Radykalna zmiana w turystyce. Znany przewodnik mówi „stop” atrakcjom z udziałem zwierząt
Od dekad Michelin kojarzy się nie tylko z gwiazdkami przyznawanymi najlepszym restauracjom, lecz także z rekomendacjami miejsc i doświadczeń wartych podróży. Jego przewodniki wyznaczały kierunki, podpowiadały, co zobaczyć i jak spędzić czas w różnych częściach świata. Teraz, w roku setnych urodzin przewodnika, marka ogłasza istotną zmianę: z list polecanych atrakcji znikną aktywności wykorzystujące zwierzęta – w tym przejażdżki na słoniach czy wielbłądach. To sygnał, że nawet najbardziej ugruntowane instytucje turystyczne redefiniują dziś swoje standardy odpowiedzialności.
Michelin od lat uchodzi za jeden z najbardziej wpływowych autorytetów w świecie gastronomii i turystyki. Jego Zielony Przewodnik, obok słynnych gwiazdek kulinarnych, wskazywał podróżnym zabytki, muzea i lokalne atrakcje uznawane za warte odwiedzenia. Kilka dni temu organizacja People for the Ethical Treatment of Animals (PETA) poinformowała, że wydawca potwierdził rezygnację z promowania atrakcji turystycznych opartych na wykorzystywaniu zwierząt oraz ze sprzedaży produktów skórzanych powiązanych z marką. Decyzja ta wpisuje się w szerszą debatę o etyce podróżowania i może oznaczać realny przełom w sposobie, w jaki globalne przewodniki definiują, co „warto zobaczyć”. Michelin rezygnuje z atrakcji z udziałem zwierząt Za barwnymi fotografiami z egzotycznych wakacji często kryje się rzeczywistość, której turyści nie widzą. Przejażdżki na słoniach, pokazy z udziałem dzikich kotów czy popularne w niektórych krajach przejażdżki na wielbłądach od lat budzą sprzeciw organizacji prozwierzęcych. To, co dla odwiedzających bywa jednorazową atrakcją, dla zwierząt nierzadko oznacza długotrwały stres, przemoc i tresurę opartą na bólu. Właśnie na ten rozdźwięk między wakacyjną estetyką a kulisami branży turystycznej zwrócono uwagę przy okazji najnowszych zmian w Zielonym Przewodniku Michelin. Jak poinformowała PETA w komunikacie z 26 lutego 2026 roku, wydawca Zielonego Przewodnika potwierdził, że nie będzie już polecać „atrakcji turystycznych z wykorzystaniem zwierząt”, w tym przejażdżek na słoniach i wielbłądach, ani sprzedawać wyrobów skórzanych sygnowanych marką. W oświadczeniu Michelin Éditions podkreślono: „Jesteśmy przekonani o potrzebie prezentowania treści promujących odpowiedzialną turystykę, która obejmuje dobrostan zwierząt. Dlatego też z naszych przewodników usunęliśmy działania, które mogą prowadzić do znęcania się nad zwierzętami”. Zmiany objęły również najnowsze wydanie Zielonego Przewodnika po Hiszpanii, w którym walki byków zostały określone jako „okrutna i zanikająca tradycja”. Nic dziwnego – według danych przywoływanych przez PETA niechęć wobec korridy w Hiszpanii systematycznie rośnie i obecnie aż 8 na 10 Hiszpanów deklaruje sprzeciw wobec tego widowiska. W trakcie walk byki są bowiem wielokrotnie ranione lancami i banderillami, a finałem spektaklu jest próba zadania śmiertelnego ciosu mieczem, który ma przebić płuca zwierzęcia. Dla obrońców praw zwierząt nie jest to element folkloru, lecz przykład brutalnej przemocy przedstawianej jako rozrywka. Włączenie do przewodnika wyraźnego ostrzeżenia i określenie korridy mianem „okrutnej i zanikającej tradycji” pokazuje, że nawet instytucje przez lata skupione na opisie kultury i atrakcji turystycznych zaczynają brać pod uwagę zmieniającą się wrażliwość społeczną oraz etyczny wymiar podróżowania. Branża turystyczna odchodzi od atrakcji z udziałem zwierząt Decyzja Zielonego Przewodnika Michelin nie jest odosobnionym gestem, lecz częścią szerszego trendu widocznego w międzynarodowej turystyce. PETA od lat prowadzi kampanie wymierzone w atrakcje wykorzystujące zwierzęta, argumentując, że pod pozorem egzotycznej przygody kryją się praktyki oparte na przemocy i przymusie. „Przejażdżki na wielbłądach i walki byków to widowiska cierpienia, a Zielony Przewodnik Michelin słusznie pozostawia te okrutne i archaiczne zajęcia w księgach historii” – podkreśliła w oświadczeniu prezes organizacji Tracy Reiman. Dodała również, że „nawet stuletnia instytucja może i musi ewoluować, aby odzwierciedlać dzisiejsze przekonanie, że zwierzęta to istoty odczuwające ból i strach”. W ostatnich latach podobne decyzje podejmowały także inne podmioty z branży. W 2019 roku Fodor’s Travel zrezygnował z rekomendowania przejażdżek na słoniach, aktualizując swoje treści o informacje dotyczące udokumentowanego okrucieństwa w tej gałęzi turystyki. Z kolei w ubiegłym roku kilka firm (w tym platforma Airbnb) zapowiedziało wycofanie promocji i sprzedaży biletów na przejażdżki zwierzętami w rejonie Wielkich Piramid w Gizie, po ujawnieniu przez aktywistów trudnych warunków, w jakich przetrzymywane są tam wielbłądy i konie. Coraz wyraźniej widać, że zmienia się nie tylko język opisu atrakcji, lecz także realna oferta kierowana do turystów. Warto również dodać, że Michelin ogłosił zakończenie sprzedaży wyrobów skórzanych powiązanych z marką. Jak wskazuje PETA, decyzja ta ma znaczenie nie tylko dla dobrostanu zwierząt hodowlanych, lecz także dla środowiska – przemysł skórzany bywa bowiem łączony z degradacją gleby, zanieczyszczeniem wód oraz wysoką emisją gazów cieplarnianych. W rezultacie przewodnik, który przez dekady wyznaczał standardy w świecie podróży, dołącza do grona instytucji redefiniujących pojęcie atrakcji turystycznej w duchu odpowiedzialności i etyki. Źródło: Travel Pulse Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
W starożytnej Europie żyły wielbłądy! W Bazylei odkryto szczątki hybrydy dwóch gatunków tego zwierzęcia
Szwajcarscy archeolodzy odnaleźli dowody na to, że wielbłądy mogły być powszechnie znane w starożytnej Europie za czasów Cesarstwa Rzymskiego. W Bazylei odkryto fragmenty kości zwierzęcia będącego hybrydą dromadera i baktriana.
Wielbłądy to zwierzęta kojarzące się głównie z pustynnymi regionami Afryki oraz Bliskiego Wschodu. Choć ich obecność w Europie w czasach starożytnych może wydawać się zaskakująca, warto pamiętać, że granice Cesarstwa Rzymskiego sięgały daleko poza kontynent europejski. Umożliwiało to intensywną wymianę towarów, ludzi, a także zwierząt z odległymi regionami leżącymi na peryferiach imperium. W efekcie pojedyncze osobniki pozaeuropejskich gatunków – w tym wielbłądy – bywały sprowadzane także do Europy. Szczątki hybrydy wielbłąda odkryte w Bazylei Zespół szwajcarskich archeologów odnalazł właśnie dowód na obecność wielbłądów w starożytnym Rzymie. Jednak ich badania sugerują, że zwierzęta te nie były pojedynczo sprowadzane na kontynent, lecz żyły i były wykorzystywane przez ludzi na terenie dzisiejszej Szwajcarii ok. 1700 lat temu. Badacze prowadzili wykopaliska w centrum Bazylei. Naukowcy odnaleźli początkowo żuchwę, która na pierwszy rzut oka nie zrobiła na nich większego wrażenia. Dopiero szczegółowa analiza ujawniła, że kość ta należała do wielbłąda, który był krzyżówką jednogarbnego dromadera z dwugarbnym baktrianem. Autorzy odkrycia stwierdzili, że zwierzęta te były wykorzystywane przez Rzymian do transportu ciężkiego sprzętu, a także działań wojskowych. – To niezwykłe odkrycie nie tylko poszerza naszą wiedzę na temat rzymskiego handlu i mobilności ich wojska, ale także podkreśla zaskakującą rolę Bazylei w rozległej, wzajemnie powiązanej sieci Cesarstwa Rzymskiego – napisali w oświadczeniu badacze pod kierunkiem archeolog Barbary Stopp. Z odległej Afryki do Cesarstwa Rzymskiego Hybryda dwóch gatunków wielbłąda była w starożytności dobrze znana i bardzo ceniona, choć nie w całym świecie śródziemnomorskim, lecz głównie na obszarach Azji i Bliskiego Wschodu. Zwierzęta te były zwykle większe i silniejsze niż oba gatunki, z których powstawała ta krzyżówka. Lepiej znosiły zarówno zimno, jak i upały. Hybrydy te w dawnych kronikach np. perskich znane były jako tülü lub bukht. Kości wielbłąda w Bazylei odkryto wzdłuż rzymskiej drogi, która łączyła ufortyfikowaną osadę na Münsterhügel z większymi szlakami transportowymi. Co ciekawe, ta sama droga przebiegała przez miasto Augusta Raurica, rzymską osadę w Szwajcarii, w której również znaleziono szczątki wielbłądów. Zespół archeologów uważa, że to właśnie legiony stacjonujące w tym regionie mogły być odpowiedzialne za sprowadzenie wielbłądów z Afryki. Badacze podkreślają, że szczątki wielbłądów pochodzą z IV wieku n.e. Był to okres konsolidacji wojsk wzdłuż Renu. – W tym okresie rzymski dowódca, a później cesarz Walentynian I, stacjonował ze swoją armią w Bazylei, wzmacniając fortyfikacje i organizując kampanie przeciwko grupom germańskim po drugiej stronie rzeki – podkreślają badacze. Co wielbłądy robiły w starożytnej Europie? W kontekście częstego przemieszczania wojsk i znacznych ruchów piechoty wielbłądy mogły być nieocenionymi zwierzętami jucznymi. Badacze uważają, ze hybrydy te nie były tam traktowane jako egzotyczne ciekawostki, lecz jako stały element krajobrazu rzymskich prowincji. Zostały włączone w wojskową logistykę, biorąc udział w transporcie sprzętu i żywności. – To odkrycie to coś więcej niż fascynująca lokalna anegdota. Stanowi przekonujący dowód na dalekosiężne powiązania, które ukształtowały Cesarstwo Rzymskie. Podróż wielbłąda z regionów pustynnych do doliny Renu odzwierciedla zaawansowane sieci handlowe, systemy zaopatrzenia wojskowego i wymianę międzyregionalną łączącą odległe prowincje – podkreślają szwajcarscy badacze. Źródło: Arkeonews Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Chwila zabawy dla ludzi, lata bólu dla zwierząt. Prawda o popularnych turystycznych atrakcjach szokuje
Za kolorowymi zdjęciami z wakacji często kryje się mroczna rzeczywistość. To, co turystom wydaje się niewinną rozrywką, dla zwierząt oznacza ból, stres i lata cierpienia. Coraz więcej organizacji apeluje, by spojrzeć na popularne atrakcje z innej perspektywy – nie przez pryzmat własnej przyjemności, lecz ich dramatycznych konsekwencji.
Wakacje kojarzą się z beztroską i odkrywaniem nowych miejsc, ale nie wszystkie atrakcje turystyczne mają w sobie coś z niewinnej rozrywki. Egzotyczne kierunki kuszą przeżyciami, które dla Europejczyków mogą wydawać się wyjątkowe, lecz za kulisami często kryje się... cierpienie zwierząt. Słonie uczone wykonywania sztuczek, małpy pozbawiane wolności czy dzikie koty wykorzystywane do robienia pamiątkowych zdjęć – to tylko część praktyk, które stoją w sprzeczności z zasadami etyki. Warto zadać sobie pytanie: czy nasza chwilowa przyjemność powinna odbywać się kosztem życia i dobrostanu zwierząt? Dlaczego delfinaria są nieetyczne i szkodliwe dla zwierząt? Choć pokazy delfinów wciąż przyciągają turystów, ich kulisy są dalekie od beztroskiej zabawy. Żadne delfinarium nie jest w stanie zapewnić tym inteligentnym zwierzętom warunków sprzyjających zdrowemu i zrównoważonemu życiu. W niewoli cierpią one zarówno fizycznie, jak i psychicznie, gdyż przebywają w zbyt małych zbiornikach, są narażone na hałas i szkodliwe substancje chemiczne, a brak stymulacji prowadzi do stereotypowych zachowań i apatii. Aby zmusić je do wykonywania sztuczek, ogranicza się im pożywienie, a w przypadku chorób czy problemów ze stresem – podaje środki farmakologiczne, także psychotropowe. Na szczęście coraz więcej osób zdaje sobie sprawę ze szkodliwości delfinariów, przez co coraz głośniej zaczęły wybrzmiewać protesty przeciwko ich funkcjonowaniu. Dzięki temu m.in. w Meksyku zapadła przełomowa decyzja. Tamtejsza Izba Deputowanych jednogłośnie zatwierdziła poprawkę do Ustawy o Ochronie Przyrody, zakazującą wykorzystywania delfinów, lwów morskich i orek w widowiskach organizowanych w niewoli – zarówno w formie pokazów stałych, jak i objazdowych. W wyniku tego zarządzenia 350 delfinów ma zostać przeniesionych z betonowych zbiorników do nadmorskich rezerwatów. Selfie z dzikimi zwierzętami i ukryta cena pamiątkowych zdjęć Selfie z tygrysem czy zdjęcie z małpą na ramieniu to atrakcja, która na pozór wydaje się nieszkodliwa. W rzeczywistości kryje jednak dramat zwierząt, które od najmłodszych lat poddawane są brutalnej tresurze i faszerowane środkami uspokajającymi lub nasennymi, by były potulne i bezpieczne dla turystów. Raporty, takie jak „Tiger Temple Report” dotyczący Świątyni Tygrysów w Tajlandii, ujawniają, że tygrysy bywają bite, ciągnięte za ogony, a nawet poniżane w najbardziej brutalny sposób, tylko po to, by bez oporu pozowały do zdjęć. Tego typu praktyki nie mają nic wspólnego z troską o zwierzęta, a jedynie z bezwzględnym zyskiem. Cierpienie ukryte za atrakcją, czyli przejażdżki na słoniach i wielbłądach Jazda na słoniach, wielbłądach, osiołkach czy nawet strusiach to kolejna popularna wakacyjna atrakcja, która wiąże się z cierpieniem zwierząt. Często są one wykorzystywane ponad swoje siły, pozbawiane właściwej opieki weterynaryjnej i poddawane przemocy. Eksperci podkreślają, że szczególnie słonie nie mają predyspozycji do dźwigania ciężarów na grzbiecie. Noszenie turystów i długie wędrówki powodują u nich poważne problemy zdrowotne, w tym deformacje kręgosłupa, zwyrodnienia stawów i liczne komplikacje, które na zawsze obniżają jakość ich życia. Konne dorożki w miastach – romantyczna tradycja czy wyzysk zwierząt? Transport konny w miastach, popularny w wielu turystycznych destynacjach, coraz częściej spotyka się z krytyką. Choć tradycyjne dorożki mogą wydawać się romantyczne, dla zwierząt oznaczają ciężką pracę w trudnych warunkach. Konie zmuszane są do ciągnięcia wozów po zatłoczonych i zanieczyszczonych ulicach, często w upale lub mrozie, bez odpowiednich przerw i opieki. Narażone są na hałas, ruch samochodowy, a także urazy kopyt od twardych nawierzchni. Dodatkowym problemem jest los koni po zakończeniu „kariery” w turystyce, gdy przestają być „opłacalne”. Wszystko to sprawia, że dorożki w centrach miast są jedną z najbardziej nieetycznych form rozrywki. Źródło: Fundacja Viva Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Zwierzęta juczne to nie tylko wielbłądy czy osły, ale też psy i słonie. Rekordziści unoszą nawet tonę
Zwierzęta juczne od wielu tysiącleci pomagały człowiekowi w transporcie towarów. Ich rola do dzisiaj jest nie do przecenienia. Tam, gdzie nawet teraz nie wtoczy się najlepszy samochód terenowy, wejdzie obładowane pakunkami zwierzę.
W tym artykule: Wielbłądy – wytrzymałe zwierzęce „tiry” Lamy i alpaki – transportery Ameryki Południowej Koń – jaki jest, każdy widzi Osioł – może i uparty, ale też wytrzymały i cierpliwy Muł. Cenna krzyżówka Pies – nie tylko najlepszy przyjaciel człowieka Słoń. Gigant wśród zwierząt jucznych Również renifery przenoszą towary, nie tylko zaprzęg Świętego Mikołaja Czym są zwierzęta juczne? To takie gatunki zwierząt, które są wykorzystywane przez człowieka do przenoszenia towarów. Nie należy jednak ich mylić ze zwierzętami pociągowymi. W przypadku zwierząt jucznych towary są mocowane i przenoszone bezpośrednio na zwierzęciu. Natomiast w przypadku zwierząt pociągowych – zwierzęta ciągną zaprzężone do nich na przykład wozy. Wielbłądy – wytrzymałe zwierzęce „tiry” Wielbłądy uważane są za niezastąpione zwierzęta juczne na pustyniach. Wyróżniamy dwa gatunki: baktrian (Camelus ferus f. domestica – bactrianus), dromader (Camelus dromedarius f. domestica). Wielbłąd dromader jest jednogarbny. Obecnie występuje tylko w formie udomowionej na terenie Afryki. Nadal jest niezastąpionym transportowcem. Potrafi obyć się bez wody przez całe tygodnie. Nie ma większych wymagań dotyczących karmienia. Pałaszuje nawet suche krzewy. Dromader potrafi przenieść na sobie 150 kg ładunku. Średnio wielbłądy te idą 50 km dziennie, ale są w stanie przebiec nawet do 140 km. Drugim udomowionym gatunkiem wielbłąda jest dwugarbny baktrian, znany ze wschodniej i środkowej Azji. To bardzo wytrzymałe zwierzę. Baktrian z powodzeniem jest wykorzystywany również na dużych wysokościach – aż do 4 tys. m n.p.m. Nie są mu straszne pustynne upały, ani zamiecie śnieżne. Przenosząc ładunek, pokonuje dziennie 30–40 km. Lamy i alpaki – transportery Ameryki Południowej W Ameryce Południowej jako zwierzęta juczne wykorzystywane nadal są do transportu: lamy (Lama guanicoe f. domestica – f. glama), alpaki (Vicugna vicugna f. domestica – f. pakos). Są to gatunki zwierząt z rodziny wielbłądowatych. Te zwierzęta juczne z Andów i Peru hodowane przede wszystkim ze względu na pozyskiwane z nich włosie i mięso. Od trzeciego roku życia używane do transportu towarów. Ich obciążenie nie może być jednak zbyt duże. Niosąc ciężar do 60 kg, pokonują dystans do 30 km na dzień. Koń – jaki jest, każdy widzi Konie (Equss ferus f. domestica) uważane są za zwierzęta szlachetne, ale i one były szeroko wykorzystywane jako zwierzęta juczne. Natomiast w czasach paleolitu polowano na nie ze względu na mięso. Konie na przestrzeni kilku tysięcy lat wykorzystywane były głównie do jeżdżenia wierzchem lub, w przypadku wielkich imperiów starożytności takich jak Egipt czy państwo hetyckie, do ciągnięcia bojowego rydwanu. Jednak jeden z największych dowódców starożytności, Aleksander Wielki, jeździł wierzchem i cenił konnicę w swojej armii. U wczesnych Słowian konie były rzadkością. Pozwolić sobie na nie mogły jedynie osoby majętne. Słowianie hodowali te zwierzęta od IX wieku. W transporcie konie wykorzystywano głównie jako zwierzęta pociągowe podczepione do wozu, często jako zwierzęta gospodarskie. Z kolei rola konia jako zwierzęcia jucznego była zawsze dość ograniczona. Wykorzystywany jest tylko tam, gdzie nie wjedzie pojazd, czyli w trudnych górskich warunkach lub terenach silnie zarośniętych. Koń może unieść do 30 proc. masy swojego ciała, w zależności od rozmiaru kości. Na przykład zwierzę ważące około 370 kg jest w stanie przenieść ładunek o wadze maksymalnie 100 kg. Wykorzystanie konia jako zwierzęcia jucznego przeżywa rozkwit w turystyce. Jego pomoc jest potrzebna jest na szlakach w rezerwatach przyrody w Australii i Ameryki Północnej. Osioł – może i uparty, ale też wytrzymały i cierpliwy Osły (Equss africanus f. domestoca – f. asianus) udomowiono wiele tysięcy lat temu. Na masową skalę korzystano z nich jako zwierząt jucznych w starożytnym Egipcie. Znane są przedstawienia osłów w pracy sprzed ponad 4 tysięcy lat. Również Rzymianie używali osłów jako zwierząt jucznych. Z ich pomocą przewożono oliwo, wino i zboże. Ciekawostką jest, że możne panie w Rzymu uważały mleko oślic za cenny kosmetyk i nawet się w nim kąpały. Muł. Cenna krzyżówka W naturze konie i osły nie krzyżują się. Do powstania tej krzyżówki przyczynił się człowiek. Po skrzyżowaniu samca osła z klaczą konia rodzi się potomek zwany mułem. To zapewne Sumeryjczycy byli pierwszym ludem, który stworzył oślo-końską hybrydę. Muły wyglądają podobnie do koni, ale mają cięższą głowę i większe uszy. Już dwa tysiące lat temu Rzymianie na masową skalę korzystali z nich do jazdy wierzchem i jako siły pociągowej. Do dziś stosowane są też jako zwierzęta juczne. Pies – nie tylko najlepszy przyjaciel człowieka Psy wykorzystywane są do szerokiego spektrum zadań: polowań, stróżowania i ciągnięcia sań. Szczególnie te większe, jak na przykład kanadyjski pies eskimoski, z powodzeniem mogą być też zwierzętami jucznymi. Przenoszą ładunki do około 15 kg. Innymi słowy, do około połowy masy swojego ciała. Słoń. Gigant wśród zwierząt jucznych Słonie są bardzo inteligentnymi zwierzętami, które szybko się oswajają. Ludzie wykorzystują je w szeroki sposób jako zwierzęta juczne. Na przykład w Indiach przenoszą urobek w czasie wycinki drzew. Kłody umieszczają między kłami i przytrzymują trąbą. Słonie są w stanie przetransportować ładunek ważący do jednej tony, ale na krótkich odległościach. Pod tym względem pokonują wszystkie inne zwierzęta juczne. Niosąc średniej wielkości ładunek, są w stanie pokonać nawet 30 km. Również renifery przenoszą towary, nie tylko zaprzęg Świętego Mikołaja Mniej oczywistym gatunkiem, który służy jako zwierzę juczne jest renifer (Rangifer tarandus f. domestica). To jedyne zwierzę w rodzinie jeleniowatych, które udało się ludziom oswoić. Te renifery są nieco drobniejsze od swoich dzikich krewnych. Zamieszkują północną Europę, Azję i Grenlandię. Ich umaszczenie jest białe, jasnoszare lub plamiste. Naukowcy spierają się o to, kiedy doszło do udomowienia renifera. Być może stało się to już nawet ponad 10 tys. lat temu, a może kilka tysięcy lat temu. Niestety, kości zwierząt udomowionych i dzikich nie różnią się od siebie, co utrudnia poczynienie konkretnych wniosków. Tylko renifery udomowione typu ewenkińskiego i wschodniosajańskiego używane są jako zwierzęta juczne. Pozostałe wykorzystywane są jako zwierzęta pociągowe lub wierzchowe. Sprawdzają się na obszarach, na których temperatura potrafi spaść dużo poniżej zera stopni Celsjusza. Źródła: Canadian Kennel Club Lasota – Moskalewska A., Zwierzęta udomowione w dziejach ludzkości, Warszawa 2005 Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu Wiadomości Zootechniczne Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Te wielbłądy wyginęły, zanim nadano im nazwę. Zapomniany gatunek zachował się na rycinach
Wielbłądy to jedno z pierwszych skojarzeń, jakie przychodzą na myśl o krajach arabskich. Zwierzęta te odgrywały ważną rolę w codzienności lokalnych społeczności. Jak wyglądają te z zapomnianych rycin?
W tym artykule: Trudności w badaniach Tak wyglądały wielbłądy Zagadka wielbłądów z Arabii Saudyjskiej Ludzkie szczątki i ruiny budowli to niejedyne znaleziska, na jakie trafiają podczas wykopalisk archeolodzy. Równie fascynujące są wszelkiego rodzaju rysunki, malowidła czy rzeźby. To, co kiedyś było sztuką, dziś jest ważnym źródłem informacji dla badaczy i historyków. Najbardziej znane są oczywiście malowidła z Lascaux. Sztukę naskalną sprzed tysięcy lat odnajduje się jednak w wielu miejscach Ostatnie tego typu odkryciu rzuca nowe światło na historię pustyni w Arabii Saudyjskiej. Trudności w badaniach Miejscem znaleziska jest stanowisko archeologiczne Sahout na południowym krańcu pustyni Nafud. To tam znajduje się wychodnia skalna z rycinami przedstawiającymi kilkanaście wielbłądów. Zwierzęta są naturalnej wielkości i reprezentują wymarły gatunek, który tysiące lat temu przemierzał tereny dzisiejszej Arabii Saudyjskiej. Badacze nie nadali mu nazwy naukowej. To nie pierwszy raz, kiedy archeolodzy przeprowadzili prace terenowe w tym miejscu. Dotychczas wielbłądy pozostawały jednak niezauważone. W rozmowie z serwisem Live Science główna autorka badania Maria Guagnin powiedziała, że jej zespół dowiedział się o tym miejscu z innych artykułów naukowych. Odkrycie rysunków nie było jednak proste z kilku powodów. Po pierwsze, lokalizacja wychodni skalnej nie była precyzyjna. Po drugie, pustynie nie są łatwym terenem do nawigowania. To niejedyna trudność, z jakąś musieli zmierzyć się archeolodzy. Na wielbłądy nakładały się nowsze ryciny. To kolejna warstwa tajemnicy. Gaugnin wspomina o gęstych skupiskach sztuki naskalnej z „wielu różnych okresów”. – Powstawały w różnych fazach i różnią się stylistycznie – podkreśliła. Tak wyglądały wielbłądy Większość z nich wykonano wewnątrz szczelin. To dodatkowo utrudnia ich analizę. Dotychczas badacze stosowali metodę radiowęglową. Wyniki wskazują, że miejscowe stanowisko archeologiczne było zamieszkiwane między plejstocenem (2,6 mln do 11 700 lat temu) a środkowym holocenem (7 000 do 5 000 lat temu). Badacze odkryli pewne szczegóły na rycinach wielbłądów. Zdradzają one płeć oraz wygląd futra zwierząt. To z kolei dostarcza wskazówek w kwestii czasu ich powstania. – Większość to samce [...] Niektóre ryciny przedstawiają wielbłądy pokazujące organ zwisający z pyska samca wielbłąda, który służy do wabienia samic [...] Dzikie wielbłądy również nie wyliniły jeszcze futra i nadal miały zimową sierść – tłumaczyła. Opierając się wyłącznie na tych danych, badacze wysunęli hipotezę, że sztuka naskalna mogła powstać w okresie godowym między listopadem a marcem. Naukowcy odnaleźli najstarszy projekt architektoniczny w historii. Pochodzi sprzed 8000 lat Prehistoryczni ludzie wyryli na skałach plany tzw. pustynnych latawców. To enigmatyczne konstrukcje odkryte na Półwyspie Arabskim, które wykorzystywano jako pułapki na zwierzynę. Naukowcy tw... Zagadka wielbłądów z Arabii Saudyjskiej Dlaczego ludzie osiedlali się właśnie w tym miejscu na środku pustyni? To jak na razie pozostają zagadką. Badacze nie dysponują informacjami o lokalnym źródle wody. Powód migracji musiał być więc inny. Niewykluczone, że Sahout było przystankiem po drodze do innej lokalizacji. Co ciekawe, to niejedyne miejsce w Arabii Saudyjskiej, w którym znaleziono ryciny przedstawiające wielbłądy w naturalnych rozmiarach. W 2018 r. archeolodzy dokonali podobnego odkrycia w prowincji Al-Jouf. Na świecie nie brakuje zagadkowych obrazków, rycin czy malowideł sprzed wieków. Niektóre techniki ich wykonania zaskakują. Tak jest, chociażby w przypadku słynnych rysunków z Nazca w Peru. Mimo że co jakiś czasu badacze odkrywają kolejne, nadal nie mają pewności, jakie było ich pierwotne zastosowanie. Źródło: Archaeological Research in Asia. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Starożytna sztuka sakralna przedstawiała hybrydy wielbłądów
Wielbłąd wielbłądowi nierówny. Władcy Hatry wiedzieli, jak stworzyć najsilniejsze okazy.
W tym artykule: Starożytne hybrydy wielbłądów Święte zwierzęta Archeolodzy pracujący przy odbudowie Świątyni Allat w Iraku znaleźli dowody na to, że już w starożytności hybrydyzowano tam wielbłądy. Powstanie budowli datuje się na II wiek naszej ery. To jeden z najcenniejszych zabytków z zachowanych ruin historycznego miasta Hatra. W latach 2015-2017 pozostałości po metropolii zostały zniszczone przez ISIS. Wcześniej świątynia była zaniedbywana przez dziesięciolecia. Zwierzęta pustynne - jakie gatunki żyją na pustyni? Sprawdź, ile o nich wiesz Zwierzęta pustynne musiały przystosować się do życia w najtrudniejszych warunkach klimatycznych. Brak wody, ograniczony dostęp do pożywienia, deficyt naturalnych schronień, znaczne wahania ... Starożytne hybrydy wielbłądów Podczas renowacji badacze zaobserwowali ciekawy szczegół na fryzie nad drzwiami do Świątyni Allat – kamienną płaskorzeźbę przedstawiającą hybrydy wielbłądów będące efektem skrzyżowania dwóch różnych ras. To odkrycie pozwoliło naukowcom lepiej zrozumieć zwyczaje panujące w Hatrze. – Dzieło wydaje się wyrażać konkretne przesłanie – król był bezpośrednio zaangażowany w praktyki związane z hodowlą, zarządzaniem i hybrydyzacją wielbłądów – komentuje Massimo Vidale, profesor nadzwyczajny na Università degli Studi di Padova we Włoszech. Według archeologów płaskorzeźba pojawiła się w świątyni w 168 r. za czasów panowania króla Sanatruqa. Początkowo badacze uznali, że frez przedstawia osiem dromaderów i dwa wielbłądy dwugarbne. Po powtórnej analizie profesor Vidale i jego koledzy z zespołu zauważyli, że wielbłądy dwugarbne wyglądają tak, jakby zostały skrzyżowane z dromaderami. Wskazują na to kształty ich głów oraz niewielkie wcięcie zamiast przestrzeni między garbami – to cecha charakterystyczna dla hybryd. Dla porządku: dromadery mają jeden garb i najczęściej są używane do jazdy, a nawet wyścigów. Wielbłądy dwugarbne są z kolei bardzo wytrzymałymi zwierzętami jucznymi. Potrafią przetrwać zarówno w niskich temperaturach, jak i w czasie suszy. Odnaleziono 2 olbrzymie sfinksy w starożytnej egipskiej świątyni "milionów lat" Archeolodzy znaleźli dwa wapienne posągi z wizerunkiem faraona Amenhotepa III. Figury przypominają sfinksy i mają ok. 8 metrów długości. Święte zwierzęta Praktyka krzyżowania ras wielbłądów jest znana od tysiącleci. Hybrydy są w stanie przenosić ciężar dwa razy większy niż dromadery. Niewielkie Królestwo Hatry było położone między Cesarstwem Rzymskim i Królestwem Partów. Władcom trudno było konkurować z potężnymi sąsiadami, a mimo to podkreślali swoją siłę i pozycję, właśnie hybrydyzując wielbłądy. To nie było proste i oczywiste – w pierwszej kolejności hodowcy z Hatry importować wielbłądy dwugarbne ze stepów Azji Środkowej. Prawdopodobnie wielbłądy były wówczas uważane za święte zwierzęta. Inne płaskorzeźby ze Świątyni Allat przedstawiały boginię na dromaderach i dwugarbnych. Posiadanie najlepszych, bo skrzyżowanych, wielbłądów było więc nie tylko politycznym posunięciem, ale też podkreślało związek władcy z sacrum. Źródło: Antiquity
Australia odstrzeli 10 tys. wielbłądów. Spragnione zwierzęta zagrażają ludziom
Aborygeńskie władze regionu APY (Anangu Pitjantjatjara Yankunytjatjara) w Australii chcą chronić mieszkańców przed wielbłądami desperacko poszukującymi wody w pobliżu ludzkich siedzib. Podjęto decyzję o odstrzale blisko 10 tysięcy zwierząt.
Region APY to słabo zaludniony obszar w południowej Australii, mieszka tu niespełna 2,5 tys. osób. Władze regionu zdecydowało się na podjęcie drastycznych kroków w obronie mieszkańców po tym, jak spragnione wielbłądy zaczęły niszczyć zagrody, a nawet wchodzić do domów. – Utknęliśmy w cuchnących, gorących i niewygodnych warunkach, bo wielbłądy przychodzą, niszcząc ogrodzenia i wchodząc do domów, bo próbują dostać się do wody przez klimatyzatory – mówi członkini rady APY Marita Baker w rozmowie z CNN. Wielbłądy są w stanie wyczuć wodę nawet z odległości kilku kilometrów, a trawiące Australię susza i pożary sprawiają, że naturalne źródła wody wysychają i nie są już dostępne dla zwierząt. Jak podaje samorząd APY, obecność wielbłądów w pobliżu zamieszkanych miejscowości oraz znaczący wzrost populacji tych zwierząt już przyczynił się do wielu zniszczeń. Dlatego też zdecydowano się na odstrzał części stad. Media podają, że może chodzić nawet o 10 tys. zwierząt. Rozpoczęcie odstrzału zaplanowano na środę. Ma być prowadzony z powietrza przy użyciu dwóch helikopterów Robinson R44 i trwać pięć dni. Zabite zwierzęta, w miarę możliwości będą zakopywane lub palone. Szacuje się, że obecnie populacja wielbłądów w Australii liczy ponad milion osobników i wciąż szybko rośnie. W tym tempie jej liczebność może podwoić się w ciągu dziewięciu lat. Australijskie media podają też, ile dwutlenku węgla wytwarza tak duże stado. Okazuje się, że milion wielbłądów produkuje tonę CO2 rocznie. To tyle, ile roczna emisja pochodząca z 400 tysięcy aut. „Jesteście mordercami!” Podczas kiedy oczy całego świata zwrócone są na Australię, a organizacje prozwierzęce prowadzą zbiórki na rzecz poszkodowanych w katastroficznych pożarach zwierząt, informacja o dodatkowym odstrzale wielbłądów dla wielu okazała się ciosem. „Wstyd!”, „Hańba!”, „Jesteście mordercami” – to tylko część z dziesiątek komentarzy, jakie pojawiły się na profilu regionu APY pod postem informującym o planowanym odstrzale zwierząt. Po medialnej burzy samorząd APY wydał oświadczenie, w którym jednak nie cofnął decyzji, a raczej uargumentował ją, powołując się na relacje świadków i okolicznych mieszkańców, którzy widzieli „niezwykle liczne stada dzikich wielbłądów”. Katarzyna Grzelak
Raz do roku smagana gorącym wiatrem, sroga pustynia Thar w Radżastanie ożywa na kilka dni. Wędrowny lud Raika przybywa tu ze swoimi stadami na wielki targ wielbłądów.
W pełnię Księżyca miesiąca Kartika (przełom października i listopada) 330 mln bóstw hinduistycznych nawiedza święte wody jeziora Puszkar. Nie ma lepszego czasu na dokonanie rytualnych ablucji niż Purnima Kartika. Wtedy kąpiąc ciało, oczyszcza się duszę i zapewnia zbawienie. Dlatego senne przez cały rok Puszkar budzi się w religijnym uniesieniu tysięcy świętych mężów, sadhu i wiernych, przybywających z całych Indii. Sprawom boskim i duchowym towarzyszą sprawy ludzkie, materialne. Te załatwia się tuż obok, pośród piaszczystych wydm pustyni Thar, gdzie od ponad stu lat jest organizowany największy i najsłynniejszy w Azji targ wielbłądów. Na pięć dni w ogromnej oazie zamieszka 50 tys. wielbłądów i 200 tys. ludzi. Na spalonej słońcem ziemi wyrośnie miasto namiotów, wśród których ludzie będą spać, gotować, sprzedawać, kupować, zawierać małżeństwa, zaklinać węże, przepowiadać przyszłość, śpiewać, recytować, tańczyć i fotografować. Coroczny targ to okazja do wymiany zwierząt, pieniędzy, myśli i genów. Ale najważniejsze są porykujące, smukłe i dostojne wielbłądy. Podobno pierwszego wielbłąda ulepiła bogini Parwati z kurzu i potu, który zebrała ze swego medytującego męża –Śiwy. Kiedy ten tchnął w zwierzę życie, aby Parwati miała z niego pożytek, wielbłąd natychmiast uciekł. Wtedy do opieki nad nim Śiwa stworzył człowieka, pierwszego Raika. Raika albo Rabari są półnomadycznym ludem, który od kilkuset lat zajmuje się w Radżastanie hodowlą wielbłądów. Profesja wymusiła na Raika opuszczenie miast. Żyli najpierw na przedmieściach, później zaczęli się coraz bardziej oddalać w poszukiwaniu pastwisk dla swoich zwierząt. Dlatego nazwano ich Raika – outsiderami, tymi, którzy zeszli z drogi. Ale to oni właśnie są najlepszymi znawcami dróg na pustyni, po której chodzą ze swoimi stadami od ponad 500 lat. Oni dostarczali najlepsze wielbłądy na dwory radżów i maharadżów. Kiedy wybudowano drogi i kolej, Raika zaczęli hodować również kozy, owce i konie. Jednak to wielbłądy do dziś pozostają oznaką statusu społecznego, bogactwa. Raika nie obwieszają się złotem, ale otaczają stadem porykujących zwierząt. Wielbłąd to posag panny młodej, zapłata za nią i najważniejszy uczestnik pochodu weselnego. O tym, jak ważne miejsce zajmują wielbłądy w tej kulturze, świadczą też stroje. Nie ludzi – mężczyźni Raika ubierają się na biało, a od święta swoje pomarańczowe turbany zamieniają na czerwone, zaś kobiety noszą czarne długie chusty i tatuaże. To wielbłądy są przystrajane. Na targowych straganach można im kupić biżuterię: srebrne dzwonki, bransolety, pompony, korale, haftowane narzutki. Można też wielbłąda upiększyć makijażem albo wymyślnie ostrzyc. Zrywniejsze ze zwierząt wystartują zapewne w emocjonującym wyścigu, te uzdolnione artystycznie staną w konkursie tanecznym, a urodziwe wezmą udział w wyborach piękności. Wprawdzie targ jest przede wszystkim miejscem handlu, ale dla nomadów zwierzęta te nie są towarem, który ma przynieść zysk. Nigdy ich nie zabijali, nie jedli mięsa ani nie handlowali skórami ani kośćmi. Niestety, coraz trudniej jest przetrwać tym ludziom we współczesnym świecie. Odbierane są im pastwiska, odmawia się im wypasu stad na terenach, które od wieków znajdowały się na szlaku ich wędrówki. Żeby przeżyć, Raika coraz częściej zmuszeni są wyprzedawać swoje zwierzęta. Również na mięso... W ten sposób kultura nomadów powoli zanika. Odchodzi jak wielbłądy, które, gdy tylko skończy się targowisko, kroczą spokojne, ciche, prawie niewidoczne w obłoku kurzu, za daleki horyzont – w nieznane albo w przeszłość.
Po białe złoto Sahary: wyprawa Jakuba Pająka
Cel wyprawy: Uchwycenie w obiektywie i opisanie tradycyjnych karawan solnych przemierzających Saharę: od wydobycia soli, przez jej obróbkę, po przygotowanie do transportu na wielbłądach i handel solą
Sznur dromaderów przemierza największą pustynię świata. Do boków mają przytwierdzone wielkie płyty soli kamiennej. Wielbłądy mijają kolejny, na wpół przysypany piaskiem, częściowo obleczony zasuszoną skórą szkielet swojego krewniaka. Jako poganiacz, pomocnik i nowicjusz w karawanie modlę się, aby zwierzęta okazały się wystarczająco wytrzymałe, a natura – łaskawa. Na czele idzie najbardziej doświadczone ze zwierząt – dromader przewodnik. Na jego grzbiecie miarowo kiwa się postać w błękitno-granatowych szatach. Tegoż samego koloru zawój na głowie – szesz – zakrywa prawie całą twarz Maura. Ów czterometrowej długości kawałek materiału zabezpiecza przed wciskającym się wszędzie pyłem, chroni przed słońcem, w nocy pomaga przetrzymać przejmujący chłód. Jadący na przedzie karawany Hassan zna solny szlak do kopalń Taoudenni jak własną kieszeń. Od wieków białe złoto stanowi największe bogactwo tej pustyni. Jeden z ostatnich funkcjonujących do dziś solnych szlaków karawanowych wiedzie znad łuku rzeki Niger, m.in. z legendarnego Timbuktu, do kopalń Taoudenni w północnym Mali. Liczy blisko 1500 km w obie strony. Jego pokonanie zajmuje od czterech do sześciu tygodni w zależności od liczby wielbłądów i panujących na pustyni warunków. Kiedyś szlak był dwukrotnie dłuższy – łączył Czarną Afrykę z krajami Maghrebu i dalej Europą. Jeszcze na początku XIX w. na północ płynęły nim złoto, egzotyczne skóry, drewno i inne towary, a także niewolnicy, w przeciwnym zaś kierunku –sól kamienna z saharyjskich kopalń, której złóż brakuje w Afryce Zachodniej. Dla Maurów koczujących na pograniczu Sahary i Sahelu sól kamienna stanowi praktycznie jedyne źródło dochodu. Nie zabieram pieniędzy, paszportu ani rzeczy mogących stanowić pokusę dla rabusiów. Z Timbuktu wyruszam zaopatrzony w worek ryżu, mąki, parę kilo orzeszków ziemnych i daktyli, cukier, herbatę oraz leki i papierosy na wymianę. Do obozowiska Hassana na pustyni jadę wraz z jego bratankami. Po trzech dniach spędzonych na grzbiecie wielbłąda moim oczom ukazuje się biały spiczasty namiot z kilku warstw grubego płótna, stadko kóz i owiec oraz największa duma koczowników, czyli dromadery. Hassan ani jego rodzina nie mają dokumentów, nie odprowadzają podatków, nie mówią po francusku, który jest tu językiem urzędowym, a jedynie w hassanija, czyli zachodnioafrykańskim dialekcie arabskiego. Jego marzeniem jest radio na baterie, które pozwoli mu odbierać audycje z Nawakszutu, stolicy Mauretanii. Od kilkudziesięciu lat przemierza pustynię pięć razy do roku, w trakcie saharyjskiej zimy, która trwa od połowy października do połowy kwietnia. Wtedy to temperatura nie jest aż tak zabójcza – rzadko sięga 30°C w ciągu dnia. Nocą może spaść do zera. Po raz pierwszy Hassan wyruszył do kopalń jako kilkunastoletni chłopiec. Wiedzę oraz szacunek dla pustyni zdobyte od ojca przekazał dwóm pokoleniom nomadów. Teraz także mnie – człowiekowi spoza ich świata, który na własnej skórze chce poczuć trudy codziennej pracy na karawanowym szlaku, aby jak najlepiej udokumentować zanikający proceder wydobycia i handlu saharyjską solą. Nasz cel jest jasno określony: dotrzeć do kopalń i wrócić z towarem. Przez najbliższe dwa tygodnie będę wędrował z Hassanem i jego sześcioma wielbłądami. Na całym szlaku znajduje się zaledwie kilka studni, z których najważniejsza to Bir Ounâne, oraz jedna jedyna stała oaza – Araouane. Tak naprawdę tworzy ją parę glinianych domków zasypywanych przez lotne piaski. W tej oazie studnie nigdy nie wysychają. Najważniejsze w Araouane jest napojenie dromaderów i uzupełnienie zapasów wody na dalszą drogę. Spragniony wielbłąd potrafi jednorazowo pochłonąć prawie 100 l. Nieraz pije bez opamiętania, stąd Hassan siłą odciąga zwierzęta od wodopoju. W nadchodzących dniach nie zobaczą ani kropli wody. Jeść muszą jednak codziennie, dlatego dwa dni drogi za Araouane zatrzymujemy się zrobić zapasy paszy. Ścinamy rzadkie kępy traw porastające wydmy i formujemy z nich bele. Dalej pustynia jest tak jałowa, że nie rośnie właściwie nic. Każdego wieczora zostawiamy na piasku belę siana. Dzięki temu wielbłądy nie dźwigają zbędnego ciężaru i będzie je można objuczyć cennym towarem. Niepisane prawo pustyni nie dopuszcza kradzieży czyjegoś zapasu paszy – mogłoby to oznaczać śmierć zwierząt i niebezpieczeństwo dla ludzi. Trawy porastające południowe obrzeża Sahary służą także jako surowiec do wyrobu wędzideł, siodeł i powrozów do mocowania płyt soli. Maurowie wyplatają je podczas postojów w drodze do kopalń. Właściwie nie używają syntetycznych sznurów, bo po pierwsze trzeba je kupować, po drugie – szybko by się zniszczyły w kontakcie z solą. Dzięki temu malijska pustynia nadal pozostaje nieskazitelnie czysta. Przed nami ukazują się kopalnie soli Taoudenni, czyli rozległa niecka otoczona skalistymi progami i stołowymi górami. To dno dawnego, wyschniętego jeziora, gdzie osadziły się różne minerały. Sól kamienna tworzy kilkanaście poziomów, z czego eksploatowane są cztery. Najwyżej ceniona, bo najczystsza, to sól zwana al kamra. Al bejza zawiera więcej domieszek innych minerałów, zaś al bint – najbardziej zanieczyszczona – jest przeznaczona dla zwierząt. Kopalnie funkcjonują nieprzerwanie od końca XVI w. Obecnie w 150 wyrobiskach pracuje ok. 800 osób. To głównie Maurowie, ale przyjeżdżają też przedstawiciele innych grup etnicznych zamieszkujących Mali. Niektórych przyciąga tu możliwość zarobku, inni są wysyłani przez wierzycieli. Sytuacja wielu przypomina błędne koło – nie są w stanie zarobić dużo więcej, niż wynosi dług, więc do kopalni trafiają co roku. Górnicy drążą wyrobiska, zaś kamieniarze ociosują duże, 100-kilogramowe sztaby wydobytej soli zwane hasba na mniejsze prostokątne płyty przystosowane do karawanowego transportu, tzw. ras. Pojedyncza ras mierzy mniej więcej 100 x 50 cm przy 3–4 cm grubości i waży 25–30 kg. Metody wydobycia i obróbki soli nie zmieniły się chyba od wieków – potrzebne są tylko kilof z krótkim metalowym ostrzem oraz woda, która służy do zmiękczania skały. Górnicy i kamieniarze są zmuszeni kupować ją od ludzi zajmujących się jej wydobyciem i dostawą z jedynej w okolicy studni – oddalonej od obecnie działających wyrobisk o blisko 10 km. Za dwie płyty ras dobrej jakości otrzymują 200-litrową beczkę życiodajnego płynu. Także produkty spożywcze (w Taoudenni znajduje się piekarnia i masarnia) oraz inne dobra nabywa się tu często na drodze wymiany za sól. Przyglądam się pracy górników i kamieniarzy, mierzę i szkicuję wyrobiska oraz pobieram próbki soli do badań laboratoryjnych, a w tym czasie Hassan krąży po kopalniach, poszukując towaru dla swoich wielbłądów. Handel częściowo odbywa się na zasadzie wymiany, towarzyszy mu ożywione targowanie się. Gdy każde ze zwierząt ma już przypisany określony ładunek, wraz z innymi właścicielami i opiekunami dromaderów przybyłymi do kopalń tworzymy dużą karawanę, liczącą ponad 150 wielbłądów. Grubo przed wschodem słońca zaczynają płonąć wiązki słomy. W ich nikłym blasku, przy akompaniamencie pokrzykiwań i w niesamowitym rozgardiaszu poganiacze wyłapują wielbłądy i objuczają przeznaczonym dla nich ładunkiem. Nie pojmuję, jak w ciemnościach można rozpoznać poszczególne zwierzęta, więc ograniczam się do zakładania juków. Po uformowaniu szyku cały wielbłądzi zaprzęg rusza w długą drogę na południe. Zwierzęta idą najpierw wolno, drobiąc kroki, aż osiągają tempo szybkiego marszu człowieka. Karawanowy dzień zdaje się nie mieć końca. Nieraz zaczyna się tuż po północy i trwa aż do zachodu słońca. W tym czasie zwierzęta nie zatrzymują się i nie zwalniają ani na chwilę. Ludzie wszystkie czynności wykonują więc w marszu: załatwiają potrzeby fizjologiczne, modlą się, spożywają skromne posiłki… Od ponad miesiąca jemy dzień w dzień to samo: garść orzeszków ziemnych i parę daktyli na śniadanie, na lunch dogonou – mąka z sorgo i trochę soli rozmieszane w dwóch litrach chłodnej wody, na kolację – jedyny ciepły posiłek: ryż okraszony tłuszczem zwierzęcym. Może i przeszłoby mi przez myśl: „Boże! Już nigdy w życiu czegoś takiego nie tknę!”, gdyby nie skurcz nieustannie ściskający żołądek i tęskne oczekiwanie następnej głodowej porcji. Najbardziej zastanawiające jest to, jak precyzyjnie Hassan trafia do beli siana porzuconej kilkanaście dni wcześniej w okolicy pozbawionej charakterystycznych punktów. Ludzie wychowani i zżyci z pustynią mają niezwykły dar – rodzaj „wewnętrznego GPS-u”! Jednak historia zna przypadki tragicznych w skutkach pomyłek. O tym, że karawanowy szlak przez Saharę to wciąż bardzo poważne przedsięwzięcie, przypominają nam bielejące pośród piasku kości, które mijamy kilka razy dziennie. Przemierzamy szlak w okresie, gdy wieje harmattan – wiatr unoszący w powietrzu tumany pyłu, który zasnuwa niebo i słońce, wciska się wszędzie. To jednak nic w porównaniu z burzą piaskową, którą przeżywamy parokrotnie. Tempo spada wtenczas drastycznie, a nieraz karawana musi się zatrzymać. Piasek siecze niemiłosiernie, w brunatnej przestrzeni pozbawionej horyzontu bardzo łatwo zmylić drogę. Na szczęście burze, których doświadczamy, trwają nie dłużej niż dzień. Zapewne długa i silna burza piaskowa stała się na początku XIX w. powodem największej tragedii na szlaku, którym zmierzamy. Z powodu zagrożenia bandytyzmem ludzie organizowali się wtedy w bardzo liczne karawany. Po blisko stu latach lotne piaski odsłoniły niemal dwa tysiące ludzkich szkieletów i tyle samo szczątków dromaderów. W końcu nadchodzi wieczór – najtrudniejszy moment w ciągu całego dnia. Należy wtedy jak najszybciej rozkulbaczyć wycieńczone dromadery, aby gardłowo charcząc, plując i gryząc, nie zaczęły się buntować. Dlatego rozdzielamy karawanę na mniejsze grupy, zmuszamy zwierzęta do klapnięcia na piasku, po czym rozwiązujemy słomiane sznury i w pośpiechu, w pocie czoła ustawiamy solne płyty za dromaderami. Najtrudniejsze dla mnie jest zdejmowanie ładunku soli najgorszej jakości – blisko 50-kilogramowe sztaby ważą nieomal tyle co ja. I tak dzień po dniu: ok. 50 km marszu i jazdy na dromaderze oraz 3 t solnego towaru do przerzucenia przez każdego z poganiaczy przy załadunku i rozładunku wielbłądów. Dopiero po oporządzeniu zwierząt zmęczeni karawaniarze mają chwilę dla siebie. Zaczynamy od rozpalenia ogniska z wielbłądzich odchodów i przyrządzenia zielonej, bardzo słodkiej herbaty. Tu dodam, że jednym z moich wieczornych zajęć, oprócz rozładowywania i puszczenia na popas dromaderów, jest zbieranie ich bobków. Po herbatce pora na kolację i zaraz potem układamy się do snu. Wprost na piasku, pod rozgwieżdżonym firmamentem, zawinięci w koce. Niestety zmęczenie nie pozwala długo cieszyć się widokiem i najwygodniejszym na świecie posłaniem. Sen przychodzi natychmiast. Przedostatniego wieczora wyprawy dostrzegam na rozgwieżdżonym niebie łunę Timbuktu. Mimo trudów, niebezpieczeństw i surowych warunków życia minionych 40 dni na pustyni czuję, że coś ściska mnie za serce na myśl o powrocie do miasta i naszej cywilizacji. Rozumiem, że kończy się niepowtarzalna podróż nie tylko w przestrzeni, ale i w czasie. Kolejny dzień drogi na południe, w stronę rzeki Niger. Krajobraz na całym szlaku jest raczej monotonny. Na północy parę niewielkich gór stołowych i skalistych prożków. Na płaskich fragmentach pustyni żwirowej widać równoległe piaszczyste ścieżki wydeptane przez karawany w ciągu wieków używania szlaku, zaś dalej na południe rysuje się parę malowniczych podłużnych wydm. Podczas ich przekraczania Hassan inicjuje tradycyjną pieśń, reszta ludzi momentalnie podchwytuje monotonną melodię. Murmurando uspokaja dromadery i karawana zostawia za sobą ślad. Po długich tygodniach żegluga przez pofalowany ocean Sahary dobiega końca. Dobijamy do Timbuktu. Solne płyty już zyskały wielokrotnie na wartości, lecz to jeszcze nie koniec ich drogi. Z portu Korioume nieopodal Timbuktu popłyną rzeką Niger na targowiska Mali i całej Afryki Zachodniej. Składy solnych płyt odnajdziemy w porcie turystycznego Mopti, w obrocie detalicznym sól z Taoudenni spotkamy pod glinianym meczetem w Djénné, u stóp progu Bandiagara w kraju Dogonów, na bazarze w Wagadugu i na wszystkich innych cotygodniowych targowiskach w zachodnim Sahelu. Hassan wyciągnie z przywiezionego towaru, ile tylko się da. Tymczasem odkłada solne płyty, aby przehandlować je w lecie, kiedy sól z Sahary przestanie napływać do Timbuktu i ceny wzrosną. Wtedy wymieni je na potrzebne jego rodzinie produkty. Z workiem ryżu, orzeszków ziemnych i daktyli, zieloną herbatą, cukrem i tabaką, a może nawet żywym inwentarzem w postaci kozy lub owcy wróci do swego obozowiska pośród wydm, by odpocząć przed kolejnym sezonem karawanowym. Jakub Pająk – Podróżnik i fotograf. Połknął bakcyla Czarnego Lądu. Pasjonuje się też geologią i geoturystyką stosowaną. Pracuje w Dżubie, stolicy autonomicznego Sudanu Południowego. Naukowo zajmuje się Saharą (doktorat na AGH). Grant w wysokości 10 tys. zł przyznany w konkursie Travelery 2007 pozwolił mu na realizację opisanej wyprawy. www.sudan.info.pl
W opolskim ZOO urodził się kolejny wielbłąd
Na wielbłąda dwugarbnego trzeba czekać 400 dni. Tym większa radość, gdy przyjdzie na świat
W zeszłym tygodniu dotarła do nas radosna nowina. W Ogrodzie Zoologicznym w Opolu przyszła na świat samiczka. Okazuje się, że będzie miała wesołe dzieciństwo w Wielkanoc urodził się jej przyrodni brat. - Samiec urodził się szybko i bez żadnych komplikacji. Kiedy rano przyszyliśmy do pracy, już stał o własnych nogach - opowiedział nam Grzegorz Rolik z ZOO w Opolu. - To brat przyrodni samiczki, która przyszła na świat w zeszłym tygodniu. Mają różne mamy, ale jednego ojca. Umieściliśmy je tak, by mogły siebie widzieć przez siatkę. Każde małe przebywa ze swoją mamą. Gdy tylko stopnieje śnieg i zrobi się nieco cieplej, będą mogły się wspólnie bawić na wybiegu - mówi szczęśliwy pracownik ogrodu. W opolskim ZOO jest duży wybieg (tzw. "Azjatycki Step"), na którym przebywają 4 samice i jeden samiec oraz 2 kułany. Teraz stado się powiększyło o małą samiczkę i kilka dni młodszego samca. - To jest dla nas ogromna radość! - cieszą się pracownicy, a my jeszcze raz gratulujemy!
W ZOO w Opolu urodził się wielbłąd dwugarbny
Wiadomość z ostatniej chwili: Już wiadomo, że noworodek to samiczka!
Dziś obiegła Polskę bardzo dobra wiadomość: urodził się wielbłąd dwugarbny w ZOO w Opolu. Od razu zadzwoniliśmy, by pogratulować i zapytać o szczegóły. - Cieszymy się bardzo! Ciąża wielbłąda trwa ok 400 dni, więc dość długo czeka się na potomstwo - cieszy się Grzegorz Rolik z opolskiego ZOO. - To musiało się wydarzyć tuż nad ranem. Kiedy zajrzeliśmy do wielbłądów o 7.00, nasze małe stado było już powiększone. Mała samiczka leżała już w błonach. Zadbaliśmy o to, by bezpiecznie przenieść ją wraz z matką do osobnego pomieszczenia. Przez najbliższy rok - bo tyle trwa okres laktacji - samiczka będzie przebywać z mamą, a później pomyślimy o tym, by przenieść ją do innego ogrodu, ale na razie jest za wcześnie na to, by myśleć o takich rzeczach - dodaje Grzegorz Rolik. W opolskim ZOO jest duży wybieg (tzw. "Azjatycki Step"), na którym przebywają 4 samice i jeden samiec oraz 2 kułany. Teraz stado się powiększyło. Ostatnie narodziny wielbłąda dwugarbnego miały miejsce 2 lata temu. - Tym bardziej się cieszymy, bo na małe trzeba bardzo cierpliwie czekać - dodaje pracownik ZOO. - Nie jest to gatunek zagrożony, ale bardzo ciekawy pod względem edukacyjnym. Redakcja National Geographic serdecznie gratuluje!
Wkręć się w szaloną zabawę na imprezach, gdzie tylko jedno jest pewne – grawitacja. Reszta, czyli logika, powaga i zdrowy rozsądek, na chwilę zrobiła sobie wolne
Tomatina Hiszpania 25 sierpień Podczas zajadłej bitwy poleje się filmowa krew, czyli świeży keczup La Tomatina jest dziełem przypadku. Wszystko zaczęło się w 1945 r., kiedy to kilku krewkich mieszkańców Bunol (około 40 km od Walencji) posprzeczało się podczas parady gigantes y cabezudos (gigantów i wielkich głów). W trakcie przepychanki silnych argumentów dostarczył znajdujący się nieopodal stragan z pomidorami. Od tamtej pory bitwa na pomidory stanowi punkt kulminacyjny trwającej tu tydzień fiesty. Z wybiciem godz. 10.00 kilkunastu śmiałków stara się wdrapać na szczyt nasmarowanego mydłem słupa i zerwać zawieszoną tam szynkę. Gdy tylko się to uda, z miejskiego ratusza rozlega się armatni wystrzał – znak dla wiwatującego tłumu, że bitwa została rozpoczęta! Kilkanaście ciężarówek wysypuje na ulicę czerwoną „amunicję” wyhodowaną w regionie Estremadura. Przed nami równo godzina zabawy. Należy pamiętać o przestrzeganiu kilku zasad: przed każdym rzutem trzeba zgnieść pomidora, żeby nikogo nim nie zranić. Warto się ubrać w strój luźny i mało elegancki. Nie liczmy na to, że plamy po bitwie uda się kiedykolwiek wywabić! Dobrze jest też założyć wygodne buty – przydadzą się do ucieczki przed latającymi pomidorami. Kolejny armatni wystrzał sygnalizuje koniec walki. Od tego momentu nie można już rzucać czerwonymi warzywami. Jednocześnie jest on wezwaniem służb miejskich, aby przystąpiły do usuwania z ulicy i domów zupy o krwistym kolorze. Na uczestników zabawy czekają prysznice specjalnie przygotowane na ulicach miasteczka. Jest ich niemało – w końcu muszą sprawnie spłukać keczup z około 30 tys. osób. Tyle bowiem miłośników pomidorowego szaleństwa każdego roku zjeżdża do Bunol. – Marta Muszyńska Rolowanie sera Wielka Brytania 31 maja Kto zdobędzie przewagę na stoku – człowiek czy mleczne przetwory? Sery Traditional Double Gloucester startują na „trzy”, a zawodnicy – na „cztery”. Jedni i drudzy toczą się po stromym zboczu wzgórza Cooper's Hill w Brockworth. W zasadzie człowiek powinien trzymać kontakt ze swoim serem. Lecz gdy ten rozwija pręd- kość nawet do 70 km/godz., wówczas zadanie jest wykonalne jedynie czysto teoretycznie. W praktyce sery już dawno leżą za linią mety, kiedy wtaczają się na nią ludzie. Nieco lepsza współpraca nawiązywana jest podczas biegu z krążkiem sera pod górę. W tej konkurencji tylko on się toczy. W trakcie zawodów w dwudziestominutowych odstępach odbywa się pięć biegów w dół (w tym jeden tylko dla kobiet) oraz cztery pod górę. Zwycięzcy poszczególnych gonitw – czyli szczęśliwcy, którzy jako pierwsi w jednym kawałku przekroczyli linię mety – w nagrodę mogą zatrzymać sobie swojego „partnera”, tzn. ser Traditional Double Gloucester. Zdobywcy drugiego i trzeciego miejsca otrzymują odpowiednio po 10 i 5 funtów. Podczas zawodów otarcia i złamania zdarzają się bardzo często, ale to nie odstrasza amatorów szaleńczej zabawy. Żeby wziąć w niej udział, nie trzeba wypełniać żadnych formularzy ani wnosić opłaty startowej, należy jedynie pojawić się na starcie. Od wielu lat na stok Cooper's Hill ściągają chętni z całego świata. W ten sposób międzynarodowymi siłami kultywowana jest tradycja, która liczy sobie co najmniej 200 lat! – Joanna Stachowiak Mille Miglia Włochy 5 maj Na starcie rajdu retro w Brecii zobaczymy samochody piękniejsze od kobiet. Maserati, bugatti, ferrari, lancie z roczników 1920–1957, ustawione jeden za drugim, zajmą ponad kilometr drogi! Mille Miglia znaczy tysiąc mil, czyli tyle, ile mniej więcej mają do przejechania ci wspaniali mężczyźni na swoich wspaniałych maszynach. Trasa z Brecii wiedzie przez Bolonię, San Marino, Sienę, Rzym i Wenecję. Wszędzie po drodze będą czekać wiwatujące tłumy. Samochody nieziemsko komponują się zarówno z zielenią trawy na górskich drogach w okolicach Terminillo, jak i w uliczkach średniowiecznych miast. Nie jest ważne, który z nich jako pierwszy dotrze na metę w Brecii. Już samo ukończenie wyścigu jest wielkim sukcesem. – Dorota Chojnowska Urodziny Królowej Holandia 30 kwiecień W Holandii poczucie humoru ma kolor pomarańczy Podczas gdy w Polsce ostatni spóźnialscy nerwowo wypełniają swoje PIT-y, cała Holandia szykuje się do zabawy. Wszyscy czują się zaproszeni na Dzień Królowej, czyli oficjalne urodziny monarchini. I nikomu nie przeszkadza, że tak naprawdę jest to data urodzin Juliany – matki panującej królowej Beatrycze. Szczególnie hucznie bawi się tego dnia Amsterdam. Na kanałach tłoczą się łodzie, kajaki i pontony wypełnione roztańczonym tłumem. Nie jest tajemnicą, że oprócz sprzętu grającego jednostki pływające załadowane są różnymi napojami. Nie chodzi tu wyłącznie o sok pomarańczowy, choć ten kolor jest jedynym obowiązującym podczas imprezy. Brak apaszki czy kapelusza w barwie pomarańczy jest traktowany jako faux pas wobec szacownej jubilatki. Wszak pochodzi ona z rodu Oranje-Nassau, z którym od wieków kojarzona jest ta barwa. Wesoło jest nie tylko na kanałach. Trudno zliczyć wszystkie sceny, na których w Dniu Królowej i w poprzedzającą go noc będą się odbywać koncerty. Największa z nich staje na tyłach Rijksmuseum. Spis najważniejszych wydarzeń wraz z mapą otrzymamy w punktach informacji turystycznej, jednak najlepszym „imprezowskazem” jest nurt tłumu. Warto też od czasu do czasu skręcić w boczne uliczki, by posłuchać, jak grają amatorskie kapele, czy zobaczyć teatralny performance. Tymczasem główne ulice zmieniają się w wielki pchli targ, bo w Dzień Królowej wolno handlować wszystkim i nie zgłaszać tego urzędowi skarbowemu. Najwięcej zarobi ten, kto ma zwariowany pomysł, na przykład za jedyne 5 euro sprzedaje trzy jajka, którymi można rzucić w sprzedawcę. – Mieczysław Pawłowicz Gonitwy z bykiem na sznurku Portugalia 1 maj Sport na miarę najbardziej szalonej wyspy Azorów Otwierają się drzwi żelaznej klatki i jak pocisk wyskakuje z niej 500-kilogramowy byk. Rozlega się salwa – kolejna tourada á corda na wyspie Terceira rozpoczęta! Trudno uwierzyć, że zwierzę może być tak szybkie i skakać tak wysoko. Jeszcze trudniej – że ośmiu mężczyzn zwanych pastores, którzy dzierżą linę owiniętą wokół jego szyi, jest w stanie powstrzymać szarżę. Czarny byk z kocim wdziękiem przeskakuje kamienne murki i dopada ludzi ukrywających się w ogródkach. Co chwilę ktoś wylatuje w powietrze i ląduje na asfalcie lub w krzakach, po czym – jak gdyby nigdy nic – wstaje i triumfalnie obwieszcza światu, że nic mu się nie stało! Podobno tourada á corda – specjalność Terceiry i jej lokalny wkład w dziedzinę tauromachii – narodziła się w XVI w. Wtedy to król Hiszpanii Filip II wysłał na wyspę wojska, by stłumić bunt mieszkańców. W odpowiedzi Azor- czycy napuścili na żołnierzy stado bojowych byków. Kroniki mówią zaś, że pierwsza gonitwa odbyła się w 1622 r. na cześć kanonizacji św. Franciszka- -Ksawerego i św. Ignacego Loyoli. Słowo tourada po portugalsku znaczy „walka z bykiem”. Tourada á corda to walka z bykiem na sznurze. Czwórkę zwierząt pochodzących ze specjalnie hodowanych stad po kolei wypuszcza się na zagrodzoną ulicę. Tam capinhas, czyli uliczni toreadorzy, drażnią je rozłożonymi parasolkami, kurtkami i płachtami materiału. Nie robią przy tym krzywdy stworzeniu, a jedynie zachęcają je do szarży. Pozwala to śmiałkom sprawdzić się w pasos, czyli unikach, które na arenie wykonuje profesjonalista. Całość z pozoru przypomina gonitwy organizowane w Pampelunie. Na Azorach jednak byki mają rogi zabezpieczone mosiężnymi kulkami. W krytycznych momentach, gdy zwierzę za bardzo się rozhula, pastores w białych koszulach i czarnych kapeluszach uwieszają się na linie, by je powstrzymać. Na koniec zaś zaganiają je do klatki. Zwierzęta, które biorą udział w tourada á corda, nigdy nie są zabijane. Przeciwnie – im bardziej zawzięty jest byk, im wyżej potrafi skakać, by dosięgnąć poukrywanych ludzi, tym więcej osób chce wziąć z nim udział w gonitwie. Najsłynniejszym i najbardziej uwielbianym bykiem na Terceirze był „64” z hodowli Humberto Filipe. Nazywano go „Kobieciarzem”, bo z upodobaniem wspinał się do okien i wdzierał na tarasy, jakby chciał skraść całusa chowającym się tam kobietom. Kiedy dokonał żywota, wiadomość o jego śmierci zepchnęła wszystkie inne informacje z czołówek azorskich gazet. Wyspy okryły się żałobą. Co roku, od maja do września, na Terceirze odbywa się około 250 gonitw. Swoje tourada á corda organizują wioski, małe miasteczka, a nawet ulice. Często zdarza się, że w tym samym czasie rozgrywają się dwie lub trzy takie imprezy. Od kilkunastu lat biegi z bykami można zobaczyć również na sąsiednich wyspach. – Katarzyna Kobylarczyk Las Fallas Hiszpania 15 marzec Jedyna okazja, by poznać prawdziwe oblicze Walencji Co roku świat obiegają malownicze zdjęcia płonących figur zwanych Fallas. Ale to tylko ostatnie dni wielkiej fiesty, którą tak naprawdę Walencja żyje przez cały rok. Najpierw artyści specjalizujący się w tego typu produkcjach prezentują swe projekty zespołom casal faller, które następnie przez cały rok będą zbierać składki na ich wykonanie. Projekty muszą być gotowe 15 marca. Na ulicach całego miasta stanie wówczas około 700 rzeźb! Zdominują wszystkie arterie komunikacyjne tak, że nie będzie na nich miejsca dla samochodów! Nieco wcześniej, bo od 1 marca, codziennie o godz. 14.00 Walencja znajdzie się pod ostrzałem sztucznych ogni, zwanym mascleta, a od 15 marca sztuczne ognie będą też zakłócać ciszę nocną o godz. 1.30 podczas Nit del Foc. Ulice i domy rozświetlą kolorowe iluminacje. W takim otoczeniu nareszcie będą mogli godnie się zaprezentować główni sponsorzy tego święta, czyli wszyscy, którzy dawali pieniądze na figurę. Grupami dumnie pomaszerują w licznych paradach. Na czele każdej drużyny pójdzie orkiestra oraz Fallera Mayor, piękna dziewczyna w stroju ludowym. Spośród nich zostanie wybrana królowa Fallas i jej dwór. Jest jeszcze jeden pochód, który trzeba zobaczyć – ofrenda de flores. Jego uczestnicy, oczywiście w strojach ludowych Walencji, składają w darze patronce miasta – Virgen de los Desampa-rados – po bukiecie kwiatów, z których wyplata się jej sukienkę. Czas na Crema. Pierwsze figury staną w płomieniach 19 marca. Nazajutrz przy akompaniamencie fajerwerków, w popiół przemieni się najpiękniejsza rzeźba. Kiedy będą dogasać ostatnie płomienie, Walencja rozpocznie przygotowania do następnych Fallas! – Dorota Chojnowska Druidzi w Stonehenge Wielka Brytania 21 czerwiec Magiczna noc w klimacie celtyckich mitów i wierzeń Druidzi wszystkich krajów, przybywajcie! Najbliższe spotkanie w kamiennym kręgu wielkiego megalitycznego kalendarza w Stonehenge słońce wyznaczyło na 21 czerwca. W zeszłym roku na pożegnanie najkrótszej nocy i powitanie najdłuższego dnia stawiło się tu blisko 35 tys. osób. Jak można się domyślić, przy takiej frekwencji kamienny krąg, podobnie jak okoliczne parkingi, pękał w szwach! W kolorowym tłumie wyróżniają się czarownice, szamani, czarnoksiężnicy, druidzi... Jedni medytują, inni piją kolejne piwo, tańczą, grają na bębnach. Jak twierdzą historycy, dźwięk tego instrumentu bardzo pasuje do Stonehenge. Prawdopodobnie towarzyszył on sprawowanym tu przez Celtów obrzędom. Ostatnie badania wykazały bowiem, że kamienny krąg ma świetną akustykę. Szampańska atmosfera pozwala przetrwać noc i umila oczekiwanie na pierwsze promienie słońca. Te pojawią się w szczelinie między menhirami około godziny 4.00. Wówczas wszystkich obecnych ogarnie zbiorowa euforia, a wśród wrzasków i muzyki druidzi rozpoczną odprawianie swych pradawnych obrzędów. Być może, tak jak w zeszłym roku, mistrzem ceremonii będzie arcydruid Rollo Maughling. W gronie stałych bywalców znajdzie się też Arthur Uther Pandragon – druid i jednocześnie samozwańcza reinkarnacja króla Artura. To dzięki jego wytrwałości i uporowi można dziś czekać na wschód słońca wewnątrz kamiennego kręgu. Do 1999 r. celebrowanie wy- darzeń astronomicznych na terenie Stonehenge było bowiem surowo zakazane. Podczas przesilenia letniego, zimowego i równonocy druidom dostępu do kręgów zaciekle broniły zastępy policji. Mimo to Arthurowi Pandragonowi i garstce zaprzyjaźnionych z nim neopogańskich aktywistów udawało się od czasu do czasu przedrzeć przez kordon. Zawsze ceną za ten czyn był areszt. W końcu jednak władze dały za wygraną i w czasie letniego przesile-nia nikomu już nie bronią wstępu na teren Stonehenge. Mało tego! Wejście jest wtedy bezpłatne, a neolitycznego zabytku nie oddzielają od ludzi żadne barierki. Bez przeszkód można dotykać jego kamieni, wspinać się po nich i poczuć, jak ich moc przepływa przez nasze ciała. – Dorota Chojnowska Gliniada Polska 21 sierpień Parada z miłości do gliny Zostań Glinoludem! Pozwól od stóp do głowy pomalować się gliną – namawiają organizatorzy parady, która powstała z miłości do gliny. Od czterech lat przemierza ona ulice Bolesławca podczas Bolesławieckiego Święta Ceramiki. Charakteryzacja na żywy posąg rozpoczyna się koło południa. Wszyscy zakładają białe stroje dobrane w taki sposób, by glina mogła je efektownie uszlachetnić. Kobiety zakładają obszerne barokowe spódnice, zwiewne romantyczne sukienki czy zwykłe halki, odważniejsze występują w samej bieliźnie lub topless. Teraz pora na malowanie. Można wytaplać się w balii pełnej gliny albo po prostu wylać na siebie wiadro tej mazistej substancji. Jedno jest pewne – pomalować się należy bardzo dokładnie, najlepiej grubą warstwą! Zasychająca glina sprawia, że ludzie stają się anonimowi, ich ciała są usztywnione, a w dusze wstępuje fantazja, która znajdzie ujście podczas pochodu. Przy muzycznym akompaniamencie ruszy on spod Piwnicy Paryskiej przy ul. Komuny Paryskiej. – W 2009 r. w paradzie wzięło udział 400 osób – mówi twórca Gliniady Bogdan Nowak. – Zainteresowanie imprezą jest duże, spodziewamy się, że teraz będzie nas dwa razy tyle! Szykujemy dodatkowe atrakcje: oprócz konkursu na najpiękniejszy kostium będą też zawody pojazdów napędzanych siłą mięśni – dodaje. Zapowiadają się także dwa prawdziwe śluby Glinoludów. Hasło przewodnie parady brzmi: „Pokaż, że wszyscy jesteśmy ulepieni z tej samej gliny, ale niekoniecznie w tej samej formie”. – Paulina Szczucińska Karnawał w Wenecji Włochy 6 luty Jeszcze nigdy bale maskowe nie były tak zmysłowe W europejskiej stolicy karnawału ostatki w 2010 r. obchodzi się od 6 do 16 lutego. Wenecję opanowują tysiące balowiczów w wyszukanych strojach, ukrytych pod maskami sior maschera. Noszono je już podczas zabaw w XIII w. – miały zapewnić anonimowość, by nikt nie czuł się skrępowany przez konwenanse. Kilkaset lat później zamaskowani wenecjanie, schowani za szerokimi rondami kapeluszy i w pelerynach, tak się rozhulali, że sprośne zabawy trwały kilka miesięcy. Wykazywali się wielką pomysłowością przy konstrukcji masek, w niektórych można było nawet jeść, mimo że zakrywały całą twarz. Klasyczne sior maschera były białe albo czarne – dziś liczy się oryginalność. Również zabawa nie jest już tak rozwiązła jak przed wiekami. Karnawał rozpoczyna La Festa delle Marie – wielka parada zmierzająca na Plac św. Marka. W tym roku karnawał odbywa się pod hasłem „sześć dzielnic, sześć zmysłów”, co oznacza, że imprezy w każdej z dzielnic podporządkowane są jednemu ze zmysłów. Wzrok zachwycą pokazy świetlne w San Polo. Na przygodę ze zmysłem dotyku zaprasza Castello, gdzie pod opieką niewidomych przewodników w całkowitych ciemnościach można przejść tor przeszkód. Dzielnica Dorsoduro proponuje coś dla ucha – koncerty i spotkania z muzyką średniowieczną. O węch zatroszczyły się Santa Croce, a o smak sąsiednia dzielnica Cannaregio. Karnawałowi goście znajdą tam rzeźby z czekolady i owoców, będą też mogli wziąć udział w pokazach gastronomicznych i lekcjach gotowania z najlepszymi kucharzami. Z kolei dzielnica San Marco zaprasza wszystkich z szóstym zmysłem na przedstawienia związane z historią. Zabawa kończy się o północy wraz z nastaniem Wielkiego Postu. – Joanna Stachowiak Parada Parowozów Polska 23 luty Niczym modelka na wybiegu Piękna Helena z gracją pomknie po torach w Wolsztynie. Jej krągłe kształty, tonacja i moc gwizdu zachwycą nie tylko miłośników kolei. Wraz z nią na Paradzie Parowozów zaprezentuje się kilkanaście nadobnych maszyn z całej Europy. Będą jeździć po „wybiegu” tak długo, aż niebo zasnuje się kłębami dymu. Para będzie też buchać z lokomotyw stojących na stacji Wolsztyn, które nie pojawią się na paradzie. Obok nich zobaczymy zabytkowe wagony kolejowe. Dzień wcześniej weteranki dróg żelaznych zagrają w show „światło, dźwięk i para” na obrotnicy parowozowni. – Dorota Chojnowska La Merce Hiszpania 12 luty Ludzkie wieże, pochody gigantów... Miasto Gaudiego nas zaskoczy! Najważniejsza fiesta Barcelony rozpoczyna się huczną paradą Toc d’Inici, która przy donośnym akompaniamencie setek muzyków maszeruje przez La Rambla. Chociaż w pochodzie idą też kuglarze, tancerze i aktorzy, nikt nie ma wątpliwości, że dziś najważniejsza jest muzyka! Do zabawy podczas festiwalu ku czci patronki miasta – la Mare de Déu de la Merce – zagrzewają Minstrers del Camí Ral, 40-osobowy zespół grający na tradycyjnych instrumentach, oraz grupy składające się przede wszystkim z bębniarzy. Dźwięki instrumentów co chwilę zagłuszają wystrzały z garłaczy. Ale na paradzie zabawa się nie kończy! Artyści instalują się na placach i placykach średniowiecznej części miasta i gra- ją do wieczora, ku uciesze gawiedzi i zgrozie straży miejskiej. Przez następne pięć dni Barcelona zatraci się w zabawie. Niektórzy dadzą się porwać do tradycyjnego tańca sardana. Dla tych, którym odpowiadają współczesne klimaty, zagrają lokalne gwiazdy rocka. Koncerty będą się odbywać na scenach rozstawionych po całym mieście. Każdy dzień la Merce przynosi niezwykłe wydarzenia. Raz jest to Correfoc, czyli gonitwa ogni, podczas której przebrani za diabły uczestnicy odpalają tysiące rac. Uważajmy wtedy na ubrania! Pod wpływem zewsząd padających iskier mogą zamienić się w ażurowy strzęp. Podczas Cavalcada de la Merce ulicami przemaszerują gigantyczne kukły. Na Plaça de Sant Jaume zobaczymy, jak buduje się słynne ludzkie wieże o nazwie Castells. Stawiają je drużyny reprezentujące poszczególne dzielnice Barcelony. Nie można też przegapić wielkich imprez plenerowych, które każdego wieczora odbywają się nad morzem, jak zawody balonowe czy pokazy sztucznych ogni. – Wojciech Franus Zapasy wielbłądów Turcja 16 styczeń Niektóre zwierzęta sport uprawiają naturalnie i instynktownie Nieopodal miasta Selçuk w Turcji odbywają się widowiskowe walki wielbłądów. W zapasach biorą udział tylko samce – rywalizacja między nimi jest naturalnym zachowaniem w okresie godowym, który trwa od listopada do marca. Rywalizacja polega na przepychankach. Zwycięża wielbłąd, który przewróci przeciwnika na bok lub zmusi go do ucieczki. Pojedynek wygląda czasem bardzo dramatycznie. Na szczęście zwierzęta mają skrępowane pyski, tak by nie zrobiły sobie żadnej krzywdy. Nad prawidłowym przebiegiem turnieju czuwają sędziowie oraz czternastu urganci, czyli powroźnych. Widowisko rozpoczyna się późnym rankiem, ale już od wczesnych godzin sektory przeznaczone dla widzów zapełniają się tysiącami ludzi szukających jak najlepszych miejsc do siedzenia. Styczeń to w Turcji środek zimy, może więc być pochmurno i chłodno, niewykluczony jest także deszcz. Warto zabrać ze sobą na przykład karimatę, żeby nie siedzieć na mokrej trawie lub w błocie. Kiedyś walki wielbłądów odbywały się na terenie wybudowanego w I w. antycznego stadionu w Efezie. W 2000 r. zawody zostały przeniesione poza obszar ruin starożytne- go miasta, na specjalnie wyznaczony teren w pobliżu plaży w Pamucak. Z dworca autobusowego w Selçuk to zaledwie 10 min jazdy. Walki zobaczymy nie tylko w Selçuku. Zmagania wielbłądziej superligi rozgrywane są przez cały okres godowy tych zwierząt w kilku miastach nad Morzem Egejskim. Niestety, sport ten zamiera ze względu na bardzo wysokie koszty hodowli i treningu „zawodnika”. – Joanna Stachowiak Festiwal cytryny Francja 12 luty Odkryjmy słodko-kwaśny sekret Lazurowego Wybrzeża Podczas karnawału nad Menton unosi się intensywny zapach cytryn i pomarańczy. A to za sprawą olbrzymich cytrusowych dzieł sztuki, które zgromadzone są w ogrodzie Bioves przy avenue Boyer, na ulicach i przed hotelami. Aby je wykonać, co roku zużywa się około 145 t owoców. Warto tam wejść, by zobaczyć, jak wspaniale prezentują się na tle zaśnieżonych górskich szczytów. To dzięki nim w Menton panuje subtropikalny mikroklimat, który pozwala na uprawę cytryn. Co kilka dni cytrusowe dzieła na platformach wjeżdżają na ulice miasta, gdzie są główną ozdobą parad. – Dorota Chojnowska Słowianie i Wikingowie Polska 6 sierpień Za sprawą wojowników Północy na Wolinie czas cofnie się o tysiąc lat W manuskrypcie Jómsvíkinga saga pewien irlandzki mnich opisał dzieje bractwa wikingów, które pod koniec X w. żyło w warownym grodzie Jómsborg, gdzieś u ujścia Odry. Minęło tysiąc lat od wydarzeń opisanych w sadze, kiedy do kei na Wolinie ponownie przybiły smukłe drekary – okręty wojenne – i kupieckie knorry załadowane aż po burty zamorskimi towarami. Wysiedli z nich współcześni wikingowie z Danii, Anglii i Rosji – ludzie, dla których odtwarzanie dawnej skandynawskiej kultury stało się pasją i sposobem na życie. Co roku w liczbie prawie 3 tys. ściągają na Festiwal Słowian i Wikingów – jeden z największych w Europie zlotów historycznych. Kobiety i mężczyźni zakładają ubrania na wzór tych, jakie nosili Normanowie, następnie rozbijają namioty z lnianego płótna. Ich wnętrza ścielą skórami, a przed wejściem na trójnogach wieszają kotły, w których znajdą się wyłącznie warzywa znane wikingom. Dwa razy dziennie wojownicy biorą udział w bit- wach. Nierzadko na polu staje prawie 1500 wojowników! Ci, którzy lubują się w muzyce i poezji, recytują lub śpiewają staronordyjskie pieśni i sagi. Wielką atrakcją jest też wczesnośredniowieczny jarmark, gdzie garncarze lepią gliniane naczynia, kowal kuje damasceński nóż, obok tkaczka na bardku wyplata krajki, a jej sąsiad – jubiler – topi w tyglu srebro. Wśród przybyłych tu rzemieślników są światowej sławy specjaliści w odtwarzaniu przedmiotów inspirowanych znaleziskami archeologów. Co roku podczas festiwalu ich dzieła podziwia około 40 tys. osób. – Błażej Stanisławski Grunwald Polska 17 lipiec Wielka rekonstrukcja największej bitwy średniowiecza Już 600 lat mija od pamiętnej bitwy z Krzyżakami. Z tej okazji na polach Grunwaldu szykuje się wyjątkowa impreza. Jej punktem kulminacyjnym będzie wielka inscenizacja bitwy. Jednak już od 15 lipca czeka moc atrakcji, a wśród nich: defilada rycerstwa polskiego i litewskiego pod wodzą króla Władysława Jagiełły oraz Krzyżaków z Ulrichem von Jungingenem na czele, Festiwal Ognia i przeróżne turnieje – rycerskie, średniowiecznej piłki czy gier planszowych. – Joanna Stachowiak Wyścigi w bagnie Wielka Brytania 30 sierpień Maski z rurką, mokra pianka i płetwy to jedyny sprzęt dozwolony podczas starcia z mętnymi, śmierdzącymi (więc pewnie też leczniczymi) wodami walijskiego torfowiska. Gotowi na to wyzwanie śmiałkowie co roku stawiają się w Llanwrtyd Wells w Walii, na skraju ponad 50-metrowego bagienka. Przed zawodnikami nie lada zadanie – muszą pokonać dwie długości tego błotnego zbiornika. Podczas wyścigu obowiązuje bezwzględny zakaz pomagania sobie rękami – jako napędu można używać wyłącz-nie nóg. Mimo takich ograniczeń wytrawni zawodnicy osiągają imponujące wyniki – obecny rekord to 1 min i 41 s. Ale na tym nie koniec torfowo-sportowych emocji. W Llanwrtyd Wells od pięciu lat organizowany jest również bagienny triatlon. Uczestnicy tej oryginalnej dyscypliny muszą pobiec na dystansie 12 km, następnie przepłynąć 100 m w błotnistym rowie i przejechać 19 km na rowerze. Startować mogą sztafety oraz zawodnicy indywidualni. – Paulina Szczucińska Pływanie na byle czym Polska 25 lipiec Kluczem do sukcesu są wyobraźnia i poczucie humoru Co ma pływać, nie utonie! Z takim hasłem na ustach już po raz 15. zaprezentują się w Augustowie najprzedziwniejsze zjawiska pływające. King Kong, wyspa ludożerców, patefon czy bolid, którego nie powstydziłby się sam Robert Kubica, to tylko kilka wiekopomnych konstrukcji, jakie do tej pory wystawiono na organizowanych tam Mistrzostwach Polski w Pływaniu na Byle Czym. W końcowej punktacji liczą się nie tylko idea i wykonanie maszyny poruszającej się po wodzie, lecz także charakteryzacja załogi. Jeśli zatem na rzece pojawi się latający spodek, wówczas na jego pokładzie mają prawo przebywać jedynie kosmici! Pomysł na ten barwny konkurs narodził się podczas jednego ze spotkań redakcyjnych dziennikarzy Radia Białystok. W pierwszej edycji konkursu wzięło udział 13 załóg, w kolejnych latach ich liczba dochodziła do 40. Wielu uczestników przejawia cechy uzależnienia od imprezy – co roku bowiem muszą pokazać w Augustowie swe nowe dzieła. Każdy z nich ma swoje pięć minut, czyli mniej więcej tyle, ile potrzeba na przepłynięcie odcinka wzdłuż bul- waru przy ul. Rybackiej. O ile wcześniej się nie utonie! – Dorota Chojnowska Robimy miny Wielka Brytania 18 września Choć hasło brzmi wybuchowo, nie jest to impreza dla saperów W niepozornym miasteczku Egremont robi się miny. Hurtowo. Powodują one potężne eksplozje… śmiechu w szeregach gapiów zgromadzonych na tutejszym jarmarku The Egremont Crab Apple Fair podczas Mistrzostw Świata w Strojeniu Min. Moc rażenia grymasu dodatkowo wzmacnia przewieszone przez głowę chomąto. Z tym rekwizytem i w wyznaczonym czasie zawodnik musi jak najbardziej groteskowo wykrzywić swoją twarz. Zwycięża ten, kto otrzyma największe brawa. Jeden z weteranów konkursu i zarazem jego wielokrotny triumfator Gordon Mattinson został wpisany do Księgi rekordów Guinnessa. – Marta Muszyńska
Według Biblii na szczycie Synaju Mojżesz otrzymał od Boga tablicę z dekalogiem. Około 100 tys. turystów wchodzi każdego roku na jego wierzchołek nocą, żeby obejrzeć wschód słońca. Ja tez tam weszłam.
Po trzygodzinnej podróży z Szarm asz-Szajch wysiadam przy Klasztorze św. Katarzyny u podnóża Synaju. Towarzyszy mi grupa nieznanych Polaków. Jest godz. 1.30 w nocy i otaczają nas egipskie ciemności. Dostaję latarkę od naszego przewodnika, młodego Beduina Mohammeda. W klasztorze pozostawiam niepotrzebny bagaż (po co ja to wszystko brałam?). Po chwili podchodzą do nas starsi mężczyźni z kocami w rękach. – Only 20 dolar! Only! Cold! Cold! – wołają jeden przez drugiego. Nie daję się przekonać. Nie kupuję koca od Beduina. Nie kupuję także „arafatki”, która nie wydaje mi się niezbędna. Błąd. Ale o tym przekonam się później. Jest lutowa noc w Egipcie, temperatura ok. 16 st. C. Ogólnie ciepło. Godz. 2.00. Pierwszy coffee shop Zaczynamy wspinaczkę na Górę Mojżesza. Włączam latarkę i patrzę pod nogi, ale nie widzę nic prócz żwiru, kamieni i swoich nowych adidasów (przecież nie myślałam, że w Egipcie będę potrzebować traperów!). Za mną drepcze jakiś Rosjanin w klapkach (bez skarpetek) i w krótkich spodenkach. Jeszcze ma dobry humor. – Camel! Camel! Camel! – nagle krzyczy ktoś za nami. Szlak ma jakieś 1,5 m szerokości, idą nim turyści i wielbłądy, które mają pierwszeństwo. Na jednym z garbatych wierzchowców siedzi opatulona w koc turystka w szpilkach! Aby ją przepuścić, musimy się przykleić do skały. Po kilkunastu minutach docieramy do pierwszego coffee shopu. To namiot z tektury i papy. Beduin (ubrany a la Eskimos albo mieszkaniec Syberii) woła na całe gardło: Hot coffee! Hot tea! Hot chocolate! Trochę mi go szkoda, bo ciężko pracuje, a chętnych na jego gorące napoje brak. Na razie... Godz. 2.30. Robi się chłodniej Średnia wieku moich coraz bardziej zmęczonych towarzyszy wynosi około 35 lat. Temperatura w granicach 10 st. C. Mam na sobie ciepłą (tak mi się wydaje) kurtkę i rękawiczki. Pod dżinsami damskie kalesony, czyli getry. Jak dla mnie, jest w porządku. Ale Rosjanin zaczyna pytać o skarpetki. Niestety, wzięłam tylko jedną parę (szkoda – druga przydałaby mi się później). Czas szybko mija. Rozmawiam z idącym obok chłopakiem. Przyjechał do Egiptu zrobić licencję nurka. Nie jest zbyt dobrym pływakiem, ale jak mu powiedział ktoś z jego bazy nurkowej, nie trzeba umieć dobrze pływać, żeby nurkować. Hmm... Jako licencjonowany płetwonurek mam inne zdanie. Polecam mu zmianę bazy. Godz. 3.00. Przerwa W środku kolejnego coffee shopu pali się ognisko, wokół przepychają się zmarznięci wędrowcy. Rosjanin okutany w koc szuka najcieplejszego miejsca. Cały namiot trzęsie się od podmuchów wiatru. Pod koniec tej wyprawy będzie go przeklinał każdy jej uczestnik. Większość osób pije gorącą herbatę lub czekoladę. Kawa nie jest tu popularna, bo adrenalina robi swoje i nie trzeba się wspomagać kofeiną. Godz. 3.30. Coraz widniej Zaczynam dostrzegać coś więcej niż buty ludzi przede mną i wielbłądy obok. Przenikliwe zimno i porywisty wiatr stają się uciążliwe. Moja kurtka i ciepłe rękawiczki zdałyby egzamin w Polsce. Ale – o ironio! – nie w Egipcie! W kolejnych coffee shopach nawet koce względnej czystości idą jak ciepłe bułeczki. Prawie każdy rozgrzewa się kubeczkiem gorącego napoju. Kilka starszych pań zastanawia się nad pozostaniem „w bazie”, ale Mohammed (w świetnej kondycji) nawet nie chce o tym słyszeć. Posłusznie idziemy dalej. Godz. 4.00. Kurtka Cudowne widoki wokół powoli przestają mnie interesować – myślę tylko o tym, żeby zrobiło się wreszcie ciepło. Wtedy Mohammed zawiesza mi na ramionach swoją kurtkę. No, cóż – jestem blondynką... Skwapliwie korzystam z dodatkowego ubrania i zaraz czuję się lepiej. Po chwili pojawiają się jednak wyrzuty sumienia – Mohammed idzie w cienkim sweterku. Twierdzi, że mu ciepło! Godz. 4.30. Nie ma odwrotu Piję gorącą czekoladę ukryta w zapyziałym kocu. Wiatr gwiżdże wokół namiotu wypełnionego turystami z całego świata. Niezależnie od kraju pochodzenia na wysokości ok. 1800 m n.p.m. zawsze się dogadasz. Zresztą tu się dużo nie mówi. Wystarczy spojrzeć na współtowarzyszy „niedoli”. Większość milczy, oszczędzając energię na dalszą wspinaczkę. Rosjanina nie widzę. Chyba zrezygnował. Mohammed informuje nas, że to ostatni przystanek w drodze na szczyt. Teraz mamy do pokonania 3 750 kamiennych stopni. Jesteśmy zmęczeni i wizja godzinnego wchodzenia po schodach wydaje się koszmarem. Ale przecież nikt nas do tej wycieczki (dla niektórych fakultatywnej, za euro lub dolary) nie zmuszał! Godz. 5.30. Na szczycie Mohammed pogania nas, abyśmy się „ruszyli” (Co on sobie myśli? Mówi tak, jakbyśmy siedzieli!), bo dojdziemy na szczyt po wschodzie słońca i cały trud pójdzie na marne. Schody okazują się koszmarem. Czasami z trudnością łapię oddech. Powoli pniemy się w górę. Wreszcie przemarznięci, zmęczeni, ale jakże szczęśliwi stajemy na wysokości 2285 m! Teraz każdy znajduje sobie jakąś skałę, która osłoni go od wściekłych podmuchów wiatru. Siedzimy bez ruchu ok. 45 minut. Nogi chyba mi odmarzły... Wiatr rozpędza chmury, nikt nic nie mówi. Odliczamy minuty do kulminacyjnego momentu naszej wyprawy. Godz. 6.15. Wschód słońca Zza odległych szczytów wyłania się słońce. Kilkudziesięciu turystów porzuca osłonę skał i patrzy tylko w tamtą stronę, co chwilę robiąc zdjęcie lub nagrywając film upamiętniający ten niesamowity spektakl gry światła i kolorów. Niebo staje się pomarańczowe, czerwone, niebieskie, wyłania się przed nami las szpiczastych wierzchołków Synaju ciągnących się po horyzont. Nagie szczyty stają się żółto-czerwono-brązowe. Trudy trzygodzinnej wędrówki i chłód przestają być ważne – są tylko emocje, które trudno opisać. Słońce jest tak jaskrawe, że nie sposób na nie patrzeć. Nie sposób także nie patrzeć, bo przecież było ono celem naszej „drogi krzyżowej” – tak wyprawę nazwał jeden z uczestników. Godz. 6.45. Wracamy Idziemy drogą, którą przyszliśmy. Słońce rozjaśnia nawet najciemniejsze przepaście, z których istnienia nie zdawaliśmy sobie sprawy. Turystka w butach na obcasach nie może się doczekać pojawienia się pierwszego wielbłąda, który zawiezie ją do klasztoru. Najpierw jednak musi zejść ze schodów, bo camele czekają u ich podnóża. Godz. 9.30. Klasztor Położony w dolinie i otoczony ogrodami Klasztor św. Katarzyny jest oazą zmęczonych pielgrzymów (mniej lub bardziej religijnych). Bazylika z piękną dzwonnicą została zbudowana na miejscu dawnej kaplicy upamiętniającej spotkanie Mojżesza z Bogiem. Idę z falą tłumu i prawie w biegu oglądam relikwie św. Katarzyny. Na ścianach widzę niezliczone złote ikony z wizerunkami świętych i barwne mozaiki. Wychodzę na dziedziniec i docieram do biblijnego krzewu gorejącego, przez który Bóg przemówił do Mojżesza. Nie wszyscy turyści wierzą w oryginalność tego wiecznie zielonego drzewka, chcą go jednak dotknąć, a wierni zrywają listki na pamiątkę. Powoli kierujemy się na parking. Jest południe, niebo bez jednej chmurki. Cieszymy się już na klimatyzowany autokar. No to w drogę - Synaj Przelot do Egiptu kosztuje ok. 1 500 zł w obie strony. www.aero.pl Biuro Aaba-Sharm (w Mall 8 – centrum handlowym w Naama Bay, rozrywkowej części Szarm asz-Szajch) prowadzi Egipcjanin, który dobrze zna polski. Wycieczka na Synaj kosztuje ok. 30 USD. Ceny na szlaku: koc, arafatka, wielbłąd – po 20 USD, gorące napoje po 10 USD. Klasztor św. Katarzyny można zwiedzać w godz. 9.30–12.00 z wyjątkiem piątków, niedziel i prawosławnych świat. Waluta: funt egipski (EGP); 1 USD = ok. 5,50 funta, 1 EUR = ok. 7,60 funta.
Na doroczny konkurs piękności, który odbywa się w Abu Zabi, przybywają wielbłądy z całego spalonego słońcem Półwyspu Arabskiego. Tu tradycyjne zwierzęta juczne zmieniają się w rozpieszczane okazy wystawowe.
Finałowej nocy konkursu pustynię spowiła mgła – nieprzenikniona niczym burza piaskowa, przesłaniająca wszystkie gwiazdy. W mroku szpiedzy myszkowali wśród wydm, przeglądając obóz za obozem w poszukiwaniu czegoś szczególnego. Cała wyprawa nie rozpoczęła się jednak od szpiegowania w ciemnościach. Już miesiąc wcześniej z Omanu, Arabii Saudyjskiej, Kataru i każdego zakątka Półwyspu Arabskiego w daleką podróż wybrały się dziesiątki karawan. Wszyscy zebrali się w tych odludnych okolicach emiratu Abu Zabi, by wziąć udział w wyborach najpiękniejszego wielbłąda. Przez dziewięć dni zwierzęta paradowały przed trybunami, zaś apodyktyczni sędziowie odsyłali skromniejsze okazy do domów, ku przygnębieniu ich właścicieli. Jury musiało dokonać prawdziwej czystki pośród 24 tys. kandydatów. Dziesiątego dnia pozostało jedynie dwóch Beduinów i ich olśniewające zwierzęta. Mężczyźni – należący do starszyzny swoich klanów i noszący rodowe nazwiska Bin Tanaf i Rames – będą musieli zmierzyć się w finałowym pojedynku pełnym intryg i zaciętej rywalizacji, łączą ich bowiem więzy pokrewieństwa. Przez lata ścierali się ze sobą w mniejszych konkursach. Wynik dzisiejszego spotkania zadecyduje nie tylko o ich pozycji w świecie hodowców wielbłądów, ale także w obrębie ich własnego plemienia. Zwycięzca zgarnie kosztowne nagrody, a co ważniejsze – honory dla własnej rodziny. Dlatego też każdy z nich ma swoich szpiegów. Szukają oni najpiękniejszych zwierząt, przetrząsając obozy pokonanych konkurentów, ponieważ jeden wyjątkowy wielbłąd odkupiony od innego hodowcy o świcie, gdy rozpoczną się kolejne obrady sędziów, może dać im przewagę. Zastanówmy się przez chwilę nad wielbłądem. Zwróćmy uwagę na olbrzymi garb, chybotliwą górę tłuszczu drżącą przy każdym kroku kościstych nóg zwierzęcia. Na koślawe kolana i płaskie stopy niezdolne do niczego więcej ponad niezdarny bieg. Spójrzmy także na szyję, wykrzywioną pod ciężarem głowy. A teraz popatrzmy na samą głowę: absurdalnie długie rzęsy, mrugające zalotnie ponad podłużnym pyskiem i mięsistymi wargami, z których ścieka długa, wąska strużka śliny. Nie można powiedzieć, by zwierzę olśniewało urodą. Wygląda raczej na pospiesznie stworzone z części zastępczych. Sędziowie z Abu Zabi patrzą jednak na wielbłądy innym wzrokiem. Lustrują je od czubka nosa po ogon i z powrotem, stosując ścisłe kryteria do oceny każdej partii ciała zwierzęcia. Uszy muszą być proste, grzbiet wysoki, garb wielki i symetryczny, a zad na tyle duży, by można było swobodnie umieścić na nim siodło. Sierść, oczywiście, musi lśnić. Nos powinien być łagodnie sklepiony w okolicy mostka, schodząc łukiem w stronę warg, zwisających ku dołowi niczym bombki. Długa szyja podnosi ocenę, podobnie jak długie nogi. Sędziowie dokładnie przyglądają się dwóm palcom u stóp, sprawdzając, czy długość dzielącej je szczeliny zgadza się z wytycznymi w ich regulaminie. Konkursów piękności jest tak wiele, że ostatecznie wszystkie różnice zostają sprowadzone do rowka pomiędzy palcami. Bin Tanaf, drobny mężczyzna ze szpotawą nogą i schludną czarną brodą, która maskuje jego wiek, przysiada na wydmie, przyglądając się swoim wielbłądom i wspominając życie wśród nomadów. Dorastał, podróżując wraz z całą rodziną w poszukiwaniu nowych pastwisk i wodopojów. Latem wielbłądy mogą obejść się bez wody przez pięć dni, zimą nawet kilka tygodni. – Dzięki nim udawało nam się przeżyć – stwierdził Tanaf, wskazując na zwierzęta. Ten związek koczownika i wielbłąda rozpoczął się przed tysiącami lat w sercu Półwyspu Arabskiego. Po pierwsze – wielbłądy były środkiem transportu przez pustynię. Służyły też jako wierzchowce podczas najazdów na inne plemiona, kiedy to zdobywano kolejne stada lub odzyskiwano własne. Przez pierwszą połowę życia Bin Tanafa wielbłądy należące do jego rodziny produkowały mleko do picia oraz sierść, z której wyplatano koce i namioty. Ich odchodami palono w ogniskach, a moczem tępiono wszy. W świecie Beduinów ziemia nie ma żadnej wartości, ich życie koncentruje się na ciągłym ruchu, dlatego to wielbłąd stał się wyznacznikiem materialnego statusu człowieka. Nic dziwnego, że stworzył on bogate słownictwo, pozwalające opisać wygląd i stan zwierząt. Asayel to szlachetne wielbłądy o czerwonawym umaszczeniu. Majahim mają ciemną sierść. Źrebię wielbłąda płci żeńskiej to houraa, a młoda matka – bikr. Samiec w okresie dojrzewania nazywany jest fahl, samica to jathaa. Jeśli miała ostatnio kontakt z samcem, a jej wymiona nabrzmiały, mówi się o niej laqha. Żaden etap rozwoju wielbłąda, zachowanie czy zmiana nie pozostały bez nazwy. Człowiek i wielbłąd zaczęły stanowili nierozłączną całość. Później jednak, jak mówi Bin Tanaf, coś się zmieniło. Anglicy opuścili te tereny w 1971 r., oddając Beduinom kontrolę nad polami naftowymi. Emirowie poszczególnych plemion zebrali się, by utworzyć Zjednoczone Emiraty Arabskie i ustanowili Abu Zabi swoją stolicą. Od tej chwili pieniądze – olbrzymia fala pieniędzy – popłynęły na pustynię. Bin Tanaf zaczął sprzedawać samochody, które wzbogaceni na ropie mieszkańcy kupowali jak szaleni. Jego rodacy dorabiali się fortun na budownictwie, transporcie i na samej ropie. Dotychczas wielu z nich żyło w takim ubóstwie, że nie rozumieli nawet koncepcji pieniędzy i bogactwa, teraz zaś poranne promienie słońca z trudem przebijały się przez znajdujące się w ich rękach góry złota. Sami nie potrafili czytać ani pisać, jednak swoich synów posyłali na naukę do Londynu i Paryża. Namioty z wielbłądziej sierści zamienili na szklane wieżowce Abu Zabi i Dubajju. Na początku „mieszczuchy” – sami niedawno oderwani od pustyni – traktowali sporadyczne wizyty Beduinów jako ciekawostkę. Widzieli w nich biedaków noszących cały dobytek w jednym worku. Dziś jednak obraz ten nabrał cech romantycznych: koczownik stał się kwintesencją arabskości, symbolem wolności. Taki Arab ropą się nie interesuje – wystarcza mu byle pokarm i woda dla wielbłąda, na którego grzbiecie zmierza w stronę zachodzącego słońca. Arabski koczownik przypomina amerykańskiego kowboja. Tak jak zamożni Amerykanie uwielbiają się chwalić swoimi rasowymi końmi, tak Beduini postępują z wielbłądami. Arabski dżentelmen spędza weekendy w swoich stajniach. Dogląda zwierząt, karmi je, czyści. A jeśli czasem na nie warknie, szybko zaczyna śpiewać pieśń z prośbą o przebaczenie. Kocha swoje zwierzęta. I bez ustanku przygotowuje je do udziału w zażartej rywalizacji. Arena konkursowa odzwierciedla koczowniczy tryb życia doprowadzony do luksusowej przesady. Beduini wznoszą namiot, pod którym budują wielopiętrową trybunę z obitymi pluszem krzesłami, otoczoną dziesiątkami ekranów, na których pokazywana jest relacja z odbywających się właśnie zawodów. Służący roznoszą herbatę i kadzidło. Znajdujące się w pobliżu lotnisko jest gotowe na przyjęcie helikopterów wiozących szejków i księżniczki. Kobiety spędzają każdy dzień, robiąc zakupy na pobliskim suku, targowisku wielkości małego miasteczka wybudowanym specjalnie na potrzeby konkursu. Dookoła widać dziesiątki beduińskich obozowisk, z których co dnia o świcie przybywają uczestnicy prowadzący na arenę swoje zwierzęta. Na parkingu przed namiotem w rządkach stoją luksusowe samochody sportowe. Ponad 140 range roverów, nissanów, toyot stanowi nagrody w poszczególnych etapach konkursu. Sędziowie przyznają wyróżnienia dla pojedynczych wielbłądów, dla najmłodszych wielbłądów, dla samców. Najważniejszego dnia zawodów, kiedy odbywa się olbrzymia parada wielbłądzic, Bin Tanaf i jego kuzyn Rames doglądają swoich podopiecznych. Szpiedzy spisali się tej nocy doskonale. Do świtu Rames wydał potajemnie 2 mln dolarów na kilka czarujących sztuk. Bin Tanaf za ponad milion kupił tylko jedno zwierzę. Choć słońce stało coraz wyżej na niebie, obaj mężczyźni ruszali się bez pośpiechu. W ich kulturze kazać na siebie czekać to podkreślić swoją rangę i status, każdy z zawodników chciał więc wejść na arenę jako ostatni, dodając sobie splendoru. Jeden z organizatorów konkursu przybył właśnie do obozowiska, by ponaglić Ramesa. – Martwię się, że sędziowie wkrótce nakażą zamknięcie bram – oznajmił. Rames spojrzał na niego z niezmąconym spokojem, przybierając królewską pozę. – Nie przejmuj się – odparł. – Na pewno tego nie zrobią. Bin Tanaf zaś krążył nerwowo wokół swoich wielbłądów. Jest szejkiem plemienia, co dawało mu przewagę autorytetu nawet nad Ramesem. Jednak jego kuzyn przez ostatnie lata pielęgnował przyjaźń z księciem Mohammedem bin Zayed al Nahyanem (który zupełnie przypadkowo był patronem festiwalu), co przechylało szalę na korzyść jego wielbłądów i rodziny. Koczownik wciąż czekał. Wreszcie kuzyn ruszył w kierunku areny, więc Bin Tanaf dał sygnał swoim wielbłądom. Stopniowo zbliżał się do bramy, gdy nagle... katastrofa! Ten parweniusz Rames przybrał swoje zwierzęta w olśniewające srebrzyste narzuty, sprawiając, że wyglądały niczym wychodząca na scenę grupa operowych śpiewaków. 20 tys. dolarów, które Rames co miesiąc wydawał na specjalne odżywki dla wielbłądów, okazały się udaną inwestycją. Tuż przed bramą opiekunowie stada zdjęli nakrycia ze zwierząt, odsłaniając czarujące szyje i niezaprzeczalnie symetryczne garby. Obie grupy wielbłądów paradowały na oczach tłumu, a rywale oczekując na decyzję sędziów, zajęli miejsca na trybunie honorowej. Na arenie zgromadzili się śpiewacy. W powietrzu krążyły helikoptery przechylające się z boku na bok, tak by siedzący w ich wnętrzach członkowie rodziny królewskiej mogli dokładnie przyjrzeć się całości wyborów. Kuzyni w tym czasie rozsiedli się na fotelach, szczerząc zęby w nerwowych uśmiechach. I wreszcie ogłoszenie wyników: zwycięzcą zostaje Bin Tanaf. W przypływie entuzjazmu mężczyźni z jego klanu wyrzucają w górę turbany i unoszą roześmianego szejka na ramionach. Wciąż nieusatysfakcjonowani wspinają się na marmurowy stół i podnoszą Bin Tanafa jeszcze wyżej. Konstrukcja załamuje się wreszcie pod ich ciężarem, a mężczyźni zwalają się na ziemię, między pomarańcze i winogrona. Szybko jednak wstają i wymachując nad głowami batami z wielbłądziej skóry, odprawiają dziki taniec radości. Świętowanie wygranej w jego obozie trwało całą noc. Dwustu mężczyzn śpiewało, recytowało wiersze i opowiadało o wielbłądach. Bin Tanaf rozsiadł się na podłodze otwartego namiotu. W towarzystwie syna przy stole pełnym mięsa i ryżu gawędził z przyjaciółmi. – To najwspanialszy dzień mego życia – oznajmił. Kilka minut później do namiotu wkroczyło dwóch mężczyzn, niosąc kolejne danie – charakterystyczny żółtawy wzgórek. – Ach – westchnął syn – garb. To kolejna z rzeczy, których dostarczały wielbłądy podczas długich wieków życia na pustyni. Otaczany wielką czcią garb wpierw utrzymywał przy życiu zwierzę, później zaś karmił jego jeźdźca. Dlatego też piękno wielbłąda wynika z jego cech praktycznych: dobrze ukształtowany garb oznacza wartościowe pożywienie, wąskie szczeliny nozdrzy mogły się dokładniej zamknąć przed napierającym piaskiem, a rachityczne nogi pozwalały się utrzymać wysoko ponad rozpalonym piaskiem pustyni. Szeroka i płaska stopa wielbłąda z dwoma rozstawionymi palcami może wyglądać dziwacznie dla kogoś z zewnątrz, jednak Beduini widzą ślady w kształcie serca, które prowadzą ich przez piaski czasu i Półwyspu Arabskiego.