Takiego zjawiska nie było od 75 lat. Ośmiornice przejęły fragment brytyjskiego wybrzeża
Boom populacji ośmiornic w Anglii stał się jednym z najbardziej niezwykłych zjawisk przyrodniczych w Europie. Masowy pojaw ośmiornicy zwyczajnej w wodach hrabstw Devon i Kornwalii przyciągnął uwagę naukowców, polityków i rybaków, bo podobnej sytuacji nie notowano od dekad.
W 2025 roku na południowo-zachodnim wybrzeżu Wielkiej Brytanii doszło do niezwykłego zjawiska przyrodniczego: gwałtownego i masowego wzrostu populacji ośmiornicy zwyczajnej (Octopus vulgaris). Rybacy operujący na wodach Devonu i Kornwalii byli świadkami scen, których nie widziano od dekad. Wyciągane z morza pułapki na kraby, przegrzebki i homary były pełne ośmiornic – w jednej z nich znaleziono ich aż 12. Ta niezwykła anomalia wywołała w brytyjskiej Izbie Gmin dyskusję na temat przyszłości połowów. „Najazd” ośmiornic na Anglię To pierwszy taki „zakwit” ośmiornic od 75 lat. Podobne anomalie odnotowano wcześniej jedynie w latach 1900 oraz 1950. Skala zjawiska w 2025 roku była jednak zdumiewająca – komercyjne połowy ośmiornicy zwyczajnej wzrosły blisko 65-krotnie w porównaniu do brytyjskiej średniej z ostatnich lat. Choć jej nazwa sugeruje powszechność, ośmiornica zwyczajna wcale nie występuje licznie w wodach brytyjskich, preferując cieplejsze regiony, np. Morze Śródziemne. Skąd wzięła się ta masa ośmiornic? Ośmiornice zwyczajne „żyją szybko i umierają młodo”. Mimo pokaźnych rozmiarów ich średni czas życia zwykle nie przekracza dwóch lat. Samice giną po złożeniu jaj, a samce – krótko po kopulacji. Taki cykl życia sprawia, że ich populacja wyjątkowo szybko reaguje na wszelkie zmiany w środowisku. Z monitoringu wynika, że epizody populacyjnego boomu zbiegają się w czasie z falami upałów zarówno w oceanach, jak i w atmosferze. Ciepłe warunki stymulują szybki wzrost populacji niezależnie od tego, czy ośmiornice są gatunkiem osiadłym, czy nowo przybyłym z południa. Drugim katalizatorem tych zmian jest obniżone zasolenie wód przybrzeżnych. Słodsza woda może napływać z dużych rzek francuskich (np. Loary) lub być wynikiem wschodnich wiatrów wiejących w chłodniejszych miesiącach, co pomaga w przemieszczaniu się larw ośmiornic przez Kanał La Manche. Wpływ na ekosystem i lokalną gospodarkę Eksplozja populacji ośmiornic mocno namieszała w lokalnych łańcuchach pokarmowych. Zaobserwowano na przykład, że sprytne ośmiornice celowo gromadziły przegrzebki w pułapkach rybackich, tworząc w nich „spiżarnie” na później. Dla sektora rybołówstwa zjawisko to jest jednocześnie kryzysem i szansą. Kluczowe łowiska odnotowały dramatyczne spadki: połowy homarów spadły o 30%, a krabów i przegrzebków o ponad 50%. Rybacy musieli szybko dostosować się do sytuacji i przestawić na łowienie ośmiornic zamiast krabów czy homarów. Ale nawet jeśli im się to udało – ośmiornice poławia się na całym świecie, a lokalne kraby od lat są uważane za wyjątkowy delikates i mają adekwatne do tego ceny. Poza tym w sierpniu 2025 połowy ośmiornic nagle się zmniejszyły, pozostawiając wielu rybaków z obawami o przyszłość. Co dalej z ośmiornicami w Anglii? Raporty wskazują, że ze względu na zmiany klimatyczne, obecność ośmiornic w wodach brytyjskich może stać się trwała. Rybołówstwo będzie musiało się do tego stanu rzeczy przystosować. A ośmiornice być może staną się nową podwodną atrakcją turystyczną Wielkiej Brytanii. Źródła: The Conversation, Marine Biological Association, South Devon & Channel Shellfishermen Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (ukończyła MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Morze wyrzuca banany i chipsy na plaże Anglii. Co oznaczają te nietypowe znaleziska?
W ostatnich tygodniach plaże południowo-wschodniego wybrzeża Anglii zaroiły się od nietypowych przedmiotów. Tamtejsi spacerowicze mogli odnaleźć m.in. przeróżne warzywa, banany czy nawet paczki chipsów. Za tymi zabawnymi znaleziskami kryje się jednak realny problem, na który coraz częściej zwracają uwagę pracujący na morzu naukowcy.
Spacerując po plażach, nieczęsto natrafia się na setki paczek chipsów lub przykryte piaskiem cebule. Zabawne odkrycie, którego świadkami w ostatnich tygodniach byli mieszkańcy południowo-wschodniej Anglii, świadczy jednak nie tylko o niesamowitej sile prądów morskich, ale również o ludzkich błędach, które mogą wpłynąć na środowisko naturalne. Nietypowe znalezisko na brytyjskich plażach Osoby spacerujące w ostatnich tygodniach po wybrzeżu południowo-wschodniej Anglii z pewnością nie spodziewały się tego, co znalazły na niektórych plażach. Najpierw morze wyrzuciło na brzeg przedmioty z 16 kontenerów, wśród których znalazły się m.in. banany i pianki izolacyjne. Całość wypadła w trakcie sztormu z kontenerowca „Baltic Klipper”, który stracił część swojego ładunku na Kanale La Manche. Do kolejnych znalezisk doszło w historycznym hrabstwie Sussex, na którego wybrzeże trafiły m.in. paczki chipsów i cebule. Oba zdarzenia niemal natychmiast spotkały się z reakcją społeczności lokalnych. Zaniepokojeni ilością poliestru na plażach mieszkańcy od razu rozpoczęli dobrowolne działania mające na celu zebranie śmieci z terenów nadbrzeżnych. Co ciekawe, taka forma sprzątania musiała być wcześniej zarejestrowana, gdyż w innym wypadku zbieranie tzw. „mienia statku” zostałoby uznane za nielegalne. Podróże rozbitków z kontenerów – korzyści dla badaczy Choć przedmioty wyrzucane na brzeg są uciążliwe dla mieszkańców nadmorskich miejscowości, na wypadaniu ładunków do morza korzystają naukowcy. Oceanograf Simon Boxall z Uniwersytetu w Southampton określa taki proces jako niezamierzony eksperyment. Śledzenie wędrówek wypadających do morza przedmiotów pozwala naukowcom na dokładne rozpoznanie ruchu prądów morskich, które pchają poszczególnych „rozbitków” w przeróżne części świata. Ciekawa sytuacja miała miejsce w styczniu 1992 roku. Tamtego dnia z kontenerowca „Ever Laurel” na północnym Pacyfiku wypadło 12 kontenerów, z których jeden przewoził prawie 30 tysięcy zabawek kąpielowych. Plastikowe kaczki rozprzestrzeniły się po całym globie i przez kolejne dziesięciolecia pojawiały się na najróżniejszych plażach świata. Zespół badaczy z Seattle skorzystał z możliwości śledzenia tych gumowych „rozbitków”, a następnie wykorzystał zebrane dane do udoskonalenia modeli cyrkulacji oceanicznej. Szkodliwość zaginionych ładunków Nie wszystkie ładunki, które przez przypadek trafiają do morza, stają się jednak przydatną badaczom ciekawostką. W historii mieliśmy do czynienia z wieloma sytuacjami, w trakcie których pozostawione przez człowieka w wodzie odpady wpływały negatywnie na morski ekosystem. Przykładem może być historia z 2007 roku, kiedy to wielki kontenerowiec MSC „Napoli” w trakcie sztormu stracił aż 114 kontenerów o różnym składzie. Wśród nich znajdowały się m.in. zapasy czerwonego wina, motocykle marki BMW oraz perfumy. Tak drogocenne straty od razu przyciągnęły osoby zainteresowane kradzieżą zaginionych „łupów”. Skutki zagubienia kontenerów były jednak znacznie poważniejsze. Na plaże Kanału La Manche trafiły liczne substancje chemiczne, które przyczyniły się do skażenia tamtejszego środowiska. Szkody mogą być wyrządzane nie tylko przez przewożone przedmioty, ale również przez same kontenery, które trafiają do wody. Duże metalowe boksy, które często — dzięki uwięzionemu powietrzu — utrzymują się półzanurzone na powierzchni morza, stanowią poważne, trudne do wykrycia zagrożenie dla innych jednostek pływających. Źródło: The Conversation Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Myślisz, że to tylko serialowa scenografia? Te miejsca z „Bridgertonów” istnieją naprawdę
Serial „Bridgertonowie” znów rozbudza wyobraźnię widzów na całym świecie. Wytworne pałace, ogrody jak z malarskich pejzaży i monumentalne sale balowe istnieją naprawdę – i można je odwiedzić. Oto miejsca, w których ekranowa epoka regencji nabiera realnych kształtów.
Megahit Netflixa, czyli serial „Bridgertonowie”, którego czwarty sezon pojawi się 29 stycznia, zainspirował fanów do czegoś więcej niż tylko obserwowania uwodzenia i skandali rodem z epoki regencji. Coraz więcej podróżników planuje wycieczki w miejsca, które pojawiły się na ekranie – od parków i pałaców, po słynne anglezowane wnętrza. Gdzie można zobaczyć te najbardziej kultowe lokacje? Jak „Bridgertonowie” odmienili turystykę w Wielkiej Brytanii? Nie od dziś wiadomo, że filmy i seriale potrafią przyciągnąć fanów w konkretne zakątki świata – od „Niebiańskiej plaży” z Leonardo DiCaprio po średniowieczne zamki znane z „Outlandera”. W podobny sposób megahit Netflixa „Bridgertonowie” wpływa na turystykę w Wielkiej Brytanii, a postaci w strojach epoki regencji zachęcają widzów do odwiedzania rzeczywistych lokalizacji znanych z ekranu. Brytyjska platforma rezerwacji biletów Trainline odnotowała, że liczba podróży do miejsc, gdzie kręcono serial, wzrosła średnio o 50% tuż przed premierą trzeciego sezonu i aż o 135% rok do roku wśród amerykańskich podróżnych. Regionalne władze i organizacje turystyczne coraz częściej mówią o tzw. „Bridgerton factor” – efekcie, który pomaga lokalnej gospodarce i promuje historyczne miasta takie jak Bath czy pałacowe rezydencje jako realne cele podróży dla fanów serialu. Jak podkreśla Patricia Yates, dyrektor generalna VisitBritain, „serial oferuje wyjątkową okazję do promowania historii i dziedzictwa Wielkiej Brytanii oraz inspiruje odwiedzających do zobaczenia tych miejsc na własne oczy”. A skoro popularność serialu przekłada się na realne wycieczki, to które kultowe lokalizacje w Anglii warto zobaczyć w pierwszej kolejności? Gdzie kręcono „Bridgertonów” w Londynie i Chatham? Te miejsca możesz odwiedzić Londyn i jego okolice to prawdziwa gratka dla fanów „Bridgertonów” oraz prequela „Królowa Charlotta: Opowieść ze świata Bridgertonów”. Jednym z najważniejszych punktów na mapie jest Pałac Kew i otaczające go Królewskie Ogrody Botaniczne nad Tamizą. To właśnie tutaj mieszkali król Jerzy III i królowa Charlotta, a historyczne wnętrza i ogrody stały się naturalnym tłem dla opowieści o początkach ich relacji. Sceny do serialowego świata kręcono również w pobliskim Belton House oraz we wzniesionym w XVIII wieku Królewskim Obserwatorium Astronomicznym. Literacki klimat epoki można zaś poczuć w Hatchards przy Piccadilly – najstarszej księgarni w Londynie, działającej od 1797 roku. Niedaleko znajduje się też kościół św. Jakuba, gdzie powstały sceny ślubu Anthony’ego Bridgertona i Edwiny Sharmy. W rejonie Greenwich wykorzystano z kolei Queen’s House jako filmowy odpowiednik Somerset House, a fasady Old Royal Naval College i Ranger’s House oddały charakter londyńskiej architektury epoki regencji. Na zachodzie miasta uwagę przyciąga także pałac Hampton Court, którego dziedzińce i ogrody pojawiają się w serialowych ujęciach. Ponadto około godziny drogi na wschód od stolicy leży Chatham, gdzie brukowane uliczki posłużyły jako tło scen spacerów Lady Featherington i Mariny. W tamtejszej historycznej stoczni kręcono także sekwencje z salonu bokserskiego, w którym książę ćwiczył z Willem Mondrichem – postacią inspirowaną prawdziwym bokserem Billem Richmondem, jednym z najbardziej niezwykłych sportowców epoki regencji. Bath, czyli miasto z „Bridgertonów”, które zachwyca architekturą Bath, położone w południowo-zachodniej Anglii, odgrywa w świecie „Bridgertonów” rolę niemal równorzędną z Londynem. Miasto słynie z charakterystycznej, miodowej barwy georgiańskiego kamienia i harmonijnej zabudowy z XVIII wieku, dzięki czemu idealnie oddaje atmosferę epoki regencji. Jak podkreślają lokalne organizacje turystyczne, jego „majestatyczne budynki stanowią doskonałą imitację historycznego Londynu i inspirują podróżnych planujących wizytę w Wielkiej Brytanii”. Zaledwie półtorej godziny jazdy pociągiem ze stolicy dzieli fanów serialu od jednego z najbardziej rozpoznawalnych miejsc – Muzeum Holbourne, które na ekranie pełni funkcję domu Lady Danbury. Sam budynek, wzniesiony w 1794 roku jako Hotel Sydney, otoczony jest eleganckimi ogrodami i od lat przyciąga miłośników sztuki oraz historii. W jego zbiorach znajdują się autentyczne przedmioty z epoki, w tym pamiątki związane z królową Charlottą, która w rzeczywistości odwiedzała Bath. Niedaleko stąd mieści się również słynny Royal Crescent – półkolisty zespół georgiańskich kamienic, którego fasady wykorzystano jako zewnętrzny wizerunek rezydencji Featheringtonów. Monumentalna, symetryczna architektura i rozległy trawnik przed budynkami sprawiają, że to jedno z najbardziej fotogenicznych miejsc w całej Anglii. York, Oxfordshire, Surrey i Buckinghamshire jako następne lokalizacje z „Bridgertonów” Śladami serialowych bohaterów można jednak podążać znacznie dalej niż Londyn czy Bath. W północno-wschodniej Anglii, niedaleko historycznego Yorku, znajduje się imponująca posiadłość Castle Howard, która w Bridgertonach występuje jako Clyvedon – rezydencja, w której Daphne i Simon spędzają miesiąc miodowy. Monumentalny pałac, rozległe ogrody i jezioro tworzą krajobraz jak z malarskiej wizji epoki regencji, a zwiedzający mogą nie tylko spacerować po terenach posiadłości, lecz także wybrać się w rejs po wodach North Lake. W hrabstwie Oxfordshire uwagę przyciąga Kingston Bagpuize House and Gardens, wykorzystany przy realizacji trzeciego sezonu, a także monumentalny Pałac Blenheim, wpisany na listę UNESCO, który na ekranie zastępuje królewską rezydencję. Z kolei w Surrey filmowcy sięgnęli po romantyczne pejzaże Painshill Park – ogrodu krajobrazowego z grotami, jeziorem i malowniczymi mostkami, gdzie odbywa się piknik rodziny Featheringtonów. Na mapie fanów warto zaznaczyć również Claydon House w Buckinghamshire – osiemnastowieczną wiejską rezydencję o bogato zdobionych wnętrzach, dziś częściowo udostępnioną zwiedzającym. Źródło: BBC Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
To najstarsza taka „ostrzałka” w Europie. Archeolodzy odkryli wyjątkowe narzędzie sprzed pół miliona lat
Najstarsze na świecie narzędzie wykonane z kości słonia odkryli archeolodzy w Wielkiej Brytanii. Służyło jako „ostrzałka” pradziejowych narzędzi kamiennych, które stępiły się w wyniku wielokrotnego użytkowania. Skąd archeolodzy to wiedzą?
Przed odkryciem z angielskiego Boxgrove dominowało przekonanie, że zaawansowana obróbka kości i kości słoniowej pojawiła się w Europie znacznie później, a starsze znaleziska budziły liczne kontrowersje. Narzędzia wykonane z kości słoni odkryto za to w Afryce w wąwozie Olduvai w Tanzanii i są datowane na 1,5 miliona lat. Chociaż znano narzędzia z kości słonia z około 22 stanowisk archeologicznych z czasów dolnego paleolitu (głównie w Europie), wiele z nich pozostawało dyskusyjnych. Głównym problemem przed znaleziskiem z Boxgrove była trudność w odróżnieniu celowej modyfikacji ludzkiej od naturalnych procesów, które zmodyfikowały kości. Z magazynu do laboratorium Ten fragment kości słonia odkryto na początku lat 90. XX wieku, ale dopiero niedawno, po dokładnym zbadaniu znalezisk z tego miejsca, rozpoznano go jako narzędzie. Naukowcy opublikowali właśnie swoje wnioski na łamach „Science Advances”. Skamieniałe narzędzie ma mniej więcej trójkątny kształt, mierzy około 11 centymetrów długości, sześć centymetrów długości i około trzech centymetrów grubości. Skąd wiadomo, że to prastare narzędzie? Naukowcy sięgnęli po dwie metody: skanowanie 3D, mikroskopię elektronową. W ten sposób przeanalizowano powierzchnię fragmentu kości. Naukowcy odkryli charakterystyczne nacięcia i ślady uderzeń, wskazujące na to, że narzędzie było używane przez jego pradziejowego właściciela. Do czego służyło prastare narzędzie? Analizy wykazały, że narzędzie to, pełniące funkcję miękkiego tłuczka, było wykorzystywane wielokrotnie do przywracania ostrości tępym narzędziom tnącym, stosowanym prawdopodobnie podczas obróbki rzeźnej zwierząt. Bezpośrednim dowodem na takie zastosowanie są liczne wgłębienia, nacięcia oraz wbite w strukturę kości drobne okruchy krzemienia. W ten sposób „odświeżano” lub wykańczano krawędzie aszelskich pięściaków. Dzięki elastyczności kości słonia, pozwalało ono na większą kontrolę podczas usuwania drobnych odłupków niż przy użyciu twardych młotków kamiennych. – To niezwykłe odkrycie ukazuje pomysłowość i zaradność naszych pradziejowych przodków. Posiadali oni nie tylko dogłębną wiedzę na temat lokalnych materiałów, ale także zaawansowaną wiedzę na temat wytwarzania wysoce wyrafinowanych narzędzi kamiennych. Kość słonia była rzadkim, ale niezwykle użytecznym surowcem i prawdopodobnie było to narzędzie o znacznej wartości – komentuje główny autor publikacji Simon Parfitt z Instytutu Archeologii na University College London i z Muzeum Historii Naturalnej. Kto wykonał kościane narzędzie? Narzędzie to zostało wykonane przez wczesnych ludzi zamieszkujących tereny dzisiejszego Boxgrove w okresie środkowego plejstocenu, około 480 000 lat temu. Narzędzie jest najprawdopodobniej dziełem Homo heidelbergensis, którzy posiadali znacznie większą wiedzę o materiałach organicznych i bardziej elastyczny repertuar technologiczny niż wcześniejsze populacje ludzkie mieszkające w tym rejonie Europy. Źródło: Science Advances Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Ta wyspa w Wielkiej Brytanii ma tylko trzech mieszkańców. Teraz szuka ludzi do pracy
Czujesz się przebodźcowany, zmęczony miastem i nieustannym hałasem? Marzysz o ucieczce w miejsce, gdzie czas płynie wolniej, a codzienność wygląda jak sprzed dekad? To może być rozwiązanie dla ciebie. Pojawiły się nietypowe oferty pracy na niewielkiej wyspie należącej do Wielkiej Brytanii, gdzie nie ma prądu, samochodów ani nowoczesnych udogodnień. W zamian czekają cisza, natura i życie w rytmie, którego próżno szukać we współczesnym świecie.
Zaledwie 3,2 kilometra od krańca półwyspu Llyn w północnej Walii leży niewielka wyspa o długości niespełna 2,4 kilometra, od wieków owiana legendami i duchowością. Bardsey Island, znana w języku walijskim jako Ynys Enlli, bywa nazywana „Wyspą Dwudziestu Tysięcy Świętych”. Dziś mieszka tu zaledwie trzech stałych mieszkańców, za to wyspę zamieszkuje około 200 szarych fok oraz 300 owiec, co sprawia, że stosunek liczby zwierząt do ludzi jest tu większy niż w Nowej Zelandii. Teraz to miejsce otwiera się na nowych przybyszów, oferując możliwość zamieszkania i pracy w jednym z najbardziej odizolowanych zakątków Wielkiej Brytanii. Duchowe serce Walii i jedno z najbardziej odosobnionych miejsc Europy Wyspa Bardsey od stuleci przyciąga pielgrzymów, badaczy i tych, którzy szukają ciszy oraz odosobnienia. Choć dziś kojarzona jest przede wszystkim z surową przyrodą i izolacją, przez wieki pełniła rolę jednego z najważniejszych ośrodków religijnych w Wielkiej Brytanii. Jej historia sięga wczesnego średniowiecza, kiedy św. Cadfan założył tu wspólnotę monastyczną, a Bardsey stała się celem pielgrzymek z całych Wysp Brytyjskich. Średniowieczne przekazy głoszą, że na wyspie pochowano aż 20 tysięcy świętych, co przyniosło jej przydomek i ugruntowało status miejsca o wyjątkowym znaczeniu duchowym. W XII wieku papież Kalikst II ogłosił nawet, że trzy pielgrzymki na Bardsey są równoważne jednej podróży do Rzymu, a walijscy bardowie opisywali wyspę jako „bramę raju” i ostatni przystanek na drodze do nieba. Z czasem religijne znaczenie ustąpiło miejsca innemu rodzajowi wyjątkowości. Dziś Bardsey jest Narodowym Rezerwatem Przyrody, obszarem o szczególnym znaczeniu naukowym oraz pierwszym w Europie Sanktuarium Ciemnego Nieba, co oznacza niemal całkowity brak zanieczyszczenia światłem. To jedno z nielicznych miejsc, gdzie nocą Drogę Mleczną można obserwować w pełnej krasie. Wyspa przyciąga również miłośników dzikiej przyrody – żyją tu setki fok szarych, a krajobraz kształtują klify, otwarte łąki i surowe wybrzeże Morza Irlandzkiego. Co charakterystyczne, sygnał telefonii komórkowej, o ile w ogóle jest dostępny, pochodzi nie z Walii, lecz z Irlandii, oddalonej o około 90 kilometrów na zachód, co tylko potęguje poczucie izolacji. Mimo niewielkich rozmiarów, Bardsey co roku odwiedzają tysiące turystów, głównie w ramach jednodniowych wycieczek. Na wyspę można dostać się łodzią z Porth Meudwy – około 20-minutowa przeprawa, zależna od warunków pogodowych i morskich, odbywa się w kameralnych warunkach, ponieważ statek zabiera maksymalnie 12 osób. Na miejscu znajduje się zaledwie 15 zabytkowych budynków, a większość z nich pełni funkcję domów wakacyjnych lub kwater dla pracowników sezonowych. Społeczność liczy kilkanaście osób, które wspólnie dbają o funkcjonowanie wyspy, pracując zarówno na lądzie, jak i na morzu. Tylko jedna z rodzin mieszka tu nieprzerwanie od trzech pokoleń, podtrzymując ciągłość życia na Bardsey. Teraz właśnie w tym niezwykłym miejscu pojawiły się wolne stanowiska pracy – dla wielu mogą one oznaczać nie tylko zmianę adresu, lecz także radykalną zmianę stylu życia. Praca na wyspie bez prądu. Jakie stanowiska czekają na Bardsey? Ogłoszenia o pracy na Bardsey (Ynys Enlli) dotyczą trzech bardzo różnych stanowisk, ale wszystkie łączy konieczność realnego zanurzenia się w życiu wyspy. Pierwsza z ofert skierowana jest do specjalisty ds. projektów, który będzie odpowiadał za realizację działań informacyjnych zarówno na samej wyspie, jak i na kontynencie. To praca w niepełnym wymiarze godzin, wykonywana zdalnie z domu na Bardsey, z rocznym wynagrodzeniem w wysokości 26 437 funtów brutto (około 135 tys. zł). Kandydat musi być gotowy na funkcjonowanie w izolowanych warunkach, ale w zamian otrzymuje dostęp do internetu, możliwość pracy z domu oraz wyjątkowe otoczenie. Druga propozycja to stanowisko asystenta opiekuna gości, który stanie się częścią zespołu witającego odwiedzających i dbającego o ich pobyt na wyspie. Praca rozpoczyna się w marcu, a jej istotnym elementem są takie benefity, jak m.in. bezpłatne zakwaterowanie, możliwość jednego rejsu łodzią na stały ląd w miesiącu oraz dostęp do wspólnej przestrzeni do uprawy żywności. To oferta skierowana do osób otwartych na kontakt z ludźmi, ale jednocześnie gotowych na życie w miejscu, gdzie codzienność podporządkowana jest pogodzie i rytmowi natury. Najbardziej wymagająca jest trzecia oferta, adresowana do pary lub rodziny z doświadczeniem rolniczym. Wyspa poszukuje dzierżawców, którzy od września 2026 roku przejmą prowadzenie gospodarstwa obejmującego około 300 walijskich owiec górskich oraz 20-30 sztuk bydła, z możliwością hodowli drobiu i mniejszych zwierząt. Zapewnione są zwierzęta oraz niezbędne maszyny, a także zakwaterowanie w trzypokojowym domu bez dostępu do sieci elektrycznej, wyposażonym w zewnętrzną toaletę kompostową. To propozycja dla tych, którzy świadomie wybierają życie poza nowoczesną infrastrukturą i chcą związać swoją codzienność z pracą na roli. Choć podobne inicjatywy pojawiają się także w innych częściach Wielkiej Brytanii (jak choćby na Wyspach Scilly u wybrzeży Kornwalii), Bardsey pozostaje miejscem wyjątkowym. Nie oferuje spektakularnych udogodnień ani turystycznej infrastruktury, ale daje coś znacznie rzadszego: szansę na życie w jednym z najbardziej odizolowanych, historycznych i przyrodniczo chronionych miejsc Europy. Źródło: Daily Mail, Bardsey Island Trust Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Archeolodzy odkryli olbrzymi zbiór artefaktów z czasów rzymskich. Bez nich broń legionistów byłaby tępa
Archeolodzy odkryli w północnej Anglii pozostałości rzymskiego centrum produkcyjnego, które uległo zapomnieniu. Nad brzegiem rzeki Wear odnaleźli setki osełek, które służyły do ostrzenia broni legionistów. To największy zbiór takich przedmiotów znany z tej części Europy.
Od I do początków V w. n.e. Rzymianie okupowali duże tereny Brytanii, włączając część Szkocji, czyli ówczesnej Kaledonii. To za ich czasów powstało tam wiele miast na bazie obozów wojskowych. Takie właśnie korzenie ma współczesny Londyn. Obecność ta odcisnęła tam silne piętno, co odnotowują brytyjscy archeolodzy – pozostałości po Rzymianach są bardzo częste w czasie wszelkich projektów badawczych. Tak też było i tym razem. Nietypowy skarb w telewizji Skarby kojarzą się nam z reguły z monetami ukrytymi w glinianych garncach. Ten odkryty właśnie przez zespół badaczy m.in. z Uniwersytetu w Durham we wsi Offerton hrabstwie Tyne and Wear w północnej Anglii, wygląda nieco inaczej. Wykopaliska trwały sześć miesięcy w 2025 roku i zaprezentowano je w ramach popularnonaukowego cyklu „Digging for Britain” na kanale BBC. Największy „skarbiec” osełek w tej części Europy Zdradźmy zatem, jak wyglądał skarb, a w zasadzie skarby. Podczas wykopalisk wydobyto: ponad 800 osełek; 11 kamiennych kotwic. Osełki to kamienne bloki służące do ostrzenia narzędzi i broni. To odkrycie, ze względu na ich liczbę, jest wyjątkowe w skali całej Europy Północno-Zachodniej. Osełki były w tamtych czasach tak niezbędne, jak dzisiaj energia elektryczna. Używano ich wszędzie: w domach, handlu, rolnictwie, a nawet w medycynie. Przede wszystkim jednak były kluczowe dla rzymskiej armii – bez nich miecze i włócznie byłyby tępe. Skala znaleziska sugeruje, że Offerton było kluczowym centrum produkcyjnym takich przedmiotów. Jak „nakłonić” piasek do mówienia? Aby potwierdzić, że znaleziska pochodzą z czasów rzymskich, archeolodzy musieli zbadać warstwy ziemi. Zastosowano nowatorską metodę datowania OSL (optycznie stymulowana luminescencja). Metoda ta mierzy, kiedy dany minerał ostatni raz miał kontakt ze światłem słonecznym. Przez lata spędzone pod ziemią minerały gromadzą energię. W laboratorium, po stymulacji światłem, oddają ją w postaci słabego blasku. Ten blask pozwala naukowcom precyzyjnie określić, jak długo dany przedmiot był ukryty przed światem. Wyniki badań osadów pod osełkami wskazały na lata 42–184 n.e., a samej warstwy z osełkami na lata 104–238 n.e. To okres największej potęgi Rzymian w Brytanii. Standardy sprzed tysiącleci Badania ujawniły, że po drugiej stronie rzeki znajdował się kamieniołom piaskowca. To prawdopodobnie pierwsze odkryte w Brytanii miejsce, gdzie celowo wydobywano kamień do masowej produkcji osełek. Naukowcy znaleźli tam przedmioty na każdym etapie obróbki. Były tam naturalne bloki, ale też gładkie, niemal gotowe produkty. W kamieniołomach znaleziono też porzucone osełki, które nie spełniały standardów rzymskiej armii. Dlaczego armia rzymska tak rygorystycznie podchodziła do jednolitych wymiarów osełek? Świadczy to o tym, że wojsko nie akceptowało półśrodków i wymagało narzędzi o precyzyjnie określonych parametrach. Utrzymanie jednolitych wymiarów było niezbędne do sprawnego zarządzania dostawami dla legionów stacjonujących w Brytanii. Źródło: Durham University Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Dieta psa może mieć większy wpływ na klimat niż dieta jego opiekuna. Nowe badania nie pozostawiają wątpliwości
Badanie statystyczne naukowców z Edynburga i Exeter dowodzi, że dieta psów domowych ma znaczący wpływ na globalne ocieplenie. Analiza blisko tysiąca produktów dostępnych w Wielkiej Brytanii wykazała, że ślad węglowy karm dla psów może się różnić nawet kilkadziesiąt razy.
Artykuł, opublikowany w „Journal of Cleaner Production” dowodzi, że dieta czworonogów, zwłaszcza ta oparta na produktach typu „premium” i bogata w mięso mięśniowe, może generować większy ślad węglowy niż dieta ich właścicieli. Wpływ na środowisko szacowano na podstawie list składników i danych żywieniowych z etykiet. Przeanalizowano 996 produktów od jednego dużego detalisty. Jakie karmy dla psów są najgorsze dla środowiska? Badacze podzielili karmy na 7 kategorii: sucha; sucha roślinna; sucha bezzbożowa; mokra, mokra roślinna; mokra bezzbożowa; surowa. Wyniki pokazują ogromne zróżnicowanie: intensywność emisji gazów cieplarnianych różni się nawet 65-krotnie między produktami. Kluczowym czynnikiem jest udział mięsa najwyższej jakości, podczas gdy wykorzystanie produktów ubocznych pochodzenia zwierzęcego zwykle wiąże się z niższymi emisjami. Karmy mokre, surowe i bezzbożowe mają przeciętnie wyższe oddziaływania niż najpopularniejsze karmy suche, natomiast karmy roślinne – najniższe. Według brytyjskich badaczy produkcja składników do karm w Wielkiej Brytanii odpowiada za około 1% całkowitej emisji gazów cieplarnianych w tym kraju. Oszacowali też, że gdyby psy na całym świecie były żywione według standardów brytyjskich, generowane emisje mogłyby stanowić ponad połowę tych, które powstają rocznie w wyniku spalania paliwa przez komercyjne linie lotnicze. Mięso wysokiej jakości: dobre dla psów, ale generuje największe emisje Fakt, że przemysł mięsny, szczególnie produkcja wołowiny, odpowiada za solidną część globalnych emisji gazów cieplarnianych napędzających zmiany klimatyczne, jest już powszechnie znany. Trudno więc się dziwić wynikom badania Brytyjczyków. Zgodnie z oczekiwaniami wykazali, że to właśnie najwyższej jakości mięso mięśniowe, które mogłoby trafić na stoły ludzi przyczynia się do większego śladu węglowego karm dla psów. Szczególnie w przypadku karm mokrych i surowych. Dobro psa czy dobro planety? Dylematy opiekunów i błędy producentów John Harvey, główny autor badania, zauważa, że wielu właścicieli psów zmaga się z dylematem: z jednej strony rozumieją, że psy są mięsożercami, z drugiej zaś chcą chronić planetę. Ta troska wcale nie jest łatwa, bo oznaczanie produktów dla zwierząt (także w Polsce) podlega mniej restrykcyjnym przepisom. Na etykietach często widzimy niewiele mówiące składniki, np. „produkty pochodzenia zwierzęcego”. Naukowcy apelują do producentów o większą transparentność i lepsze etykietowanie, aby konsumenci mogli bardziej świadomie wybierać produkty. Właściciele psów chcący ograniczyć swój wpływ na środowisko powinni szukać karm wykorzystujących mięso niższej klasy oraz np. organy, wnętrzności, wymiona czy inne części tuszy nie wykorzystywane w produkcji dla ludzi. Źródło: Journal of Cleaner Production Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Jedno z najbardziej rozpoznawalnych muzeów świata. Nauka stała się tu widowiskiem
Muzeum Historii Naturalnej w Londynie to coś więcej niż tylko popularna atrakcja turystyczna i zbiór prehistorycznych skamieniałości i minerałów. Imponujący gmach i zgromadzone tam zbiory są w istocie świadectwem nieustającej misji dokumentowania i ochrony życia na Ziemi. Stając przed gotycką, neoromańską fasadą na Cromwell Road, tak naprawdę staje się przed katedrą nauki.
Spis treści: Lokalizacja w South Kensington Wizja Owena, czyli historia wspaniałego muzeum Podwójna rola muzeum Cztery strefy tematyczne Pałac Westminster i Big Ben, opactwo Westminster, Tower of London, Muzeum Brytyjskie, Muzeum Wiktorii i Alberta, Galeria Narodowa i oczywiście Muzeum Historii Naturalnej. Londyn ma wiele do zaoferowania, ale to właśnie ostatnia z wymienionych atrakcji bije rekordy popularności. Według statystyk, w 2024 roku słynna instytucja gościła 6,3 miliona zwiedzających, co uczyniło ją drugą najczęściej odwiedzaną atrakcją w Wielkiej Brytanii. Trudno się temu dziwić. Tamtejsze zbiory są doprawdy imponujące, a gmach sam w sobie stanowi arcydzieło architektury. Należy jednak podkreślić, że londyńskie Muzeum Historii Naturalnej jest także jedną z największych potęg badawczych i edukacyjnym gigantem. Lokalizacja w South Kensington Muzeum Historii Naturalnej zajmuje miejsce w prestiżowej dzielnicy South Kensington, będącej sercem tzw. Albertopolis – kulturalnego i edukacyjnego kompleksu w zachodnim Londynie. Gmach zlokalizowany na Cromwell Road sąsiaduje z innymi ikonami nauki i kultury, takimi jak Muzeum Nauki i Muzeum Wiktorii i Alberta. Wizja Owena, czyli historia wspaniałego muzeum Historia Muzeum Historii Naturalnej w Londynie jest bezpośrednio związana z kryzysem przestrzennym w Muzeum Brytyjskim, gdzie pierwotnie przechowywano zbiory historii naturalnej. Kolekcje te, w tym eksponaty zgromadzone przez sir Hansa Sloane’a, rosły w niekontrolowanym tempie, przekraczając zdolności magazynowe i wystawowe instytucji. Priorytetową kwestią stało się wybudowanie dla nich dedykowanego „domu”. Kluczową postacią w narodzinach Muzeum Historii Naturalnej był sir Richard Owen, wybitny przyrodnik. W 1856 roku objął on stanowisko kuratora zbiorów historii naturalnej i natychmiast rozpoczął kampanię na rzecz oddzielenia tych zasobów od Muzeum Brytyjskiego. Owen przekonywał zarząd, że dla ich dalszego rozwoju i ekspozycji niezbędny jest odrębny budynek. W 1863 roku uzyskał aprobatę dla swojej wizji. Katedra dla natury Owen nie widział jednak nowego obiektu jako zwykłego magazynu. Wyobrażał sobie go jako „katedrę dla natury” – miejsce, które nie tylko pomieści rosnący katalog świata naturalnego, ale także będzie hołdem dla jego bogactwa i obfitości. W jego wyobrażeniu, nowe muzeum miało być miejscem inspirującym zarówno naukowców, jak i szeroką publiczność. Dzieło Waterhouse’a Wykonaniem projektu budynku zajął się Francis Fowke, jednak po jego nagłej śmierci w 1865 roku, zadanie to przydzielono Alfredowi Waterhouse’owi. Architekt znany ze swojego wkładu w neogotyk wiktoriański i wczesny neoromański, podjął się realizacji niezwykłej wizji. Pod kierownictwem Owena, zaprojektował budynek, który odzwierciedlał ówczesną praktykę muzealną i naukową, zgodnie z którą działy geologii i paleontologii miały być fizycznie oddzielone od działów zoologii i botaniki. Ta wiktoriańska systematyka została nie tylko zachowana w wewnętrznym układzie galerii, ale także wkomponowana w sam budynek. Detale gmachu i ich symbolika Muzeum Historii Naturalnej wyróżniają wszechobecne, misternie wykonane zdobienia z terakoty. Waterhouse zdecydował się na ten materiał, ponieważ był on tańszy, a jednocześnie znacznie bardziej odporny na zanieczyszczenia i smog, „plagę” wiktoriańskiego Londynu, niż tradycyjny kamień. W rezultacie udało mu się uzyskać efekt, który można przyrównać do trójwymiarowego traktatu naukowego. Terakotowe zdobienia pięknie odwzorowują florę i faunę. Jednak genialność tego projektu polegała na ukrytej zasadzie klasyfikacyjnej. Waterhouse i Owen postanowili, że na fasadzie od strony zachodniej i wschodniej umieszczone zostaną rzeźby przedstawiające okazy wymarłe, natomiast wewnątrz muzeum, zwłaszcza na kapitelach kolumn i wewnętrznych galeriach, przedstawione zostaną okazy żyjące. Prace budowlane zakończyły się w 1880 roku. 18 kwietnia 1881 roku nastąpiło oficjalne otwarcie placówki. Podwójna rola muzeum Przez osoby niezwiązane z nauką, słynna instytucja jest kojarzona przede wszystkim jako jedna z najciekawszych atrakcji Londynu. Należy jednak podkreślić, że Muzeum Historii Naturalnej to także globalne centrum badawcze. Muzeum jest domem dla około 80 milionów obiektów, które tworzą najważniejszą kolekcję historii naturalnej na świecie. Zbiory te są aktywnie wykorzystywane przez międzynarodową społeczność naukową do prowadzenia badań. Służą one do znajdowania odpowiedzi na fundamentalne pytania dotyczące przeszłości, teraźniejszości i przyszłości życia na Ziemi, geologii naszej planety i Układu Słonecznego. Cztery strefy tematyczne Imponujący gmach został podzielony na cztery strefy, które organizują ekspozycje wokół kluczowych tematów naukowych i ułatwiają nawigację. Są to: strefa czerwona (poświęcona Ziemi), strefa niebieska (dedykowana różnorodności życia), strefa zielona (skoncentrowana na historii życia), strefa pomarańczowa (pełniąca funkcję archiwum). Centralną częścią gmachu i wizytówką placówki jest natomiast Hintze Hall. Hintze Hall To właśnie tam, od 2017 roku, gości wita 25-metrowy szkielet płetwala błękitnego, nazwany Hope. Szkielet ten pochodzi od wieloryba, który osiadł na mieliźnie w Wexford w Irlandii 126 lat temu. Przejście od znalezienia do zawieszenia wymagało trzyletniego, skomplikowanego procesu konserwacji. Dziś Hope jest symbolem nadziei na przetrwanie dla gatunków zagrożonych, a jego obecność służy edukowaniu. Przed Hope, od 1979 do 2017 roku, salę główną zdobił Dippy – gipsowy odlew szkieletu diplodoka. Zmiana głównego eksponatu – z Dippy’ego, symbolu wymarłej, dalekiej przeszłości, na Hope, symbol zagrożonej, ale wciąż żyjącej przyszłości – była strategicznym posunięciem kuratorskim. Muzeum, zamiast koncentrować się wyłącznie na geologicznej historii, przekształciło się w ośrodek aktywizmu i dialogu na temat stanu planety. Strefa czerwona Strefa czerwona to przestrzeń poświęcona dynamicznej naturze naszej planety i procesom, które ukształtowały życie. Kluczową atrakcją tej strefy jest Earth Hall, gdzie zwiedzających wita 6-metrowy szkielet stegozaura – jeden z najbardziej kompletnych okazów tego dinozaura, jaki kiedykolwiek odkryto. Inne galerie w tej strefie eksponują między innymi skały, także pochodzenia wulkanicznego. Strefa niebieska Strefa zlokalizowana na lewo od Hintze Hall bada różnorodność życia na Ziemi, od najwcześniejszych organizmów, po współczesną megafaunę. Jest to najbardziej popularna część muzeum. To właśnie tam mieści się Galeria Dinozaurów. Poza szkieletami, olbrzymią atrakcją tego miejsca jest ruchomy model tyranozaura. W tej strefie znajduje się także Sala Dużych Ssaków, gdzie można podziwiać imponujący model płetwala błękitnego i wystawy poświęcone innym gigantom, od wymarłych mamutów, po jelenie olbrzymie. Prezentowana jest również bogata różnorodność fauny w galeriach ryb, płazów i gadów, a także szczegółowa ekspozycja poświęcona współczesnym ssakom, od niedźwiedzi polarnych po ryjówki. Strefa zielona Strefa zielona koncentruje się na historii życia, geologii Wielkiej Brytanii i pierwotnych zbiorach muzeum. Jedną z największych tamtejszych atrakcji jest Galeria Minerałów. Zbiory są prezentowane w oryginalnych dębowych gablotach z 1881 roku, umożliwiając zwiedzającym spojrzenie na muzeum tak, jak wyglądało w epoce wiktoriańskiej. Strefa pomarańczowa Trzonem strefy pomarańczowej jest Centrum Darwina – nowoczesne skrzydło, które w praktyce jest zaawansowanym kompleksem badawczym. Przechowuje się tam ważne i wrażliwe eksponaty, w tym 23 miliony okazów zoologicznych zakonserwowanych w alkoholu. Znajduje się tam także większość zbiorów entomologicznych i botanicznych. Warto wspomnieć o niezwykłym Wildlife Garden. W ogrodzie czynnym od marca do listopada można podziwiać nie tylko liczne gatunki roślin, ale także wspaniałe okazy ptaków i płazów. Źródło: National Geographic Traveler Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Jedna linia, od której zależą wszystkie zegarki – to wzgórze nad Tamizą uporządkowało globalną nawigację
Greenwich to miejsce, w którym nowoczesny świat spotyka się z wiekami królewskiej potęgi, naukowych odkryć i morskiej dominacji. To bez wątpienia coś więcej niż tylko jedna z wielu dzielnic Londynu. To właśnie tam narodził się czas, a przynajmniej sposób, w jaki go mierzymy. To tam przebiega południk zerowy, dzieląc świat na wschód i zachód. Tam biło serce morskiej potęgi Wielkiej Brytanii, o czym przypomina majestatyczna architektura nad brzegiem Tamizy.
Spis treści: Jedna z najbardziej urokliwych dzielnic Londynu Linia, która definiuje świat Morskie Greenwich, czyli wspaniały krajobraz historii Królewskie Obserwatorium i Greenwich Park Greenwich to miejsce niezwykłe – jednocześnie królewskie i naukowe, lokalne i globalne, stare i nowoczesne. To właśnie te sprzeczności definiują jego charakter i niezaprzeczalny urok. Niezwykłą atmosferę i wspaniałą historię tego miejsca doceniło UNESCO, wpisując wiele tamtejszych zabytków na Listę światowego dziedzictwa. Z punktu widzenia turysty, jest to miejsce, którego po prostu nie można nie odwiedzić, będąc w Londynie. Jedna z najbardziej urokliwych dzielnic Londynu Dzielnica Greenwich znajduje się w południowo-wschodniej części Londynu, na południowym brzegu Tamizy. Historycznie obszar ten znajdował się w granicach hrabstwa Kent. Dopiero w 1889 roku, gdy utworzono hrabstwo Londyn, miejscowość weszła w skład nowo powstałej jednostki administracyjnej – Metropolitan Borough of Greenwich – stając się częścią Wielkiego Londynu. Mimo że w kontekście administracyjnym i prawnym Greenwich zostało włączone w struktury metropolitarne, do dziś zachowało swój unikatowy charakter, ale zyskało też nowe, drugie oblicze. Z jednej strony jest to urokliwa, niemal wiejska dzielnica Londynu, z historycznym rynkiem, krętymi uliczkami i przytulnymi pubami. Z drugiej, jest to miejsce o ogromnym znaczeniu globalnym, punkt zerowy na mapie świata, który organizuje całą planetę. Linia, która definiuje świat O globalnym znaczeniu Greenwich decyduje przede wszystkim południk zerowy. Jego ustanowienie nie było przypadkowe. Stanowiło kulminację wieków pracy naukowej i rosnącej dominacji morskiej Wielkiej Brytanii. W XIX wieku, wraz z rozwojem handlu i podróży, pojawiła się pilna potrzeba ujednoliconego systemu nawigacji i pomiaru czasu. Ponieważ brytyjskie mapy morskie, oparte na obserwacjach z Greenwich, były najpowszechniej używane na świecie, wybór tego miejsca jako globalnego punktu odniesienia był naturalnym krokiem. Decyzja została formalnie przypieczętowana podczas Międzynarodowej Konferencji Południkowej w Waszyngtonie w 1884 roku. Greenwich zostało wówczas oficjalnie uznane za lokalizację południka głównego, a średni czas słoneczny Greenwich (Greenwich Mean Time, GMT) stał się globalnym standardem czasu. Ten akt nie tylko ugruntował pozycję Greenwich jako centrum naukowej precyzji, ale także symbolicznie umieścił je w samym środku świata, który Wielka Brytania w tamtym czasie zdominowała. Umowna linia przez sto lat przebiegała przez dziedziniec Królewskiego obserwatorium, dzieląc Ziemię na półkulę wschodnią i zachodnią. Obecna tam do dziś mosiężna listwa nadal symbolizuje południk zerowy, będąc czymś w rodzaju linii historycznej. W 1984 roku, w wyniku ewolucji technologii pomiarowych, linię geograficzną przesunięto o około 102,5 metra na wschód od historycznej i od tamtej pory przechodzi ona przez tereny Greenwich Park. Morskie Greenwich, czyli wspaniały krajobraz historii Wymieniając atrakcje tej niezwykłej dzielnicy, należy zacząć od „Morskiego Greenwich”. Mowa o wyjątkowym zespole architektury, który w 1997 roku, w uznaniu jego „wyjątkowej uniwersalnej wartości”, doczekał się wpisu na Listę światowego dziedzictwa UNESCO. Zespół tworzy harmonijną całość, opowiadającą historię morskiej potęgi i wybitnych osiągnięć naukowych. Old Royal Naval College Centralnym punktem tego kompleksu jest Old Royal Naval College, określany mianem jednego z najwybitniejszych zespołów budowli barokowych w Anglii. Zespół zaprojektowany przez sir Christophera Wrena, z istotnym wkładem Nicholasa Hawksmoora, działał w latach 1696–1869 jako Królewski Szpital dla Marynarzy. W 1873 roku jego funkcję zmieniono, przekształcając go w Królewską Szkołę Marynarki Wojennej (Royal Naval College), która funkcjonowała tam aż do 1998 roku. Dziś w jego murach mieszczą się Uniwersytet Greenwich i prestiżowe konserwatorium muzyczno-taneczne Trinity Laban. Kiedy królowa Maria II zleciła budowę, postawiła jeden warunek: nowy budynek nie mógł zasłaniać widoku na rzekę z Queen’s House. Wren rozwiązał ten problem w genialny sposób, dzieląc główną bryłę na dwie symetryczne części, zwieńczone bliźniaczymi kopułami. Klejnotem w koronie kompleksu jest Painted Hall, często nazywana „brytyjską Kaplicą Sykstyńską”. Jej monumentalne malowidła ścienne i sufitowe, dzieło sir Jamesa Thornhilla, są olśniewającą alegorią triumfu brytyjskiej potęgi morskiej i chwały monarchii. To właśnie w tej sali, w 1806 roku, wystawiono na widok publiczny trumnę ze zwłokami admirała Horatio Nelsona, bohatera spod Trafalgaru, zanim złożono ją w katedrze św. Pawła. The Queen’s House Idealnie wkomponowany w perspektywę stworzoną przez Wrena Queen’s House jest budynkiem o fundamentalnym znaczeniu dla brytyjskiej architektury. Zaprojektowany przez Inigo Jonesa w XVII wieku dla Anny Duńskiej, był pierwszym budynkiem palladiańskim w Anglii. Jego pojawienie się było rewolucją – radykalnym zerwaniem z ciężkim, ceglanym stylem Tudorów na rzecz klasycznej harmonii, symetrii i proporcji inspirowanych architekturą włoskiego renesansu. Dziś Queen’s House, jako część Royal Museums Greenwich, jest miejscem, gdzie eksponowana jest imponująca kolekcja sztuki. Wymieniając najcenniejsze zbiory, należy wskazać na słynny „Portret Armady”, upamiętniający zwycięstwo Anglii nad hiszpańską Wielką Armadą w 1588 roku i przedstawiający królową Elżbietę I u szczytu potęgi. National Maritime Museum Narodowe Muzeum Morskie jest największą tego typu instytucją na świecie. W jego rozległych galeriach można prześledzić historię brytyjskiej żeglugi, dzieje Royal Navy oraz życie jej największego bohatera, admirała Nelsona. Jednym z najcenniejszych eksponatów jest mundur, który Nelson miał na sobie w chwili śmierci podczas bitwy pod Trafalgarem. Cutty Sark Zwieńczeniem morskiego dziedzictwa Greenwich jest zacumowany w suchym doku Cutty Sark – ostatni zachowany kliper herbaciany. Statek zwodowany w 1869 roku został zaprojektowanym do jak najszybszego transportu herbaty z Chin. Co prawda w „herbacianym wyścigu” nie odniósł spektakularnego sukcesu, jednak zdobył ogromną sławę na trasie do Australii, bijąc rekordy prędkości w transporcie wełny. Królewskie Obserwatorium i Greenwich Park Najbardziej wyjątkowym obiektem w Greenwich bez wątpienia jest obserwatorium, które otacza najstarszy królewski park w Londynie. To właśnie tam narodziła się nowoczesna nawigacja i globalny standard czasu. Mapowanie nieba i mórz Królewskie Obserwatorium zostało założone w 1675 roku, z polecenia Karola II. Powstanie tego obiektu miało w praktyczny sposób rozwiązać najbardziej palący problem epoki – jak precyzyjnie określić długość geograficzną na morzu? Błąd w nawigacji mógł oznaczać katastrofę statku, utratę ładunku i załogi. Rozwiązanie tego problemu było kluczem do bezpiecznej i zyskownej dominacji na oceanach. Misję tę powierzono pierwszemu astronomowi królewskiemu, Johnowi Flamsteedowi, którego praca nad skatalogowaniem gwiazd położyła podwaliny pod przyszłe przełomy. Wybór miejsca nie był przypadkowy. Wysokie wzgórze, na którym niegdyś stała wieża księcia Humphreya, oferowało idealny, niezaburzony horyzont do obserwacji astronomicznych. Ponadto park stanowił coś w rodzaju naturalnej strefy buforowej, chroniącej wrażliwe instrumenty przed dymem i światłami rozwijającego się Londynu. Miejsce wypełnione atrakcjami Wizyta w Królewskim Obserwatorium w Greenwich to bez wątpienia niezwykłe doświadczenie. Zwiedzający mogą tam zobaczyć lśniącą mosiężną linię południka zerowego, zajrzeć do wnętrza Flamsteed Housce, oryginalnego budynku obserwatorium, i zobaczyć Wielki Teleskop Równikowy, czyli jeden z największych na świecie tego typu instrumentów (umiejscowiony w Meridian Building). Niemałą atrakcją jest też nowoczesne Centrum Astronomiczne z Planetarium Petera Harrisona, które zabiera widzów w zapierające dech w piersiach podróże po kosmosie. Greenwich Park Ogromną atrakcją jest też otaczający obserwatorium park. To idealne miejsce na spacer i odpoczynek. Wśród jego atrakcji znajduje się piękny ogród różany, a także historyczne pamiątki, takie jak Dąb Królowej Elżbiety – wiekowe drzewo, w którego wydrążonym pniu, według legendy, królowa Elżbieta I jadała posiłki. Jednak największą nagrodą dla tych, którzy wejdą na szczyt wzgórza, jest spektakularny widok. Stojąc obok pomnika generała Wolfe’a, można podziwiać jedną z najsłynniejszych panoram Londynu, która łączy historyczne dziedzictwo Greenwich z nowoczesną sylwetką miasta. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ten szkocki zamek nie należy do Wielkiej Brytanii. Od 170 lat jest prywatnym azylem monarchów
Balmoral, potężna, granitowa budowla o surowej sylwetce, przez ponad 170 lat był najcenniejszym i najbardziej prywatnym domem brytyjskiej rodziny królewskiej. Jednak pod rządami Karola III zamek wkroczył w nową erę. Po raz pierwszy w historii jego wnętrza zostały otwarte dla zwiedzających. Tą historyczną decyzją król przekształcił odosobnione schronienie w publiczną atrakcję. Jaka jest historia tego zachwycającego zamku? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Imponująca posiadłość na imponującym terenie Od domku myśliwskiego do królewskiej posiadłości Doskonały przykład stylu Scottish Baronial Zwiedzanie zamku Balmoral Przed 2024 rokiem, zwiedzający mogli zobaczyć jedynie wspaniałe zamkowe ogrody, teren otaczający posiadłość i salę balową, gdzie eksponowane są królewskie stroje i bogata kolekcja akwareli. Dzięki bezprecedensowej decyzji króla w wybrane miesiące w sezonie jesiennym zwiedzający mogą wejść do prywatnych pomieszczeń. Bilety nie są tanie, a mimo to wyprzedają się jak świeże bułeczki. To potwierdza ogromne zainteresowanie rodziną królewską, jak i wspaniałą posiadłością. Trudno się temu dziwić, bo Balmoral przyciąga nie tylko wspaniałą architekturą, ale i ciekawą historią. Imponująca posiadłość na imponującym terenie Zamek Balmoral jest zlokalizowany w północno-wschodniej Szkocji, w hrabstwie Aberdeenshire, na południowym brzegu rzeki Dee. Znajduje się mniej więcej w połowie drogi między malowniczymi wioskami Ballater i Braemar. Zlokalizowany na wysokości około 280 metrów n.p.m., jest dosłownie zanurzony w sercu szkockich wyżyn. Park Narodowy Cairngorms Posiadłość jest zlokalizowana na terenie Parku Narodowego Cairngorms, największego tego typu obszaru w Wielkiej Brytanii. Tamtejszy krajobraz maluje się jako rozległe pustkowie, na którym znajdują się wrzosowiska, pięć z sześciu najwyższych szczytów Wielkiej Brytanii, stare lasy i rwące rzeki. To właśnie ta majestatyczna, niemal dzika sceneria, uwieczniona w poezji George’a Byrona, który spędził tam dzieciństwo, urzekła niegdyś królową Wiktorię i księcia Alberta. Surowe piękno tego regionu stało się fundamentem, na którym zbudowano królewską więź z tym miejscem. O ile krajobraz tego obszaru przedstawia się surowo, to w żadnym wypadku nie można nazwać go „jałowym”. Park jest schronieniem dla wielu gatunków szkockiej fauny, między innymi dla jelenia szlachetnego, wiewiórki rudej, głuszca czy orła przedniego. Od domku myśliwskiego do królewskiej posiadłości Historia posiadłości Balmoral rozpoczęła się jeszcze przed nastaniem czasów wiktoriańskich. Już w XIV wieku król Robert II Szkocki posiadał w tym miejscu domek myśliwski. W 1390 roku Sir William Drummond wzniósł tu pierwszy kamienny zamek. Na przestrzeni wieków posiadłość przechodziła w ręce potężnych rodów, w tym Gordonów i Farquharsonów. Najważniejszy rozdział w historii tego miejsca rozpoczął się wraz z przybyciem tam królowej Wiktorii i księcia Alberta. Podczas swoich pierwszych wizyt w Szkocji para królewska była tak uderzona pięknem wyżyn, że postanowiła znaleźć tam swój własny azyl. W 1848 roku wydzierżawili, a w 1852 roku ostatecznie kupili posiadłość Balmoral. W 1853 roku książę Albert zlecił architektowi Williamowi Smithowi z Aberdeen zaprojektowanie nowej, znacznie większej rezydencji. Sama królowa położyła kamień węgielny pod budowę, co było symbolicznym aktem tworzenia nowego domu od podstaw. Obecność rodziny królewskiej na stałe zmieniła tożsamość regionu. Dolina rzeki Dee, wcześniej znana po prostu jako Deeside, zyskała przydomek „Royal Deeside” (Królewska Dolina Dee). Miejsce żałoby i odosobnienia W 1861 roku książę zmarł nagłą śmiercią. Dla pogrążonej w żałobie królowej, posiadłość Balmoral stała się spokojnym schronieniem – miejscem, gdzie w odosobnieniu mogła przeżywać swój ból. To właśnie tam, na wzgórzu z widokiem na posiadłość, wzniosła monumentalny kopiec pamięci – Piramidę Księcia Alberta – jako trwały hołd dla ukochanego męża. Zamek pozostał w rękach rodziny królewskiej Po śmierci Wiktorii, zgodnie z jej wolą, Balmoral przechodził na kolejnych monarchów jako nieodłączna część dziedzictwa rodziny królewskiej. Posiadłość stała się miejscem letniego odpoczynku dla każdego kolejnego pokolenia – miejscem, gdzie można było odetchnąć od sztywnej etykiety dworskiej. Posiadłość miała szczególne znaczenie dla królowej Elżbiety II. Każdego lata spędzała tam kilka miesięcy. Co najważniejsze, uważała to miejsce za swój prawdziwy dom. To właśnie w murach ukochanego zamku odeszła 8 września 2022 roku, zamykając tym samym pewną epokę w historii monarchii i samego zamku. Doskonały przykład stylu Scottish Baronial Zamek Balmoral jest arcydziełem XIX-wiecznego stylu neogotyckiego, znanego jako Scottish Baronial. Styl ten był romantyczną reinterpretacją architektury szkockich wież mieszkalnych i zamków z okresu późnego średniowiecza i renesansu. Charakteryzuje się asymetrycznymi planami, skomplikowanymi liniami dachów, stożkowymi wieżyczkami (nazywanymi „pieprzniczkami”), schodkowymi szczytami i blankami, które miały nawiązywać do rycerskiej przeszłości. Balmoral jest uważany za kwintesencję i najdoskonalszy przykład stylu Scottish Baronial, a jego budowa znacząco przyczyniła się do popularyzacji tej estetyki w całej Szkocji i poza nią. Zamek, wpisany na listę zabytków kategorii A, wyróżnia się kilkoma kluczowymi cechami. Dominującym elementem jest wysoka na około 30 metrów wieża główna, determinująca zamkowy charakter budowli. Całość została wzniesiona z lokalnego, jasno-szarego granitu z Glen Gelder. To rozwiązanie sprawia, że zamek zdaje się „wyrastać” naturalnie z otaczającego ją krajobrazu. Książę Albert osobiście nadzorował projekt, wprowadzając liczne poprawki do planów Williama Smitha, co świadczy o jego głębokim zaangażowaniu w tworzenie tego miejsca. Finalnie powstał budynek, który funkcjonalnie jest wygodną wiktoriańską wiejską rezydencją, ale symbolicznie – romantycznym zamkiem na wyżynach. Zamkowe ogrody Rozwój ogrodów Balmoral rozpoczął się pod czujnym okiem księcia Alberta. W latach 20. XX wieku Maria Teck stworzyła tu ogród formalny. Książę Filip, małżonek królowej Elżbiety II, znacząco rozbudował ogród warzywny, którego plony do dziś zaopatrują królewską kuchnię podczas letnich pobytów. Z okazji złotego jubileuszu Elżbiety II w 2002 roku, wzniesiono Oranżerię Jubileuszową. Najnowszy wkład wniósł król Karol III, którego pasja do ogrodnictwa i zrównoważonego rozwoju jest powszechnie znana. Z jego inicjatywy powstał nowy Labirynt Ostu (Thistle Maze), a szczególny nacisk położono na uprawy organiczne, których produkty trafiają nie tylko na królewski stół, ale także do menu zamkowej restauracji. Zwiedzanie zamku Balmoral Oferta turystyczna królewskiej posiadłości jest doprawdy imponująca, tym bardziej, że mówimy tu przecież o posiadłości, która wciąż służy rodzinie królewskiej. Zamek Balmoral oferuje kilka opcji zwiedzania. Wariant podstawowy Najpopularniejszym wariantem jest zwiedzanie ogólne, w ramach którego turyści mogą zobaczyć: ogrody i tereny zielone, salę balową, wozownię i stajnie. Wycieczki odbywają się od kwietnia do początku sierpnia. Warto podkreślić, że psy są mile widziane w ogrodach i na terenie otaczającym posiadłość. Są jednak dwa warunki – czworonogi muszą mieć zapiętą smycz, a opiekunowie muszą pamiętać o sprzątaniu po swoich ulubieńcach. Wariant ekskluzywny Znacznie bogatszą opcją, pozwalającą zobaczyć więcej niż tylko salę balową, jest zwiedzanie z przewodnikiem. W tym wariancie zwiedzający w niewielkich grupach (liczących od 10 do 12 osób) są oprowadzani przez prywatne komnaty, używane przez rodzinę królewską, np. Green Drawing Room, Red Corridor, jadalnię, bibliotekę. Bilety są limitowane. W miesiącach, w których organizowane są wycieczki (najczęściej w sezonie jesiennym), do posiadłości może wejść tylko kilkadziesiąt osób dziennie. Wariant wycieczkowy Ciekawym wariantem jest ekspedycja. To coś dla miłośników przyrody, którzy chcą zobaczyć więcej niż tylko zamek. W tym miejscu należy bowiem wspomnieć, że posiadłość zajmuje obszar o powierzchni około 20 tys. hektarów i obejmuje najbardziej malownicze zakątki regionu. Zwiedzanie obejmuje trwającą około 2 godz. wyprawę samochodem terenowym po lasach i wrzosowiskach. Przewodnik opowiada o tamtejszej faunie i florze i zdradza tajniki zarządzania tak rozległym majątkiem. Zwiedzający mają okazję zobaczyć nie tylko zachwycający krajobraz szkockich wyżyn, ale także rzadkie gatunki ptaków. Źródło: BalmoralCastle.com Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Niewidzialny wróg Rzymian. Naukowcy odkryli go w ściekach starożytnego fortu
Rzymscy żołnierze na Murze Hadriana nie walczyli tylko z wrogami z północy. W ich własnych brzuchach czaili się niewidzialni napastnicy. Nowe odkrycie z północnej Anglii pokazuje mroczne kulisy życia legionisty.
Naukowcy z Cambridge i Oksfordu postanowili sprawdzić, na co chorowali mieszkańcy rzymskiego fortu Vindolanda. Znajdował się on kilkanaście kilometrów od Muru Hadriana, który odgraniczał północne rubieże Cesarstwa Rzymskiego od barbarzyńców, wojowniczych Kaledończyków. Od I do początku V w. n.e. Imperium Rzymskie zajmowało duże tereny obecnej Wielkiej Brytanii. Vindolanda był jednym z wieli fortów, którego żołnierze w momencie zagrożenia obsadzali Mur Hadriana. „Skarb” w rzymskim ścieku Od wielu dekad trwają szeroko zakrojone wykopaliska na terenie Vindolanda. Stanowisko archeologiczne położone jest w północnej Anglii, na zachód od Newcastle upon Tyne. Cechuje je wilgotna gleba. A to archeolodzy bardzo lubią – dzięki temu świetnie zachowują się zabytki organiczne. W ten sposób do naszych czasów przetrwały całkiem nieźle również relikty słynnego Biskupina. W rzymskim forcie wilgoć zakonserwowała na przykład setki starożytnych butów. Tym razem badacze Vindolanda, zamiast szukać tylko złota czy monet, skupili się na osadach z kanału ściekowego łaźni z III wieku n.e. Pobrali oni 50 próbek czarnego i szarego błota z rur, którymi niegdyś spływały nieczystości z latryn. W kanale znaleziono nie tylko paciorki i ceramikę, ale przede wszystkim setki jaj pasożytów. Jak one wpływały na życie ludzie? Naukowcy opisali to na łamach czasopisma „Parasitology”. Kilka pasożytów i jednak wyjątkowa „niespodzianka” Naukowcy użyli nowoczesnych mikroskopów oraz specjalnych testów molekularnych o nazwie ELISA. Te ostatnie działają jak wykrywacz kłamstw dla białek – potrafią wyłapać ślady pasożytów, których nie da się zobaczyć pod standardowym mikroskopem. W kanale ściekowym rzymskiego fortu wykryto trzy rodzaje pasożytów jelitowych. Są to: glista ludzka (Ascaris sp.); włosogłówka (Trichuris sp.); Giardia duodenalis – mikroskopijny pierwotniak. Odkrycie Giardia duodenalis jest szczególnie istotne, ponieważ stanowi pierwszy dowód na obecność tego pasożyta w rzymskiej Brytanii. Wszystkie wymienione gatunki rozprzestrzeniały się drogą fekalno-oralną, zazwyczaj przez zanieczyszczoną wodę i żywność. – Trzy rodzaje pasożytów, które znaleźliśmy, mogły prowadzić do niedożywienia i wywoływać biegunkę u niektórych rzymskich żołnierzy – powiedziała dr Marissa Ledger, która kierowała częścią badania w ramach swojej pracy doktorskiej na Wydziale Archeologii Uniwersytetu Cambridge. Życie na granicy Imperium Dlaczego te znaleziska są tak ważne dla historyków? Opowiadają one nam one brutalną prawdę o higienie (a może jej braku?) w rzymskim wojsku. Wszystkie te pasożyty rozprzestrzeniały się przez zanieczyszczoną wodę, jedzenie lub brudne ręce. Mimo że Rzymianie budowali wspaniałe łaźnie i systemy kanalizacyjne, ich wspólne latryny nie chroniły przed infekcjami. Ludzie zarażali się tam nawzajem, korzystając z tych samych udogodnień. Lekarze w forcie byli w tamtych czasach niemal bezradni. Nie mieli leków, które mogłyby skutecznie wybić te pasożyty, więc infekcje mogły trwać tygodniami, a nawet latami. Żołnierze cierpieli na niedożywienie, bolesne skurcze brzucha i drastyczną utratę wagi. Osłabiony organizm legionisty był mniej zdolny do walki i ciężkiej służby na chłodnej północy. Mniejszy fort – mniej zagrożeń? Co ciekawe, w dużych miastach rzymskich, jak Londyn czy York, ludzie byli nękani przez większą liczbę pasożytów, na przykład tasiemce pochodzące z ryb lub mięsa. W wojskowym forcie Vindolanda dominowały głównie te „toaletowe” pasożyty. Pokazuje to, że życie na granicy imperium było walką nie tylko z barbarzyńcami, ale też z niewidzialnym wrogiem, który czaił się w misce z jedzeniem i w rzymskich wodociągach. Źródło: Parasitology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Ucieczka flaminga z brytyjskiego zoo stała się sensacją. We Francji rozpoczął nowe życie na wolności
Na początku listopada z rezerwatu przyrody w Kornwalii uciekł młody flaming. Mimo że Frankie miała przycięte pióra na jednym skrzydle, co teoretycznie uniemożliwiało jej długi lot, pokonała ponad 200 kilometrów i dotarła aż do Francji, gdzie rozpoczęła życie w nowym środowisku.
Opiekunowie z Paradise Park w Kornwalii nie spodziewali się, że czteromiesięczna Frankie podejmie próbę ucieczki, która wbrew wszelkim przewidywaniom zakończy się sukcesem. Ptaka trzymano w otoczonym murem ogrodzie, a przycięcie piór miało uniemożliwić mu samodzielny lot. Mimo to 2 listopada młody flaming wzbił się w powietrze, przekraczając granice własnych możliwości. Zdumienie pracowników ogrodu szybko przerodziło się w niedowierzanie, gdy kolejne doniesienia o obserwacjach Frankie zaczęły napływać z francuskiej Bretanii. Jej niezwykła podróż stała się jednym z najbardziej zaskakujących i symbolicznych zwierzęcych „ucieczek” ostatnich lat. Ucieczka framinga. Jak Frankie pokonała około 200 km? Frankie opuściła Paradise Park 2 listopada, w chwili gdy wietrzna aura nad Kornwalią sprzyjała niekontrolowanym podmuchom. Zdaniem kuratora ogrodu, Davida Woolcocka, to właśnie wiatr mógł stać się impulsem do ucieczki: „Podejrzewamy, że podczas ćwiczeń została porwana przez podmuch, który wyniósł ją ponad ogrodzenie. A potem ruszyła w drogę”. Młody flaming, mimo przycięcia piór na jednym skrzydle, zdołał wzbić się na tyle wysoko, by kontynuować lot w kierunku otwartego morza. To wyjątkowe zachowanie zaskoczyło opiekunów, ponieważ zabieg przycinania piór zwykle uniemożliwia ptakom dłuższy lot, choć – jak zauważył Woolcock – „nie zawsze uniemożliwia im wzbicie się w powietrze”. Gdy okazało się, że Frankie opuściła teren rezerwatu, rozpoczęto poszukiwania w pobliskich zatokach. Szybko stało się jasne, że flaming nie zatrzymał się w okolicy – kolejne zgłoszenia zaczęły napływać już z północnej Francji. Zaobserwowano ją w Bretanii, co oznacza, że pokonała ponad 160 kilometrów nad morzem, wykorzystując sprzyjające, stabilne wiatry. Pracownicy parku, początkowo zrozpaczeni jej zniknięciem, ostatecznie przyznali, że ulga przeważyła nad obawami. – Wykazała się odpornością i umiejętnościami, które mogą pomóc jej przetrwać w dziczy – mówił Woolcock, podkreślając, że flamingi potrafią pokonywać ogromne dystanse i są znacznie bardziej wytrzymałe, niż przypuszcza wielu opiekunów. Kwestia sprowadzenia Frankie do Kornwalii okazała się problematyczna z powodów weterynaryjnych. Jeśli zostałaby złapana we Francji, musiałaby przejść pełne badania i kwarantannę w lokalnej placówce, co – ze względu na panujące ryzyko ptasiej grypy – mogłoby wykluczyć jej szybki powrót. – Mało prawdopodobne, by ktokolwiek wziął odpowiedzialność za przetrzymywanie flaminga, który miał kontakt z dzikimi ptakami – przyznał Woolcock. Tymczasem obserwacje z Francji dowodzą, że Frankie radzi sobie nadzwyczaj dobrze – żeruje regularnie i zachowuje pełnię sił. Pracownicy parku uznali więc, że najbezpieczniej będzie pozwolić jej pozostać w nowym środowisku, w którym (jak dotąd) świetnie sobie radzi. Czy Bretania to dobre miejsce dla flamingów? Eksperci oceniają szanse Frankie Choć obecność flaminga w północnej Francji może wydawać się zaskakująca, tamtejsze wybrzeże oferuje warunki sprzyjające przetrwaniu nawet w miesiącach zimowych. Bretania należy bowiem do regionów, w których regularnie obserwuje się zimujące populacje ptaków brodzących, a rozległe płycizny Plage de Keremma zapewniają stały dostęp do drobnych bezkręgowców, czyli kluczowego pokarmu flamingów. Łagodniejszy niż w głębi kontynentu klimat Oceanu Atlantyckiego ogranicza ryzyko zamarzania lagun, dzięki czemu ptaki żerują tam przez cały rok. To właśnie specyfika tego środowiska sprawiła, że Frankie mogła szybko odnaleźć się w nowym otoczeniu. Decyzja o pozostawieniu jej na wolności wynikała z oceny, że naturalne warunki w Bretanii mogą zapewnić jej większe bezpieczeństwo niż próby transportu do Kornwalii. Kurator ogrodu, David Woolcock, podkreślił, że przypadki flamingów żyjących przez lata na europejskich wybrzeżach są dobrze udokumentowane, również w okresach zimowych. – Istnieją doniesienia o ptakach, które doskonale adaptowały się do podobnych środowisk i radziły sobie tam przez wiele lat – zaznaczył. W połączeniu z brakiem oznak wyczerpania u Frankie oraz ryzykiem związanym z potencjalną ekspozycją na ptasią grypę, pracownicy uznali, że jej pozostanie w Bretanii jest rozwiązaniem najbezpieczniejszym zarówno dla niej, jak i dla innych ptaków w Paradise Park. Obserwacje z Francji wskazują, że młoda samica korzysta z zasobnych żerowisk, a jej kondycja sugeruje, że ma realne szanse, by przejść przez zimę bez uszczerbku. Źródła: The Guardian, BBC Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Archeolodzy znaleźli najstarsze „krzesiwo” na świecie. „Najbardziej niezwykłe odkrycie w mojej karierze”
Zestaw przedmiotów, który służył do rozpalania ognia odkryli archeolodzy w Wielkiej Brytanii. Pochodzi sprzed 400 tysięcy lat. Najwcześniejsze „krzesiwa” znane do tej pory miały „zaledwie” 50 tysięcy lat. Kto pierwszy rozpalił ogień?
Rozpalanie ognia to unikatowa umiejętność, którą pochwalić się mogą jedynie ludzie. Jest to jedna z kluczowych umiejętności na ścieżce ewolucyjnej naszego gatunku obok produkcji narzędzi czy kultury symbolicznej. Wykorzystanie ognia przez ludzi niknie w mrokach pradziejów. Najwcześniejsze dowody na wykorzystanie naturalnie powstałego ognia, w przeciwieństwie do jego celowego tworzenia i kontrolowania, pochodzą ze stanowisk archeologicznych w Afryce i mają nawet ponad milion lat. Archeolodzy przypuszczali, że ludzie zaczęli rozpalać ogień już nawet kilkaset tysięcy lat temu. Brakowało jednak koronnego dowodu. Najstarszy znany do tej pory zestaw do krzesania ognia miał „zaledwie” 50 tys. lat i pochodził z Francji. Palenisko i ślady ognia sprzed prawie pół miliona lat W najnowszym wydaniu magazynu „Nature” badacze z Muzeum Brytyjskiego w Londynie opublikowali przełomowe odkrycie ze stanowiska paleolitycznego w Barnham na polu w hrabstwie Suffolk. Było to obozowisko sprzed 400 tysięcy lat. Oto, co świadczy o kontrolowaniu ognia w tym miejscu w tak wczesnym okresie: podgrzana glina/ił – analizy geochemiczne wykazały, że osady te zostały podgrzane w temperaturach przekraczających 700°C. Ten sygnał cieplny był zlokalizowany, powtarzalny i niezwiązany z regionalnymi pożarami, co silnie sugeruje działalność antropogeniczną. W tym miejscu było pewnie palenisko; podgrzane narzędzia krzemienne – w pobliżu zaczerwienionego iłu znaleziono znaczną koncentrację artefaktów kamiennych, w tym pięściaki i odłupki krzemienne popękane od gorąca; przedmioty do rozpalania ognia – odkryto dwa małe fragmenty utlenionego pirytu żelaznego. Prastare „zapałki” z Wielkiej Brytanii Naszą uwagę powinny zwrócić fragmenty utlenionego pirytu. Jest to naturalnie występujący minerał siarczku żelaza (FeS₂). Piryt był uderzany o krzemień i w ten sposób powstawały iskry. Obok kładziono łatwopalną hubkę. W ten sposób można było łatwo wzniecić ogień. Fakt, że piryt jest bardzo rzadki w okolicy, a mimo to został znaleziony na stanowisku, silnie sugeruje, że ci ludzie znali jego właściwości. Wiedzieli, gdzie go zdobyć i celowo przynieśli go na miejsce, aby móc rozniecić ogień. – Implikacje [znaleziska – przyp. red.] są ogromne. Umiejętność rozpalania i kontrolowania ognia to jeden z najważniejszych punktów zwrotnych w historii ludzkości, przynoszący praktyczne i społeczne korzyści, które zmieniły ewolucję człowieka – powiedział jeden z badaczy stanowiska, dr Rob Davis z Muzeum Brytyjskiego w Londynie. Taka kontrola nad ogniem miała praktyczne korzyści w postaci ochrony przed drapieżnikami oraz generowania ciepła, co umożliwiało ludziom rozprzestrzenianie się i rozwój w chłodniejszych i trudniejszych warunkach. Co ważne, poszerzyła ona zakres produktów spożywczych, które można było bezpiecznie spożywać. Dzięki wysokiej temperaturze możliwe stało się usuwanie toksyn z korzeni i bulw lub patogenów z mięsa. Kto rozpalił ogień? Ślady po działalności ognia w Barnham w Anglii, datowane na około 400 000 lat, zostały pozostawione najprawdopodobniej przez wczesne grupy neandertalczyków. – To jest najbardziej niezwykłe odkrycie w mojej karierze i jestem bardzo dumny z pracy zespołowej, która pozwoliła dojść do tego przełomowego wniosku – skomentował jeden z badaczy, prof. Nick Ashton z Muzeum Brytyjskiego w Londynie. Umiejętność tworzenia ognia jest przykładem złożonego zachowania charakteryzującego neandertalczyków. Zdolności te pojawiły się w okresie, gdy wielkość mózgu neandertalczyków zbliżyła się do takiej, jak w przypadku człowieka współczesnego. Źródło: Nature Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Gdzie stoi filmowy Fackham Hall? Pałace i wioski z „Wujowego dworu” istnieją naprawdę
W kinach pojawił się film „Wujowy dwór”, którego akcja toczy się w Anglii lat 30. XX wieku. Produkcja łącząca elementy komedii i dramatu już zbiera pierwsze entuzjastyczne recenzje, jednak nie wszyscy wiedzą, że okazała posiadłość z ekranu nie jest jedynie filmową scenografią. Dwór, który stał się sercem opowieści, istnieje naprawdę – i kryje własną historię.
Choć „Wujowy dwór” (w oryginale „Fackham Hall”) jest fikcyjną opowieścią rozgrywającą się w realiach Anglii lat 30. ubiegłego wieku, twórcy filmu zadbali o wyjątkową autentyczność przestrzeni. Zdjęcia realizowano w kilku historycznych posiadłościach położonych w pobliżu Liverpoolu, w regionie, który od lat przyciąga filmowców swoim niepowtarzalnym charakterem i zachowaną architekturą. Niektóre z tych miejsc można rozpoznać z wcześniejszych produkcji, natomiast inne dopiero teraz wychodzą z cienia, odsłaniając widzom swój filmowy potencjał. To właśnie te lokalizacje nadały „Wujowemu dworowi” surową, elegancką i zakorzenioną w historii brytyjskich rezydencji atmosferę. Prawdziwy pałac z filmu „Wujowy dwór” Główną rezydencją, w której w filmie „Wujowy dwór” rozgrywają się losy rodziny Davenportów, jest Knowsley Hall – zabytkowa posiadłość położona w hrabstwie Merseyside, na wschód od Liverpoolu. Twórcy zdecydowali się wykorzystać właśnie tę rezydencję, ponieważ jej skala, architektura i otoczenie najlepiej oddawały charakter fikcyjnego Fackham Hall. Dzięki temu film zyskał wiarygodną scenografię, osadzoną w przestrzeni, która faktycznie odzwierciedla styl angielskich rezydencji lat 30. Knowsley Hall jest siedzibą rodziny Stanley, hrabiów Derby, już od ponad 600 lat. Tak długa historia sprawiła, że posiadłość była wielokrotnie przebudowywana, a każdy etap pozostawił po sobie trwałe ślady. Najstarsze części rezydencji pochodzą z przełomu XV i XVI wieku, późniejsze rozbudowy w XIX stuleciu nadały jej reprezentacyjny charakter, a współczesne renowacje przywróciły dawną spójność stylistyczną. Dzięki nim pałac zachował zarówno autentyczne elementy historyczne, jak i elegancję typową dla angielskich rezydencji wiejskich. Na decyzję o wyborze tej lokalizacji bezpośrednio wpłynął również rozległy, prywatny park o powierzchni około 1000 ha. Ogrody, dziedzińce i szerokie alejki otaczające pałac umożliwiły realizację scen plenerowych, które wymagają przestrzeni i naturalnego światła. To właśnie dlatego w Knowsley Hall kręcono najważniejsze fragmenty filmu – autentyczność otoczenia sprawiła, że nie było konieczności rozbudowy scenografii, a film zyskał naturalność, której nie da się osiągnąć w studiu. Knowsley Hall od lat przyciąga filmowców i turystów, co jest bezpośrednim skutkiem zarówno walorów architektonicznych pałacu, jak i statusu zabytku. Choć posiadłość pozostaje w prywatnych rękach, część jej przestrzeni jest udostępniana podczas organizacji różnych wydarzeń, zwiedzania, a także realizacji produkcji telewizyjnych. Knowsley Hall wykorzystywano bowiem też w innych filmach i serialach – wystąpił m.in. w „The Ipcress File” oraz „Hollyoaks”. Pozostałe miejsca, w których kręcono „Fackham Hall” Choć Knowsley Hall pełni w filmie funkcję głównej rezydencji, twórcy „Wujowego dworu” wykorzystali również szereg innych lokalizacji na terenie Merseyside i Wirral, aby zbudować możliwie zróżnicowaną i wiarygodną przestrzeń fabularną. Jednym z kluczowych miejsc był Croxteth Hall wraz z przylegającym parkiem krajobrazowym. Rezydencja ta, dzięki zachowanym oryginalnym wnętrzom i wyposażeniu, pozwoliła zrealizować ujęcia wymagające historycznej scenografii. W Croxteth Hall znajdują się m.in. wiktoriańskie kuchnie, reprezentacyjne schody w stylu królowej Anny, salon Lady Sefton oraz liczne korytarze i pomieszczenia użytkowe, które umożliwiły wierne odtworzenie zaplecza funkcjonowania dużej posiadłości. Nic dziwnego, że obiekt wcześniej wykorzystywano w takich produkcjach, jak „Peaky Blinders”, „Wojna światów” czy „House of Guinness”. Do scen miejskich wybrano natomiast monumentalne Cunard Building przy Water Street w Liverpoolu. Jego klasyczna fasada, będąca częścią słynnych „Trzech Gracji”, nadała filmowi atmosferę lat 30. i pozwoliła stworzyć estetykę inspirowaną wielkomiejskim stylem międzywojnia. Na potrzeby zdjęć przekształcono okolicę, wykorzystując stylizowane pojazdy, rekwizyty i elementy scenografii, co dodało scenom dramaturgii i epokowego charakteru. Budynek Cunard wcześniej pojawił się m.in. w „The Crown”, „It’s a Sin”, „Cilla” oraz „Florence Foster Jenkins”. Co więcej, twórcy wykorzystali też hotel Aloft Liverpool, mieszczący się w dawnym Royal Insurance Building. Ten obiekt, wzniesiony na początku XX wieku jako jeden z pierwszych budynków o konstrukcji stalowej w Wielkiej Brytanii, charakteryzuje się neobarokową fasadą i bogatymi zdobieniami wnętrz. Dzięki temu stał się idealnym tłem dla scen wymagających elegancji, przestronności oraz kontrastu między tradycją a nowoczesnością. Zupełnie inny klimat oddawały natomiast zdjęcia realizowane w Thornton Hough – zabytkowej wiosce na Półwyspie Wirral. Jej brukowane uliczki, tradycyjne kamienne domy i historyczna zabudowa z XVII i XVIII wieku stworzyły scenerię, która podkreśliła różnicę między wystawnym światem arystokracji a spokojną codziennością angielskiej prowincji. W filmie wykorzystano zarówno charakterystyczną dzielnicę The Folds, jak i wnętrza klubu Thornton Hough Village, którego klasyczny wystrój dodawał scenom społecznych interakcji autentyczności. W filmie pojawił się także Kościół św. Jerzego – jego architektura i kameralny charakter idealnie wpisywały się w realia epoki, w której rozgrywa się fabuła, dlatego świątynia pojawia się w kilku kluczowych scenach. Źródła: Explore Liverpool, 4Filming, Liverpool Echo Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Niedaleko Stonehenge odkryto krąg o średnicy... 2 km! Ale nie był wykonany z kamieni
W pobliżu Stonehenge archeolodzy zlokalizowali pradziejowy krąg. Jest jednak wielokrotnie większy od tej megalitycznej budowli. Jego średnica przekracza 2 kilometry! Wykonano go w zupełnie inny sposób. Dlatego dopiero teraz archeologom udało się go namierzyć. To jedno z największych odkryć ostatnich lat w brytyjskiej archeologii.
Słynne kamienne Stonehenge w Wielkiej Brytanii, które powstało 4500 lat temu, nie istniało w próżni. W pradziejach w niedalekiej odległości znajdowały się osady, ale też inne budowle i struktury, które miały znaczenie ceremonialne i kultowe. Wygląda na to, że ziemia ciągle skrywa na tym obszarze archeologiczne zagadki. Badacze z Uniwersytetu St. Andrews i Bradford poinformowali właśnie o niezwykłym odkryciu. Opublikowali je na łamach czasopisma „Internet Archaeology”. Monumentalny krąg jamowy Nowe analizy potwierdziły istnienie monumentalnej struktury w rejonie Durrington Walls. Obiekt ten leży kilka kilometrów na północ od słynnego Stonehenge. Nie jest to jednak typowy pradziejowy krąg. Składają się nań 16 olbrzymich jam. Wiele z nich mierzyło aż 10 metrów średnicy i nawet 5 metrów głębokości. Dziś są już wypełnione iłami i mułem. Jamy tworzą niemal idealny okrąg. Średnica tego koła przekracza 2 kilometry. – Umiejętności i wysiłek, jakie musiały być potrzebne nie tylko do wykopania dołów, ale także do tak precyzyjnego rozmieszczenia ich w krajobrazie, są naprawdę niesamowite. Biorąc pod uwagę, że doły są rozrzucone na tak dużym terenie, fakt, że tworzą niemal idealny okrąg, jest istotnie niezwykły – komentuje współautor badań prof. Richard Bates. Kiedy zbudowano niezwykłą strukturę? Badania naukowe, wykorzystujące geofizykę, potwierdziły, że te gigantyczne zagłębienia nie są naturalnymi lejami krasowymi, ale zostały celowo wykopane przez ludzi. Datowanie metodą optycznie stymulowanej luminescencji (OSL) jest bardzo precyzyjne. Wskazuje ono na powstanie konstrukcji w późnym neolicie, około 2480 roku p.n.e. Naukowcy doszli do wniosku, że budowa została zrealizowana w bardzo krótkim czasie i równocześnie. A do tego niezbędna musiała być koordynacja. Mniej więcej w tym samym czasie powstało kamienne Stonehenge. Funkcja monumentalnego kręgu Krąg wielkich jam nie pełnił, z naszej perspektywy, praktycznej roli. Miał wymiar związany ze sferą wierzeń. Naukowcy określili taki układ jako jako „kosmologiczny” (ang. cosmological arrangement). Oznacza to, że prehistoryczni budowniczowie mogli w ten sposób odgrodzić sferę sacrum od profanum. Projekt odzwierciedlał wierzenia społeczności na temat porządku świata. Być może do jam składano ofiary ze zwierząt. Analizy genetyczne wypełnisk wykazały, że w dołach znajdowały się szczątki dużych ssaków, takich jak owce i bydło. Co ciekawe, owce znajdowano głównie w jamach na południu, a bydło na północy i południu. To sugeruje, że różne zwierzęta były deponowane w określonych miejscach w ramach jakiegoś rytuału lub ofiary. Zrozumieć pradzieje Te badania zaczęły się w 2010 roku. Przez pierwsze lata wykonano badania geofizyczne – dzięki specjalistycznym urządzeniom zajrzano bez wbicia łopat pod ziemię. Wytypowano anomalie, które okazało się być wielkimi jamami. Kilka z nich częściowo przebadano wykopaliskowo, pobrano też z nich rdzenie geologiczne. Po latach badań udało się nanieść wszystkie zagadkowe struktury na mapę i zweryfikować sposób ich powstania. W ten sposób archeolodzy zauważyli, że ich układ nie był przypadkowy. Źródło: Internet Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
„Polacy naprawdę nieźle mówią po angielsku” – rozmawiamy z najpopularniejszym nauczycielem języka angielskiego
Kto z polskich celebrytów i polityków najlepiej radzi sobie z językiem angielskim? Jak rozróżnić najpowszechniejsze akcenty języka angielskiego, dlaczego nie warto uczyć się języków z podcastami i serialami? O tym, jak skutecznie opanować angielski, opowiada Daniel Lalewicz, jeden z najpopularniejszych twórców edukacyjnych w polskim internecie.
Spis treści: Kim jest Daniel Lalewicz? Język angielski Polaków okiem eksperta Rozmowa Daniela Lalewicza z National Geographic Wideo podcast z Danielem Lalewiczem to pierwszy odcinek z 6-odcinkowego cyklu „Jak to się mówi po polsku”, w którym rozmawiamy z obcokrajowcami, którzy znaleźli swój nowy dom w Polsce. Odnosimy się do ich doświadczeń z nauką języka polskiego, a także do wzajemnych stereotypów kulturowych. Każdy odcinek publikujemy w niedzielę o 18.00 na YouTube, a w kolejne poniedziałki na National-Geographic.pl oraz na Spotify. Kim jest Daniel Lalewicz? Daniel Lalewicz to jeden z najbardziej rozpoznawalnych twórców edukacyjnych w Polsce. Urodził się w Stanach Zjednoczonych, a następnie wychowywał i uczył w Wielkiej Brytanii. Jak sam mówi – angielski jest dla niego pierwszym językiem. Dynamiczne lekcje angielskiego Daniela cieszą się ogromną popularnością na YouTube, TikToku i Instagramie, a jego styl nauczania – praktyczny, angażujący i pełen humoru – przyciąga zarówno młodzież, jak i dorosłych uczących się języka od podstaw. Dlaczego Daniel Lalewicz stał się tak popularny? Daniel połączył umiejętność nauczania z doskonałym wyczuciem internetowych trendów. W jego materiałach można znaleźć nie tylko wiedzę językową, ale też porady fonetyczne, różnice między akcentami oraz wskazówki, jak radzić sobie z angielskim w praktycznych sytuacjach. Jego lekcje są krótkie, treściwe i natychmiastowo zrozumiałe. Język angielski Polaków okiem eksperta W rozmowie Daniel podkreśla, że Polacy mówią po angielsku lepiej, niż sądzą. Wskazuje jednak na typowe błędy, jak zbyt dosłowne tłumaczenie zwrotów, problemy z intonacją i rytmem wypowiedzi, a także nadmierne skupienie się na biernym odbiorze treści, np. z podcastów i seriali, zamiast na aktywnym mówieniu. Rozmowa Daniela Lalewicza z National Geographic Zamieszczone powyżej wideo to nie tylko rozmowa o języku, ale też pełne inspiracji spojrzenie na naukę jako proces, który może być przyjemny i skuteczny. Daniel dzieli się swoimi sprawdzonymi metodami nauki, radzi, jak zacząć mówić płynnie i obala popularne mity językowe. Rozmowę z Danielem Lalewiczem poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć bezpośrednio w tym artykule, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Czy na boczku i kiełbasie będą ostrzeżenia jak na papierosach? Oto argumenty naukowców
Brytyjscy naukowcy chcą, by na opakowaniach wędlin pojawiły się ostrzeżenia zdrowotne – takie, jakie widzimy na papierosach. Wskazują na dowody, że substancje peklujące zwiększają ryzyko raka.
Brytyjscy naukowcy zaapelowali niedawno, by na opakowaniach m.in. boczku i szynki pojawiły się ostrzeżenia zdrowotne, podobne do tych z papierosów. Ich zdaniem produkty te, konserwowane za pomocą azotynów, stanowią realne zagrożenie nowotworowe, z którym kolejne rządy Wielkiej Brytanii nie potrafiły się zmierzyć. Badacze wskazują, że istnieją coraz silniejsze dowody na związek między spożywaniem przetworzonego w ten sposób mięsa a rozwojem raka. Dotyczy to szczególnie raka jelita grubego – choroby, której częstość, zwłaszcza wśród młodych dorosłych, stale rośnie. E250 z wędlin równie niebezpieczny, co azbest Azotyny (m.in. azotyn sodu, oznaczany jako E250) to składniki mieszanki peklującej, która pozwala zakonserwować mięso i zachować jego różowy kolor. Są powszechnym składnikiem wędlin. Najniebezpieczniejsze stają się podczas obróbki termicznej mięsa (gotowanie, parzenie, wędzenie na gorąco), kiedy reagują z produktami rozpadu aminokwasów i tworzą rakotwórcze związki. Już w 2015 roku Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) zaliczyła tak przetworzone mięso do grupy 1 czynników rakotwórczych. Stawia to peklowane wędliny w tej samej grupie, co tytoń i azbest. Pomimo tego stosowanie azotynów jest wciąż powszechne, także w Polsce. Szacuje się, że ich stosowanie mogło doprowadzić do około 54 tys. przypadków raka jelita grubego w ostatniej dekadzie (dane z Wielkiej Brytanii). Jak działają rakotwórcze azotyny? Zagrożenie wynika z reakcji chemicznych zachodzących w organizmie po spożyciu mięsa konserwowanego azotynami. Substancje te mogą przekształcać się w nitrozoaminy – silne kancerogeny, które uszkadzają DNA. Nitrozoaminy przyłączają się do nici DNA w wątrobie, tworząc tzw. addukt DNA, co prowadzi do błędów genetycznych sprzyjających niekontrolowanemu podziałowi komórek, a co za tym idzie – powstawaniu guzów. Dodatkowo generują reaktywne formy tlenu, które pogłębiają uszkodzenia genetyczne i stres oksydacyjny, dodatkowo napędzając rozwój raka. Co dalej? Nowe normy i metody konserwacji Dowodów na to z czasem jeszcze przybyło. Nowe badania wskazują, że regularne spożywanie przetworzonego mięsa zwiększa ryzyko raka jelita grubego i piersi. W odpowiedzi na te ustalenia Unia Europejska obniżyła dopuszczalne poziomy azotynów i promuje bezpieczniejsze metody konserwacji żywności. Przemysł mięsny sprzeciwia się takim regulacjom argumentując, że usunięcie azotynów zwiększyłoby ryzyko bakteryjne. Eksperci jednak wskazują, że dzięki nowoczesnemu chłodnictwu i higienie można produkować bezpieczne, trwałe wędliny bez użycia azotynów. W Europie już od lat dostępne są produkty pozbawione tych dodatków, bez żadnych przypadków zatruć pokarmowych, co podważa konieczność ich stosowania. Wielka Brytania nie nadąża Debata wokół azotynów dotyka szerszego problemu: jak rządy powinny godzić interesy przemysłu spożywczego z troską o zdrowie publiczne. Przesłanie naukowców jest jednoznaczne: przetworzone mięso zawierające azotyny stanowi udowodnione zagrożenie rakotwórcze i powinno być w ten sposób oznaczone – nie tylko w Wielkiej Brytanii. Należy jednak podkreślić, że to właśnie ten kraj, po Brexicie, coraz bardziej odstaje od unijnych standardów bezpieczeństwa żywności, które w tym zakresie są surowsze. Źródło: The Conversation Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Myśleli, że ten pająk wymarł. Odnaleziono go po 40 latach
„To jedno z największych w Wielkiej Brytanii odkryć »zaginionego gatunku« w tym stuleciu” – mówi ekspertka. W dzikich ostępach rezerwatu Newtown na brytyjskiej wyspie Wight znaleziono wyjątkowego pająka. Jest to aulonia sieciarka. Ten gatunek po raz ostatni widziano w tym kraju 40 lat temu.
Aulonia sieciarka (Aulonia albimana) jest wyjątkowym pająkiem. I maleńkim. Osiąga zaledwie 3,5–4,5 mm wielkości. W przeciwieństwie do większości przedstawicieli w rodzinie pogońcowatych konstruuje cieniutką sieć łowną. Pozostałe gatunki w tej rodzinie ścigają ofiarę po ziemi, po czym na nią skaczą. Nie do końca wyginął Aulonia sieciarka wymknęła się obserwacjom entomologów na kilka dekad. Po raz ostatni w Wielkiej Brytanii natknięto się na tego pająka w 1985 roku. Teraz National Trust, brytyjska organizacja zajmującą się ochroną zabytków i przyrody w Anglii, Walii i Irlandii Północnej, ogłosiła ważny komunikat: aulonia żyje na wyspie Wight! Pracownicy National Trust stwierdzili, że takie ustalenie jest dla nich „niezwykle satysfakcjonujące”, a Brytyjskie Towarzystwo Arachnologiczne nazwało to znalezisko „epickim”. Ważne znalezisko – w ostatnim momencie W relacjach terenowych badaczy od czasu do czasu pojawia się informacja, że do ważnego znaleziska doszło w ostatnim momencie. Tak było na przykład ze znalezieniem grobowca Tutanchamona przez Howarda Cartera, który poświęcił na to zadanie wiele lat i jego sponsor chciał się wycofać z bezowocnego projektu. W ostatnim momencie odkryto też aulonię sieciarkę. Naukowcy przybyli w dzikie ostępy wyspy Wight łodzią. Dosłownie na dziesięć minut przed odpłynięciem Graeme Lyons ujrzał maleńkiego pająka. – Widziałem 559 gatunków pająków na Wyspach Brytyjskich, ale ten był zdecydowanie najbardziej ekscytującym znaleziskiem! – wspomina Lyons. Drugą aulonię ekspert odnotował zaledwie dwie minuty przed wejściem na łódź. Sukces w ochronie przyrody Mark Telfer, który kierował badaniami na wyspie Wight w Rezerwacie Przyrody Newtown, należącym do National Trust i był z Lyonsem w momencie znaleziska, nie kryje zadowolenia. – To jedno z tych niezapomnianych odkryć. Znalezienie gatunku, który przez 40 lat uważano za wymarły, jest ekscytujące i świadczy o tym, jak właściwe zarządzanie siedliskiem w połączeniu z ciekawością i współpracą może przynieść niezwykłe rezultaty – podkreślił ekspert. W 1985 roku aulonię zlokalizowano w odległości 2 km od miejsca tegorocznego odkrycia. Naukowcy wykonali teraz dokumentację cyfrową tego gatunku pająka – po raz pierwszy w Wielkiej Brytanii. Ponowne odkrycie to sukces charytatywnego projektu ochrony przyrody w Newtown, który jest częścią Programu Odbudowy Gatunków Natural England. Jego celem jest podjęcie ukierunkowanych działań na rzecz niektórych z najbardziej zagrożonych gatunków flory i fauny Anglii. „Jedno z największych odkryć zaginionego gatunku” – Niezwykłe znalezisko tego ruchliwego małego pająka na wyspie Wight to jedno z największych w Wielkiej Brytanii odkryć „zaginionego gatunku” w tym stuleciu. Wielokrotne niepowodzenia w odnalezieniu go w jego dawnych lokalizacjach, gdzie utracono jego otwarte siedliska, sprawiły, że wydawało się coraz bardziej prawdopodobne, że dołączył on do smutnej listy wymarłych gatunków w tym kraju – skomentowała dr Helen Smith z Brytyjskiego Towarzystwa Arachnologicznego. W Polsce aulonia nadal występuję na południu i wschodzie kraju. Trudno ją wypatrzyć ze względu na miniaturowe rozmiary. Źródła: National Trust, Insektarium Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Pojawił się nowy władca mórz. U wybrzeży Wielkiej Brytanii odnaleziono szkielet nieznanego ichtiozaura
Ichtiozaury rządziły morzami przed milionami lat i wciąż wiele o nich nie wiemy. Być może skomplikowana mozaika zaczęła się właśnie składać w całość: wszystko dzięki odkryciu niemal kompletnego szkieletu tego pradawnego gada u brzegów Wielkiej Brytanii.
Naukowcy z Uniwersytetu w Manchesterze opublikowali w czasopiśmie „Papers in Palaeontology” pracę, która szczegółowo opisuje odnaleziony na brytyjskim wybrzeżu szkielet nigdy wcześniej nierozpoznanego ichtiozaura. To zwierzę, które przed milionami lat rządziło morzami i stanowi brakujące ewolucyjne ogniwo. Morski gad wielkości delfina Niemal kompletny szkielet gada odnaleziono w angielskim hrabstwie Dorset. Jego wielkość porównano z rozmiarem delfina i nazwano Xiphodracon goldencapensis, czyli Miecznikowym Smokiem z Dorset – na cześć miejsca znalezienia. Jest on nowym i niezwykle rzadkim gatunkiem ichtiozaura. Po szczegółowych badaniach okazało się, że zwierzę stanowi lukę w ewolucyjnym zapisie kopalnym ichtiozaurów. Co więcej, szczątki noszą ślady, które mogą być pozostałościami po jego ostatnim posiłku. Jest prawdopodobnie najbardziej kompletnym prehistorycznym gadem na świecie z okresu pliensbachu: trzeciego piętra dolnej jury. Pochodzi więc sprzed około 190 mln lat. Znalezisko z Wybrzeża Jurajskiego Wzdłuż brytyjskiego Wybrzeża Jurajskiego, znajdującego się na południe od Bristolu i wpisanego na listę światowego dziedzictwa UNESCO, odnajdywano kiedyś tysiące skamieniałości ichtiozaurów – głównie w czasach pionierskiej paleontolog Mary Anning. Jednak odkrycie opisywanego dzisiaj wczesnojurajskiego gada jest pierwszym od ponad 100 lat. Szkielet odnaleziono w 2001 roku w pobliżu Golden Cap w Dorset, ale dopiero niedawno został szczegółowo przeanalizowany przez paleontologów. W jego skład wchodzi czaszka z ogromnym oczodołem i długim, przypominającym miecz pyskiem – stąd wzięła się nazwa gada. Stwierdzono, że zwierzę miało około 3 metrów długości i żywiło się rybami oraz kałamarnicami. Okaz ma zostać wystawiony w Królewskim Muzeum Ontario w Toronto w Kanadzie. Czym były ichtiozaury? Trzeba tu powiedzieć, że ichtiozaury nie były dinozaurami. To morskie gady, których od lądowych kuzynów różniło przede wszystkim środowisko życia: władały morzami i oceanami, podczas gdy dinozaury przemierzały lądy. Ichtiozaury przypominały wyglądem i trybem życia rekiny czy delfiny, oddychały powietrzem, były stałocieplne i rodziły żywe potomstwo. Warto dodać, że ichtiozaury prawdopodobnie pojawiły się nawet 20 mln lat przed dinozaurami – na to wskazują zapisy kopalne. Pierwsze kręgi tych niezwykłych zwierząt odnaleziono w 1708 roku i uznano je za pozostałości po… Potopie. Dzisiaj wiemy już o nich znacznie więcej. Źródło: Papers in Palaeontology, Brittanica Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
„Nie mogłam uwierzyć, że to wciąż Wielka Brytania” – artykuł nagrodzony w konkursie Travelera
Artykuł Edyty Tardowskiej-Janusz o Kynance Cove – najbardziej na południe wysuniętym wybrzeżu Wielkiej Brytanii – znalazł się w gronie wyróżnionych artykułów w konkursie „Zostań Autorem National Geographic Traveler”, zorganizowanym z okazji 20-lecia magazynu.
Spis treści: W Kynance Cove trafiłam na widoki z innego świata Klejnot Kornwalii strzeżony przez National Trust Turkusowa woda i ślady dawnego górnictwa Jak Kynance Cove zmieniło moje podejście do podróży Praktyczne informacje – jak dotrzeć do Kynance Cove Myślałam, że po kilku dniach wędrówki po kornwalijskich klifach widziałam już wszystko. Spektakularne ruiny zamku Tintagel, romantyczne uliczki Boscastle, mistyczną St. Michael’s Mount. Każde miejsce wydawało się przekraczać granice tego, co możliwe do uchwycenia jednym spojrzeniem. Aż dotarłam do Kynance Cove. W Kynance Cove trafiłam na widoki z innego świata Z parkingu prowadziły dwie ścieżki w stronę zatoki. Wybraliśmy krótszą, bardziej stromą. Po kilku minutach marszu przez wrzosowiska, nagle ziemia się skończyła. Przed nami rozciągał się widok, który wszystkim zaparł dech w piersiach. To nie była zwykła plaża. To była wizja z innego świata. Białe piaski kontrastowały z turkusową wodą w sposób, który wydawał się niemożliwy na brytyjskim wybrzeżu. Ale to dopiero początek magii Kynance Cove. Skaliste wyspy wynurzały się z morza jak pradawni strażnicy, a między nimi kryły się jaskinie o poetyckich wiktoriańskich nazwach: Ladies Bathing Pool, Drawing Room. Mieliśmy niewiarygodne szczęście. Nie dość, że dzień był słoneczny i bezwietrzny – rzadkość na kornwalijskim wybrzeżu – to jeszcze trafiliśmy na odpływ. To właśnie wtedy Kynance Cove odsłania swoje najgłębsze sekrety. Woda ustępuje, odsłaniając szereg ukrytych zatoczek i połączonych jaskiń. Spacerując brzegiem, odkrywaliśmy kolejne miejsca, które jeszcze przed chwilą były niewidoczne. Naszym oczom ukazywały się miniaturowe plaże, niesamowite skalne formacje wyrzeźbione przez tysiące lat działania morza, i ta krystalicznie czysta woda. Klejnot Kornwalii strzeżony przez National Trust National Trust, właściciel tego kornwalijskiego klejnotu, nie bez powodu strzeże tego miejsca. Kynance Cove regularnie pojawia się na listach najpiękniejszych plaż świata, a jej turkusowe wody i białe piaski są jednymi z najczęściej fotografowanych krajobrazów w Kornwalii. Stojąc na brzegu zatoki, zrozumiałam, jak niewiele znaczą nasze ludzkie podziały i granice wobec potęgi natury. Te skały formowały się przez miliony lat, długo przed naszym przybyciem na tę planetę. Przypływy i odpływy kształtowały ten krajobraz w rytmie starszym niż jakakolwiek ludzka cywilizacja. Turkusowa woda i ślady dawnego górnictwa Turkusowy kolor wody, jak dowiedziałam się później, zawdzięczamy złożom kwarcu mikowego – pozostałości po dawnym górnictwie. Nawet ta pozorna dzikość nosi ślady ludzkiej działalności, ale natura odzyskała te tereny, tworząc coś o wiele piękniejszego niż pierwotny zamysł. Kynance Cove to miejsce, które wymaga respektu. Brak ratowników, silne prądy morskie, ryzyko odcięcia przez przypływ – wszystko to przypomina, że piękno natury idzie w parze z jej nieprzewidywalnością. Tablice ostrzegawcze nie są tu dla ozdoby. Ale właśnie ta dzikość, ta nieposkromiona siła sprawia, że miejsce to pozostaje autentyczne. W erze instagramowych filtrów i sztucznie tworzonych krajobrazów, Kynance Cove przypomina nam, czym jest prawdziwe piękno – nieprzewidywalne, nieco niebezpieczne, ale absolutnie porywające. Jak Kynance Cove zmieniło moje podejście do podróży Opuszczając zatokę, czułam się inna niż kilka godzin wcześniej. Kynance Cove nauczyła mnie, że natura wciąż potrafi nas zaskoczyć. Że nawet w tak dokładnie zmapowanym i opisanym kraju jak Wielka Brytania, istnieją miejsca, które przekraczają nasze wyobrażenia o tym, co możliwe. To był moment, kiedy przestałam planować kolejne destynacje i zaczęłam po prostu być. Pozwalać krajobrazowi oddziaływać na mnie, zamiast gonić za kolejną fotografią czy wpisem w mediach społecznościowych. Praktyczne informacje – jak dotrzeć do Kynance Cove Kynance Cove znajduje się w pobliżu Lizard Point, najdalej wysuniętego na południe punktu Wielkiej Brytanii. Najlepiej dostać się tam samochodem, parking znajduje się około 15 minut spacerem od zatoki. Polecamy sprawdzenie godzin przypływów przed wizytą. Źródło: National Geographic Traveler Z okazji 20-lecia polskiej edycji „National Geographic Traveler” redakcja zaprosiła czytelników do udziału w wyjątkowym konkursie. Chętni opowiedzieli nam o miejscach, które zachwycają, poruszają lub zmieniają sposób patrzenia na świat, a najlepsze z tych historii trafią na łamy magazynu i stronę internetową.
Gibraltar mierzy zaledwie kilka kilometrów kwadratowych. Ma bogatszą historię niż niejedno imperium
W starożytności Gibraltar był miejscem o znaczeniu symbolicznym i religijnym. Później stał się obiektem zaciętych walk. Przez ponad siedem stuleci niewielki półwysep znajdował się pod panowaniem arabskim. Wojska chrześcijańskie zdobyły ten teren dopiero w XV wieku, ale to nie zakończyło sporów o przynależność terytorialną.
Spis treści: Jedna z ostatnich granic kontynentalnej Europy Od panowania starożytnych ludów po brytyjskie zwierzchnictwo Jak dziś wygląda sytuacja Gibraltaru? Pobyt na Gibraltarze to doświadczenie iście niezwykłe. Dookoła roi się od charakterystycznych czerwonych budek telefonicznych i pubów. Na ulicach widać piętrowe autobusy. Jednak pogoda nie ma nic wspólnego z brytyjską słotą. Roślinność też wydaje się jakby egzotyczniejsza, podobnie zresztą jak fauna. Bo gdzie na Wyspach Brytyjskich, poza ogrodami zoologicznymi, można spotkać małpy? No i ten widok. Ląd, który rozpościera się w niedalekiej odległości, to przecież Afryka. Na niewielkim obszarze na południowym krańcu Półwyspu Iberyjskiego, będącym jednym z najdalej wysuniętych na południe punktów kontynentalnej Europy, od kilkuset lat łączą się wpływy dwóch państw. Mimo że znajduje się na terenie Hiszpanii, Gibraltar do dziś pozostaje brytyjskim terytorium zamorskim. Jedna z ostatnich granic kontynentalnej Europy Gibraltar, skalisty skrawek lądu na południowym wybrzeżu Półwyspu Iberyjskiego, znajduje się nad Zatoką Gibraltarską, w pobliżu Cieśniny Gibraltarskiej, gdzie Morze Śródziemne wychodzi na Ocean Atlantycki. Na północy półwysep o powierzchni około 6,7 kilometra kwadratowego graniczy z hiszpańskim regionem Campo de Gibraltar. Na wschodzie ograniczają go dwie zatoki: Sandy Bay i Catelan Bay, a na zachodzie – Zatoka Gibraltarska. Afryka Północna jest oddalona od Gibraltaru o zaledwie kilkanaście kilometrów. Od panowania starożytnych ludów po brytyjskie zwierzchnictwo Strategiczne położenie Gibraltaru sprawiło, że w swojej historii półwysep był wielokrotnie oblegany. Przez setki lat znajdował się pod panowaniem arabskim, aż w końcu znalazł się w granicach Hiszpanii. Dwa stulecia później stał się brytyjskim terytorium zamorskim i choć dziś po kolonialnej potędze imperium brytyjskiego pozostało tylko wspomnienie, niewielki półwysep nadal jest przedmiotem sporu obu państw. Gibraltar w starożytności i średniowieczu Najstarsze ślady osadnictwa na Gibraltarze pochodzą sprzed 50 tysięcy lat, ale historia tego miejsca zaczyna się około 950 roku p.n.e., gdy w miejscu, gdzie dziś rozpościera się San Roque, Fenicjanie założyli miasto Carteia. Wówczas jaskinia Gorham, zlokalizowana na południowo-wschodnim wybrzeżu, stała się miejscem kultu Genius loci. W czasach rzymskich, obszar ten nazywano Mons Calpe. Z kolei Platon określał Skałę Gibraltarską mianem Słupa Heraklesa, co dla starożytnych oznaczało granicę wyznaczającą koniec znanego im świata. Po upadku Cesarstwa Rzymskiego, kontrolę nad tymi terenami przejęły plemiona Wandalów i Gotów. Po nich rządy objęli Wizygoci. W drugiej połowie VI stulecia stracili panowanie na rzecz Cesarstwa Bizantyjskiego, ale później odzyskali kontrolę nad południową częścią Półwyspu Iberyjskiego. Władzą nie nacieszyli się jednak zbyt długo. Arabski podbój Prawdopodobnie w 711 roku na Gibraltarze rozpoczął się arabski podbój Półwyspu Iberyjskiego. Berberyjska armia pod dowództwem Tarika ibn Zijada odnosiła zwycięstwo za zwycięstwem. Podbitym terenom nadano nazwę Al-Andalus. W 750 roku władzę w państwie Umajjadów przejęła dynastia Abbasydów. Wówczas wszystkie muzułmańskie lenna zjednoczyły się w niezależny Emirat Kordoby, który w 929 roku przekształcił się w Kalifat. Państwo przetrwało do 1031 roku. Po jego rozpadzie, Al-Andulas został podzielony na taify. Gibraltar znalazł się w granicach taifu Algeciras, ale już w 1056 roku miejsce to podbiła taifa Sewilli. W tym czasie powstała tam potężna twierdza, broniąca dostępu od strony Afryki Północnej. W 1086 roku rozpoczęły się rządy Almorawidów. 60 lat później władzę objęli Almohadzi. W tym czasie na Gibraltarze powstała warownia Madinar al-Fath. Wybudowano też meczet i kilka pałaców. Całe miasto zostało otoczone potężnym murem z jedną bramą wjazdową – Bab al-Fath. Po rozpadzie państwa Almohadów, Gibraltarem rządziło jeszcze kilku sułtanów, aż do XIV wieku. Walki o Gibraltar W 1292 roku Sancho IV Odważny podbił Tarifę i mimo że Matynidzi przypuścili oblężenie portu, nie zdołali odbić miasta. Klęska skłoniła Abu Jusufa Jakuba do sprzedaży swoich pozostałych ziem na Półwyspie Iberyjskim władcy Emiratu Grenady. Gdy w 1309 roku traktat pokojowy między Królestwem Kastylii a Grenadą stracił swoją moc, rozpętała się wojna. Juana Núñeza II de Lara i Alonso Péreza de Guzmána zdobyły Gibraltar po kilkumiesięcznym oblężeniu. Ferdynand IV Pozwany wygnał wówczas całą ludność muzułmańską do Afryki Północnej i sprowadził na ich miejsce chrześcijańskich osadników. W 1331 roku sułtan Maroka Abu al-Hassan Ali I sprzymierzył się z Emiratem Grenady, by odbić Gibraltar z rąk chrześcijan. Dwa lata później 7-tysięczny oddział przedostał się ukradkiem przez Cieśninę Gibraltarską i w Algeciras połączył się z wojskami Muhammada IV. Gibraltar nie był przygotowany do odparcia ataku. 17 czerwca gubernator Vasco Perez poddał miasto i sam zbiegł do Afryki Północnej. Kastylijczycy próbowali odbić utracony obszar, ale bez powodzenia. W 1349 roku Alfons IX rozkazał rozpocząć kolejne oblężenie, ale jego oddziały zdziesiątkowała czarna ospa. Wśród zmarłych był również sam król. Kolejną nieskuteczną próbę Kastylijczycy podjęli dopiero w 1437 roku. Zdobycie Gibraltaru i panowanie hiszpańskie Dopiero 20 sierpnia 1462 roku miasto zostało ostatecznie zdobyte. Na czele zwycięskich wojsk stał Juan Alonso de Guzmán. Po podboju, Henryk IV przyjął tytuł króla Gibraltaru i włączył miasto do comarki Campo de Gibraltar. Dwa lata później, spiskujący możni i duchowni obalili władcę i osadzili na tronie jego brata Alfonsa, księcia Asturii. Po jego stronie stał także Juan Alonso de Guzmán, któremu książę obiecał akt własności Gibraltaru. Oblężenie zakończyło się sukcesem w lipcu 1467 roku, ale Henryk IV powrócił na tron już w 1469 roku i przyznał miasto książętom Medina-Sidona. 30 września 1478 roku Izabela Kastylijska przyznała Enrique de Guzmánowi, synowi Juana Alonso de Guzmána, tytuł markiza Gibraltaru. 2 stycznia 1502 roku miasto zostało przekazane koronie. 4 lata później Juan Alfonso Pérez de Guzmán, trzeci książę Medina-Sidonia, spróbował odzyskać miasto. Jego wojska oblegały Gibraltar, ale szturmu nie przypuściły. Po obu stronach nie doszło do rozlewu krwi. Brytyjski atak na Gibraltar Kluczowy moment w nowożytnej historii Gibraltaru nastąpił podczas wojny o sukcesję hiszpańską. 4 sierpnia 1704 roku angielsko-holenderska flota pod dowództwem admirała George’a Rooke’a zdobyła miasto. Ten akt wojny został sformalizowany 9 lat później traktatem w Utrechcie, który oficjalnie scedował „pełną i całkowitą własność miasta i zamku Gibraltar, wraz z portem, fortyfikacjami i fortami do niego należącymi” na Koronę Brytyjską „na zawsze, bez żadnych wyjątków i przeszkód”. W traktacie została zawarta również klauzula rewersyjna, według której Korona Brytyjska, jeżeli kiedykolwiek zechce zrzec się Gibraltaru, w pierwszej kolejności musi zaoferować go Hiszpanii. Hiszpania kilkukrotnie próbowała odzyskać swoje terytorium. W 1717 roku zdołała odbić Sardynię, a rok później – także Sycylię, z rąk austriackich. W obliczu tych sukcesów Wielka Brytania zaoferowała Madrytowi zwrot Gibraltaru w zamian za gwarancję pokoju. Rokowania zakończyły się niepowodzeniem i w 1718 roku rozpętała się wojna, w której Hiszpania musiała stawić czoła koalicji angielsko-holendersko-francusko-austriackiej. Niepowodzenia w walce z czwórprzymierzem zmusiły jednak Filipa V do zawarcia pokoju. Najbardziej spektakularną próbą odbicia Gibraltaru było tzw. wielkie oblężenie. Od 1779 do 1783 roku połączone siły hiszpańsko-francuskie oblegały miasto, jednak mimo że Brytyjczycy byli wówczas zajęci amerykańską wojną rewolucyjną, operacja zakończyła się niepowodzeniem. Gibraltar w XIX wieku W XIX wieku Gibraltar stał się kluczową bazą morską Wielkiej Brytanii. Wykorzystano go do blokady portów hiszpańskich i francuskich oraz jako punkt zaopatrzeniowy dla wojsk koalicji antyfrancuskiej. W 1804 roku złe warunki sanitarne doprowadziły do wybuchu epidemii żółtej febry i cholery. W ich wyniku zmarła około jedna trzecia mieszkańców i wielu stacjonujących w garnizonie żołnierzy. Dopiero reformy gubernatora George’a Dona, który unowocześnił infrastrukturę, poprawiły panujące tam warunki. W 1830 roku półwysep oficjalnie stał się kolonią królewską, a zarządzanie nim przeszło z Ministerstwa Wojny na Biuro Kolonialne. Gibraltar w czasie wojen XX wieku Następne stulecie przyniosło ogromne wyzwania. W trakcie I wojny światowej Gibraltar nie był główną areną walk. Jednak odegrał kluczową rolę w wojnie podwodnej, a tamtejsza baza morska stanowiła istotny punkt zaopatrzenia i naprawy okrętów alianckich. W trakcie hiszpańskiej wojny domowej półwysep stał się schronieniem dla około 10 tys. uchodźców. Konsekwencją tego było znaczne przeludnienie i doprowadziło do wystąpienia kryzysu humanitarnego. W trakcie II wojny światowej, w obliczu zagrożenia ze strony państw Osi, cała ludność cywilna Gibraltaru została ewakuowana. Półwysep stał się kluczowym punktem strategicznym dla operacji w Afryce Północnej i na Morzu Śródziemnym. Po zakończeniu wojny cywile powrócili, a terytorium zaczęło stopniowo zyskiwać na samorządności. Referendum i zamknięcie granicy W 1967 roku odbyło się referendum, w którym większość, bo aż 99,64% mieszkańców Gibraltaru opowiedziała się za pozostaniem Gibraltaru pod zwierzchnictwem brytyjskim. W odpowiedzi na ten wynik i wprowadzenie konstytucji (30 maja 1969 roku), Hiszpania na 16 lat zamknęła granicę lądową. Częściowe otwarcie przejścia (dla pieszych z brytyjskim paszportem i obywateli hiszpańskich) nastąpiło 15 grudnia 1982 roku, a pełne – 5 lutego 1985 roku. Jak dziś wygląda sytuacja Gibraltaru? Kolejne referendum odbyło się 7 listopada 2002 roku. Mieszkańcy przytłaczającą większością odrzucili pomysł ustanowienia brytyjsko-hiszpańskiego kondominium. Za wspólnym podziałem suwerenności opowiedziało się zaledwie 1,03% głosujących. Sytuacja Gibraltaru skomplikowała się jeszcze bardziej w 2020 roku, gdy Wielka Brytania opuściła Unię Europejską. Większość mieszkańców opowiedziała się za pozostaniem we Wspólnocie, jednak to nie zmieniło ogólnego wyniku. Nagle Gibraltar znalazł się poza strefą Schengen i wspólnym rynkiem, a tysiące ludzi, którzy każdego dnia przekraczali granicę, stanęło przed nowymi trudnościami. Rozmowy w tej sprawie trwały aż 5 lat. Dopiero w czerwcu 2025 roku władzom Hiszpanii, Wielkiej Brytanii i Unii Europejskiej udało się osiągnąć porozumienie. Nowy układ przewiduje likwidację tzw. verji, czyli ogrodzenia oddzielającego Gibraltar i Hiszpanię, a także: włączenie Gibraltaru do strefy Schengen, oddanie kontroli granicznej w porcie i na lotnisku w ręce Hiszpańskiej Policji Narodowej, utworzenie wspólnego systemu podatkowego i unii celnej, zapewnienie ochrony pracownikom transgranicznym, wspólne inwestycje w rynek pracy i edukację, wspólne działania ekologiczne. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
„Każdy zakątek ma własny rytm” – to angielskie miasto porywa bardziej niż Londyn
Z czego znany jest Liverpool? To miasto na zachodnim wybrzeżu Anglii to nie tylko kolebka zespołu The Beatles, ale też tętniący życiem port, dzielnice pełne historii oraz wyjątkowa architektura. Sprawdź, co warto zobaczyć podczas pobytu.
Spis treści: Cavern Club – serce muzycznej legendy Liverpoolu Royal Albert Dock – serce kultury i historii portowego Liverpoolu Beatles Tour – objazd śladami legendy Liverpoolu Liverpool – co warto zobaczyć w mieście Beatlesów? Gdzie dobrze zjeść w Liverpoolu? Sprawdzone adresy od dziennikarzy Travelera Jak dolecieć do Liverpoolu? Połączenia lotnicze z Polski Liverpool przyciąga zarówno fanów muzyki, jak i miłośników historii czy kultury. Miasto oferuje bogatą listę atrakcji – od słynnego Cavern Clubu, przez nowoczesne muzea, aż po wpisany na listę UNESCO nabrzeżny kompleks Royal Albert Dock. To miejsce, gdzie industrialna przeszłość spotyka się z nowoczesnością, a spacer po ulicach staje się podróżą przez brytyjską tożsamość. Cavern Club – serce muzycznej legendy Liverpoolu Schodzę ciemnym, ceglastym korytarzem, kilka poziomów w dół, do piwnicy pachnącej historią i wilgocią. Każdy schodek w przyćmionym świetle przypomina rytuał przejścia, jakby zejście do podziemnej świątyni dźwięku. Dreszcz emocji, niemal mistyczny, przypomina inicjację do kultu Wielkiej Czwórki z Liverpoolu, która właśnie tutaj, w tej dusznej przestrzeni, zaczynała swoją muzyczną rewolucję. Klub The Cavern otwarto w 1957 roku jako jazzowy lokal, ale to właśnie w 1961 roku Brian Epstein odkrył tu The Beatles, urzeczony ich charyzmą i brzmieniem. Między 1961 a 1963 rokiem zagrali tu aż 292 razy, zapełniając surową salę tłumem młodych, spragnionych nowej muzyki ludzi. To tu, w ciasnym klubie pod ziemią, rodziła się beatlemania, a wraz z nią nowoczesna popkultura. Na ścianie pamięci wewnątrz klubu wczytuję się w nazwiska innych legend, które przeszły przez tę scenę. Każda cegła symbolizuje jednego artystę lub zespół, a to fascynująca mozaika: Madonna, Elton John, Rod Stewart, Oasis, Eric Clapton, The Rolling Stones – a z nowszych czasów choćby Adele. Cavern Club nie zawsze miał się dobrze – w 1973 roku został zburzony, później odbudowany, a w 2005 roku zamknięty z powodów finansowych. Ale dziś znów tętni życiem, kontynuując swoją misję – łączyć pokolenia dzięki muzyce. Wychodzę na zewnątrz jakby z katakumb, niemal oślepiony dziennym światłem. Głęboko wdycham wilgotne, przesiąknięte historią angielskie powietrze – jest grudzień, a mżawka zawisa nad ulicami niczym kurtyna przed kolejnym aktem. Obok, nonszalancko oparty o ścianę z rękami w kieszeniach, stoi młody John Lennon – jego brązowy pomnik to punkt obowiązkowy każdego pielgrzyma. Przytulam się do niego, jak do kumpla z młodości, i pstrykam zdjęcie. A w wyobraźni – widzę te histeryczne wrzaski fanek, sceny totalnej ekstazy, które policja musiała studzić wodą pod wysokim ciśnieniem. Bo właśnie tutaj, w sercu Liverpoolu, zwykła piwnica stała się miejscem narodzin współczesnego mitu. Royal Albert Dock – serce kultury i historii portowego Liverpoolu Tradycyjną angielską taksówką przemierzam miasto w kierunku słynnych Doków Alberta, miejsca, które jest jak pomost między dawnym portowym Liverpool a jego współczesną, kulturalną tożsamością. Co chwila zerkam to na mapę, to przez okno taksówki, przez które bez przerwy spoglądają na mnie znajome twarze: Beatlesi są wszędzie. To nie obsesja – ich wizerunki naprawdę są wszechobecne. Z uśmiechem witają mnie z witryn sklepowych, fasad budynków, boków autobusów, pamiątkowych tablic i nazw ulic. To miasto oddycha muzyką, a każdy jego zakątek opowiada inną historię o Wielkiej Czwórce. Royal Albert Dock, bo tak brzmi jego pełna, oficjalna nazwa od momentu, gdy został uhonorowany przez królową Elżbietę II trzy lata temu, to miejsce, które idealnie łączy funkcję turystyczną, edukacyjną i rekreacyjną. Kompleks budynków portowych z 1846 roku, wykonany z cegły, żeliwa i kamienia – bez użycia drewna – był pierwszym w Europie tego typu niepalnym magazynem portowym. Ta innowacja umożliwiała bezpieczne przechowywanie wartościowych ładunków: brandy, bawełny, herbaty, jedwabiu, tytoniu – towarów, które nie tylko budowały potęgę handlową Liverpoolu, ale i łączyły go z resztą świata. Dziś Doki Alberta to żywe muzeum miejskiej transformacji. Spacerując ich nadbrzeżem, mijam eleganckie restauracje, niezależne galerie i pełne światła muzea. Najważniejsze z nich to oczywiście The Beatles Story – interaktywne muzeum poświęcone największemu fenomenowi muzycznemu XX wieku. W jego wnętrzu można prześledzić historię zespołu od pierwszych prób w garażach po międzynarodowy sukces. Oglądam tam nie tylko oryginalne stroje sceniczne, instrumenty, ale też ikoniczne okulary Johna Lennona, które miał na sobie podczas nagrań do utworu Imagine. Szczególnie zapada w pamięć rekonstrukcja białego pokoju z białym fortepianem, scenografia, w której powstał ten jeden z najbardziej pokojowych hymnów wszech czasów. Zgromadzone tam eksponaty to dziś obiekty kultu, osiągające zawrotne ceny na aukcjach. W 2008 roku odręczny zapis piosenki „A Day in the Life” sprzedano za 1,3 miliona funtów w nowojorskim domu aukcyjnym! A komplet autografów wszystkich czterech członków zespołu, złożony na wspólnej fotografii, osiągnął cenę 5 tysięcy funtów. Dla fanów, kolekcjonerów i miłośników muzyki, Royal Albert Dock jest jak współczesna świątynia, w której historia The Beatles jest opowiadana nie przez przewodników, lecz przez emocje zapisane w eksponatach, dźwiękach i miejscach. Beatles Tour – objazd śladami legendy Liverpoolu Objazd Liverpoolu śladami The Beatles to coś więcej niż zwykła wycieczka – to emocjonalna podróż do miejsc, które zainspirowały największe hity XX wieku. Wybieram autobusową trasę tematyczną, która rusza tuż spod muzeum The Beatles Story. Trwa około dwóch godzin i kończy się – a jakże – przy legendarnej Mathew Street, gdzie wszystko się zaczęło. Wsiadając do piętrowego autobusu, mam słuchawki w uszach i pod nosem nucę znane wersy. Pierwszy przystanek to 20 Forthlin Road – dom rodzinny Paula McCartneya, dziś obiekt zarządzany przez National Trust. W tym niepozornym domu Paul i John napisali wiele z ich pierwszych wspólnych piosenek. Dalej jedziemy na południe miasta, do 251 Menlove Avenue, gdzie dzieciństwo spędził John Lennon. Dom znany jako „Mendips” to typowa, angielska willa z lat 30., a turyści fotografują się tu dosłownie wszędzie – przy płocie, w bramie, pod oknami, próbując uchwycić fragment codzienności Lennona. Potem ruszamy w kierunku suburbiów. Przed nami Strawberry Field – dziś centrum duchowe prowadzone przez Armię Zbawienia, ale kiedyś sierociniec, którego ogród był dla młodego Johna przestrzenią zabawy i ucieczki od problemów. Choć budynek już nie istnieje, zachowała się charakterystyczna kuta brama w czerwonym kolorze – obecnie replika z 2011 roku – oraz napis „Strawberry Field” na murze, przy którym robię sobie oczywiście zdjęcie, tak jak wszyscy. To jedno z tych miejsc, gdzie rzeczywistość i legenda zlewają się w jedno. Kolejny obowiązkowy punkt trasy to Penny Lane – ulica, która stała się symbolem codzienności, uwiecznionej przez Paula McCartneya w jednym z najsłynniejszych utworów zespołu. To tutaj mieści się autentyczny salon fryzjerski, przystanek autobusowy, straż pożarna i skrzyżowanie, które tworzą liryczny pejzaż piosenki. W rzeczywistości Paul i John często się tu spotykali – to była ich codzienna trasa do szkoły. Wieczorem, już na własną rękę, spaceruję po Mathew Street – to epicentrum beatlesowskiego Liverpoolu. Przesiąknięta wspomnieniami, muralami, pomnikami i neonami, ulica zamienia się wieczorem w tętniącą życiem imprezownię. Wchodzę do największego sklepu z pamiątkami – to raj: książki, plakaty, winyle, figurki, kubki, znaczki, a nawet rekonstrukcje strojów scenicznych. O 20:00 zaczyna się pubowe życie, które w Liverpoolu ma swój szczególny klimat. Razem ze znajomymi zaglądamy do The Grapes – pubu, w którym The Beatles spędzali czas przed i po koncertach, ponieważ w Cavern Club w tamtym czasie nie serwowano alkoholu. Na barze zamawiam Black Velvet – ulubiony drink Johna Lennona, miks ciemnego piwa i szampana, który smakuje intensywnie, ale ma w sobie coś z dekadencji lat 60. Wokół robi się coraz gwarniej – zarówno w pubie, jak i na ulicy. W weekend Mathew Street zamienia się w jedną wielką strefę zabawy, pełną muzyki na żywo, śmiechu i wspólnego śpiewania. Dla tych, którzy liczą na spokojny sen – nie polecam hotelu w tej okolicy. Ale dla fanów The Beatles? To noc, której nie zapomnicie. Liverpool – co warto zobaczyć w mieście Beatlesów? Liverpool to jedno z najważniejszych brytyjskich miast. Wyróżnia je nie tylko muzyka i The Beatles – to również miasto kultury, sportu, architektury i historii morskiej, które potrafi zaskoczyć na każdym kroku. Oto najważniejsze punkty, które warto uwzględnić w planie zwiedzania: Katedra w Liverpoolu (Liverpool Cathedral) – największa katedra w Wielkiej Brytanii i piąta co do wielkości na świecie. Ten monumentalny gmach anglikański zachwyca zarówno z zewnątrz, jak i od środka. Obowiązkowo trzeba wspiąć się na wieżę widokową, skąd rozpościera się panorama miasta i ujścia rzeki Mersey. Stadion Anfield i Muzeum Liverpool FC – dla fanów piłki nożnej to miejsce kultu. Podczas zorganizowanej wycieczki z przewodnikiem zajrzycie do szatni, tunelu prowadzącego na murawę, trybun i strefy VIP. To podróż do świata futbolowej pasji, której kulminacją jest wizyta w muzeum pełnym trofeów i historycznych pamiątek klubu. Tate Liverpool – galeria sztuki nowoczesnej położona w Royal Albert Dock to największa tego typu instytucja poza Londynem. W przestrzeniach wystawienniczych można podziwiać prace takich mistrzów jak Rodin, Picasso, Matisse czy Degas, ale także sztukę współczesną i instalacje multimedialne. Muzeum Morskie (Merseyside Maritime Museum) – fascynujące miejsce dla tych, którzy chcą poznać historię morskiego dziedzictwa Liverpoolu. Znajdują się tu ekspozycje poświęcone m.in. Titanicowi i Lusitanii – choć pierwszy z nich nigdy nie zawinął do Liverpoolu, to właśnie tu mieściła się siedziba linii White Star, odpowiedzialnej za jego budowę i rejs. Magical Mystery Tour – to dwugodzinna autobusowa wycieczka śladami Beatlesów z przewodnikiem. Odwiedzicie m.in. domy Lennona i McCartneya, Strawberry Field i Penny Lane, a całość kończy się przy legendarnej Mathew Street. Koszt to około 100 zł za osobę. Gdzie dobrze zjeść w Liverpoolu? Sprawdzone adresy od dziennikarzy Travelera Liverpool to nie tylko mekka muzyki, ale także miasto o wyjątkowej scenie kulinarnej, gdzie przeszłość spotyka się ze współczesnością na talerzu. Oto kilka miejsc, które warto odwiedzić, szukając niebanalnych doznań kulinarnych: Café Tate Liverpool – położona w sercu Royal Albert Dock, ta kawiarnia to coś więcej niż miejsce na szybką kawę. Otacza Cię artystyczny wystrój, w tym prace legendarnego brytyjskiego artysty pop – sir Petera Blake’a, współtwórcy okładki albumu Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band. Tutaj smak i sztuka przenikają się dosłownie, a każde zamówienie staje się częścią estetycznego doświadczenia. Alma de Cuba – czyli „dusza Kuby”, znajduje się przy tętniącej życiem Seel Street i mieści się w dawnym kościele pw. św. Piotra, którego historia sięga 1788 roku. W latach 70. był to kościół polskiej parafii, a dziś – olśniewająca restauracja i bar z kubańsko-latynoskim klimatem, w którym świece migoczą między ołtarzami, a menu rozpieszcza karaibskimi smakami. Obżarstwo w takim miejscu? Zdecydowanie wybaczalne. Philharmonic Dining Rooms – położony przy eleganckiej Hope Street, ten pub to absolutny klejnot architektury pubowej. Znany z ozdobnych mozaik, drewnianych paneli i słynnych „męskich toalet w stylu wiktoriańskim”, które uznawane są za zabytek klasy pierwszej. To również ulubione miejsce Johna Lennona, który nazywał je jednym z najpiękniejszych pubów w mieście. Warto tu wpaść nie tylko na pintę, ale i na klasyczny angielski lunch. Jak dolecieć do Liverpoolu? Połączenia lotnicze z Polski Do Liverpoolu można dolecieć bezpośrednio z Polski tanimi liniami lotniczymi Wizz Air oraz Ryanair. Rejsy obsługiwane są z kilku miast, m.in. Warszawy, Krakowa, Katowic czy Gdańska. Ceny biletów zaczynają się już od około 190 zł w jedną stronę, zwłaszcza poza sezonem turystycznym lub przy wcześniejszej rezerwacji. Po wylądowaniu na Liverpool John Lennon Airport, z łatwością można dotrzeć do centrum miasta. Wystarczy wsiąść do jednego z miejskich autobusów linii 80, 82A lub 500, które kursują regularnie i dowożą pasażerów do śródmieścia w około 30 minut. To szybkie i tanie rozwiązanie, które pozwala rozpocząć zwiedzanie niemal od razu po przylocie. Źródło: VisitLiverpool.com, National Geographic Traveler Nasza ekspertka Olga Dębicka Olga Dębicka - stała współpracowniczka National Geographic Polska, dziennikarka, pisarka, autorka książek reportażowych m.in. „Fotografie z tłem”, „Podróżować znaczy żyć”, „Marka Hłaski widzenie świata”, laureatka wielu nagród dziennikarskich i literackich. Podróżniczka, odwiedziła ponad 70 krajów. Uwielbia kraje arabskie.
Szpitale nie muszą być przygnębiające. To centrum medyczne uznano za jeden z najpiękniejszych budynków na świecie
Na świecie powstają miejsca, które udowadniają, że architektura może wspierać proces leczenia. Jednym z nich jest Maggie’s Centre – wyjątkowe centrum medyczne, gdzie naturalne światło, zieleń i przyjazne wnętrza zastąpiły szpitalną surowość.
Spis treści: Czym jest projekt Maggie’s Centre? Historia powstania Wnętrza wyjątkowych brytyjskich centrów medycznych Najpiękniejsze centrum medyczne na świecie Dla wielu Polaków obraz szpitala wciąż wiąże się z surowymi wnętrzami, wąskimi salami, metalowymi łóżkami i funkcjonalnymi, lecz mało przyjaznymi korytarzami. Tymczasem na świecie powstają miejsca, które całkowicie zmieniają to wyobrażenie. Jednym z najbardziej niezwykłych przykładów jest brytyjski projekt Maggie’s Centre, stworzony z myślą o tym, by przestrzeń wspierała proces leczenia. Do jego realizacji zaproszono największe nazwiska światowej architektury, w tym Zahę Hadid, Franka Gehry’ego, Rema Koolhaasa, Richarda Rogersa czy Normana Fostera. Wśród efektów tej współpracy szczególne miejsce zajmuje centrum medyczne autorstwa Thomasa Heatherwicka, które znalazło się na liście 24 najpiękniejszych budynków świata. Czym jest projekt Maggie’s Centre? Historia powstania Maggie Keswick, projektantka krajobrazu i pisarka, przez lata zmagała się z nowotworem piersi. W swoich wspomnieniach wielokrotnie opisywała, jak przygnębiające potrafią być wnętrza tradycyjnych szpitali: „Okropne światło jarzeniowe, pomieszczenia bez widoku na zewnątrz, niewygodne meble, puste i szare ściany – wszystko to przyczynia się do fizycznego i psychicznego osłabienia. Pacjenci, którzy przybywają relatywnie pełni nadziei, po przebywaniu w takim otoczeniu tracą siły”. Z tego przekonania narodził się pomysł stworzenia miejsc, które oferowałyby pacjentom nie tylko pomoc medyczną, ale również przestrzeń do rozmów, wymiany doświadczeń i otrzymania wsparcia. Maggie wyobrażała sobie ośrodki, w których chorzy mogliby spędzać czas w przyjaznym otoczeniu, korzystać z pomocy w codziennych sprawach – od zakupu peruki po chemioterapii po doradztwo w kwestiach finansowych – oraz odzyskać poczucie bezpieczeństwa i normalności. Po jej śmierci w 1995 roku, jej mąż Charles Jencks – pisarz, architekt i krytyk architektury – powołał do życia fundację Maggie’s Centre. To właśnie ona zrealizowała wizję Maggie, tworząc sieć ośrodków, które łączą wsparcie psychologiczne i praktyczne z wyjątkową architekturą. Do współpracy zaproszono najwybitniejszych architektów świata, a Maggie jeszcze przed śmiercią przygotowała szczegółowe wytyczne dotyczące tego, jak mają wyglądać budynki. Rok po jej odejściu, w 1996 roku, w Edynburgu powstało pierwsze centrum zaprojektowane przez Richarda Murphy’ego, które stało się początkiem międzynarodowego projektu zmieniającego oblicze opieki nad chorymi na raka. Wnętrza wyjątkowych brytyjskich centrów medycznych W Wielkiej Brytanii działa dziś już kilkadziesiąt ośrodków Maggie’s Centre, a każdy z nich jest materialnym dowodem na siłę idei Maggie Keswick. Już od progu widać, że są to miejsca całkowicie odmienne od tradycyjnych placówek medycznych. Przestronne wnętrza wypełnia naturalne światło, a domową atmosferę podkreślają eklektyczne mebli i obecność dzieł sztuki. Wszystko zostało zaprojektowane tak, by pacjenci nie mieli skojarzeń z surowym, sterylnym otoczeniem szpitali. Budynki tych centrum często otoczone są ogrodami lub parkami, które zapewniają spokój i kontakt z naturą – elementy kluczowe dla procesu zdrowienia. Zamiast recepcji gości wita wspólna przestrzeń: duży salon połączony z kuchnią, w którym wszyscy – pacjenci, ich bliscy oraz personel – mogą swobodnie się spotykać. Nie ma tu uniformów, ani formalnych podziałów ról, dzięki czemu granica między chorym, opiekunem a odwiedzającym zaciera się, tworząc atmosferę wspólnoty i zrozumienia. Jak podkreślał Charles Jencks, współtwórca fundacji i mąż Maggie, miejsca te wymykają się prostym definicjom. Jencks stworzył nawet własne określenia na opisanie ich charakteru: „To dom, który nie jest domem, kolektywny szpital, który nie stanowi żadnej instytucji, kościół – ale bez religii i dogmatów, galeria sztuki, pozbawiona muzealnego dystansu. A przede wszystkim przestrzeń, w której króluje to, co nazywam kuchennizmem – bo to właśnie przy kuchennym stole rodzi się poczucie wspólnoty”. Najpiękniejsze centrum medyczne na świecie Na miano najpiękniejszego spośród wszystkich Maggie’s Centre bez wątpienia zasługuje ośrodek znajdujący się na terenie szpitala uniwersyteckiego St James's w Leeds. Jego autorem jest Thomas Heatherwick – uznany projektant produktów i mebli, który mimo braku formalnego wykształcenia architektonicznego stworzył jedną z najbardziej niezwykłych przestrzeni terapeutycznych w Wielkiej Brytanii. Heatherwick znany jest m.in. z niezrealizowanego projektu mostu Garden Bridge nad Tamizą, planowanego jako hołd dla księżnej Diany, a także z projektów takich jak Coal Drops Yard w londyńskim King’s Cross, Bombay Sapphire Distillery w Whitchurch czy siedziba Google’a w tej samej dzielnicy. Jednak to właśnie Maggie’s Centre w Leeds, stworzone z myślą o osobach dotkniętych chorobą nowotworową, uznawane jest za jego najbardziej poruszające dzieło. Budynek, zaprojektowany jako trzy organiczne struktury przypominające wielkie donice, harmonijnie wpisuje się w pochyły teren. Na jego dachach rozciąga się ogród zaprojektowany przez uznanego architekta krajobrazu Balstona Agiusa. Inspiracją stały się lasy Yorkshire – pełne rodzimych gatunków roślin i obszarów zimozielonych, które zachowują życie nawet w chłodniejszych miesiącach. Dzięki temu odwiedzający mogą nie tylko cieszyć się widokiem przyrody, ale również aktywnie uczestniczyć w jej pielęgnacji, dbając o 23 000 cebul i 17 000 roślin. Jak podkreślił Heatherwick, ten projekt miał być czymś więcej niż budynkiem: „Naszym celem było stworzenie domu dla osób dotkniętych chorobą nowotworową – miejsca pełnego ciepła i gościnności, w opozycji do sterylnych przestrzeni klinicznych. Dzięki naturalnym materiałom i tysiącom roślin udało się zaprojektować środowisko, które daje odwiedzającym nadzieję i siłę w najtrudniejszych chwilach”. Źródła: Maggie's Centre, bryla.pl, archdaily.com, 90years.buildingcentre.co.uk Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Dzieci z materiałem genetycznym trzech osób urodzone w Wielkiej Brytanii
W Wielkiej Brytanii urodziło się już ośmioro zdrowych dzieci dzięki przełomowej metodzie in vitro umożliwiającej podmianę mitochondriów. DNA pozyskane od trzech osób pozwoliło uniknąć poważnych chorób genetycznych.
Spis treści Na czym polega in vitro z DNA trzech osób? Znaczenie mitochondriów dla zdrowia dziecka Nowa metoda i nowe regulacje prawne W Wielkiej Brytanii urodziło się ośmioro zdrowych dzieci z użyciem nowatorskiej metody in vitro, wykorzystującej DNA trzech osób. Przełomowa metoda ma na celu uniknięcie dziedziczenia rzadkich i poważnych chorób genetycznych ze strony matki. Na czym polega in vitro z DNA trzech osób? Metoda polega na zastosowaniu zdrowych mitochondriów z komórki jajowej dawczyni, co pozwala zminimalizować ryzyko dziedziczenia groźnych mutacji mitochondrialnych. Eksperci podkreślają, że metoda wymiany mitochondriów będzie stosowana tylko w wyjątkowych przypadkach, gdy inne sposoby zapobiegania chorobom genetycznym okażą się nieskuteczne. Choć urodzone w ten sposób dziecko posiada materiał genetyczny od trzech osób, DNA dawczyni mitochondriów stanowi mniej niż 1% całości i nie wpływa na dziedziczone cechy, np. wygląd dziecka. W jej wyniku jak dotąd doszło do narodzin ośmiorga zdrowych dzieci, wolnych od chorób mitochondrialnych. U jednej z matek ciąża nadal trwa. W jednym przypadku u noworodka stwierdzono nieco wyższy poziom nieprawidłowych mitochondriów, lecz nadal na poziomie uznawanym za nieszkodliwy. Naukowcy zalecają jednak dalszą obserwację dziecka. W przypadku standardowego zapłodnienia in vitro wykrycie mutacji mitochondrialnych jest w niektórych przypadkach niemożliwe do jednoznacznego zdiagnozowania. Nowa metoda umożliwia obejście tego problemu poprzez pobranie materiału genetycznego z komórki jajowej matki i przeniesienie go do komórki dawczyni, pozbawionej jej własnego DNA jądrowego, ale zawierającej zdrowe mitochondria. W ten sposób zarodek otrzymuje DNA od trojga rodziców: matki, ojca i dawczyni mitochondriów. Znaczenie mitochondriów dla zdrowia dziecka Uszkodzenia mitochondriów mogą prowadzić do szeregu rzadkich, poważnych chorób skutkujących m.in. osłabieniem mięśni, napadami drgawek, opóźnieniami w rozwoju, niewydolnością narządów, a nawet śmiercią. Choroby te to między innymi: zespół szpikowo-trzustkowy Pearsona, zespół przewlekłej postępującej zewnętrznej oftalmoplegii, dziedziczna neuropatia nerwu wzrokowego Lebera, zespół Kearnsa-Sayre’a. Mitochondria to organelle obecne w komórkach organizmów eukariotycznych, w tym ludzkich. Nazywane są „elektrowniami komórki”, ponieważ odpowiadają za produkcję energii w procesie oddychania komórkowego. Posiadają własne DNA i odgrywają ważną rolę w metabolizmie oraz regulacji cyklu komórkowego. Są dziedziczone wyłącznie od matki. Nowa metoda i nowe regulacje prawne Metoda ta wymagała zmiany obowiązującego w Wielkiej Brytanii prawa. Zmiana weszła w życie w 2016 roku. Metoda jest dozwolona także w Australii, natomiast w wielu innych krajach, w tym w USA – nadal zakazana. W zabiegach przeprowadzonych przez naukowców z Uniwersytetu Newcastle (Wielka Brytania) i Uniwersytetu Monash (Australia) technikę tę zastosowano jak dotąd u 22 pacjentek. Każdy przypadek wykorzystania tej techniki musi być w Wielkiej Brytanii zatwierdzony na ogólnokrajowym poziomie. Dotąd taką zgodę otrzymało 35 pacjentek. Krytycy ostrzegają jednak przed możliwymi nieprzewidywalnymi skutkami w kolejnych pokoleniach, a w USA kliniczne stosowanie tej metody jest zabronione z powodu prawnego zakazu wprowadzania dziedzicznych zmian genetycznych. Technika ta jednak stanowi ogromną szansę na zdrowe dziecko dla rodzin zagrożonych chorobami mitochondrialnymi. Brytyjka Liz Curtis, której córka Lily zmarła na taką chorobę w 2006 roku w wieku ośmiu miesięcy, założyła fundację Lily Foundation wspierającą badania i edukację na temat tych chorób. Curtis podkreśla, że dla rodzin, które słyszą dziś taką diagnozę, nowa metoda daje realną nadzieję. Źródło: The New England Journal of Medicine Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Czy królowa Charlotta naprawdę była czarnoskóra? Serial Netfliksa poruszył starą debatę
Królowa Charlotta, małżonka Jerzego III, znów stała się bohaterką dyskusji – tym razem za sprawą popularnego serialu. Czy rzeczywiście mogła być pierwszą czarnoskórą królową Wielkiej Brytanii?
Spis treści: Jak Charlotta została królową Wielkiej Brytanii Czy król Jerzy III i królowa Charlotta się kochali? „Szaleństwo” króla Jerzego III Czy Charlotta naprawdę była pierwszą czarnoskórą królową Wielkiej Brytanii? Gdy 17-letnia Zofia Charlotta z Meklemburgii-Strelitz po raz pierwszy ujrzała londyński pałac, który miał być jej domem w 1761 roku, zbladła. W ciągu kilku godzin miała zostać królową Wielkiej Brytanii i Irlandii. Nigdy wcześniej nie była w Anglii ani nie spotkała swojego przyszłego męża. To, co wydarzyło się później, stało się częścią historii monarchii. Zostało niedawno przedstawione w serialu Netflixa „Queen Charlotte: A Bridgerton Story”. W fikcyjny sposób opowiada on o życiu nieśmiałej niemieckiej dziewczyny, o której krążyły pogłoski, że była pierwszą czarnoskórą królową Wielkiej Brytanii. Ale kim była prawdziwa królowa Charlotta? Jak Charlotta została królową Wielkiej Brytanii Urodzona w 1744 roku w Meklemburgii-Strelitz, księżniczka miała przeciętne dzieciństwo w księstwie, które inni arystokraci europejscy uważali za prowincjonalne i mało znaczące. Jednak to miało działać na jej korzyść, gdy pewien książę z odległego kraju został królem. W 1760 roku zmarł dziadek Jerzego III, czyniąc go królem Anglii. Jego stan kawalerski zaczął budzić ogólnonarodowy niepokój. Jerzy potrzebował żony – i to szybko. Tak uznali jego doradcy, dlatego rozpoczęto gorączkowe poszukiwania protestanckiej księżniczki, która mogłaby dzielić z nim życie i urodzić dziedzica. Charlotta była nieznana i uważano, że nie ma politycznych powiązań ani ambicji. Doradcy polityczni króla chcieli, by interesy brytyjskie dominowały po ślubie monarchy. I tak, mimo że Jerzy nigdy wcześniej nie spotkał Charlotty, w 1761 roku wysłannik zaproponował jej małżeństwo w jego imieniu. Charlotta zgodziła się. Zaaranżowany ślub odbył się zaledwie sześć godzin po przybyciu młodej księżniczki do Anglii. Choć nie mówiła po angielsku, Charlotta została królową Wielkiej Brytanii i Irlandii.Wszyscy chcieli zobaczyć nowego króla i królową. Na ich koronacji tylu ludzi zebrało się, by ich pozdrowić, że ich orszak potrzebował dwóch godzin, by przejść z ulicy do Opactwa Westminsterskiego.Wkrótce Charlotta urodziła swoje pierwsze dziecko – córkę. W ciągu długiego małżeństwa urodziła łącznie 15 dzieci. Czy król Jerzy III i królowa Charlotta się kochali? Według wszelkich doniesień król i królowa mieli wyjątkowo szczęśliwe małżeństwo. Jerzy III był oddanym ojcem i mężem. Jednak życie na dworze było dla Charlotty trudne. Kłóciła się z teściową o sztywne zasady brytyjskiej arystokracji. Oczekiwanie, by urodziła wielu potomków, było dla niej wyczerpujące. Kiedy urodziła czternaste z piętnastu dzieci, napisała: „Nie sądzę, by jakikolwiek więzień bardziej pragnął wolności niż ja pragnę pozbyć się mojego brzemię”. Charlotta zmagała się z nudą i izolacją życia dworskiego. Znalazła jednak swoje sposoby na radzenie sobie z przytłaczającymi oczekiwaniami nowej roli. Rok po ślubie Jerzy kupił dla niej wiejską posiadłość należącą do książąt Buckingham. Buckingham House, dziś znany jako Pałac Buckingham, był nazywany „Domem Królowej”. Tam żyła w komfortowej domowej atmosferze – czytała, haftowała i grała na klawesynie. Dzieliła z mężem miłość do botaniki i roślin. Jerzy był znany jako „Farmer George” z powodu swojego zainteresowania rolnictwem. „Szaleństwo” króla Jerzego III Jednak szczęście tej pary nie trwało długo. W 1765 roku Jerzy doświadczył epizodu choroby psychicznej tak poważnej, że jego ministrowie zaproponowali, by Charlotta tymczasowo przejęła tron. Król wkrótce wyzdrowiał, ale zaczął doświadczać nawrotów. Z czasem stało się jasne, że jego choroba psychiczna nie minie. Miewał manie, depresje, halucynacje i drgawki. Historycy donoszą, że atakował, a nawet dopuszczał się napaści seksualnych wobec członków rodziny. Te epizody zniszczyły królową. „Królowa jest niemal pokonana przez jakiś tajemny lęk” – pisała Francis Burney, jedna z jej dwórek, w 1788 roku. „Nie umiem wyrazić, jak bardzo mnie porusza jej obecność, widząc, jak bardzo się stara zachować spokój”. Z biegiem czasu napady zmieniały się w długie epizody, a król został odizolowany, a nawet uwięziony. Społeczna stygmatyzacja i brak wiedzy o chorobach psychicznych sprawiały, że niemal niemożliwe było udzielenie pomocy „szalonemu” królowi. Nie było też wsparcia, które dziś uznaje się za kluczowe dla opiekunów i bliskich osób chorych psychicznie. Ostatecznie najstarszy syn Charlotty, Jerzy (późniejszy Jerzy IV), przejął tron jako regent. Ale jej mąż do końca życia pozostał chory. W 1789 roku, pod wpływem stresu związanego z chorobą króla, włosy królowej „zbielały”. Gdy Charlotta zmarła w 1818 roku, jej mąż był tak chory, że nie rozumiał, iż jego żona nie żyje. Czy Charlotta naprawdę była pierwszą czarnoskórą królową Wielkiej Brytanii? Dziś Charlottę pamięta się jako wierną żonę i tragiczną postać związaną z chorobą psychiczną króla. Ale niektórzy uważają, że zasługuje na uwagę z innego powodu – twierdzą, że była pierwszą czarnoskórą królową Wielkiej Brytanii. Od dziesięcioleci historycy spierają się, czy jej rodowe powiązania z portugalską arystokracją oznaczały, że miała ciemniejszy kolor skóry. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/06/GettyImages-478421669-2472cc2.jpg" width="3450" height="5221" alt="Pierwsze spotkanie króla Jerzego III i księżniczki Charlotte z Meklemburgii-Strelitz, 1761. Ryt. J. Rogers wg obrazu W. M. Craiga, okładka „The History of England”" title="Pierwsze spotkanie króla Jerzego III i księżniczki Charlotte z Meklemburgii-Strelitz, 1761. Ryt. J. Rogers wg obrazu W. M. Craiga, okładka „The History of England”" /> Ci, którzy wierzą, że miała afrykańskie pochodzenie, wskazują na portrety przedstawiające cechy uznawane za „afrykańskie”. Twierdzą, że przedstawianie królowej jako jasnoskórej miało ukryć jej pochodzenie, by odpowiadało ówczesnym eurocentrycznym ideałom piękna. Inni twierdzą, że jej przodkowie byli zbyt odlegli, by miało to wpływ na jej wygląd. Uważają, że to współczesne pojęcia rasy sprawiają, że Charlottę uznaje się za czarnoskórą. Ponieważ nie da się ustalić, jak Charlotta naprawdę wyglądała, ta debata prawdopodobnie nigdy się nie zakończy. Tak samo jak zainteresowanie jej życiem, o czym świadczy popularność serialu Netflixa, który zdobył fanów i uznanie krytyków.Ale jak mówi narratorka Julie Andrews w serialu: „To fikcja inspirowana faktami”. Odnosi się tym do prawdziwej królowej Charlotty. źródło: National Geographic