Wielki Kanion powstał z „potopu”? Nowe dowody na gigantyczne jezioro, które pękło i wyrzeźbiło Arizonę
Wielki Kanion to jeden z najbardziej rozpoznawalnych cudów natury na świecie, który co roku przyciąga ponad cztery miliony turystów. Mimo jego sławy, geolodzy od dekad spierają się, jak i kiedy dokładnie powstał ten gigantyczny wąwóz. Chyba właśnie znaleźli wyjaśnienie.
Najnowsze badanie opublikowane w prestiżowym czasopiśmie „Science” dostarcza mocnych dowodów na poparcie jednej z najbardziej fascynujących teorii dotyczącej kanionu – hipotezy „przelania się jeziora” (ang. lake spillover). Według autorów, system rzeki Kolorado nie żłobił Wielkiego Kanionu powoli przez dziesiątki milionów lat. Stało się to w wyniku gwałtownego zdarzenia geologicznego. Jezioro Bidahochi – zbiornik, który stworzył kanion Zgodnie z wynikami badań, około 6,6 miliona lat temu rzeka Kolorado (w swojej wczesnej formie) wpłynęła do basenu w północnej Arizonie, tworząc tam gigantyczny akwen zwany jeziorem Bidahochi (znanym również jako jezioro Hopi). Przez setki tysięcy lat rzeka systematycznie wypełniała to zagłębienie, aż poziom wody stał się tak wysoki, że przelał się przez formację geologiczną znaną jako Łuk Kaibab. Woda, która gwałtownie ruszyła na zachód, zaczęła szybko żłobić dzisiejsze koryto rzeki, wycinając w krajobrazie monumentalne ściany Wielkiego Kanionu. Geologiczne odciski palców Jak naukowcy zdołali odtworzyć wydarzenia sprzed milionów lat? Posłużyli się metodami niemal detektywistycznymi, pobierając 19 próbek piaskowca z obszaru Bidahochi Basin. Wewnątrz nich odnaleźli tysiące kryształów cyrkonu, które są niezwykle trwałe i działają jak „odcisk palca” rzeki. Dzięki technice mierzącej rozpad promieniotwórczy uranu do ołowiu, badacze mogli precyzyjnie określić wiek i pochodzenie tych drobinek. Analiza wykazała, że cyrkony z basenu Bidahochi idealnie pasują do osadów niesionych przez rzekę Kolorado w tamtym okresie. Dodatkowymi dowodami były gwałtowana akumulacja osadów w basenie, stosunki izotopów strontu w węglanach oraz obecność skamieniałych ryb typowych dla systemów rzecznych. Rozwiązanie zagadki „zaginionego czasu” To odkrycie pozwala wreszcie wypełnić 5-milionową lat lukę w historii rzeki, która od dawna intrygowała geologów. Dotychczasowa oś czasu była niespójna: wiedzieliśmy, że rzeka Kolorado istniała już 11 milionów lat temu (na terenie dzisiejszego stanu Kolorado), ale jej ślady na wylocie z Wielkiego Kanionu pojawiają się dopiero 5,6 miliona lat temu. Pytanie brzmiało: gdzie podziewała się woda przez te kilka milionów lat? Nowa hipoteza wskazuje, że rzeka nie „zniknęła”, lecz około 6,6 miliona lat temu wpłynęła do ogromnego naturalnego zagłębienia, tworząc jezioro Bidahochi. Przez kolejne tysiąclecia rzeka systematycznie wypełniała ten gigantyczny zbiornik, aż w końcu – po osiągnięciu poziomu krytycznego – nastąpił gwałtowny przelew. Czy nauka jest zgodna? Mimo mocnych dowodów, środowisko geologiczne pozostaje ostrożne. Prof. Rebecca Flowers z University of Colorado Boulder zauważa, że choć teoria „przelania” świetnie pasuje do danych, nie wyklucza ona całkowicie innych procesów, takich jak erozja wsteczna czy przepływ wód gruntowych, które mogły pomagać w kształtowaniu terenu. Prof. Karl Karlstrom z University of New Mexico dodaje, że kluczowe szczegóły tej hipotezy wciąż wymagają dalszych testów. Według niego jest trochę „zbyt wygodna”. Ciekawostka: w Wielkim Kanionie pływały „zębate robaki” Choć kanion kojarzy nam się z suchą skałą, ponad pół miliarda lat temu obszar ten był płytkim morzem. Badanie z 2025 roku wykazało, że między 507 a 502 mln lat temu żyły tu mięczaki przypominające ślimaki oraz drapieżne, uzbrojone w zęby robaki, co czyni ten region ważnym w perspektywie ziemskiej ewolucji. Wielki Kanion wciąż broni swoich tajemnic, ale teoria o gigantycznym jeziorze, które nagle pękło, staje się obecnie jednym z najpoważniejszych wyjaśnień jego majestatycznych początków. Źródło: Smithsonian Magazine Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Brakuje części Wielkiego Kanionu w Kolorado
W niektórych miejscach w Wielkim Kanionie z zapisu geologicznego zniknęły skały o wartości ponad miliarda lat. Naukowcy próbują dowiedzieć się dlaczego.
W tym artykule: Geolodzy chcą wiedzieć dlaczego „Piękne linie" Historia tego miejsca jest bardziej skomplikowana niż sądzono Nowe badania prowadzone przez Uniwersytet Kolorado w Boulder w USA ujawniają złożoną historię kryjącą się za jedną z najbardziej znanych cech geologicznych Wielkiego Kanionu: tajemniczą i brakującą lukę czasową w warstwach skalnych kanionu, która obejmuje setki milionów lat. Badania te przybliżają do rozwiązania zagadki, zwanej „wielką nieciągłością", która wprawia geologów w zdumienie od czasu, gdy została po raz pierwszy opisana prawie 150 lat temu. „Wyobraźcie sobie czerwone urwiska i klify Wielkiego Kanionu jako niesamowity podręcznik historii Ziemi”, wyjaśnia Barra Peak, główna autorka nowych badań i studentka nauk geologicznych na CU Boulder. „Jeśli przesuniemy w dół skalne ściany kanionu, możemy cofnąć się o prawie 2 miliardy lat w przeszłość naszej planety. Ale w tej swoistej kronice historii Ziemi brakuje kilku stron! W niektórych miejscach ponad miliard lat skał zniknęło z Wielkiego Kanionu bez śladu”. Geolodzy chcą wiedzieć dlaczego „Tak zwana wielka niezgodność jest jedną z pierwszych dobrze udokumentowanych cech geologicznych w Ameryce Północnej", mówi Peak. „Ale do niedawna nie mieliśmy wielu wątpliwości co do tego, kiedy i jak to się stało". Teraz, ona i jej koledzy uważają, że mogą zbliżyć się do odpowiedzi w pracy opublikowanej w tym miesiącu. Zespół donosi, że seria małych, ale gwałtownych uskoków mogła wstrząsnąć tym regionem podczas rozpadu starożytnego superkontynentu zwanego Rodinią. Powstałe w ten sposób spustoszenie prawdopodobnie rozerwało ziemię wokół kanionu, powodując wypłukiwanie skał i osadów do oceanu. Odkrycia zespołu mogą pomóc naukowcom uzupełnić brakujące fragmenty tego, co działo się w tym krytycznym okresie dla Wielkiego Kanionu - dziś jednego z największych cudów natury Ameryki Północnej. „Mamy w naszym laboratorium nowe metody analityczne, które pozwalają nam na rozszyfrowanie historii w brakującym oknie czasowym przez wielką niezgodność" powiedziała Rebecca Flowers, współautorka nowego badania i profesor nauk geologicznych. „Prowadzimy badania w Wielkim Kanionie i w innych lokalizacjach wielkiej niezgodności w całej Ameryce Północnej". „Piękne linie" Jest to tajemnica, która sięga daleko wstecz. John Wesley Powell, po raz pierwszy zobaczył wielką niezgodność podczas swojej słynnej ekspedycji w 1869 roku, płynąc łodzią w dół rwącej rzeki Kolorado. Peak, która ukończyła podobną badawczą wyprawę pontonową przez Wielki Kanion wiosną 2021 roku, powiedziała, że cecha jest na tyle wyraźna, że można ją zobaczyć z rzeki. „Są tam piękne linie", powiedziała Peak. „Na dnie widać bardzo wyraźnie, że są tam skały, które zostały ściśnięte razem. Ich warstwy są pionowe. Następnie jest tam jakby cięcie, a powyżej są piękne poziome warstwy, które tworzą wzniesienia i szczyty, które kojarzą się wszystkim z Wielkim Kanionem”. Różnica między tymi dwoma rodzajami skał jest znacząca. W zachodniej części kanionu w kierunku jeziora Mead, skały podłoża mają od 1,4 do 1,8 miliarda lat. Natomiast skały znajdujące się na wierzchu mają zaledwie 520 milionów lat. Od czasu podróży Powella, naukowcy widzieli dowody na podobne okresy „straconego czasu” w miejscach w całej Ameryce Północnej. „To więcej niż miliard lat, które minęły" - objaśnia Peak. „Jest to również miliard lat podczas interesującej części historii Ziemi, gdzie nasza planeta przeszła ze starszego ustawienia kontynentów do współczesnej Ziemi, którą znamy dzisiaj". Aby zbadać to przejście, Peak i jej koledzy zastosowali metodę zwaną „termochronologią", która śledzi historię ciepła w kamieniu. Peak wyjaśniła, że kiedy formacje geologiczne są zakopane głęboko pod ziemią, ciśnienie rosnące na ich szczycie może spowodować, że staną się one bardzo gorące. To ciepło, z kolei, pozostawia ślad w składzie chemicznym minerałów w tych formacjach. Historia tego miejsca jest bardziej skomplikowana niż sądzono Korzystając z tego podejścia, naukowcy przeprowadzili badania próbek skał zebranych w całym Wielkim Kanionie. Odkryli, że historia tego elementu może być bardziej zagmatwana niż przypuszczali. W szczególności, zachodnia połowa kanionu i jego wschodnia część (ta najbardziej znana turystom) mogły ulec różnym geologicznym przekształceniom na przestrzeni czasu. Mniej więcej 700 milionów lat temu, skała macierzysta na zachodzie wydaje się wybijać na powierzchnię. We wschodniej części jednak, ten sam kamień znajdował się pod kilometrami osadów. Różnica prawdopodobnie sprowadzała się do rozpadu Rodinii, która zaczęła się rozpadać mniej więcej w tym samym czasie, według Peak. Wyniki badań sugerują, że ten wielki wstrząs mógł rozerwać wschodnią i zachodnią połowę Wielkiego Kanionu na różne sposoby i w nieco innym czasie - tworząc przy okazji wielką niezgodność.
Rekordy gorąca w Wielkim Kanionie. Turystom dosłownie roztapiają się buty
Amerykańska Służba Parków Narodowych ostrzega odwiedzających Wielki Kanion: uważajcie, jest tak ciepło, że roztopią się wam buty. I pokazuje zdjęcie na dowód.
- Wielki Kanion to ekstremalne miejsce. Upał panujący na dnie może sprawić, że rozpadną się wam buty; ciężkie buty mogą zatrzymać pot i doprowadzić do bolesnych odparzeń. Zanim wyruszycie na wędrówkę, uświadomcie sobie ograniczenia wasze i waszego sprzętu – NPS informuje na Twitterze. View oEmbed on the source website Im niżej w kanionie, tym wędrowcom będzie cieplej. To konsekwencja zachodzenia w tym miejscu tzw. procesów adiabatycznych, w tym przypadku ogrzewania się masy powietrza w wyniku opadania (na skutek sprężania się powietrza). Jeżeli, jak w Wielkim Kanionie, mamy do czynienia z suchym, pozbawionym pary wodnej powietrzem, zmiana temperatury wynosi 1 st. C. na każe 100 m w pionie. Według CNN temperatura na samym dnie sięgać ma ponad 47 stopni Celsjusza w cieniu (60 w słońcu). W takich warunkach człowiek stoi przed poważniejszymi problemami niż jakość kleju do podeszw. Grafika: publicdomainpictures.net/Linnaea Mallette / kolaż Jan Sochaczewski Topiącymi się podeszwami galowych butów zdecydowanie nie przejmował się amerykański weteran i były członek korpusu piechoty morskiej Todd Winn, gdy 9 czerwca w temperaturze ponad 36 st. C. stał wiele godzin przed budynkiem władz stanu Utah w Salt Lake City w proteście przeciwko brutalności policji wobec czarnoskórych. Niemniej, zdjęcia z jego protestu obiegły przede wszystkim z powodu tych butów. W końcu nawet wytrenowany w boju mężczyzna musiał ustąpić przed upałem. View oEmbed on the source website Amerykańskie służby meteo obawiają się powtórki z zeszłorocznej fali upałów z przełomu czerwca i lipca. Ponad 200 mln ludzi dotknęły odczuwalne temperatury rzędu 38 – 46 st. Celsjusza. Dokładnie tyle panuje obecnie w Wielkim Kanionie. Średnie temperatury rosną już w całych zachodnich USA i wkrótce dojdą do symbolicznej dla amerykanów granicy 100 stopni Farenheita (37,7 st. C). Na skutek panującego w regionie Kalifornii czy Arizony wysokiego ciśnienia, te wysokie rejestry temperatur utrzymają się przynajmniej tydzień. View oEmbed on the source website Obok stale groźnej pandemii, zbliżającej się fali upałów kolejnym spodziewanym zagrożeniem będą masowe pożary. Lasy płoną już w 7 stanach. Według National Interagency Fire Center 34 pożary pochłonęły obszar 574 tys. akrów. Ogień pojawił się już na północnej krawędzi Wielkiego Kanionu zmuszając władze parku do lokalnego zamknięcia dostępu do tego pomnika przyrody. View oEmbed on the source website Jan Sochaczewski
"W takich miejscach nie zawsze wystarczają umiejętności, potrzebne jest też szczęście." Pierwsza polska wyprawa, która spłynęła kanionem Kolorado
Na możliwość spłynięcia największą rzeką południowo-zachodniej części USA czekaliśmy prawie dwie dekady. Czy warto było? Oczywiście. Na spełnienie marzenia nigdy nie jest za późno
Z wysokiej skały patrzymy na kłębiący się w dole największy rapid Ameryki Północnej – osławione Lava Falls. Ogromna masa wody koloru kawy z mlekiem przedziera się z hukiem przez skały i odłamki lawy na wulkanicznym uskoku. Od samego patrzenia cierpnie skóra na plecach. Przekrzykując grzmot, wymieniamy się uwagami. Wszystkich nurtuje pytanie: którędy popłynąć? I ważniejsze: czy się uda? Innego rozwiązania nie bierzemy właściwie pod uwagę. Trzeba pokonać tę ostatnią, najtrudniejszą przeszkodę, żeby w pełni zrealizować marzenie sprzed 19 lat. WIOSNA 1994 R. Po raz kolejny wyrzucili nas z konsulatu USA. Nas, czyli (wówczas jeszcze) studentów z Akademickiego Klubu Turystyki Kajakowej „Bystrze” AGH z Krakowa. Uparcie walczyliśmy o wizy niezbędne do pływania w kanionie Kolorado. Nie mieliśmy mieszkań, kont, rodzin, do których ciągnęłoby nas z powrotem, co dla konsula było warunkiem wydania dokumentów. Zapewnienia, że interesuje nas tylko pokonanie jednego z siedmiu cudów świata, nie wystarczały. Dopiero wstawiennictwo sławnego „bystrzaka” Piotra Chmielińskiego – uczestnika legendarnej wyprawy Canoandes, człowieka, który pierwszy przepłynął całą Amazonkę – przyniosło pozytywny rezultat. Dostaliśmy wizy, ale już nad rzeką okazało się, że to nie wystarczy. Strażnik Parku Narodowego Wielkiego Kanionu wytłumaczył, że musimy mieć zezwolenie. – Dostęp do rzeki jest ściśle reglamentowany. Nie macie pozwolenia, nie popłyniecie. A jak spróbujecie, ściągniemy was helikopterem choćby ze środka kanionu, na wasz koszt. Rozwiązaniem jest zapisanie się w kolejce. – A jak długo się czeka? – dopytywaliśmy się. – Na liście jest 5,5 tys. osób, za pięć lat powinniście otrzymać pozwolenie. Na osłodę pokonaliśmy dolny odcinek rzeki, płynący przez rezerwat Indian Hualapai, oraz górny, powyżej Jeziora Powella. Oba poza terenem parku narodowego. Poczuliśmy przedsmak tego, co mogło być naszym udziałem. Po powrocie do Polski zapisaliśmy się do kolejki takich jak my, chcących samodzielnie pokonać Wielki Kanion. Oferta firm komercyjnych nas nie interesowała. W Bystrzu zawsze sami organizujemy wyprawy. LUTY 2011 R. Dzwoni podekscytowany Sablik (Krzysztof Potaczek), który pilnował kolejki: – MAMY TERMIN! Przygotowania do wyprawy zajmują nam dwa lata, ale cóż to jest w porównaniu z siedemnastoma latami oczekiwań? Wreszcie na początku sierpnia 2013 r. pojawiamy się w Lees Ferry – miejscu, gdzie płaskie brzegi umożliwiają dostęp do rzeki i skąd startują wyprawy raftingowe. Tym razem mamy wszystko, strażnik nie może się do niczego przyczepić. Cztery pontony muszą pomieścić to co niezbędne do przeżycia dla 16 osób na 18 dni. Do tego wymagany przez władze parku dodatkowy sprzęt, który ma zapewnić jak najmniejszą ingerencję w przyrodę. Obowiązuje zasada: WSZYSTKO, co wwozimy do parku, musimy z niego wywieźć. Nurtuje nas zwłaszcza, w jaki sposób poradzimy sobie z zabraniem grubszych efektów przemiany materii (frakcje płynne mają lądować w rzece). Te wątpliwości podczas specjalnego szkolenia rozwiewa Brady – właściciel góry sprzętu, która czeka na nas na przystani. – Do tych brązowych skrzyń po amunicji ląduje wszystko grube. Nie pomylcie ich z zielonymi. Tam jest wasze jedzenie. Całość sprzętu i zapasów ledwie się mieści na pontonach. Nie możemy niczego zapomnieć. Na odcinku 450 km żegnaj cywilizacjo. Tylko w jednym miejscu jest jej namiastka: Phantom Ranch, jedyny stały biwak na dnie kanionu, do którego wszystko transportowane jest na grzbietach osłów. Kolorado jest łaskawa, przynajmniej na pierwszych kilometrach. Mimo swego ogromu rozpędza się powoli, dając czas na oswojenie się i naukę naszym boatmanom, czyli prowadzącym pontony. Dzięki pomocy Mike’a i Chriss, doświadczonych rafterów, których zaprosiliśmy na spływ, gumowe łodzie zaczynają się nas słuchać. Mamy do pokonania prawie sto bystrzy (rapidów, jak mówią w Ameryce) o różnym stopniu trudności. Na dziesięciu z nich, tych powyżej siódmego stopnia, spodziewamy się walki nietolerującej błędów. O naszych kajakarzy raczej się nie obawiamy. Większość ma ogromne doświadczenie z wypraw na prawie wszystkie kontynenty. Z pontonami jest gorzej, a w zasadzie licho. Asem w rękawie ma być nasza niebagatelna umiejętność poruszania się po rzekach górskich, a zwłaszcza „czytania wody”, czyli wyszukiwania czyhających niebezpieczeństw typu: przylane kamienie, odwoje, nurt rzucający na skały i wiele podobnych przyjemności. Na razie możemy się jednak skupić na otoczeniu. Płyniemy przecież w gigantycznym brzuchu ziemi. Formacje skalne zmieniają się jak w kalejdoskopie. Pionowe, wyszlifowane przez wiatr i wodę czerwone piaskowe ściany przez długi czas nie dopuszczają do nas słońca. Żółte skalne plastry pożłobione jakby zębami gigantycznej koparki walą się do koryta rzeki. Później szerokie doliny, z których wreszcie widzimy odległą krawędź kanionu. Lub czarne ponure wyziewy wulkaniczne przypominające śląskie hałdy z odpadami po wydobyciu węgla. Mnie szczególnie fascynują skały w odcieniach czerwieni i szarości, podobne do właśnie urabianego ogromnego ciasta o różnych kolorach. Odgłos startującego samolotu niosący się między ścianami kanionu co pewien czas wyrywa nas z zachwytów. Nie jest oznaką zbliżającej się cywilizacji, lecz zapowiedzią kolejnych zmagań. Przedzierająca się przez uskoki woda wydaje pomruk – od niewinnego samolocika po ogłuszający ryk dreamlinera. Kolorado to w 90 proc. spokojny nurt, na którym nie ma trudności technicznych – ot, lekkie zmarszczenie wody, z jaką radzą sobie bez problemów średnio zaawansowani kajakarze. Pozostałe 10 proc. to niewiele, ale po przełożeniu na konkretne liczby okazuje się, że tylko pozornie. Ze stu rapidów nawet te najłatwiejsze mogą nieźle namieszać w naszych planach. Cały czas mamy świadomość, że ewentualna wywrotka, a nie daj Bóg strata sprzętu, może się dla nas skończyć koniecznością ewakuacji. Kolejne kilometry fascynującej rzeki zaliczamy w coraz lepszym stylu. Rapidy Horn, House, Grapevine, Sockolader, Hance – wszystkie powyżej siódemki – nasi ułani na pontonach przechodzą bez większych problemów. Prawdziwy sprawdzian następuje dopiero na ósemkowym Granite. Wcześniej mieliśmy okazję zobaczyć, jak sobie z nim radzi inna grupa. Najwyraźniej doświadczona zaczęła go pokonywać z marszu, bez uprzedniego oglądania. Na dziesięć pontonów trzy miały wywrotki, a większość obracało na olbrzymich falach jak piórka. Tylko nieliczne przeszły bezbłędnie. Dało nam to dużo do myślenia. Nasze morale podbudował Łuki (Łukasz Pająk), dwukrotnie spływając bystrze w kajaku. Za drugim razem trafił na fantastyczną falę, która wysłała go razem z kajakiem w kilkumetrowy lot. No tak, ale Łuki to obecnie jeden z najlepszych polskich kajakarzy wyprawowych mogący z powodzeniem mierzyć się z najlepszymi w świecie. Spięci i zmobilizowani ruszamy i my naprzeciw naszemu przeznaczeniu. Pierwsi startują kajakarze. Po kolei spływają kilkusetmetrowy odcinek kipiącego nurtu. Rozpędzona woda rzuca nimi w górę i w dół, czasami wchłaniając pod ogromne zawijające się fale. Jak piłeczki pingpongowe wyskakują po chwili na powierzchnię. Czasami muszą powracać do pionu, robiąc eskimoskę, czyli po wywrotce kajaka wstając za pomocą wiosła. Później idą pontony z najbardziej doświadczonym z nas Mikiem na czele. Wszyscy przechodzą bez pudła! Pozytywny przykład „młodzieży” dają Finezja (Marek Śpitalniak) – szczwany lis wyprawowy, uczestnik wyjazdów w Himalaje, do Afryki, na Colcę, oraz Wujek (Stefan Danielski) – weteran wyprawy Canoandes, z którą pokonał najgłębszy kanion na świecie. Całość zamyka osada kobieca z Chriss i Izerką na pokładzie. Kryśka z wrodzonym sprytem umiejętnie omija każdą groźną przeszkodę na drodze pontonu. Zważywszy, że ważą one prawie tonę, z podziwem patrzymy na jej precyzyjne sterowanie. Później przychodzi czas na Hermit, rapid z największymi falami. Dotychczasowe już były gigantyczne, nie wiem, jak nazwać te, żeby oddać ich ogrom. Pontony rozpędzają się na nich do niespotykanej prędkości. Ostatnia, największa, prawie pięciometrowa fala może je z łatwością wywrócić, ale przy tym stanie wody ogranicza się do wystrzeliwania ciężkich łodzi jak z katapulty. Duże problemy mają kajakarze. Załamujące się grzbiety fal wtłaczają ich głęboko pod powierzchnię. Jeden z nich zostaje tak przywalony i skotłowany masą wody, że zalicza „kabinę” – po wywrotce nie jest w stanie zrobić eskimoski i musi opuścić kajak. Szybko zostaje wyłapany z lodowatej wody przez asekurujących kolegów. To właśnie na Hermicie zdarzyła nam się jedyna kabina na całym spływie. Wielki Kanion odwiedza rocznie rocznie 5 mln osób, z czego 95 proc. ogląda go z krawędzi. Około 5 proc. decyduje się zejść niżej, przemierzając wytyczone szlaki. Ułamek z tych ostatnich ma szansę zobaczyć kanion z poziomu rzeki. Tak jak my mogą dotrzeć do wielu miejsc niedostępnych dla reszty. Codziennie organizujemy wycieczki w boczne kaniony łączące się z Kolorado. Możliwości są setki, my wybieramy te najciekawsze. Na zawsze zapamiętamy turkusową wodę kanionu Havasu, gdzie mogliśmy zmyć z siebie kilogramy piasku niesionego przez kakaowy nurt Kolorado. Deer Creek zachwycił nas 50-metrowym wodospadem i szczelinowym kanionem, który woda potoku wymyła powyżej. Kanion Matkatamiba z pofałdowanymi ścianami przypominał ludzika z reklamy Michelina. Położone wysoko na ścianie kanionu spichlerze Nankoweap dawały niewiarygodną perspektywę na płynącą w dole rzekę i otaczające nas ceglaste ściany. Lava Falls to gigantyczne bystrze, ostatnie na drodze do mety i najtrudniejsze. Długo wpatrujemy się w kłębiącą się wodę, zastanawiając się, czy podjąć wyzwanie. Obowiązuje u nas żelazna zasada: każdy decyduje indywidualnie. Stawka jest wysoka. Ostatecznie szykuje się trzech kajakarzy: Łuki, Krzysiurek (Krzysztof Jurek) i Sabała. Pozostali przedostają się na koniec rapidu i ustawiają asekurację. Z bijącym sercem stoję na brzegu, czekając, aż ruszą. W takich miejscach nie zawsze wystarczają umiejętności, potrzebne jest też szczęście. Ale tym razem jest ono po naszej stronie. Kajakarzy trochę wymieszało, ale nie na tyle, żeby zostali tam na zawsze. Pontony i ich prowadzący nie mają wyboru, muszą płynąć. Kolejne nerwy i euforia na koniec. To nic, że Wujka i Big Doga (Robert Drak) obróciło w środku rapidu, zalało falami. Przeszli cało. Napięcie, które w nas narastało od kilku dni, wreszcie znika. Kolorado ma charakterystyczną cechę – większość rapidów liczy tylko po kilkaset metrów i kończy się płaską (względnie) wodą, co daje możliwość pozbierania się po ewentualnych przygodach. W przewodniku w opisie Lava Falls znajduje się pocieszające zdanie: Ale nie martwcie się, to tylko 20 sekund. I faktycznie, tyle z reguły trwa spłynięcie tego bystrza, o ile nie wpadnie się w objęcia któregoś z licznych odwoi po drodze. Trzy dni później docieramy do przystani wyładunkowej Pearce Ferry. Jesteśmy cali, zdrowi i szczęśliwi. Jako pierwsza polska wyprawa w całości pokonaliśmy Wielki Kanion.
Zajrzyj do Wielkiego Kanionu Kolorado. To jedna z podróży, które trzeba w życiu odbyć
Ten amerykański cud natury ogląda co roku prawie 5 mln turystów.
Kanion naprawdę imponuje rozmiarami: mierzony z biegiem rzeki ma blisko 450 km długości, prawie 2 km w najgłębszym miejscu i 29 km w najszerszym. Można też zmierzyć jego wielkość inną rachubą – czasem. Wyprawa z krawędzi na dno i z powrotem zajmuje dwa–trzy dni, spływ pontonem dwa tygodnie lub dłużej. W 2007 r. w zachodniej części kanionu, na terenie rezerwatu Indian Hualapai, powstał cud techniki: platforma widokowa Skywalk. Pomost w kształcie podkowy jest konstrukcją ze stali i hartowanego szkła. Wystaje na 20 m poza krawędź kanionu. Wejdź na platformę i spójrz pod nogi – przez przezroczystą podłogę zobaczysz 1200 m powietrza, a dopiero później skały. Pomyśl, że od ziemi dzieli cię trzy razy większa odległość niż ostatnie piętro Empire State Building od poziomu ulicy. Kiedy wieje wiatr, człowiek ma wrażenie, jakby leciał nad potężnym kanionem. Przy silniejszych porywach czuje się nawet kołysanie pomostu. Wielki Kanion oczaruje każdego swoim ogromem i kolorami. W zależności od pory dnia skały wydają się złote, żółte, czerwone albo karmazynowe. (JZ) NO TO W DROGĘ: ■ Żeby wejść na Skywalk (znajduje się poza parkiem narodowym), trzeba wykupić wycieczkę i doliczyć do niej kilkadziesiąt dolarów ■ Na platformie nie można fotografować własnym aparatem. ■ www.grandcanyonwest.com
Czyli 5 powodów, dla których warto zwiedzić Prowansję.
1. Źródło inspiracji Malownicze miasteczka z wąziutkimi ulicami, czy porozrzucane po wzgórzach winnice, zamki i opactwa były niekończącą się inspiracją dla artystów takich jak: Paul Cézanne, Renoir, Matisse, Picasso, czy Monet. To właśnie w Prowansji powstały słynne „Słoneczniki” Van Gogha. 2. Szkło z Biot Fajansowe naczynia z Arles, czy gliniane figurki z Aix-en-Provence – to tylko niektóre dzieła, z których słyną mistrzowie rzemiosła z Prowansji. Znajdziemy tu również szereg wyrobów z lawendy. Ten regionalny symbol doczekał się nawet swojego muzeum w Cousellet. 3. Wielki Kanion Aby go zobaczyć, nie musisz wcale wyjeżdżać za ocean. Widok na turkusowe wody Wielkiego Kanionu rzeki Verdon również przyspieszy puls. A jeśli lubisz wyzwania - zdobycie pokrytego gładkimi, białymi skałami szczytu Mont Ventoux jest właśnie dla Ciebie. 4. W gwiazdorskiej obsadzie Cours Saleya w Nicei, czy marina w Saint-Tropez są pełne hollywoodzkiego blichtru. Spacerując po bulwarze Croisette w festiwalowym Cannes można poczuć się jak gwiazda. 5. Vive les festivals! To w Prowansji narodziła się tradycja francuskich festiwali. Już w 1947r. Jean Vilar urządził przegląd sztuki dramatycznej na placu Papieży w Awinionie. W Aix-en-Provence odbywa się z kolei festiwal sztuki lirycznej. Maj i czerwiec to idealne miesiące na podróż do Prowansji. (fot. Shutterstock)
6 niezwykłych miejsc, które zwiedzisz nie wychodząc z domu
Powiedzenie „podróżowanie palcem po mapie” ustępuje miejsca „podróżowaniu myszką po Google Street View”. Tak jest! Ponieważ z Google Street View zwiedzanie bez wychodzenia z domu nigdy nie było tak proste.
Wirtualną turystykę Google uruchomił osiem lat temu. Na początku tylko dla pięciu miast w Stanach Zjednoczonych. Dziś możemy podziwiać tysiące miejsc w 50 krajach na 7 kontynentach. Obiektywy Google uwieczniły również atrakcje niedostępne dla zwykłych turystów. Możemy więc oglądać panoramę rozciągającą się ze szczytu Mount Fuji, pójść na spacer z pingwinami na Antarktyce albo odwiedzić bazę pod Mount Everest. A może nurkowanie w Rowie Mariańskim? Klik i jesteśmy pod wodą. Oto 6 niezwykłych miejsc, które warto odwiedzić przy pomocy Google Street View: 1. Wielki Kanion/ rzeka Kolorado Fot. Google Street View Jeden z najbardziej wyjątkowych cudów natury i jednocześnie jedna z najpopularniejszych atrakcji turystycznych USA. Nie bez powodu, w końcu to największy przełom rzeki na świecie. Liczy 446 km długości i osiąga głębokość około 1600 m. Oprócz nieziemskiej przyrody przyciągają tu ślady Indian prekolumbijskich – ich skalne domostwa sprzed 3500 lat. Teren stanowi niemałe wyzwanie. Aby zejść w dół kanionu należy zaopatrzyć się w sprzęt kampingowy i oczywiście – solidną kondycję. 2. Rozbawione lwy morskie na Galapagos Fot. Google Street View Ten należący do Ekwadoru archipelag nazywany jest również Wyspami Żółwimi. Z pewnością lwy morskie nie obraziłyby się, gdyby to od nich nazwać wysepki na Oceanie Spokojnym. Galapagos został odkryty przypadkiem w XVI wieku, ale prawdziwy rozgłos zyskał w XIX w., kiedy dotarła tu wyprawa Karola Darwina. Dziś znany przede wszystkim ze wspaniałej fauny i flory. Ze względu na obecność endemicznych gatunków roślin i zwierząt ponad 90 procent terytorium stanowi park narodowy. 3. Kopalina soli w Wieliczce Fot. Google Street View Polski (słony!) akcent! Kilkaset metrów pod powierzchnię Ziem możemy odwiedzić najpiękniejsze komory, drewniane i solne kaplice oraz solankowe jeziora. Ale wielicka kopalnia to nie tylko królestwo soli. W kopalni znajdują się również Groty Kryształowe, w których występują wyjątkowe kryształy halitu. Bajkowo! 4. Madagaskar Fot. Google Street View Nieziemskie baobaby Madagaskaru robią ogromne wrażenie. Wyglądają jakby posadzono je korzeniami do góry. Do tego lemury i kameleony! Tej przyrody nie powstydziłby się żaden raj! Dużo mniej rajsko zapowiada się lokalny transport. Nie da się tu zaplanować podróży. Zaznaczone na mapie drogi i mosty często nie istnieją z powodu cyklonów; busy odjeżdżają z 8-godzinnym opóźnieniem, a piroga płynie dwa dni zamiast kilku godzin. Naprawdę wyjątkowe miejsce! Nie bez przyczyny oderwało się kiedyś od Afryki i wylądowało w wśród wód Oceanu Indyjskiego. 5. Dom Świętego Mikołaja Fot. Google Street View Wioska Świętego Mikołaja znajduje się w Rovaniemi w Finlandii. Miejscowość uznawana jest za siedzibę Świętego Mikołaja. W latach 80. Liczba turystów, którzy odwiedzali miejsce rosła z każdym rokiem, więc władze postanowiły wybudować tam wioskę. Co roku na adres pocztowy Mikołaja przychodzi ponad 700 tysięcy listów ze 150 krajów świata. Oprócz domu Świętego, w okolicy warto obejrzeć też linię koła podbiegunowego - koło przebiega praktycznie przez sam środek wioski. Gdy ją przekroczycie, oficjalnie znajdziecie się na terenie Arktyki. Co oprócz tego? Poczta Świętego Mikołaja, jego biuro (można porozmawiać i zrobić sobie z Mikołajem zdjęcie). Na miejscy znajdziecie też mnóstwo sklepów i restauracji. 6. Wieża Eiffela Fot. Google Street View Ależ widok! Dzięki Google Street View możecie “odwiedzić” również najbardziej znany obiekt architektoniczny Paryża – wieżę Eiffla. To najwyższa budowla w Paryżu i piąta co do wysokości w całej Francji. Wieża stoi w zachodniej części miasta, nad Sekwaną. Wieża została zbudowana na paryską wystawę w 1889 roku. Jako upamiętnienie setnej rocznicy rewolucji francuskiej, miała zostać rozebrana po 20 latach. By do tego nie dopuścić, konstruktor założył na wieży dwa laboratoria – meteorologiczne i aerodynamiczne. To jednak nie pomogło. Dopiero eksperymenty z umieszczonym na szczycie telegrafem – w których brał udział wynalazca Julian Ochorowicz – sprawiły, że zrezygnowano z demontażu symbolu Paryża. Do dzisiaj wieżę Eiffla zwiedziło już ponad 200 milionów ludzi.
Linoskoczek nad Wielkim Kanionem Kolorado
Discovery Channel uchwyciło historyczne przejście linoskoczka Nika Wallendy przez Wielki Kanion Kolorado
Linoskoczek Nik Wallenda - “Król liny” - dokonał historycznego czynu przechodząc przez Wielki Kanion Kolorado. To była największa wysokość, na jakiej kiedykolwiek szedł Wallenda – prawie 500 m nad rzeką M. To więcej niż mierzy Empire State Building. Program „Nik Wallenda nad Kanionem Kolorado (na żywo)” był transmitowany w nocy z niedzieli na poniedziałek w całych Stanach Zjednoczonych i do 223 państw na całym świecie, dzięki Discovery Channel. Wielki Kanion Kolorado odwiedzałem, gdy byłem dzieckiem. – Odkąd pamiętam, moim marzeniem było przejść nad tak spektakularnym miejscem – mówi 34-letni Wallenda, członek siedmiopokoleniowej rodziny „Latających Wallendów”. – Jestem bardzo wdzięczny członkom plemienia Navajo za to, że pozwolili mi spełnić moje marzenia oraz Discovery Channel za wiarę w moje umiejętności. Ta historia działa się na naszych oczach – powiedziała Eileen O’Neill, prezes Discovery Group i TLC Networks. – Nik inspiruje tak wielu ludzi, aby podążali za własnymi snami. Jesteśmy niezwykle dumni, że udało nam się urzeczywistnić to jego marzenie i pokazać je tak wielu ludziom na całym świecie. Wallenda przeszedł po linie rozpiętej na długości 470 metrów pomiędzy brzegami Wielkiego Kanionu Kolorado, bez użycia jakiegokolwiek zabezpieczenia. Wallenda uważa, że zabezpieczenie tworzy fałszywe poczucie bezpieczeństwa i umniejsza sztuce, jaką jego rodzina doskonaliła przez pokolenia. Ten niesamowity wyczyn był również szansą na uhonorowanie słynnego pradziadka Nika, legendarnego Karla Wallendy, który zginął spadając z liny w Portoryko w 1978 roku. – Spacer, którego nigdy nie zapomnimy. To dla nas prawdziwy zaszczyt, że mogliśmy uczestniczyć w produkcji tego historycznego wydarzenia dla Discovery – powiedziała Sharon Scott, prezes NBC News Peacock Productions. – To zaszczyt pomagać Nikowi w realizacji jego wizji i wieloletniego marzenia. Gratulujemy Nikowi osiągnięcia tego spektakularnego sukcesu. Przejście po linie w niedostępnym obszarze Wielkiego Kanionu Kolorado nie byłoby możliwe bez zgody i wsparcia Parku Narodowego Navajo. – To dla nas największy zaszczyt, że Nik Wallenda dokonał tego niebywałego wyczynu na ziemiach naszego plemienia – powiedział Geri Hongeva-Camarillo, rzecznik Parku Narodowego Navojo. – To niezwykła szansa, aby pokazać całemu światu piękno naszego regionu. Mamy nadzieję, że wielu widzów programu wybierze Park Narodowy Navajo na miejsce swojego kolejnego wakacyjnego wyjazdu. – Misją Parku Narodowego Navajo jest chronić i zachować przyrodę, pomniki i miejsca wypoczynku ku radości i korzyści Indian Navajo – powiedziała Helen Webster, menadżerka Parku Navajo. – Transmisja ukazała wszystkie najbardziej zjawiskowe krajobrazy oraz pełne miejsca piękna i jednocześnie wyciszenia. Widzowie na całym świecie stali się częścią Zespołu Wallendy, dzięki mediom społecznościowym. Discovery Channel udostępniło informacje o Niku, jego rodzinie i przygotowaniach w postaci materiałów video, zdjęć, tweetów etc. Widzowie w Stanach Zjednoczonych mieli również możliwość wejścia na stronę SkywireLive.com i przeżyć doświadczenie na żywo, dzięki multiplatformowemu wykorzystaniu 6 kamer. Przejście przez Wielki Kanion Kolorado było ósmym rekordem Wallendy, wliczając jego spacer nad wodospadem Niagara ze Stanów Zjednoczonych do Kanady w 2012 roku. Obecnie planuje swój kolejny niezwykły wyczyn, którym może być przejście polinie pomiędzy Empire State Building a Chrysler Building w Nowym Jorku. NIK WALLENDA NAD KANIONEM KOLORADO (NA ŻYWO) zostało wyprodukowane przez Peacock Productions dla Discovery z udziałem Gretchen Eisele, Knute Walker, Philem Alongi i Benjaminem Ringe będącymi producentami programu. Howard Swartz był producentem z ramienia Discovery. Inni producenci to Nik Wallenda, David Simone, Winston Simone oraz Shelley Rose. Zobacz wideo: http://premieretvmedia.com/Client/Discovery/SkywireLive/
Zachodnie Wybrzeże to KONIEC Ameryki. Ten kraj założyli ludzie, którzy wędrowali na zachód. Po prostu szli przed siebie tak długo, aż doszli do Pacyfiku. Dziś ich statystyczny potomek zmienia miejsce zamieszkania kilkanaście razy w ciągu życia. Codziennie pokonuje kilkadziesiąt kilometrów w drodze do pracy, a podczas wakacji jedzie samochodem tysiące kilometrów, aby zobaczyć, na przykład, największy na świecie kłębek włóczki lub miejsce, gdzie podobno wylądowali kosmici.
Myśląc o podróży do Ameryki, nie planowaliśmy zobaczyć największego na świecie kłębka włóczki, nie marzyliśmy też, aby się przespać w motelu o wyglądzie psa bernardyna. Myśleliśmy o przestrzeniach bez ludzi, bezkresnym niebie oraz o Indianach, którzy przybyli piechotą z Azji, a także o „matce wszystkich dróg”, czyli Drodze 66. Myśleliśmy też o książce Kerouaca W drodze, którą spisał na kilkunastometrowym zwoju papieru, oddając w ten sposób hołd idei niekończącej się wędrówki… Po blisko 12 godzinach lotu dotarliśmy do miasta świętego Franciszka. Kolorowy tłum przetaczał się po labiryncie lotniska. Ortodoksyjni Żydzi z pejsami mijali arabskie kobiety w czadorach i Murzynów o dredach we wszystkich kolorach tęczy. Biznesmeni ściskali swoje palmtopy niczym Święte Graale, matki uciszały dzieci, sezonowi robotnicy o zmęczonych oczach pili kawę z papierowych kubków, policjanci przegryzali pączki, turyści pchali przed sobą załadowane lotnisko-we wózki, a w nich maski z Papui-Nowej Gwinei, matrioszki z Moskwy i starannie zapakowane butelki polskiej wódki. Tereny dzisiejszego San Francisco były zamieszkane już 3 000 lat p.n.e. Gdy jednak w poszukiwaniu El Dorado przybyli tu Hiszpanie, natrafili jedynie na kilka wiosek Indian Yelamu. Siedem lat po przybyciu pierwszych białych, w 1776 r., powstała tu „Mission San Francisco de Asís” (Mission Dolores). Potem przyszły: gorączka złota, kryzys związany z jego brakiem, odkrycie srebra i wreszcie odkrycie zalet klimatu – Kalifornia stała się krajem wina. Kolejne fale najazdu na te tereny miały miejsce w czasie recesji w początkach XX w. oraz w latach 60., gdy do Kalifornii zaczęli zjeżdżać hipisi. Niektóre miejsca otwierają nam szufladki w głowach – Egipt to piramidy, Paryż to Luwr, a San Francisco to kwiaty we włosach (jak w piosence), rewolucja hipisów i poeci bitnicy – Ginsberg, Kerouac, Bukowski. Ginsberga spotkałem swego czasu w warszawskim Kino-Teatrze Tęcza, gdzie deklamował Skowyt. W przerwie staliśmy na korytarzu i podając sobie skręta, rozmawialiśmy o Jacku Kerouacu i jego książce W drodze oraz o San Francisco, gdzie w małej księgarni na zapleczu China Town z kilku poetyckich wieczorów urodziła się rewolucja hipisów. Parę godzin później wyjeżdżaliśmy z lotniska w stronę rozrzuconego na wzgórzach miasta. San Francisco przywitało nas upałem i dzwonkami tramwajów zjeżdżających z uliczek. Zaczęliśmy zwiedzanie. Najpierw Golden Gate i położony na pobliskim wzgórzu cmentarz dla zwierząt. Potem rzut oka na wyspę Alcatraz. Wille w stylu meksykańskim. Plaża z surferami. Centrum biznesowe. Podrabiane antyki China Town, gdzie na rogach ulic wirowały w powietrzu czerwone balonyz chińskimi znakami… Mieliśmy dość. Postanowiliśmy rozpocząć sentymentalną podróż śladami Ginsberga. W samolocie spisaliśmy kolejne punkty naszej pielgrzymki. Najpierw dom na 1010 Montgomery Street – tu powstał Skowyt i tu Ginsberg mieszał buddyzm z peyotlem. Później księgarnia City Lights Bookstore (261 Columbus Ave – koło uliczki Kerouaca) z murami pokrytymi graffiti i wmurowanymi w chodnik fragmentami wierszy. Weszliśmy do środka z nieśmiałością charakterystyczną dla ludzi wkraczających w sferę sacrum, by na pięterku, w Sali Poetów, usiąść na podłodze i czytać wzięty z półki Skowyt: (…) którzy studiowali Plotyna Św. Jana od Krzyża telepatię i bon kabałę, ponieważ kosmos instynktownie wibrował pod ich stopami w Kansas (…). Czując, jak kosmos wiruje nam pod stopami, odstawiliśmy Ginsberga na półkę i wyszliśmy na zewnątrz. Naprzeciw zapraszał nas legendarny Vesuvio’s Bar. I wtedy zrozumieliśmy, jak wielkie znaczenie dla literatury i dzisiejszego świata miały te 3–4 metry dzielące drzwi księgarni od drzwi baru. Wszystko zaczęło się w październiku 1955 r., gdy Neal Cassidy przed wejściem na poetycki wieczór swoich przyjaciół w pobliskiej księgarni zaszedł tu na piwo. Odtąd bar stał się nieoficjalnym „domem kultury” bitników. Tu tworzyli i dyskutowali do rana w oparach marihuany i tytoniu. A potem to, co powstawało przy barze, czytane było na piętrze księgarni. Usiedliśmy. Zamówiliśmy Jacka Kerouaca (rum, tequila, sok pomarańczowy, limonetka, serwowane w dużej szklance lodu). Pijąc Jacka Kerouaca, na rogu ulicy Jacka Kerouaca, patrząc na zdjęcie Jacka Kerouaca, czytając fragmenty Jacka Kerouaca – zrozumieliśmy, że dobra literatura dociera do człowieka na różne sposoby. Wskoczyliśmy na Międzystanową 5, omijając w ten sposób Big Sur, piękną zatokę Monterrey i jedną z najładniejszych dróg w USA – 17-Mile Drive. Pragnęliśmy wreszcie zapoznać się z amerykańską przestrzenią i znanymi ze starych filmów amerykańskimi drogami. Z radia leciała Janis Joplin. W 1894 r. rodzina farmera Horacego Wilcoxa dotarła do Los Angeles i założyła farmę „Hollywood”. Kilka lat później filmowcy odkryli zalety Los Angeles. Świetna pogoda, dużo światła i bliskość granicy z Meksykiem, do którego było łatwo uciec w przypadku problemów finansowych lub prawnych, sprawiły, że w „świętym lesie” wyrosła „fabryka snów”, w której powstaje najlepszy towar eksportowy USA – rozrywka. Do Los Angeles wjechaliśmy Mulholland Drive. Kręta droga wyrzuciła nas na wprost oceanu. Po plaży biegały dziewczyny jakby żywcem wyjęte ze Słonecznego patrolu. Mewy atakowały plażowe kosze na śmieci. Od pierwszej chwili w Los Angeles wszystko kojarzyło się nam z filmem. Mulholland Drive, dziewczyny ze Słonecznego patrolu, mewy z Hitchcocka, autostrada z Thelmy i Louise… Jechaliśmy dalej wijącą się wzdłuż oceanu drogą. Malibu z domami gwiazd i ich fryzjerów. Getty Museum z Irysami Van Gogha. Venice Beach z punktami „Zielonego Krzyża”, sprzedającymi na receptę zawiniątka z marihuaną, i wreszcie Hollywood Boulevard. Najsłynniejsza ulica Ameryki. Najpierw weszliśmy na umieszczone w chodniku gwiazdy z podpisami Wielkich Bohaterów Świata Zbiorowej Wyobraźni – Myszki Miki i Shirley Temple, Antony’ego Quinna i Królika Bugsa. Kiedy tak skakaliśmy z gwiazdy na gwiazdę, nasunęło się nam pytanie natury filozoficznej – jeśli Myszka Miki ma swoją gwiazdę obok gwiazdy Shirley, to czy oznacza to, że Myszka Miki też miała gdzieś dom, rodzinę jak Shirley? W tym miejscu oboje byli realni i żywi. Zresztą na Hollywood Boulevard wszystko jest możliwe – przez jezdnię przechodzi Batman, a żołnierze Imperium za dolara pozują do zdjęć z dziećmi. Zrozumieliśmy, że mimo wszechobecnego kiczu i komercji Hollywood ma nieodpartą magię. Przecież to tu powstają nowe idee, mity, archetypy. Tu współcześni Homerowie, Andersenowie i bracia Grimm tworzą cudowne światy, w które za parę lat wszyscy uwierzymy. Lub już teraz wierzymy. Zrobiło się późno. Ulica rozbłysła nagle światłami i wypełniła się tłumem turystów. Wróciliśmy do samochodu.I wtedy, jak to bywa w Hollywood, okazało się, że nasz parkingowy był scenarzystą i bezrobotnym aktorem. Podpisał się nam na kwicie. Wędrujący przez pustynię Mojave mormoni skojarzyli wyciągnięte w górę gałęzie juki krótkolistnej z rękami biblijnego proroka Jozuego. Drzewo stało się więc jego symbolem. Joshua Tree National Park znajduje się w południowo-wschodniej części Kalifornii. Jego atrakcją są nie tylko drzewa Jozuego, ale i pustynia, niesamowite konstrukcje skalne, kaktusy, setki gatunków ptaków oraz kilka gatunków… grzechotników. Samochód zaparkowaliśmy przodem do zatoczki otoczonej głazami. Rozłożyliśmy na ziemi karimaty. I wtedy zatrzymał się czas. Otaczała nas doskonała cisza. Rozgrzanego powietrza nie poruszał najmniejszy powiew wiatru. Drzewa Jozuego wyglądały, jakby były tu od początku świata. Spomiędzy kamieni wyszedł pustynny zając. Czas znowu zaczął płynąć. Rzuciliśmy zwierzęciu sałatę i plastry gumowatego chleba z Walmartu. Zając zjadł. Słońce zachodziło. Drzewa Jozuego stawały się rozrzuconą po pustyni gromadą dziwnych stworów. Pochylone, poskręcane. Zając pokicał w pustynię. I znów przez chwilę nie było Czasu. Podczas jazdy przez pustynię Mojave zepsuła nam się klimatyzacja w aucie. Rozgrzana blacha karoserii parzyła. W sklepie Armii Zbawienia kupiliśmy starą lodówkę samochodową. Wrzuciliśmy do niej kilka worków z lodem. Moczyliśmy w lodzie bandany i przywiązywaliśmy je sobie do karków. Zaczęliśmy zastanawiać się nad tymi, którzy pierwsi przemierzali te tereny w poszukiwaniu szczęścia w Kalifornii. Jedna z grup wyruszyła ze Wschodniego Wybrzeża w 1848 r. Z 200 osób, które rozpoczęły podróż, dotarło do Kalifornii tylko 30. Ci, którzy przeżyli, jedli po drodze ciała zmarłych przyjaciół. Spojrzałem na Asię prowadzącą samochód. Dziwnie się uśmiechała. Na wszelki wypadek odblokowałem drzwi samochodu. Gdy w 1946 r. Bobby Troup z żoną Cynthią wyruszał w podróż z Chicago do Los Angeles, nie przypuszczał, że właśnie tworzy historię R & R. W drodze pisał dziennik podróży, który wkrótce stał się hymnem R & R – jego piosenkę Get Your Kicks On Route 66 w tydzień po tym, jak Troup dotarł do Los Angeles, nagrał Nat King Cole. Droga 66 powstała 20 lat wcześniej. Przebiegała przez kilka stanów: Illinois, Missouri, Kansas, Oklahomę, Teksas, Nowy Meksyk, Arizonę i Kalifornię, i kończyła się w Los Angeles. W kilka lat stała się główną magistralą łączącą Chicago z Kalifornią, którą setki tysięcy ludzi wędrowały podczas kryzysu lat 30. XX wieku. W latach 60. wyruszyli nią na zachód bitnicy i hipisi. W 1985 r. uznano, że stara Matka Dróg powinna ustąpić miejsca nowej Międzystanowej czterdziestce. W Kalifornii nie da się zapomnieć o Drodze 66. Na stacja benzynowych na stojakach z pamiątkami zalegają naklejki na samochody, przewodniki, plakaty z czarno-białym znakiem Drogi 66, której… nie ma na większości map samochodowych. Dawna magistrala stała się skansenem prowincjonalnej Ameryki. Stacyjki benzynowe, miasteczka widma, sklepiki, w których sprzedawczynie w perkalowych sukienkach handlują zawiniętymi w kraciaste chusty sokami i dżemami własnej produkcji. Obtłuczone krążowniki szos niewierzące w dziurę ozonową i konieczność oszczędzania benzyny. Czasem drogę przetnie skulony na koniu Marlboro Man albo kawalkada harleowców. Jadąc, słuchaliśmy Stonesów śpiewających Kick the Route 66, a kostki lodu rozpuszczały się na naszych głowach. Canyon de Chelly został uznany za pomnik narodowy w 1931 r. Składa się z trzech kanionów – de Chelly, del Muerto i Monument. Znajdują się w rezerwacie Indian Navajo i można je zwiedzać tylko z indiańskim przewodnikiem (oprócz ruin Białego Domu). Na terenie kanionów do dziś żyją członkowie plemienia Navajo. Można tam też trafić na ruiny dawnych siedzib Indian Anasazi. Słowo „Anasazi” pochodzi z języka Navajo i oznacza „wrogich przodków” lub „dawnych ludzi, którzy nie są nami”. Według archeologów Anasazi byli jednym z największych plemion w północnej Ameryce. Przez ponad 2 000 lat zamieszkiwali tereny dzisiejszej Arizony i Nowego Meksyku. Zbudowali rozwinięte miasta, potężne miejsca religijnych ceremonii i ponad 700 km dróg. Zniknęli około 1300 r. Niektórzy twierdzą, że wypędziła ich stąd susza, inni, że zginęli w walkach plemiennych, ale jeszcze inni dowodzą, że Anasazi odlecieli do innego świata. Zostawili po sobie trochę ceramiki, petroglify i niesamowite, zbudowane pod ścianami klifów domy. Równina drogi skończyła się nagle. Podjechaliśmy do krawędzi kanionu. Na parkingu nie było nikogo prócz nas i siedzącego na ziemi starego indiańskiego sprzedawcy pamiątek. Mężczyzna poprosił o papierosa. Zapaliliśmy. Usiadłem przy nim. Mężczyzna zaczął mówić, patrząc przed siebie. Było więc trochę tak, jakby mówił do siebie: wszystko żyje. Skały, ziemia, rośliny. Wszystko jest święte. I wszystko tak jak człowiek, jak natura istnieje w cyklach – lato, jesień, zima, wiosna. Życie, śmierć, odrodzenie… – Mam ładną porcelanę – zaczął grzebać w starej torbie – chcesz? Historia Wielkiego Kanionu Kolorado sięga 2 miliardów lat – tyle mają najstarsze kamienie. Od około 4 tys. Lat w jego okolicy żyli Indianie. W 1540 r. dotarli tu biali – hiszpańscy konkwistadorzy pod wodzą Francisca Vasqueza de Coronado. Szukając mitycznych Miast Cibolato, trafili na Wielki Kanion – niestety, nie było w nim miast pełnych złota. Kolejni biali dotarli tam ponad 200 lat później i odtąd wciąż wracają. Co roku Wielki Kanion odwiedza ponad 5 mln ludzi. Listonosz uciekający przed psem, lewa noga olbrzyma, pirat z fajką, stado szalonych krów, koło roweru, anioł grający na bandżo, słoń, płonący dom… – siedząc z nogami wyciągniętymi w stronę słońca zachodzącego nad kanionem, wyliczaliśmy skojarzenia, które budziły w nas jego ściany. Kamienne figury zmieniały się w zależności od kąta padania światła. Ono tworzyło kanion, którego ciemna czerwień przechodziła w brąz, potem zabrudzoną czerwień, biel, żółć, a najniżej w kolor kremowy. Im dłużej tu siedzieliśmy, tym lepiej rozumieliśmy, że w życiu wszystko jest zmienne. I wtedy zrozumiałem sens relatywizmu. Odwróciłem się do najlepszej z żon: – Kochanie, ta kanapka to jednak mi nie smakowała… Dobrze? Z tańcami pow-wow związanych jest kilka legend – jedni twierdzą, że zapoczątkowały je tańce wojenne tajemnych stowarzyszeń indiańskich, inni wywodzą je z czasów, gdy Indianie byli zmuszani przez białych do tańczenia dla tych, którzy ciekawi byli „dzikich ludzi”. Dziś są atrakcją dla turystów, sposobem na podtrzymanie tradycji, a także okazją do spotkań rodzin, przyjaciół i całych plemion. Na nocleg zatrzymaliśmy się przy stacji benzynowej. Rankiem obudziły nas śmiechy. Obok starego, rdzewiejącego pick-upa zaparkowała indiańska rodzina. Mężczyzna nazywał się Trzy Konie i jeździł po Ameryce w poszukiwaniu tradycyjnych indiańskich pieśni. Wierzył, tak jak australijscy aborygeni, że życie ziemi jest nierozerwalnie związane z pieśniami. Gdy pieśń ginie, jakiś kawałek geograficznej i duchowej przestrzeni Ameryki odchodzi. Pieśni muszą być śpiewane, tańczone – inaczej umierają. Trzy Konie okazał się więc wędrownym bardem, Homerem dzisiejszej Ameryki, który jechał na pow-wow, gdzie spodziewał się poznać jedną z pieśni związanych z przywoływaniem deszczu. Współczesne pow-wow to zjazdy, podczas których najłatwiej znaleźć takie pieśni, bo dla części Indian są one, tak jak tańce, przedmiotem wymiany. Ruszyliśmy za pick-upem. Po kilku godzinach dotarliśmy do placu ogrodzonego kijami z flagami modlitewnymi. Tańce rozpoczęły się od Grand Entry. Starszyzna, weterani, tancerze wnieśli na plac amerykańską flagę, flagi szczepów, flagę POW oraz totem orła i kojota. Potem bębny ucichły, a wódz z pióropuszem spływającym na kowbojską koszulę zaczął modlitwę. Po niej tancerze rozpoczęli pierwszą rundę. Trzy Konie siedział obok mnie i zwijał papierosa. Słuchał. Nagle odłożył skręta. Tytoń rozsypał się na ziemię. Indianin przymknął oczy. – To ta – powiedział. Tancerze poruszali się powoli. Zaczął padać deszcz. Ojczyzną Indian Pueblo jest południowy zachód Ameryki Północnej. Tereny, na których mieszali, wyznaczają rzeki Rio Grande oraz Gila i Salt w Arizonie. Pueblo dzielą się na kilka grup – Hopi, Zuni, Keres, Towa, Tiwa i Tewa. Indianie Zuni podobnie jak inne plemiona Pueblo, wierzą w Kaczina – ducha natury lub jak twierdzą inni – ducha Przodka. Kilka razy w roku na terenie rezerwatu Zuni w Nowym Meksyku odbywają się ceremonie z udziałem Kaczina. Na stacji benzynowej znaleźliśmy plakat przyczepiony pinezkami koło wejścia. W miasteczku Zuni następnego dnia miały się odbyć ceremonialne tańce plemion Pueblo. Obok ktoś ogłaszał, że ma do sprzedania kosiarkę do trawy. Ruszyliśmy w drogę. Niewielkie Zuni znajduje się w środku rezerwatu Indian Zuni. Prawdopodobnie to miejsce z daleka zobaczył w 1539 r. franciszkanin Marcos z Nicei. Po powrocie do Meksyku opowiedział o siedmiu wielkich miastach należących do mitycznej krainy Cibola. Miały być pełne złota i srebra. Wkrótce hiszpański konkwistador Coronado wyruszył na północ w poszukiwaniu kolejnego El Dorado. Złota nie znalazł, ale trafił na puebla – wioski składające się z tarasowych domów ado-be, których ściany z wypolerowanej gliny złocą się w wieczornym słońcu. Ceremonie rozpoczęły się rano. Tancerze, indiańskie królowe piękności, muzycy, szamani i twórcy pamiątek, popcornu i chleba navajo mieszali się z tłumem Indian przybyłych z całego rezerwatu. Tancerze Kaczina wyszli na ulice. Maski, kolorowe pasy pokrywające ciała, w rękach gałązki topoli, pióra. Dla większości Zuni Kaczina są duchami związanymi z deszczem i kukurydzą. Podczas corocznych ceremonii mają sprawić, że spadnie deszcz, kukurydza zakwitnie, a ludzie będą żyli w spokoju. Na naszych oczach tancerze stawali się duchami – Kaczina. Obok był drugi świat: popcornu, baloników i chińskich gadżetów. Kupiliśmy kilka baloników i za miastem wypuściliśmy je w niebo niczym balonowe Kaczina. Założone przez mormonów w 1905 r., Las Vegas w kilkadziesiąt lat z bogobojnej osady pośrodku pustyni zmieniło się w oazę hazardu i wyrafinowanego seksu. W ciągu kolejnych kilkudziesięciu lat dorobiło się poligonu atomowego (NTS – Nevada Test Site), bazy lotnictwa strategicznego Nellis AFB ze składem broni nuklearnej i słynnej Strefy 51, czyli supertajnego ośrodka badawczego lotnictwa wojskowego, w którym podobno przechowywane są szczątki ufoludków. „Co się stało w Las Vegas, zostaje w Las Vegas”. To nieoficjalne motto miasta jest specyficznym usprawiedliwieniem wszystkich zachowań. Tutaj dozwolone są trzyminutowe śluby w tysiącach kapliczek, w kasynach wygrywa się i przegrywa fortuny, prostytutki reklamują się na billboardach. Najdziwaczniejsze wyobrażenia o luksusie, zabawie i pięknie stają się rzeczywistością. Miasto budzi się dopiero nocą. Wtedy wulkan przy głównej ulicy ożywa i zaczyna wypluwać sztuczną lawę. Obok szaleją Syreny z Wyspy Skarbów, a muzyczna fontanna wyrzuca w niebo kolorowe smugi wody. W kasynie hostessy włożyły nam na szyje koraliki z plastiku i tak poszliśmy na spotkanie ze swoją przyszłością finansową. Niestety, Jednoręcy Bandyci nie chcieli pokazać mi trzech truskawek. Ubożsi o kilkadziesiąt dolarów wróciliśmy do samochodu. Zanim na terenie dzisiejszego Sequoia National Park pojawiły się przenośne toalety i turyści, ziemie te zamieszkiwali Indianie Monachee. Potem zawędrowali tu pierwsi biali osadnicy, a z nimi ospa, od której Indianie wymierali, robiąc miejsce dla kolejnych białych osadników. Najciekawszą ich grupę stanowili twórcy socjalistycznej utopii – komuny Kaweah Colony, którzy pod koniec XIX w. zamieszkali w pobliżu parku i próbowali zmienić imię największego na świecie drzewa – Generała Shermana – na imię Karola Marksa. William Sherman podczas wojny domowej zastosował technikę „spalonej ziemi”. Za jego armią ciągnął się pas zniszczeń i gnijące na poboczach dróg ciała. Leżąc teraz pod sekwoją, nazwaną jego imieniem, zastanawialiśmy się nad związkiem między największym na świecie drzewem a techniką „spalonej ziemi”. Wojska Unii potrzebowały ognia, żeby wygrać wojnę. Sekwoje potrzebują go, żeby się rozmnażać. Drugie skojarzenie mieliśmy z ospą, która działając podobnie jak metoda zastosowana przez generała, zdziesiątkowała populację tych terenów. Nie udało nam się połączyć Marksa z generałem Shermanem, ale wiedzieliśmy, że to tylko kwestia czasu. Park Narodowy Yosemite zajmuje powierzchnię ponad 3 tys. km kwadratowych, leży w górach Sierra Nevada. Przez tysiąclecia żyły tu wędrujące indiańskie plemiona i dopiero kalifornijska gorączka złota wpłynęła na zwiększenie liczby białych ludzi w tych okolicach. Tereny parku zamieszkiwało szczególnie waleczne plemię Ahwahneechee, które biali i Indianie z sąsiedniego plemienia Miwok nazywali yohhe’meti, czyli „oni są zabójcami”. Ta nazwa przyjęła się jako określenie tych ziem. Wjazd do jednego z najpiękniejszych parków narodowych Ameryki zaczął się w korku. Potem był zapchany wozami campingowymi, autobusami i samochodami parking. Ludzie, samochody, hałas. Przenieśliśmy się do geologicznego muzeum Ameryki. Siedmiomilową dolinę wcinająca się w góry wyżłobiły lodowce, które przesuwając się, pozostawiły po sobie jeziora, wodospady, strumienie i wbijające się w niebo ostre szczyty. Jechaliśmy wąską drogą wzdłuż skał. W dole widać było łąki i lasy pełne dębów, cedrów i jodeł. O zachodzie słońca wjechaliśmy na punkt widokowy. Słońce zaszło. Widać było tylko rzadkie punkty gwiazd i odcinające się na tle ciemnego nieba kontury gór – było tak sentymentalnie i kiczowato, że zamilkła nawet kłócąca się obok nas rosyjska rodzina. Noc przed wylotem spędziliśmy na parkingu przy stacji benzynowej. Potem w niekończącym się korku wjechaliśmy do San Francisco. Zerwane na łące pod miastem kwiaty wpięliśmy w kapelusze. No to w drogę – zachodnia część USA ■ Zimą w San Francisco jest ciepło, ale często pada deszcz i pojawia się mgła, najwięcej słońca jest od kwietnia do września. ■ Na południu Kalifornii (Los Angeles) zimy są łagodne, a lata suche i gorące, ale nie upalne – średnia temperatura w lipcu, sierpniu oraz wrześniu wynosi 24°C. ■ Samolotem z Europy – najtańsze bilety w promocji oscylują wokół 2 000 zł, np. bilet na przelot Air France z Warszawy z przesiadką w Paryżu do San Francisco z miesięcznym pobytem w Stanach Zjednoczonych kosztuje ok. 2 100 zł (cena z września 2008). www.airfrance.com ■ Lądem ze Wschodniego Wyb-rzeża – pociągiem z Nowego Jorku przez Chicago (3,5 doby), najtańszy bilet kosztuje 300 USD. www.amtrak.com ■ Dojazd z lotniska międzynarodowego San Francisco Int. Airport (www.flysflo.com) do centrum miasta (14 mil): taksówka kosztuje ok. 35 USD (jedzie się ok. 20–40 min), taksówka zbiorowa Super-Shutle 15 USD, kolejka BART kosztuje 5 USD, autobusy SamTrans – nr 292 jedzie 60 min, bilet kosztuje 1,50 USD; nr KX jedzie 35 min – bilet 4 USD; www.samtrans.com. ■ Transport w mieście obsługuje Muni (San Francisco Minicipal Railway, www.sfmuni.com), bilet na autobus i tramwaj kosztuje 1,50 USD, za bilet na kolejkę linowo-szynową zapłacimy 5 USD. ■ Wynajęcie samochodu – na lot-nisku i w centrum miasta są biura firm międzynarodowych (najniższe ceny oferuje zwykle Thrifty) i lokalnych. Najmniejsze auta kosztują 150–250 USD/tydzień. Najtaniej jest na lotnisku, nieco drożej (o 10–20 USD) w centrum. Za oddanie samochodu w innym miejscu niż wynajęcie płaci się do 25 proc. wartości wynajmu. www.sanfrancisco.com/rental-cars; www.thrifty.com ■ Driveaway – w każdym dużym mieście jest agencja poszukująca kierowców do przewożenia samochodów. Najlepiej skontaktować się z biurem ogólnokrajowym: www.autodriveaway.com. Trzeba mieć 23 lata, międzynarodowe prawo jazdy i zostawić depozyt w wysokości 300–400 USD. ■ Joie de Vivre – sieć hoteli w Kalifornii, ceny od 150 USD za 2-os. pokój. www.jdvhotels.com San Francisco: ■ Rezerwacja w 150 hotelach San Francisco, często po obniżonych cenach, od 75 USD za dwójkę: www.hotelres.com. ■ Travelodge Airport Hotel, 326 S. Airport BLVD., San Francisco Intl, – od 33 USD za osobę. Los Angeles: ■ Travelodge Hotel, 4229 West Century Boulevard, Los Angeles Intl Apt – od 35 USD za osobę. ■ Orbit Hotel & Hostel, 7950 Melrose Avenue, West Hollywood, 90046, Los Angeles – łóżko w pokoju 6-osobowym od 75 USD. Las Vegas: ■ Las Vegas – najtańsze noclegi od 26 USD w sali zbiorowej hos-telu. www.usahostels.com ■ Caesars Palace (3570 Las Vegas Blv. ST; słynny hotel będący mieszanką typowego dla Ameryki luksusu i kiczu) – dwójka kosztuje od 130 USD, dzieci do 18 lat bezpłatnie. www.caesars.com ■ Śniadania serwuje się zwykle do 11.00, typowy zestaw (5–10 USD) to jajka z bekonem, tosty, świeże soki i kawa. Lunch (11.30–14.30) kosztuje 8–25 USD. Najtańsze są restauracje meksykańskie (5––15 USD za trzy dania) i pizzerie (7–12 USD dla dwóch osób). ■ Kelnerom pozostawia się napiwek w wysokości 15–20 proc. wartości rachunku. ■ Ame, 689 Mission ST przy 3 rd St, San Francisco – wykwintna mieszanka kuchni świata. www.amerestaurant.com ■ Aqua, 252 California St, San Francisco – owoce morza. www.aqua-sf.com ■ Greens Reastaurant, Fort Mason Center, San Francisco – dania wegetariańskie, lunch 8–14 USD. www.greensrestaurant.com ■ Udział w indiańskim pow-wow kosztuje ok. 5–10 USD. Kalendarz imprez na: www.snowwowl.com; http://indiancenter2.org ■ Park NarodowyJoshua Tree – bilet 15 USD na 7 dni, 3-godzinna wycieczka samochodami terenowymi 110–140 USD. www.nps.gov/jotr ; www.red-jeep.com ■ Canyon de Chelly – wstęp z indiańskim przewodnikiem, koszt 20 USD/godz. (min. 3 godz.). www.nps.gov/cach ■ Wielki Kanion Kolorado – wstęp 25 USD od samochodu, bilet ważny tydzień. www.nps.gov/grca ■ Sequoia National Park – bilet na 7 dni kosztuje 20 USD za samochód lub 10 USD od osoby. www.nps.gov/seki ■ Yosemite National Park – ceny jak wyżej. www.nps.gov/yose ■ Konsulat Honorowy RP w San Francisco, Humboldt Bank Building, 785 Market Street, 15th Floor, CA 94103, tel. (001-415) 777 44 45. www.youradwokat.com ■ Konsulat Generalny RP w Los Angeles, 12 400 Wilshire Blvd., Suite 555, CA 90 025, tel. (00- -1310) 442 8500. www.losangeleskg.polemb.net www.sfvisitor.org; www.ca.gov; www.visitcalifornia.com ■ San Francisco Encounter Guide – Lonely Planet, 2007. ■ Los Angeles & Southern Cali-fornia Travel Guide – Lonely Planet, 2008.