Nowy „Spider-Man” oszukał widzów. Gdzie tak naprawdę rozgrywa się akcja filmu?
Najnowsza produkcja studia marvel „Spider-man: Całkiem nowy dzień” oszukuje widzów już od samego początku. Pajęczy bohater nie podróżuje bowiem w rzeczywistości po Nowym Jorku – tak jak to jest pokazywane w filmie. Prawdziwe lokacje, w których nagrywana była wielomilionowa produkcja znajdują się na przeciwnym brzegu Atlantyku.
Oszustwa wokół miejsca akcji przedstawionego w filmach nie są w żadnym wypadku nowym zabiegiem. Już w zeszłym wieku polska Pustynia Błędowska wcieliła się choćby w rolę egipskich bezkresów podczas nagrywania filmu „Faraon” w reżyserii Jerzego Kawalerowicza. Nic więc dziwnego, że i przy bardziej aktualnych produkcjach twórcy korzystają z miejsc, które imitują w ostatecznym obrazie kompletnie inne lokalizacje. Szkockie oszustwo Niezwykle istotną rolę w filmach o przygodach Spider-Mana pełni Nowy Jork. Pajęczak wspina się na niebosiężne wieżowce, skąd pilnuje porządku w mieście, które nigdy nie śpi. Do kanonu przeszły już ujęcia, w których postać – obecnie grana przez Toma Hollanda – w charakterystyczny sposób rozpościera swoją sieć na ulicach Manhattanu. Sęk w tym, że przy okazji najnowszej produkcji ujęcia te nie były wcale nagrywane w USA. W scenie otwierającej najnowszy film Peter Parker wraz z Punisherem biorą udział w szalonym pościgu po najruchliwszych ulicach Nowego Jorku. W rzeczywistości w rolę amerykańskiego miasta wcieliło się szkockie Glasgow, a dynamiczna sekwencja odbywała się na ulicach Hutcheson Street, St Vincent Street oraz Bothwell Street. Pajęczak w stolicy Anglii W jednej z poprzednich produkcji opowiadających o losach Spider-Mana główny bohater musiał mierzyć się z filmowym antagonistą w Londynie. W „Spider-Man: Daleko od domu” finałowy pojedynek ma miejsce nad Tamizą na samym Tower Bridge. Tym razem – mimo że fabuła najnowszej części nie prowadzi nas na Wyspy – twórcy ponownie skorzystali z tamtejszego krajobrazu. Budynek administracyjny Uniwersytetu Londyńskiego wciela się w siedzibę Departamentu Kontroli Zniszczeń, w której Peter Parker składa wizytę filmowemu złoczyńcy. Co istotne, osoby znające ten uniwersytecki obiekt w pierwszym momencie mogą go nie poznać, gdyż został cyfrowo wzbogacony o kilka pięter. Swoją rolę otrzymał również słynny londyński Battersea Park. Spacer dwóch głównych bohaterów – Petera Parkera i MJ – wymusił na zarządcach terenu zamknięcie jednej z parkowych alejek. Brytyjska prowincja W Wielkiej Brytanii mieszczą się również jedne z najważniejszych miejsc dla całego filmu. Cmentarz, na którym pochowana jest bliska Parkerowi ciocia May, znajduje się w rzeczywistości w niewielkiej wsi Brookwood w hrabstwie Surrey. Co ciekawe, ten monumentalny i klimatyczny cmentarz jest największym w całej Anglii i przez lata nazywany był nekropolią Londynu. Drugą niezwykle istotną lokacją jest więzienie będące miejscem akcji finałowej sceny. Budynek ten mieści się w mieście Dorchester i od 2014 roku pozostaje nieczynny. W przeszłości na karę śmierci skazano tu m.in. Elizabeth Marthę Brown, która była ostatnią kobietą ustrzeloną takim wymiarem kary w tym hrabstwie. Współcześnie mury więzienia goszczą liczne ekipy filmowe – budynek służył już za scenerię dla kontynuacji serialu kryminalnego „Luther” oraz drugiej części przygód młodszej siostry Sherlocka Holmesa. Pajęczy rekord Film „Spider-Man: Całkiem nowy dzień” w reżyserii Destina Daniela Crettona wchodzi do polskich kin 31 lipca 2026 roku. Opowiada o losach superbohatera, który w odosobnieniu stara się uporać z codziennymi przeciwnościami losu. Fabuła nabiera tempa, gdy jego przyjaciele pojawiają się w niebezpieczeństwie, a w mieście zjawia się nieoczekiwany sprzymierzeniec. Według niektórych prognoz film w trakcie premierowego weekendu w Stanach Zjednoczonych ma zarobić od 330 do 345 mln dolarów. Dałoby to produkcji drugie najlepsze otwarcie w historii amerykańskiego box office'u — tuż za niekwestionowanym liderem, „Avengers: Koniec gry”. Źródła: TimeOut, Gram.pl Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Od rzymskiego Londinium po szklane wieżowce. Wielki przewodnik po Londynie
Pałac Buckingham, Tower of London, British Museum, Camden Town i widok na Tamizę z jednego z najsłynniejszych mostów świata. Londyn skupia setki atrakcji, ale jego prawdziwy fenomen kryje się w warstwach historii, różnorodnych dzielnicach i niezwykłej zdolności do nieustannego przeobrażania się. Oto zaktualizowany przewodnik po brytyjskiej stolicy.
Londyn można zwiedzać wielokrotnie i za każdym razem zobaczyć inne miasto. Obok królewskich pałaców i monumentalnych świątyń wyrastają tu szklane wieżowce, dawne elektrownie zamieniają się w galerie sztuki, a pod współczesnymi ulicami archeolodzy odnajdują ślady rzymskiego Londinium. Podpowiadamy, co zobaczyć w Londynie, kiedy zaplanować wyjazd i o jakich formalnościach trzeba pamiętać. Londyn to nie jedno miasto. Najważniejsze informacje przed podróżą Londyn leży w południowo-wschodniej Anglii, nad Tamizą, i zajmuje powierzchnię około 1572 kilometrów kwadratowych. Wielki Londyn składa się z 32 gmin, czyli boroughs, oraz mającego szczególny status City of London. W całej metropolii mieszka około dziewięciu milionów osób, a jej mieszkańcy reprezentują setki narodowości i języków. Brytyjska stolica jest jednym z najważniejszych ośrodków finansowych, politycznych i kulturalnych świata. Nie ma jednak jednego ścisłego centrum. Zupełnie inaczej wyglądają historyczne City, reprezentacyjny Westminster, eleganckie Kensington, alternatywne Camden czy położone nad Tamizą Greenwich. Od 2016 roku urząd burmistrza Londynu sprawuje Sadiq Khan, który w 2024 roku został wybrany na trzecią kadencję. Nie należy mylić burmistrza całego Wielkiego Londynu z lordem majorem City of London – reprezentantem niewielkiej, historycznej i finansowej części miasta. Pod ulicami kryje się rzymskie Londinium Początki miasta wiążą się z rzymską inwazją na Brytanię w 43 roku n.e. Wkrótce potem nad Tamizą powstało Londinium, dogodnie położony port i ośrodek handlowy. Rzymskie miasto otaczały mury, których fragmenty można oglądać do dziś. Po odejściu Rzymian osadnictwo przeniosło się na zachód, w okolice dzisiejszego Covent Garden i Strand. Z czasem dawny rzymski ośrodek ponownie zyskał znaczenie, a Londyn wyrósł na gospodarcze centrum Anglii. Nie stał się jednak formalną stolicą na mocy jednego dokumentu – jego stołeczna rola kształtowała się stopniowo wraz z rosnącym znaczeniem Westminsteru, dworu i parlamentu. Pod powierzchnią współczesnej metropolii wciąż odnajdywane są pozostałości dawnych ulic, budynków i cmentarzysk. Historia miasta dosłownie układa się tu warstwami, o czym przypominają archeologiczne odkrycia w podziemiach Londynu. Dżuma i wielki pożar zmieniły Londyn na zawsze Jednym z najtragiczniejszych okresów w dziejach miasta był XVII wiek. Podczas wielkiej epidemii dżumy w latach 1665–1666 zmarły dziesiątki tysięcy londyńczyków. Niedługo później, we wrześniu 1666 roku, wybuchł Wielki Pożar Londynu. Ogień strawił około 13 tys. domów, dziesiątki kościołów i znaczną część zwartej zabudowy City. Katastrofa nie zniszczyła dwóch trzecich całego dzisiejszego Londynu, jak niekiedy się podaje, lecz dużą część ówczesnego miasta znajdującego się wewnątrz dawnych murów. Odbudowa stworzyła okazję do wzniesienia nowych gmachów. Najbardziej rozpoznawalnym architektem tego okresu był Christopher Wren, autor projektu nowej katedry św. Pawła. Rewolucja przemysłowa stworzyła największą metropolię świata W XVIII i XIX wieku Londyn rósł w ogromnym tempie. Rozwój portu, przemysłu, kolei i imperium brytyjskiego przyciągał kolejnych mieszkańców. Na początku XIX stulecia liczba ludności przekroczyła milion, a pod koniec epoki wiktoriańskiej Londyn był największym miastem świata. Było to zarazem miasto ogromnych kontrastów. Bogactwu elit i wystawnym rezydencjom towarzyszyły przeludnienie, choroby oraz skrajna bieda. Ten świat sugestywnie portretował Charles Dickens. W 1851 roku w Kryształowym Pałacu odbyła się Wielka Wystawa, jedno z najważniejszych wydarzeń epoki przemysłowej. Dwanaście lat później uruchomiono Metropolitan Railway – pierwszą na świecie miejską linię kolei podziemnej. Więcej o jej historii można przeczytać w artykule o najstarszym metrze świata. Pałac Buckingham i królewskie oblicze miasta Pałac Buckingham jest oficjalną londyńską rezydencją brytyjskiego monarchy i miejscem najważniejszych ceremonii państwowych. Jego historia sięga początku XVIII wieku, ale obecny wygląd budowla uzyskała w wyniku późniejszych rozbudów. Turyści najczęściej gromadzą się przed pałacem podczas uroczystej zmiany warty. Harmonogram ceremonii zależy od pory roku, pogody i wydarzeń państwowych, dlatego najlepiej sprawdzić go na oficjalnej stronie brytyjskiej rodziny królewskiej. Przez ostatnie dekady Londyńczycy regularnie zbierali się pod Pałacem, aby pozdrawiać ukochaną królową Elżbietę II. Latem, w wybranych terminach, można zwiedzać reprezentacyjne komnaty State Rooms. Bilety warto rezerwować z dużym wyprzedzeniem. Big Ben nie jest wieżą. To nazwa słynnego dzwonu Big Ben należy do najbardziej rozpoznawalnych symboli Wielkiej Brytanii. Wbrew potocznemu użyciu nazwa ta oznacza przede wszystkim wielki dzwon znajdujący się wewnątrz Elizabeth Tower, a nie samą wieżę ani zegar. Neogotycka wieża Pałacu Westminsterskiego została ukończona w XIX wieku. Ma ponad 96 metrów wysokości, a jej cztery tarcze zegarowe mierzą po około siedem metrów średnicy. Wielki Dzwon po raz pierwszy zabrzmiał w 1859 roku. W latach 2017–2022 Elizabeth Tower przeszła rozległą renowację. Odnowiono mechanizm, kamienne elementy, wnętrza oraz tarcze, przywracając im historyczną kolorystykę. Westminster Abbey nie jest siedzibą parlamentu Opactwo Westminsterskie znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie Pałacu Westminsterskiego, ale nie jest częścią parlamentu ani rezydencją monarchy. To odrębna świątynia, której historia liczy ponad tysiąc lat. Od koronacji Wilhelma Zdobywcy w 1066 roku odbywają się tu koronacje angielskich, a następnie brytyjskich monarchów. W maju 2023 roku w opactwie koronowano króla Karola III i królową Kamilę. W świątyni znajdują się groby i miejsca upamiętnienia władców, uczonych, polityków oraz artystów. W słynnym Zakątku Poetów spoczywają lub są symbolicznie upamiętnieni m.in. Geoffrey Chaucer, Charles Dickens, Rudyard Kipling i William Shakespeare. Tower of London skrywa klejnoty koronne i mroczne legendy Tower of London powstała po podboju Anglii przez Normanów. Jej najstarszą częścią jest wzniesiona z rozkazu Wilhelma Zdobywcy White Tower. Przez stulecia kompleks pełnił funkcje twierdzy, królewskiej rezydencji, więzienia, skarbca, arsenału, mennicy i miejsca egzekucji. Obecnie można tu zobaczyć klejnoty koronne, w tym insygnia używane podczas koronacji. Zwiedzających oprowadzają charakterystycznie ubrani Yeoman Warders, nazywani potocznie Beefeaterami. Z Tower wiąże się także legenda o krukach. Według niej królestwo upadnie, jeżeli ptaki opuszczą twierdzę. Dlatego mieszka w niej stale grupa kruków pozostających pod opieką specjalnego strażnika. Tower Bridge jest młodszy niż wygląda Choć przypomina średniowieczną warownię, Tower Bridge powstał dopiero pod koniec XIX wieku. Budowę rozpoczęto w 1886 roku, a most otwarto w 1894 roku. Jego dwa ruchome przęsła unoszą się, aby przepuszczać większe jednostki płynące Tamizą. Dawne maszynownie oraz górne kładki są dostępne dla zwiedzających. Jedną z atrakcji jest przeszklona podłoga, przez którą można obserwować jezdnię i rzekę. Tower Bridge bywa mylony z London Bridge, który znajduje się dalej na zachód i ma znacznie prostszą formę. Katedra św. Pawła powstała po wielkim pożarze Monumentalna katedra św. Pawła jest jednym z największych dzieł Christophera Wrena. Budowę obecnej świątyni ukończono w 1710 roku, w miejscu wcześniejszej katedry zniszczonej w pożarze Londynu. Wysoka kopuła przez stulecia dominowała nad panoramą miasta. W jej wnętrzu znajduje się słynna Galeria Szeptów, a wyżej galerie widokowe. W krypcie spoczywają m.in. admirał Horatio Nelson, książę Wellington i sam Christopher Wren. Wstęp turystyczny jest płatny, ale w nabożeństwach można uczestniczyć bez kupowania biletu. Nabożeństwo nie powinno być jednak traktowane jak darmowe zwiedzanie – podczas jego trwania dostęp do atrakcji turystycznych jest ograniczony. British Museum opowiada historię całych cywilizacji British Museum zostało otwarte dla publiczności w 1759 roku i było jednym z pierwszych publicznych muzeów narodowych tego typu. Jego kolekcja liczy około ośmiu milionów obiektów, choć jednocześnie eksponowany jest tylko niewielki procent zbiorów. Do najsłynniejszych zabytków należą Kamień z Rosetty, rzeźby z Partenonu, mumie egipskie, reliefy asyryjskie i skarb z Sutton Hoo. Wiele przedmiotów pozostaje przedmiotem debat dotyczących ich pochodzenia i ewentualnego zwrotu krajom, z których zostały wywiezione. Wstęp do stałej kolekcji jest bezpłatny, ale muzeum zaleca wcześniejszą rezerwację wejścia. Przed wizytą warto przeczytać przewodnik po najważniejszych skarbach British Museum oraz historię Kamienia z Rosetty. Muzeum Historii Naturalnej zachwyca jeszcze przed wejściem Natural History Museum w South Kensington przechowuje dziesiątki milionów okazów związanych z zoologią, botaniką, mineralogią, paleontologią i naukami o Ziemi. Jednym z symboli muzeum jest ogromny szkielet płetwala błękitnego zawieszony w Hintze Hall. Popularnością cieszą się również galerie dinozaurów, minerałów i ewolucji człowieka. Wstęp do głównych kolekcji jest bezpłatny, ale część wystaw czasowych wymaga zakupu biletu. W sąsiedztwie znajdują się Science Museum oraz Victoria and Albert Museum, dlatego na zwiedzanie South Kensington dobrze przeznaczyć cały dzień. Tate Modern mieści się w dawnej elektrowni Tate Modern zajmuje monumentalny budynek dawnej elektrowni Bankside Power Station na południowym brzegu Tamizy. Muzeum otwarto w 2000 roku, a jego industrialna architektura jest niemal równie interesująca jak prezentowane dzieła. W kolekcji znajdują się prace takich artystów jak Pablo Picasso, Salvador Dalí, Mark Rothko, Andy Warhol czy Louise Bourgeois. Wstęp do głównej kolekcji jest bezpłatny, natomiast wystawy specjalne są zazwyczaj biletowane. Do Tate Modern można dojść z katedry św. Pawła przez pieszy Millennium Bridge. To jeden z najbardziej malowniczych krótkich spacerów w centrum Londynu. Trafalgar Square i National Gallery w samym sercu miasta Trafalgar Square upamiętnia zwycięstwo brytyjskiej floty w bitwie pod Trafalgarem w 1805 roku. Nad placem góruje kolumna admirała Horatia Nelsona, otoczona czterema monumentalnymi rzeźbami lwów. Przy placu znajduje się National Gallery, której kolekcja obejmuje dzieła europejskiego malarstwa od średniowiecza do początku XX wieku. Można tu zobaczyć obrazy Leonarda da Vinci, Vincenta van Gogha, Rembrandta, Velázqueza, Turnera i Moneta. Wstęp do stałej kolekcji jest bezpłatny. Trafalgar Square jest także miejscem demonstracji, festiwali, uroczystości i plenerowych wydarzeń kulturalnych. Hyde Park daje odpocząć od zgiełku Hyde Park zajmuje około 142 hektarów i jest jednym z ośmiu londyńskich parków królewskich. Nie jest jednak trzecim największym parkiem miejskim świata – takie twierdzenie, powtarzane w wielu internetowych przewodnikach, nie znajduje potwierdzenia. W parku można spacerować, jeździć rowerem, pływać łódką po jeziorze Serpentine i odwiedzić Speakers’ Corner, kojarzony z tradycją publicznych przemówień. Hyde Park łączy się z Kensington Gardens, przy których stoją Pałac Kensington i Royal Albert Hall. To dobre miejsce na odpoczynek między zwiedzaniem Westminsteru, Knightsbridge i South Kensington. Camden Town pokazuje bardziej buntowniczą twarz Londynu Camden słynie z alternatywnej mody, muzyki, kolorowych fasad i targowisk rozciągających się wzdłuż Regent’s Canal. Najbardziej znany jest Camden Market, gdzie działają setki stoisk, sklepów i lokali gastronomicznych. Dzielnica była związana z punk rockiem, muzyką alternatywną i londyńską kontrkulturą. Mieszkała tu również Amy Winehouse, którą upamiętnia pomnik na terenie Stables Market. Camden jest dziś bardzo popularne i skomercjalizowane, ale wciąż wyraźnie różni się od reprezentacyjnego Westminsteru czy eleganckiego Kensington. Greenwich łączy żeglugę, astronomię i królewską historię Do Greenwich warto popłynąć statkiem po Tamizie. Znajdują się tu m.in. Królewskie Obserwatorium, południk zerowy, National Maritime Museum, żaglowiec Cutty Sark oraz rozległy Greenwich Park. Z położonego na wzgórzu obserwatorium rozciąga się jeden z najlepszych widoków na panoramę Canary Wharf. Historyczne zabudowania Maritime Greenwich zostały wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. To miejsce pozwala połączyć historię nauki, żeglugi i brytyjskiego imperium z odpoczynkiem poza najbardziej zatłoczonym centrum. Londyn śladami filmów i seriali Stolica Wielkiej Brytanii pojawiła się w setkach filmów i seriali – od „Notting Hill” i produkcji o Jamesie Bondzie po „Sherlocka”, „The Crown”, „Paddingtona” i serię o Harrym Potterze. Fani świata stworzonego przez J.K. Rowling odwiedzają przede wszystkim dworzec King’s Cross z instalacją Peronu 9¾, Leadenhall Market, Millennium Bridge i okolice Piccadilly Circus. Wiele filmowych plenerów znajduje się także poza Londynem. Gotową trasę można zaplanować na podstawie przewodnika po miejscach, w których kręcono filmy o Harrym Potterze. Jaka jest pogoda w Londynie? Londyn leży w strefie klimatu umiarkowanego morskiego. Zimy są zwykle łagodne, a lata ciepłe, choć fale upałów stają się coraz częstsze. Pogoda potrafi zmieniać się szybko, dlatego przydają się ubrania zakładane warstwowo, lekka kurtka przeciwdeszczowa i wygodne buty. Wbrew stereotypowi Londyn nie należy do najbardziej deszczowych miast Europy. Roczne sumy opadów są niższe niż w wielu miejscach zachodniej części Wielkiej Brytanii. Deszcz występuje jednak przez cały rok i często ma postać krótkich, niezbyt intensywnych opadów. Najcieplejszymi miesiącami są zazwyczaj lipiec i sierpień, a najchłodniejszymi styczeń i luty. Śnieg pojawia się rzadko i przeważnie nie utrzymuje się długo. Kiedy najlepiej jechać do Londynu? Wiosna i wczesna jesień zapewniają zwykle najlepszy kompromis między pogodą a liczbą turystów. Dni są stosunkowo długie, parki prezentują się efektownie, a największe atrakcje bywają mniej zatłoczone niż podczas wakacji. Latem odbywa się wiele wydarzeń plenerowych, ale ceny noclegów są wysokie, a kolejki do popularnych miejsc – długie. To również okres udostępniania części Pałacu Buckingham. Zimą dni są krótkie i szybko zapada zmrok, jednak świąteczne dekoracje nadają miastu wyjątkową atmosferę. Oxford Street, Regent Street, Covent Garden i okolice Carnaby Street słyną z efektownych iluminacji. Szczególnie przyjemny może być spacer po świątecznym Londynie. Czy Londyn jest bezpieczny? Londyn jest ogromną metropolią, dlatego poziom bezpieczeństwa różni się w zależności od miejsca i pory dnia. Nie warto jednak dzielić całych dzielnic na jednoznacznie „bezpieczne” i „niebezpieczne”, ponieważ sytuacja może zmieniać się nawet pomiędzy sąsiednimi ulicami. Dla turystów najczęstszym zagrożeniem są kradzieże kieszonkowe oraz wyrywanie telefonów, zwłaszcza w zatłoczonych miejscach, środkach transportu i przy ruchliwych ulicach. Telefonu nie należy trzymać swobodnie w dłoni przy krawędzi chodnika. W nagłych przypadkach trzeba zadzwonić pod numer 999 lub 112. Bieżące zalecenia najlepiej sprawdzać na stronach Metropolitan Police i polskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Jak poruszać się po Londynie? Londyński transport publiczny obejmuje metro, autobusy, London Overground, Docklands Light Railway, Elizabeth line, tramwaje oraz miejskie połączenia kolejowe. Samo London Underground ma 11 linii, 272 stacje i około 402 kilometrów tras. Nie wszędzie jest jednak najszybszym rozwiązaniem – w centrum odległość między sąsiednimi atrakcjami często łatwiej pokonać pieszo. Za większość przejazdów można płacić zbliżeniową kartą bankową, telefonem albo kartą Oyster. Trzeba używać tego samego środka płatniczego przy wejściu i wyjściu z metra. W autobusach kartę przykłada się tylko przy wejściu. Gotówka nie jest przyjmowana w londyńskich autobusach. Przed wyjazdem warto pobrać aplikację TfL Go, która pokazuje aktualne utrudnienia i pomaga planować trasy. Lotniska w Londynie. Które wybrać? Londyn obsługuje sześć głównych portów lotniczych: Heathrow – największe lotnisko, dobrze połączone z centrum metrem, Elizabeth line i Heathrow Express; Gatwick – położone na południe od Londynu, z częstymi połączeniami kolejowymi; Stansted – popularne wśród tanich linii, połączone z centrum pociągiem Stansted Express i autobusami; Luton – obsługujące wiele tanich połączeń; do stacji kolejowej prowadzi automatyczna kolej DART; London City Airport – niewielki port blisko centrum i Canary Wharf; Southend – najbardziej oddalone i obsługujące mniej połączeń. Przy wyborze lotu trzeba porównywać nie tylko cenę biletu, ale również koszt i czas dojazdu z lotniska. Tani lot na oddalony port może się okazać mniej korzystny niż droższe połączenie na Heathrow lub London City. Siatki połączeń i ceny zmieniają się bardzo często, dlatego nie warto podawać stałej listy polskich lotnisk ani gwarantowanych minimalnych cen. Paszport i ETA. Nowe zasady wjazdu do Wielkiej Brytanii Obywatele Polski podróżujący do Wielkiej Brytanii w celach turystycznych muszą posiadać ważny paszport. Standardowo nie można przekroczyć granicy na podstawie polskiego dowodu osobistego. Wyjątki dotyczą m.in. części osób posiadających określony status w ramach EU Settlement Scheme. Od 2 kwietnia 2025 roku obywatele państw europejskich objętych ruchem bezwizowym, w tym Polacy, potrzebują również Electronic Travel Authorisation, czyli ETA. W lipcu 2026 roku wniosek kosztuje 20 funtów. ETA jest cyfrowo przypisywana do paszportu i pozostaje ważna przez dwa lata albo do chwili wygaśnięcia paszportu – zależnie od tego, co nastąpi wcześniej. W tym okresie umożliwia wielokrotne podróże, zazwyczaj na pobyty do sześciu miesięcy. Wniosek należy składać wyłącznie za pośrednictwem oficjalnej aplikacji UK ETA lub strony rządu Wielkiej Brytanii. Decyzja często przychodzi szybko, ale brytyjskie władze zalecają uwzględnienie nawet trzech dni roboczych. ETA nie jest wizą i nie gwarantuje wpuszczenia do kraju. Ostateczną decyzję podejmują brytyjskie służby graniczne. Londyn w jeden dzień. Trasa bez niepotrzebnego pośpiechu Jednodniowa wycieczka nie wystarczy, aby dobrze poznać Londyn, ale pozwala zobaczyć kilka najważniejszych miejsc. Najlepiej rozpocząć w okolicach Tower of London. Proponowana trasa piesza: Tower of London → Tower Bridge → południowy brzeg Tamizy → Borough Market → Shakespeare’s Globe → Tate Modern → Millennium Bridge → katedra św. Pawła. Następnie można przejechać metrem w okolice Westminsteru i zobaczyć: Trafalgar Square → St James’s Park → Pałac Buckingham → Westminster Abbey → Pałac Westminsterski i Elizabeth Tower → London Eye. Taka trasa jest intensywna, ale logiczna geograficznie. Nie warto planować jednodniowego wypadu wyłącznie na podstawie przykładowych godzin lotów, ponieważ rozkłady, procedury graniczne i czas transferu z lotniska mogą się zmienić. Ciekawostki o Londynie, które zaskakują turystów Big Ben jest dzwonem, a wieża, w której się znajduje, nosi nazwę Elizabeth Tower. London Underground, otwarte w 1863 roku, jest najstarszym metrem na świecie. Londyn jako jedyne miasto trzykrotnie organizował letnie igrzyska olimpijskie – w 1908, 1948 i 2012 roku. Tower Bridge został otwarty w 1894 roku i jest znacznie młodszy, niż sugeruje jego neogotycki wygląd. W British Museum znajduje się około ośmiu milionów obiektów, ale tylko niewielka część kolekcji może być jednocześnie prezentowana zwiedzającym. Wielki Pożar Londynu zniszczył znaczną część historycznego City, ale nie dwie trzecie obszaru dzisiejszej metropolii. W Londynie działa ponad 170 muzeów, od wielkich instytucji narodowych po niewielkie placówki poświęcone pojedynczym postaciom i tematom. The Shard ma niemal 310 metrów wysokości i pozostaje najwyższym budynkiem w Wielkiej Brytanii. Kandydaci na kierowców tradycyjnych czarnych taksówek muszą zdać wymagający egzamin nazywany The Knowledge, sprawdzający szczegółową znajomość tysięcy ulic i charakterystycznych punktów miasta. Londyn był jednym z pierwszych miast, w których gwałtowny rozwój przemysłowy doprowadził do poważnego problemu ze smogiem. Sytuacja znacznie poprawiła się dzięki regulacjom dotyczącym jakości powietrza i ograniczaniu emisji. Więcej na ten temat można przeczytać w artykule o tym, jak Londyn walczył z zanieczyszczeniem powietrza. W Londynie funkcjonują dwa różne urzędy burmistrzowskie: burmistrz całego Wielkiego Londynu oraz lord major niewielkiego City of London. Wbrew popularnej legendzie nie istnieje prawo zakazujące umierania w Pałacu Westminsterskim. To jeden z najczęściej powtarzanych mitów dotyczących Londynu. Źródła: UK Government, „Get an electronic travel authorisation to visit the UK”; Greater London Authority, oficjalny serwis władz Londynu; Transport for London, informacje o londyńskim transporcie Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Prawidłowe BMI maskowało dramat. Przez śmieciową dietę nastolatek stracił wzrok
Ten medyczny przypadek może naprawdę przerazić i skłonić do zmiany diety nawet najbardziej opornych. Pewien nastolatek z Wielkiej Brytanii stracił wzrok w wyniku skrajnie ubogiej diety, złożonej z tzw. śmieciowego jedzenia.
14-letni chłopiec cierpiał na zaburzenia odżywiania objawiające się niechęcią do wielu pokarmów, co doprowadziło do poważnych niedoborów witaminy B12 oraz miedzi. Te deficyty spowodowały nieodwracalną neuropatię nerwu wzrokowego, która w konsekwencji doprowadziła do utraty wzroku. Lekarze podkreślają, że brak zróżnicowania w diecie może mieć katastrofalne skutki, często długo niezauważane ze względu na normalne BMI chorego. Przypadek ten to ostrzeżenie, że zła jakość jedzenia jest równie niebezpieczna, jak niedożywienie związane tylko z liczbą kalorii. Długa historia diagnozy Cała historia zaczęła się, gdy nastolatek zgłosił się do lekarza rodzinnego z powodu nienaturalnego zmęczenia. Wstępne badania laboratoryjne wykazały łagodną anemię oraz niski poziom witaminy B12. Ponieważ organizm nie produkuje tej witaminy samodzielnie, musi być ona dostarczana z jedzeniem, aby utrzymać zdrowie krwinek czerwonych i układu nerwowego. Lekarz zalecił więc suplementację witaminą B12 w formie zastrzyków oraz udzielił porad dietetycznych. Jednak pacjent z czasem przestał przyjmować witaminę i wrócił do dawnych nawyków. Sytuacja stała się krytyczna, gdy chłopiec skończył 15 lat i zaczął mieć poważne problemy ze wzrokiem. Badania okulistyczne nie wykazały fizycznych nieprawidłowości, co utrudniło postawienie diagnozy. Dopiero w wieku 17 lat chłopak trafił do neurologa, specjalizującego się w problemach ze wzrokiem związanych z układem nerwowym. Testy ostrości wzroku wykazały wynik 20/200 w obu oczach, co zgodnie ze standardami medycznymi oznacza osobę niewidomą. Obiekty, które zdrowa osoba dostrzega z odległości około 60 metrów, pacjent widział wyraźnie dopiero z dystansu 6 metrów. BMI w normie nie zawsze oznacza zdrowie Kluczowym wyzwaniem diagnostycznym był fakt, że wskaźnik masy ciała (BMI) chłopca pozostawał w normie. Jego waga i wzrost były typowe dla rówieśników, co maskowało głębokie niedobory witamin. Dopiero szczegółowe badania krwi ujawniły prawdę: powiększone krwinki czerwone, niski poziom miedzi i witaminy D oraz wysokie stężenie homocysteiny i kwasu metylomalonowego – związków, których poziom rośnie, gdy w organizmie brakuje witaminy B12. Jaka dieta doprowadziła do ślepoty? Przyczyną tego stanu okazały się ekstremalne nawyki żywieniowe pacjenta. Chłopiec przyznał, że z powodu awersji do tekstur wielu pokarmów, od szkoły podstawowej odżywiał się niemal wyłącznie frytkami z fast-foodów, białym chlebem, chipsami oraz przetworzonymi produktami mięsnymi, takimi jak kiełbasy i szynka. Ta skrajnie niezbilansowana dieta doprowadziła do rozwoju neuropatii (uszkodzenia) nerwu wzrokowego. To rzadkie schorzenie, najczęściej wywołane deficytem witamin z grupy B oraz miedzi. Prowadzi do atrofii (zaniku) nerwu wzrokowego, odpowiedzialnego za przesyłanie sygnałów z oka do mózgu. Mimo wdrożenia intensywnej suplementacji i skierowania nastolatka na terapię zaburzeń odżywiania, jego wzroku nie udało się uratować. Leczenie powstrzymało dalszą degradację wzroku, jednak zmiany okazały się nieodwracalne. To wyjątkowy przypadek. Neuropatia z powodu diety zazwyczaj kojarzona była z okresami wojny, głodu lub nadużywaniem alkoholu i tytoniu. Ale, jak widać, może ona wystąpić u osób z krajów rozwiniętych, którym teoretycznie niczego nie brakuje, lecz stosują restrykcyjne i ubogie diety. Autorzy raportu medycznego podkreślają, że neuropatia żywieniowa powinna być brana pod uwagę u każdego pacjenta z niewyjaśnionymi problemami ze wzrokiem i złą dietą, niezależnie od jego masy ciała. Źródło: <a href="https://www.livescience.com/health/diagnostic-dilemma-junk-food-diet-caused-a-teens-permanent-blindness?lrh=453c4fe3d52b611470e76ccc91a990fc428ec65273193b4409b0621ab892dae2&utm_campaign=368B3745-DDE0-4A69-A2E8-62503D85375D&utm_content=60742F0A-7C5E-46B8-A3DE-1BE402D2ABA8&utm_medium=email&utm_source=SmartBrief&utm_term=7000A092-6888-4762-A750-2DFEECDCB574" target="_blank" rel="nofollow noopener">Live Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Niezwykłe odkrycie w Szkocji. Pod ziemią skrywał się nieznany, pradziejowy krąg
Badacze przeczesujący szkocką wyspę Arran natrafili na ślad unikalnego monumentu. Nowoczesny georadar ujawnił pod ziemią regularny krąg złożony z dwunastu jam. Naukowcy przypuszczają, że mogła to być imponująca konstrukcja drewniana lub kamienna, pełniąca funkcje rytualne i astronomiczne.
Machrie Moor, położone na malowniczej wyspie Arran, to jeden z najważniejszych krajobrazów archeologicznych w Szkocji. Na tym rozległym torfowisku znajdują się liczne budowle z czasów sięgających od epoki neolitu po epokę brązu. Datowane są na od 3500 do 1500 roku p.n.e. Do tej pory zidentyfikowano tam sześć kamiennych kręgów, a także liczne stojące kamienie, kurhany i kamienne skrzynie. Miejsce to od tysiącleci stanowiło centrum życia duchowego i społecznego dawnych mieszkańców wyspy. Kręgów jest więcej Historic Environment Scotland (HES) ogłosiło właśnie nowe znalezisko. Nie dokonano go przypadkowe. Był to efekt precyzyjnych badań geofizycznych. Zespół archeologów pod kierownictwem dr. Nicka Hannona z HES wykorzystał zaawansowaną technologię do skanowania gruntu w poszukiwaniu anomalii niewidocznych gołym okiem. Badanie ujawniło dwanaście kolistych jam, które tworzą regularny krąg. Co ciekawe, układ sugeruje, że w strukturze przewidziano miejsce na dwa dodatkowe punkty. Drewno czy kamień? Zagadka konstrukcji Jednym z najbardziej intrygujących aspektów odkrycia jest fakt, że w wykrytych jamach nie ma obecnie kamieni. Sugeruje to dwie możliwości: albo kamienie zostały usunięte w przeszłości, albo krąg składał się z potężnych drewnianych słupów. Historia Machrie Moor dostarcza tu cennych wskazówek – wcześniejsze wykopaliska w innych kręgach wykazały, że wiele z nich pierwotnie było konstrukcjami drewnianymi, które dopiero z czasem zastępowano kamiennymi monumentami. Być może podobnie było w przypadku słynnego Stonehenge. Astronomia i rytuały dawnych rolników Nowo odkryty krąg prawdopodobnie pełnił podobne funkcje, co sąsiednie struktury. Archeolodzy wiążą go z działalnością rytualną i ceremonialną neolitycznych rolników. Sześć dotychczas znanych kamiennych kręgów znajdujących się w Machrie Moor nie postawiono w losowym miejscu. Leżą one dokładnie poniżej charakterystycznego pagórka z wyraźną przełęczą na linii horyzontu w kierunku północno-wschodnim. Gdy ludzie stali wewnątrz kamiennych kręgów w poranek letniego przesilenia i spoglądali na północny wschód, obserwowali wschodzące słońce dokładnie tam, gdzie znajduje się przełęcz. To sugeruje, że kręgi służyły jako gigantyczne kalendarze astronomiczne i miejsca kultu słońca. Od kultu do pochówku. Zmienne funkcje kręgów Z biegiem wieków przeznaczenie tych monumentalnych obiektów ewoluowało. Choć zaczynały jako miejsca ceremonii, później często stawały się nekropoliami. Znajdowano w nich ślady pochówków – zarówno szkieletowych, jak i kremacji – prawdopodobnie przeznaczonych dla prominentnych członków społeczności. Naukowcy przypuszczają, że nowo odkryty krąg mógł przejść podobną drogę, choć ostateczne potwierdzenie tej hipotezy będzie wymagało dalszych badań terenowych. Przyszłość archeologii bez łopaty Odkrycie na wyspie Arran to triumf nowoczesnych, bezinwazyjnych metod badawczych. Jak podkreśla dr Nick Hannon z HES, technologia pozwala poznawać historię Szkocji bez niszczenia cennych warstw archeologicznych. – Jesteśmy niezwykle podekscytowani tym nowym odkryciem. Wiemy, że na Machrie Moor jest jeszcze wiele do odkrycia, ale odkrycie nowego kręgu całkowicie przerosło nasze oczekiwania – przyznał. Źródło: HES Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Brak wyobraźni czy błąd producenta? Brytyjczyk prawie oślepł przez pistolet do masażu
Ten przedziwny przypadek z Wielkiej Brytanii to nauczka dla wszystkich użytkowników domowych urządzeń do masażu. Mężczyzna z Edynburga zgłosił się do okulisty z zaburzeniami widzenia. Lekarz odkrył w jego oczach rozległe i poważne uszkodzenia siatkówki, typowe dla silnych urazów. Po szczegółowym wywiadzie pacjent przyznał, że używał pistoletu do masażu na…zmęczone oczy.
Pacjent, w wieku około 20 lat, zgłosił się do okulisty po tym, jak przez sześć dni doświadczał błysków i mroczków w polu widzenia prawego oka, oraz zawężenia pola widzenia. Choć mężczyzna był ogólnie zdrowy, nie przebył wcześniej żadnych urazów oczu ani nie chorował na schorzenia okulistyczne (poza lekką krótkowzrocznością), rutynowe badanie wykazało zdumiewający poziom uszkodzeń wewnętrznych tkanek oka. Wstępna diagnoza: zagadkowe rozdarcia siatkówki Wstępne badanie wzroku nie zwiastowało katastrofy, a ciśnienie wewnątrzgałkowe było w normie. Jednak dokładne oględziny siatkówki – światłoczułej warstwy wyściełającej tył gałki oczne – ujawniły rozległe urazy, i to w obu oczach. W prawym oku lekarze zdiagnozowali liczne przedarcia, siniaki oraz rzadkie zjawisko zwane dializą siatkówki. Jest to specyficzny rodzaj rozdarcia, w którym siatkówka zaczyna oddzielać się od oka przy krawędzi. Ten stan jest bardzo groźny – bez interwencji może prowadzić do pełnego odwarstwienia siatkówki i nieodwracalnej utraty wzroku. Lewe oko również ucierpiało: w gałce stwierdzono zasinienia oraz sześć małych przedarć w kształcie podkowy, zlokalizowanych w górnej i bocznej części siatkówki. Rozwiązanie zagadki: masaż oczu pistoletem Kluczem do postawienia diagnozy okazał się szczegółowy wywiad, podczas którego pacjent przyznał, że przez trzy miesiące stosował pistolet masujący bezpośrednio na oczy i w ich okolicach. Mężczyzna kupił urządzenie samodzielnie i używał go raz w tygodniu przez kilka minut, próbując w ten sposób złagodzić uczucie zmęczenia oczu. Robił to bez jakichkolwiek konsultacji. Ponieważ tego typu urazy siatkówki są zazwyczaj wynikiem silnych uderzeń w oko (np. podczas bójki lub uprawiania sportów kontaktowych), lekarze powiązali uszkodzenia właśnie z działaniem pistoletu. Jak pistolet do masażu uszkodził siatkówkę? Mechanizm uszkodzenia wynika z samej natury pistoletów masujących, które generują silne uderzenia o wysokiej częstotliwości, mające rozluźniać napięte mięśnie. Oko jest jednak zbudowane delikatnych tkanek i w części wypełnione płynem. Eksperci sugerują, że każde z setek uderzeń pistoletu powodowało chwilowe odkształcenie gałki ocznej, a powtarzający się stres mechaniczny generował ogromne naprężenia. Cykliczne mikrourazy doprowadziły do pęknięć delikatnej siatkówki. Specjaliści zauważyli również, że wzór obrażeń był nietypowy – dializa wystąpiła w górnej części siatkówki, a przy urazach zwykle występuje w dolnej. Jak uratowano wzrok niefrasobliwego pacjenta? Stan pacjenta wymagał natychmiastowej interwencji, aby zapobiec odwarstwieniu siatkówki, co zdarza się w 8% do 15% przypadków dializy. Zastosowano terapię laserową, polegającą na tworzeniu kontrolowanych oparzeń. Powstała w ten sposób tkanka bliznowata działa jak uszczelniacz, który przytwierdza siatkówkę i uniemożliwia płynowi przedostawanie się pod jej warstwy. Dzięki szybkiej reakcji podczas kontroli po sześciu miesiącach stan pacjenta był już stabilny, a jego wzrok udało się w pełni uratować bez rozwoju powikłań, takich jak zaćma. Przypadek wyjątkowy, ale nie jedyny Niniejszy przypadek jest wyjątkowy w literaturze medycznej, ponieważ po raz pierwszy opisano dializę siatkówki wywołaną pistoletem masującym u osoby bez czynników ryzyka, takich jak starzenie się czy silna krótkowzroczność. Ale podobne urządzenia bywały już wcześniej przyczyną innych poważnych urazów: u 69-letniego mężczyzny doszło do przemieszczenia soczewki i jaskry, natomiast 38-letnia kobieta doznała ciężkiej zaćmy traumatycznej i utraty wzroku po masażu okolic skroni i oczu. Lekarze podkreślają, że pistolety masujące są powszechnie dostępne, ale brakuje dla nich wytycznych dotyczących bezpieczeństwa we wrażliwych obszarach ciała. Lekarze apelują o wprowadzenie przez producentów wyraźniejszych ostrzeżeń. Źródło: Live Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
6 niezwykłych jezior w Europie, które warto odkryć, zanim staną się popularne
Nie trzeba jechać nad Como, ani stać w kolejce do najpopularniejszych punktów widokowych nad jeziorem Bled, by poczuć magię wakacji nad jeziorem. Tych sześć europejskich akwenów oferuje wszystko, czego szukamy latem: wodę, góry, naturę i przestrzeń.
Wakacje nad jeziorem mają w sobie niepodważalny urok: poranna mgła unosząca się nad wodą, długie kąpiele, niespieszne rejsy łodzią i sylwetki gór odbijające się w lustrzanej tafli. Wiele europejskich akwenów nie pozostaje jednak tajemnicą na długo. Na szczęście nasz kontynent skrywa mnóstwo mniej znanych alternatyw – od zasilanego wodami lodowcowymi słoweńskiego jeziora Bohinj po usiane urokliwymi cerkwiami jezioro Ochrydzkie w Macedonii Północnej. Jezioro Bohinj, Słowenia Poproś kogoś o wskazanie jeziora w Słowenii, a najpewniej usłyszysz „Bled”. To pocztówkowy klasyk z maleńką wysepką i kościołem pośrodku. Poproś o drugie, a prawdopodobnie zapadnie niezręczna cisza. To doskonała wiadomość dla tych, którzy zdążyli już poznać większą, dzikszą i równie piękną siostrę Bledu – Bohinj. Położone zaledwie 30 minut jazdy samochodem dalej, wygląda jak jezioro z dziecięcych marzeń: spokojna, krystalicznie czysta woda zasilana prosto z otaczających je gór, zalesione brzegi, zaciszne zatoczki i łagodnie opadające plaże. Można tu stać i po prostu zachwycać się widokiem, ale Bohinj to w równym stopniu żywy obraz, co naturalny plac zabaw. Tutejsze centra aktywności i wypożyczalnie sprzętu zaspokoją potrzeby każdego – od wędrowców, wspinaczy i grotołazów po kolarzy górskich oraz miłośników kajaków czy desek SUP. Liczący sobie ponad 11 kilometrów szlak wokół brzegu zachwyca, szczególnie na odcinku biegnącym wzdłuż północno-zachodniego wybrzeża. Najbardziej satysfakcjonujące widoki gwarantują jednak górskie ścieżki pnące się w górę z trzech stron jeziora. Ambitni piechurzy mogą ruszyć na zachód, mijając potężną kaskadę wodospadu Savica i kierując się ku położonemu kilkaset metrów wyżej płaskowyżowi Komna (jeśli zostaniesz na noc w tutejszym schronisku, o poranku powita cię wschód słońca odbijający się w tafli jeziora). Łatwiejszy szlak zatacza pętlę wokół szczytu Vogar w północno-wschodnim narożniku, prowadząc do spektakularnego punktu widokowego, który służy jako rampa startowa dla paralotniarzy. Masz w sobie żyłkę poszukiwacza przygód? Na miejscu dostępne są loty w tandemie. Ennerdale Water, Wielka Brytania Gdyby choć jeden procent turystów odwiedzających takie magnesy Lake District jak Windermere dotarł nad Ennerdale Water, byłoby to spore zaskoczenie. To najbardziej wysunięte na zachód i prawdopodobnie najspokojniejsze jezioro w tym najsłynniejszym parku narodowym Wielkiej Brytanii. Mała kumbryjska osada Ennerdale Bridge – z dwoma pubami i ujmującym brakiem pośpiechu – leży niespełna kilometr na zachód. Jest ona jednak tętniącą życiem metropolią w porównaniu z tym, co czeka cię dalej, gdy ruszysz na wschód, w głąb dzikiej doliny Ennerdale. A czeka cię marsz, ponieważ ścieżka biegnąca wzdłuż północnego brzegu jeziora szybko się kończy, daleko przed kultowym schroniskiem YHA Black Sail, usytuowanym w kompletnej i urzekającej samotności u wrót doliny. Jak to w Kumbrii, pogoda nie daje gwarancji. Jeśli jednak dopisze ci szczęście i trafisz na bezwietrzny, słoneczny dzień, trudno o bardziej spektakularny widok niż majestatyczny amfiteatr szczytów – Pillar (892 m n.p.m.), Steeple (819 m n.p.m.) czy Kirk Fell (802 m n.p.m.) – idealnie odbijający się w nieruchomej toni tego odizolowanego, polodowcowego jeziora. Jeśli tylko masz okazję, zejdź na wodę: deski SUP, pakrafty i wszelkie inne jednostki bezsilnikowe są tu mile widziane. Warto też przespacerować się malowniczą, falującą ścieżką wzdłuż południowego brzegu, wypatrując objuczonych ciężkimi plecakami piechurów. To pasjonaci przemierzający Coast to Coast – najnowszy oficjalny szlak narodowy Wielkiej Brytanii, który przecina tę dolinę. Jezioro Saimaa, Finlandia Szacuje się, że aż 80 procent powierzchni Finlandii pokrywają na lasy i jeziora, a jezioro Saimaa oferuje jedno i drugie w ogromnej obfitości. Mając powierzchnię ponad 4400 kilometrów kwadratowych, uznawane jest za największe jezioro w kraju – choć trudno wyobrazić sobie taką mozaikę akwenów, zatok, kanałów i wysp jako jeden spójny organizm. W tym wodnym labiryncie tętni życie o wręcz oszałamiającej różnorodności: od wydr i rybołowów, przez jelenie wirginijskie i dzięcioły białogrzbiete, aż po wilki i dziki. Wszechobecne są tu również łosie. Jako doskonali pływacy, często dają się zauważyć, gdy z rozdętymi chrapami z impetem prują wodę, płynąc w kierunku jakiejś odległej wyspy. Nikt nie ma jednak wątpliwości, co jest tutaj największą atrakcją: to nerpa saimańska (endemiczna foka obrączkowana), stworzenie równie urokliwe, co skrajnie zagrożone wyginięciem (na wolności żyje około 480 osobników). Największą szansę na jej zobaczenie daje prowadzona przez ekspertów wodna wyprawa przyrodnicza, podczas której dobro zwierząt jest priorytetem, a uczestnicy mogą dowiedzieć się wszystkiego o tym wyjątkowym borealnym krajobrazie. Pobliskie miasteczka Mikkeli i Savonlinna stanowią doskonałą bazę wypadową i oferują bezpośredni dostęp do Saimaa od strony wody. Większość odwiedzających woli jednak odpoczywać po fińsku – zaszyć się w domku nad samym brzegiem, łącząc sesje w saunie z orzeźwiającymi kąpielami w wodzie tak czystej, że uznaje się ją za zdatną do picia. Przyjedź latem, a będziesz mieć do dyspozycji długie godziny dziennego światła, by w pełni chłonąć otaczającą cię przyrodę. Jezioro Ochrydzkie, Macedonia Północna i Albania Uważane za najstarsze jezioro Europy, sprawia wrażenie ponadczasowego pod wieloma względami. Leżące na granicy Macedonii Północnej i Albanii jezioro Ochrydzkie istnieje od około 1,5 miliona lat, a osady na jego brzegach liczą tysiące lat. Mimo niezwykłej historii i statusu obiektu wpisanego na listę UNESCO pozostaje znacznie spokojniejsze niż wiele słynniejszych jezior kontynentu. Głównym ośrodkiem jest miasto Ochryda – labirynt brukowanych uliczek, osmańskich domów i punktów widokowych zwieńczonych kościołami. Dni upływają tu na niespiesznym krążeniu między bizantyjskimi kaplicami, butikami z perłami i tawernami nad wodą. Samo jezioro jest zdumiewająco przejrzyste, zasilane dziesiątkami naturalnych źródeł i otoczone górami, które o zachodzie słońca nabierają złotego blasku. Jednym z najpiękniejszych miejsc jest XIII-wieczna cerkiew św. Jana w Kaneo, dramatycznie zawieszona nad wodą na skalistym cyplu. Rejsy łodzią należą tu do największych atrakcji, zwłaszcza te na południe, w stronę klasztoru św. Nauma, gdzie po terenie swobodnie przechadzają się pawie, a pielgrzymi ustawiają się w kolejce do grobu świętego. Wiele wycieczek zatrzymuje się również przy muzeum określanym mianem Zatoka Kości – zrekonstruowanej prehistorycznej osadzie na palach, wzniesionej nad turkusową płycizną. Po powrocie do miasta wieczory płyną leniwie nad brzegiem jeziora, przy lokalnym winie, grillowanych rybach i muzyce na żywo dobiegającej z barów oraz restauracji ciągnących się wzdłuż brzegu. Aby odkryć spokojniejsze oblicze Ochrydy, wypożycz kajak lub deskę SUP i rusz wzdłuż wybrzeża na północ, w stronę cichych plaż i zatoczek otoczonych sosnami. Jezioro Thun, Szwajcaria Mało który naród potrafi łączyć urok jezior i gór z taką klasą jak Szwajcaria. Thun to zachwycająca kompozycja obu tych elementów: spokojna, ciemnoniebieska wstęga wody o długości niemal 18 kilometrów, zasilana wodami z topniejących lodowców Alp Berneńskich, które otaczają akwen. Znajdujesz się tutaj w otoczeniu najbardziej ikonicznych alpejskich szczytów – na południowym wschodzie majaczy imponujący, pokryty wiecznym śniegiem trójząb: Eiger, Mönch i Jungfrau (wszystkie wznoszące się na wysokość około 4000 metrów). Z kolei na południu wyrasta „Szwajcarska Piramida”, czyli góra Niesen o idealnie geometrycznym kształcie, przypominającym słynną czekoladę Toblerone. Na jej szczyt (2362 m n.p.m.) można wjechać koleją linowo-terenową, skąd roztacza się widok na całe jezioro. Biegnące wzdłuż torów schody, liczące 11 674 stopnie, każdego lata stają się areną jednego z najbardziej morderczych biegów schodowych na świecie. Innym doskonałym punktem widokowym jest XII-wieczny zamek Spiez, usytuowany na otulonym kaskadami winnic półwyspie, który łagodnie schodzi ku samej wodzie. Latem miejsce to tętni życiem dzięki koncertom i wystawom sztuki. Tuż obok znajduje się kameralna marina oraz rozległe kąpielisko na świeżym powietrzu, zatopione w parkowej zieleni. Samo Thun – urokliwe, średniowieczne miasteczko – leży na północno-zachodnim krańcu jeziora, podczas gdy bardziej gwarne Interlaken wysunięte jest na wschód. Najlepiej zatrzymać się w jednym z hoteli na brzegu i traktować statki jako główny środek transportu podczas zwiedzania. To kwintesencja podróżowania w stylu slow travel – zwłaszcza na pokładzie odrestaurowanego parowca bocznokołowego z okresu belle époque, który dumnie kursuje po tutejszych wodach. Jezioro Vassivière, Francja Jezioro Vassivière jest, co może zaskakiwać, zbiornikiem sztucznym. Ze swoimi gęsto zalesionymi brzegami i nieregularnym kształtem – pełnym wcinających się w wodę półwyspów, zacisznych zatoczek i porośniętych lasem wysp – sprawia wrażenie, jakby istniało tu od zawsze. W rzeczywistości powstało w 1950 roku w ramach projektu hydroelektrycznego, który miał pomóc w odbudowie francuskiego przemysłu po II wojnie światowej. Rozległe, a zarazem kameralne, równie kulturalne, co sportowe, przyciąga różnorodnych gości do tego niespiesznego zakątka środkowej Francji. Wyspa Vassivière, położona na jeziorze i połączona z lądem groblą, mieści Międzynarodowe Centrum Sztuki i Krajobrazu, prezentujące prace lokalnych rzeźbiarzy i malarzy, a także okazały zamek oraz stożkową latarnię zaprojektowaną przez postmodernistycznego włoskiego architekta Alda Rossiego. Wzdłuż poszarpanej linii brzegowej jeziora równomiernie rozmieszczono pięć plaż, które pełnią funkcję centrów rozmaitych aktywności – od kajakarstwa, kolarstwa górskiego i pieszych wędrówek po obserwację gwiazd i połowy szczupaka. Szczególnie popularne wiosną są szlaki biegnące brzegiem jeziora przez krajobraz chroniony przed zabudową i degradacją dzięki statusowi parku naturalnego, gdy okolica usiana jest dzikimi kwiatami. Źródło: National Geographic
Na sprzedaż wystawiono niezwykłą wyspę. Kiedyś była wojskową twierdzą
Choć zakup prywatnej wyspy wielu osobom kojarzy się wyłącznie z miliarderami i egzotycznymi archipelagami, tego typu nieruchomości regularnie trafiają na światowy rynek. Jedną z najnowszych ofert jest wyspa położona u wybrzeży Pembrokeshire w Walii. Trudno przejść obok niej obojętnie – znajdują się na niej historyczny fort, lądowisko dla helikopterów, własny bar, a także spektakularne widoki na Morze Celtyckie.
Na świecie niemal przez cały rok dostępne są setki prywatnych wysp wystawionych na sprzedaż. Choć nie jest to rynek masowy, transakcje tego typu odbywają się regularnie za pośrednictwem wyspecjalizowanych agencji nieruchomości. Najwięcej ofert pochodzi z Kanady, Stanów Zjednoczonych, Bahamów, Belize czy Panamy, natomiast w Europie dominują Grecja, Chorwacja, Szkocja i kraje skandynawskie. Od czasu do czasu na sprzedaż trafiają jednak znacznie bardziej nietypowe miejsca. Tak jest w przypadku wyspy położonej u wybrzeży Wielkiej Brytanii, która przez lata pełniła funkcje militarne, a dziś należy do najbardziej niezwykłych nieruchomości dostępnych na rynku. Wyspa Thorne’a i fort, który strzegł wybrzeża Walii Niewielka wyspa Thorne’a od niemal dwóch stuleci zajmuje strategiczne miejsce przy wejściu do Milford Haven – jednego z największych naturalnych portów w Wielkiej Brytanii. To właśnie stąd kontrolowano dostęp do dawnej Królewskiej Stoczni w Pembroke Dock, która przez lata odgrywała istotną rolę dla brytyjskiej marynarki wojennej. Choć pierwsze pomysły ufortyfikowania wyspy pojawiły się już w 1817 roku, przez długi czas pozostawały jedynie na papierze. Sytuacja zmieniła się dopiero w połowie XIX wieku, gdy Londyn zaczął z niepokojem obserwować rosnącą potęgę francuskiej floty za panowania Napoleona III. Wówczas zapadła decyzja o budowie fortu, którego data ukończenia – 1854 rok – do dziś widnieje nad głównym wejściem. Powstała na skalistej wyspie twierdza była częścią większego systemu obronnego chroniącego Milford Haven. Fort wyposażono w stanowiska artyleryjskie skierowane w stronę morza, a jego konstrukcję zaprojektowano tak, by utrudnić potencjalnym przeciwnikom dostęp do zatoki. Mimo późniejszych zastrzeżeń brytyjskich ekspertów wojskowych dotyczących skuteczności obiektu, wyspa Thorne przez dekady pozostawała ważnym elementem lokalnej infrastruktury obronnej. Równie interesująca jak sama twierdza okazała się historia otaczających ją wód. W okolicy odnotowano ponad tuzin wraków statków, a najbardziej znanym pozostaje parowiec Loch Shiel, który rozbił się o skały w 1878 roku. Katastrofa zakończyła się spektakularną akcją, podczas której uratowano 27 członków załogi. Statek przewoził między innymi skrzynie whisky, piwo oraz materiały wybuchowe, a część ładunku nigdy nie została odnaleziona. Do dziś miejsce to przyciąga nurków, którzy sporadycznie natrafiają na pamiątki po słynnym wraku. Od XIX-wiecznej twierdzy do wyjątkowej nieruchomości. Jak zmieniała się wyspa Thorne’a? Po zakończeniu swojej militarnej służby wyspa rozpoczęła zupełnie nowy rozdział. W 1947 roku dawny fort został przekształcony w hotel, stając się jedną z najbardziej niezwykłych lokalizacji noclegowych w Walii. Przez kolejne dekady obiekt wielokrotnie zmieniał właścicieli, a wraz z nimi pojawiały się coraz śmielsze pomysły na jego rozwój. Na początku XXI wieku planowano stworzenie tutaj luksusowego hotelu z pięciogwiazdkowym standardem oraz kolejką linową łączącą wyspę z lądem. Projekt nigdy jednak nie został zrealizowany, a historyczna budowla zaczęła stopniowo popadać w ruinę. Przełom nastąpił dopiero po 2017 roku, kiedy nieruchomość trafiła w ręce rodziny Connerów. Po kilku latach prac renowacyjnych fort odzyskał dawną świetność i ponownie zaczął przyciągać gości, zachowując przy tym swój wyjątkowy charakter. Dziś wyspa Thorne’a pozostaje jednym z najbardziej niezwykłych miejsc na brytyjskim wybrzeżu – połączeniem militarnej historii, morskich legend i ekskluzywnej nieruchomości, która ponownie trafiła na rynek. Co znajduje się na wyspie Thorne’a? Fort, lądowisko i własny bar Dziś zajmująca powierzchnię około jednego hektara wyspa Thorne’a oferuje całkowitą prywatność, a dotrzeć na nią można wyłącznie drogą morską lub śmigłowcem. Do dyspozycji właściciela pozostaje prywatne molo, kilka miejsc do cumowania łodzi oraz lądowisko dla helikopterów, co dodatkowo podkreśla ekskluzywny charakter posiadłości. Centralnym punktem wyspy pozostaje odrestaurowany fort o powierzchni przekraczającej 740 m², który łączy historyczny charakter z nowoczesnymi rozwiązaniami. W jego wnętrzach zachowano wiele oryginalnych elementów architektonicznych, w tym ceglane ściany, sklepione pomieszczenia i tradycyjne okna z drewna, jednocześnie dostosowując budynek do współczesnych standardów komfortu. W forcie znajduje się pięć sypialni mogących pomieścić nawet 20 gości, a także liczne przestrzenie wspólne, pomieszczenia gospodarcze, magazyny oraz przeszklone biuro usytuowane na skraju klifu, z którego rozciąga się widok na walijskie wybrzeże. Na dziedzińcu z kolei urządzono rozległą przestrzeń przeznaczoną do organizacji wydarzeń. Wśród najbardziej nietypowych udogodnień znajdują się bar z widokiem na morze oraz sala gier, które sprawiają, że nieruchomość może pełnić zarówno funkcję prywatnej rezydencji, jak i ekskluzywnego obiektu eventowego. Co istotne, wyspa jest niemal całkowicie niezależna od lądowej infrastruktury. Nie jest podłączona do publicznej sieci energetycznej, korzystając z paneli fotowoltaicznych, magazynów energii, pomp ciepła oraz rozbudowanego systemu gromadzenia deszczówki. Dodatkowym atutem pozostaje otoczenie – skaliste wybrzeże, ukryte jaskinie, pobliskie plaże oraz warunki sprzyjające wędkarstwu i sportom wodnym sprawiają, że miejsce to oferuje nie tylko wyjątkową nieruchomość, ale również dostęp do jednego z najbardziej malowniczych fragmentów walijskiego wybrzeża. Jego właścicielem może zostać jednak wyłącznie osoba dysponująca pokaźnym budżetem – cena wywoławcza wynosi bowiem 3 mln funtów, czyli równowartość ponad 15 mln zł. Źródła: Daily Mail, Thorne Island, Rightmove Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Stonehenge za darmo i bez wychodzenia z domu. Ruszył niezwykły projekt 3D
Czy można poczuć magię Stonehenge, nie ruszając się z fotela? Dzięki nowemu projektowi naukowców każdy może teraz wejść do świata słynnego kręgu, prześledzić jego historię dzięki technologii 3D i interaktywnym treściom. A wszystko dostępne jest zupełnie za darmo.
W 2022 roku w Muzeum Brytyjskim w Londynie odbyła się wystawa „The World of Stonehenge” („Świat Stonehenge”). To był wielki sukces tej placówki. Odwiedziło ją ponad 190 tysięcy osób. Udało się na niej zgromadzić ponad 400 bezcennych obiektów wypożyczonych z 36 instytucji z całej Europy, tworząc unikatową, jedyną w swoim rodzaju panoramę prehistorycznego świata. Obiekty zgromadzone na wystawie, mimo że pochodziły z różnych zakątków Europy, miały na celu przedstawienie szerszego kontekstu kulturowego, społecznego i religijnego, w którym funkcjonowało Stonehenge. Teraz każdy może zobaczyć tę wystawę bez wychodzenia z domu i to za darmo! Świat Stonehenge widziany z kanapy Naukowcy z University of Reading i Muzeum Brytyjskiego postanowili „unieśmiertelnić” wystawę i umieścić ją w świecie wirtualnym, tak by była dostępna dla każdego. Tak powstał projekt „The Virtual World of Stonehenge” („Wirtualny świat Stonehenge”). Nie jest to jednak standardowa wystawa online, ze zwykłymi zdjęciami ukazującymi sale pełne zabytków. Eksperci wykorzystali skanery laserowe 3D. Surowe dane przekształcono na w pełni interaktywne doświadczenie online, łącznie z warstwą dźwiękową. Stonehenge, jakiego nie znaliście Wirtualna wersja wystawy oferuje znacznie więcej, niż zwykłe przechodzenie między cyfrowymi gablotami. Użytkownicy mogą dosłownie wejść do świata ludzi żyjących w czasach Stonehenge i obserwować, jak monument zmieniał się na przestrzeni wieków. Platforma oferuje immersyjne pejzaże dźwiękowe, animacje i interaktywne treści, które ożywiają prehistorię. View oEmbed on the source website Jednym z najbardziej fascynujących elementów jest możliwość wirtualnej eksploracji neolitycznych kopalni krzemienia w Grimes Graves, co daje rzadką okazję do zajrzenia pod ziemię, skąd pradziejowi mieszkańcy Anglii pozyskiwali cenny surowiec. To taki odpowiednik polskich Krzemionek koło Ostrowca Świętokrzyskiego. Warto przyjrzeć się też wyposażeniu grobu szamanki z Bad Dürrenberg. Uwagę zwraca maska lub nakrycie głowy wykonane z poroża jelenia. Innym znaleziskiem z terenu Niemiec jest Dysk z Nebry, ukazujący ciała niebieskie. Sensacyjne są prezentowane na wystawie relikty po Seahenge – drewnianym kręgu zlokalizowanym niedaleko Norfolk. Te pozostałości pochodzą sprzed 4 tysięcy lat. Skarby w wysokiej rozdzielczości Szczególną uwagę poświęcono historiom mniej znanych, ale niezwykle istotnych obiektów. Internauci mogą z bliska przyjrzeć się artefaktom, które często umykają uwadze podczas tradycyjnego zwiedzania. Wśród nich znajduje się m.in. liść wiązu sprzed 6000 lat, misternie tkana bransoletka z krowiej sierści oraz pozostałości po pradziejowej uczcie. Każdy z tych przedmiotów został wzbogacony o nową zawartość cyfrową, która pozwala zrozumieć jego znaczenie w kontekście życia codziennego i wierzeń dawnych społeczności. Wystawa dostępna jest w kilku językach, w tym angielskim. Polskiego niestety zabrakło. Wirtualna wystawa działa płynnie i załączone są do niej dodatkowe materiały w postaci filmów. Nawet pobieżne „zwiedzanie” zajmie ponad godzinę. Gorąco polecam! Źródło: University of Reading Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Wrak pełen złota zidentyfikowany. 30 lat żmudnych badań przyniosło odpowiedzi
400 złotych monet odnalezionych we wraku w 1995 r. rozpaliło wyobraźnię historyków. Ale dopiero teraz udało się ustalić, skąd pochodziły i do kogo należały. Statek obładowany afrykańskim złotem i egzotycznymi towarami zatonął w 1633 r u wybrzeży Wielkiej Brytanii. Po 30 latach żmudnych badań eksperci poznali nazwę jednostki i jej historię.
W 1995 roku zespół nurków z South West Maritime Archaeology Group natrafił na pozostałości wraku u południowych wybrzeży Anglii, w pobliżu Salcombe. Na głębokości kilkunastu metrów spoczywała jednostka o długości około 30 metrów, otoczona armatami i kotwicami. To, co najbardziej rozpaliło wyobraźnię badaczy, to 400 złotych monet, które przetrwały stulecia pod wodą. Jak tam trafiły? Do kogo należały? Rozpoczął się żmudny proces opracowywania informacji na temat statku, bo do teraz nie znano nawet jego nazwy. Trzy dekady detektywistycznej pracy Identyfikacja jednostki jako „Dom van Keulen” była możliwa dzięki ścisłej współpracy archeologów z Bournemouth University, British Museum oraz niezależnych badaczy. Kluczowe były działania historyka Iana Friela, który w Archiwach Narodowych odnalazł dokumenty dotyczące rejsu z 1633 roku. Zapiski te potwierdziły, że statek płynący z Maroka napotkał „bardzo burzliwą pogodę”, doznał przecieku i zatonął w pobliżu Salcombe. Co ciekawe, mimo utraty ładunku, cała załoga zdołała przeżyć. Złoty wiek handlu i holenderska dominacja W XVII wieku morza i oceany były areną globalnej wymiany, w której kluczową rolę odgrywali holenderscy kupcy. Budując swoje handlowe imperium, Holendrzy wymieniali towary przemysłowe na niezwykle cenione, czyste złoto z Afryki Zachodniej, chociaż z jego jakością bywało różnie. Kruszec ten był tak istotny, że importowane dukaty często przetapiano na rodzimą walutę, która stała się jedną z najbardziej rozpoznawalnych na świecie. W tym kontekście podróż statku z Maroka do Niderlandów jesienią 1633 roku była standardową, choć ryzykowną operacją handlową. Jak wyglądał statek? O wyglądzie i rozmiarach statku „Dom van Keulen” wiadomo niezwykle mało, bo nie zachowały się żadne znane obrazy przedstawiające tę jednostkę. Miał około 30 m długości. Obecnie spoczywa na głębokości około 18 metrów. Skarb to nie tylko złoto Choć to złote dukaty przyciągają uwagę opinii publicznej, ładunek „Dom van Keulen” był znacznie bogatszy. – Wśród przewożonego ładunku znajdowało się 150 worków gumy arabskiej, 64 worki saletry, 320 kozich skór oraz 9 000 dukatów berberyjskich – złotych monet z Maroka. Uważa się, że większość towaru ocalono tuż po katastrofie, jednak ponad 400 monet przeleżało na dnie morza aż do 1995 roku, kiedy to odnaleźli je nurkowie z South West Maritime Archaeology Group – mówi prof. Dave Parham z Bournemouth University. W jego ocenie znalezisko to rzuca światło na bogactwo dynastii Sadytów oraz na handel afrykańskim złotem. Stanowi ono również namacalny dowód na rozkwit siedemnastowiecznego handlu morskiego, który łączył Maroko, Niderlandy i Wielką Brytanię. Archeolodzy wydobyli również przedmioty codziennego użytku, takie jak cynowe łyżki i misy, złotą biżuterię, a nawet unikatowy ciężarek sondujący w kształcie ryby oraz złoty samorodek w kształcie palca. Przedmioty te, obecnie w posiadaniu British Museum, stanowią bezcenne źródło wiedzy o ówczesnym życiu. Źródło: Bournemouth University Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Muzeum Brytyjskie opowiada historię świata. Jego sale kryją bezcenne skarby
Muzeum Brytyjskie jest bez wątpienia jednym z najważniejszych miejsc na kulturalnej mapie świata. Tamtejsza kolekcja, licząca ponad osiem milionów eksponatów, pozostaje jedną z największych na świecie. Należy jednak podkreślić, że brytyjska instytucja nie jest wyłącznie właścicielem skarbów przeszłości, ale także ich strażnikiem i propagatorem wiedzy.
Spis treści: Sir Hans Sloane i idea uniwersalizmu Od rezydencji do neoklasycznego pałacu Kolekcja muzealna jak panorama ludzkiej cywilizacji Kamienie milowe historii Akademickie i literackie serce Londynu Od momentu swojego powstania w połowie XVIII wieku, Muzeum Brytyjskie jest czymś więcej niż „tylko” instytucją gromadzącą artefakty. W praktyce mówimy tu o centralnym punkcie globalnego dyskursu o kulturze i historii. Jako pierwsze na świecie darmowe, narodowe i publiczne muzeum, od 1759 roku realizuje misję udostępniania wiedzy „wszystkim osobom pilnym i ciekawym” i robi to niezwykle skutecznie. Obecnie gmach w londyńskim Bloomsbury przyciąga ponad 6 milionów osób rocznie. Sir Hans Sloane i idea uniwersalizmu Historia Muzeum Brytyjskiego jest nierozerwalnie związana z osobą Hansa Sloane’a. Królewski lekarz, przyrodnik i kolekcjoner „naturalnych i sztucznych osobliwości”, a przy tym także prezes Towarzystwa Królewskiego, umiejętnie wykorzystywał globalne sieci handlowe i naukowe rozwijającego się imperium, aby stworzyć kolekcję o ogromnej skali. W chwili jego śmierci, zbiory te liczyły ponad 80 tys. obiektów, w tym 40 tys. drukowanych książek, 7 tys. manuskryptów, bogate okazy historii naturalnej i ogromną liczbę monet i medali. Pragnąc zachować jedność swojej kolekcji, Sloane w testamencie zaoferował ją królowi Jerzemu II dla narodu. Postawił tylko jeden warunek – jego spadkobiercy mieli otrzymać 20 tys. funtów, co stanowiło kwotę znacznie niższą od rynkowej wartości zgromadzonych artefaktów. 7 czerwca 1753 roku parlament przyjął ustawę, która formalnie ustanowiła muzeum. Do zasobów Sloane’a dołączono trzy inne kluczowe biblioteki: Cottonian, Harleian i Old Royal Library, co nadało instytucji charakter zarówno muzealny, jak i biblioteczny (w 1973 roku oficjalnie oddzielono dział biblioteczny i utworzono Bibliotekę Brytyjską). W tym miejscu warto jednak wspomnieć o dość kontrowersyjnych korzeniach placówki. Początkowe finansowanie zakupu kolekcji i jej utrzymania było powiązane z loterią publiczną, a także, co jest przedmiotem współczesnej krytyki, z dochodami pochodzącymi pośrednio z niewolniczej pracy na jamajskich plantacjach cukru. Muzeum narodowe zostało otwarte 15 stycznia 1759 roku, w Montagu House – siedemnastowiecznej rezydencji, zakupionej specjalnie na potrzeby ekspozycji. Choć z założenia miało być dostępne dla każdego, wczesne dekady charakteryzowały się restrykcyjnym systemem biletowym. Zwiedzający musieli składać pisemne wnioski, a grupy były małe i oprowadzane osobiście przez kustoszy. Dopiero w XIX wieku, wraz ze wzrostem nastrojów demokratycznych i przemianami społecznymi, muzeum otworzyło się na tłumy. Od rezydencji do neoklasycznego pałacu W miarę jak imperium brytyjskie rozszerzało swoje wpływy, kolekcja muzeum rosła w tempie uniemożliwiającym dalsze funkcjonowanie w niszczejącym Montagu House. W 1823 roku król Jerzy IV podarował narodowi Bibliotekę Królewską swojego ojca, co stało się impulsem do budowy nowego gmachu. Zadanie to powierzono sir Robertowi Smirke’owi, jednemu z czołowych przedstawicieli stylu neogreckiego. Projekt Roberta Smirke’a i fasada główna Smirke zaprojektował budynek na planie czworoboku z czterema skrzydłami i centralnym dziedzińcem. Styl neogrecki, który stał się popularny pod koniec XVIII wieku dzięki odkryciom archeologicznym w Grecji, miał odzwierciedlać wagę i powagę przechowywanych wewnątrz skarbów. Najbardziej rozpoznawalnym elementem stała się południowa fasada z 44 kolumnami w porządku jońskim, z których każda mierzy 14 metrów wysokości. Pedyment nad głównym wejściem zawiera rzeźby zatytułowane „Postęp cywilizacji” autorstwa sir Richarda Westmacotta, składające się z 15 alegorycznych figur. Budowa została ukończona w 1852 roku, wykorzystując najnowocześniejsze ówczesne technologie, takie jak betonowe fundamenty i żeliwne ramy konstrukcyjne. King’s Library i Reading Room King’s Library, obecnie znana jako Galeria Oświecenia, była pierwszym ukończonym skrzydłem nowego muzeum. Ta imponująca sala, mierząca 91 metrów długości, została zaprojektowana specjalnie do przechowywania 65 tys. książek Jerzego III. Zastosowano w niej pionierskie żeliwne belki wspierające sufit, co pozwoliło na stworzenie tak ogromnej, otwartej przestrzeni bez konieczności stawiania dodatkowych podpór. W 2003 roku, po renowacji, która przywróciła oryginalną żółto-złotą kolorystykę i pozłocenia, galeria otrzymała prestiżową nagrodę Crown Estate Conservation Award. W samym centrum czworobocznego gmachu, na dawnym dziedzińcu ogrodowym, w 1857 roku wzniesiono Reading Room, czyli okrągłą czytelnię według projektu Sydneya Smirke’a, brata Roberta. Jej kopuła o średnicy 42,6 metra była technologicznym majstersztykiem, wykonanym z segmentów żeliwnych z wypełnieniem z papier-mâché. To właśnie w tym miejscu nad swoimi dziełami pracowali tacy autorzy jak Virginia Woolf, Oscar Wilde czy Bram Stoker. Rewolucja Normana Fostera Największą zmianą architektoniczną na przełomie tysiącleci było stworzenie Wielkiego Dziedzińca im. Królowej Elżbiety II, otwartego w grudniu 2000 roku. Projekt biura Foster and Partners przekształcił zaniedbany wewnętrzny dziedziniec w największy zadaszony plac publiczny w Europie (uznawany za taki w chwili otwarcia). Najbardziej spektakularnym elementem jest szklany dach o powierzchni około 6 700 metrów kwadratowych, składający się z 3 312 paneli szklanych, wsparty na stalowej kratownicy. Inwestycja ta zwiększyła przestrzeń publiczną muzeum o 40%, tworząc nowoczesne centrum z kawiarniami, księgarniami i salami wystawowymi, a jednocześnie – przywracając czytelni jej centralne miejsce w sercu instytucji. Kolekcja muzealna jak panorama ludzkiej cywilizacji Zbiory Muzeum Brytyjskiego są jednymi z najbardziej kompleksowych na świecie – obejmują 2 miliony lat historii ludzkości na wszystkich kontynentach. Choć liczba obiektów szacowana jest na około 8 milionów, na stałych ekspozycjach znajduje się w danym momencie około 80 tys. z nich, co stanowi zaledwie 1% całości. Pozostała część jest przechowywana w magazynach lub udostępniana badaczom w ramach szerokiego programu wypożyczeń. Kolekcja jest podzielona na działy geograficzne i tematyczne. Do najważniejszych departamentów należą: Egipt i Sudan – druga co do wielkości i najważniejsza kolekcja egipska (poza Kairem), z ponad 100 000 obiektów; Grecja i Rzym – zawiera rzeźby z Partenonu, fragmenty mauzoleum w Halikarnasie i świątyni Artemidy w Efezie; Bliski Wschód – słynie z asyryjskich reliefów i skarbów z Mezopotamii; Brytania, Europa i Prehistoria – przechowuje skarby z Sutton Hoo, szachy z Lewis i artefakty rzymskiej Brytanii; Azja, Afryka i Ameryki – prezentuje różnorodność kulturową świata, od brązów z Ife, po mozaiki Azteków. Kamienie milowe historii Wśród milionów artefaktów kilka zyskało status globalnych ikon, stając się obowiązkowymi punktami każdej wizyty. Ich znaczenie wykracza poza wartość estetyczną – są to często klucze do zrozumienia całych cywilizacji. Kamień z Rosetty Prawdopodobnie najsłynniejszy obiekt w muzeum. Jest to fragment steli z 196 r. p.n.e., zawierający dekret wydany w Memfis w imieniu Ptolemeusza V. Tekst zapisano w trzech skryptach: hieroglifach, piśmie demotycznym i starożytnej grece. To właśnie dzięki temu porównawczemu zestawieniu Jean-François Champollion zdołał w XIX wieku odczytać egipskie hieroglify, otwierając drzwi do zrozumienia starożytnego Egiptu. Kamień został przejęty przez wojska brytyjskie od Francuzów w 1801 roku, po kapitulacji Aleksandrii. Rzeźby Partenonu Kolekcja rzeźb, metop i fragmentów fryzu z ateńskiego Partenonu, powstałych w V wieku p.n.e. pod nadzorem Fidiasza. Zostały one zdjęte z Akropolu przez lorda Elgina, ambasadora brytyjskiego przy Porcie Ottomańskiej, w latach 1801–1812. Ich obecność w Londynie jest przedmiotem trwającej od dwóch stuleci kontrowersji między Wielką Brytanią a Grecją. Argumenty za ich pozostaniem opierają się na statusie muzeum jako instytucji uniwersalnej, podczas gdy strona grecka domaga się ich zjednoczenia w nowoczesnym Muzeum Akropolu w Atenach. Skarb z Sutton Hoo Odkryty w 1939 roku w Suffolk, jest uważany za jedno z najważniejszych znalezisk archeologicznych w historii Wielkiej Brytanii. Są to pozostałości po królewskim pochówku łodziowym z VII wieku. Grób prawdopodobnie należy do anglosaskiego króla Raedwalda. Najbardziej ikonicznym elementem jest bogato zdobiony hełm, zrekonstruowany z setek drobnych fragmentów, który stał się symbolem wczesnośredniowiecznej Brytanii. Szachy z wyspy Lewis Zestaw 78 figurek szachowych, wykonanych z kłów morsa i zębów wieloryba, datowanych na XII wiek. Odnalezione w 1831 roku na szkockiej wyspie Lewis, prawdopodobnie zostały wykonane w Norwegii. Figurki te, o niezwykle ekspresyjnych twarzach, są uznawane za najsłynniejsze bierki szachowe na świecie. Mumia Katebet Mimo tysięcy mumii w kolekcji, ta należąca do Katebet – śpiewaczki boga Amona z ok. 1300 r. p.n.e. – jest jedną z najlepiej zbadanych i zachowanych. Jej złocona maska i starannie owinięte ciało stanowią przejmujący dowód staroegipskiej wiary w życie pozagrobowe. Akademickie i literackie serce Londynu Niezwykłą atmosferę muzeum determinują nie tylko zgromadzone tam zbiory, ale także lokalizacja instytucji. Bloomsbury jest sercem londyńskiego życia akademickiego i literackiego. W bezpośrednim sąsiedztwie instytucji znajdują się budynki University College London i Senate House. To właśnie tam narodziła się słynna Grupa Bloomsbury, zrzeszająca takich intelektualistów, jak Virginia Woolf, Vanessa Bell czy John Maynard Keynes, którzy spotykali się w okolicznych domach, by dyskutować o sztuce, polityce i wolności osobistej, często buntując się przeciwko wiktoriańskim restrykcjom. Dla odwiedzających muzeum, spacer po Bloomsbury to także spotkanie z historią medycyny (Great Ormond Street Hospital) oraz literaturą (dom-muzeum Karola Dickensa przy Doughty Street). Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Brytyjczycy budują trzykrotnie większy park niż Energylandia. Universal stworzy w Europie filmowego giganta
W Wielkiej Brytanii powstanie słynny park rozrywki. Firma Universal planuje otworzenie swojej rozrywkowej filii na wyspach brytyjskich w okolicy miasta Bedford. Pomysł najczęściej odwiedzanego lunaparku w Europie nie wszystkim Brytyjczykom przypadł do gustu.
Park rozrywki Universal w Orlando na Florydzie jest odwiedzany rocznie przez ponad 21 milionów gości. Nic więc dziwnego, że filmowy potentat planuje otworzyć podobny kompleks w Europie. Jak donoszą brytyjskie media, nadchodząca inwestycja ma stać się najczęściej odwiedzaną tego typu atrakcją na „Starym Kontynencie”. Rozrywkowy gigant na wyspach Nasza rodzima Energylandia ma być maleństwem przy planowanej inwestycji. Firma Universal – potentat w branży filmowej i muzycznej – planuje budowę nowego parku rozrywki w Europie. W centralnej części Wielkiej Brytanii, niedaleko miasta Bedford, ma powstać Universal United Kingdom Resort, które na zawsze odmieni krajobraz tego regionu. Koncern Comcast NBCUniversal, odpowiadający za budowę kompleksu, zakłada, że po otwarciu w 2031 roku park będzie przyciągał 8,5 miliona gości rocznie, stając się najchętniej odwiedzanym parkiem rozrywki w Europie. Jeszcze lepsze wyniki park ma osiągnąć w ciągu 20 lat od premiery obiektu: liczba odwiedzających ma wzrosnąć do nawet 12 milionów rocznie. Finansowanie parku rozrywki Aby w ruch poszły pierwsze wagoniki kolejek górskich, trzeba najpierw zgromadzić kapitał finansowy niezbędny do budowy tak rozległego obiektu. Na szczęście dla inwestorów, którzy wykładają aż 6 miliardów funtów na budowę kompleksu i jego funkcjonowanie, do inwestycji dołączył się brytyjski rząd. Politycy ogłosili przeznaczenie 1,3 miliarda funtów na wsparcie infrastruktury wokół Universal United Kingdom Resort. Fundusze te zostaną wydane m.in. na rozbudowę stacji Wixams do czterech peronów oraz modernizację dojazdowej drogi A421 (co ma kosztować 474 miliony funtów). Kolejna stacja planowana jest w miejscowości Stewartby na początek lat 30. XXI wieku. Decyzja ta jest tłumaczona wzrostem gospodarczym regionu oraz zwiększeniem liczby miejsc pracy. Jak podaje BBC, szacuje się, że projekt wygeneruje 28 tysięcy miejsc pracy w okresie od teraz do otwarcia (w tym 20 tysięcy przy samej budowie i 8 tysięcy stałych etatów po otwarciu) oraz przyniesie blisko 50 miliardów funtów wzrostu gospodarczego. Obawy społeczności lokalnych Mimo że dla niektórych Brytyjczyków decyzja o ulokowaniu kultowego parku rozrywki Universal właśnie u nich w kraju jest wyjątkowym wyróżnieniem, nie wszyscy tak samo cieszą się z nadchodzącej inwestycji. Miejscowi przedsiębiorcy, tacy jak właściciele kawiarni The Kiln w Stewartby, obawiają się napływu potężnych, globalnych sieciówek. Boją się, że algorytmy wyszukiwarki Google będą promować wielkie korporacje w pobliżu parku, przez co małe, lokalne biznesy zostaną zmarginalizowane. Dodatkowo wskazują, że konieczność zatrudnienia większej liczby personelu do obsługi ruchu turystycznego zwiększy ich obciążenia wynikające z prowadzenia biznesu. Co powstanie w parku rozrywki? Wnętrze parku rozrywki, który powstaje w miejscowości Kempston Hardwick, może wzbudzać entuzjazm fanów ekstremalnych przeżyć. Nowy kompleks rozrywkowy ma zająć aż 268 hektarów – dla porównania, popularna Energylandia w Zatorze mieści się na około 90 hektarach. Inwestycja połączy całoroczny park tematyczny z ogólnodostępną, bezpłatną strefą handlowo-rozrywkową. Jak podaje strona internetowa projektu, zakłada on powstanie hotelu na 500 pokoi. Choć na oficjalne motywy przewodnie jest jeszcze za wcześnie, to bazując na innych projektach Universal Studios, możemy spodziewać się atrakcji inspirowanych hitami kinowymi jak „Jurassic World” . Jedno jest pewne: fani adrenaliny będą zachwyceni, bo w planach są najwyższe kolejki górskie w całej Europie. Źródła: BBC, PropertyDesign, Universal Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Cardiff – od rzymskiej fortecy, przez centrum handlu węglem, po nowoczesną stolicę Walii
Historia Cardiff sięga 50 roku naszej ery. Zanim Rzymianie zbudowali na tym obszarze swój pierwszy fort, królowało tam waleczne plemię Sylurów. Ponad półtora tysiąca lat później miasto stało się największym portem eksportu węgla na świecie. Z Cardiff pochodził też Kapitan Morgan, jamajski król piratów.
Spis treści: Twierdza Cardiff Średniowieczne miasto Port węglowy Jamajski król korsarzy Uciekając przed zagładą Tragiczna wyprawa na biegun Cardiff jest największym miastem i stolicą Walii. Współcześnie miasto jest pełne pubów, restauracji i stadionowego gwaru. Jednak nim stało się kosmopolityczną stolicą regionu, przeszło przemianę od rzymskiej placówki wojskowej, przez średniowieczne miasto targowe i jedno z centrów rewolucji przemysłowej, aż po tętniącą życiem metropolię XXI wieku. Twierdza Cardiff Najbardziej charakterystycznym i centralnym symbolem Cardiff jest Cardiff Castle – ogromna twierdza, wokół której powstało i rozrosło się miasto. Pierwszą fortyfikację wznieśli tutaj Rzymianie około 50 roku naszej ery. Zanim rzymskie legiony wkroczyły do Brytanii, tereny te były zasiedlone przez celtyckie plemię Sylurów. Pierwsi legioniści pojawili się na ich ziemiach za rządów cesarza Nerona. Wówczas też powstał pierwszy, drewniany fort. Jednak Sylurowie nie chcieli oddać swoich ziem. Ostatecznie rzymskie oddziały umocniły się na tym obszarze dopiero kilka dekad później, pod dowództwem Sekstusa Juliusza Frontyna, cenionego żołnierza, inżyniera i pisarza. Fortowi zbudowanemu za jego panowania nadano nazwę Caerdyf lub Caerdydd. Pierwotny rzymski fort rozbudowali Normanowie. Wiele wieków później, w epoce wiktoriańskiej wzbogacono go o niezwykle bogate wnętrza. Średniowieczne miasto Wokół ufortyfikowanej budowli rozwijało się średniowieczne Cardiff. Ślady tego są widoczne do dziś m.in. w układzie ulic i nazwach dzielnic. Jedną z najstarszych ulic miasta jest Womanby Street – dziś centrum nocnego życia Cardiff. Sama nazwa może pochodzić od staronordyjskiego określenia oznaczającego „ulicę psiarza” albo „siedzibę cudzoziemców”. Innym średniowiecznym miejscem jest znajdująca się w dzielnicy Roath „Death Junction”. Chociaż współcześnie to jedno z najbardziej ruchliwych skrzyżowań miasta, dawniej znajdowało się tam Gallows Field – miejsce publicznych egzekucji. W średniowieczu szubienice stawiano poza murami miast, dlatego okolica ta przez wieki kojarzyła się mieszkańcom z karą śmierci. Port węglowy Prawdziwy rozwój Cardiff rozpoczął się pod koniec XVIII wieku wraz z budową Kanału Glamorganshire, który połączył doki miasta z kopalniami południowej Walii. W ciągu niespełna stu lat Cardiff stało się największym portem eksportu węgla na świecie. Do współczesnej stolicy Walii napływali ludzie z całego świata – na początku XX wieku mieszkały tu osoby aż 57 narodowości. Ślady dawnej potęgi przemysłowej można wciąż dostrzec w Coal Exchange – budynku, w którym ustalano światowe ceny węgla i zawarto pierwszy na świecie kontrakt o wartości miliona funtów. Jamajski król korsarzy W 1635 roku w Llanrhymny – wówczas wiosce położonej między Cardiff a Newport w południowej Walii – w zamożnej rodzinie farmerskiej urodził się Henry Morgan. Znany jest szerzej jako Kapitan Morgan lub król piratów. W 1654 roku Henry Morgan dołączył w Portsmouth do wojsk Olivera Cromwella. Cromwell postanowił wysłać armię na Karaiby, by zaatakować Hiszpanów. W ten sposób Morgan trafił na Jamajkę. Osiem lat później otrzymał swoje pierwsze dowództwo jako kapitan statku korsarskiego uczestniczącego w ataku na Santiago de Cuba. Korsarz działał z upoważnienia brytyjskiego rządu lub jego przedstawiciela, np. gubernatora Jamajki, i mógł napadać na Hiszpanów w imieniu Anglii. W zamian korsarze mogli zatrzymywać część łupów dla siebie. W pewnym sensie byli więc „legalnymi” piratami. Morgan był skutecznym dowódcą i miał posłuch u innych korsarzy. W 1666 roku został nawet wybrany korsarskim admirałem. Niedługo później mianowano go głównodowodzącym wszystkich sił Jamajki. Miał pod swoją komendą 36 statków i 1800 ludzi. W Cardiff wciąż stoi dom, w którym urodził się korsarz. Jego historię przypominają też liczne puby i zajazdy. Uciekając przed zagładą Podczas drugiej wojny światowej Cardiff było jednym z głównych celów niemieckich nalotów. Wszystko ze względu na znajdujące się tam doki. Najtragiczniejszy atak miał miejsce 2 stycznia 1941 roku. W ciągu jednej nocy zginęło 165 osób, a setki domów zostały zniszczone. Ślady tamtych wydarzeń można zobaczyć do dziś. Na moście kolejowym w dzielnicy Canton, przy skrzyżowaniu Lansdowne Road i Grosvenor Street, nadal widoczne są niewielkie otwory po kulach i odłamkach z czasów wojny. W mieście znajduje się też wyjątkowy relikt zimnej wojny – bunkier nuklearny. Powstał po 1948 roku jako część przygotowań na ewentualny wybuch III wojny światowej. W środku zachowały się stalowe łóżka piętrowe, systemy wentylacyjne i generatory prądu. Co ciekawe, większość ludzi nie ma pojęcia, że taki obiekt znajduje się tuż obok spokojnych ogrodów Insole Court. Dzisiejsze okolice Queen Street i Cardiff Castle pełne są ulicznych muzyków, turystów i sklepów. Niewiele osób wie jednak, że dawniej znajdowała się tam arena walk byków. Do 1835 roku organizowano tu brutalne widowiska bull-baiting – byka przywiązywano do pala, a następnie wypuszczano na niego psy, podczas gdy tłum obstawiał zakłady. Tragiczna wyprawa na biegun W 1910 roku właśnie z Cardiff wyruszył statkiem Terra Nova na swoją najsłynniejszą wyprawę na biegun południowy Robert Falcon Scott – legendarny brytyjski badacz Antarktydy, znany na całym świecie jako „Captain Scott”. Wyprawa dotarła na miejsce w styczniu 1912 roku, odkrywając jednak, że norweski polarnik Roald Amundsen wyprzedził ich o kilka tygodni. Ale nie to było najstraszniejsze. Podczas drogi powrotnej Scott i czterech członków jego ekspedycji zginęli z wycieńczenia, zimna i głodu zaledwie kilkanaście kilometrów od składu zapasów, który mógł ich uratować. Po odnalezieniu ich ciał świat poznał dzienniki Scotta, w których opisywał ostatnie dni wyprawy. Stał się symbolem odwagi, determinacji i tragicznego heroizmu epoki wielkich odkryć geograficznych. Cardiff do dziś pielęgnuje pamięć o tej historii. Przypomina o niej zarówno najstarszy hotel miasta The Royal, z którego Scott wyruszył w podróż, jak i Scott Memorial Lighthouse w Roath Park. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Naukowcy rozwiązali zagadkę Kamienia Ołtarzowego ze słynnego Stonehenge. To dowód na geniusz ludzi
To nie lodowiec, ale ludzi przetransportowali kilkutonowy Kamień Ołtarzowy do Stonehenge z odległej o setki kilometrów Szkocji – ustalił zespół naukowców. Przez lata sądzono, że budowniczowie tego najsłynniejszego megalitu czerpali materiały z pobliskiej Walii.
Stonehenge, jeden z najbardziej rozpoznawalnych zabytków na świecie, od wieków intryguje historyków i archeologów. Centralnym elementem tej konstrukcji jest Kamień Ołtarzowy, sześciotonowy megalit wykonany z piaskowca. Przez długi czas jego pochodzenie było przedmiotem licznych debat, a badacze starali się zrozumieć, skąd pochodził ten ogromny głaz i jak znalazł się na Równinie Salisbury. Nowoczesne metody w służbie archeologii Naukowcy z Curtin University, we współpracy z ekspertami z kilku brytyjskich uczelni, postanowili definitywnie rozwiązać zagadkę pochodzenia megalitu. W swoich badaniach wykorzystali datowanie ziaren minerałów oraz zaawansowane modelowanie arkuszy lodowych. Dzięki połączeniu analizy geologicznej z technologią komputerową możliwe stało się precyzyjne określenie „odcisku palca” skały. Okazało się, że trafił do Anglii ze Szkocji. Ale w jaki sposób? – Dowody wskazują na to, że kamień nie został przeniesiony w naturalny sposób przez lodowiec, lecz był to celowy, starannie zaplanowany transport przez trudny i zróżnicowany krajobraz – powiedział dr Anthony Clarke z Curtin University, jeden z autorów publikacji w „Journal of Quaternary Science”. Zastrzegł, że z modeli wynika, iż podczas ostatniej epoki lodowcowej lodowce mogły przetransportować głazy na pewnym odcinku trasy, ale nie do południowej Anglii. – Oznacza to, że ludzie i tak musieli przemieścić ten kamień na odległość setek kilometrów – dodał. Wyjątkowa organizacja ludów neolitycznych Zdaniem naukowców kamień był prawdopodobnie transportowany etapami, czasem drogą lądową, czasem wzdłuż morza, albo rzekami. Dr Clarke podkreślił, że odkrycia te ujawniają niespotykany dotąd poziom organizacji i współpracy wśród społeczności neolitycznych. View oEmbed on the source website – Przetransportowanie kamienia tej wielkości na tak dużą odległość wymagało planowania, koordynacji i głębokiego zrozumienia terenu. Nie wspominając o ogromnej determinacji – dodał dr Clarke. Przyszłość badań dotyczących budulca Przyszłe badania mają na celu dokładne wskazanie miejsca wydobycia kamienia w Szkocji oraz dalszą analizę szlaków, którymi poruszali się budowniczowie najsłynniejszego megalitu świata. Być może uda się namierzyć wychodnię kamienia. Czym było Stonehenge? Stonehenge to wyjątkowa budowla megalityczna, wzniesiona przez ludność neolitu i epoki brązu. Kamienie ustawiono tak, by wskazywały wschód słońca w przesilenie letnie i jego zachód – w zimowe. Miejsce to służyło prawdopodobnie do obchodzenia świąt, kultu słońca oraz jako nekropolia, gdzie składano szczątki zmarłych. Szczególne znaczenie miały zimowe zgromadzenia i uczty. Budowla mogła być też powiązana z cyklami księżyca i stanowiła część szerszego krajobrazu sakralnego. Stonehenge ma około 5000 lat. W latach między 3000 a 2800 p.n.e. powstał rów oraz wał, a na terenie monumentu grzebano zmarłych. Główna konstrukcja kamienna została wzniesiono 2500 lat p.n.e., czyli mnie więcej wtedy, gdy powstała piramida Cheopsa w Egipcie. Źródło: Journal of Quaternary Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
„Zebra striping” to brytyjski trend na brak kaca. Ale czy alkohol na zmianę z wodą naprawdę może pomóc?
Wyjścia ze znajomymi do baru często toczą się według trudnego do opanowania scenariusza – szczególnie, gdy pijemy alkohol. Kolejki drinków szybko pojawiają się na stole, a nasze racjonalne postanowienia o „wolniejszym tempie” rozpływają się w powietrzu już po drugiej czy trzeciej rundzie. Efektem jest poranek z paraliżującym kacem. Jednak ostatnio w Wielkiej Brytanii ogromną furorę robi nowy trend zwany „zebra striping”, który obiecuje zniwelowanie negatywnych skutków picia. Czy alkohol na zmianę z wodą to faktycznie magiczne lekarstwo na poranne cierpienie?
Zasada „zebra striping” (której nazwa zawiązuje do czarno-białej przeplatanki na umaszczeniu zebry) jest banalnie prosta: po wypiciu kieliszka wina, szota mocnego alkoholu czy kufla piwa podczas kolejnej rundy celowo zamawiasz napój bezalkoholowy lub zwykłą wodę, zanim znów sięgniesz po procenty. Jak pokazują analizy rynkowe z 2025 roku, ten sposób picia błyskawicznie zyskał na popularności na Wyspach Brytyjskich – przyznało się do niego aż 34% dorosłych obywateli. Temat ten pod lupę wzięły niedawno brytyjskie ekspertki – prof. Cathy Montgomery oraz dr Abi Rose z Liverpool John Moores University. Ich bezlitosne dla imprezowiczów wnioski opublikowano na łamach „The Conversation”. Pułapka metabolizmu. Czy „zebra striping” ma w ogóle sens? Aby zrozumieć fenomen tego trendu – i jego ograniczenia – musimy spojrzeć na naszą fizjologię. Ludzki organizm metabolizuje alkohol w stosunkowo stałym tempie – wynosi ono około jednej standardowej jednostki alkoholu na godzinę (co odpowiada małemu kieliszkowi wina, 30 mililitrom mocnego alkoholu lub połowie typowego piwa). Picie w tempie szybszym niż nasze możliwości przerobowe nieuchronnie podnosi stężenie alkoholu we krwi (tzw. wskaźnik BAC), prowadząc do szybszego upojenia i drastycznie zwiększając fizjologiczny stres organizmu. Czyli pomaga? Z punktu widzenia redukcji szkód, to „zebra striping” naprawdę może być przydatne. Ta technika przede wszystkim po prostu spowalnia ogóle tempo konsumpcji. Alkohol na zmianę z wodą nie tylko obniża jego szczytowe stężenie we krwi (dzięki czemu jesteśmy mniej pijani w danym momencie), ale przede wszystkim prowadzi do sytuacji, w której w ciągu całej nocy wypijamy mniej drinków. Ma to kolosalne znaczenie dla naszego mózgu. Istnieje tu także fascynujący aspekt behawioralny. Zwykłe trzymanie w dłoni szklanki z bezalkoholowym napojem radykalnie zmniejsza presję społeczną, by dotrzymać kroku pijącym znajomym. W kulturach, gdzie wspólne spożywanie alkoholu postrzegane jest jako towarzyska norma (w Polsce znamy to dobrze), taki „kamuflaż” znacznie ułatwia moderowanie własnego tempa. Mit nawodnienia i niebezpieczne bąbelki Wielu entuzjastów „zebra striping” wierzy, że główną zaletą tej metody jest intensywne nawodnienie, które niczym magiczna tarcza uchroni ich przed porannym kacem. Alkohol działa jako diuretyk (środek moczopędny), zmuszając nas do częstszych wizyt w toalecie, co prowadzi do utraty płynów i zaburzeń równowagi elektrolitowej. Rzeczywiście, przeplatanie drinków wodą pomaga zrekompensować owo odwodnienie, w pewnym stopniu łagodząc objawy takie jak silne pragnienie, zawroty głowy czy ból skroni. Naukowcy nie pozostawiają jednak złudzeń: odwodnienie i kac to dwa zupełnie różne zjawiska. Samo przywrócenie równowagi płynów nie zapobiegnie kacowi, ponieważ jest on syndromem niezwykle złożonym. Odpowiada za niego koktajl mrocznych czynników biologicznych: nagromadzenie toksycznych produktów ubocznych metabolizmu (takich jak silnie trujący aldehyd octowy), ogólnoustrojowy stan zapalny, mocno zaburzony sen oraz patologicznie zmieniona odpowiedź układu odpornościowego. Nasilenie porannego dramatu zależy ściśle od ilości krążącego w organizmie alkoholu. Badania kliniczne udowadniają, że poziom alkoholu w moczu bezpośrednio koreluje z surowością kaca. Czy bąbelki upijają nas mocniej? Co niezwykle istotne, ogromne znaczenie ma to, czym dokładnie przeplatamy nasz alkohol. Jeśli naszym bezalkoholowym wyborem będą napoje gazowane, możemy wpaść w poważną pułapkę. Bąbelki zwiększają ciśnienie w żołądku, dosłownie „wpychając” alkohol do jelita cienkiego, co drastycznie przyspiesza jego wchłanianie do krwiobiegu. Chociaż napoje gazowane nie sprawią, że upijesz się bardziej, według brytyjskich naukowców mogą z sprawić, że upijesz się szybciej. Nie ma bezpiecznej dawki alkoholu Werdykt badaczek jest jednoznaczny: „zebra striping” może zadziałać, ale zdecydowanie nie w sposób, na jaki liczą niektórzy. Metoda ta w żaden sposób nie powstrzymuje procesów biologicznych wywołujących kaca, a jej sukces zależy wyłącznie od tego, czy pomoże nam ona wypić w sumie mniej alkoholu. Jeśli zrekompensujemy sobie wodne przerwy dłuższym pobytem w barze lub wyborem wysokoprocentowych trunków – rano i tak obudzimy się z bólem. Co gorsza, utrzymanie rygoru naprzemiennego picia wymaga żelaznej kontroli poznawczej, która bardzo szybko ulatnia się wraz z rosnącym poziomem wskaźnika BAC w naszej krwi. W tym miejscu warto przypomnieć także szerszy, współczesny kontekst medyczny. Jak jednoznacznie wskazują najnowsze wytyczne Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) oraz liczne, współczesne analizy onkologiczne, w świetle dzisiejszej wiedzy medycznej nie istnieje coś takiego jak bezpieczna dawka alkoholu. Nawet minimalne ilości tej substancji psychoaktywnej działają toksycznie na nasze komórki i odczuwalnie zwiększają ryzyko chorób przewlekłych, w tym wielu rodzajów nowotworów. Nie dajmy się zatem oszukać obietnicom łatwych trików. Jedynym prawdziwie skutecznym, udowodnionym naukowo i pewnym sposobem na całkowite uniknięcie kaca (i wielu innych problemów zdrowotnych) pozostaje po prostu wypicie mniejszej ilości alkoholu lub – co najlepsze dla organizmu – nie picie go wcale. Źródła: The Conversation, WHO Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
W tej bajkowej wsi nie ma samochodów. Mieszkańcy żyją jak przed wiekami
W czasach, gdy wiele popularnych miejsc zmaga się z tłumami turystów, hałasem i nieustannym ruchem samochodowym, coraz więcej osób marzy o spokojniejszych kierunkach pozwalających naprawdę odpocząć. Wciąż istnieją jednak miejsca, które wydają się zatrzymane w czasie – pozbawione pośpiechu, reklam i korków. Jednym z nich jest niewielka brytyjska wioska położona na wysokim, około 120-metrowym klifie, gdzie codzienne życie od lat toczy się niemal tak samo, jak przed wiekami.
Odwiedzający malowniczą osadę w północnym Devon trafiają do świata brukowanych uliczek, kamiennych domków i wyjątkowej ciszy, której próżno szukać w większości popularnych kurortów. W tej nadmorskiej wiosce nie kursują samochody, a transport towarów do dziś odbywa się w nietypowy sposób, bo przy pomocy specjalnych sań i ręcznych wózków przeciąganych stromymi ulicami. Położona między klifami i morzem miejscowość od lat przyciąga osoby szukające spokojniejszego tempa życia oraz atmosfery przypominającej dawne angielskie wybrzeże sprzed ery masowej turystyki. Clovelly od wieków funkcjonuje niemal bez zmian. To jedna z najbardziej niezwykłych wsi Anglii Historia Clovelly sięga co najmniej XI wieku, a sama miejscowość przez stulecia pozostawała niemal odcięta od świata, dzięki czemu zachowała swój dawny charakter lepiej niż wiele innych brytyjskich osad. Według historyków po podboju Anglii wieś należała do Wilhelma Zdobywcy, który miał przekazać ją swojej żonie Matyldzie Flandryjskiej – pierwszej koronowanej królowej Anglii. W XII wieku majątek przeszedł w ręce rodziny Giffard, natomiast w 1738 roku całą wieś kupiła rodzina Hamlyn za 9438 funtów – kwotę, która obecnie może wydawać się zaskakująco niewielka. Co ciekawe, Clovelly do dziś pozostaje jedną z nielicznych prywatnych wiosek w Wielkiej Brytanii, a obecnym właścicielem jest John Rous, potomek rodziny Hamlyn. Charakterystycznym symbolem miejscowości stały się niezwykle strome uliczki prowadzące w dół klifu ku niewielkiemu portowi z XIV wieku. Ze względu na specyficzne położenie przez setki lat niemożliwe było tu funkcjonowanie tradycyjnego transportu kołowego. Zamiast samochodów mieszkańcy korzystali więc z drewnianych sań, którymi przewożono towary, opał czy żywność między domami a nabrzeżem. Dawniej równie ważną rolę odgrywały osły pomagające transportować ciężkie ładunki po stromych zboczach. Choć dziś Clovelly odwiedza około 150 tys. turystów rocznie, wioska nadal sprawia wrażenie miejsca zatrzymanego w czasie. Kamienne domy, brukowane przejścia i niewielka społeczność licząca niespełna 500 mieszkańców tworzą atmosferę bardziej przypominającą dawną Anglię niż współczesny nadmorski kurort. Co można zobaczyć w Clovelly? Wioska oferuje atrakcje jak z innej epoki Choć Clovelly sprawia wrażenie miejsca całkowicie odciętego od współczesności, niewielka miejscowość przygotowała dla odwiedzających zaskakująco rozbudowaną ofertę atrakcji. Wstęp do wioski jest płatny – dorośli muszą zapłacić około 10,90 funta, a dzieci od 7. do 16. roku życia 6,25 funta. System opłat wprowadzono jeszcze w latach 80. XX wieku, kiedy obecny właściciel posiadłości John Rous rozpoczął szeroko zakrojone prace renowacyjne mające uratować historyczną zabudowę przed zniszczeniem. Dzięki temu Clovelly do dziś zachowuje swój charakter i pozostaje jednym z najlepiej utrzymanych historycznych miejsc na brytyjskim wybrzeżu. Spacer po wiosce prowadzi przez wąskie przejścia pełne niewielkich galerii, warsztatów rzemieślniczych i klimatycznych kawiarni, w tym słynnych Clovelly Tea Rooms. Turyści mogą także zatrzymać się w historycznych hotelach The Red Lion lub The New Inn, skąd rozciągają się widoki na zatokę i kamienisty port. Szczególną popularnością cieszą się lokalne restauracje serwujące świeże homary i kraby poławiane u wybrzeży Devonu. W cenie biletu można odwiedzić również Fisherman’s Cottage (domek pokazujący, jak wyglądało życie mieszkańców w latach 30. XX wieku) oraz muzeum poświęcone pisarzowi Charlesowi Kingsleyowi. W pobliżu znajdują się także wiktoriańskie Clovelly Court Gardens z egzotycznymi szklarniami i sadami owocowymi. Miłośnicy przyrody często wybierają spacer wybrzeżem do plaży Mouthmill Beach lub do wodospadu spadającego bezpośrednio z klifu do morza, z którym związana jest lokalna legenda o narodzinach Merlina, znanego z opowieści o Królu Arturze. Władze wioski przypominają jednak, że strome brukowane uliczki bywają śliskie i wymagające, szczególnie dla osób starszych. Dlatego dla turystów przygotowano specjalny transport Land Roverem, który pomaga wrócić z portu na szczyt klifu. W sezonie letnim Clovelly można zwiedzać codziennie od 9:00 do 17:00, natomiast zimą godziny otwarcia skracane są zwykle do przedziału między 10:00 a 16:00. Źródło: Daily Mail Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Kupujesz wege burgery lub parówki? Nowe badanie naukowców ujawnia masowe zanieczyszczenie toksynami z grzybów
Nie jest dziś łatwo dobrze się odżywiać – pułapki czyhają nawet w pozornie zdrowych produktach. Badania przeprowadzone w Wielkiej Brytanii dowodzą, że niemal 100 proc. produktów roślinnych jest zanieczyszczonych toksynami pochodzącymi z pleśni. To kolejny dowód ta to, że żywność roślinna nie zawsze jest całkowicie bezpieczna.
Mykotoksyny to naturalnie występujące związki wytwarzane przez niektóre rodzaje grzybów, szczególnie pleśni. To metabolity tzw. grzybów mikroskopijnych, trujące dla ludzi, zwierząt, roślin i drobnoustrojów. Stanowią poważne wyzwanie dla bezpieczeństwa żywności, szczególnie pochodzenia roślinnego. Najnowsze badania naukowców z University of Parma oraz Cranfield University, ujawniły powszechną obecność tych substancji w wegetariańskich i wegańskich produktach w Wielkiej Brytanii. Skala występowania i rodzaje wykrytych toksyn Analiza 212 próbek, obejmująca roślinne alternatywy dla mięsa oraz napoje roślinne, wykazała, że niemal wszystkie z nich zawierały co najmniej jedną z 19 badanych toksyn z grzybów. Przebadano 92 alternatyw mięsa oraz 120 napojów roślinnych, w tym m.in. wegańskie burgery, kiełbaski, kawałki roślinnego „kurczaka” oraz mleka owsiane, migdałowe i sojowe. Do analiz użyto chromatografii oraz spektrometrii. Wykryto m.in.: aflatoksyny, ochratoksynę A, zearalenon oraz toksyny z grupy Fusarium i Alternaria. W alternatywach mięsa było uderzająco dużo enniatyny oraz beauverycyny – występowały w ponad 93% próbek. Alternariol i tentoksyna były odpowiednio w 75% i 77,2% zamienników mięsa. Stężenia wszystkich mykotoksyn były znacząco wyższe w produktach imitujących mięso, niż w napojach roślinnych. To dobitny (i kolejny) dowód na to, że diety roślinne nie są tak bezpieczne jak sądzimy. Skąd się biorą mykotoksyny w żywności? Problem mykotoksyn w żywności roślinnej wynika z używanych w niej surowców: zboża, rośliny strączkowe czy nasiona są podatne na działanie pleśni, zarówno podczas uprawy, jak i po zbiorze. Obecność tych związków w żywności jest do pewnego stopnia nieunikniona, ale wyniki badania budzą niepokój. Tak powszechna obecność dowodzi, że coś jest nie tak w monitorowaniu procesów produkcji żywności. Ryzyko zdrowotne i normy bezpieczeństwa Pomimo wykrycia toksyn w niemal każdym produkcie, autorzy badania podkreślają, że ich poziomy w testowanej żywności zakupionej w Wielkiej Brytanii nie przekraczały limitów zalecanych przez Unię Europejską. Ostrzegają jednak przed bagatelizowaniem problemu. Choć jednorazowe spożycie produktu o niskiej zawartości mykotoksyn nie zagraża zdrowiu, ich regularna konsumpcja może prowadzić do stopniowej kumulacji mykotoksyn w organizmie. Dieta oparta niemal wyłącznie na produktach roślinnych znacząco zwiększa ryzyko. Chroniczne narażenie na mykotoksyny może skutkować osłabieniem układu odpornościowego, uszkodzeniem wątroby i nerek oraz przyczyniać się do rozwoju nowotworów. Co dalej z żywnością roślinną? Andrea Patriarca z Cranfield University zauważa, że brakuje przepisów do monitorowania mykotoksyn w nowych kategoriach produktów. Niezbędna jest ścisła współpraca na każdym etapie łańcucha dostaw – od upraw, przez magazynowanie, transport, po produkcję, a nawet ekspozycję w sklepach. Naukowcy uważają, że konieczne będzie rozszerzenie monitoringu surowców i prowadzenie dalszych badań. Już współpracują z sektorem spożywczym. Źródło: Food Control Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Harry Potter naprawdę istnieje? Te miejsca pokażą ci świat magii poza ekranem
Od londyńskiego King’s Cross, przez szkockie wiadukty, po zamki, które współtworzyły filmowy Hogwart – świat Harry’ego Pottera ma swoje bardzo realne adresy. Sprawdź, gdzie powstawały kultowe sceny, które miejsca naprawdę pojawiły się na ekranie, a które jedynie inspirowały J.K. Rowling i twórców serii. To podróż obowiązkowa nie tylko dla fanów magii.
Spis treści: Odwiedź plany zdjęciowe Harry'ego Pottera w Wielkiej Brytanii W tych krajach w Europie również kręcono Harry'ego Pottera Harry Potter na Antypodach Inne miejsca związane z powstawaniem książek i filmów o Harrym Potterze Harry Potter – kolejność filmów „Harry Potter” to jedna z najbardziej dochodowych i rozpoznawalnych serii filmowych w historii kina. Choć od premiery „Harry’ego Pottera i Kamienia Filozoficznego”, pierwszej ekranizacji bestsellerowej powieści J.K. Rowling, minęło już ponad 20 lat, popularność tego filmowego uniwersum wciąż nie słabnie. Kolejne pokolenia widzów nadal z zainteresowaniem śledzą losy Harry’ego Pottera oraz jego najbliższych przyjaciół z Hogwartu. Na grudzień tego roku zaplanowana jest nowa serialowa wersja cyklu. Wraz z dziennikarzami Travelera zapraszamy w podróż śladami świata wykreowanego na ekranie i do miejsc, które posłużyły jako plany zdjęciowe lub inspiracje dla filmowej serii. Oto wybrane lokalizacje związane z produkcją filmów o Harrym Potterze – od słynnych brytyjskich zabytków po mniej oczywiste zakątki, które mogą zaskoczyć nawet oddanych fanów sagi. Co ciekawe, poza miejscami, gdzie kręcono filmy, można też odwiedzić specjalne parki rozrywki, a nawet hotel Harry'ego Pottera! Odwiedź plany zdjęciowe Harry'ego Pottera w Wielkiej Brytanii Dworzec King’s Cross w Londynie Świat Pottera: Peron 9¾ to legendarne miejsce, z którego Harry Potter i jego przyjaciele co roku wyruszają Ekspresem Hogwart do Szkoły Magii i Czarodziejstwa. Świat rzeczywisty: Londyn to jedno z najciekawszy miast dla kinomanów. W filmach o Harrym Potterze sceny związane z odjazdem do Hogwartu realizowano głównie w rejonie peronów 4 i 5 londyńskiej stacji King’s Cross, a nie przy rzeczywistych peronach 9 i 10. Z czasem dworzec stał się ważnym punktem na mapie fanów serii – ustawiono tam tabliczkę „Peron 9¾” oraz charakterystyczny wózek „znikający” w ścianie, upamiętniający filmowy fenomen. Goathland, North Yorkshire Świat Pottera: Stacja Hogsmeade to miejsce, gdzie uczniowie po raz pierwszy wysiadają z Ekspresu Hogwart przed dalszą podróżą do szkoły. Świat rzeczywisty: Rolę filmowej stacji Hogsmeade odegrał zabytkowy dworzec Goathland w North Yorkshire. To właśnie tutaj kręcono sceny przyjazdu uczniów do Hogwartu w pierwszym filmie. Do dziś miejsce przyciąga fanów z całego świata, choć sam zamek Hogwart nie znajduje się w pobliżu – jego ekranowy wizerunek powstał z połączenia różnych lokacji oraz efektów specjalnych. Zamek Alnwick, Anglia Świat Pottera: To tutaj Harry uczestniczył w swoich pierwszych lekcjach latania na miotle. Świat rzeczywisty: Dziedzińce i błonia zamku Alnwick posłużyły jako plener do scen nauki latania oraz niektórych ujęć związanych z terenami Hogwartu. W filmowej serii szkoła nie była jednak jednym rzeczywistym miejscem – jej ekranowy obraz tworzono z wielu lokalizacji, m.in. zamku Alnwick, katedr w Durham i Gloucester, Lacock Abbey oraz Christ Church w Oksfordzie, które stanowiło głównie inspirację wizualną dla wybranych wnętrz. Londyńskie Zoo Świat Pottera: To właśnie tutaj Harry po raz pierwszy odkrywa swoją niezwykłą zdolność porozumiewania się z wężami. Świat rzeczywisty: Scenę z boa dusicielem z „Harry’ego Pottera i Kamienia Filozoficznego” nakręcono w londyńskim zoo, które dzięki temu stało się jedną z bardziej rozpoznawalnych miejskich lokalizacji związanych z serią. Szkocja Świat Pottera: Choć dokładne położenie Hogwartu nie zostało wskazane wprost, szkoła jest powszechnie kojarzona ze szkockim krajobrazem – surowym, górzystym i pełnym zamków. Świat rzeczywisty: Szkocja odegrała kluczową rolę w budowaniu wizualnej tożsamości filmów. To tutaj znajdują się takie ikoniczne miejsca jak wiadukt Glenfinnan na trasie West Highland Line, po której mknął Ekspres Hogwart, oraz dolina Glen Nevis, wykorzystana w części plenerów. Szkockie pejzaże i architektura były również ważnym źródłem inspiracji dla wyobrażenia świata czarodziejów. W tych krajach w Europie również kręcono Harry'ego Pottera Bułgaria Świat Pottera: Bułgaria to ojczyzna Viktora Kruma – słynnego szukającego reprezentacji narodowej Quidditcha oraz ucznia Instytutu Durmstrangu, jednego z uczestników Turnieju Trójmagicznego. Świat rzeczywisty: Choć Bułgaria nie była istotną lokacją filmową serii, jej obecność w uniwersum J.K. Rowling wiąże się przede wszystkim z postacią Kruma i międzynarodowym wymiarem świata czarodziejów. W kontekście podróżniczym warto raczej traktować Bułgarię jako kulturowe skojarzenie niż bezpośredni „kierunek Harry’ego Pottera”. Mistyczna atmosfera Gór Riła (to swoją drogą popularne miejsce na narty w Bułgarii) czy lokalne tradycje duchowe mogą przywoływać baśniowe skojarzenia, ale nie mają bezpośredniego związku z produkcją filmów. Irlandia Świat Pottera: Irlandia zajmuje ważne miejsce w magicznym świecie przede wszystkim jako zwycięzca finału Mistrzostw Świata w Quidditchu w 1994 roku. Irlandzka mitologia, pełna legend o nadprzyrodzonych stworzeniach, dobrze współgra z klimatem serii, choć wiele wymienianych istot nie jest bezpośrednio kluczowe dla fabuły. Świat rzeczywisty: Irlandia nie była głównym planem zdjęciowym filmów, ale jej krajobrazy, folklor i silna tradycja legendarnych opowieści sprawiają, że bywa kojarzona z magiczną atmosferą świata Rowling. To raczej inspiracyjny trop kulturowy niż konkretna lokalizacja związana z ekranizacją. Walia Świat Pottera: W magicznym świecie to właśnie stąd pochodzi zielony smok walijski pospolity – jeden z najbardziej znanych gatunków smoków. Świat rzeczywisty: Walia pojawia się w kontekście serii bardziej symbolicznie niż jako główna lokacja zdjęciowa, choć walijska przyroda i górskie pejzaże dobrze wpisują się w wyobrażenie świata smoków. Warto jednak zaznaczyć, że Pembrokeshire posłużyło jako plener dla Muszlowej Chatki w „Harrym Potterze i Insygniach Śmierci”, co stanowi jeden z bardziej bezpośrednich związków regionu z filmową sagą. Norwegia Świat Pottera: Norwegia to miejsce pochodzenia rogogona norweskiego – smoka znanego fanom jako Norbert, którego Hagrid niegdyś wyhodował z jaja. Świat rzeczywisty: Norwegia nie była bezpośrednią lokacją filmową serii, lecz jej surowe krajobrazy, fiordy i skandynawski folklor często przywołują skojarzenia z magicznymi stworzeniami. To bardziej geograficzne rozszerzenie świata przedstawionego niż rzeczywisty ślad produkcyjny. Rumunia Świat Pottera: Rumunia słynie w uniwersum Harry’ego Pottera z rezerwatu smoków, do którego trafił Norbert pod opiekę Charliego Weasleya. Świat rzeczywisty: Podobnie jak w przypadku Norwegii czy Bułgarii Rumunia nie odegrała istotnej roli jako plan filmowy. Jej obecność w artykule warto przedstawiać raczej jako element rozszerzający wiedzę o świecie przedstawionym niż jako faktyczny kierunek podróży śladami ekranizacji. Transylwania i rumuński folklor mogą budzić skojarzenia z fantastyką, jednak odnoszą się bardziej do tradycji gotyckiej niż bezpośrednio do Harry’ego Pottera. Harry Potter na Antypodach Wollongong, Australia Świat Pottera: Wollongong Warriors (Wojownicy z Wollongong) to jedna z najbardziej znanych australijskich drużyn Quidditcha, wspomniana w „Quidditchu przez wieki” jako ważny element sportowego świata czarodziejów. Ich obecność pokazuje globalny zasięg tej dyscypliny w uniwersum J.K. Rowling. Świat rzeczywisty: Wollongong w Nowej Południowej Walii to nadmorskie australijskie miasto znane przede wszystkim z plaż, surfingu i malowniczych krajobrazów. Choć nazwa drużyny wyraźnie nawiązuje do prawdziwej lokalizacji, związek ten ma charakter literackiego odniesienia, a nie filmowej czy fabularnej osi podróży śladami Harry’ego Pottera. Inne miejsca związane z powstawaniem książek i filmów o Harrym Potterze Dla wielu fanów serii ważnym punktem podróży pozostaje Edynburg – miasto silnie związane z początkiem literackiej historii Harry’ego Pottera. To właśnie tutaj J.K. Rowling pisała pierwsze części cyklu, pracując m.in. w lokalnych kawiarniach. Warto jednak rozróżnić miejsca związane z procesem powstawania książek od rzeczywistych planów filmowych. Edynburg jest przede wszystkim ważnym punktem na mapie fanów literackiego uniwersum, a nie główną lokalizacją ekranizacji. Wśród najbardziej znanych miejsc związanych z tworzeniem świata Harry’ego Pottera znajdują się także liczne lokacje wykorzystane podczas produkcji filmów lub uznawane za inspiracje wizualne. Biblioteka Bodleian w Oksfordzie posłużyła jako jedno z wnętrz Hogwartu, Australia House w Londynie wykorzystano do scen przedstawiających bank Gringotta, a Leadenhall Market stał się filmową inspiracją dla ulicy Pokątnej. Warto jednak zachować precyzję – niektóre popularne miejsca, takie jak księgarnia Livraria Lello w Porto, są częściej uznawane za potencjalne inspiracje lub atrakcje marketingowo powiązane z marką niż potwierdzone lokacje bezpośrednio związane z filmami. Podobnie Martins Heron w Berkshire wykorzystano jako okolice Privet Drive, choć sama ulica była filmowo modyfikowana. Podróż śladami Harry’ego Pottera bywa więc połączeniem rzeczywistych planów zdjęciowych, miejsc związanych z autorką oraz lokalizacji, które zyskały popularność dzięki skojarzeniom z magicznym światem. Dla czytelników największą wartość ma jasne rozróżnienie między tymi kategoriami. Harry Potter – kolejność filmów Filmowa seria o Harrym Potterze, oparta na siedmiu powieściach J.K. Rowling, obejmuje osiem pełnometrażowych produkcji. Ostatni tom – „Harry Potter i Insygnia Śmierci” – został podzielony na dwie części, stąd większa liczba filmów niż książek. Najlepszym sposobem oglądania pozostaje kolejność premier, która odpowiada rozwojowi fabuły i dojrzewaniu bohaterów. Chronologiczna kolejność oglądania: Harry Potter i Kamień Filozoficzny (2001) Harry Potter i Komnata Tajemnic (2002) Harry Potter i Więzień Azkabanu (2004) Harry Potter i Czara Ognia (2005) Harry Potter i Zakon Feniksa (2007) Harry Potter i Książę Półkrwi (2009) Harry Potter i Insygnia Śmierci: Część I (2010) Harry Potter i Insygnia Śmierci: Część II (2011) Pierwszy film, „Harry Potter i Kamień Filozoficzny”, miał światową premierę w 2001 roku, natomiast finał serii trafił do kin dekadę później. Taki układ najlepiej oddaje zarówno rozwój głównej historii, jak i stopniowe dojrzewanie tonu całej opowieści – od baśniowej przygody po znacznie mroczniejsze fantasy. Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Tajemnice sztucznych wysp w Szkocji. Budowano je tysiące lat wcześniej, niż sądziliśmy
Głęboko pod powierzchnią szkockich jezior skrywają się konstrukcje, które rzucają nowe światło na życie w pradziejach. Dzięki innowacyjnym metodom obrazowania naukowcy odkryli, że sztuczne wyspy budowano tysiące lat wcześniej, niż dotychczas sądzono.
Nowe odkrycia nie przestają zaskakiwać naukowców. Do tej kategorii zabytków należą sztuczne wyspy wznoszone przed dwoma tysiącami lat w Szkocji i Irlandii. No właśnie – czy „zaledwie” przez dwoma mileniami? Z badań w ostatnich latach wynika, że tego typu zagadkowe struktury powstawały zdecydowanie wcześniej, bo już być może przed około 5,5 tysiącami lat, czyli już w czasach neolitu. Najnowsze prace badawcze zespołu z Uniwersytetu w Southampton oraz Uniwersytetu w Reading pokazują jednak, że tych sztucznych wysp zwanych kranogami (crannog) jest zdecydowanie więcej. Zagadkowa struktura z wyspy Lewis Głównym obiektem zainteresowania naukowców stał się kranog w Loch Bhorgastail, położony przy malowniczej szkockiej wyspie Lewis. To, co dziś wygląda jak zwykła, kamienna wysepka, skrywa pod swoją powierzchnią skomplikowaną, drewnianą strukturę. Podczas wykopalisk archeolodzy zarejestrowali masywną platformę z bali, ukrytą pod warstwą osadów i kamiennego nasypu. Archeolodzy chcieli nie tylko poznać wiek obiektu, ale też zrozumieć, jak zmieniał się on na przestrzeni wieków i jaką funkcję pełnił w życiu lokalnych społeczności przed tysiącami lat. Konstrukcja starsza od Stonehenge Wyniki datowania radiowęglowego oraz analizy warstw archeologicznych przyniosły fascynujące rezultaty: kranog w Loch Bhorgastail powstał ponad 5000 lat temu. Oznacza to, że jest on starszy od tak słynnych monumentów, jak kamienne Stonehenge. Budowa sztucznej wyspy przebiegała etapami. Wszystko zaczęło się od wzniesienia okrągłej drewnianej platformy o średnicy około 23 metrów, którą następnie wyłożono chrustem. Dopiero dwa tysiące lat później, w środkowej epoce brązu, dodano kolejną warstwę drewna i kamieni, a kolejna faza aktywności ludzkiej na tym terenie nastąpiła około tysiąca lat później, w epoce żelaza. Do samej wyspy prowadziła kamienna grobla, która obecnie znajduje całkowicie pod wodą. Ślady dawnych biesiad W trakcie wieloletnich prac terenowych archeolodzy podwodni natrafili w wodach otaczających wyspę na setki fragmentów neolitycznej ceramiki. – Mimo że przeznaczenie tych wysp pozostaje tajemnicą, skala zasobów i siły roboczej użytej do ich budowy świadczy o istnieniu rozwiniętych społeczności oraz o wyjątkowej randze samych obiektów. Odnalezione tam liczne naczynia – w których niejednokrotnie zachowały się resztki jedzenia – oraz ślady obróbki kamienia pozwalają sądzić, że wyspy służyły wspólnym celom: przygotowywaniu posiłków i biesiadowaniu – mówi dr Stephanie Blankshein z Uniwersytetu w Southampton. Innowacyjne metody w archeologii Największym wyzwaniem dla badaczy była precyzyjna dokumentacja struktury znajdującej się w wodzie. Tradycyjna fotogrametria, choć skuteczna na dużych głębokościach, w płytkich akwenach napotyka bariery w postaci osadów, falowania wody czy zniekształceń wywołanych przez światło. Aby pokonać te trudności, naukowcy zastosowali nowatorską technikę stereofotogrametrii. Wykorzystano dwie małe, wodoodporne kamery o szerokim polu widzenia, umieszczone na specjalnej ramie w stałej odległości od siebie. Dzięki temu możliwe było stworzenie bardzo dokładnego modelu 3D obiektu, na którym widać części nadziemne i podwodne. Źródło: Uniwersytet w Southampton Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Bał się policji i własnych cieni. Jak fobie Alfreda Hitchcocka zmieniły historię kina?
Dzięki swojej wyjątkowej narracji wizualnej Alfred Hitchcock zdefiniował sposób, w jaki współczesny widz doświadcza lęku i napięcia. Przez sześć dekad aktywności zawodowej nie tylko wyreżyserował ponad pięćdziesiąt filmów fabularnych, ale przede wszystkim stworzył unikatowy język filmowy, który do dziś pozostaje fundamentem edukacji kinematograficznej na całym świecie. To właśnie ten twórca stał się jednym z pierwszych reżyserów, którego nazwisko było marką samą w sobie, a umieszczone nad tytułem filmu znaczyło dla publiczności więcej niż nazwiska występujących w nim aktorów.
Spis treści: Londyn, jezuici i pierwotny lęk Szkoła niemego kina i niemiecki ekspresjonizm Podbój Hollywood Tajemnica sukcesu Mistrz suspensu, król dreszczowców, architekt makabry i niepokoju. Bez względu na to, jak określimy Hitchcocka należy jasno stwierdzić, że mówimy tu o kimś więcej niż tylko reżyserze filmowym. To człowiek-instytucja, który przeszedł długą drogę, zanim podbił hollywoodzkie studia nagraniowe i rzucił wyzwanie tradycyjnym strukturom opowiadania historii. Londyn, jezuici i pierwotny lęk Alfred Joseph Hitchcock urodził się 13 sierpnia 1899 roku w Leytonstone (na obrzeżach ówczesnego Londynu). Wychowywał się w rodzinie o głęboko zakorzenionym katolickim światopoglądzie, w której dominowały surowe zasady. Był najmłodszym z trojga dzieci Williama Hitchcocka, handlarza warzywami i drobiem, i Emmy Jane Whelan. To właśnie środowisko domowe, przesiąknięte religijną etyką, wywarło ogromny wpływ na jego późniejszą twórczość, zaszczepiając w młodym Alfredzie trwałe poczucie winy, lęku przed autorytetami i fascynację moralną dwuznacznością. Niemały wpływ na wrażliwość emocjonalną Hitchcocka wywarła także edukacja w jezuickim St. Ignatius College w Stamford Hill. To tam, pod okiem surowych pedagogów, rozwinął niemal obsesyjną dyscyplinę pracy i skłonność do precyzyjnego planowania każdego detalu. To w późniejszych latach przełożyło się na jego słynną metodę pracy ze storyboardami. W dzieciństwie czuł się samotny i wyobcowany. Wynikało to nie tylko ze statusu katolika w anglikańskim kraju, ale także z nadwagi. Poczucie izolacji później stało się fundamentem dla postaci, które tworzył – zwykłych ludzi uwikłanych w sytuacje, których nie rozumieją i z których nie potrafią się wydostać bez drastycznych zmian w swojej tożsamości. Trauma na komisariacie Należy wspomnieć, że we wczesnym dzieciństwie przyszły reżyser doznał niemałej traumy. Według relacji samego Hitchcocka, chcąc ukarać syna za drobne przewinienie, ojciec wysłał go na lokalny komisariat policji z listem do komendanta. Policjant przeczytał notatkę i zamknął chłopca na kilka minut w celi, komunikując mu surowo, że właśnie tak postępuje się z niegrzecznymi dziećmi. Ten krótki epizod stał się źródłem trwającej całe życie fobii przed policją i organami ścigania. Znalazło to odzwierciedlenie w powracającym motywie człowieka niesłusznie oskarżonego, który musi samodzielnie dowieść swojej niewinności w świecie pozbawionym współczucia. Pierwsza praca Po nagłej śmierci ojca w 1914 roku czternastoletni Alfred musiał podjąć pracę, by wspomóc rodzinę. Zatrudnił się jako pracownik techniczny w firmie Henley Telegraph and Cable Company. Dzięki naturalnemu talentowi do rysunku technicznego i grafiki, szybko trafił do działu reklamy, gdzie projektowanie layoutów i grafik przygotowało go do pracy z kompozycją obrazu. Równocześnie dokształcał się na wieczorowych kursach artystycznych, co pozwoliło mu płynnie wejść do rodzącego się przemysłu filmowego, gdy w 1920 roku otrzymał posadę projektanta napisów w londyńskim oddziale Famous Players-Lasky. Szkoła niemego kina i niemiecki ekspresjonizm Pracując przy projektowaniu napisów do filmów niemych zyskał okazję do analizy struktury dramaturgicznej i montażowej najnowocześniejszych wówczas produkcji. Szybko awansował na asystenta reżysera i scenarzystę. Później pełnił także funkcję dyrektora artystycznego. Wyjątkowy talent Hitchcocka został dostrzeżony przez Michaela Balcona z Gainsborough Pictures. W 1925 roku wysłał go do Niemiec, aby wyreżyserował swój pierwszy pełnometrażowy film – „Ogród rozkoszy”. Pobyt w studiach UFA w Neubabelsbergu okazał się dla niego przełomowy. Hitchcock miał okazję obserwować przy pracy samego F.W. Murnaua, twórcę „Nosferatu”, który właśnie kręcił „Portiera z hotelu Atlantic”. Od niemieckich mistrzów nauczył się, że kamera nie musi być jedynie statycznym obserwatorem, ale może stać się aktywnym uczestnikiem akcji – zdolnym do wyrażania emocji bez użycia słów. Wpływy ekspresjonizmu – silne kontrasty świetlne, długie cienie, nietypowe kąty widzenia i schody jako symbol niepokoju – stały się integralną częścią jego wizualnego słownika. Kamień milowy i lata 30. Charakterystyczny i unikatowy styl Hitchcocka narodził się w 1927 roku, wraz z filmem „Lokator”. Opowieść o tajemniczym mężczyźnie wynajmującym pokój w Londynie w czasie, gdy seryjny morderca atakuje młode blondynki wprowadziła większość tematów, które zdefiniowały jego artystyczną formę wyrazu: motyw niesłusznego oskarżenia, oglądactwo, seksualne podteksty i specyficzną atmosferę zagrożenia czającego się w codzienności. Koniec drugiej dekady i lata trzydzieste w karierze Hitchcocka to okres nieustannych innowacji i doskonalenia gatunku thrillera. W 1929 roku wyreżyserował „Szantaż”, który zapisał się w historii jako pierwszy brytyjski film dźwiękowy. Twórca wykorzystał nową technologię nie jako prosty dodatek, a jako narzędzie budowania psychologicznej głębi. Pod koniec lat trzydziestych, po sukcesie filmu „Starsza pani znika”, był już reżyserem o renomie światowej. Jego wyjątkowa zdolność do łączenia napięcia z błyskotliwym dialogiem i elementami komedii sprawiła, że stał się najbardziej pożądanym twórcą w Hollywood. W 1939 roku, w obliczu zbliżającej się wojny i kryzysu brytyjskiego przemysłu filmowego, podpisał kontrakt z Davidem O. Selznickiem i przeniósł się do Stanów Zjednoczonych. Podbój Hollywood W USA Hitchcock zyskał dostęp do nieograniczonych zasobów technologicznych i finansowych, ale stracił część artystycznej swobody. Selznick, świeżo upieczony producent „Przeminęło z wiatrem”, był człowiekiem o silnym ego, który pragnął kontrolować każdy aspekt produkcji. Ich współpraca była ciągłym przeciąganiem liny między wizją reżysera a ambicjami producenta. Pierwszy amerykański film Hitchcocka, „Rebeka”, oparty na bestsellerze Daphne du Maurier, stał się natychmiastowym klasykiem. Mimo że producent ingerował w scenariusz i obsadę, reżyser zdołał stworzyć gęstą, gotycką atmosferę, w której obecność zmarłej tytułowej bohaterki jest wyczuwalna w każdym kadrze posiadłości Manderley. Tytuł zdobył Oscara za najlepszy film, co ugruntowało pozycję Hitchcocka w pierwszej lidze reżyserów Hollywood, mimo że on sam nigdy nie otrzymał statuetki za reżyserię. Era arcydzieł Lata pięćdziesiąte i początek sześćdziesiątych to czas nieprzerwanego pasma sukcesów, w którym Hitchcock stworzył filmy uznawane dziś za absolutny panteon światowej kinematografii. To właśnie wtedy reżyser połączył swoje techniczne mistrzostwo z głęboką analizą ludzkich obsesji, lęków i pożądania. W 1954 roku premierę miało „Okno na podwórze”, które wielu krytyków uważa za idealny model hitchcockowskiego filmu. Cztery lata później powstał „Zawrót głowy” – produkcja, która po latach zdetronizowała „Obywatela Kane’a” w prestiżowych rankingach najlepszych filmów wszech czasów. W 1959 roku Hitchcock powrócił do lżejszego tonu w „Północ, północny zachód”, ale już rok później nakręcił film, który dla widzów okazał się ogromnym szokiem – „Psychozę”. Słynna scena pod prysznicem, składająca się z ponad 70 ujęć zmontowanych w 45 sekundach, trwale zmieniła sposób przedstawiania przemocy w kinie. Film ten, zrealizowany przy małym budżecie i czarno-białej taśmie, stał się najbardziej dochodowym dziełem w karierze reżysera i zainicjował gatunek slashera. Cykl wielkich arcydzieł zamknęły „Ptaki” – apokaliptyczna wizja, w której natura bez wyjaśnienia zwraca się przeciwko człowiekowi. Reżyser zrezygnował tu z tradycyjnej ścieżki dźwiękowej na rzecz elektronicznie przetworzonych odgłosów ptaków, co potęgowało surrealistyczny niepokój i poczucie bezradności wobec niezrozumiałej siły. Tajemnica sukcesu Siła kina Hitchcocka tkwiła w jego głębokim zrozumieniu psychologii widza. Reżyser nie traktował filmu jako zapisu rzeczywistości. W swoich produkcjach widział mechanizm do manipulowania emocjami. Podstawą jego strategii był suspense, który odróżniał od taniego zaskoczenia. Według jego słynnej definicji, zaskoczenie to bomba wybuchająca nagle pod stołem, podczas gdy suspens to sytuacja, w której widz wie o bombie, a bohaterowie prowadzą o niej błahą rozmowę. Ta informacyjna przewaga widza buduje napięcie, które reżyser potrafił przeciągać do granic wytrzymałości. Kolejnym filarem jego twórczości był motyw patrzenia i bycia widzianym. Hitchcock często czynił swoich bohaterów podglądaczami, co było metaforą samej natury kina. Widz, siedząc w ciemnej sali, staje się wspólnikiem reżysera w naruszaniu prywatności bohaterów. Alfred Hitchcock zmarł 29 kwietnia 1980 roku w Bel Air. Pozostawił po sobie filmografię, która na zawsze zmieniła oblicze sztuki filmowej. Krótko przed śmiercią otrzymał od królowej Elżbiety II Order Imperium Brytyjskiego w klasie Kawalera Komandora (KBE). Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
To tutaj powstał świat Kubusia Puchatka. Prawdziwy Stumilowy Las możesz zobaczyć na własne oczy
Setna rocznica narodzin Kubusia Puchatka to doskonały pretekst, by spojrzeć na tę historię nie tylko przez pryzmat literatury, ale także miejsc, które ją ukształtowały. W okolicach lasu, który zainspirował autora książek, zaplanowano liczne wydarzenia upamiętniające jednego z najsłynniejszych bohaterów dziecięcej wyobraźni. To także okazja, by odkryć, gdzie naprawdę znajduje się legendarny Stumilowy Las.
Choć od pierwszych publikacji minęło sto lat, przygody Kubusia Puchatka, Krzysia, Prosiaczka czy Kłapouchego wciąż cieszą się niesłabnącą popularnością. Ilustracje E.H. Sheparda na stałe wpisały się w kanon literatury, a sam Stumilowy Las stał się symbolem dzieciństwa dla kolejnych pokoleń. Nie wszyscy zdają sobie jednak sprawę, że jego obraz nie powstał wyłącznie w wyobraźni autora – miał bardzo konkretne źródło, które do dziś można odwiedzić. Gdzie znajduje się prawdziwy Stumilowy Las i co łączy go z Kubusiem Puchatkiem? Prawdziwy Stumilowy Las (zwany też Stuakrowym i Stuwiekowym Lasem), znany z książki A.A. Milne’a, to w rzeczywistości Ashdown Forest – rozległy obszar wrzosowisk i lasów położony w południowo-wschodniej Anglii, około 50 kilometrów od Londynu. To właśnie tutaj autor spędzał czas ze swoim synem, Christopherem Robinem, a wspólne spacery stały się inspiracją dla jednej z najbardziej rozpoznawalnych historii literatury dziecięcej. W pobliżu znajdował się również dom pisarza (Cotchford Farm), skąd łatwo było dotrzeć do miejsc, które później stały się częścią literackiego świata. Krajobraz tego obszaru – piaszczyste ścieżki, rozległe wrzosowiska i pojedyncze skupiska drzew – znalazł swoje odzwierciedlenie w książkach, choć z biegiem lat częściowo się zmienił. Na terenie lasu wciąż można odnaleźć lokalizacje nawiązujące do książkowych scen. Jednym z najbardziej rozpoznawalnych punktów jest Most Puchatka (Poohsticks Bridge), gdzie rozgrywano słynną zabawę w patyczki (misie-patysie) – inspirowaną rzeczywistą aktywnością Milne’a i jego syna. Dziś to właśnie tam odwiedzający próbują odtworzyć tę scenę, wrzucając patyki do wody i obserwując ich wyścig. W okolicy można natrafić także na symboliczne elementy tworzone przez fanów, takie jak niewielkie drzwiczki ukryte w korzeniach drzew czy skrzynka pocztowa Puchatka, w której odwiedzający zostawiają drobne upominki, często związane z miodem. W pobliżu znajdują się również miejsca utożsamiane z „Zaczarowanym Miejscem”, „Pułapką na Hefalumpy” czy „Piaskową Jamą Maleństwa”. Choć nie są one oznaczone w sposób nachalny, ich charakterystyczny krajobraz pozwala rozpoznać je osobom znającym opowieści Milne’a. To subtelne przenikanie się fikcji i rzeczywistości sprawia, że przestrzeń zachowuje autentyczny charakter i nie została przekształcona w typową, skomercjalizowaną atrakcję turystyczną. Co więcej, dopełnieniem wizyty w lesie są także pobliskie miejsca związane z historią Kubusia Puchatka – w tym Pooh Corner w miejscowości Hartfield, gdzie działa niewielkie muzeum, sklep i kawiarnia poświęcone twórczości A.A. Milne’a. To właśnie tam odwiedzający mogą pogłębić kontekst literacki spacerów po lesie, zobaczyć archiwalne materiały i lepiej zrozumieć, jak powstawały historie inspirowane tym krajobrazem. Dlaczego las Ashdown wciąż przyciąga turystów i jak świętuje 100-lecie Kubusia Puchatka? Las Ashdown pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych literackich krajobrazów w Wielkiej Brytanii, przyciągając odwiedzających z całego świata. W przeciwieństwie do wielu miejsc związanych z popkulturą, nie został przekształcony w park tematyczny. Zachował swój naturalny charakter, dzięki czemu odwiedzający mogą doświadczać go w sposób bardziej autentyczny – spacerując po otwartym terenie, obserwując przyrodę i samodzielnie odnajdując miejsca znane z książek. Co ciekawe, w czasach Milne’a jedynie około 10% tego obszaru było porośnięte drzewami – dziś jest to już około 40%, co oznacza, że krajobraz stopniowo się zmienia i wymaga aktywnej ochrony. Znaczenie tego obszaru wykracza jednak poza literackie skojarzenia. Las stanowi cenny ekosystem wrzosowiskowy, który należy do najrzadszych siedlisk w Europie. Jeszcze do niedawna jego utrzymanie wspierały dotacje unijne, sięgające około 600 tys. euro rocznie. Po Brexicie wsparcie to zostało wstrzymane, co doprowadziło do widocznych niedoborów finansowych. W tej sytuacji rosnące zainteresowanie turystów oraz inicjatywy promujące region nabierają szczególnego znaczenia dla jego dalszej ochrony. Z okazji setnej rocznicy publikacji zaplanowano szereg wydarzeń kulturalnych i edukacyjnych w całym regionie. Wśród nich znalazły się m.in. interaktywne spektakle plenerowe z udziałem kukiełek i instalacji artystycznych, nowe tematyczne trasy spacerowe inspirowane światem przyrody oraz działania zachęcające do ponownego odkrywania lasu. Organizatorzy liczą, że rocznica przyciągnie nowych odwiedzających i pomoże w dalszej ochronie tego wyjątkowego miejsca, które dla wielu pozostaje symbolem dzieciństwa i literackiej wyobraźni. Źródła: The Guardian, Ashdown Forest Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Ślady po rytuałach sprzed tysięcy lat? Archeolodzy odkryli kryształy górskie w jamach pierwszych rolników
Tysiące lat temu w świecie bez szkła przezroczysty kamień był czystą magią. W czasie budowy trasy szybkiego ruchu odkryto rekordowy zbiór kryształów górskich w osadach z czasów pierwszych rolników. Te rzadkie minerały trafiały do dołów w czasie rytuałów religijnych.
Kwarc jest jednym z najpowszechniejszych minerałów na świecie, obecnym w ziarnkach piasku czy pospolitych otoczakach. Jednak jego rzadka odmiana, kryształ górski, to zupełnie inna historia. Jest on niemal całkowicie przeźroczysty. Kryształ górski był dawniej szeroko stosowany jako kamień szlachetny, ale został zastąpiony szkłem i plastikiem. Rzadki materiał w prehistorii W pradziejach ludzie używali różnorodnych materiałów do wytwarzania narzędzi kamiennych. Należą do nich takie materiały jak krzemień, a nawet biały kwarc. Jednak ze względu na swoją wyjątkowość kryształ górski rzadko występuje na stanowiskach archeologicznych. W Wielkiej Brytanii i Irlandii na około 40 stanowiskach znaleziono ślady gromadzenia, przechowywania i obróbki kryształu górskiego. Większość z nich (25 stanowisk) datuje się na okres neolitu (4000–2400 r. p.n.e.). Sensacja na budowie drogi A66 Ostatnie wykopaliska związane z modernizacją trasy A66 w Wielkiej Brytanii, przeprowadzone przez Oxford Cotswold Archaeology, przyniosły odkrycie, które może okazać się jedną z największych kolekcji kryształu górskiego w historii brytyjskiej archeologii. Co ciekawe, na kilku neolitycznych stanowiskach leżących na trasie A66 odnaleziono materiał o bardzo zróżnicowanej jakości: od całkowicie przeźroczystych fragmentów, po mętne i niedoskonałe okazy. Archeolog Nick Overton sugeruje, że te różnice mogą wskazywać na jednoczesne korzystanie z lokalnych, gorszych źródeł (prawdopodobnie z Kumbrii) oraz importowanie wysokiej jakości kryształów z odległych stron. Testowanie i rytualne depozyty Analiza znalezisk z A66 ujawniła ciekawą praktykę: wiele mniejszych, lokalnych kryształów ma odłupane czubki. Archeolodzy uważają, że neolityczni twórcy narzędzi celowo je usuwali, aby sprawdzić jakość wnętrza kamienia przed dalszą obróbką. Wiele z tych kryształów okazało się zbyt mętnych lub spękanych, by nadawały się na narzędzia, jednak mimo to nie zostały wyrzucone jako odpad. Zamiast tego, z wielką starannością składano je w różnego rodzaju dołach, też posłupowych – to zapewne relikty dawnych siedlisk, ale raczej nie były to wielkie długie domy znane z południa Anglii i wielu regionów Europy w tym okresie. Sugeruje to, że sam materiał posiadał wartość symboliczną, niezależnie od swojej użyteczności technicznej. Przeźroczystość w świecie bez szkła Dlaczego kryształ górski był tak ważny? W czasach przed wynalezieniem szkła był to jedyny materiał, przez który można było patrzeć. Ta unikalna właściwość optyczna mogła nadawać mu charakter magiczny lub nadprzyrodzony. – Wiele wskazuje na to, że w neolicie kryształ górski traktowano wyjątkowo – odnajdujemy go bowiem tylko w konkretnych miejscach. Część z nich to nekropolie, gdzie natrafiono na spopielone szczątki ludzkie. Kryształy te pojawiają się także w pozostałościach monumentalnych drewnianych hal z wczesnego neolitu (ok. 4000–3800 p.n.e.), które prawdopodobnie jednoczyły rodzące się wówczas wspólnoty na Wyspach Brytyjskich – kończy archeolog Nick Overton. Źródło: Oxford Cotswold Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
100 lat temu urodziła się królowa Elżbieta II. Wszystko, co warto wiedzieć o brytyjskiej monarchini
Elżbieta II była jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci XX i XXI wieku. Jej panowanie trwało dekady i przyniosło wiele rekordów. Oto najciekawsze fakty z życia najdłużej panującej monarchini w historii.
W tym artykule: Ciekawostki o Elżbiecie II Najważniejsze momenty panowania Elżbiety II Elżbieta II przeżyła 96 lat, z czego 70 oddała służbie narodu. Była nie tylko najdłużej panującą monarchinią w dziejach Wielkiej Brytanii, ale także najdłużej sprawującą władzę kobietą w historii świata. To zaledwie jeden z wielu rekordów, które ustanowiła w trakcie swojego wieloletniego panowania. Aby jeszcze lepiej zrozumieć fenomen Jej Królewskiej Mości, poniżej prezentujemy ciekawostki o Elżbiecie II, które z pewnością zainteresują każdego fana „royalsów”, ale nie tylko. Ciekawostki o Elżbiecie II Elżbieta II zasiadała na brytyjskim tronie przez dokładnie 70 lat i 214 dni. Pod tym względem jest absolutną rekordzistką. Co ciekawe, druga w klasyfikacji jest praprababka Elżbiety II, królowa Wiktoria, która stała na czele Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej przez 63 lata, 7 miesięcy i 2 dni. Na liście najdłużej pełniących urząd przywódców państw wszech czasów Elżbieta II plasuje się na drugim miejscu, tuż za Ludwikiem XIV. „Król Słońce” niepodzielnie rządził Francją w latach 1643–1715. Trzecią pozycję w zestawieniu zajmuje Rama IX Bhumibol Adulyadej, który sprawował władzę w Tajlandii o niespełna 100 dni krócej niż Elżbieta II. Elżbieta II była trzecią w historii Wielkiej Brytanii monarchinią sprawującą samodzielną władzę. Oprócz niej na tronie zasiadały także Anna Stuart oraz wspomniana chwilę wcześniej królowa Wiktoria. Elżbieta II była nie tylko królową Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej. Monarchini była jednocześnie głową 14 innych państw: Antigui i Barbudy, Australii, Bahamów, Belize, Grenady, Kanady, Jamajki, Nowej Zelandii, Papui-Nowej Gwinei, Saint Kitts i Nevis, Saint Lucia, Saint Vincent i Grenadyn, Tuvalu i Wysp Salomona. Do niedawna w tym gronie znajdował się również Barbados, który pod koniec 2021 roku zerwał unię personalną z Wielką Brytanią, stając się tym samym republiką. Elżbieta II w oficjalnych dokumentach podpisywała się jako „Elizabeth R”. Tajemnicze „R” to skrót od słowa „Regina”, co z łacińskiego oznacza „królowa”. Choć Elżbieta II, podobnie jak pozostali członkowie rodziny królewskiej, na co dzień nie używała swojego nazwiska, nie oznacza, że w ogóle go nie miała. W 1917 r. jej dziadek, król Jerzy V postanowił zmienić rodowe nazwisko dynastii z Sachsen-Coburg-Gotha na Windsor. Ponadto cztery dekady później królowa oświadczyła, że jej potomkowie nieposiadający tytułu Jego/Jej Królewskiej Mości, będą prywatnie nosić nazwisko Mountbatten-Windsor. Pierwszy człon nazwiska to ukłon w stronę księcia Filipa, męża Elżbiety II. Elżbieta II w czasie swojego panowania przeżyła siedmiu papieży, 14 prezydentów Stanów Zjednoczonych oraz 15 premierów Wielkiej Brytanii. Jeszcze 6 września 2022 roku, czyli dwa dni przed swoją śmiercią, królowa powierzyła misję tworzenia nowego rządu ówczesnej liderce Partii Konserwatywnej Liz Truss, która 45 dni później podała się do dymisji, stając się najkrócej urzędującym brytyjskim premierem. Elżbieta II w trakcie 70-letniego panowania odwiedziła ponad sto państw, w tym aż 22-krotnie Kanadę. Według wyliczeń „The Daily Telegraph”, brytyjska królowa w sumie odbyła ponad 250 zagranicznych wizyt, co przekłada się na odległość równą 42-krotnemu okrążeniu Ziemi. Ostatnim krajem, który odwiedziła, były Niemcy w czerwcu 2015 r. Elżbieta II była pierwszą brytyjską głową państwa, która złożyła oficjalną wizytę w Australii, Nowej Zelandii i na Fidżi, czyli państwach i wyspach wchodzących w skład Wspólnoty Narodów, oraz w Chinach. W 1996 roku, na zaproszenie ówczesnego prezydenta RP Aleksandra Kwaśniewskiego, królowa Elżbieta II przyleciała do Polski. Była to jedyna wizyta monarchini w naszym kraju. Podczas trzydniowego pobytu brytyjska przywódczyni odwiedziła m.in. warszawską Starówkę, Zamek Królewski, Łazienki Królewskie oraz przemówiła przed połączonymi izbami polskiego parlamentu. Małżeństwo Elżbiety II i księcia Filipa trwało 74 lata i było najdłuższym królewskim związkiem w historii. Niewiele osób wie, że małżonkowie byli dalekimi kuzynami, a po raz pierwszy spotkali się w 1939 roku, gdy monarchini miała 13 lat, a jej wybranek – 18. Przypomnijmy, że mąż Elżbiety II i książę Edynburga zmarł w kwietniu 2021 r., zaledwie dwa miesiące przed swoimi setnymi urodzinami. Elżbieta II wygłaszała orędzia do narodu tylko w nadzwyczajnych sytuacjach. Po raz pierwszy skorzystała z tego prawa po udanej interwencji wojsk brytyjskich na Falklandach, które zostały zajęte przez Argentynę w 1982 roku. Elżbieta II, jako jedyna osoba w kraju, nie musiała posiadać ani prawa jazdy, ani paszportu. Królowa Elżbieta II świętowała swoje urodziny dwa razy w roku – 21 kwietnia, gdy przyszła na świat oraz w czerwcu, gdy w Londynie odbywała się tradycyjna parada Trooping the Colour na cześć monarchini. Odpowiednio w 1977, 2002, 2012 i 2022 roku Elżbieta II obchodziła srebrny, złoty, diamentowy i platynowy jubileusz wstąpienia na tron. Monarchini słynęła z ogromnego zamiłowania do psów rasy corgie. Pierwszego czworonoga, który wabił się Susan, Elżbieta II dostała na 18. urodziny od swojego ojca, Jerzego VI. Elżbieta II doczekała się czwórki dzieci, ośmiorga wnucząt oraz dwanaściorga prawnucząt. Mało znane archiwalne zdjęcia królowej Elżbiety II w obiektywie fotografów National Geographic Królowa Elżbieta II na niepublikowanych zdjęciach. Tak wyglądało jej 70-letnie panowanie. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/malo-znane-archiwalne-zdjecia-krolowej-elzbiety-ii-w-obiektywie-fotografow-national-geographic1-148a751.png" width="938" height="634" alt="Mało znane archiwalne zdjęcia królowej Elżbiety II w obiektywie fotografów National Geographic" title="Mało znane archiwalne zdjęcia królowej Elżbiety II w obiektywie fotografów National Geographic" /> Najważniejsze momenty panowania Elżbiety II 6 lutego 1952 r. – Elżbieta II, jako najstarsza córka Jerzego VI, zostaje królową Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej po jego śmierci. 2 czerwca 1953 r. – koronacja Elżbiety II, którą w telewizji śledziło ponad 27 mln poddanych. 1992 r. – płonie zamek w Windsorze, rozpada się małżeństwo księcia Karola i Diany. W orędziu królowa nazywa rok „Annus Horribilis”, co po łacinie oznacza „straszny rok”. 31 sierpnia 1997 r. – tragiczna śmierć księżnej Diany, która wstrząsnęła światem. 2002 r. – w lutym królowa opłakuje śmierć jedynej siostry, księżniczki Małgorzaty, a w marcu Pałac Buckingham informuje o odejściu Elżbiety Bowes-Lyon, „Królowej Matki”. 9 września 2015 r. – Elżbieta II oficjalnie zostaje najdłużej panującą monarchinią w historii Wielkiej Brytanii. 9 kwietnia 2021 r. – Elżbieta II żegna ukochanego męża, księcia Filipa. 8 września 2022 r. – królowa Elżbieta II umiera na zamku Balmoral w Szkocji w wieku 96 lat. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Tudorowie panowali przez 118 lat. Trzy pokolenia władców uczyniły Anglię mocarstwem
Tudorowie, w ciągu zaledwie trzech pokoleń, przekształcili wyspiarskie królestwo z wycieńczonego wojnami domowymi feudalnego państwa w europejskie mocarstwo, które położyło solidny fundament pod przyszłe imperium kolonialne. Ich panowanie trwało od 1485 do 1603 roku i bez wątpienia stanowiło najbardziej fascynujący, a przy tym także najbardziej transformacyjny okres w dziejach Anglii. Jak wyglądały rządy Tudorów? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Romans, który zmienił historię Narodziny dynastii Reformy, tyrania i narodziny Royal Navy Złoty wiek i potęga morskiego mocarstwa Stosunki Tudorów z Polską Życie na dworze Tudorów Polityczne intrygi, religijne wstrząsy, militarne triumfy i skandale obyczajowe – nie ulega wątpliwości, że rządy Tudorów były wyjątkowo barwnym okresem w historii Wielkiej Brytanii. Dzięki silnej władzy centralnej, niezależnemu kościołowi narodowemu i potężnej marynarce wojennej rodzina, która zasiadła na tronie po Yorkach, wyprowadziła kraj z peryferii Europy i uczyniła go ważnym uczestnikiem rodzącego się globalnego systemu. Romans, który zmienił historię Skąpane w aurze skandalu początki dynastii Tudorów są dalekie od królewskiego majestatu. Ród wywodzi się od walijskiej rodziny, która przez dekady borykała się z niedostatkiem i polityczną marginalizacją. Kluczową rolę w jego wyniesieniu odegrał Owen Tudor, dworzanin służący na dworze Henryka V. Po przedwczesnej śmierci króla w 1422 roku Owen nawiązał bliską relację z wdową po monarsze, Katarzyną de Valois. Według zapisków kronikarzy, dosłownie wpadł w ramiona królowej podczas tańca. To niepozorne wydarzenie miało zapoczątkować jeden z najbardziej brzemiennych w skutki romansów w historii Anglii. Z sekretnego małżeństwa zrodziło się trzech synów – Edmund, Jasper i Owen – i kilka córek, ale źródła nie są zgodne co do ich liczby. Dzięki staraniom przyrodniego brata, króla Henryka VI, synowie Owena zostali uznani za członków rodziny królewskiej, co otworzyło im drogę do najwyższych zaszczytów. Prawdziwy przełom nastąpił jednak w 1455 roku, kiedy Edmund poślubił Małgorzatę Beaufort, prawnuczkę Jana z Gandawy, syna Edwarda III. To pokrewieństwo dawało jej potomstwu krew Plantagenetów, a co za tym idzie – także pretensje do tronu z linii Lancasterów. Legitymacja Tudorów do władzy hartowała się w ogniu wojny Dwóch Róż. Henryk Tudor, syn Edmunda i Małgorzaty, urodził się w 1457 roku, już po śmierci swojego ojca. Mająca wówczas zaledwie 13 lat Małgorzata wykazała się niezwykłą determinacją, by chronić jedynego syna. Należy bowiem podkreślić, że był to czas pełen przemocy i politycznych czystek. Większość młodości Henryk spędził na wygnaniu w Bretanii, czekając na odpowiedni moment, by rzucić wyzwanie panującym Yorkom. Narodziny dynastii Moment ten nadszedł latem 1485 roku. Wspierany przez francuskie pieniądze i zaciężne wojska, Henryk wylądował w Walii, skąd ruszył w głąb Anglii. 22 sierpnia 1485 roku na polach Bosworth doszło do decydującego starcia. Śmierć Ryszarda III, ostatniego króla z rodu Plantagenetów, oznaczała nie tylko koniec średniowiecza w Anglii, ale także narodziny nowej ery. Henryk został koronowany na polu bitwy koroną znalezioną rzekomo w krzakach głogu, co stało się potężnym symbolem narodzin dynastii Tudorów. Czas stabilności i dostatku Henryk VII objął władzę jako uzurpator. Ten fakt postawił przed nim wyzwanie zabezpieczenia tronu dla swojego rodu. W tym celu zawarł małżeństwo z Elżbietą York, córką Edwarda IV. To symbolicznie zakończyło wojnę domową i połączyło zwaśnione rody. Nowe godło, Róża Tudorów, łączące barwy Lancasterów i Yorków, stało się wizualnym manifestem jedności narodowej. Panowanie Henryka VII było czasem pragmatyzmu, oszczędności i dbałości o administrację państwową. Król zdawał sobie sprawę, że potęga arystokracji zagraża koronie, dlatego systematycznie ograniczał wpływy wielkich rodów poprzez nakładanie kar finansowych, konfiskaty ziem i surowe prawa przeciwko utrzymywaniu prywatnych armii. Wprowadził on również specyficzny system „obligacji i uznań”, które zmuszały szlachtę do lojalności pod groźbą bankructwa. Za największe osiągnięcie pierwszego Tudora należy uznać reformę skarbu. Henryk VII przejął kraj z pustą kasą, jednak dzięki sprawnej biurokracji i osobistemu nadzorowi nad wydatkami zdołał zgromadzić ogromny majątek. Roczne dochody korony szacunkowo wzrosły z około 52 000 funtów na początku jego panowania do 142 000 funtów pod koniec rządów. To sprawiło, że jego syn, Henryk VIII, mógł wstąpić na tron jako jeden z najbogatszych władców ówczesnej Europy. W sferze dyplomacji władca stawiał na sojusze małżeńskie. Najstarszy syn, Artur, poślubił Katarzynę Aragońską, a córka Małgorzata została wydana za króla Szkocji Jakuba IV, co miało kluczowe znaczenie dla przyszłej unii obu królestw. Reformy, tyrania i narodziny Royal Navy Henryk VIII wstąpił na tron w 1509 roku. Młody król był uosobieniem renesansowego władcy – wybitnie inteligentny, wysportowany, biegły w językach i muzyce, a przy tym głęboko religijny. Jego ambicje wykraczały jednak daleko poza granice wyspy. Drugi Tudor na tronie marzył o wojennej sławie, w przeciwieństwie do swojego ojca, który nie był typem wojownika. To sprowokowało serię kosztownych inwazji na Francję, które choć nie przyniosły mu trwałych zdobyczy terytorialnych, to uczyniły Anglię istotnym „graczem” w europejskiej polityce. Kluczowym problemem okresu rządów Henryka VIII stała się kwestia sukcesji. Pierwsze małżeństwo z Katarzyną Aragońską nie zaowocowało męskim potomkiem. To sprowokowało „wielką królewską sprawę”. Gdy papież Klemens VII odmówił unieważnienia małżeństwa, król zadecydował o zerwaniu stosunków z Rzymem. W 1534 roku Parlament uchwalił akt supremacji, ogłaszając króla najwyższą głową kościoła Anglii. Reforma wprowadziła zmiany nie tylko w obszarze religii, ale także skarbu państwa. Dzięki likwidacji klasztorów korona przejęła gigantyczne majątki ziemskie, które król sprzedawał nowej szlachcie. Tym posunięciem stworzył grupę społeczną lojalną wobec nowej władzy kościelnej. Finanse te posłużyły również do rozbudowy floty. Henryk VIII jest uznawany za fundatora nowoczesnej Royal Navy – za jego panowania flota wzrosła z 5 do 53 statków. Religijne wahadło W 1547 roku na tron wstąpił 9-letni syn Henryka VIII – Edward VI. Wówczas, pod okiem regentów, kraj przeszedł przyspieszoną transformację religijną. Z kościołów usunięto obrazy, zezwolono na małżeństwa duchownych, a w liturgii wprowadzono obowiązkowy język angielski. Reformy te, choć popierane przez elity miejskie, budziły opór na prowincji, czego wyrazem była „rebelia modlitewników” w 1549 roku. Przedwczesna śmierć Edwarda w 1553 roku doprowadziła do przejęcia władzy przez jego przyrodnią siostrę, Marię I. Jako gorliwa katoliczka, postawiła sobie za cel ponowne nawiązanie stosunków z Rzymem. Jej rządy, choć krótkie, zapisały się w historii jako czas krwawego prześladowania protestantów. W tym okresie na stosie spłonęło niemal 300 osób, co przyniosło jej przydomek Krwawa Maria. Złoty wiek i potęga morskiego mocarstwa Potęga Tudorów sięgnęła apogeum w czasie długiego panowania Elżbiety I. Obejmując tron w wieku 25 lat, musiała lawirować między frakcjami religijnymi i zagrożeniami zewnętrznymi. Jej „ugoda religijna” stworzyła podwaliny współczesnego anglikanizmu – kościoła, który łączył protestancką doktrynę z tradycyjną, niemal katolicką liturgią, co pozwoliło na względną stabilizację wewnętrzną. Kluczowy moment jej rządów nastał wraz z konfrontacją z rządzoną przez Filipa II Hiszpanią. Rywalizacja religijna, polityczna i ekonomiczna doprowadziła do wysłania w 1588 roku Wielkiej Armady. Zwycięstwo Anglii, osiągnięte dzięki lepszej manewrowości statków, użyciu brulotów i niszczycielskim sztormom, ugruntowało jej wizerunek jako Gloriany, a przy tym – zrewolucjonizowało taktykę wojenną na morzu. Należy wspomnieć, że epoka elżbietańska to także czas niebywałego rozkwitu kultury. William Shakespeare i Christopher Marlowe wynieśli angielski teatr na wyżyny światowe, a wielcy kompozytorzy, jak William Byrd i Thomas Tallis, tworzyli perły muzyki renesansowej. Bezdzietna śmierć Elżbiety I w 1603 roku oznaczała koniec panowania dynastii Tudorów i przejście korony w ręce Stuartów. Stosunki Tudorów z Polską Współpraca z Rzeczpospolitą Obojga Narodów odgrywała istotną rolę w gospodarce Tudorów. Budując morską potęgę, Anglia potrzebowała surowców – drewna, smoły, konopi i zboża – których mogły im dostarczyć ziemie polskie i litewskie. Handel ten był na tyle istotny, że w 1579 roku Elżbieta I nadała przywileje Eastland Company, która miała monopolizować wymianę handlową z portami bałtyckimi, głównie z Gdańskiem. W samej sferze dyplomatycznej nie brakowało jednak napięć. Najsłynniejszym incydentem była misja Pawła Działyńskiego w 1597 roku. Poseł króla Zygmunta III Wazy przybył na dwór Elżbiety, by zaprotestować przeciwko konfiskatom polskich statków handlujących z Hiszpanią. Działyński wygłosił przemówienie, w którym zagroził Anglii embargiem. Jego wystąpienie, uznane za niezwykle aroganckie, sprowokowało reakcję Elżbiety I. 63-letnia monarchini wstała i w płomiennej, improwizowanej mowie zganiła posła za brak znajomości etykiety. Jej riposta była tak błyskotliwa, że wprawiła dwór w zachwyt, a misja polskiego dyplomaty zakończyła się całkowitym fiaskiem. Życie na dworze Tudorów Za panowania Tudorów dwór królewski był sercem polityki, kultury i życia społecznego Anglii. To właśnie tam decydowały się losy królestwa, a bliskość monarchy była najcenniejszą walutą. Królewskie rezydencje, jak Hampton Court czy Whitehall, nie były wyłącznie domami monarchy, ale także manifestacją władzy i „mechanizmami filtrowania dostępu do suwerena”. Dwór miał ściśle hierarchiczną strukturę. System pomieszczeń w pałacu działał jak sieć barier: od publicznego dziedzińca wejściowego, przez wielką salę, aż po intymne prywatne pokoje. Tylko najbardziej zaufani dworzanie mieli przywilej oglądania władcy lub władczyni w mniej formalnych sytuacjach, co dawało im ogromny wpływ na decyzje polityczne. Etykieta była bezwzględna – nikt nie mógł opuścić dworu bez zgody króla, a zachowanie dworzan regulowały surowe ordonanse, jak te z Eltham z 1526 roku. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Narodziny króla to dopiero początek. Pod zamkiem archeolodzy odkryli ślady sprzed 100 tysięcy lat
W murach tego zamku narodził się król, ale prawdziwe skarby archeolodzy odkryli w pieczarze znajdującej się pod spodem. Odkopano tam kości mamutów oraz dowody na obecność ludzi sprzed dziesiątków tysięcy lat. „Takie odkrycie zdarza się raz w życiu” – mówi badacz stanowiska.
Zamek Pembroke w Walii to miejsce narodzin Henryka Tudora, króla Anglii, który rządził królestwem od 1509 roku. Pod tą potężną budowlą znajduje się ogromna jaskinia Wogan. Dostać się do niej można przez spiralne schody prowadzące prosto z zamku. Przez bardzo długi czas uważano, że jaskinia jest po prostu pusta. Sądzono, że w czasie prac porządkowych epoce wiktoriańskiej usunięto cenne osady sprzed wieków. Panowało przekonanie, że nie pozostało tam nic wartościowego dla badaczy przeszłości. Archeolodzy pod zamkiem Niedawne badania pokazały, jak bardzo był to niesłuszny pogląd. Okazało się, że pod piaszczystym dnem pieczary kryją się nietknięte warstwy pełne niezwykłych zabytków. Wstępne wykopaliska prowadzone w latach 2021–2024 przyniosły zdumiewające rezultaty. Archeolodzy znaleźli szczątki zwierząt, które dziś nie występują w tej części świata. – Mimo ograniczonego zakresu dotychczasowych prac już teraz możemy stwierdzić, że jaskinia Wogan to miejsce doprawdy wyjątkowe. Mamy tu nie tylko niezwykle rzadkie dowody na obecność wczesnych Homo sapiens, ale także przesłanki wskazujące na jeszcze wcześniejsze osadnictwo, prawdopodobnie neandertalczyków – powiedział szef badań dr Rob Dinnis z Uniwersytetu w Aberdeen. – W całej Wielkiej Brytanii nie ma drugiego takiego stanowiska – takie odkrycie zdarza się raz w życiu – dodał archeolog. Największą sensację wywołały kości hipopotama. Zwierzę to żyło na terenie dzisiejszej Walii około 120 tysięcy lat temu. Był to okres między ostatnimi zlodowaceniami. Odkryto także kości mamuta oraz nosorożca włochatego. W jaskini spoczywały również szczątki reniferów i dzikich koni. Schronienie dla wielu pokoleń ludzi Jaskinia służyła za schronienie nie tylko dzikim zwierzętom. Naukowcy zidentyfikowali tam ślady bytowania ludzi z różnych epok. Odnaleziono niezwykle rzadkie dowody na obecność wczesnych przedstawicieli Homo sapiens, którzy bytowali w tym miejscu od 45 do 35 tysięcy lat temu. Badacze natrafili również na liczne narzędzia kamienne. Istnieją mocne przesłanki, że znacznie wcześniej jaskinię zajmowali neandertalczycy. Po ustąpieniu lodowca, około 11 500 lat temu, miejsce to zasiedlili łowcy-zbieracze. Jaskinia Wogan pozwala zatem śledzić historię ludzkości przez ponad 100 tysięcy lat, co jest ewenementem. Wielki projekt badawczy Te niezwykłe znaleziska dały asumpt do rozpoczęcia nowych badań. Uniwersytet w Aberdeen poprowadzi pięcioletnią, kompleksową eksplorację jaskini. Archeolodzy chcą teraz działać na znacznie większą skalę niż dotychczas. Wspiera ich Pembroke Castle Trust, a w projekcie wezmą udział badacze z całej Wielkiej Brytanii. Nowoczesne technologie w służbie archeologii Na potrzeby badań wykorzystywane są najnowsze osiągnięcia współczesnej nauki. Naukowcy skupią się także na badaniu kopalnego DNA. Pilotażowe testy potwierdziły, że materiał genetyczny zachował się w osadach. DNA znajduje się nie tylko w kościach, ale i w samym piasku na dnie jaskini. Pozwoli to zrekonstruować całe dawne ekosystemy i zrozumieć zmiany klimatu. Źródło: University of Aberdeen Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
William Szekspir i jego zaginiony dom. Po 300 latach archiwa ujawniły adres
Przez ponad trzy stulecia dokładna lokalizacja londyńskiego domu Williama Szekspira pozostawała wielką zagadką dla historyków i wielbicieli jego talentu. Teraz udało się odnaleźć unikatowy plan z 1668 roku, który precyzyjnie wskazuje fundamenty zaginionej posiadłości w dzielnicy Blackfriars. To niepozorne znalezisko zdradza nam to, co działo się w ostatnich latach życia artysty.
William Szekspir to postać, której nie trzeba przedstawiać – jego wpływ na literaturę światową jest ogromny. Jednak mimo jego sławy, wiele szczegółów z jego życia prywatnego pozostawało w sferze domysłów. Przez stulecia naukowcy wiedzieli, że w marcu 1613 roku zakupił on nieruchomość w prestiżowej dzielnicy Blackfriars w Londynie, w obrębie dawnego XIII-wiecznego klasztoru dominikanów. Problem polegał na tym, że nikt nie potrafił wskazać, gdzie dokładnie ten dom się znajdował. Napis na tablicy pamiątkowej przy 5 St Andrew’s Hill głosił jedynie, że budynek stał „w pobliżu tego miejsca”, co przez wieki irytowało badaczy. Czego nie wiedzieliśmy o mistrzu? Do tej pory powszechnie uważano, że William Szekspir po zakupie domu w 1613 roku szybko wycofał się z Londynu do rodzinnego Stratford-upon-Avon, gdzie wiódł spokojne życie szlachcica. Historycy często traktowali tę londyńską nieruchomość wyłącznie jako bezpieczną lokatę kapitału, a nie faktyczne miejsce zamieszkania. Nie znano ani precyzyjnych rozmiarów budynku, ani jego układu, a brak konkretnych planów uniemożliwiał odtworzenie codziennego życia twórcy w stolicy. Ta luka w biografii wielkiego dramaturga sprawiała, że jego ostatnie lata w Londynie były owiane tajemnicą. Archiwalny przełom profesor Munro Przełom nastąpił dzięki dociekliwości profesor Lucy Munro z King's College London, która podczas prac badawczych natrafiła na trzy kluczowe dokumenty – dwa w Archiwach Londynu i jeden w Archiwach Narodowych. – Prowadziłam badania w ramach szerszego projektu i nie mogłam uwierzyć, na co patrzę. Był to plan domu Szekspira w Blackfriars. Wszyscy myśleli, że nie znajdziemy już nic nowego, więc temat na lata poszedł w odstawkę – wspomina prof. Munro moment znaleziska. Najważniejszym znaleziskiem okazał się sporządzony w 1668 roku plan części dzielnicy Blackfriars, narysowany już po Wielkim Pożarze Londynu. To właśnie ten unikatowy dokument pozwolił na precyzyjne namierzenie fundamentów i rozmiarów posiadłości Szekspira. Badaczka przyznała, że była to chwila niedowierzania, gdyż dotychczas sądzono, że w tej kwestii nie da się już znaleźć żadnych nowych dowodów. Detale na temat zaginionej posiadłości Dzięki odkryciu wiemy już, że dom Szekspira obejmował tereny dzisiejszego wschodniego krańca Ireland Yard, dół Burgon Street oraz fragmenty budynków pod numerami 5 przy Burgon Street i St Andrew’s Hill. Posiadłość była pokaźna – główna część mierzyła blisko 14 metrów i około 4,5 metra szerokości. Okazało się, że tablica pamiątkowa wcale nie znajduje się jedynie „w pobliżu”, lecz dokładnie w miejscu, gdzie niegdyś stał dom mistrza. Dokumenty ujawniły także, że dom pozostał w rękach rodziny do 1665 roku, kiedy to wnuczka poety, Elizabeth Hall Nash Barnard, sprzedała go na rok przed tym, jak został zniszczony przez pożar. Dom jako warsztat pracy To ustalenie ma ogromne znaczenie dla historii literatury. – To odkrycie podważa narrację, jakoby Szekspir po prostu przeszedł na emeryturę do Stratford i nie spędzał już czasu w mieście. Czasami uważano, że kupił swoją posiadłość w Blackfriars jedynie jako inwestycję, ale nie wiemy, czy to prawda ani czy nigdy jej nie wykorzystał dla siebie. Mógł przecież kupić nieruchomość inwestycyjną w dowolnym miejscu w Londynie, ale ten dom znajdował się blisko jego miejsca pracy w teatrze Blackfriars – zauważa prof. Munro. A ta bliskość domu względem teatru sugeruje, że budynek ten był jego miejscówką, w której pracował i odpoczywał. Istnieje wysokie prawdopodobieństwo, że to właśnie tutaj Szekspir współtworzył sztukę „Dwóch szlachetnych krewnych” z Johnem Fletcherem pod koniec 1613 roku. Fakt, że posiadał tak dużą nieruchomość w samym sercu kulturalnym miasta dowodzi, że Londyn pozostawał dla niego domem znacznie dłużej, niż sądziliśmy. Nowy obraz Szekspira jako Londyńczyka Co z tego wynika dla współczesnych wielbicieli poezji? Przede wszystkim zyskujemy nowy obraz Szekspira jako pisarza londyńskiego, silnie osadzonego w tkance miasta do ostatnich lat życia. To odkrycie pokazuje, że nawet w przypadku tak wielkich postaci, archiwa wciąż skrywają tajemnice. A Szekspir ciągle inspiruje. Niedawno powstał obsypany nagrodami film „Hamnet” na temat losów rodziny dramatopisarza. Źródło: King’s College London Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.