Na sprzedaż wystawiono niezwykłą wyspę. Kiedyś była wojskową twierdzą
Choć zakup prywatnej wyspy wielu osobom kojarzy się wyłącznie z miliarderami i egzotycznymi archipelagami, tego typu nieruchomości regularnie trafiają na światowy rynek. Jedną z najnowszych ofert jest wyspa położona u wybrzeży Pembrokeshire w Walii. Trudno przejść obok niej obojętnie – znajdują się na niej historyczny fort, lądowisko dla helikopterów, własny bar, a także spektakularne widoki na Morze Celtyckie.
Na świecie niemal przez cały rok dostępne są setki prywatnych wysp wystawionych na sprzedaż. Choć nie jest to rynek masowy, transakcje tego typu odbywają się regularnie za pośrednictwem wyspecjalizowanych agencji nieruchomości. Najwięcej ofert pochodzi z Kanady, Stanów Zjednoczonych, Bahamów, Belize czy Panamy, natomiast w Europie dominują Grecja, Chorwacja, Szkocja i kraje skandynawskie. Od czasu do czasu na sprzedaż trafiają jednak znacznie bardziej nietypowe miejsca. Tak jest w przypadku wyspy położonej u wybrzeży Wielkiej Brytanii, która przez lata pełniła funkcje militarne, a dziś należy do najbardziej niezwykłych nieruchomości dostępnych na rynku. Wyspa Thorne’a i fort, który strzegł wybrzeża Walii Niewielka wyspa Thorne’a od niemal dwóch stuleci zajmuje strategiczne miejsce przy wejściu do Milford Haven – jednego z największych naturalnych portów w Wielkiej Brytanii. To właśnie stąd kontrolowano dostęp do dawnej Królewskiej Stoczni w Pembroke Dock, która przez lata odgrywała istotną rolę dla brytyjskiej marynarki wojennej. Choć pierwsze pomysły ufortyfikowania wyspy pojawiły się już w 1817 roku, przez długi czas pozostawały jedynie na papierze. Sytuacja zmieniła się dopiero w połowie XIX wieku, gdy Londyn zaczął z niepokojem obserwować rosnącą potęgę francuskiej floty za panowania Napoleona III. Wówczas zapadła decyzja o budowie fortu, którego data ukończenia – 1854 rok – do dziś widnieje nad głównym wejściem. Powstała na skalistej wyspie twierdza była częścią większego systemu obronnego chroniącego Milford Haven. Fort wyposażono w stanowiska artyleryjskie skierowane w stronę morza, a jego konstrukcję zaprojektowano tak, by utrudnić potencjalnym przeciwnikom dostęp do zatoki. Mimo późniejszych zastrzeżeń brytyjskich ekspertów wojskowych dotyczących skuteczności obiektu, wyspa Thorne przez dekady pozostawała ważnym elementem lokalnej infrastruktury obronnej. Równie interesująca jak sama twierdza okazała się historia otaczających ją wód. W okolicy odnotowano ponad tuzin wraków statków, a najbardziej znanym pozostaje parowiec Loch Shiel, który rozbił się o skały w 1878 roku. Katastrofa zakończyła się spektakularną akcją, podczas której uratowano 27 członków załogi. Statek przewoził między innymi skrzynie whisky, piwo oraz materiały wybuchowe, a część ładunku nigdy nie została odnaleziona. Do dziś miejsce to przyciąga nurków, którzy sporadycznie natrafiają na pamiątki po słynnym wraku. Od XIX-wiecznej twierdzy do wyjątkowej nieruchomości. Jak zmieniała się wyspa Thorne’a? Po zakończeniu swojej militarnej służby wyspa rozpoczęła zupełnie nowy rozdział. W 1947 roku dawny fort został przekształcony w hotel, stając się jedną z najbardziej niezwykłych lokalizacji noclegowych w Walii. Przez kolejne dekady obiekt wielokrotnie zmieniał właścicieli, a wraz z nimi pojawiały się coraz śmielsze pomysły na jego rozwój. Na początku XXI wieku planowano stworzenie tutaj luksusowego hotelu z pięciogwiazdkowym standardem oraz kolejką linową łączącą wyspę z lądem. Projekt nigdy jednak nie został zrealizowany, a historyczna budowla zaczęła stopniowo popadać w ruinę. Przełom nastąpił dopiero po 2017 roku, kiedy nieruchomość trafiła w ręce rodziny Connerów. Po kilku latach prac renowacyjnych fort odzyskał dawną świetność i ponownie zaczął przyciągać gości, zachowując przy tym swój wyjątkowy charakter. Dziś wyspa Thorne’a pozostaje jednym z najbardziej niezwykłych miejsc na brytyjskim wybrzeżu – połączeniem militarnej historii, morskich legend i ekskluzywnej nieruchomości, która ponownie trafiła na rynek. Co znajduje się na wyspie Thorne’a? Fort, lądowisko i własny bar Dziś zajmująca powierzchnię około jednego hektara wyspa Thorne’a oferuje całkowitą prywatność, a dotrzeć na nią można wyłącznie drogą morską lub śmigłowcem. Do dyspozycji właściciela pozostaje prywatne molo, kilka miejsc do cumowania łodzi oraz lądowisko dla helikopterów, co dodatkowo podkreśla ekskluzywny charakter posiadłości. Centralnym punktem wyspy pozostaje odrestaurowany fort o powierzchni przekraczającej 740 m², który łączy historyczny charakter z nowoczesnymi rozwiązaniami. W jego wnętrzach zachowano wiele oryginalnych elementów architektonicznych, w tym ceglane ściany, sklepione pomieszczenia i tradycyjne okna z drewna, jednocześnie dostosowując budynek do współczesnych standardów komfortu. W forcie znajduje się pięć sypialni mogących pomieścić nawet 20 gości, a także liczne przestrzenie wspólne, pomieszczenia gospodarcze, magazyny oraz przeszklone biuro usytuowane na skraju klifu, z którego rozciąga się widok na walijskie wybrzeże. Na dziedzińcu z kolei urządzono rozległą przestrzeń przeznaczoną do organizacji wydarzeń. Wśród najbardziej nietypowych udogodnień znajdują się bar z widokiem na morze oraz sala gier, które sprawiają, że nieruchomość może pełnić zarówno funkcję prywatnej rezydencji, jak i ekskluzywnego obiektu eventowego. Co istotne, wyspa jest niemal całkowicie niezależna od lądowej infrastruktury. Nie jest podłączona do publicznej sieci energetycznej, korzystając z paneli fotowoltaicznych, magazynów energii, pomp ciepła oraz rozbudowanego systemu gromadzenia deszczówki. Dodatkowym atutem pozostaje otoczenie – skaliste wybrzeże, ukryte jaskinie, pobliskie plaże oraz warunki sprzyjające wędkarstwu i sportom wodnym sprawiają, że miejsce to oferuje nie tylko wyjątkową nieruchomość, ale również dostęp do jednego z najbardziej malowniczych fragmentów walijskiego wybrzeża. Jego właścicielem może zostać jednak wyłącznie osoba dysponująca pokaźnym budżetem – cena wywoławcza wynosi bowiem 3 mln funtów, czyli równowartość ponad 15 mln zł. Źródła: Daily Mail, Thorne Island, Rightmove Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Stonehenge za darmo i bez wychodzenia z domu. Ruszył niezwykły projekt 3D
Czy można poczuć magię Stonehenge, nie ruszając się z fotela? Dzięki nowemu projektowi naukowców każdy może teraz wejść do świata słynnego kręgu, prześledzić jego historię dzięki technologii 3D i interaktywnym treściom. A wszystko dostępne jest zupełnie za darmo.
W 2022 roku w Muzeum Brytyjskim w Londynie odbyła się wystawa „The World of Stonehenge” („Świat Stonehenge”). To był wielki sukces tej placówki. Odwiedziło ją ponad 190 tysięcy osób. Udało się na niej zgromadzić ponad 400 bezcennych obiektów wypożyczonych z 36 instytucji z całej Europy, tworząc unikatową, jedyną w swoim rodzaju panoramę prehistorycznego świata. Obiekty zgromadzone na wystawie, mimo że pochodziły z różnych zakątków Europy, miały na celu przedstawienie szerszego kontekstu kulturowego, społecznego i religijnego, w którym funkcjonowało Stonehenge. Teraz każdy może zobaczyć tę wystawę bez wychodzenia z domu i to za darmo! Świat Stonehenge widziany z kanapy Naukowcy z University of Reading i Muzeum Brytyjskiego postanowili „unieśmiertelnić” wystawę i umieścić ją w świecie wirtualnym, tak by była dostępna dla każdego. Tak powstał projekt „The Virtual World of Stonehenge” („Wirtualny świat Stonehenge”). Nie jest to jednak standardowa wystawa online, ze zwykłymi zdjęciami ukazującymi sale pełne zabytków. Eksperci wykorzystali skanery laserowe 3D. Surowe dane przekształcono na w pełni interaktywne doświadczenie online, łącznie z warstwą dźwiękową. Stonehenge, jakiego nie znaliście Wirtualna wersja wystawy oferuje znacznie więcej, niż zwykłe przechodzenie między cyfrowymi gablotami. Użytkownicy mogą dosłownie wejść do świata ludzi żyjących w czasach Stonehenge i obserwować, jak monument zmieniał się na przestrzeni wieków. Platforma oferuje immersyjne pejzaże dźwiękowe, animacje i interaktywne treści, które ożywiają prehistorię. View oEmbed on the source website Jednym z najbardziej fascynujących elementów jest możliwość wirtualnej eksploracji neolitycznych kopalni krzemienia w Grimes Graves, co daje rzadką okazję do zajrzenia pod ziemię, skąd pradziejowi mieszkańcy Anglii pozyskiwali cenny surowiec. To taki odpowiednik polskich Krzemionek koło Ostrowca Świętokrzyskiego. Warto przyjrzeć się też wyposażeniu grobu szamanki z Bad Dürrenberg. Uwagę zwraca maska lub nakrycie głowy wykonane z poroża jelenia. Innym znaleziskiem z terenu Niemiec jest Dysk z Nebry, ukazujący ciała niebieskie. Sensacyjne są prezentowane na wystawie relikty po Seahenge – drewnianym kręgu zlokalizowanym niedaleko Norfolk. Te pozostałości pochodzą sprzed 4 tysięcy lat. Skarby w wysokiej rozdzielczości Szczególną uwagę poświęcono historiom mniej znanych, ale niezwykle istotnych obiektów. Internauci mogą z bliska przyjrzeć się artefaktom, które często umykają uwadze podczas tradycyjnego zwiedzania. Wśród nich znajduje się m.in. liść wiązu sprzed 6000 lat, misternie tkana bransoletka z krowiej sierści oraz pozostałości po pradziejowej uczcie. Każdy z tych przedmiotów został wzbogacony o nową zawartość cyfrową, która pozwala zrozumieć jego znaczenie w kontekście życia codziennego i wierzeń dawnych społeczności. Wystawa dostępna jest w kilku językach, w tym angielskim. Polskiego niestety zabrakło. Wirtualna wystawa działa płynnie i załączone są do niej dodatkowe materiały w postaci filmów. Nawet pobieżne „zwiedzanie” zajmie ponad godzinę. Gorąco polecam! Źródło: University of Reading Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Wrak pełen złota zidentyfikowany. 30 lat żmudnych badań przyniosło odpowiedzi
400 złotych monet odnalezionych we wraku w 1995 r. rozpaliło wyobraźnię historyków. Ale dopiero teraz udało się ustalić, skąd pochodziły i do kogo należały. Statek obładowany afrykańskim złotem i egzotycznymi towarami zatonął w 1633 r u wybrzeży Wielkiej Brytanii. Po 30 latach żmudnych badań eksperci poznali nazwę jednostki i jej historię.
W 1995 roku zespół nurków z South West Maritime Archaeology Group natrafił na pozostałości wraku u południowych wybrzeży Anglii, w pobliżu Salcombe. Na głębokości kilkunastu metrów spoczywała jednostka o długości około 30 metrów, otoczona armatami i kotwicami. To, co najbardziej rozpaliło wyobraźnię badaczy, to 400 złotych monet, które przetrwały stulecia pod wodą. Jak tam trafiły? Do kogo należały? Rozpoczął się żmudny proces opracowywania informacji na temat statku, bo do teraz nie znano nawet jego nazwy. Trzy dekady detektywistycznej pracy Identyfikacja jednostki jako „Dom van Keulen” była możliwa dzięki ścisłej współpracy archeologów z Bournemouth University, British Museum oraz niezależnych badaczy. Kluczowe były działania historyka Iana Friela, który w Archiwach Narodowych odnalazł dokumenty dotyczące rejsu z 1633 roku. Zapiski te potwierdziły, że statek płynący z Maroka napotkał „bardzo burzliwą pogodę”, doznał przecieku i zatonął w pobliżu Salcombe. Co ciekawe, mimo utraty ładunku, cała załoga zdołała przeżyć. Złoty wiek handlu i holenderska dominacja W XVII wieku morza i oceany były areną globalnej wymiany, w której kluczową rolę odgrywali holenderscy kupcy. Budując swoje handlowe imperium, Holendrzy wymieniali towary przemysłowe na niezwykle cenione, czyste złoto z Afryki Zachodniej, chociaż z jego jakością bywało różnie. Kruszec ten był tak istotny, że importowane dukaty często przetapiano na rodzimą walutę, która stała się jedną z najbardziej rozpoznawalnych na świecie. W tym kontekście podróż statku z Maroka do Niderlandów jesienią 1633 roku była standardową, choć ryzykowną operacją handlową. Jak wyglądał statek? O wyglądzie i rozmiarach statku „Dom van Keulen” wiadomo niezwykle mało, bo nie zachowały się żadne znane obrazy przedstawiające tę jednostkę. Miał około 30 m długości. Obecnie spoczywa na głębokości około 18 metrów. Skarb to nie tylko złoto Choć to złote dukaty przyciągają uwagę opinii publicznej, ładunek „Dom van Keulen” był znacznie bogatszy. – Wśród przewożonego ładunku znajdowało się 150 worków gumy arabskiej, 64 worki saletry, 320 kozich skór oraz 9 000 dukatów berberyjskich – złotych monet z Maroka. Uważa się, że większość towaru ocalono tuż po katastrofie, jednak ponad 400 monet przeleżało na dnie morza aż do 1995 roku, kiedy to odnaleźli je nurkowie z South West Maritime Archaeology Group – mówi prof. Dave Parham z Bournemouth University. W jego ocenie znalezisko to rzuca światło na bogactwo dynastii Sadytów oraz na handel afrykańskim złotem. Stanowi ono również namacalny dowód na rozkwit siedemnastowiecznego handlu morskiego, który łączył Maroko, Niderlandy i Wielką Brytanię. Archeolodzy wydobyli również przedmioty codziennego użytku, takie jak cynowe łyżki i misy, złotą biżuterię, a nawet unikatowy ciężarek sondujący w kształcie ryby oraz złoty samorodek w kształcie palca. Przedmioty te, obecnie w posiadaniu British Museum, stanowią bezcenne źródło wiedzy o ówczesnym życiu. Źródło: Bournemouth University Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Muzeum Brytyjskie opowiada historię świata. Jego sale kryją bezcenne skarby
Muzeum Brytyjskie jest bez wątpienia jednym z najważniejszych miejsc na kulturalnej mapie świata. Tamtejsza kolekcja, licząca ponad osiem milionów eksponatów, pozostaje jedną z największych na świecie. Należy jednak podkreślić, że brytyjska instytucja nie jest wyłącznie właścicielem skarbów przeszłości, ale także ich strażnikiem i propagatorem wiedzy.
Spis treści: Sir Hans Sloane i idea uniwersalizmu Od rezydencji do neoklasycznego pałacu Kolekcja muzealna jak panorama ludzkiej cywilizacji Kamienie milowe historii Akademickie i literackie serce Londynu Od momentu swojego powstania w połowie XVIII wieku, Muzeum Brytyjskie jest czymś więcej niż „tylko” instytucją gromadzącą artefakty. W praktyce mówimy tu o centralnym punkcie globalnego dyskursu o kulturze i historii. Jako pierwsze na świecie darmowe, narodowe i publiczne muzeum, od 1759 roku realizuje misję udostępniania wiedzy „wszystkim osobom pilnym i ciekawym” i robi to niezwykle skutecznie. Obecnie gmach w londyńskim Bloomsbury przyciąga ponad 6 milionów osób rocznie. Sir Hans Sloane i idea uniwersalizmu Historia Muzeum Brytyjskiego jest nierozerwalnie związana z osobą Hansa Sloane’a. Królewski lekarz, przyrodnik i kolekcjoner „naturalnych i sztucznych osobliwości”, a przy tym także prezes Towarzystwa Królewskiego, umiejętnie wykorzystywał globalne sieci handlowe i naukowe rozwijającego się imperium, aby stworzyć kolekcję o ogromnej skali. W chwili jego śmierci, zbiory te liczyły ponad 80 tys. obiektów, w tym 40 tys. drukowanych książek, 7 tys. manuskryptów, bogate okazy historii naturalnej i ogromną liczbę monet i medali. Pragnąc zachować jedność swojej kolekcji, Sloane w testamencie zaoferował ją królowi Jerzemu II dla narodu. Postawił tylko jeden warunek – jego spadkobiercy mieli otrzymać 20 tys. funtów, co stanowiło kwotę znacznie niższą od rynkowej wartości zgromadzonych artefaktów. 7 czerwca 1753 roku parlament przyjął ustawę, która formalnie ustanowiła muzeum. Do zasobów Sloane’a dołączono trzy inne kluczowe biblioteki: Cottonian, Harleian i Old Royal Library, co nadało instytucji charakter zarówno muzealny, jak i biblioteczny (w 1973 roku oficjalnie oddzielono dział biblioteczny i utworzono Bibliotekę Brytyjską). W tym miejscu warto jednak wspomnieć o dość kontrowersyjnych korzeniach placówki. Początkowe finansowanie zakupu kolekcji i jej utrzymania było powiązane z loterią publiczną, a także, co jest przedmiotem współczesnej krytyki, z dochodami pochodzącymi pośrednio z niewolniczej pracy na jamajskich plantacjach cukru. Muzeum narodowe zostało otwarte 15 stycznia 1759 roku, w Montagu House – siedemnastowiecznej rezydencji, zakupionej specjalnie na potrzeby ekspozycji. Choć z założenia miało być dostępne dla każdego, wczesne dekady charakteryzowały się restrykcyjnym systemem biletowym. Zwiedzający musieli składać pisemne wnioski, a grupy były małe i oprowadzane osobiście przez kustoszy. Dopiero w XIX wieku, wraz ze wzrostem nastrojów demokratycznych i przemianami społecznymi, muzeum otworzyło się na tłumy. Od rezydencji do neoklasycznego pałacu W miarę jak imperium brytyjskie rozszerzało swoje wpływy, kolekcja muzeum rosła w tempie uniemożliwiającym dalsze funkcjonowanie w niszczejącym Montagu House. W 1823 roku król Jerzy IV podarował narodowi Bibliotekę Królewską swojego ojca, co stało się impulsem do budowy nowego gmachu. Zadanie to powierzono sir Robertowi Smirke’owi, jednemu z czołowych przedstawicieli stylu neogreckiego. Projekt Roberta Smirke’a i fasada główna Smirke zaprojektował budynek na planie czworoboku z czterema skrzydłami i centralnym dziedzińcem. Styl neogrecki, który stał się popularny pod koniec XVIII wieku dzięki odkryciom archeologicznym w Grecji, miał odzwierciedlać wagę i powagę przechowywanych wewnątrz skarbów. Najbardziej rozpoznawalnym elementem stała się południowa fasada z 44 kolumnami w porządku jońskim, z których każda mierzy 14 metrów wysokości. Pedyment nad głównym wejściem zawiera rzeźby zatytułowane „Postęp cywilizacji” autorstwa sir Richarda Westmacotta, składające się z 15 alegorycznych figur. Budowa została ukończona w 1852 roku, wykorzystując najnowocześniejsze ówczesne technologie, takie jak betonowe fundamenty i żeliwne ramy konstrukcyjne. King’s Library i Reading Room King’s Library, obecnie znana jako Galeria Oświecenia, była pierwszym ukończonym skrzydłem nowego muzeum. Ta imponująca sala, mierząca 91 metrów długości, została zaprojektowana specjalnie do przechowywania 65 tys. książek Jerzego III. Zastosowano w niej pionierskie żeliwne belki wspierające sufit, co pozwoliło na stworzenie tak ogromnej, otwartej przestrzeni bez konieczności stawiania dodatkowych podpór. W 2003 roku, po renowacji, która przywróciła oryginalną żółto-złotą kolorystykę i pozłocenia, galeria otrzymała prestiżową nagrodę Crown Estate Conservation Award. W samym centrum czworobocznego gmachu, na dawnym dziedzińcu ogrodowym, w 1857 roku wzniesiono Reading Room, czyli okrągłą czytelnię według projektu Sydneya Smirke’a, brata Roberta. Jej kopuła o średnicy 42,6 metra była technologicznym majstersztykiem, wykonanym z segmentów żeliwnych z wypełnieniem z papier-mâché. To właśnie w tym miejscu nad swoimi dziełami pracowali tacy autorzy jak Virginia Woolf, Oscar Wilde czy Bram Stoker. Rewolucja Normana Fostera Największą zmianą architektoniczną na przełomie tysiącleci było stworzenie Wielkiego Dziedzińca im. Królowej Elżbiety II, otwartego w grudniu 2000 roku. Projekt biura Foster and Partners przekształcił zaniedbany wewnętrzny dziedziniec w największy zadaszony plac publiczny w Europie (uznawany za taki w chwili otwarcia). Najbardziej spektakularnym elementem jest szklany dach o powierzchni około 6 700 metrów kwadratowych, składający się z 3 312 paneli szklanych, wsparty na stalowej kratownicy. Inwestycja ta zwiększyła przestrzeń publiczną muzeum o 40%, tworząc nowoczesne centrum z kawiarniami, księgarniami i salami wystawowymi, a jednocześnie – przywracając czytelni jej centralne miejsce w sercu instytucji. Kolekcja muzealna jak panorama ludzkiej cywilizacji Zbiory Muzeum Brytyjskiego są jednymi z najbardziej kompleksowych na świecie – obejmują 2 miliony lat historii ludzkości na wszystkich kontynentach. Choć liczba obiektów szacowana jest na około 8 milionów, na stałych ekspozycjach znajduje się w danym momencie około 80 tys. z nich, co stanowi zaledwie 1% całości. Pozostała część jest przechowywana w magazynach lub udostępniana badaczom w ramach szerokiego programu wypożyczeń. Kolekcja jest podzielona na działy geograficzne i tematyczne. Do najważniejszych departamentów należą: Egipt i Sudan – druga co do wielkości i najważniejsza kolekcja egipska (poza Kairem), z ponad 100 000 obiektów; Grecja i Rzym – zawiera rzeźby z Partenonu, fragmenty mauzoleum w Halikarnasie i świątyni Artemidy w Efezie; Bliski Wschód – słynie z asyryjskich reliefów i skarbów z Mezopotamii; Brytania, Europa i Prehistoria – przechowuje skarby z Sutton Hoo, szachy z Lewis i artefakty rzymskiej Brytanii; Azja, Afryka i Ameryki – prezentuje różnorodność kulturową świata, od brązów z Ife, po mozaiki Azteków. Kamienie milowe historii Wśród milionów artefaktów kilka zyskało status globalnych ikon, stając się obowiązkowymi punktami każdej wizyty. Ich znaczenie wykracza poza wartość estetyczną – są to często klucze do zrozumienia całych cywilizacji. Kamień z Rosetty Prawdopodobnie najsłynniejszy obiekt w muzeum. Jest to fragment steli z 196 r. p.n.e., zawierający dekret wydany w Memfis w imieniu Ptolemeusza V. Tekst zapisano w trzech skryptach: hieroglifach, piśmie demotycznym i starożytnej grece. To właśnie dzięki temu porównawczemu zestawieniu Jean-François Champollion zdołał w XIX wieku odczytać egipskie hieroglify, otwierając drzwi do zrozumienia starożytnego Egiptu. Kamień został przejęty przez wojska brytyjskie od Francuzów w 1801 roku, po kapitulacji Aleksandrii. Rzeźby Partenonu Kolekcja rzeźb, metop i fragmentów fryzu z ateńskiego Partenonu, powstałych w V wieku p.n.e. pod nadzorem Fidiasza. Zostały one zdjęte z Akropolu przez lorda Elgina, ambasadora brytyjskiego przy Porcie Ottomańskiej, w latach 1801–1812. Ich obecność w Londynie jest przedmiotem trwającej od dwóch stuleci kontrowersji między Wielką Brytanią a Grecją. Argumenty za ich pozostaniem opierają się na statusie muzeum jako instytucji uniwersalnej, podczas gdy strona grecka domaga się ich zjednoczenia w nowoczesnym Muzeum Akropolu w Atenach. Skarb z Sutton Hoo Odkryty w 1939 roku w Suffolk, jest uważany za jedno z najważniejszych znalezisk archeologicznych w historii Wielkiej Brytanii. Są to pozostałości po królewskim pochówku łodziowym z VII wieku. Grób prawdopodobnie należy do anglosaskiego króla Raedwalda. Najbardziej ikonicznym elementem jest bogato zdobiony hełm, zrekonstruowany z setek drobnych fragmentów, który stał się symbolem wczesnośredniowiecznej Brytanii. Szachy z wyspy Lewis Zestaw 78 figurek szachowych, wykonanych z kłów morsa i zębów wieloryba, datowanych na XII wiek. Odnalezione w 1831 roku na szkockiej wyspie Lewis, prawdopodobnie zostały wykonane w Norwegii. Figurki te, o niezwykle ekspresyjnych twarzach, są uznawane za najsłynniejsze bierki szachowe na świecie. Mumia Katebet Mimo tysięcy mumii w kolekcji, ta należąca do Katebet – śpiewaczki boga Amona z ok. 1300 r. p.n.e. – jest jedną z najlepiej zbadanych i zachowanych. Jej złocona maska i starannie owinięte ciało stanowią przejmujący dowód staroegipskiej wiary w życie pozagrobowe. Akademickie i literackie serce Londynu Niezwykłą atmosferę muzeum determinują nie tylko zgromadzone tam zbiory, ale także lokalizacja instytucji. Bloomsbury jest sercem londyńskiego życia akademickiego i literackiego. W bezpośrednim sąsiedztwie instytucji znajdują się budynki University College London i Senate House. To właśnie tam narodziła się słynna Grupa Bloomsbury, zrzeszająca takich intelektualistów, jak Virginia Woolf, Vanessa Bell czy John Maynard Keynes, którzy spotykali się w okolicznych domach, by dyskutować o sztuce, polityce i wolności osobistej, często buntując się przeciwko wiktoriańskim restrykcjom. Dla odwiedzających muzeum, spacer po Bloomsbury to także spotkanie z historią medycyny (Great Ormond Street Hospital) oraz literaturą (dom-muzeum Karola Dickensa przy Doughty Street). Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Brytyjczycy budują trzykrotnie większy park niż Energylandia. Universal stworzy w Europie filmowego giganta
W Wielkiej Brytanii powstanie słynny park rozrywki. Firma Universal planuje otworzenie swojej rozrywkowej filii na wyspach brytyjskich w okolicy miasta Bedford. Pomysł najczęściej odwiedzanego lunaparku w Europie nie wszystkim Brytyjczykom przypadł do gustu.
Park rozrywki Universal w Orlando na Florydzie jest odwiedzany rocznie przez ponad 21 milionów gości. Nic więc dziwnego, że filmowy potentat planuje otworzyć podobny kompleks w Europie. Jak donoszą brytyjskie media, nadchodząca inwestycja ma stać się najczęściej odwiedzaną tego typu atrakcją na „Starym Kontynencie”. Rozrywkowy gigant na wyspach Nasza rodzima Energylandia ma być maleństwem przy planowanej inwestycji. Firma Universal – potentat w branży filmowej i muzycznej – planuje budowę nowego parku rozrywki w Europie. W centralnej części Wielkiej Brytanii, niedaleko miasta Bedford, ma powstać Universal United Kingdom Resort, które na zawsze odmieni krajobraz tego regionu. Koncern Comcast NBCUniversal, odpowiadający za budowę kompleksu, zakłada, że po otwarciu w 2031 roku park będzie przyciągał 8,5 miliona gości rocznie, stając się najchętniej odwiedzanym parkiem rozrywki w Europie. Jeszcze lepsze wyniki park ma osiągnąć w ciągu 20 lat od premiery obiektu: liczba odwiedzających ma wzrosnąć do nawet 12 milionów rocznie. Finansowanie parku rozrywki Aby w ruch poszły pierwsze wagoniki kolejek górskich, trzeba najpierw zgromadzić kapitał finansowy niezbędny do budowy tak rozległego obiektu. Na szczęście dla inwestorów, którzy wykładają aż 6 miliardów funtów na budowę kompleksu i jego funkcjonowanie, do inwestycji dołączył się brytyjski rząd. Politycy ogłosili przeznaczenie 1,3 miliarda funtów na wsparcie infrastruktury wokół Universal United Kingdom Resort. Fundusze te zostaną wydane m.in. na rozbudowę stacji Wixams do czterech peronów oraz modernizację dojazdowej drogi A421 (co ma kosztować 474 miliony funtów). Kolejna stacja planowana jest w miejscowości Stewartby na początek lat 30. XXI wieku. Decyzja ta jest tłumaczona wzrostem gospodarczym regionu oraz zwiększeniem liczby miejsc pracy. Jak podaje BBC, szacuje się, że projekt wygeneruje 28 tysięcy miejsc pracy w okresie od teraz do otwarcia (w tym 20 tysięcy przy samej budowie i 8 tysięcy stałych etatów po otwarciu) oraz przyniesie blisko 50 miliardów funtów wzrostu gospodarczego. Obawy społeczności lokalnych Mimo że dla niektórych Brytyjczyków decyzja o ulokowaniu kultowego parku rozrywki Universal właśnie u nich w kraju jest wyjątkowym wyróżnieniem, nie wszyscy tak samo cieszą się z nadchodzącej inwestycji. Miejscowi przedsiębiorcy, tacy jak właściciele kawiarni The Kiln w Stewartby, obawiają się napływu potężnych, globalnych sieciówek. Boją się, że algorytmy wyszukiwarki Google będą promować wielkie korporacje w pobliżu parku, przez co małe, lokalne biznesy zostaną zmarginalizowane. Dodatkowo wskazują, że konieczność zatrudnienia większej liczby personelu do obsługi ruchu turystycznego zwiększy ich obciążenia wynikające z prowadzenia biznesu. Co powstanie w parku rozrywki? Wnętrze parku rozrywki, który powstaje w miejscowości Kempston Hardwick, może wzbudzać entuzjazm fanów ekstremalnych przeżyć. Nowy kompleks rozrywkowy ma zająć aż 268 hektarów – dla porównania, popularna Energylandia w Zatorze mieści się na około 90 hektarach. Inwestycja połączy całoroczny park tematyczny z ogólnodostępną, bezpłatną strefą handlowo-rozrywkową. Jak podaje strona internetowa projektu, zakłada on powstanie hotelu na 500 pokoi. Choć na oficjalne motywy przewodnie jest jeszcze za wcześnie, to bazując na innych projektach Universal Studios, możemy spodziewać się atrakcji inspirowanych hitami kinowymi jak „Jurassic World” . Jedno jest pewne: fani adrenaliny będą zachwyceni, bo w planach są najwyższe kolejki górskie w całej Europie. Źródła: BBC, PropertyDesign, Universal Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Cardiff – od rzymskiej fortecy, przez centrum handlu węglem, po nowoczesną stolicę Walii
Historia Cardiff sięga 50 roku naszej ery. Zanim Rzymianie zbudowali na tym obszarze swój pierwszy fort, królowało tam waleczne plemię Sylurów. Ponad półtora tysiąca lat później miasto stało się największym portem eksportu węgla na świecie. Z Cardiff pochodził też Kapitan Morgan, jamajski król piratów.
Spis treści: Twierdza Cardiff Średniowieczne miasto Port węglowy Jamajski król korsarzy Uciekając przed zagładą Tragiczna wyprawa na biegun Cardiff jest największym miastem i stolicą Walii. Współcześnie miasto jest pełne pubów, restauracji i stadionowego gwaru. Jednak nim stało się kosmopolityczną stolicą regionu, przeszło przemianę od rzymskiej placówki wojskowej, przez średniowieczne miasto targowe i jedno z centrów rewolucji przemysłowej, aż po tętniącą życiem metropolię XXI wieku. Twierdza Cardiff Najbardziej charakterystycznym i centralnym symbolem Cardiff jest Cardiff Castle – ogromna twierdza, wokół której powstało i rozrosło się miasto. Pierwszą fortyfikację wznieśli tutaj Rzymianie około 50 roku naszej ery. Zanim rzymskie legiony wkroczyły do Brytanii, tereny te były zasiedlone przez celtyckie plemię Sylurów. Pierwsi legioniści pojawili się na ich ziemiach za rządów cesarza Nerona. Wówczas też powstał pierwszy, drewniany fort. Jednak Sylurowie nie chcieli oddać swoich ziem. Ostatecznie rzymskie oddziały umocniły się na tym obszarze dopiero kilka dekad później, pod dowództwem Sekstusa Juliusza Frontyna, cenionego żołnierza, inżyniera i pisarza. Fortowi zbudowanemu za jego panowania nadano nazwę Caerdyf lub Caerdydd. Pierwotny rzymski fort rozbudowali Normanowie. Wiele wieków później, w epoce wiktoriańskiej wzbogacono go o niezwykle bogate wnętrza. Średniowieczne miasto Wokół ufortyfikowanej budowli rozwijało się średniowieczne Cardiff. Ślady tego są widoczne do dziś m.in. w układzie ulic i nazwach dzielnic. Jedną z najstarszych ulic miasta jest Womanby Street – dziś centrum nocnego życia Cardiff. Sama nazwa może pochodzić od staronordyjskiego określenia oznaczającego „ulicę psiarza” albo „siedzibę cudzoziemców”. Innym średniowiecznym miejscem jest znajdująca się w dzielnicy Roath „Death Junction”. Chociaż współcześnie to jedno z najbardziej ruchliwych skrzyżowań miasta, dawniej znajdowało się tam Gallows Field – miejsce publicznych egzekucji. W średniowieczu szubienice stawiano poza murami miast, dlatego okolica ta przez wieki kojarzyła się mieszkańcom z karą śmierci. Port węglowy Prawdziwy rozwój Cardiff rozpoczął się pod koniec XVIII wieku wraz z budową Kanału Glamorganshire, który połączył doki miasta z kopalniami południowej Walii. W ciągu niespełna stu lat Cardiff stało się największym portem eksportu węgla na świecie. Do współczesnej stolicy Walii napływali ludzie z całego świata – na początku XX wieku mieszkały tu osoby aż 57 narodowości. Ślady dawnej potęgi przemysłowej można wciąż dostrzec w Coal Exchange – budynku, w którym ustalano światowe ceny węgla i zawarto pierwszy na świecie kontrakt o wartości miliona funtów. Jamajski król korsarzy W 1635 roku w Llanrhymny – wówczas wiosce położonej między Cardiff a Newport w południowej Walii – w zamożnej rodzinie farmerskiej urodził się Henry Morgan. Znany jest szerzej jako Kapitan Morgan lub król piratów. W 1654 roku Henry Morgan dołączył w Portsmouth do wojsk Olivera Cromwella. Cromwell postanowił wysłać armię na Karaiby, by zaatakować Hiszpanów. W ten sposób Morgan trafił na Jamajkę. Osiem lat później otrzymał swoje pierwsze dowództwo jako kapitan statku korsarskiego uczestniczącego w ataku na Santiago de Cuba. Korsarz działał z upoważnienia brytyjskiego rządu lub jego przedstawiciela, np. gubernatora Jamajki, i mógł napadać na Hiszpanów w imieniu Anglii. W zamian korsarze mogli zatrzymywać część łupów dla siebie. W pewnym sensie byli więc „legalnymi” piratami. Morgan był skutecznym dowódcą i miał posłuch u innych korsarzy. W 1666 roku został nawet wybrany korsarskim admirałem. Niedługo później mianowano go głównodowodzącym wszystkich sił Jamajki. Miał pod swoją komendą 36 statków i 1800 ludzi. W Cardiff wciąż stoi dom, w którym urodził się korsarz. Jego historię przypominają też liczne puby i zajazdy. Uciekając przed zagładą Podczas drugiej wojny światowej Cardiff było jednym z głównych celów niemieckich nalotów. Wszystko ze względu na znajdujące się tam doki. Najtragiczniejszy atak miał miejsce 2 stycznia 1941 roku. W ciągu jednej nocy zginęło 165 osób, a setki domów zostały zniszczone. Ślady tamtych wydarzeń można zobaczyć do dziś. Na moście kolejowym w dzielnicy Canton, przy skrzyżowaniu Lansdowne Road i Grosvenor Street, nadal widoczne są niewielkie otwory po kulach i odłamkach z czasów wojny. W mieście znajduje się też wyjątkowy relikt zimnej wojny – bunkier nuklearny. Powstał po 1948 roku jako część przygotowań na ewentualny wybuch III wojny światowej. W środku zachowały się stalowe łóżka piętrowe, systemy wentylacyjne i generatory prądu. Co ciekawe, większość ludzi nie ma pojęcia, że taki obiekt znajduje się tuż obok spokojnych ogrodów Insole Court. Dzisiejsze okolice Queen Street i Cardiff Castle pełne są ulicznych muzyków, turystów i sklepów. Niewiele osób wie jednak, że dawniej znajdowała się tam arena walk byków. Do 1835 roku organizowano tu brutalne widowiska bull-baiting – byka przywiązywano do pala, a następnie wypuszczano na niego psy, podczas gdy tłum obstawiał zakłady. Tragiczna wyprawa na biegun W 1910 roku właśnie z Cardiff wyruszył statkiem Terra Nova na swoją najsłynniejszą wyprawę na biegun południowy Robert Falcon Scott – legendarny brytyjski badacz Antarktydy, znany na całym świecie jako „Captain Scott”. Wyprawa dotarła na miejsce w styczniu 1912 roku, odkrywając jednak, że norweski polarnik Roald Amundsen wyprzedził ich o kilka tygodni. Ale nie to było najstraszniejsze. Podczas drogi powrotnej Scott i czterech członków jego ekspedycji zginęli z wycieńczenia, zimna i głodu zaledwie kilkanaście kilometrów od składu zapasów, który mógł ich uratować. Po odnalezieniu ich ciał świat poznał dzienniki Scotta, w których opisywał ostatnie dni wyprawy. Stał się symbolem odwagi, determinacji i tragicznego heroizmu epoki wielkich odkryć geograficznych. Cardiff do dziś pielęgnuje pamięć o tej historii. Przypomina o niej zarówno najstarszy hotel miasta The Royal, z którego Scott wyruszył w podróż, jak i Scott Memorial Lighthouse w Roath Park. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Naukowcy rozwiązali zagadkę Kamienia Ołtarzowego ze słynnego Stonehenge. To dowód na geniusz ludzi
To nie lodowiec, ale ludzi przetransportowali kilkutonowy Kamień Ołtarzowy do Stonehenge z odległej o setki kilometrów Szkocji – ustalił zespół naukowców. Przez lata sądzono, że budowniczowie tego najsłynniejszego megalitu czerpali materiały z pobliskiej Walii.
Stonehenge, jeden z najbardziej rozpoznawalnych zabytków na świecie, od wieków intryguje historyków i archeologów. Centralnym elementem tej konstrukcji jest Kamień Ołtarzowy, sześciotonowy megalit wykonany z piaskowca. Przez długi czas jego pochodzenie było przedmiotem licznych debat, a badacze starali się zrozumieć, skąd pochodził ten ogromny głaz i jak znalazł się na Równinie Salisbury. Nowoczesne metody w służbie archeologii Naukowcy z Curtin University, we współpracy z ekspertami z kilku brytyjskich uczelni, postanowili definitywnie rozwiązać zagadkę pochodzenia megalitu. W swoich badaniach wykorzystali datowanie ziaren minerałów oraz zaawansowane modelowanie arkuszy lodowych. Dzięki połączeniu analizy geologicznej z technologią komputerową możliwe stało się precyzyjne określenie „odcisku palca” skały. Okazało się, że trafił do Anglii ze Szkocji. Ale w jaki sposób? – Dowody wskazują na to, że kamień nie został przeniesiony w naturalny sposób przez lodowiec, lecz był to celowy, starannie zaplanowany transport przez trudny i zróżnicowany krajobraz – powiedział dr Anthony Clarke z Curtin University, jeden z autorów publikacji w „Journal of Quaternary Science”. Zastrzegł, że z modeli wynika, iż podczas ostatniej epoki lodowcowej lodowce mogły przetransportować głazy na pewnym odcinku trasy, ale nie do południowej Anglii. – Oznacza to, że ludzie i tak musieli przemieścić ten kamień na odległość setek kilometrów – dodał. Wyjątkowa organizacja ludów neolitycznych Zdaniem naukowców kamień był prawdopodobnie transportowany etapami, czasem drogą lądową, czasem wzdłuż morza, albo rzekami. Dr Clarke podkreślił, że odkrycia te ujawniają niespotykany dotąd poziom organizacji i współpracy wśród społeczności neolitycznych. View oEmbed on the source website – Przetransportowanie kamienia tej wielkości na tak dużą odległość wymagało planowania, koordynacji i głębokiego zrozumienia terenu. Nie wspominając o ogromnej determinacji – dodał dr Clarke. Przyszłość badań dotyczących budulca Przyszłe badania mają na celu dokładne wskazanie miejsca wydobycia kamienia w Szkocji oraz dalszą analizę szlaków, którymi poruszali się budowniczowie najsłynniejszego megalitu świata. Być może uda się namierzyć wychodnię kamienia. Czym było Stonehenge? Stonehenge to wyjątkowa budowla megalityczna, wzniesiona przez ludność neolitu i epoki brązu. Kamienie ustawiono tak, by wskazywały wschód słońca w przesilenie letnie i jego zachód – w zimowe. Miejsce to służyło prawdopodobnie do obchodzenia świąt, kultu słońca oraz jako nekropolia, gdzie składano szczątki zmarłych. Szczególne znaczenie miały zimowe zgromadzenia i uczty. Budowla mogła być też powiązana z cyklami księżyca i stanowiła część szerszego krajobrazu sakralnego. Stonehenge ma około 5000 lat. W latach między 3000 a 2800 p.n.e. powstał rów oraz wał, a na terenie monumentu grzebano zmarłych. Główna konstrukcja kamienna została wzniesiono 2500 lat p.n.e., czyli mnie więcej wtedy, gdy powstała piramida Cheopsa w Egipcie. Źródło: Journal of Quaternary Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
„Zebra striping” to brytyjski trend na brak kaca. Ale czy alkohol na zmianę z wodą naprawdę może pomóc?
Wyjścia ze znajomymi do baru często toczą się według trudnego do opanowania scenariusza – szczególnie, gdy pijemy alkohol. Kolejki drinków szybko pojawiają się na stole, a nasze racjonalne postanowienia o „wolniejszym tempie” rozpływają się w powietrzu już po drugiej czy trzeciej rundzie. Efektem jest poranek z paraliżującym kacem. Jednak ostatnio w Wielkiej Brytanii ogromną furorę robi nowy trend zwany „zebra striping”, który obiecuje zniwelowanie negatywnych skutków picia. Czy alkohol na zmianę z wodą to faktycznie magiczne lekarstwo na poranne cierpienie?
Zasada „zebra striping” (której nazwa zawiązuje do czarno-białej przeplatanki na umaszczeniu zebry) jest banalnie prosta: po wypiciu kieliszka wina, szota mocnego alkoholu czy kufla piwa podczas kolejnej rundy celowo zamawiasz napój bezalkoholowy lub zwykłą wodę, zanim znów sięgniesz po procenty. Jak pokazują analizy rynkowe z 2025 roku, ten sposób picia błyskawicznie zyskał na popularności na Wyspach Brytyjskich – przyznało się do niego aż 34% dorosłych obywateli. Temat ten pod lupę wzięły niedawno brytyjskie ekspertki – prof. Cathy Montgomery oraz dr Abi Rose z Liverpool John Moores University. Ich bezlitosne dla imprezowiczów wnioski opublikowano na łamach „The Conversation”. Pułapka metabolizmu. Czy „zebra striping” ma w ogóle sens? Aby zrozumieć fenomen tego trendu – i jego ograniczenia – musimy spojrzeć na naszą fizjologię. Ludzki organizm metabolizuje alkohol w stosunkowo stałym tempie – wynosi ono około jednej standardowej jednostki alkoholu na godzinę (co odpowiada małemu kieliszkowi wina, 30 mililitrom mocnego alkoholu lub połowie typowego piwa). Picie w tempie szybszym niż nasze możliwości przerobowe nieuchronnie podnosi stężenie alkoholu we krwi (tzw. wskaźnik BAC), prowadząc do szybszego upojenia i drastycznie zwiększając fizjologiczny stres organizmu. Czyli pomaga? Z punktu widzenia redukcji szkód, to „zebra striping” naprawdę może być przydatne. Ta technika przede wszystkim po prostu spowalnia ogóle tempo konsumpcji. Alkohol na zmianę z wodą nie tylko obniża jego szczytowe stężenie we krwi (dzięki czemu jesteśmy mniej pijani w danym momencie), ale przede wszystkim prowadzi do sytuacji, w której w ciągu całej nocy wypijamy mniej drinków. Ma to kolosalne znaczenie dla naszego mózgu. Istnieje tu także fascynujący aspekt behawioralny. Zwykłe trzymanie w dłoni szklanki z bezalkoholowym napojem radykalnie zmniejsza presję społeczną, by dotrzymać kroku pijącym znajomym. W kulturach, gdzie wspólne spożywanie alkoholu postrzegane jest jako towarzyska norma (w Polsce znamy to dobrze), taki „kamuflaż” znacznie ułatwia moderowanie własnego tempa. Mit nawodnienia i niebezpieczne bąbelki Wielu entuzjastów „zebra striping” wierzy, że główną zaletą tej metody jest intensywne nawodnienie, które niczym magiczna tarcza uchroni ich przed porannym kacem. Alkohol działa jako diuretyk (środek moczopędny), zmuszając nas do częstszych wizyt w toalecie, co prowadzi do utraty płynów i zaburzeń równowagi elektrolitowej. Rzeczywiście, przeplatanie drinków wodą pomaga zrekompensować owo odwodnienie, w pewnym stopniu łagodząc objawy takie jak silne pragnienie, zawroty głowy czy ból skroni. Naukowcy nie pozostawiają jednak złudzeń: odwodnienie i kac to dwa zupełnie różne zjawiska. Samo przywrócenie równowagi płynów nie zapobiegnie kacowi, ponieważ jest on syndromem niezwykle złożonym. Odpowiada za niego koktajl mrocznych czynników biologicznych: nagromadzenie toksycznych produktów ubocznych metabolizmu (takich jak silnie trujący aldehyd octowy), ogólnoustrojowy stan zapalny, mocno zaburzony sen oraz patologicznie zmieniona odpowiedź układu odpornościowego. Nasilenie porannego dramatu zależy ściśle od ilości krążącego w organizmie alkoholu. Badania kliniczne udowadniają, że poziom alkoholu w moczu bezpośrednio koreluje z surowością kaca. Czy bąbelki upijają nas mocniej? Co niezwykle istotne, ogromne znaczenie ma to, czym dokładnie przeplatamy nasz alkohol. Jeśli naszym bezalkoholowym wyborem będą napoje gazowane, możemy wpaść w poważną pułapkę. Bąbelki zwiększają ciśnienie w żołądku, dosłownie „wpychając” alkohol do jelita cienkiego, co drastycznie przyspiesza jego wchłanianie do krwiobiegu. Chociaż napoje gazowane nie sprawią, że upijesz się bardziej, według brytyjskich naukowców mogą z sprawić, że upijesz się szybciej. Nie ma bezpiecznej dawki alkoholu Werdykt badaczek jest jednoznaczny: „zebra striping” może zadziałać, ale zdecydowanie nie w sposób, na jaki liczą niektórzy. Metoda ta w żaden sposób nie powstrzymuje procesów biologicznych wywołujących kaca, a jej sukces zależy wyłącznie od tego, czy pomoże nam ona wypić w sumie mniej alkoholu. Jeśli zrekompensujemy sobie wodne przerwy dłuższym pobytem w barze lub wyborem wysokoprocentowych trunków – rano i tak obudzimy się z bólem. Co gorsza, utrzymanie rygoru naprzemiennego picia wymaga żelaznej kontroli poznawczej, która bardzo szybko ulatnia się wraz z rosnącym poziomem wskaźnika BAC w naszej krwi. W tym miejscu warto przypomnieć także szerszy, współczesny kontekst medyczny. Jak jednoznacznie wskazują najnowsze wytyczne Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) oraz liczne, współczesne analizy onkologiczne, w świetle dzisiejszej wiedzy medycznej nie istnieje coś takiego jak bezpieczna dawka alkoholu. Nawet minimalne ilości tej substancji psychoaktywnej działają toksycznie na nasze komórki i odczuwalnie zwiększają ryzyko chorób przewlekłych, w tym wielu rodzajów nowotworów. Nie dajmy się zatem oszukać obietnicom łatwych trików. Jedynym prawdziwie skutecznym, udowodnionym naukowo i pewnym sposobem na całkowite uniknięcie kaca (i wielu innych problemów zdrowotnych) pozostaje po prostu wypicie mniejszej ilości alkoholu lub – co najlepsze dla organizmu – nie picie go wcale. Źródła: The Conversation, WHO Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
W tej bajkowej wsi nie ma samochodów. Mieszkańcy żyją jak przed wiekami
W czasach, gdy wiele popularnych miejsc zmaga się z tłumami turystów, hałasem i nieustannym ruchem samochodowym, coraz więcej osób marzy o spokojniejszych kierunkach pozwalających naprawdę odpocząć. Wciąż istnieją jednak miejsca, które wydają się zatrzymane w czasie – pozbawione pośpiechu, reklam i korków. Jednym z nich jest niewielka brytyjska wioska położona na wysokim, około 120-metrowym klifie, gdzie codzienne życie od lat toczy się niemal tak samo, jak przed wiekami.
Odwiedzający malowniczą osadę w północnym Devon trafiają do świata brukowanych uliczek, kamiennych domków i wyjątkowej ciszy, której próżno szukać w większości popularnych kurortów. W tej nadmorskiej wiosce nie kursują samochody, a transport towarów do dziś odbywa się w nietypowy sposób, bo przy pomocy specjalnych sań i ręcznych wózków przeciąganych stromymi ulicami. Położona między klifami i morzem miejscowość od lat przyciąga osoby szukające spokojniejszego tempa życia oraz atmosfery przypominającej dawne angielskie wybrzeże sprzed ery masowej turystyki. Clovelly od wieków funkcjonuje niemal bez zmian. To jedna z najbardziej niezwykłych wsi Anglii Historia Clovelly sięga co najmniej XI wieku, a sama miejscowość przez stulecia pozostawała niemal odcięta od świata, dzięki czemu zachowała swój dawny charakter lepiej niż wiele innych brytyjskich osad. Według historyków po podboju Anglii wieś należała do Wilhelma Zdobywcy, który miał przekazać ją swojej żonie Matyldzie Flandryjskiej – pierwszej koronowanej królowej Anglii. W XII wieku majątek przeszedł w ręce rodziny Giffard, natomiast w 1738 roku całą wieś kupiła rodzina Hamlyn za 9438 funtów – kwotę, która obecnie może wydawać się zaskakująco niewielka. Co ciekawe, Clovelly do dziś pozostaje jedną z nielicznych prywatnych wiosek w Wielkiej Brytanii, a obecnym właścicielem jest John Rous, potomek rodziny Hamlyn. Charakterystycznym symbolem miejscowości stały się niezwykle strome uliczki prowadzące w dół klifu ku niewielkiemu portowi z XIV wieku. Ze względu na specyficzne położenie przez setki lat niemożliwe było tu funkcjonowanie tradycyjnego transportu kołowego. Zamiast samochodów mieszkańcy korzystali więc z drewnianych sań, którymi przewożono towary, opał czy żywność między domami a nabrzeżem. Dawniej równie ważną rolę odgrywały osły pomagające transportować ciężkie ładunki po stromych zboczach. Choć dziś Clovelly odwiedza około 150 tys. turystów rocznie, wioska nadal sprawia wrażenie miejsca zatrzymanego w czasie. Kamienne domy, brukowane przejścia i niewielka społeczność licząca niespełna 500 mieszkańców tworzą atmosferę bardziej przypominającą dawną Anglię niż współczesny nadmorski kurort. Co można zobaczyć w Clovelly? Wioska oferuje atrakcje jak z innej epoki Choć Clovelly sprawia wrażenie miejsca całkowicie odciętego od współczesności, niewielka miejscowość przygotowała dla odwiedzających zaskakująco rozbudowaną ofertę atrakcji. Wstęp do wioski jest płatny – dorośli muszą zapłacić około 10,90 funta, a dzieci od 7. do 16. roku życia 6,25 funta. System opłat wprowadzono jeszcze w latach 80. XX wieku, kiedy obecny właściciel posiadłości John Rous rozpoczął szeroko zakrojone prace renowacyjne mające uratować historyczną zabudowę przed zniszczeniem. Dzięki temu Clovelly do dziś zachowuje swój charakter i pozostaje jednym z najlepiej utrzymanych historycznych miejsc na brytyjskim wybrzeżu. Spacer po wiosce prowadzi przez wąskie przejścia pełne niewielkich galerii, warsztatów rzemieślniczych i klimatycznych kawiarni, w tym słynnych Clovelly Tea Rooms. Turyści mogą także zatrzymać się w historycznych hotelach The Red Lion lub The New Inn, skąd rozciągają się widoki na zatokę i kamienisty port. Szczególną popularnością cieszą się lokalne restauracje serwujące świeże homary i kraby poławiane u wybrzeży Devonu. W cenie biletu można odwiedzić również Fisherman’s Cottage (domek pokazujący, jak wyglądało życie mieszkańców w latach 30. XX wieku) oraz muzeum poświęcone pisarzowi Charlesowi Kingsleyowi. W pobliżu znajdują się także wiktoriańskie Clovelly Court Gardens z egzotycznymi szklarniami i sadami owocowymi. Miłośnicy przyrody często wybierają spacer wybrzeżem do plaży Mouthmill Beach lub do wodospadu spadającego bezpośrednio z klifu do morza, z którym związana jest lokalna legenda o narodzinach Merlina, znanego z opowieści o Królu Arturze. Władze wioski przypominają jednak, że strome brukowane uliczki bywają śliskie i wymagające, szczególnie dla osób starszych. Dlatego dla turystów przygotowano specjalny transport Land Roverem, który pomaga wrócić z portu na szczyt klifu. W sezonie letnim Clovelly można zwiedzać codziennie od 9:00 do 17:00, natomiast zimą godziny otwarcia skracane są zwykle do przedziału między 10:00 a 16:00. Źródło: Daily Mail Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Kupujesz wege burgery lub parówki? Nowe badanie naukowców ujawnia masowe zanieczyszczenie toksynami z grzybów
Nie jest dziś łatwo dobrze się odżywiać – pułapki czyhają nawet w pozornie zdrowych produktach. Badania przeprowadzone w Wielkiej Brytanii dowodzą, że niemal 100 proc. produktów roślinnych jest zanieczyszczonych toksynami pochodzącymi z pleśni. To kolejny dowód ta to, że żywność roślinna nie zawsze jest całkowicie bezpieczna.
Mykotoksyny to naturalnie występujące związki wytwarzane przez niektóre rodzaje grzybów, szczególnie pleśni. To metabolity tzw. grzybów mikroskopijnych, trujące dla ludzi, zwierząt, roślin i drobnoustrojów. Stanowią poważne wyzwanie dla bezpieczeństwa żywności, szczególnie pochodzenia roślinnego. Najnowsze badania naukowców z University of Parma oraz Cranfield University, ujawniły powszechną obecność tych substancji w wegetariańskich i wegańskich produktach w Wielkiej Brytanii. Skala występowania i rodzaje wykrytych toksyn Analiza 212 próbek, obejmująca roślinne alternatywy dla mięsa oraz napoje roślinne, wykazała, że niemal wszystkie z nich zawierały co najmniej jedną z 19 badanych toksyn z grzybów. Przebadano 92 alternatyw mięsa oraz 120 napojów roślinnych, w tym m.in. wegańskie burgery, kiełbaski, kawałki roślinnego „kurczaka” oraz mleka owsiane, migdałowe i sojowe. Do analiz użyto chromatografii oraz spektrometrii. Wykryto m.in.: aflatoksyny, ochratoksynę A, zearalenon oraz toksyny z grupy Fusarium i Alternaria. W alternatywach mięsa było uderzająco dużo enniatyny oraz beauverycyny – występowały w ponad 93% próbek. Alternariol i tentoksyna były odpowiednio w 75% i 77,2% zamienników mięsa. Stężenia wszystkich mykotoksyn były znacząco wyższe w produktach imitujących mięso, niż w napojach roślinnych. To dobitny (i kolejny) dowód na to, że diety roślinne nie są tak bezpieczne jak sądzimy. Skąd się biorą mykotoksyny w żywności? Problem mykotoksyn w żywności roślinnej wynika z używanych w niej surowców: zboża, rośliny strączkowe czy nasiona są podatne na działanie pleśni, zarówno podczas uprawy, jak i po zbiorze. Obecność tych związków w żywności jest do pewnego stopnia nieunikniona, ale wyniki badania budzą niepokój. Tak powszechna obecność dowodzi, że coś jest nie tak w monitorowaniu procesów produkcji żywności. Ryzyko zdrowotne i normy bezpieczeństwa Pomimo wykrycia toksyn w niemal każdym produkcie, autorzy badania podkreślają, że ich poziomy w testowanej żywności zakupionej w Wielkiej Brytanii nie przekraczały limitów zalecanych przez Unię Europejską. Ostrzegają jednak przed bagatelizowaniem problemu. Choć jednorazowe spożycie produktu o niskiej zawartości mykotoksyn nie zagraża zdrowiu, ich regularna konsumpcja może prowadzić do stopniowej kumulacji mykotoksyn w organizmie. Dieta oparta niemal wyłącznie na produktach roślinnych znacząco zwiększa ryzyko. Chroniczne narażenie na mykotoksyny może skutkować osłabieniem układu odpornościowego, uszkodzeniem wątroby i nerek oraz przyczyniać się do rozwoju nowotworów. Co dalej z żywnością roślinną? Andrea Patriarca z Cranfield University zauważa, że brakuje przepisów do monitorowania mykotoksyn w nowych kategoriach produktów. Niezbędna jest ścisła współpraca na każdym etapie łańcucha dostaw – od upraw, przez magazynowanie, transport, po produkcję, a nawet ekspozycję w sklepach. Naukowcy uważają, że konieczne będzie rozszerzenie monitoringu surowców i prowadzenie dalszych badań. Już współpracują z sektorem spożywczym. Źródło: Food Control Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Harry Potter naprawdę istnieje? Te miejsca pokażą ci świat magii poza ekranem
Od londyńskiego King’s Cross, przez szkockie wiadukty, po zamki, które współtworzyły filmowy Hogwart – świat Harry’ego Pottera ma swoje bardzo realne adresy. Sprawdź, gdzie powstawały kultowe sceny, które miejsca naprawdę pojawiły się na ekranie, a które jedynie inspirowały J.K. Rowling i twórców serii. To podróż obowiązkowa nie tylko dla fanów magii.
Spis treści: Odwiedź plany zdjęciowe Harry'ego Pottera w Wielkiej Brytanii W tych krajach w Europie również kręcono Harry'ego Pottera Harry Potter na Antypodach Inne miejsca związane z powstawaniem książek i filmów o Harrym Potterze Harry Potter – kolejność filmów „Harry Potter” to jedna z najbardziej dochodowych i rozpoznawalnych serii filmowych w historii kina. Choć od premiery „Harry’ego Pottera i Kamienia Filozoficznego”, pierwszej ekranizacji bestsellerowej powieści J.K. Rowling, minęło już ponad 20 lat, popularność tego filmowego uniwersum wciąż nie słabnie. Kolejne pokolenia widzów nadal z zainteresowaniem śledzą losy Harry’ego Pottera oraz jego najbliższych przyjaciół z Hogwartu. Na grudzień tego roku zaplanowana jest nowa serialowa wersja cyklu. Wraz z dziennikarzami Travelera zapraszamy w podróż śladami świata wykreowanego na ekranie i do miejsc, które posłużyły jako plany zdjęciowe lub inspiracje dla filmowej serii. Oto wybrane lokalizacje związane z produkcją filmów o Harrym Potterze – od słynnych brytyjskich zabytków po mniej oczywiste zakątki, które mogą zaskoczyć nawet oddanych fanów sagi. Co ciekawe, poza miejscami, gdzie kręcono filmy, można też odwiedzić specjalne parki rozrywki, a nawet hotel Harry'ego Pottera! Odwiedź plany zdjęciowe Harry'ego Pottera w Wielkiej Brytanii Dworzec King’s Cross w Londynie Świat Pottera: Peron 9¾ to legendarne miejsce, z którego Harry Potter i jego przyjaciele co roku wyruszają Ekspresem Hogwart do Szkoły Magii i Czarodziejstwa. Świat rzeczywisty: Londyn to jedno z najciekawszy miast dla kinomanów. W filmach o Harrym Potterze sceny związane z odjazdem do Hogwartu realizowano głównie w rejonie peronów 4 i 5 londyńskiej stacji King’s Cross, a nie przy rzeczywistych peronach 9 i 10. Z czasem dworzec stał się ważnym punktem na mapie fanów serii – ustawiono tam tabliczkę „Peron 9¾” oraz charakterystyczny wózek „znikający” w ścianie, upamiętniający filmowy fenomen. Goathland, North Yorkshire Świat Pottera: Stacja Hogsmeade to miejsce, gdzie uczniowie po raz pierwszy wysiadają z Ekspresu Hogwart przed dalszą podróżą do szkoły. Świat rzeczywisty: Rolę filmowej stacji Hogsmeade odegrał zabytkowy dworzec Goathland w North Yorkshire. To właśnie tutaj kręcono sceny przyjazdu uczniów do Hogwartu w pierwszym filmie. Do dziś miejsce przyciąga fanów z całego świata, choć sam zamek Hogwart nie znajduje się w pobliżu – jego ekranowy wizerunek powstał z połączenia różnych lokacji oraz efektów specjalnych. Zamek Alnwick, Anglia Świat Pottera: To tutaj Harry uczestniczył w swoich pierwszych lekcjach latania na miotle. Świat rzeczywisty: Dziedzińce i błonia zamku Alnwick posłużyły jako plener do scen nauki latania oraz niektórych ujęć związanych z terenami Hogwartu. W filmowej serii szkoła nie była jednak jednym rzeczywistym miejscem – jej ekranowy obraz tworzono z wielu lokalizacji, m.in. zamku Alnwick, katedr w Durham i Gloucester, Lacock Abbey oraz Christ Church w Oksfordzie, które stanowiło głównie inspirację wizualną dla wybranych wnętrz. Londyńskie Zoo Świat Pottera: To właśnie tutaj Harry po raz pierwszy odkrywa swoją niezwykłą zdolność porozumiewania się z wężami. Świat rzeczywisty: Scenę z boa dusicielem z „Harry’ego Pottera i Kamienia Filozoficznego” nakręcono w londyńskim zoo, które dzięki temu stało się jedną z bardziej rozpoznawalnych miejskich lokalizacji związanych z serią. Szkocja Świat Pottera: Choć dokładne położenie Hogwartu nie zostało wskazane wprost, szkoła jest powszechnie kojarzona ze szkockim krajobrazem – surowym, górzystym i pełnym zamków. Świat rzeczywisty: Szkocja odegrała kluczową rolę w budowaniu wizualnej tożsamości filmów. To tutaj znajdują się takie ikoniczne miejsca jak wiadukt Glenfinnan na trasie West Highland Line, po której mknął Ekspres Hogwart, oraz dolina Glen Nevis, wykorzystana w części plenerów. Szkockie pejzaże i architektura były również ważnym źródłem inspiracji dla wyobrażenia świata czarodziejów. W tych krajach w Europie również kręcono Harry'ego Pottera Bułgaria Świat Pottera: Bułgaria to ojczyzna Viktora Kruma – słynnego szukającego reprezentacji narodowej Quidditcha oraz ucznia Instytutu Durmstrangu, jednego z uczestników Turnieju Trójmagicznego. Świat rzeczywisty: Choć Bułgaria nie była istotną lokacją filmową serii, jej obecność w uniwersum J.K. Rowling wiąże się przede wszystkim z postacią Kruma i międzynarodowym wymiarem świata czarodziejów. W kontekście podróżniczym warto raczej traktować Bułgarię jako kulturowe skojarzenie niż bezpośredni „kierunek Harry’ego Pottera”. Mistyczna atmosfera Gór Riła (to swoją drogą popularne miejsce na narty w Bułgarii) czy lokalne tradycje duchowe mogą przywoływać baśniowe skojarzenia, ale nie mają bezpośredniego związku z produkcją filmów. Irlandia Świat Pottera: Irlandia zajmuje ważne miejsce w magicznym świecie przede wszystkim jako zwycięzca finału Mistrzostw Świata w Quidditchu w 1994 roku. Irlandzka mitologia, pełna legend o nadprzyrodzonych stworzeniach, dobrze współgra z klimatem serii, choć wiele wymienianych istot nie jest bezpośrednio kluczowe dla fabuły. Świat rzeczywisty: Irlandia nie była głównym planem zdjęciowym filmów, ale jej krajobrazy, folklor i silna tradycja legendarnych opowieści sprawiają, że bywa kojarzona z magiczną atmosferą świata Rowling. To raczej inspiracyjny trop kulturowy niż konkretna lokalizacja związana z ekranizacją. Walia Świat Pottera: W magicznym świecie to właśnie stąd pochodzi zielony smok walijski pospolity – jeden z najbardziej znanych gatunków smoków. Świat rzeczywisty: Walia pojawia się w kontekście serii bardziej symbolicznie niż jako główna lokacja zdjęciowa, choć walijska przyroda i górskie pejzaże dobrze wpisują się w wyobrażenie świata smoków. Warto jednak zaznaczyć, że Pembrokeshire posłużyło jako plener dla Muszlowej Chatki w „Harrym Potterze i Insygniach Śmierci”, co stanowi jeden z bardziej bezpośrednich związków regionu z filmową sagą. Norwegia Świat Pottera: Norwegia to miejsce pochodzenia rogogona norweskiego – smoka znanego fanom jako Norbert, którego Hagrid niegdyś wyhodował z jaja. Świat rzeczywisty: Norwegia nie była bezpośrednią lokacją filmową serii, lecz jej surowe krajobrazy, fiordy i skandynawski folklor często przywołują skojarzenia z magicznymi stworzeniami. To bardziej geograficzne rozszerzenie świata przedstawionego niż rzeczywisty ślad produkcyjny. Rumunia Świat Pottera: Rumunia słynie w uniwersum Harry’ego Pottera z rezerwatu smoków, do którego trafił Norbert pod opiekę Charliego Weasleya. Świat rzeczywisty: Podobnie jak w przypadku Norwegii czy Bułgarii Rumunia nie odegrała istotnej roli jako plan filmowy. Jej obecność w artykule warto przedstawiać raczej jako element rozszerzający wiedzę o świecie przedstawionym niż jako faktyczny kierunek podróży śladami ekranizacji. Transylwania i rumuński folklor mogą budzić skojarzenia z fantastyką, jednak odnoszą się bardziej do tradycji gotyckiej niż bezpośrednio do Harry’ego Pottera. Harry Potter na Antypodach Wollongong, Australia Świat Pottera: Wollongong Warriors (Wojownicy z Wollongong) to jedna z najbardziej znanych australijskich drużyn Quidditcha, wspomniana w „Quidditchu przez wieki” jako ważny element sportowego świata czarodziejów. Ich obecność pokazuje globalny zasięg tej dyscypliny w uniwersum J.K. Rowling. Świat rzeczywisty: Wollongong w Nowej Południowej Walii to nadmorskie australijskie miasto znane przede wszystkim z plaż, surfingu i malowniczych krajobrazów. Choć nazwa drużyny wyraźnie nawiązuje do prawdziwej lokalizacji, związek ten ma charakter literackiego odniesienia, a nie filmowej czy fabularnej osi podróży śladami Harry’ego Pottera. Inne miejsca związane z powstawaniem książek i filmów o Harrym Potterze Dla wielu fanów serii ważnym punktem podróży pozostaje Edynburg – miasto silnie związane z początkiem literackiej historii Harry’ego Pottera. To właśnie tutaj J.K. Rowling pisała pierwsze części cyklu, pracując m.in. w lokalnych kawiarniach. Warto jednak rozróżnić miejsca związane z procesem powstawania książek od rzeczywistych planów filmowych. Edynburg jest przede wszystkim ważnym punktem na mapie fanów literackiego uniwersum, a nie główną lokalizacją ekranizacji. Wśród najbardziej znanych miejsc związanych z tworzeniem świata Harry’ego Pottera znajdują się także liczne lokacje wykorzystane podczas produkcji filmów lub uznawane za inspiracje wizualne. Biblioteka Bodleian w Oksfordzie posłużyła jako jedno z wnętrz Hogwartu, Australia House w Londynie wykorzystano do scen przedstawiających bank Gringotta, a Leadenhall Market stał się filmową inspiracją dla ulicy Pokątnej. Warto jednak zachować precyzję – niektóre popularne miejsca, takie jak księgarnia Livraria Lello w Porto, są częściej uznawane za potencjalne inspiracje lub atrakcje marketingowo powiązane z marką niż potwierdzone lokacje bezpośrednio związane z filmami. Podobnie Martins Heron w Berkshire wykorzystano jako okolice Privet Drive, choć sama ulica była filmowo modyfikowana. Podróż śladami Harry’ego Pottera bywa więc połączeniem rzeczywistych planów zdjęciowych, miejsc związanych z autorką oraz lokalizacji, które zyskały popularność dzięki skojarzeniom z magicznym światem. Dla czytelników największą wartość ma jasne rozróżnienie między tymi kategoriami. Harry Potter – kolejność filmów Filmowa seria o Harrym Potterze, oparta na siedmiu powieściach J.K. Rowling, obejmuje osiem pełnometrażowych produkcji. Ostatni tom – „Harry Potter i Insygnia Śmierci” – został podzielony na dwie części, stąd większa liczba filmów niż książek. Najlepszym sposobem oglądania pozostaje kolejność premier, która odpowiada rozwojowi fabuły i dojrzewaniu bohaterów. Chronologiczna kolejność oglądania: Harry Potter i Kamień Filozoficzny (2001) Harry Potter i Komnata Tajemnic (2002) Harry Potter i Więzień Azkabanu (2004) Harry Potter i Czara Ognia (2005) Harry Potter i Zakon Feniksa (2007) Harry Potter i Książę Półkrwi (2009) Harry Potter i Insygnia Śmierci: Część I (2010) Harry Potter i Insygnia Śmierci: Część II (2011) Pierwszy film, „Harry Potter i Kamień Filozoficzny”, miał światową premierę w 2001 roku, natomiast finał serii trafił do kin dekadę później. Taki układ najlepiej oddaje zarówno rozwój głównej historii, jak i stopniowe dojrzewanie tonu całej opowieści – od baśniowej przygody po znacznie mroczniejsze fantasy. Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Tajemnice sztucznych wysp w Szkocji. Budowano je tysiące lat wcześniej, niż sądziliśmy
Głęboko pod powierzchnią szkockich jezior skrywają się konstrukcje, które rzucają nowe światło na życie w pradziejach. Dzięki innowacyjnym metodom obrazowania naukowcy odkryli, że sztuczne wyspy budowano tysiące lat wcześniej, niż dotychczas sądzono.
Nowe odkrycia nie przestają zaskakiwać naukowców. Do tej kategorii zabytków należą sztuczne wyspy wznoszone przed dwoma tysiącami lat w Szkocji i Irlandii. No właśnie – czy „zaledwie” przez dwoma mileniami? Z badań w ostatnich latach wynika, że tego typu zagadkowe struktury powstawały zdecydowanie wcześniej, bo już być może przed około 5,5 tysiącami lat, czyli już w czasach neolitu. Najnowsze prace badawcze zespołu z Uniwersytetu w Southampton oraz Uniwersytetu w Reading pokazują jednak, że tych sztucznych wysp zwanych kranogami (crannog) jest zdecydowanie więcej. Zagadkowa struktura z wyspy Lewis Głównym obiektem zainteresowania naukowców stał się kranog w Loch Bhorgastail, położony przy malowniczej szkockiej wyspie Lewis. To, co dziś wygląda jak zwykła, kamienna wysepka, skrywa pod swoją powierzchnią skomplikowaną, drewnianą strukturę. Podczas wykopalisk archeolodzy zarejestrowali masywną platformę z bali, ukrytą pod warstwą osadów i kamiennego nasypu. Archeolodzy chcieli nie tylko poznać wiek obiektu, ale też zrozumieć, jak zmieniał się on na przestrzeni wieków i jaką funkcję pełnił w życiu lokalnych społeczności przed tysiącami lat. Konstrukcja starsza od Stonehenge Wyniki datowania radiowęglowego oraz analizy warstw archeologicznych przyniosły fascynujące rezultaty: kranog w Loch Bhorgastail powstał ponad 5000 lat temu. Oznacza to, że jest on starszy od tak słynnych monumentów, jak kamienne Stonehenge. Budowa sztucznej wyspy przebiegała etapami. Wszystko zaczęło się od wzniesienia okrągłej drewnianej platformy o średnicy około 23 metrów, którą następnie wyłożono chrustem. Dopiero dwa tysiące lat później, w środkowej epoce brązu, dodano kolejną warstwę drewna i kamieni, a kolejna faza aktywności ludzkiej na tym terenie nastąpiła około tysiąca lat później, w epoce żelaza. Do samej wyspy prowadziła kamienna grobla, która obecnie znajduje całkowicie pod wodą. Ślady dawnych biesiad W trakcie wieloletnich prac terenowych archeolodzy podwodni natrafili w wodach otaczających wyspę na setki fragmentów neolitycznej ceramiki. – Mimo że przeznaczenie tych wysp pozostaje tajemnicą, skala zasobów i siły roboczej użytej do ich budowy świadczy o istnieniu rozwiniętych społeczności oraz o wyjątkowej randze samych obiektów. Odnalezione tam liczne naczynia – w których niejednokrotnie zachowały się resztki jedzenia – oraz ślady obróbki kamienia pozwalają sądzić, że wyspy służyły wspólnym celom: przygotowywaniu posiłków i biesiadowaniu – mówi dr Stephanie Blankshein z Uniwersytetu w Southampton. Innowacyjne metody w archeologii Największym wyzwaniem dla badaczy była precyzyjna dokumentacja struktury znajdującej się w wodzie. Tradycyjna fotogrametria, choć skuteczna na dużych głębokościach, w płytkich akwenach napotyka bariery w postaci osadów, falowania wody czy zniekształceń wywołanych przez światło. Aby pokonać te trudności, naukowcy zastosowali nowatorską technikę stereofotogrametrii. Wykorzystano dwie małe, wodoodporne kamery o szerokim polu widzenia, umieszczone na specjalnej ramie w stałej odległości od siebie. Dzięki temu możliwe było stworzenie bardzo dokładnego modelu 3D obiektu, na którym widać części nadziemne i podwodne. Źródło: Uniwersytet w Southampton Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Bał się policji i własnych cieni. Jak fobie Alfreda Hitchcocka zmieniły historię kina?
Dzięki swojej wyjątkowej narracji wizualnej Alfred Hitchcock zdefiniował sposób, w jaki współczesny widz doświadcza lęku i napięcia. Przez sześć dekad aktywności zawodowej nie tylko wyreżyserował ponad pięćdziesiąt filmów fabularnych, ale przede wszystkim stworzył unikatowy język filmowy, który do dziś pozostaje fundamentem edukacji kinematograficznej na całym świecie. To właśnie ten twórca stał się jednym z pierwszych reżyserów, którego nazwisko było marką samą w sobie, a umieszczone nad tytułem filmu znaczyło dla publiczności więcej niż nazwiska występujących w nim aktorów.
Spis treści: Londyn, jezuici i pierwotny lęk Szkoła niemego kina i niemiecki ekspresjonizm Podbój Hollywood Tajemnica sukcesu Mistrz suspensu, król dreszczowców, architekt makabry i niepokoju. Bez względu na to, jak określimy Hitchcocka należy jasno stwierdzić, że mówimy tu o kimś więcej niż tylko reżyserze filmowym. To człowiek-instytucja, który przeszedł długą drogę, zanim podbił hollywoodzkie studia nagraniowe i rzucił wyzwanie tradycyjnym strukturom opowiadania historii. Londyn, jezuici i pierwotny lęk Alfred Joseph Hitchcock urodził się 13 sierpnia 1899 roku w Leytonstone (na obrzeżach ówczesnego Londynu). Wychowywał się w rodzinie o głęboko zakorzenionym katolickim światopoglądzie, w której dominowały surowe zasady. Był najmłodszym z trojga dzieci Williama Hitchcocka, handlarza warzywami i drobiem, i Emmy Jane Whelan. To właśnie środowisko domowe, przesiąknięte religijną etyką, wywarło ogromny wpływ na jego późniejszą twórczość, zaszczepiając w młodym Alfredzie trwałe poczucie winy, lęku przed autorytetami i fascynację moralną dwuznacznością. Niemały wpływ na wrażliwość emocjonalną Hitchcocka wywarła także edukacja w jezuickim St. Ignatius College w Stamford Hill. To tam, pod okiem surowych pedagogów, rozwinął niemal obsesyjną dyscyplinę pracy i skłonność do precyzyjnego planowania każdego detalu. To w późniejszych latach przełożyło się na jego słynną metodę pracy ze storyboardami. W dzieciństwie czuł się samotny i wyobcowany. Wynikało to nie tylko ze statusu katolika w anglikańskim kraju, ale także z nadwagi. Poczucie izolacji później stało się fundamentem dla postaci, które tworzył – zwykłych ludzi uwikłanych w sytuacje, których nie rozumieją i z których nie potrafią się wydostać bez drastycznych zmian w swojej tożsamości. Trauma na komisariacie Należy wspomnieć, że we wczesnym dzieciństwie przyszły reżyser doznał niemałej traumy. Według relacji samego Hitchcocka, chcąc ukarać syna za drobne przewinienie, ojciec wysłał go na lokalny komisariat policji z listem do komendanta. Policjant przeczytał notatkę i zamknął chłopca na kilka minut w celi, komunikując mu surowo, że właśnie tak postępuje się z niegrzecznymi dziećmi. Ten krótki epizod stał się źródłem trwającej całe życie fobii przed policją i organami ścigania. Znalazło to odzwierciedlenie w powracającym motywie człowieka niesłusznie oskarżonego, który musi samodzielnie dowieść swojej niewinności w świecie pozbawionym współczucia. Pierwsza praca Po nagłej śmierci ojca w 1914 roku czternastoletni Alfred musiał podjąć pracę, by wspomóc rodzinę. Zatrudnił się jako pracownik techniczny w firmie Henley Telegraph and Cable Company. Dzięki naturalnemu talentowi do rysunku technicznego i grafiki, szybko trafił do działu reklamy, gdzie projektowanie layoutów i grafik przygotowało go do pracy z kompozycją obrazu. Równocześnie dokształcał się na wieczorowych kursach artystycznych, co pozwoliło mu płynnie wejść do rodzącego się przemysłu filmowego, gdy w 1920 roku otrzymał posadę projektanta napisów w londyńskim oddziale Famous Players-Lasky. Szkoła niemego kina i niemiecki ekspresjonizm Pracując przy projektowaniu napisów do filmów niemych zyskał okazję do analizy struktury dramaturgicznej i montażowej najnowocześniejszych wówczas produkcji. Szybko awansował na asystenta reżysera i scenarzystę. Później pełnił także funkcję dyrektora artystycznego. Wyjątkowy talent Hitchcocka został dostrzeżony przez Michaela Balcona z Gainsborough Pictures. W 1925 roku wysłał go do Niemiec, aby wyreżyserował swój pierwszy pełnometrażowy film – „Ogród rozkoszy”. Pobyt w studiach UFA w Neubabelsbergu okazał się dla niego przełomowy. Hitchcock miał okazję obserwować przy pracy samego F.W. Murnaua, twórcę „Nosferatu”, który właśnie kręcił „Portiera z hotelu Atlantic”. Od niemieckich mistrzów nauczył się, że kamera nie musi być jedynie statycznym obserwatorem, ale może stać się aktywnym uczestnikiem akcji – zdolnym do wyrażania emocji bez użycia słów. Wpływy ekspresjonizmu – silne kontrasty świetlne, długie cienie, nietypowe kąty widzenia i schody jako symbol niepokoju – stały się integralną częścią jego wizualnego słownika. Kamień milowy i lata 30. Charakterystyczny i unikatowy styl Hitchcocka narodził się w 1927 roku, wraz z filmem „Lokator”. Opowieść o tajemniczym mężczyźnie wynajmującym pokój w Londynie w czasie, gdy seryjny morderca atakuje młode blondynki wprowadziła większość tematów, które zdefiniowały jego artystyczną formę wyrazu: motyw niesłusznego oskarżenia, oglądactwo, seksualne podteksty i specyficzną atmosferę zagrożenia czającego się w codzienności. Koniec drugiej dekady i lata trzydzieste w karierze Hitchcocka to okres nieustannych innowacji i doskonalenia gatunku thrillera. W 1929 roku wyreżyserował „Szantaż”, który zapisał się w historii jako pierwszy brytyjski film dźwiękowy. Twórca wykorzystał nową technologię nie jako prosty dodatek, a jako narzędzie budowania psychologicznej głębi. Pod koniec lat trzydziestych, po sukcesie filmu „Starsza pani znika”, był już reżyserem o renomie światowej. Jego wyjątkowa zdolność do łączenia napięcia z błyskotliwym dialogiem i elementami komedii sprawiła, że stał się najbardziej pożądanym twórcą w Hollywood. W 1939 roku, w obliczu zbliżającej się wojny i kryzysu brytyjskiego przemysłu filmowego, podpisał kontrakt z Davidem O. Selznickiem i przeniósł się do Stanów Zjednoczonych. Podbój Hollywood W USA Hitchcock zyskał dostęp do nieograniczonych zasobów technologicznych i finansowych, ale stracił część artystycznej swobody. Selznick, świeżo upieczony producent „Przeminęło z wiatrem”, był człowiekiem o silnym ego, który pragnął kontrolować każdy aspekt produkcji. Ich współpraca była ciągłym przeciąganiem liny między wizją reżysera a ambicjami producenta. Pierwszy amerykański film Hitchcocka, „Rebeka”, oparty na bestsellerze Daphne du Maurier, stał się natychmiastowym klasykiem. Mimo że producent ingerował w scenariusz i obsadę, reżyser zdołał stworzyć gęstą, gotycką atmosferę, w której obecność zmarłej tytułowej bohaterki jest wyczuwalna w każdym kadrze posiadłości Manderley. Tytuł zdobył Oscara za najlepszy film, co ugruntowało pozycję Hitchcocka w pierwszej lidze reżyserów Hollywood, mimo że on sam nigdy nie otrzymał statuetki za reżyserię. Era arcydzieł Lata pięćdziesiąte i początek sześćdziesiątych to czas nieprzerwanego pasma sukcesów, w którym Hitchcock stworzył filmy uznawane dziś za absolutny panteon światowej kinematografii. To właśnie wtedy reżyser połączył swoje techniczne mistrzostwo z głęboką analizą ludzkich obsesji, lęków i pożądania. W 1954 roku premierę miało „Okno na podwórze”, które wielu krytyków uważa za idealny model hitchcockowskiego filmu. Cztery lata później powstał „Zawrót głowy” – produkcja, która po latach zdetronizowała „Obywatela Kane’a” w prestiżowych rankingach najlepszych filmów wszech czasów. W 1959 roku Hitchcock powrócił do lżejszego tonu w „Północ, północny zachód”, ale już rok później nakręcił film, który dla widzów okazał się ogromnym szokiem – „Psychozę”. Słynna scena pod prysznicem, składająca się z ponad 70 ujęć zmontowanych w 45 sekundach, trwale zmieniła sposób przedstawiania przemocy w kinie. Film ten, zrealizowany przy małym budżecie i czarno-białej taśmie, stał się najbardziej dochodowym dziełem w karierze reżysera i zainicjował gatunek slashera. Cykl wielkich arcydzieł zamknęły „Ptaki” – apokaliptyczna wizja, w której natura bez wyjaśnienia zwraca się przeciwko człowiekowi. Reżyser zrezygnował tu z tradycyjnej ścieżki dźwiękowej na rzecz elektronicznie przetworzonych odgłosów ptaków, co potęgowało surrealistyczny niepokój i poczucie bezradności wobec niezrozumiałej siły. Tajemnica sukcesu Siła kina Hitchcocka tkwiła w jego głębokim zrozumieniu psychologii widza. Reżyser nie traktował filmu jako zapisu rzeczywistości. W swoich produkcjach widział mechanizm do manipulowania emocjami. Podstawą jego strategii był suspense, który odróżniał od taniego zaskoczenia. Według jego słynnej definicji, zaskoczenie to bomba wybuchająca nagle pod stołem, podczas gdy suspens to sytuacja, w której widz wie o bombie, a bohaterowie prowadzą o niej błahą rozmowę. Ta informacyjna przewaga widza buduje napięcie, które reżyser potrafił przeciągać do granic wytrzymałości. Kolejnym filarem jego twórczości był motyw patrzenia i bycia widzianym. Hitchcock często czynił swoich bohaterów podglądaczami, co było metaforą samej natury kina. Widz, siedząc w ciemnej sali, staje się wspólnikiem reżysera w naruszaniu prywatności bohaterów. Alfred Hitchcock zmarł 29 kwietnia 1980 roku w Bel Air. Pozostawił po sobie filmografię, która na zawsze zmieniła oblicze sztuki filmowej. Krótko przed śmiercią otrzymał od królowej Elżbiety II Order Imperium Brytyjskiego w klasie Kawalera Komandora (KBE). Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
To tutaj powstał świat Kubusia Puchatka. Prawdziwy Stumilowy Las możesz zobaczyć na własne oczy
Setna rocznica narodzin Kubusia Puchatka to doskonały pretekst, by spojrzeć na tę historię nie tylko przez pryzmat literatury, ale także miejsc, które ją ukształtowały. W okolicach lasu, który zainspirował autora książek, zaplanowano liczne wydarzenia upamiętniające jednego z najsłynniejszych bohaterów dziecięcej wyobraźni. To także okazja, by odkryć, gdzie naprawdę znajduje się legendarny Stumilowy Las.
Choć od pierwszych publikacji minęło sto lat, przygody Kubusia Puchatka, Krzysia, Prosiaczka czy Kłapouchego wciąż cieszą się niesłabnącą popularnością. Ilustracje E.H. Sheparda na stałe wpisały się w kanon literatury, a sam Stumilowy Las stał się symbolem dzieciństwa dla kolejnych pokoleń. Nie wszyscy zdają sobie jednak sprawę, że jego obraz nie powstał wyłącznie w wyobraźni autora – miał bardzo konkretne źródło, które do dziś można odwiedzić. Gdzie znajduje się prawdziwy Stumilowy Las i co łączy go z Kubusiem Puchatkiem? Prawdziwy Stumilowy Las (zwany też Stuakrowym i Stuwiekowym Lasem), znany z książki A.A. Milne’a, to w rzeczywistości Ashdown Forest – rozległy obszar wrzosowisk i lasów położony w południowo-wschodniej Anglii, około 50 kilometrów od Londynu. To właśnie tutaj autor spędzał czas ze swoim synem, Christopherem Robinem, a wspólne spacery stały się inspiracją dla jednej z najbardziej rozpoznawalnych historii literatury dziecięcej. W pobliżu znajdował się również dom pisarza (Cotchford Farm), skąd łatwo było dotrzeć do miejsc, które później stały się częścią literackiego świata. Krajobraz tego obszaru – piaszczyste ścieżki, rozległe wrzosowiska i pojedyncze skupiska drzew – znalazł swoje odzwierciedlenie w książkach, choć z biegiem lat częściowo się zmienił. Na terenie lasu wciąż można odnaleźć lokalizacje nawiązujące do książkowych scen. Jednym z najbardziej rozpoznawalnych punktów jest Most Puchatka (Poohsticks Bridge), gdzie rozgrywano słynną zabawę w patyczki (misie-patysie) – inspirowaną rzeczywistą aktywnością Milne’a i jego syna. Dziś to właśnie tam odwiedzający próbują odtworzyć tę scenę, wrzucając patyki do wody i obserwując ich wyścig. W okolicy można natrafić także na symboliczne elementy tworzone przez fanów, takie jak niewielkie drzwiczki ukryte w korzeniach drzew czy skrzynka pocztowa Puchatka, w której odwiedzający zostawiają drobne upominki, często związane z miodem. W pobliżu znajdują się również miejsca utożsamiane z „Zaczarowanym Miejscem”, „Pułapką na Hefalumpy” czy „Piaskową Jamą Maleństwa”. Choć nie są one oznaczone w sposób nachalny, ich charakterystyczny krajobraz pozwala rozpoznać je osobom znającym opowieści Milne’a. To subtelne przenikanie się fikcji i rzeczywistości sprawia, że przestrzeń zachowuje autentyczny charakter i nie została przekształcona w typową, skomercjalizowaną atrakcję turystyczną. Co więcej, dopełnieniem wizyty w lesie są także pobliskie miejsca związane z historią Kubusia Puchatka – w tym Pooh Corner w miejscowości Hartfield, gdzie działa niewielkie muzeum, sklep i kawiarnia poświęcone twórczości A.A. Milne’a. To właśnie tam odwiedzający mogą pogłębić kontekst literacki spacerów po lesie, zobaczyć archiwalne materiały i lepiej zrozumieć, jak powstawały historie inspirowane tym krajobrazem. Dlaczego las Ashdown wciąż przyciąga turystów i jak świętuje 100-lecie Kubusia Puchatka? Las Ashdown pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych literackich krajobrazów w Wielkiej Brytanii, przyciągając odwiedzających z całego świata. W przeciwieństwie do wielu miejsc związanych z popkulturą, nie został przekształcony w park tematyczny. Zachował swój naturalny charakter, dzięki czemu odwiedzający mogą doświadczać go w sposób bardziej autentyczny – spacerując po otwartym terenie, obserwując przyrodę i samodzielnie odnajdując miejsca znane z książek. Co ciekawe, w czasach Milne’a jedynie około 10% tego obszaru było porośnięte drzewami – dziś jest to już około 40%, co oznacza, że krajobraz stopniowo się zmienia i wymaga aktywnej ochrony. Znaczenie tego obszaru wykracza jednak poza literackie skojarzenia. Las stanowi cenny ekosystem wrzosowiskowy, który należy do najrzadszych siedlisk w Europie. Jeszcze do niedawna jego utrzymanie wspierały dotacje unijne, sięgające około 600 tys. euro rocznie. Po Brexicie wsparcie to zostało wstrzymane, co doprowadziło do widocznych niedoborów finansowych. W tej sytuacji rosnące zainteresowanie turystów oraz inicjatywy promujące region nabierają szczególnego znaczenia dla jego dalszej ochrony. Z okazji setnej rocznicy publikacji zaplanowano szereg wydarzeń kulturalnych i edukacyjnych w całym regionie. Wśród nich znalazły się m.in. interaktywne spektakle plenerowe z udziałem kukiełek i instalacji artystycznych, nowe tematyczne trasy spacerowe inspirowane światem przyrody oraz działania zachęcające do ponownego odkrywania lasu. Organizatorzy liczą, że rocznica przyciągnie nowych odwiedzających i pomoże w dalszej ochronie tego wyjątkowego miejsca, które dla wielu pozostaje symbolem dzieciństwa i literackiej wyobraźni. Źródła: The Guardian, Ashdown Forest Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Ślady po rytuałach sprzed tysięcy lat? Archeolodzy odkryli kryształy górskie w jamach pierwszych rolników
Tysiące lat temu w świecie bez szkła przezroczysty kamień był czystą magią. W czasie budowy trasy szybkiego ruchu odkryto rekordowy zbiór kryształów górskich w osadach z czasów pierwszych rolników. Te rzadkie minerały trafiały do dołów w czasie rytuałów religijnych.
Kwarc jest jednym z najpowszechniejszych minerałów na świecie, obecnym w ziarnkach piasku czy pospolitych otoczakach. Jednak jego rzadka odmiana, kryształ górski, to zupełnie inna historia. Jest on niemal całkowicie przeźroczysty. Kryształ górski był dawniej szeroko stosowany jako kamień szlachetny, ale został zastąpiony szkłem i plastikiem. Rzadki materiał w prehistorii W pradziejach ludzie używali różnorodnych materiałów do wytwarzania narzędzi kamiennych. Należą do nich takie materiały jak krzemień, a nawet biały kwarc. Jednak ze względu na swoją wyjątkowość kryształ górski rzadko występuje na stanowiskach archeologicznych. W Wielkiej Brytanii i Irlandii na około 40 stanowiskach znaleziono ślady gromadzenia, przechowywania i obróbki kryształu górskiego. Większość z nich (25 stanowisk) datuje się na okres neolitu (4000–2400 r. p.n.e.). Sensacja na budowie drogi A66 Ostatnie wykopaliska związane z modernizacją trasy A66 w Wielkiej Brytanii, przeprowadzone przez Oxford Cotswold Archaeology, przyniosły odkrycie, które może okazać się jedną z największych kolekcji kryształu górskiego w historii brytyjskiej archeologii. Co ciekawe, na kilku neolitycznych stanowiskach leżących na trasie A66 odnaleziono materiał o bardzo zróżnicowanej jakości: od całkowicie przeźroczystych fragmentów, po mętne i niedoskonałe okazy. Archeolog Nick Overton sugeruje, że te różnice mogą wskazywać na jednoczesne korzystanie z lokalnych, gorszych źródeł (prawdopodobnie z Kumbrii) oraz importowanie wysokiej jakości kryształów z odległych stron. Testowanie i rytualne depozyty Analiza znalezisk z A66 ujawniła ciekawą praktykę: wiele mniejszych, lokalnych kryształów ma odłupane czubki. Archeolodzy uważają, że neolityczni twórcy narzędzi celowo je usuwali, aby sprawdzić jakość wnętrza kamienia przed dalszą obróbką. Wiele z tych kryształów okazało się zbyt mętnych lub spękanych, by nadawały się na narzędzia, jednak mimo to nie zostały wyrzucone jako odpad. Zamiast tego, z wielką starannością składano je w różnego rodzaju dołach, też posłupowych – to zapewne relikty dawnych siedlisk, ale raczej nie były to wielkie długie domy znane z południa Anglii i wielu regionów Europy w tym okresie. Sugeruje to, że sam materiał posiadał wartość symboliczną, niezależnie od swojej użyteczności technicznej. Przeźroczystość w świecie bez szkła Dlaczego kryształ górski był tak ważny? W czasach przed wynalezieniem szkła był to jedyny materiał, przez który można było patrzeć. Ta unikalna właściwość optyczna mogła nadawać mu charakter magiczny lub nadprzyrodzony. – Wiele wskazuje na to, że w neolicie kryształ górski traktowano wyjątkowo – odnajdujemy go bowiem tylko w konkretnych miejscach. Część z nich to nekropolie, gdzie natrafiono na spopielone szczątki ludzkie. Kryształy te pojawiają się także w pozostałościach monumentalnych drewnianych hal z wczesnego neolitu (ok. 4000–3800 p.n.e.), które prawdopodobnie jednoczyły rodzące się wówczas wspólnoty na Wyspach Brytyjskich – kończy archeolog Nick Overton. Źródło: Oxford Cotswold Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
100 lat temu urodziła się królowa Elżbieta II. Wszystko, co warto wiedzieć o brytyjskiej monarchini
Elżbieta II była jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci XX i XXI wieku. Jej panowanie trwało dekady i przyniosło wiele rekordów. Oto najciekawsze fakty z życia najdłużej panującej monarchini w historii.
W tym artykule: Ciekawostki o Elżbiecie II Najważniejsze momenty panowania Elżbiety II Elżbieta II przeżyła 96 lat, z czego 70 oddała służbie narodu. Była nie tylko najdłużej panującą monarchinią w dziejach Wielkiej Brytanii, ale także najdłużej sprawującą władzę kobietą w historii świata. To zaledwie jeden z wielu rekordów, które ustanowiła w trakcie swojego wieloletniego panowania. Aby jeszcze lepiej zrozumieć fenomen Jej Królewskiej Mości, poniżej prezentujemy ciekawostki o Elżbiecie II, które z pewnością zainteresują każdego fana „royalsów”, ale nie tylko. Ciekawostki o Elżbiecie II Elżbieta II zasiadała na brytyjskim tronie przez dokładnie 70 lat i 214 dni. Pod tym względem jest absolutną rekordzistką. Co ciekawe, druga w klasyfikacji jest praprababka Elżbiety II, królowa Wiktoria, która stała na czele Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej przez 63 lata, 7 miesięcy i 2 dni. Na liście najdłużej pełniących urząd przywódców państw wszech czasów Elżbieta II plasuje się na drugim miejscu, tuż za Ludwikiem XIV. „Król Słońce” niepodzielnie rządził Francją w latach 1643–1715. Trzecią pozycję w zestawieniu zajmuje Rama IX Bhumibol Adulyadej, który sprawował władzę w Tajlandii o niespełna 100 dni krócej niż Elżbieta II. Elżbieta II była trzecią w historii Wielkiej Brytanii monarchinią sprawującą samodzielną władzę. Oprócz niej na tronie zasiadały także Anna Stuart oraz wspomniana chwilę wcześniej królowa Wiktoria. Elżbieta II była nie tylko królową Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej. Monarchini była jednocześnie głową 14 innych państw: Antigui i Barbudy, Australii, Bahamów, Belize, Grenady, Kanady, Jamajki, Nowej Zelandii, Papui-Nowej Gwinei, Saint Kitts i Nevis, Saint Lucia, Saint Vincent i Grenadyn, Tuvalu i Wysp Salomona. Do niedawna w tym gronie znajdował się również Barbados, który pod koniec 2021 roku zerwał unię personalną z Wielką Brytanią, stając się tym samym republiką. Elżbieta II w oficjalnych dokumentach podpisywała się jako „Elizabeth R”. Tajemnicze „R” to skrót od słowa „Regina”, co z łacińskiego oznacza „królowa”. Choć Elżbieta II, podobnie jak pozostali członkowie rodziny królewskiej, na co dzień nie używała swojego nazwiska, nie oznacza, że w ogóle go nie miała. W 1917 r. jej dziadek, król Jerzy V postanowił zmienić rodowe nazwisko dynastii z Sachsen-Coburg-Gotha na Windsor. Ponadto cztery dekady później królowa oświadczyła, że jej potomkowie nieposiadający tytułu Jego/Jej Królewskiej Mości, będą prywatnie nosić nazwisko Mountbatten-Windsor. Pierwszy człon nazwiska to ukłon w stronę księcia Filipa, męża Elżbiety II. Elżbieta II w czasie swojego panowania przeżyła siedmiu papieży, 14 prezydentów Stanów Zjednoczonych oraz 15 premierów Wielkiej Brytanii. Jeszcze 6 września 2022 roku, czyli dwa dni przed swoją śmiercią, królowa powierzyła misję tworzenia nowego rządu ówczesnej liderce Partii Konserwatywnej Liz Truss, która 45 dni później podała się do dymisji, stając się najkrócej urzędującym brytyjskim premierem. Elżbieta II w trakcie 70-letniego panowania odwiedziła ponad sto państw, w tym aż 22-krotnie Kanadę. Według wyliczeń „The Daily Telegraph”, brytyjska królowa w sumie odbyła ponad 250 zagranicznych wizyt, co przekłada się na odległość równą 42-krotnemu okrążeniu Ziemi. Ostatnim krajem, który odwiedziła, były Niemcy w czerwcu 2015 r. Elżbieta II była pierwszą brytyjską głową państwa, która złożyła oficjalną wizytę w Australii, Nowej Zelandii i na Fidżi, czyli państwach i wyspach wchodzących w skład Wspólnoty Narodów, oraz w Chinach. W 1996 roku, na zaproszenie ówczesnego prezydenta RP Aleksandra Kwaśniewskiego, królowa Elżbieta II przyleciała do Polski. Była to jedyna wizyta monarchini w naszym kraju. Podczas trzydniowego pobytu brytyjska przywódczyni odwiedziła m.in. warszawską Starówkę, Zamek Królewski, Łazienki Królewskie oraz przemówiła przed połączonymi izbami polskiego parlamentu. Małżeństwo Elżbiety II i księcia Filipa trwało 74 lata i było najdłuższym królewskim związkiem w historii. Niewiele osób wie, że małżonkowie byli dalekimi kuzynami, a po raz pierwszy spotkali się w 1939 roku, gdy monarchini miała 13 lat, a jej wybranek – 18. Przypomnijmy, że mąż Elżbiety II i książę Edynburga zmarł w kwietniu 2021 r., zaledwie dwa miesiące przed swoimi setnymi urodzinami. Elżbieta II wygłaszała orędzia do narodu tylko w nadzwyczajnych sytuacjach. Po raz pierwszy skorzystała z tego prawa po udanej interwencji wojsk brytyjskich na Falklandach, które zostały zajęte przez Argentynę w 1982 roku. Elżbieta II, jako jedyna osoba w kraju, nie musiała posiadać ani prawa jazdy, ani paszportu. Królowa Elżbieta II świętowała swoje urodziny dwa razy w roku – 21 kwietnia, gdy przyszła na świat oraz w czerwcu, gdy w Londynie odbywała się tradycyjna parada Trooping the Colour na cześć monarchini. Odpowiednio w 1977, 2002, 2012 i 2022 roku Elżbieta II obchodziła srebrny, złoty, diamentowy i platynowy jubileusz wstąpienia na tron. Monarchini słynęła z ogromnego zamiłowania do psów rasy corgie. Pierwszego czworonoga, który wabił się Susan, Elżbieta II dostała na 18. urodziny od swojego ojca, Jerzego VI. Elżbieta II doczekała się czwórki dzieci, ośmiorga wnucząt oraz dwanaściorga prawnucząt. Mało znane archiwalne zdjęcia królowej Elżbiety II w obiektywie fotografów National Geographic Królowa Elżbieta II na niepublikowanych zdjęciach. Tak wyglądało jej 70-letnie panowanie. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/malo-znane-archiwalne-zdjecia-krolowej-elzbiety-ii-w-obiektywie-fotografow-national-geographic1-148a751.png" width="938" height="634" alt="Mało znane archiwalne zdjęcia królowej Elżbiety II w obiektywie fotografów National Geographic" title="Mało znane archiwalne zdjęcia królowej Elżbiety II w obiektywie fotografów National Geographic" /> Najważniejsze momenty panowania Elżbiety II 6 lutego 1952 r. – Elżbieta II, jako najstarsza córka Jerzego VI, zostaje królową Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej po jego śmierci. 2 czerwca 1953 r. – koronacja Elżbiety II, którą w telewizji śledziło ponad 27 mln poddanych. 1992 r. – płonie zamek w Windsorze, rozpada się małżeństwo księcia Karola i Diany. W orędziu królowa nazywa rok „Annus Horribilis”, co po łacinie oznacza „straszny rok”. 31 sierpnia 1997 r. – tragiczna śmierć księżnej Diany, która wstrząsnęła światem. 2002 r. – w lutym królowa opłakuje śmierć jedynej siostry, księżniczki Małgorzaty, a w marcu Pałac Buckingham informuje o odejściu Elżbiety Bowes-Lyon, „Królowej Matki”. 9 września 2015 r. – Elżbieta II oficjalnie zostaje najdłużej panującą monarchinią w historii Wielkiej Brytanii. 9 kwietnia 2021 r. – Elżbieta II żegna ukochanego męża, księcia Filipa. 8 września 2022 r. – królowa Elżbieta II umiera na zamku Balmoral w Szkocji w wieku 96 lat. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Tudorowie panowali przez 118 lat. Trzy pokolenia władców uczyniły Anglię mocarstwem
Tudorowie, w ciągu zaledwie trzech pokoleń, przekształcili wyspiarskie królestwo z wycieńczonego wojnami domowymi feudalnego państwa w europejskie mocarstwo, które położyło solidny fundament pod przyszłe imperium kolonialne. Ich panowanie trwało od 1485 do 1603 roku i bez wątpienia stanowiło najbardziej fascynujący, a przy tym także najbardziej transformacyjny okres w dziejach Anglii. Jak wyglądały rządy Tudorów? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Romans, który zmienił historię Narodziny dynastii Reformy, tyrania i narodziny Royal Navy Złoty wiek i potęga morskiego mocarstwa Stosunki Tudorów z Polską Życie na dworze Tudorów Polityczne intrygi, religijne wstrząsy, militarne triumfy i skandale obyczajowe – nie ulega wątpliwości, że rządy Tudorów były wyjątkowo barwnym okresem w historii Wielkiej Brytanii. Dzięki silnej władzy centralnej, niezależnemu kościołowi narodowemu i potężnej marynarce wojennej rodzina, która zasiadła na tronie po Yorkach, wyprowadziła kraj z peryferii Europy i uczyniła go ważnym uczestnikiem rodzącego się globalnego systemu. Romans, który zmienił historię Skąpane w aurze skandalu początki dynastii Tudorów są dalekie od królewskiego majestatu. Ród wywodzi się od walijskiej rodziny, która przez dekady borykała się z niedostatkiem i polityczną marginalizacją. Kluczową rolę w jego wyniesieniu odegrał Owen Tudor, dworzanin służący na dworze Henryka V. Po przedwczesnej śmierci króla w 1422 roku Owen nawiązał bliską relację z wdową po monarsze, Katarzyną de Valois. Według zapisków kronikarzy, dosłownie wpadł w ramiona królowej podczas tańca. To niepozorne wydarzenie miało zapoczątkować jeden z najbardziej brzemiennych w skutki romansów w historii Anglii. Z sekretnego małżeństwa zrodziło się trzech synów – Edmund, Jasper i Owen – i kilka córek, ale źródła nie są zgodne co do ich liczby. Dzięki staraniom przyrodniego brata, króla Henryka VI, synowie Owena zostali uznani za członków rodziny królewskiej, co otworzyło im drogę do najwyższych zaszczytów. Prawdziwy przełom nastąpił jednak w 1455 roku, kiedy Edmund poślubił Małgorzatę Beaufort, prawnuczkę Jana z Gandawy, syna Edwarda III. To pokrewieństwo dawało jej potomstwu krew Plantagenetów, a co za tym idzie – także pretensje do tronu z linii Lancasterów. Legitymacja Tudorów do władzy hartowała się w ogniu wojny Dwóch Róż. Henryk Tudor, syn Edmunda i Małgorzaty, urodził się w 1457 roku, już po śmierci swojego ojca. Mająca wówczas zaledwie 13 lat Małgorzata wykazała się niezwykłą determinacją, by chronić jedynego syna. Należy bowiem podkreślić, że był to czas pełen przemocy i politycznych czystek. Większość młodości Henryk spędził na wygnaniu w Bretanii, czekając na odpowiedni moment, by rzucić wyzwanie panującym Yorkom. Narodziny dynastii Moment ten nadszedł latem 1485 roku. Wspierany przez francuskie pieniądze i zaciężne wojska, Henryk wylądował w Walii, skąd ruszył w głąb Anglii. 22 sierpnia 1485 roku na polach Bosworth doszło do decydującego starcia. Śmierć Ryszarda III, ostatniego króla z rodu Plantagenetów, oznaczała nie tylko koniec średniowiecza w Anglii, ale także narodziny nowej ery. Henryk został koronowany na polu bitwy koroną znalezioną rzekomo w krzakach głogu, co stało się potężnym symbolem narodzin dynastii Tudorów. Czas stabilności i dostatku Henryk VII objął władzę jako uzurpator. Ten fakt postawił przed nim wyzwanie zabezpieczenia tronu dla swojego rodu. W tym celu zawarł małżeństwo z Elżbietą York, córką Edwarda IV. To symbolicznie zakończyło wojnę domową i połączyło zwaśnione rody. Nowe godło, Róża Tudorów, łączące barwy Lancasterów i Yorków, stało się wizualnym manifestem jedności narodowej. Panowanie Henryka VII było czasem pragmatyzmu, oszczędności i dbałości o administrację państwową. Król zdawał sobie sprawę, że potęga arystokracji zagraża koronie, dlatego systematycznie ograniczał wpływy wielkich rodów poprzez nakładanie kar finansowych, konfiskaty ziem i surowe prawa przeciwko utrzymywaniu prywatnych armii. Wprowadził on również specyficzny system „obligacji i uznań”, które zmuszały szlachtę do lojalności pod groźbą bankructwa. Za największe osiągnięcie pierwszego Tudora należy uznać reformę skarbu. Henryk VII przejął kraj z pustą kasą, jednak dzięki sprawnej biurokracji i osobistemu nadzorowi nad wydatkami zdołał zgromadzić ogromny majątek. Roczne dochody korony szacunkowo wzrosły z około 52 000 funtów na początku jego panowania do 142 000 funtów pod koniec rządów. To sprawiło, że jego syn, Henryk VIII, mógł wstąpić na tron jako jeden z najbogatszych władców ówczesnej Europy. W sferze dyplomacji władca stawiał na sojusze małżeńskie. Najstarszy syn, Artur, poślubił Katarzynę Aragońską, a córka Małgorzata została wydana za króla Szkocji Jakuba IV, co miało kluczowe znaczenie dla przyszłej unii obu królestw. Reformy, tyrania i narodziny Royal Navy Henryk VIII wstąpił na tron w 1509 roku. Młody król był uosobieniem renesansowego władcy – wybitnie inteligentny, wysportowany, biegły w językach i muzyce, a przy tym głęboko religijny. Jego ambicje wykraczały jednak daleko poza granice wyspy. Drugi Tudor na tronie marzył o wojennej sławie, w przeciwieństwie do swojego ojca, który nie był typem wojownika. To sprowokowało serię kosztownych inwazji na Francję, które choć nie przyniosły mu trwałych zdobyczy terytorialnych, to uczyniły Anglię istotnym „graczem” w europejskiej polityce. Kluczowym problemem okresu rządów Henryka VIII stała się kwestia sukcesji. Pierwsze małżeństwo z Katarzyną Aragońską nie zaowocowało męskim potomkiem. To sprowokowało „wielką królewską sprawę”. Gdy papież Klemens VII odmówił unieważnienia małżeństwa, król zadecydował o zerwaniu stosunków z Rzymem. W 1534 roku Parlament uchwalił akt supremacji, ogłaszając króla najwyższą głową kościoła Anglii. Reforma wprowadziła zmiany nie tylko w obszarze religii, ale także skarbu państwa. Dzięki likwidacji klasztorów korona przejęła gigantyczne majątki ziemskie, które król sprzedawał nowej szlachcie. Tym posunięciem stworzył grupę społeczną lojalną wobec nowej władzy kościelnej. Finanse te posłużyły również do rozbudowy floty. Henryk VIII jest uznawany za fundatora nowoczesnej Royal Navy – za jego panowania flota wzrosła z 5 do 53 statków. Religijne wahadło W 1547 roku na tron wstąpił 9-letni syn Henryka VIII – Edward VI. Wówczas, pod okiem regentów, kraj przeszedł przyspieszoną transformację religijną. Z kościołów usunięto obrazy, zezwolono na małżeństwa duchownych, a w liturgii wprowadzono obowiązkowy język angielski. Reformy te, choć popierane przez elity miejskie, budziły opór na prowincji, czego wyrazem była „rebelia modlitewników” w 1549 roku. Przedwczesna śmierć Edwarda w 1553 roku doprowadziła do przejęcia władzy przez jego przyrodnią siostrę, Marię I. Jako gorliwa katoliczka, postawiła sobie za cel ponowne nawiązanie stosunków z Rzymem. Jej rządy, choć krótkie, zapisały się w historii jako czas krwawego prześladowania protestantów. W tym okresie na stosie spłonęło niemal 300 osób, co przyniosło jej przydomek Krwawa Maria. Złoty wiek i potęga morskiego mocarstwa Potęga Tudorów sięgnęła apogeum w czasie długiego panowania Elżbiety I. Obejmując tron w wieku 25 lat, musiała lawirować między frakcjami religijnymi i zagrożeniami zewnętrznymi. Jej „ugoda religijna” stworzyła podwaliny współczesnego anglikanizmu – kościoła, który łączył protestancką doktrynę z tradycyjną, niemal katolicką liturgią, co pozwoliło na względną stabilizację wewnętrzną. Kluczowy moment jej rządów nastał wraz z konfrontacją z rządzoną przez Filipa II Hiszpanią. Rywalizacja religijna, polityczna i ekonomiczna doprowadziła do wysłania w 1588 roku Wielkiej Armady. Zwycięstwo Anglii, osiągnięte dzięki lepszej manewrowości statków, użyciu brulotów i niszczycielskim sztormom, ugruntowało jej wizerunek jako Gloriany, a przy tym – zrewolucjonizowało taktykę wojenną na morzu. Należy wspomnieć, że epoka elżbietańska to także czas niebywałego rozkwitu kultury. William Shakespeare i Christopher Marlowe wynieśli angielski teatr na wyżyny światowe, a wielcy kompozytorzy, jak William Byrd i Thomas Tallis, tworzyli perły muzyki renesansowej. Bezdzietna śmierć Elżbiety I w 1603 roku oznaczała koniec panowania dynastii Tudorów i przejście korony w ręce Stuartów. Stosunki Tudorów z Polską Współpraca z Rzeczpospolitą Obojga Narodów odgrywała istotną rolę w gospodarce Tudorów. Budując morską potęgę, Anglia potrzebowała surowców – drewna, smoły, konopi i zboża – których mogły im dostarczyć ziemie polskie i litewskie. Handel ten był na tyle istotny, że w 1579 roku Elżbieta I nadała przywileje Eastland Company, która miała monopolizować wymianę handlową z portami bałtyckimi, głównie z Gdańskiem. W samej sferze dyplomatycznej nie brakowało jednak napięć. Najsłynniejszym incydentem była misja Pawła Działyńskiego w 1597 roku. Poseł króla Zygmunta III Wazy przybył na dwór Elżbiety, by zaprotestować przeciwko konfiskatom polskich statków handlujących z Hiszpanią. Działyński wygłosił przemówienie, w którym zagroził Anglii embargiem. Jego wystąpienie, uznane za niezwykle aroganckie, sprowokowało reakcję Elżbiety I. 63-letnia monarchini wstała i w płomiennej, improwizowanej mowie zganiła posła za brak znajomości etykiety. Jej riposta była tak błyskotliwa, że wprawiła dwór w zachwyt, a misja polskiego dyplomaty zakończyła się całkowitym fiaskiem. Życie na dworze Tudorów Za panowania Tudorów dwór królewski był sercem polityki, kultury i życia społecznego Anglii. To właśnie tam decydowały się losy królestwa, a bliskość monarchy była najcenniejszą walutą. Królewskie rezydencje, jak Hampton Court czy Whitehall, nie były wyłącznie domami monarchy, ale także manifestacją władzy i „mechanizmami filtrowania dostępu do suwerena”. Dwór miał ściśle hierarchiczną strukturę. System pomieszczeń w pałacu działał jak sieć barier: od publicznego dziedzińca wejściowego, przez wielką salę, aż po intymne prywatne pokoje. Tylko najbardziej zaufani dworzanie mieli przywilej oglądania władcy lub władczyni w mniej formalnych sytuacjach, co dawało im ogromny wpływ na decyzje polityczne. Etykieta była bezwzględna – nikt nie mógł opuścić dworu bez zgody króla, a zachowanie dworzan regulowały surowe ordonanse, jak te z Eltham z 1526 roku. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Narodziny króla to dopiero początek. Pod zamkiem archeolodzy odkryli ślady sprzed 100 tysięcy lat
W murach tego zamku narodził się król, ale prawdziwe skarby archeolodzy odkryli w pieczarze znajdującej się pod spodem. Odkopano tam kości mamutów oraz dowody na obecność ludzi sprzed dziesiątków tysięcy lat. „Takie odkrycie zdarza się raz w życiu” – mówi badacz stanowiska.
Zamek Pembroke w Walii to miejsce narodzin Henryka Tudora, króla Anglii, który rządził królestwem od 1509 roku. Pod tą potężną budowlą znajduje się ogromna jaskinia Wogan. Dostać się do niej można przez spiralne schody prowadzące prosto z zamku. Przez bardzo długi czas uważano, że jaskinia jest po prostu pusta. Sądzono, że w czasie prac porządkowych epoce wiktoriańskiej usunięto cenne osady sprzed wieków. Panowało przekonanie, że nie pozostało tam nic wartościowego dla badaczy przeszłości. Archeolodzy pod zamkiem Niedawne badania pokazały, jak bardzo był to niesłuszny pogląd. Okazało się, że pod piaszczystym dnem pieczary kryją się nietknięte warstwy pełne niezwykłych zabytków. Wstępne wykopaliska prowadzone w latach 2021–2024 przyniosły zdumiewające rezultaty. Archeolodzy znaleźli szczątki zwierząt, które dziś nie występują w tej części świata. – Mimo ograniczonego zakresu dotychczasowych prac już teraz możemy stwierdzić, że jaskinia Wogan to miejsce doprawdy wyjątkowe. Mamy tu nie tylko niezwykle rzadkie dowody na obecność wczesnych Homo sapiens, ale także przesłanki wskazujące na jeszcze wcześniejsze osadnictwo, prawdopodobnie neandertalczyków – powiedział szef badań dr Rob Dinnis z Uniwersytetu w Aberdeen. – W całej Wielkiej Brytanii nie ma drugiego takiego stanowiska – takie odkrycie zdarza się raz w życiu – dodał archeolog. Największą sensację wywołały kości hipopotama. Zwierzę to żyło na terenie dzisiejszej Walii około 120 tysięcy lat temu. Był to okres między ostatnimi zlodowaceniami. Odkryto także kości mamuta oraz nosorożca włochatego. W jaskini spoczywały również szczątki reniferów i dzikich koni. Schronienie dla wielu pokoleń ludzi Jaskinia służyła za schronienie nie tylko dzikim zwierzętom. Naukowcy zidentyfikowali tam ślady bytowania ludzi z różnych epok. Odnaleziono niezwykle rzadkie dowody na obecność wczesnych przedstawicieli Homo sapiens, którzy bytowali w tym miejscu od 45 do 35 tysięcy lat temu. Badacze natrafili również na liczne narzędzia kamienne. Istnieją mocne przesłanki, że znacznie wcześniej jaskinię zajmowali neandertalczycy. Po ustąpieniu lodowca, około 11 500 lat temu, miejsce to zasiedlili łowcy-zbieracze. Jaskinia Wogan pozwala zatem śledzić historię ludzkości przez ponad 100 tysięcy lat, co jest ewenementem. Wielki projekt badawczy Te niezwykłe znaleziska dały asumpt do rozpoczęcia nowych badań. Uniwersytet w Aberdeen poprowadzi pięcioletnią, kompleksową eksplorację jaskini. Archeolodzy chcą teraz działać na znacznie większą skalę niż dotychczas. Wspiera ich Pembroke Castle Trust, a w projekcie wezmą udział badacze z całej Wielkiej Brytanii. Nowoczesne technologie w służbie archeologii Na potrzeby badań wykorzystywane są najnowsze osiągnięcia współczesnej nauki. Naukowcy skupią się także na badaniu kopalnego DNA. Pilotażowe testy potwierdziły, że materiał genetyczny zachował się w osadach. DNA znajduje się nie tylko w kościach, ale i w samym piasku na dnie jaskini. Pozwoli to zrekonstruować całe dawne ekosystemy i zrozumieć zmiany klimatu. Źródło: University of Aberdeen Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
William Szekspir i jego zaginiony dom. Po 300 latach archiwa ujawniły adres
Przez ponad trzy stulecia dokładna lokalizacja londyńskiego domu Williama Szekspira pozostawała wielką zagadką dla historyków i wielbicieli jego talentu. Teraz udało się odnaleźć unikatowy plan z 1668 roku, który precyzyjnie wskazuje fundamenty zaginionej posiadłości w dzielnicy Blackfriars. To niepozorne znalezisko zdradza nam to, co działo się w ostatnich latach życia artysty.
William Szekspir to postać, której nie trzeba przedstawiać – jego wpływ na literaturę światową jest ogromny. Jednak mimo jego sławy, wiele szczegółów z jego życia prywatnego pozostawało w sferze domysłów. Przez stulecia naukowcy wiedzieli, że w marcu 1613 roku zakupił on nieruchomość w prestiżowej dzielnicy Blackfriars w Londynie, w obrębie dawnego XIII-wiecznego klasztoru dominikanów. Problem polegał na tym, że nikt nie potrafił wskazać, gdzie dokładnie ten dom się znajdował. Napis na tablicy pamiątkowej przy 5 St Andrew’s Hill głosił jedynie, że budynek stał „w pobliżu tego miejsca”, co przez wieki irytowało badaczy. Czego nie wiedzieliśmy o mistrzu? Do tej pory powszechnie uważano, że William Szekspir po zakupie domu w 1613 roku szybko wycofał się z Londynu do rodzinnego Stratford-upon-Avon, gdzie wiódł spokojne życie szlachcica. Historycy często traktowali tę londyńską nieruchomość wyłącznie jako bezpieczną lokatę kapitału, a nie faktyczne miejsce zamieszkania. Nie znano ani precyzyjnych rozmiarów budynku, ani jego układu, a brak konkretnych planów uniemożliwiał odtworzenie codziennego życia twórcy w stolicy. Ta luka w biografii wielkiego dramaturga sprawiała, że jego ostatnie lata w Londynie były owiane tajemnicą. Archiwalny przełom profesor Munro Przełom nastąpił dzięki dociekliwości profesor Lucy Munro z King's College London, która podczas prac badawczych natrafiła na trzy kluczowe dokumenty – dwa w Archiwach Londynu i jeden w Archiwach Narodowych. – Prowadziłam badania w ramach szerszego projektu i nie mogłam uwierzyć, na co patrzę. Był to plan domu Szekspira w Blackfriars. Wszyscy myśleli, że nie znajdziemy już nic nowego, więc temat na lata poszedł w odstawkę – wspomina prof. Munro moment znaleziska. Najważniejszym znaleziskiem okazał się sporządzony w 1668 roku plan części dzielnicy Blackfriars, narysowany już po Wielkim Pożarze Londynu. To właśnie ten unikatowy dokument pozwolił na precyzyjne namierzenie fundamentów i rozmiarów posiadłości Szekspira. Badaczka przyznała, że była to chwila niedowierzania, gdyż dotychczas sądzono, że w tej kwestii nie da się już znaleźć żadnych nowych dowodów. Detale na temat zaginionej posiadłości Dzięki odkryciu wiemy już, że dom Szekspira obejmował tereny dzisiejszego wschodniego krańca Ireland Yard, dół Burgon Street oraz fragmenty budynków pod numerami 5 przy Burgon Street i St Andrew’s Hill. Posiadłość była pokaźna – główna część mierzyła blisko 14 metrów i około 4,5 metra szerokości. Okazało się, że tablica pamiątkowa wcale nie znajduje się jedynie „w pobliżu”, lecz dokładnie w miejscu, gdzie niegdyś stał dom mistrza. Dokumenty ujawniły także, że dom pozostał w rękach rodziny do 1665 roku, kiedy to wnuczka poety, Elizabeth Hall Nash Barnard, sprzedała go na rok przed tym, jak został zniszczony przez pożar. Dom jako warsztat pracy To ustalenie ma ogromne znaczenie dla historii literatury. – To odkrycie podważa narrację, jakoby Szekspir po prostu przeszedł na emeryturę do Stratford i nie spędzał już czasu w mieście. Czasami uważano, że kupił swoją posiadłość w Blackfriars jedynie jako inwestycję, ale nie wiemy, czy to prawda ani czy nigdy jej nie wykorzystał dla siebie. Mógł przecież kupić nieruchomość inwestycyjną w dowolnym miejscu w Londynie, ale ten dom znajdował się blisko jego miejsca pracy w teatrze Blackfriars – zauważa prof. Munro. A ta bliskość domu względem teatru sugeruje, że budynek ten był jego miejscówką, w której pracował i odpoczywał. Istnieje wysokie prawdopodobieństwo, że to właśnie tutaj Szekspir współtworzył sztukę „Dwóch szlachetnych krewnych” z Johnem Fletcherem pod koniec 1613 roku. Fakt, że posiadał tak dużą nieruchomość w samym sercu kulturalnym miasta dowodzi, że Londyn pozostawał dla niego domem znacznie dłużej, niż sądziliśmy. Nowy obraz Szekspira jako Londyńczyka Co z tego wynika dla współczesnych wielbicieli poezji? Przede wszystkim zyskujemy nowy obraz Szekspira jako pisarza londyńskiego, silnie osadzonego w tkance miasta do ostatnich lat życia. To odkrycie pokazuje, że nawet w przypadku tak wielkich postaci, archiwa wciąż skrywają tajemnice. A Szekspir ciągle inspiruje. Niedawno powstał obsypany nagrodami film „Hamnet” na temat losów rodziny dramatopisarza. Źródło: King’s College London Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Znasz to miejsce z filmów o Harrym Potterze. Teraz możesz tu spędzić noc
Filmy powstałe na podstawie książek J.K. Rowling od lat przyciągają miliony fanów na całym świecie, którzy chętnie odwiedzają miejsca znane z ekranowych przygód młodego czarodzieja. Jedno z najbardziej rozpoznawalnych znajduje się w Oksfordzie – i, co istotne, nie jest to jedynie atrakcja turystyczna. W tym historycznym budynku można dziś spędzić noc, niemal przenosząc się do świata znanego z filmów o Harrym Potterze.
Możliwość noclegu w miejscu, które posłużyło jako inspiracja dla Wielkiej Sali w Hogwarcie, dla wielu fanów serii pozostaje spełnieniem marzeń. W Christ Church College w Oksfordzie można nie tylko zobaczyć słynne wnętrza, ale również poczuć ich wyjątkową atmosferę o poranku. Pobyt w tym zabytkowym kolegium zaczyna się już od około 48–500 zł za noc. To propozycja, która łączy doświadczenie historycznego miejsca z możliwością znalezienia się w przestrzeni, która na stałe zapisała się w popkulturze. Harry Potter w Christ Church College – gdzie kręcono sceny i jak tu przenocować? Christ Church College w Oksfordzie należy do najbardziej rozpoznawalnych lokalizacji związanych z filmową serią o Harrym Potterze. Choć wiele scen powstawało w studiu, to właśnie architektura tej historycznej uczelni stała się bezpośrednią inspiracją dla Hogwartu. Szczególnie charakterystyczne są kamienne schody prowadzące do jadalni, które widzowie mogą zobaczyć w pierwszej części filmu – to tutaj profesor McGonagall wita nowych uczniów, a Harry po raz pierwszy spotyka Draco Malfoya. Równie istotną rolę odegrała imponująca XVI-wieczna jadalnia, której wygląd posłużył jako wzór dla Wielkiej Sali, jednej z najbardziej ikonicznych przestrzeni w całej serii. Jej wysokie okna, drewniane stoły i portrety zdobiące ściany do dziś przywodzą na myśl atmosferę znaną z filmów, choć sama przestrzeń nie była bezpośrednio wykorzystana do zdjęć – jej wnętrze odtworzono w studiu, bazując właśnie na tym miejscu. Na terenie college’u wykorzystano również krużganki, które pojawiają się w scenach przedstawiających szkolne korytarze Hogwartu, a także pobliskie wnętrza Oksfordu – jak gotyckie sklepienie Szkoły Teologicznej, wykorzystane jako szpital, czy Biblioteka Księcia Humfreya, gdzie kręcono sceny z peleryną niewidką. Warto dodać, że wiele z tych lokalizacji znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie uczelni, co sprawia, że spacer po Oksfordzie może przypominać wędrówkę po filmowym świecie. To właśnie połączenie autentycznej, wielowiekowej architektury z filmową narracją sprawia, że miejsce to przyciąga fanów z całego świata, którzy chcą zobaczyć na własne oczy przestrzenie znane z ekranu. Co istotne, Christ Church College nie jest wyłącznie atrakcją turystyczną. W określonych okresach roku – przede wszystkim w czasie świąt wielkanocnych oraz w miesiącach letnich – uczelnia udostępnia część swoich pokoi gościnnych. Turyści mogą więc nie tylko zwiedzać znane z ekranu przestrzenie, ale także spędzić noc w historycznych murach, co stanowi wyjątkowe doświadczenie, rzadko dostępne w tego typu obiektach. Poranek można rozpocząć śniadaniem serwowanym w imponującej Wielkiej Sali, a następnie kontynuować zwiedzanie kampusu jeszcze przed napływem większej liczby odwiedzających. Goście mają do wyboru zarówno pokoje w głównym budynku, jak i w pobliskich pawilonach, różniących się standardem i charakterem, ale zachowujących historyczny klimat miejsca. Historia, lokalizacja i warunki noclegowe w Christ Church College Christ Church College, założony w 1546 roku przez Henryka VIII, należy do największych i najbardziej rozpoznawalnych części Uniwersytetu Oksfordzkiego. Jego położenie w centrum miasta sprawia, że pobyt w tym miejscu łatwo połączyć ze zwiedzaniem Oksfordu – w bezpośrednim sąsiedztwie znajdują się muzea, historyczne budynki uczelni oraz liczne restauracje i kawiarnie. Sam teren college’u tworzą dziedzińce otoczone zabytkowymi budynkami, w których mieszczą się zarówno sale wykładowe, jak i pokoje studentów. To wciąż funkcjonująca część uczelni, a nie przestrzeń przygotowana wyłącznie dla turystów, co widać w codziennym rytmie tego miejsca. Oferta noclegowa jest podporządkowana tej funkcji. Do dyspozycji gości są pokoje jedno- i dwuosobowe, różniące się standardem – część z nich ma prywatne łazienki, inne wyposażone są jedynie w umywalkę, a toalety znajdują się na korytarzu i są wspólne dla kilku pokoi. Wynika to bezpośrednio z układu historycznych budynków, które nie zostały dostosowane do standardów hotelowych. Pobyt w Christ Church nie przypomina więc klasycznego noclegu – bliżej mu do doświadczenia mieszkania w akademickiej przestrzeni, w której codzienne życie toczy się niezależnie od obecności odwiedzających. Warto dodać, że w ostatnim czasie media obiegła inna informacja istotna dla fanów Harry’ego Pottera. Otóż kilka tygodni temu zapowiedziano otwarcie nowego, flagowego sklepu poświęconego tej serii, który powstanie w centrum Londynu i będzie największym tego typu miejscem na świecie. Przestrzeń, przygotowywana przez Warner Bros. Global Experiences, ma łączyć sprzedaż z elementami interaktywnymi, umożliwiając odwiedzającym bezpośredni kontakt z motywami znanymi z książek i filmów. Projekt dołączy do istniejącego sklepu przy King’s Cross, tworząc dwa oficjalne punkty związane z kultowymi czarodziejami w Wielkiej Brytanii. Choć szczegóły projektu nie zostały ujawnione, wiadomo, że całość będzie inspirowana najbardziej rozpoznawalnymi miejscami z uniwersum, co potwierdza, że zainteresowanie tym światem pozostaje wyjątkowo silne. Źródła: Daily Mail, Christ Church College Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Wembley Stadium to nie tylko katedra futbolu. Słynna arena gości też największe gwiazdy rozrywki
Wembley Stadium to nie tylko obiekt sportowy. Mówimy tu o instytucji, która od ponad stulecia stanowi centralny punkt na mapie światowego sportu i rozrywki. O budowli, która jest sercem brytyjskiej tożsamości. Pelé, powszechnie uznawany za jednego z najwybitniejszych piłkarzy w historii, nazwał Wembley „katedrą futbolu”, co najlepiej oddaje niemal sakralny status tego miejsca w świecie sportu.
Spis treści: Stadion, który stanął na gruzach niespełnionych ambicji Narodziny Empire Stadium Finał białego konia Złota era stadionu Muzyka i popkultura Pożegnanie bliźniaczych wież Cud architektury i inżynierii Nowe wydarzenia sportowe Kultowe koncerty Od momentu otwarcia pierwotnej konstrukcji w 1923 roku, Wembley przeszło niezwykłą ewolucję – od symbolu imperialnej potęgi, przez arenę powojennej odbudowy ducha, aż po dzisiejszy cud nowoczesnej inżynierii. W tym kontekście nie można powiedzieć, że obiekt ten to tylko stal, beton i trawa. Słynny stadion to de facto miejsce, gdzie emocje znajdują swoje ujście i symbol ciągłości brytyjskiej kultury. Stadion, który stanął na gruzach niespełnionych ambicji Zanim na murawie Wembley wybrzmiał pierwszy gwizdek, teren ten miał stać się domem dla struktury, która rzuciłaby wyzwanie paryskiej wieży Eiffla. Historia Wembley Park zaczyna się bowiem od śmiałego sir Edwarda Watkina, przedsiębiorcy kolejowego, który w latach 90. XIX wieku zapragnął zbudować „wielką wieżę Londynu”. Niedokończony gigant Konstrukcja Gustawa Eiffla wywarła na Watkinie tak duże wrażenie, że postanowił wybudować kolosa, który przyćmiłby „żelazną damę”. W 1890 roku ogłosił konkurs architektoniczny na centralny punkt rekreacyjnego parku – mającą mierzyć 358 metrów wieżę. Zwycięski projekt zakładał ośmionogą konstrukcję, którą później, ze względów ekonomicznych, zredukowano do czterech nóg. Prace rozpoczęto w 1892 roku, jednak ze względu na problemy z fundamentami i brak funduszy przerwano je, gdy wieża mierzyła zaledwie 47 metrów. Ostatecznie rozebrano ją w 1907 roku. Jednak niespełnione ambicje Watkina stały się fundamentem dla obiektu, który stał się jednym z najważniejszych punktów na sportowej i rozrywkowej mapie świata. Narodziny Empire Stadium Decyzję o budowie stadionu podjęto w ramach Wystawy Imperium Brytyjskiego. Rząd potrzebował reprezentacyjnego obiektu, który pomieściłby pawilony prezentujące poszczególne kolonie i poświęcone różnym dziedzinom nauki i sztuki. Za najdogodniejszą lokalizację uznano Wembley Park. Empire Stadium został wybudowany w zaledwie 300 dni, kosztem 750 tys. funtów. Architekci sir John Simpson i Maxwell Ayrton, współpracując z inżynierem sir Owenem Williamsem, stworzyli monumentalny obiekt, którego najbardziej rozpoznawalnym symbolem stały się twin towers – dwie białe wieże o wysokości 35 metrów, zwieńczone kopułami nawiązującymi do architektury subkontynentu indyjskiego. Finał białego konia Pierwszym wydarzeniem sportowym na nowym obiekcie był finał FA Cup z 28 kwietnia 1923 roku, rozegrany pomiędzy Bolton Wanderers a West Ham United. To, co miało być zwykłym meczem piłkarskim, zamieniło się w wydarzenie, którego z całą pewnością nie można nazwać typowym. Chaos i kontrola tłumu Oficjalna pojemność stadionu wynosiła wówczas 127 tys. miejsc. Entuzjazm kibiców był jednak tak duży, że przez bramki wtargnęło, według szacunków, od 240 tys. do ponad 300 tys. osób. Tłum wylał się na murawę, uniemożliwiając rozpoczęcie gry. Sytuację opanował dopiero policjant George Scorey na swoim białym koniu o imieniu Billy, który z niezwykłym spokojem pomagał spychać tłum za linie boczne boiska. To wydarzenie wymusiło konieczność wprowadzenia biletowania na wszystkie przyszłe wydarzenia. Na cześć Billy’ego kładka łącząca stację kolejową ze stadionem została nazwana White Horse Bridge. Złota era stadionu W połowie XX wieku Wembley ugruntowało swoją pozycję jako centrum światowego sportu. Igrzyska 1948 Po II wojnie światowej, stadion stał się główną areną Igrzysk Olimpijskich w Londynie w 1948 roku. To symboliczne wydarzenie udowodniło światu, że Londyn podnosi się z gruzów wojny. Największą bohaterką igrzysk została Holenderka Fanny Blankers-Koen, która zdobyła na Wembley cztery złote medale lekkoatletyczne. Finał Matthewsa Rok 1953 przyniósł finał FA Cup, który do dziś jest uznawany za jeden z najbardziej dramatycznych meczów w historii. Blackpool pokonało Bolton Wanderers 4:3, a spotkanie zostało nazwane „Finałem Matthewsa” na cześć 38-letniego Stanleya Matthewsa, który w swoim trzecim finale w końcu zdobył upragnione trofeum. Bohaterem statystycznym był jednak Stan Mortensen, który zdobył jedynego hat-tricka w historii finałów FA Cup na starym Wembley. Anglia na szczycie Najważniejszą datą w historii stadionu pozostaje jednak 30 lipca 1966 roku. Finał mistrzostw świata przeciwko RFN przyniósł Anglii jedyny jak dotąd tytuł mistrzowski. Hat-trick Geoffa Hursta i ikoniczny obraz Bobby’ego Moore’a odbierającego Puchar Jules Rimet z rąk królowej Elżbiety II do dziś pozostają fundamentami angielskiej kultury sportowej. Zwycięski remis Dla nas najważniejszym wydarzeniem na londyńskim stadionie pozostaje mecz Anglia-Polska z 17 października 1973 roku, rozegrany w ramach eliminacji do mistrzostw świata 1974. Polacy wcześniej wygrali z Anglikami 2:0 na Stadionie Śląskim w Chorzowie, jednak to gospodarze byli faworytami spotkania. Reprezentacja Anglii miała zdecydowaną przewagę, ale polska drużyna prezentowała się wyśmienicie, zwłaszcza bramkarz Jan Tomaszewski. W 57. minucie Jan Domarski zdobył bramkę dającą nam prowadzenie. W 63. minucie Anglicy wyrównali po rzucie karnym, ale remis utrzymał się do końca. Dzięki temu reprezentacja Polski po raz pierwszy po II wojnie światowej awansowała do finałów Mistrzostw Świata w Piłce Nożnej. Muzyka i popkultura W latach 70. i 80. XX wieku stary Wembley przestał być wyłącznie areną sportowych zmagań. Słynny stadion stał się także najważniejszym przystankiem dla największych tras koncertowych świata. 13 lipca 1985 roku obiekt gościł Live Aid – charytatywny mega-koncert zorganizowany przez Boba Geldofa i Midge’a Ure’a. Występ zespołu Queen, z Freddiem Mercurym u szczytu formy, do dziś regularnie wygrywa w plebiscytach na najlepszy występ na żywo w historii rocka. Na stadionie wystąpił także Michael Jackson, który podczas trasy Bad w 1988 roku wyprzedał Wembley siedmiokrotnie, co wówczas było absolutnym rekordem. Występowali tam również U2 i Madonna. Później na tamtejszej scenie stanęły gwiazdy takiego formatu, jak zespół Take That, który w 2011 roku przyciągnął 266 000 fanów w ciągu czterech nocy, i Adele (z rekordową publicznością 98 000 osób w 2017 roku). Pożegnanie bliźniaczych wież Decyzja o zburzeniu starego Wembley w 2000 roku była niezwykle kontrowersyjna. Twin towers były dla wielu „świętością”, jednak obiekt był już przestarzały i nie spełniał rygorystycznych wymogów. Brakowało udogodnień dla niepełnosprawnych, odpowiedniej liczby toalet i wystarczającej ilości miejsca na nogi. Wizja Normana Fostera Projekt został opracowany przez biuro Foster + Partners oraz HOK Sport. Nowy Wembley miał zmieścić 90 tys. miejsc. Budowa rozpoczęła się w 2003 roku, a zakończyła – cztery lata później. Całkowity koszt wyniósł 757 milionów funtów. Głównym wykonawcą projektu była australijska firma Multiplex, w której jednym z głównych inżynierów był Edmund Obiała. Polski inżynier brał udział w koordynacji prac projektowych i wykonawczych, dbając o to, by wizja architektów z Foster + Partners została przełożona na rzeczywistość budowlaną. Cud architektury i inżynierii Nowy Wembley to arcydzieło inżynierii strukturalnej, którego parametry budzą podziw na całym świecie. Mówimy tu o drugim pod względem wielkości stadionie Europy. Angielski kolos ustępuje tylko Camp Nou w Barcelonie. Ikoniczny łuk Głównym elementem wizualnym i konstrukcyjnym (a także „duchowym spadkobiercą” bliźniaczych wież) jest stalowy łuk o wysokości 133 metrów. Ma on rozpiętość 315 metrów, co czyni go najdłuższą jednoprzęsłową konstrukcją wsporczą dachu na świecie. Łuk wspiera cały dach północny i 60% dachu południowego. To założenie konstrukcyjne eliminuje potrzebę stosowania kolumn podtrzymujących wewnątrz stadionu i gwarantuje każdemu kibicowi niczym niezakłócony widok na murawę. Nowe wydarzenia sportowe Od otwarcia w 2007 roku Wembley Stadium gościł wydarzenia, które w Anglii na nowo zdefiniowały pojęcie sportowej rozrywki. Futbol amerykański Wembley jest regularnym gospodarzem meczów NFL poza granicami USA. Inauguracyjne starcie Miami Dolphins z New York Giants zapoczątkowało trend, który sprawił, że Londyn stał się nieoficjalną europejską stolicą futbolu amerykańskiego. Boks Stadion stał się też areną dla wielkich walk bokserskich. W 2017 roku Anthony Joshua skrzyżował tam rękawice z Władimirem Kliczko. Pięć lat później Tyson Fury zmierzył się z Dillianem Whyte’em. Każda z tych potyczek zgromadziła na trybunach ok. 90 tys. widzów. Kultowe koncerty W ostatnich latach odbyły się tam wydarzenia muzyczne, które już teraz można nazwać kultowymi, nie tylko ze względu na fenomenalne widowisko. Nie bez znaczenia jest także aspekt ekonomiczny takich wydarzeń. W 2024 roku, w ramach trasy The Eras Tour, Taylor Swift wystąpiła na Wembley osiem razy, bijąc rekord Michaela Jacksona dla solowego artysty. Szacuje się, że jej występy dołożyły 300 milionów funtów do gospodarki Londynu. Z kolei powrót zespołu Oasis w 2025 roku przyniósł inny rekord. Według danych firmy Delaware North, fani grupy wypijali średnio 250 tys. pint piwa na jeden wieczór. To ponad sześciokrotnie więcej niż podczas koncertów Taylor Swift i dwukrotnie więcej niż u fanów Coldplay. Każdy koncert przynosił ponad 2 miliony funtów przychodu z samej sprzedaży złotego trunku. Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Geneza ekonomii sięga Szkocji. Adam Smith sformułował przełomowe koncepcje nauki
Adam Smith – „ojciec” ekonomii, surowy analityk i twórca metafory niewidzialnej ręki – był niezwykle złożonym człowiekiem. Moralista, pedagog i baczny obserwator ludzkiej natury miał zainteresowania wykraczające daleko poza mechanizmy handlu. Smith nie był wyłącznie teoretykiem kapitalizmu, ale także, a może przede wszystkim, filozofem społecznym, który próbował zrozumieć, jak w świecie rządzonym przez partykularne interesy możliwe jest zbudowanie stabilnego i sprawiedliwego społeczeństwa, które żyje w dostatku.
Spis treści: Korzenie w Kirkcaldy Edukacja Adama Smitha Profesura w Glasgow Opus magnum Adama Smitha Ostatnie lata życia Adam Smith zostawił światu dwa monumentalne dzieła i dziesiątki pytań dotyczących przyszłości systemu, który opisał. Bywa określany jako bezlitosny obrońca nieskrępowanego kapitalizmu. Jednak zagłębiając się w jego prace, nie można nie odnieść wrażenia, że był człowiekiem znacznie bardziej wyważonym. Rozumiał, że rynek nie jest celem samym w sobie, a jedynie narzędziem do poprawy bytu najuboższych. Korzenie w Kirkcaldy Adam Smith urodził się w 1723 roku w Kirkcaldy – niewielkim miasteczku we wschodniej Szkocji, które wówczas liczyło około 1500 mieszkańców. Niestety, dokładna data narodzin przyszłego myśliciela nie została odnotowana. Wiadomo tylko, że został ochrzczony 5 czerwca i właśnie ten dzień tradycyjnie uznaje się za jego urodziny. W tamtym czasie Kirkcaldy nie było sielankową wioską. Niewielka, portowa miejscowość bardziej przypominała gwarny ośrodek handlowy. To właśnie tam od dziecka mógł obserwować mechanizmy wymiany towarowej, funkcjonowanie cechów i pracę urzędów celnych. Był synem Adama Smitha, prawnika i urzędnika służby cywilnej, i Margaret Douglas, córki zamożnego posiadacza ziemskiego. Ojciec zmarł jeszcze przed jego narodzinami. Wychowaniem chłopca zajęła się matka. Wytworzyła się między nimi niezwykle silna więź, która przetrwała dekady. Smith nigdy nie ożenił się, a matka prowadziła jego dom właściwie do końca swojego życia. Edukacja Adama Smitha Młody Smith uczył się w miejscowej szkole Burgh School, która w tamtym czasie znajdowała się pod kierownictwem Davida Millera i była uważana za jedną z najlepszych w Szkocji. Miller był prawdziwym innowatorem, kładącym nacisk nie na mechaniczne zapamiętywanie, ale na naukę argumentacji i publicznego występowania. Uczniowie, wśród których znajdowali się tacy późniejsi giganci, jak choćby architekt Robert Adam czy polityk James Oswald, czytali klasyków łacińskich, takich jak Eutropiusz, i brali udział w wystawianiu moralitetów. To właśnie tam Smith rozwinął swoją pasję do książek i fenomenalną pamięć, a także biegłość w językach klasycznych. Potwierdza to zachowany do dziś w muzeum w Kirkcaldy podpis dziesięcioletniego Adama na okładce podręcznika do łaciny. Glasgow Jako 14-latek Smith wstąpił do University of Glasgow i od razu rozpoczął naukę od drugiego roku. Szkoła ta była wówczas jednym z kluczowych ośrodków rodzącego się oświecenia szkockiego – ruchu, który odrzucał religijny dogmat na rzecz empirycznej obserwacji i rozumu. To właśnie tam Smith znalazł się pod wpływem człowieka, którego później nazywał „nigdy niezapomnianym” – Francisa Hutchesona, profesora filozofii moralnej. Hutcheson był jednym z pierwszych wykładowców, którzy zrezygnowali z prowadzenia zajęć po łacinie na rzecz języka angielskiego, co czyniło filozofię dostępną dla szerszego grona studentów. Jego koncepcje dotyczące wolności obywatelskich, natury cnoty i idei, że działanie jest dobre wtedy, gdy przynosi „największe szczęście największej liczbie ludzi”, ukształtowały moralny kręgosłup Smitha. Choć później polemizował z niektórymi teoriami swojego mentora (szczególnie w kwestii postrzegania interesu własnego), to właśnie w Glasgow nauczył się widzieć ekonomię i społeczeństwo jako systemy wzajemnie powiązanych działań ludzkich, napędzanych naturalnymi instynktami. Oksford Studia w Glasgow ukończył w 1740 roku. Otrzymał prestiżowe stypendium Snell Exhibition, a to otworzyło mu drogę do Balliol College na Uniwersytecie Oksfordzkim. Odbyta konno podróż na południe trwała kilka dni i była dla młodego Szkota zetknięciem z zupełnie inną kulturą akademicką. Oksford okazał się dla Smitha intelektualnym rozczarowaniem. W przeciwieństwie do tętniącego energią Glasgow, angielskie uniwersytety tamtego okresu były „skostniałe” i pogrążone w apatii. Smith zauważył w „Badaniach nad naturą i przyczynami bogactwa narodów”, że tamtejsi profesorowie, opłacani z bogatych dotacji niezależnych od liczby studentów, w dużej mierze porzucili nawet udawanie, że uczą. Pobyt w Oksfordzie miał jednak pewną zaletę – skłonił Smitha do tytanicznej pracy własnej. Spędzał długie godziny w Bibliotece Bodlejańskiej, studiując literaturę francuską, włoską i angielską, a także dzieła filozoficzne, które nie mieściły się w ówczesnym kanonie. To właśnie w Oksfordzie Smith podjął lekturę dzieł Davida Hume’a, co wywołało niemały skandal. Posiadany przez niego egzemplarz „Traktatu o naturze ludzkiej”, książki uznawanej za „niebezpiecznie sceptyczną” został mu skonfiskowany. W 1746 roku, przed wygaśnięciem stypendium, Smith opuścił Oksford i wrócił do Szkocji. Wykłady w Edynburgu Po powrocie do domu, stanął przed dylematem zawodowym. Rodzina widziała go w roli duchownego, jednak on sam nie czuł powołania. Dzięki koneksjom matki i wsparciu lorda Kamesa, wpływowego sędziego i intelektualisty, Smith otrzymał propozycję wygłoszenia serii publicznych wykładów w Edynburgu. Zajęcia dotyczące retoryki, literatury pięknej, a później również prawa i ekonomii politycznej, okazały się ogromnym sukcesem frekwencyjnym. Przyciągały wykształconych mieszkańców miasta, prawników i kupców, co pozwoliło Smithowi ugruntować pozycję w elicie intelektualnej Szkocji. To właśnie w tym okresie zacieśniła się przyjaźń Smitha z Davidem Hume’em, która stała się jedną z najbardziej owocnych relacji w historii zachodniej filozofii. Hume, starszy o dwanaście lat, stał się dla Smitha nie tylko mentorem, ale i najbliższym powiernikiem. Profesura w Glasgow Sukces edynburskich wykładów sprawił, że gdy w 1751 roku zwolniła się katedra logiki na Uniwersytecie w Glasgow, kandydatura 27-letniego Smitha została przyjęta z niemałym entuzjazmem. Już rok później, po śmierci swojego poprzednika, objął bardziej prestiżową katedrę filozofii moralnej. Następne trzynaście lat określił później jako „najbardziej użyteczny, a przez to najszczęśliwszy i najbardziej honorowy okres”. Jako profesor Smith nie był suchym teoretykiem. Jego wykłady były żywe, pełne przykładów z życia codziennego i historii. Choć z natury nieśmiały i mający pewne wady wymowy, na katedrze stawał się charyzmatyczny, często chodząc po sali podczas mówienia, co przejął od Hutchesona. To właśnie z tych wykładów wyrosły oba jego największe dzieła. Pierwszym z nich była wydana w 1759 roku „Teoria uczuć moralnych”. Książka ta przyniosła mu natychmiastową sławę i uznanie, nie tylko w Wielkiej Brytanii, ale i na kontynencie. Smith zawarł w niej tezę, że fundamentem moralności nie jest nakaz boski ani chłodna kalkulacja użyteczności, a ludzka zdolność do współodczuwania. Wprowadził postać „bezstronnego obserwatora”, wewnętrznego sędziego, który pozwala nam oceniać własne czyny z perspektywy obiektywnej osoby trzeciej. Dzieło to udowodniło, że Adam Smith postrzegał człowieka nie jako egoistyczną jednostkę, a w kategoriach istoty społecznej, której szczęście zależy od akceptacji i dobrostanu innych. Spotkania z Voltaire’em i fizjokratami Uznanie z jakim spotkała się „Teorii uczuć moralnych” otworzyło przed Smithem nieoczekiwane możliwości zawodowe. Charles Townshend, późniejszy kanclerz skarbu, był pod tak wielkim wrażeniem książki, że zaproponował mu stanowisko prywatnego nauczyciela swojego pasierba, Henry’ego Scotta, trzeciego księcia Buccleuch. Oferta była zbyt lukratywna, by ją odrzucić. W 1764 roku Smith zrezygnował z katedry w Glasgow i wyruszył z młodym księciem na kontynent. Podróż trwała niemal 3 lata i była kluczowym etapem w formowaniu się „Badań nad naturą i przyczynami bogactwa narodów”. W Genewie Smith zrealizował jedno ze swoich największych marzeń – spotkał się z Voltaire’em w jego posiadłości w Ferney. Pobyt w Paryżu był jeszcze bardziej owocny pod względem intelektualnym. Dzięki rekomendacjom Hume’a Smith został wprowadzony na salony, gdzie poznał czołowych myślicieli tamtej epoki, w tym grupę znaną jako fizjokraci. Opus magnum Adama Smitha Po powrocie do Wielkiej Brytanii w 1766 roku Smith prowadził niemal pustelnicze życie, całkowicie poświęcając się pisaniu „Badań nad naturą i przyczynami bogactwa narodów”. Dzieło ukazało się 10 lat później, w samym środku politycznej burzy związanej z amerykańską wojną o niepodległość. Książka nie była jedynie podręcznikiem ekonomii, a monumentalną analizą rozwoju cywilizacji. Autor sformułował w niej kilka przełomowych koncepcji, które do dziś stanowią fundament nauk społecznych. Były to: podział pracy, idea „niewidzialnej ręki”, krytyka merkantylizmu. Ostatnie lata życia W 1778 roku Smith otrzymał nominację na stanowisko komisarza ceł w Szkocji. Nominacja ta, uzyskana częściowo dzięki wpływom księcia Buccleuch, przeniosła go do Edynburga na ostatnie dwanaście lat życia. Fakt, że autor pism przeciwko cłom i barierom handlowym został głównym poborcą tychże opłat, był często wyśmiewany przez jego przeciwników. Adam Smith zmarł 17 lipca 1790 roku. Jako wróg korporacjonizmu i „zmowy kupców przeciwko społeczeństwu”, do końca wierzył w siłę konkurencji, ale jednocześnie podkreślał znaczenie sprawiedliwości jako „głównego filaru, na którym opiera się cała konstrukcja społeczeństwa”. Jego myśl wpłynęła na zniesienie niewolnictwa, rozwój edukacji publicznej i demokratyzację bogactwa. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Tajemnica spalonych kopców rozwiązana? „Gorący temat debat archeologów”
Przez dekady spalone kopce były jedną z największych zagadek brytyjskiej archeologii. Choć teorii było wiele, od saun po browary, najnowsze dowody wskazują na coś innego. Dzięki analizie budulca naukowcy mają już niemal pewność co do ich funkcji. Zagadka, która od lat dzieliła badaczy, doczekała się fascynującego rozwiązania.
Tak zwane spalone kopce to jedne z najbardziej rozpowszechnionych, a zarazem najbardziej tajemniczych obiektów pradziejowej Wielkiej Brytanii i Irlandii. Składają się z ogromnych mas kamieni i krzemieni noszących ślady działania ognia, zmieszanych z dużą ilością węgla drzewnego. Zlokalizowane są zazwyczaj na nisko położonych terenach, w pobliżu rzek, mokradeł i naturalnych źródeł. Przez wieki działalność rolnicza spłaszczyła te niegdyś wyraźne kopce, pozostawiając jedynie rozległe warstwy materiału. Analizy pokazują, że miejsca te były używane wielokrotnie przez dziesięciolecia, a nawet stulecia. Ludzie rozgrzewali kamienie w ogniu, a następnie gwałtownie studzili je w wodzie, by uzyskać wrzątek. Pytanie jednak brzmi: po co komu było tyle gorącej wody na odludziu? Wielkie poszukiwania w Suffolk To pytanie pozostawało gorącym, również w sensie dosłownym, tematem debat w społeczności archeologicznej przez lata. Badacze brali pod uwagę wszystko: od wielkiego gotowania i warzenia piwa, po produkcję tekstyliów, obróbkę drewna, a nawet… sauny. Jednak najnowsze wykopaliska przeprowadzone przez Cotswold Archaeology w Suffolk ukazały przepalone kopce w nowym świetle. Dzięki pracom na trzech stanowiskach archeologicznych – Marham Park, Laxfield oraz Hepworth – archeolodzy uzyskali cenne dane na podstawie których zaproponowali rozwiązanie zagadki. Tłuste dowody i krzemienne skrobaki Kluczem do rozwiązania zagadki okazały się analizy mikroskopowe. Wśród kamieni archeolodzy odkryli szereg kości, które należały głównie do bydła – gatunku ściśle powiązanego z produkcją skór. Prawdziwy przełom przyniosły jednak analizy chemiczne kamiennego bloku przywodzącego na myśl koryto, odkopanego w Marham Park. Na jego powierzchni wykryto lipidy (tłuszcze) pochodzące od bydła i innych zwierząt, co sugeruje, że służyło do preparowania zwierzęcych szczątków. Do tego doszły wyniki analiz narzędzi krzemiennych. Z mikrośladów wynika, że używano ich do skrobania, przekłuwania i cięcia suchych skór. Wszystkie te dowody silnie sugerują, że głównym przeznaczeniem spalonych kopców było garbowanie skór. Był to pradziejowy „zakład”, w którym gorąca woda odgrywała kluczową rolę w procesie technologicznym. Sezonowy rzemieślnik i uciążliwy zapach Te „fabryki” budowano z dala od ludzkich osiedli, co sugerowało, że mogły być to grobowce. Ale prawda okazała się bardziej pragmatyczna i wiąże się z generowanym przez garbarnie zapachem. Umieszczenie warsztatów na bagnach, z dala od wiosek, miało po prostu sens. W ten sposób oszczędzano ludziom potwornego fetoru i przy okazji korzystano z łatwego dostępu do wody. Co więcej, badania geoarcheologiczne i pyłkowe wykazały, że była to praca sezonowa. Główna studnia w Marham Park była wypełniona wodą tylko w określonych porach roku. Analizy wskazują na późne lato lub wczesną jesień – czas, w którym społeczności dokonywały sezonowego uboju zwierząt i przygotowywały zapasy skór przed zimą. Czy pozostałe spalone kopce były garbarniami? Nie ma stuprocentowej pewności, ale nowa koncepcja wydaje się przekonywująca i spójna. Musimy jednak pamiętać, że datowane są na lata ok. 2400 p.n.e. – 700 p.n.e., co jest dość dużym przedziałem czasowym. Czy zawsze i wszystkie pełniły tę samą funkcję? Źródło: Cotswold Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Czterokołowe wozy w Brytanii epoki żelaza. Znaleziono je w zagadkowym skarbie
Odkrycie przez archeologów reliktów po ciężkich czterokołowych wozach w północnej Anglii zaskoczyło ekspertów. Sądzono, że taka innowacja nie była jeszcze znana na wyspach dwa tysiące lat temu. Odkryto je wśród setek bezcennych metalowych przedmiotów. Teraz naukowcy głowią się, jak się tam znalazły. Mają kilka koncepcji.
Historia tego odkrycia zaczyna się niedaleko Stanwick w North Yorkshire w Wielkiej Brytanii. Miejsce to było w I wieku n.e. potężną stolicą plemienia Brygantów. Już w XIX wieku znajdowano tam cenne przedmioty z metalu. Jednak nowe badania z lat 2021–2022 ujawniły znacznie większą skalę bogactwa. Wszystko zaczęło się od pasjonata z wykrywaczem metali, Petera Headsa, który natrafił na metalowe artefakty na polach w Melsonby. Zaalarmowani archeolodzy z Durham University szybko rozpoczęli badania wykopaliskowe. Stało się jasne, że jest to jeden z największych skarbów epoki żelaza w historii kraju. Dwa depozyty znajdowały się kilkadziesiąt metrów od siebie na dnie dawnych rowów granicznych. Znalezisku przyjrzał się i go szczegółowo przeanalizował zespół pod kierunkiem dr Sophii Adam z Durham University, czego efektem jest artykuł w „Antiquity”. Rewolucja na czterech kołach. Tego nikt się nie spodziewał Największą sensacją okazało się znalezisko w postaci resztek po czterokołowych wozach. Do tej pory sądzono, że wyspiarze używali wyłącznie lekkich, dwukołowych rydwanów. Znalezisko w Melsonby dostarcza pierwszych fizycznych dowodów na istnienie cięższych pojazdów. Są one charakterystyczne dla kontynentalnej Europy, ale dotąd nieznane w Brytanii. Wśród artefaktów zidentyfikowano: specjalne sworznie zwrotnicy – elementy mechanizmów kierowniczych dużych wozów; unikalne, żelazne wsporniki w kształcie litery U – przypominające piasty znane z Niemiec i Danii. W jednym z dwóch depozytów znaleziono 28 żelaznych obręczy kół. Niektóre z nich mają znacznie większą średnicę niż te w rydwanach. Naukowcy szacują, że depozyt zawiera szczątki co najmniej siedmiu takich wozów. To odkrycie całkowicie zmienia wiedzę o transporcie na wyspach w epoce żelaza. Skarby ukryte w metalu. Naukowcy zajrzeli do środka bez niszczenia Oprócz wozów badania ujawniły setki innych fascynujących przedmiotów. Łącznie zinwentaryzowano blisko 950 elementów. Aby zbadać drugi depozyt, naukowcy użyli nowoczesnej tomografii komputerowej (CT). Dzięki temu mogli zajrzeć do wnętrza skorodowanego bloku bez jego niszczenia. W środku odkryto: ozdobną uprząż końską; włócznie; długie miedziane rurki. Wiele elementów zdobiono egzotycznym koralem z Morza Śródziemnego. To jedne z najbardziej kunsztownych przykładów wykorzystania tego surowca w Brytanii. Do najbardziej niezwykłych znalezisk należą: wielki żelazny kocioł o pojemności 35 litrów z motywami ryb; rzadkie, duże żelazne lustro; naczynie ozdobione ludzkimi maskami. Niektóre przedmioty noszą wyraźne ślady wpływów rzymskich, co wskazuje na kontakty kulturowe. Dlaczego zniszczono te przedmioty? Zagadka elit Brygantów Badacze wykluczyli, że był to zwykły zapas surowca dla rzemieślnika. Wszystko wskazuje na celowe działanie. Przedmioty zostały zniszczone w ramach aktu określanego jako „ostentacyjna konsumpcja”. Wskazują na to: celowo wygięte koła; ślady intensywnego ogrzewania, czyli poddanie ich wpływowi wysokiej temperatury; deformacje typowe dla rytuałów. Analiza sugeruje, że depozyty mogą być związane z wystawnymi pochówkami. Najprawdopodobniej było to pożegnanie osoby z najwyższej elity Brygantów. Co ciekawe, mimo ogromu znalezisk, nie odkryto żadnych ludzkich kości. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Gdzie podróżowała Agatha Christie? Te miejsca inspirowały jej najsłynniejsze powieści
Podróże Agathy Christie, od spokojnych krajobrazów Devonu i ulic Londynu, po egzotyczne brzegi Nilu i starożytną Petrę, stały się fundamentem jej najsłynniejszych powieści kryminalnych. Dziś te same miejsca przyciągają turystów, którzy chcą podążać śladami „królowej zagadek” i odkrywać scenerie znane z jej książek.
Spis treści: Południowy Devon jako miejsce urodzenia Agathy Christie Londyn śladami Agathy Christie i jej bohaterów Egipt Agathy Christie – Nil, Luksor i literackie inspiracje Stambuł i Orient Express śladami pisarki Kapsztad Agathy Christie, czyli podróże i inspiracje w RPA Karaibskie inspiracje powieści Agathy Christie na Barbadosie Petra i sceneria powieści „Spotkanie ze śmiercią” Pięćdziesiąt lat po swojej śmierci w 1976 roku Agatha Christie pozostaje jedną z najważniejszych autorek w historii literatury popularnej. Jej powieści sprzedały się w ponad dwóch miliardach egzemplarzy, a charakterystyczny sposób budowania napięcia i konstruowania intrygi wywarł wpływ na twórców na całym świecie – od literatury azjatyckiej, po współczesne produkcje filmowe. Mniej oczywistym, choć równie istotnym elementem jej biografii, była pasja do podróżowania. Już jako młoda kobieta odwiedziła Egipt, a w 1922 roku wyruszyła w wielomiesięczną podróż obejmującą m.in. Afrykę Południową, Australię i Kanadę. Z czasem wyprawy stały się dla niej nie tylko sposobem poznawania świata, lecz także bezpośrednią inspiracją dla fabuł – egzotyczne krajobrazy, środki transportu i spotkania z ludźmi różnych kultur przenikały do jej książek, nadając im wyjątkową atmosferę. Jak zauważa badaczka twórczości pisarki, dr Michelle Kazmer, zamknięte przestrzenie – takie jak statki czy pociągi – sprzyjały budowaniu napięcia, ponieważ gromadziły w jednym miejscu osoby, które w innych okolicznościach nigdy by się nie spotkały. To właśnie w takich sceneriach rodziły się jedne z najbardziej rozpoznawalnych historii, w tym „Morderstwo w Orient Expressie” czy „Śmierć na Nilu”. Które miejsca na świecie odegrały zatem kluczową rolę w twórczości Agathy Christie? Południowy Devon jako miejsce urodzenia Agathy Christie Południowy Devon, a zwłaszcza Torquay, to przestrzeń nierozerwalnie związana z życiem i wyobraźnią Agathy Christie. To właśnie tutaj pisarka przyszła na świat i przez lata czerpała inspiracje do swoich historii. Jednym z najważniejszych punktów na tej mapie pozostaje Greenway House – jej dawna rezydencja nad rzeką Dart, dziś udostępniona zwiedzającym jako muzeum, w którym zachowały się oryginalne wnętrza, prywatne pamiątki oraz bogaty zbiór pierwszych wydań jej książek. Region można odkrywać także poprzez specjalnie wytyczony szlak Agathy Christie, prowadzący przez miejsca pojawiające się w jej twórczości – od eleganckiego Imperial Hotel, po lokalne muzeum z poświęconą jej galerią. Szczególne wrażenie robi jednak Burgh Island – niewielka wyspa, która w czasie przypływów zostaje odcięta od lądu i stała się inspiracją dla mrocznej scenerii powieści „I nie było już nikogo”. Surowy krajobraz, zmieniający się wraz z rytmem morza, do dziś pozwala poczuć atmosferę napięcia charakterystyczną dla jej książek, a cały region regularnie celebruje tę literacką spuściznę podczas wydarzeń i festiwali poświęconych autorce. Londyn śladami Agathy Christie i jej bohaterów Londyn odegrał istotną rolę w życiu Agathy Christie, będąc nie tylko miejscem jej zamieszkania, lecz także tłem dla wielu literackich intryg. W latach 30. XX wieku autorka posiadała tu kilka nieruchomości, m.in. przy Sheffield Terrace oraz Cresswell Place, a sama stolica stała się naturalnym środowiskiem dla takich postaci jak Herkules Poirot. Dziś miłośnicy jej książek mogą odkrywać miasto poprzez specjalne trasy spacerowe prowadzące przez miejsca związane z jej powieściami i życiem prywatnym. Szczególne znaczenie ma także St Martin’s Theatre na West Endzie, gdzie nieprzerwanie wystawiana jest sztuka „Pułapka na myszy” – najdłużej grany spektakl teatralny na świecie. W czasie II wojny światowej pisarka pracowała jako aptekarka w szpitalu University College Hospital, co pozwoliło jej zdobyć wiedzę o substancjach chemicznych, później wykorzystywaną w fabułach. Mieszkała również w modernistycznym kompleksie Isokon Flats w dzielnicy Belsize Park, który do dziś przyciąga zainteresowanych historią architektury i życia artystycznego Londynu, ukazując mniej znane, lecz równie fascynujące oblicze jej biografii. Egipt Agathy Christie – Nil, Luksor i literackie inspiracje Podróże do Egiptu zajęły wyjątkową rolę w twórczości Agathy Christie. Po pierwszej wizycie na początku XX wieku pisarka wielokrotnie wracała nad Nil, towarzysząc swojemu drugiemu mężowi, archeologowi Maksowi Mallowanowi, podczas prac wykopaliskowych. Szczególne znaczenie miały dla niej Luksor i Asuan – miasta, które stały się tłem jednej z jej najsłynniejszych powieści pt. „Śmierć na Nilu”. Inspiracją dla tej historii był m.in. historyczny parowiec Steamship Sudan, kursujący między tymi miastami do dziś. Egipskie krajobrazy, monumentalne świątynie i atmosfera starożytnych ruin przeniknęły również do innych jej książek, w tym „Zakończeniem jest śmierć”, której akcja osadzona jest w Tebach. Współcześni podróżnicy mogą odwiedzić miejsca znane z tych opowieści, takie jak kompleks świątynny w Karnaku, świątynia Hathor w Denderze czy imponujące Abu Simbel. Sama pisarka często zatrzymywała się w luksusowych hotelach nad Nilem, m.in. w Sofitel Winter Palace Luxor oraz Sofitel Legend Old Cataract Aswan, gdzie – jak się uważa – powstawały fragmenty jej powieści, inspirowane widokiem rzeki i spokojnym rytmem egipskiego życia. Stambuł i Orient Express śladami pisarki Stambuł zajmuje szczególne miejsce w biografii pisarki, przede wszystkim za sprawą legendarnej trasy Orient Express. To właśnie podróże tym luksusowym pociągiem, odbywane zarówno samotnie, jak i u boku Maxa Mallowana, stały się inspiracją dla jednej z jej najbardziej rozpoznawalnych powieści – „Morderstwo w Orient Expressie”. Choć oryginalne połączenie zakończyło działalność w 2009 roku, jego klimat odtwarzany jest dziś przez historyczny skład Venice Simplon-Orient-Express, który przywołuje atmosferę międzywojennej elegancji. W samym Stambule można odwiedzić Sirkeci Railway Station – dawną stację końcową tej trasy, gdzie zachowały się elementy związane z epoką wielkich podróży kolejowych. Tuż obok działa muzeum kolejnictwa prezentujące pamiątki z czasów świetności Orient Expressu. Szczególnym miejscem pozostaje jednak Pera Palace Hotel, w którym pisarka zatrzymywała się podczas swoich pobytów i gdzie – według przekazów – powstawały fragmenty jej powieści. Hotel do dziś podtrzymuje tę tradycję, udostępniając gościom apartament inspirowany jej pobytem, z zachowanymi detalami z epoki, które pozwalają poczuć atmosferę czasów, gdy podróż była częścią literackiej intrygi. Kapsztad Agathy Christie, czyli podróże i inspiracje w RPA Pobyt w Kapsztadzie był jednym z ważniejszych etapów słynnej podróży dookoła świata, którą Agatha Christie odbyła w 1922 roku. Wraz z pierwszym mężem odwiedziła Republikę Południowej Afryki, gdzie – jak podkreślają badacze jej twórczości – zetknęła się m.in. z popularnym już wtedy surfingiem. To właśnie te doświadczenia znalazły odzwierciedlenie w powieści „Mężczyzna w brązowym garniturze”, której część akcji rozgrywa się w tym regionie. Jednym z najbardziej charakterystycznych miejsc związanych z jej pobytem jest plaża Muizenberg Beach, znana z łagodnych fal i rzędów kolorowych domków, które do dziś tworzą jeden z najbardziej rozpoznawalnych krajobrazów Kapsztadu. Pisarka zatrzymała się również w eleganckim Mount Nelson Hotel, słynącym z różowej fasady i widoku na Table Mountain. W czasie pobytu odwiedziła także lokalne instytucje, w tym parlament oraz historyczne winnice regionu Constantia, które do dziś uchodzą za jedne z najstarszych w Republice Południowej Afryki i pozostają ważnym elementem dziedzictwa tego miejsca. Karaibskie inspiracje powieści Agathy Christie na Barbadosie Egzotyczny klimat Barbadosu znalazł z kolei swoje odbicie w powieści „Karaibska tajemnica”. Choć jej bohaterowie często przemierzali Europę i Bliski Wschód, to właśnie panna Marple została wysłana przez autorkę w jedną z nielicznych podróży poza Wielką Brytanię – na fikcyjną wyspę inspirowaną karaibskim krajobrazem. Impulsem do stworzenia tej historii była wizyta Christie na Barbadosie w latach 50., kiedy odkryła zupełnie inny, spokojniejszy rytm życia. Podczas pobytu zatrzymała się w Coral Reef Club, eleganckim, rodzinnym hotelu, który posłużył jako pierwowzór literackiego kurortu znanego z powieści. Do dziś miejsce to zachowuje atmosferę klasycznej brytyjskiej rezydencji przeniesionej w tropikalne realia. Wyspa oferuje również krajobrazy, które mogły inspirować autorkę – od spokojnych plaż, po bardziej dynamiczne zatoki, takie jak Bathsheba Soup Bowl, cenione przez surferów. Barbados pozostaje miejscem, gdzie kontrast między sielankowym wypoczynkiem a subtelnym napięciem fabuły Christie wydaje się szczególnie wyraźny, tworząc scenerię idealną dla kryminalnej intrygi. Petra i sceneria powieści „Rendez-vous ze śmiercią” Monumentalne ruiny Petry, ukryte wśród pustynnych krajobrazów Jordanii, stały się jedną z najbardziej sugestywnych scenerii w twórczości Agathy Christie. Na długo przed tym, jak miejsce to zyskało globalną popularność dzięki kinu, autorka wykorzystała jego wyjątkowy charakter w powieści „Rendez-vous ze śmiercią”. Historia rozgrywa się w trakcie podróży z Jerozolimy do Petry, a samo starożytne miasto przedstawione jest jako przestrzeń pełna napięcia i niepokoju, gdzie surowe krajobrazy potęgują atmosferę zagadki. Jednym z najbardziej rozpoznawalnych punktów jest Al-Khazneh, czyli słynny Skarbiec Faraona wykuty w skale, do którego prowadzi wąski wąwóz Siq – miejsce, które w powieści nabiera niemal symbolicznego, mrocznego znaczenia. Współcześni podróżnicy mogą podążać trasą bohaterów, odkrywając kolejne części miasta, w tym klasztor Ad-Dajr czy punkt widokowy na Wzgórzu Ofiarnym. Szczególne wrażenie robi wieczorne wydarzenie „Petra by Night”, kiedy starożytne ruiny oświetlane są setkami świec, przywołując atmosferę tajemnicy, którą Christie tak sugestywnie oddała w swojej prozie. Źródło: BBC Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.