert. Czasami bogowie ci są przedstawiani obok siebie, na przykład celtycki Cernunnos i rzymski Jowisz przedstawieni na kultowej paryskiej rzeźbie znanej jako Filar Żeglarzy. Kult Epony, galijskiej bogini związanej z płodnością i końmi, rozprzestrzenił się poza Galię na obrzeża Imperium Rzymskiego. Jedyna zachowana personifikacja Sequany została uwieczniona na posągu z brązu z I wieku, który jest klejnotem w kolekcji Muzeum Archeologicznego w Dijon. Odkryta w pobliżu źródła Sekwany w 1933 r., ukoronowana bogini w powłóczystej szacie stoi na łodzi, której dziób ma kształt głowy kaczki lub łabędzia. „Jest młoda, ma duże oczy i wyrafinowane rysy twarzy, a jej spojrzenie jest wyczekujące” – pisze autorka Elaine Sciolino w książce „The Seine: The River That Made Paris”. Najwyraźniej posąg został najpierw pomyślany jako bogini obfitości, a później zdemontowany, aby umieścić łódź na szczycie cokołu. Róg obfitości został wyjęty z jej rąk i voilà! Sprytny galijsko-rzymski rzemieślnik wyczarował bóstwo. Łódź jest tym, co definiuje Sequanę, wodnego ptaka często przywoływanego jako zwierzęcy obrońca dzieci i rodziny. W ruinach galijsko-rzymskiej nekropolii w pobliżu Port-Royal w Paryżu archeolodzy znaleźli zabawki i talizmany dla dzieci o podobnych kształtach. Boska Sequana dziś Starożytne gesty pielgrzymów u źródeł Sekwany inspirują artystę i filmowca Yana Tomaszewskiego. Jego ostatni projekt skupiał się na współczesnych wotach: serii rzeźb owiniętych bawełną i zawierających aktywowany węgiel drzewny. Najdłuższa rzeka Francji jest krótsza od Wisły. Mimo to stanowi jedną z największych atrakcji w kraju Malownicze i urozmaicone krajobrazy, miasta pamiętające odległą historię, niesamowite zamki, wspaniałe winnice – atrakcje Francji można wymieniać i wymieniać. Warto wiedzieć, że więks... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/f58d9abc4edf3927b35dba7dd874fe6be5d41ae6-cd5ba4f.jpg" width="938" height="682" alt="Najdłuższa rzeka Francji jest krótsza od Wisły, ale stanowi jedną z największych atrakcji w kraju (fot. Shutterstock)" title="Najdłuższa rzeka Francji jest krótsza od Wisły, ale stanowi jedną z największych atrakcji w kraju (fot. Shutterstock)" /> W ramach artystycznej procesji ceremonialnej, rzeźby zostały zanurzone w rzece na kilka tygodni. – Podobnie jak pałeczki węgla drzewnego, które wkłada się do karafek, aby oczyścić wodę i uczynić ją zdatną do picia, węgiel drzewny pochłania zanieczyszczenia i nieczystości – wyjaśnia twórca I dodaje: – Chodzi o to, by rzeźby te zarówno naprawdę, jak i symbolicznie uzdrowiły rzekę. Zanieczyszczony węgiel drzewny wysłano następnie do laboratorium naukowego w celu analizy zanieczyszczeń, a rzeźby zostały zaprezentowane w różnych muzeach. Jedną z nich można obecnie zobaczyć w krypcie archeologicznej Île de la Cité. Niewielki wysiłek Tomaszewskiego – zainspirowany odwiecznym czczeniem Sequany – odzwierciedla kolosalny projekt oczyszczania Sekwany. Ma on na celu przywrócenie lepszej jakości wody w tym cieku, aby była zdatna do pływania jeszcze przed igrzyskami olimpijskimi. – Pomysł polega na ofiarowaniu. Dar za dar – wyjaśnia artysta. Źródło: National Geographic. Adaptacja: Szymon Zdziebłowski