Aniołowie nie byli tacy, jak myślisz. W starożytności budzili przerażenie
W starożytności aniołowie wcale nie przypominali słodkich, bożonarodzeniowych postaci. Często budzili strach, mieli ogniste skrzydła i nadprzyrodzone moce.
Spis treści: Posłańcy, wojownicy i ogniste istoty Niebiańskie istoty budzące grozę Skrybowie i Czuwający – mitologia i mistyka Hierarchie i przemiana wyobrażeń Daleko im było do pulchnych, rumianych cherubinków znanych ze sztuki renesansu. To były ogniste istoty, które budziły lęk. Dziś aniołowie należą do najbardziej kojących postaci religijnych w zbiorowej wyobraźni. To świetliste, skrzydlate byty, które spokojnie unoszą się nad szopkami bożonarodzeniowymi i śpiewają radośnie. Ich obecność w historii Narodzenia Pańskiego jest zresztą kluczowa dla biegu wydarzeń. W Ewangelii według św. Łukasza anioł Gabriel zapowiada narodziny Jana Chrzciciela jego ojcu Zachariaszowi. Zwiastuje też cudowne narodzenie Jezusa jego matce, Maryi. To aniołowie ogłaszają pasterzom pod nocnym niebem dobrą nowinę wielkiej radości. Co najważniejsze, to anioł przychodzi do Józefa we śnie. Wyjaśnia mu naturę ciąży narzeczonej, która w innych okolicznościach byłaby skandalem. Potem poleca mu uciec z dzieckiem do Egiptu, by uniknąć gniewu Heroda. Bez anielskiej interwencji Jezus nie dożyłby dorosłości. Jednak aniołowie w świecie starożytnym byli znacznie dziwniejsi i bardziej zróżnicowani. Często też byli dużo bardziej onieśmielający, niż sugeruje opowieść bożonarodzeniowa i współczesne przedstawienia. Nawet Gabriel, anioł kojarzony ze świętami, miał w sobie coś surowego. Posłańcy, wojownicy i ogniste istoty Słowo „anioł” (greckie angelos, będące tłumaczeniem hebrajskiego malak) oznacza posłańca. To trafny opis tego, co najwcześniejsze anioły w Biblii robią najczęściej. Przekazują wiadomości od Boga i nagle ingerują w ludzkie sprawy. W Księdze Rodzaju przybywa trzech anielskich gości, aby zapowiedzieć narodziny Izaaka. Inni później wyprowadzają Lota z miasta Sodomy, skazanej na zagładę. Christy Cobb z University of Denver, mówi, że w Biblii aniołowie strzegą Ogrodu Eden, przynoszą wiadomość Abrahamowi, stoją u boku Pana w Niebie, przekazują wieści o cudownych narodzinach, a nawet walczą z Szatanem. Te anioły są wyraźnie antropomorficzne. Mówią, chodzą, a nawet jedzą. Jak wyjaśnia Cobb, te role z czasem się rozwijają. Późniejsze księgi Biblii hebrajskiej wprowadzają postacie o określonych funkcjach i imionach. Księga Daniela wspomina o dwóch postaciach, które stały się centralne dla późniejszej tradycji jako archaniołowie. To Gabriel – niebiański tłumacz wizji – oraz Michał, dowódca wojskowy walczący w imieniu Izraela. W tym okresie aniołowie są już czymś więcej niż posłańcami. Stają się administratorami złożonej, niebiańskiej rzeczywistości. Około II wieku p.n.e. działają jako „funkcjonariusze” niebiańskiej biurokracji. Prowadzą zapisy ludzkich czynów na Dzień Sądu. Niebiańskie istoty budzące grozę Inne teksty biblijne opisują istoty niebiańskie, które przekraczają granice ludzkiej wyobraźni. Prorok Izajasz przedstawia wizję nieba, w której Bóg siedzi na tronie otoczony przez serafiny. Serafy miały twarze, ale również trzy pary skrzydeł. Kilka stuleci później Ezechiel opisuje anielskie istoty żywe (hebr. ḥajjot) z czterema twarzami, czterema skrzydłami i ludzkimi ciałami. Towarzyszą im tajemnicze ofanim – koła w kołach, ogniste i pokryte oczami. Mimo tej różnorodności wyglądu reakcja ludzi w Biblii pozostaje stała. Niemal każdy człowiek, który spotyka anioła, jest przerażony. Gdy Gabriel ukazuje się Zachariaszowi i Maryi, pierwsze słowa, które słyszą, brzmią „nie bój się”. Ten strach jest zresztą uzasadniony. W Biblii hebrajskiej anioł Pana zabija jednej nocy 185 000 żołnierzy asyryjskich podczas oblężenia Jerozolimy. Zachariasz doświadcza przedsmaku tej anielskiej surowości. Kiedy wątpi, że on i jego starzejąca się żona mogą począć dziecko, Gabriel karze go. Pozbawia go mowy aż do narodzin Jana. Skrybowie i Czuwający – mitologia i mistyka Poza kanonem biblijnym aniołowie zyskują jeszcze bardziej rozbudowane tożsamości i historie. Starożytne żydowskie teksty, takie jak 1 Księga Henocha, opisują ogromne zastępy aniołów. Zarządzają one wszystkim – od cykli kosmicznych, po ludzki los. Niektóre anioły, jak upadli Czuwający, stają się przestrogą. Według opowieści nawiązali relacje seksualne z kobietami i ujawnili ludziom technologiczne sekrety. Przekroczyli tym samym zakazane granice. Inne anioły w tym okresie pełnią funkcję niebiańskich skrybów. Zapisują ludzkie uczynki albo prowadzą dusze między światami. We wczesnośredniowiecznej Ewangelii pseudo-Mateusza – jak mówi Cobb – aniołowie odgrywają wspierającą rolę podczas ciąży Maryi. Każdego dnia rozmawiają z nią i otaczają Jezusa podczas narodzin. W innych tekstach ich udział w poczęciu Jezusa jest bardziej aktywny. Późnoantyczni chrześcijanie sądzili, że w chwili zwiastowania Maryja poczęła Jezusa, po prostu słuchając Gabriela. – Przez jej ucho – pisze Efrem Syryjczyk – Słowo Boskiego Ojca weszło i potajemnie zamieszkało w jej łonie. Hierarchie i przemiana wyobrażeń W książce „Angels in Late Ancient Christianity” historyczka Ellen Muehlberger dowodzi, że pierwsi chrześcijanie uważali anioły za kluczowych uczestników działania świata. Aniołowie wypełniali późnoantyczny kosmos. Tworzyli to, co autorka nazywa anielskim światopoglądem – przekonaniem, że wszechświat jest zatłoczony niewidzialnymi istotami, których działania wpływają na każdy aspekt życia. W średniowieczu aniołowie zyskali uporządkowane hierarchie. Stało się tak między innymi dzięki wpływowym pismom przypisywanym pseudo-Dionizemu Areopagicie, który podzielił ich na dziewięć chórów. Od serafinów i cherubinów, aż po „zwykłe” anioły. Średniowieczni teologowie rozwijali wizje ich możliwości, natury i obowiązków. Wyobrażali sobie aniołów jako czyste intelekty, zdolne błyskawicznie przemieszczać się między niebem a ziemią. XIII-wieczny teolog Tomasz z Akwinu twierdził, że każdemu człowiekowi wyznaczony jest anioł stróż. Malarze renesansowi jeszcze bardziej „uczłowieczyli” aniołów. Złagodzili rysy, dodali powiewne szaty, instrumenty muzyczne i łagodne wyrazy twarzy. Pojawiły się też cherubinki – pulchne, skrzydlate niemowlęta. Artystycznie wywodzą się od Kupidyna i są efektem mieszanki języka biblijnego, klasycznych wyobrażeń i twórczej fantazji. W epoce oświecenia aniołowie stali się w równym stopniu symbolami moralnymi, co bytami teologicznymi. Uosabiali cnotę i sentymentalność. Dzisiejsze „bożonarodzeniowe” anioły zawdzięczają jednak równie dużo estetyce wiktoriańskiej i kulturze popularnej, co tradycji kościelnej. Świąteczna sztuka i literatura XIX wieku umieszczały anioły w centrum scen Narodzenia. Przedstawiano je częściej jako świecące, pocieszające postacie, a nie przerażających posłańców boskiej mocy. We współczesnych mediach anioły przybierają formy podkreślające delikatność, przewodnictwo i osobistą opiekę. Mimo tej przemiany – od ognistych, złożonych istot do łagodnych, skrzydlatych opiekunów – aniołowie pozostają potężnymi symbolami więzi między człowiekiem a tym, co boskie. Starożytnym Żydom i chrześcijanom wyjaśniali, w jaki sposób wszechmocny Bóg oddziałuje na świat. Potem dla wierzących byli źródłem pocieszenia, ochrony i piękna. Dziś aniołowie wciąż pojawiają się w różnych tradycjach religijnych, kulturze popularnej i osobistej duchowości. Odbijają zarówno dawne idee, jak i współczesne tęsknoty. Pokazują też głęboko ludzką potrzebę zrozumienia niewidzialnych sił, które kształtują nasz świat. Źródło: National Geographic
Tylko garstka ludzi widziała ten manuskrypt. Dlaczego Kodeks Synajski tak fascynuje badaczy?
Kodeks Synajski uznawany jest za najstarszy manuskrypt przetłumaczonej Biblii. Ten bezcenny rękopis do dziś inspiruje naukowców, a jego losy i zawartość wciąż budzą emocje.
Spis treści: Septuaginta – pierwsze tłumaczenie Biblii hebrajskiej na język grecki Kodeks Synajski – najstarszy manuskrypt pełnego Nowego Testamentu Odkrywca Kodeksu Synajskiego – kim był Konstantin von Tischendorf? Gdzie dziś znajduje się Kodeks Synajski? Co zawiera Kodeks Synajski? Struktura, treść i wyjątkowość manuskryptu Kodeks Synajski (znany po łacinie jako Codex Sinaiticus) został spisany w IV wieku i należy do najcenniejszych dokumentów w historii chrześcijaństwa. Zawiera niemal pełny tekst Septuaginty, a także znaczną część Nowego Testamentu. Dla badaczy to nie tylko źródło wiedzy religijnej, ale także historycznej i językowej. Septuaginta – pierwsze tłumaczenie Biblii hebrajskiej na język grecki Aby wyjaśnić znaczenie Kodeksu Synajskiego, należy zrozumieć, czym jest Septuaginta. W dosłownym tłumaczeniu z łaciny słowo septuaginta oznacza „siedemdziesiąt” i odnosi się do liczby uczonych żydowskich, którzy – według tradycji – mieli przetłumaczyć Pięcioksiąg Mojżesza (Torę) z języka hebrajskiego na język grecki koine. Septuaginta (oznaczana skrótem LXX) to najstarsze znane tłumaczenie Biblii hebrajskiej oraz innych tekstów judaistycznych, dokonane z języka hebrajskiego i aramejskiego. Powstawała w kilku etapach między około 250 a 150 rokiem p.n.e. w Aleksandrii, centrum kultury hellenistycznej i jednym z największych ośrodków żydowskiej diaspory. Choć pierwotnie obejmowała tylko Pięcioksiąg, z czasem została poszerzona o kolejne księgi, w tym teksty deuterokanoniczne, których nie ma w hebrajskim kanonie Tanachu, ale które przyjęła później tradycja chrześcijańska, szczególnie w Kościele katolickim i prawosławnym. Septuaginta miała ogromny wpływ na rozwój judaizmu hellenistycznego oraz wczesnego chrześcijaństwa, ponieważ była głównym źródłem tekstów biblijnych dla autorów Nowego Testamentu. Większość cytatów ze Starego Testamentu w Nowym Testamencie pochodzi właśnie z Septuaginty, a nie z oryginalnych hebrajskich wersji. Z czasem pojawiały się liczne kopie, redakcje, poprawki oraz próby ujednolicenia tekstu, co sprawiło, że w obiegu funkcjonowały różne wersje przekładu. Najstarsze niemal kompletne odpisy Septuaginty pochodzą z IV wieku n.e. i zachowały się w postaci Kodeksu Synajskiego, Kodeksu Watykańskiego i Kodeksu Aleksandryjskiego. Septuaginta nie tylko tłumaczy, ale także interpretuje, dostosowując niektóre fragmenty do realiów kultury greckiej i filozofii epoki hellenistycznej. Dlatego badacze często podkreślają jej nie tylko filologiczne, ale też teologiczne znaczenie dla zrozumienia, jak rozwijało się myślenie religijne w starożytności. Kodeks Synajski – najstarszy manuskrypt pełnego Nowego Testamentu Czym zatem jest Kodeks Synajski i jakie znaczenie ma dla historii Biblii? To jedno z najstarszych i najcenniejszych świadectw tekstu biblijnego, obejmujące zarówno tekst Septuaginty, jak i Nowego Testamentu. Manuskrypt pochodzi z IV wieku n.e., co czyni go jednym z najwcześniejszych zachowanych kodeksów biblijnych. Kodeks Synajski (Codex Sinaiticus) jest napisany po grecku, a jego nazwa pochodzi od klasztoru św. Katarzyny na górze Synaj, gdzie został odkryty w XIX wieku przez niemieckiego biblistę Konstantina von Tischendorfa. Oryginalnie zawierał całość Starego i Nowego Testamentu, ale do dziś zachował się w pełni tylko tekst Nowego Testamentu, natomiast część Starego Testamentu przetrwała we fragmentach z licznymi lukami. Uznawany jest za jeden z najlepszych rękopisów Nowego Testamentu, a jego znaczenie dla krytyki tekstualnej Bibliijest nieocenione. Tekst kodeksu pozwala porównywać wczesne warianty przekładów i lepiej rozumieć rozwój kanonu chrześcijańskiego. To również jedyny spośród tzw. czterech wielkich kodeksów biblijnych (obok Kodeksu Watykańskiego, Kodeksu Aleksandryjskiego i Kodeksu Efrema) zachowany w formie pisma uncjalnego (majuskuły), zawierający pełny tekst Nowego Testamentu. Pismo uncjalne to charakterystyczny typ starogreckiego alfabetu używanego w rękopisach od IV do IX wieku, charakteryzujący się brakiem łączeń liter i stosowaniem wyłącznie wielkich liter. Choć część Starego Testamentu w Kodeksie Synajskim jest niekompletna, dokument pozostaje bezcennym źródłem wiedzy o starożytnym piśmiennictwie biblijnym, zarówno dla teologów, jak i filologów, historyków oraz paleografów. Odkrywca Kodeksu Synajskiego – kim był Konstantin von Tischendorf? Kodeks Synajski został odkryty przez Lobegotta Friedricha Konstantina von Tischendorfa, niemieckiego protestanckiego biblistę i filologa, który odegrał kluczową rolę w badaniach nad najstarszymi rękopisami Biblii. Tischendorf był wybitnym specjalistą w zakresie języków starożytnych, na które tłumaczono Pismo Święte, i w trakcie swojej kariery odkrył aż dwadzieścia kodeksów majuskułowych. W roku 1844 wyruszył do Egiptu, kierując się ku półwyspowi Synaj, gdzie znajdował się klasztor św. Katarzyny – najstarszy funkcjonujący do dziś klasztor chrześcijański, położony u stóp Góry Synaj. To właśnie tam dokonał największego odkrycia swojego życia – odnalazł fragmenty Kodeksu Synajskiego zawierające tekst Starego Testamentu w wersji Septuaginty. Choć pierwsze fragmenty zabrał już podczas tej wyprawy, dopiero w 1859 roku – przy wsparciu cara Aleksandra II – Tischendorfowi udało się sprowadzić pełniejszy zbiór kart kodeksu do Petersburga i rozpocząć szczegółowe badania. Wśród manuskryptów znajdował się pełny tekst Nowego Testamentu, co uczyniło Kodeks Synajski bezcennym źródłem dla krytyki tekstu biblijnego. Podczas analizy rękopisu Tischendorf zauważył, że kodeks nie zawiera dwóch ostatnich wierszy Ewangelii Jana. Co więcej, odkrył, że wers 21,24 został pierwotnie zapisany, a następnie starty i zastąpiony kolofonem – czyli informacją końcową dotyczącą tekstu, która często była dodawana przez kopistów. Co ciekawe, Tischendorf nie został od razu uznany za odkrywcę tak ważnego dokumentu. Wielu badaczy sceptycznie podchodziło do jego twierdzeń. Dopiero w latach 30. XX wieku, dzięki badaniom Teodora Cressy'ego Skeata i Herberta Johna Mansfielde’a Milne’a, którzy zastosowali lampę ultrafioletową do analizy kodeksu, potwierdzono jego autentyczność i przyznano Tischendorfowi rację. Dziś jego wkład w odkrycie i zachowanie Kodeksu Synajskiego jest powszechnie uznawany za jeden z najważniejszych momentów w historii biblistyki. Gdzie dziś znajduje się Kodeks Synajski? Kodeks Synajski, mimo że stanowi jeden z najważniejszych zabytków chrześcijańskiej kultury piśmienniczej, nie zachował się w całości i jego fragmenty są dziś rozproszone po kilku krajach. Łącznie przetrwało około 400 kart manuskryptu, przy czym największa ich część znajduje się w Wielkiej Brytanii. Obecnie ponad 2/3 zachowanego tekstu – około 346 kart – jest przechowywanych w Bibliotece Brytyjskiej w Londynie, gdzie są udostępnione w ramach specjalnej kolekcji manuskryptów. To właśnie tutaj znajdują się najlepiej zachowane fragmenty Nowego Testamentu. Kolejne 43 karty znajdują się w Bibliotece Uniwersytetu w Lipsku (Leipziger Universitätsbibliothek), dokąd trafiły bezpośrednio z rąk Konstantina von Tischendorfa po jego wyprawie na Synaj. 12 kart pozostało w klasztorze św. Katarzyny, w miejscu, gdzie manuskrypt został odnaleziony. Klasztor ten, będący najstarszym nieprzerwanie funkcjonującym klasztorem chrześcijańskim na świecie, do dziś przechowuje i chroni te fragmenty jako element dziedzictwa religijnego. Dodatkowo, 3 niewielkie fragmenty manuskryptu znajdują się w Rosyjskiej Bibliotece Narodowej w Sankt Petersburgu – to jedyne części kodeksu znajdujące się w Rosji po tym, jak większa część została przekazana carowi Aleksandrowi II i później odsprzedana do Wielkiej Brytanii. Dzięki współczesnej digitalizacji, Kodeks Synajski można dziś przeglądać online w wysokiej rozdzielczości dzięki wspólnemu projektowi instytucji posiadających jego fragmenty. To otworzyło nowe możliwości dla badaczy i miłośników historii Biblii na całym świecie. Co zawiera Kodeks Synajski? Struktura, treść i wyjątkowość manuskryptu Kodeks Synajski to jeden z najbardziej kompletnych i najstaranniej wykonanych manuskryptów w historii Biblii. Według badaczy, oryginalnie składał się z 740 pergaminowych kart, co czyni go jednym z największych znanych rękopisów biblijnych. Parametry fizyczne manuskryptu Karty mają wymiary 37,8 × 34,3 cm, choć pierwotnie ich rozmiar mógł wynosić nawet 40 × 70 cm, zanim zostały przycięte. Rękopis zapisany jest jako jedyny znany manuskrypt biblijny w czterech kolumnach na stronę, z 48 wierszami tekstu w każdej kolumnie. Każdy wiersz zawiera od 12 do 14 znaków, co świadczy o ogromnej precyzji skrybów. Księgi poetyckie Starego Testamentu (np. Psalmy, Mądrość Syracha) zapisano w układzie stychometrycznym – to znaczy w formie ponumerowanych wersów, w dwóch kolumnach na stronie. Do wykonania rękopisu użyto cienkiego, wysokiej jakości pergaminu, którego kunszt można porównać jedynie z Kodeksem Watykańskim i Kodeksem Bezy. Treść Starego Testamentu w Kodeksie Synajskim Kodeks zawiera przekłady z języka hebrajskiego na grecki tekstów, które znalazły się w kanonie Biblii Hebrajskiej, a także liczne księgi deuterokanoniczne (uznawane przez Kościół katolicki, ale nie przez judaizm) oraz apokryfy. Zachowane fragmenty Starego Testamentu obejmują m.in.: Fragmenty Księgi Rodzaju Fragmenty Księgi Liczb 1 Księgę Kronik – fragmenty 9,27–19,17 Księgę Nehemiasza – od 9,9 2 Księgę Ezdrasza Księgę Psalmów – Mądrość Syracha Księgę Estery Księgi prorockie: Joela do Malachiasza, Izajasza, Jeremiasza, Lamentacje Księgi deuterokanoniczne Choć wiele ksiąg przetrwało jedynie we fragmentach, ich obecność w kodeksie świadczy o szerokim kanonie używanym przez chrześcijan w Egipcie w IV wieku. Nowy Testament i teksty apokryficzne Nowy Testament w Kodeksie Synajskim jest kompletny i usystematyzowany według porządku: Ewangelie Listy św. Pawła Dzieje Apostolskie Listy powszechne Apokalipsa św. Jana Unikalnym elementem jest dołączenie do Nowego Testamentu dwóch tekstów apokryficznych: „List Barnaby” – tekst wczesnochrześcijański o charakterze katechetycznym, zawierający interpretacje symboliczne Starego Testamentu „Pasterz Hermasa” – dzieło uznawane przez niektóre wspólnoty chrześcijańskie za natchnione, choć w Kościele nie weszło do kanonu Biblii Te dodatkowe księgi wskazują na różnorodność tradycji wczesnochrześcijańskich i potwierdzają, że kanon biblijny w IV wieku nie był jeszcze jednolity. Kodeks Synajski pozostaje dziś fundamentalnym źródłem dla badań nad historią Biblii, rozwojem kanonu, językiem Septuaginty oraz wczesnymi przekładami chrześcijańskimi. Źródło: CodexSinaiticus.org, National Geographic Polska linki, pełne zdjęcie, 4 dodatkowe Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Duchowe życie Polaków. Czy po śmierci trafimy do nieba?
Z roku na rok przybywa w Polsce osób niewierzących i niepraktykujących. Jednocześnie wielu z nas uważa duchy i inne istoty nadprzyrodzone za realne zjawisko. Ilu Polaków tak naprawdę wierzy, że istnieje niebo? Jak wygląda życie duchowe Polaków? Tutaj poznacie odpowiedź.
Co kilka lat Centrum Badania Opinii Społecznej (CBOS) publikuje raporty dotyczące religijności Polaków. Ostatnie badanie przeprowadzono w 2024 roku na grupie ponad 1000 osób. Wyniki zestawiono z analizami z poprzednich lat. Dzięki temu wiemy, jaka jest tendencja w wierze Polaków. Coraz mniej ludzi w kościołach Z badań CBOS wynika, że większość Polaków wciąż uważa się za wierzących, ale ta liczba się zmniejsza. Od 2019 roku odsetek wierzących spadł i przestał przekraczać 90%. Liczba osób niewierzących wyraźnie rośnie – obecnie jest to 14%. Polacy coraz rzadziej chodzą regularnie do kościoła. Odsetek Polaków praktykujących co tydzień osiągnął najniższy poziom w historii pomiarów i wynosi obecnie 34%. Coraz więcej wierzących praktykuje nieregularnie, tylko od święta. Liczba osób wierzących, ale praktykujących nieregularnie (38%), zrównała się z liczbą praktykujących regularnie (39%) i jest najwyższa w historii badań. Głównym powodem odejścia jest obojętność. Polacy, którzy odchodzą od Kościoła, najczęściej deklarują, że dzieje się tak z powodu braku potrzeby, obojętności i straty zainteresowania, a dopiero w drugiej kolejności z powodu krytyki Kościoła jako instytucji. Zaledwie 1% respondentów zadeklarowało przynależność do innej wiary niż katolicka. Jednak 1,8% pytanych odmówiło podania, z jakim wyznaniem się utożsamia. Połowa z nas trafi do nieba? Nieco mniej „techniczny” obraz polskich wierzeń przedstawia badanie firmy Ipsos z 2023 roku. Poziom osób wierzących jest w nim niższy w porównaniu do badania CBOS – ogółem 76% Polaków identyfikuje się w nim z jakąkolwiek religią. Ponad połowa Polaków (54%) zadeklarowała wiarę w istnienie nieba. Jednak nie zadano pytania, czy respondenci uważają, że trafią tam po śmierci. Nieco mniej osób uważa, że istnieje diabeł (41%) i piekło (44%). Z analizy wynika, że osób pokolenia gen Z (najmłodszego) identyfikujących się jako katolicy jest o 28 punktów procentowych mniej niż w przypadku najstarszego pokolenia, czyli boomerów. Mówimy zatem o przepaści pokoleniowej. – Badanie Ipsos wskazuje, że religia odgrywa pozytywną rolę w życiu większości Polaków. Nadaje sens i pomaga przezwyciężać problemy, takie jak choroby czy nieprzewidziane wypadki. Pozytywna strona religii objawia się również w fakcie, że Polacy chętniej wierzą w niebo niż w piekło. Jednocześnie maleje społeczna waga religii, o czym świadczy m.in. spadek liczby respondentów uważających ludzi wierzących za lepszych obywateli – mówi Joanna Skrzyńska z Ipsos Polska Siły nadprzyrodzone – obecne w życiu Polaków W tym samym badaniu Ipsos zapytano Polaków, czy wierzą w różne rodzaju istoty nadprzyrodzone: duchy, demony czy wróżki. 47% Polaków odpowiedziało twierdząco, co jest zbliżone do średniej na całym świecie. Co ciekawe w Polsce gen Z (najmłodsze pokolenie) jest bardziej skłonne do wierzenia w niebo, piekło, diabła i nadprzyrodzone byty niż starsze pokolenia (boomerzy), co jest trendem obserwowanym w skali globalne. A jednocześnie w tej młodej grupie jest najmniej zdeklarowanych katolików. Klątwy w Polsce – nadal żywe Niezależnie od wiary – w rozumieniu zinstytucjonalizowanej religii – wśród Polaków powszechne jest przekonanie o tym, że „niewyjaśnione zjawiska” naprawdę istnieją. Wiara rodaków w takie zjawiska jest powszechna i doznania nadprzyrodzone deklaruje połowa respondentów, co wynika z badania wykonanego na zlecenie kanału CI Polsat z 2017 roku. Niektóre z opisanych doświadczeń są z pogranicza religii. Mowa o spotkaniach z demonami czy zmarłymi, bo wiele osób uważa, że do takich wydarzeń naprawdę doszło. Kopalnią informacja na temat „domowej” wiary Polaków jest książka Tomasza Kwaśniewskiego zatytułowana „W co wierzą Polacy” (Znak 2019). Wyłania się z niej obraz społeczeństwa zapatrzonego we wróżki, jasnowidzów i szeptuchy. Ponad połowa Polaków zaczytuje się w horoskopy, a co szósta osoba – ma przy sobie zawsze magiczny amulet. Kwaśniewski wykonał nawet ciekawy eksperyment. Z pomocą wynajętej w Internecie wróżki chciał na kogoś rzucić klątwę. Długo szukał osoby, która by się na to zgodziła. Bo mimo że to przecież bujda na resorach, to z jakiegoś powodu nikt nie chciał być poddany takiej „próbie” i znaleźć się pod wpływem działania nadprzyrodzonych mocy. Źródła: CBOS, Ipsos, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Ten tajemniczy wzór miał chronić przed zarazą. Pochodzenie zaklęcia „abrakadabra” sięga starożytności
Wyrażenie „abrakadabra” nie zawsze oznaczało sztuczkę sceniczną. Jego historia sięga czasów starożytnego Rzymu, gdzie pełniło funkcję magicznego zaklęcia chroniącego przed chorobami.
Spis treści: Kiedy po raz pierwszy zapisano słowo „abrakadabra”? Zaklęcie, które leczyło choroby Hipotezy dotyczące znaczenia abrakadabry Z antycznego amuletu do sztuczki scenicznej Dlaczego dziś to tylko słowo? Najwcześniejsza wzmianka o „abrakadabrze” pochodzi z tekstu z II wieku n.e. Wspominano w nim ten termin jako środek na gorączkę. Słowo „abrakadabra” często sygnalizuje, że wydarzyło się coś magicznego – może przemiana, a przynajmniej sztuczka. Sam wyraz jest osobliwy. Dziś to niemal uniwersalny znak rzeczy niemożliwych. Specjaliści wciąż dyskutują o jego dokładnym pochodzeniu. Nie da się jednak zaprzeczyć, że jest starożytny. Kiedy po raz pierwszy zapisano słowo „abrakadabra”? „Abrakadabra” pojawia się po raz pierwszy w pismach Kwintusa Serenusa Sammonikusa ponad 1800 lat temu jako magiczny sposób na gorączkę. Taka gorączka w epoce sprzed antybiotyków mogła skończyć się śmiercią. Bywała m.in. objawem malarii. Sammonikus był nauczycielem dzieci, które zostały cesarzami rzymskimi: Gety i Karakalli. Jego uprzywilejowana pozycja w bogatej, wpływowej rodzinie wzmacniała wagę jego słów. W II wieku n.e. w księdze „Liber Medicinalis” („Księga medycyny”) radził przygotować amulet z pergaminem, na którym wypisano magiczne słowo. Amulet należało zawiesić choremu na szyi. Nakazywał wypisywać wyraz w kolejnych wierszach w dół, za każdym razem z jedną literą mniej, tak by tworzył trójkąt skierowany w dół – jak na ilustracji powyżej. Napis miał składać się z 11 wierszy. Piszemy aż do wyczerpania liter w słowie. W ten sam sposób – tłumaczył Serenus – zniknie i gorączka. Zaklęcie, które leczyło choroby Zgodnie z nowszymi badaniami warianty „abrakadabry” pojawiają się też w egipskim papirusie zapisanym po grecku z III wieku n.e. W kolejnych wierszach pomija się w nim samogłoski na początku i na końcu wyrazu. Podobny zabieg widzimy w koptyjskim kodeksie z VI wieku, lecz z innym magicznym słowem. Dla wyznawców greckiej magii zapisywanie wariacji słowa w trójkącie skierowanym w dół tworzyło „grono winogron” albo „kształt serca”. Był to sposób zapisu ustnej inkantacji, która powtarzała i pomniejszała imię złego ducha. – Uważano, że takie duchy wywołują choroby – a obie wersje zaklęcia z „abrakadabrą” miały leczyć gorączkę i inne dolegliwości. – „Abrakadabra” była apotropaiczna, to znaczy była słowem, które może odwracać złe rzeczy – wyjaśnia prof. Elyse Graham, historyczka języka ze Stony Brook University. – Jej pochodzenie bywało przedmiotem wielu sporów. Hipotezy dotyczące znaczenia „abrakadabry” Niektórzy wywodzą „abrakadabrę” z hebrajskiej frazy „ebrah k’dabri”, czyli „stwarzam, gdy mówię”. Inni wskazują na aramejskie „avra gavra”, to jest „stworzę człowieka” – słowa Boga z szóstego dnia stworzenia. Jeszcze inni dostrzegają podobieństwo do „avada kedavra”, „Klątwy Zabijającej” z książek o Harrym Potterze. – Autorka, J.K. Rowling, mówiła, że to po aramejsku „niech to będzie zniszczone”. Mediewista Don Skemer, specjalista od magii i były kustosz rękopisów na Uniwersytecie Princeton, proponuje inne wyjaśnienie. – „Abrakadabra” może pochodzić od hebrajskiej frazy „ha brachah dabarah”, czyli „imię błogosławionego”. Uznawano ją za imię magiczne. – To przekonujące – dodaje. – Boskie imiona są ważnym źródłem nadprzyrodzonej mocy, która ma chronić i leczyć. Widzimy to w magii starożytnej, średniowiecznej i nowożytnej. – Dla wczesnych chrześcijan imiona wywiedzione z hebrajskiego cieszyły się wysoką estymą. Hebrajski był językiem Boga i Stworzenia – podsumowuje Skemer. Z antycznego amuletu do sztuczki scenicznej „Abrakadabra” zdaje się przez wiele stuleci zachowywać funkcję magicznego remedium na choroby. Żydowski rękopis z XVI-wiecznych Włoch notuje wersję zaklęcia do amuletu przeciw gorączce. Daniel Defoe zanotował w „Dzienniku roku zarazy”, że w XVII-wiecznym Londynie używano go, by zapobiec zakażeniu. – Jakby zaraza nie była ręką Boga, lecz rodzajem opętania przez złego ducha. Jakby miały ją odpędzać znaki zodiaku, karteczki związane na tyle i tyle supełków, a także pewne słowa lub figury. W szczególności słowo „Abracadabra”, uformowane w trójkąt lub piramidę – pisał. Z czasem jednak słowo straciło praktyczną „moc”. Na początku XIX wieku pojawia się w sztuce teatralnej Williama Thomasa Moncrieffa jako przykład formułki, którą wymawia iluzjonista. W XX wieku najgłośniejsze odniesienie spotykamy może w religii Thelemy, założonej na początku lat 1900 przez Aleistera Crowleya. Okultysta często używał formy „abrahadabra” w „Liber AL vel Legis” („Księdze Prawa”) z 1904 roku i twierdził, że to imię nowej ery ludzkości. – Wywiódł je z numerologii hermetycznej (Qabalah), która skłoniła go, by wymienić C na H. Dlaczego dziś to tylko słowo? Historyczka Graham zauważa, że magia uchodziła za pomocną w leczeniu tylko do czasu rozwoju medycyny. – Kiedyś potrzebowaliśmy magii do różnych rzeczy. Dziś mamy leki, które działają lepiej – mówi. – Dlatego „abrakadabra” trafiła do świata sztuki scenicznej i kuglarskich sztuczek. Dziś magia polega bardziej na widowisku i odwracaniu uwagi. Jeśli „abrakadabra” zachowała jakąś moc, to może dlatego, że nikt nie wie na pewno, co znaczy. – Magiczne słowo daje moc magowi, podczas gdy postronni nie wiedzą, czym ono jest – mówi Graham. – W oczach innych to właśnie obdarza magika potęgą. Jeśli słowo brzmi bezsensownie – być może o to chodzi. – Gdyby nie było tajemnicze, byłoby mniej magiczne. Źródło: National Geographic
Wierzysz w cuda? Naukowcy zbadali, mózgi ludzi wierzących w zjawiska nadprzyrodzone
Dlaczego ludzie są religijni i wierzą w rzeczy nadprzyrodzone? Neuropsycholodzy z Northwestern University zbadali, jak takie doświadczenia wpływają na mózg. Wyniki zaskakują – wiara może mieć podłoże neurologiczne.
Cuda z definicji wymykają się nauce. Nowy projekt badawczy próbuje pojąć, co robią z ludzkim mózgiem doświadczenia, które powszechnie uznaje się za cudowne. Jak nauka bada cuda? Neuropsychologia, rezonans i przypadek z Rhode Island O tej sprawie rozpisywały się media na całym świecie. W 2007 roku w Memorial Hospital na Rhode Island przez cesarskie cięcie urodził się wcześniak, który w łonie matki był poważnie niedotleniony. Kilka godzin później jego tętno zwolniło do niemal niewyczuwalnego. Lekarz prowadzący pomodlił się nad dzieckiem, kierując prośbę do Salvadora Valery Parry, kapłana zmarłego w Hiszpanii w 1889 roku. Chwilę później serce chłopca znów zaczęło bić. Mimo niedotlenienia urósł na zdrowego młodego człowieka. Osiemnaście lat później, w lipcu tego roku, papież Leon XIV ogłosił, że to uzdrowienie było oficjalnie cudem. W Watykanie działa urząd badający cuda – Dykasteria Spraw Kanonizacyjnych, powołana w XVI wieku. Rolą oficjum jest ustalenie, czy dana osoba może zostać ogłoszona świętą. W tym procesie kandydat musi „odpowiadać” za co najmniej dwa cuda, których nie da się wyjaśnić naukowo. Skoro więc według samego Watykanu cud jest z natury nienaukowy – przeczy prawom natury, nie jest powtarzalnym, testowalnym zdarzeniem o dającej się wskazać przyczynie – ocena cudów trafiała dotąd do instytucji religijnych. Prof. Jordan Grafman, neuropsycholog z Northwestern University w stanie Illinois rozpoczął własne badania nad cudami. Używa narzędzi takich jak funkcjonalny rezonans magnetyczny (fMRI) i mapowanie uszkodzeń mózgu. Jak badacze definiują cud? Prof. Grafman definiuje cud podobnie jak Kościół: to zdarzenie lub rezultat, co do którego człowiek wierzy, że był pod wpływem sił nadprzyrodzonych. Cud to nie coś rzadkiego czy przypadkowego. Jako rodowity chicagowianin prof. Grafman kibicuje drużynie bejsbolowej Cubsów. Gdy drużyna zdobyła World Series w 2016 roku, mógł żartem powiedzieć na Wrigley Field, że to cud. W rzeczywistości – mówi – był to tylko rzadki sukces, nie cud, bo nie wierzył, by stała za nim siła nadprzyrodzona. Potem jego podejście szybko odchodzi od kościelnego. – Jeśli mam udowodnić, że gdzieś we wszechświecie istnieje Bóg, to zapomnij – powiedział. Nie interesuje go weryfikacja, czy nagłe uzdrowienia albo „krwawiące” komunikanty są faktycznie dziełem nadprzyrodzonym. Chce odkryć coś innego: jakie obszary mózgu podtrzymują wiarę w cuda oraz jak doświadczenia cudów wpływają na to, jak widzimy siebie i innych. Religia w mózgu – co widzą naukowcy Kariera prof. Grafmana koncentruje się na rozumieniu przekonań: politycznych, społecznych, a teraz religijnych. – Badaliśmy fundamentalizm, mistycyzm, różne zjawiska związane z religią – powiedział. On i inni ustalili, że z ogólną religijnością wiążą się pewne sieci mózgowe, a uszkodzenia mózgu mogą tę religijność nasilać lub osłabiać. Im głębiej wchodził w temat religii, tym bardziej czuł, że kluczem do zrozumienia wiary są cuda. – Cudowne spotkanie z bytem nadprzyrodzonym leży u podstaw historii religii – powiedział prof. Patrick McNamara, neurobiolog z Boston University School of Medicine. – Ludzie ewoluowali w relacji do tych niewidzialnych umysłów. Cuda dostarczają dowodów na istnienie Boga. Są też siłą napędową skłaniającą ludzi – zwłaszcza chrześcijan – do wstępowania do wspólnot i trwania w nich. Mimo że naukowcy od dawna badają doświadczenia mistyczne czy skrajne formy religijności, badanie cudów to osobna sprawa. – Wiemy dziś bardzo niewiele o neuronalnych podstawach cudów – powiedziała prof. Irene Cristofori, francuska kognitywistka, wcześniej pracująca w zespole prof. Grafmana. To dziwne – dodaje prof. Grafman – że neurolodzy tak mało wiedzą o tym, jak ludzie wierzą w cuda, skoro tak wielu twierdzi, że ich doświadczyło. Historia cudów i sceptycyzm Co roku pięć milionów pielgrzymów przybywa do Lourdes w południowej Francji po uzdrowienie. O Lourdes mówi się często: dla wierzących wyjaśnienie nie jest potrzebne, dla niewierzących – niemożliwe. Prof. Grafman odrzuca ten pogląd. Od dawna zastanawia się, dlaczego i jak ludzie wierzą w byty nadprzyrodzone oraz jak te wierzenia kształtują zachowania społeczne. Cuda mogą być kluczem do odpowiedzi – jeśli uda się wyjaśnić niewytłumaczalne. Cuda są zapewne tak stare jak religia. W starożytnym Sumerze bogowie mieli wielką moc – leczyli chorych i zsyłali katastrofalne powodzie. Grecy wierzyli, że niektórzy bogowie uzdrawiają, jak Asklepios, którego Zeus w końcu „zabił”, bo ciągle wskrzeszał zmarłych. Cuda występują w każdej religii i kulturze – mówi prof. McNamara. Skoro wierzysz w bogów czy anioły, oczekujesz, że będą robić rzeczy niedostępne zwykłym śmiertelnikom. Słowo „cud” w islamie oznacza „znak”. – To znak, że Bóg istnieje, interweniuje, jest świadomy i może zmieniać bieg spraw – powiedział prof. Scott Atran, antropolog z Oksfordu. Neurobiologia wiary we współczesnych badaniach Jak inaczej potwierdzić realność Boga? – pyta prof. Grafman. – Jednym ze sposobów jest podkreślanie zdarzeń, których nie da się łatwo wyjaśnić prawdopodobieństwem ani wiedzą naukową. W XVII wieku Baruch Spinoza podważał ideę cudu: jeśli Bóg ustanowił prawa natury, czemu miałby je łamać? W 1748 roku David Hume pisał, że bardziej należy ufać prawom natury niż relacjom świadków cudów. Prof. Grafman wykorzystał obrazowanie mózgów weteranów wojny w Wietnamie, by wskazać obszary związane z fundamentalizmem religijnym. Gdy pewne sieci – głównie w prawej półkuli – były uszkodzone, badani częściej mieli skrajne poglądy religijne. W pilotażowym badaniu cudów prof. Grafman i współpracownicy skupili się na pytaniu: „Na ile popierasz stwierdzenie: Cuda naprawdę istnieją?” Wstępne wyniki dają tropy. Obszary powiązane z wiarą w cuda różniły się od tych związanych z myśleniem magicznym – sugeruje to, że wiara w cuda nie jest tym samym, co przekonanie, że myśli czy pragnienia zmieniają świat zewnętrzny. To, co ujawnią mózgi „wierzących w cud”, pozwoli porównać te przekonania z innymi sieciami neuronalnymi. Czy bliżej im do efektu placebo, opinii politycznej czy urojenia? Źródło: National Geographic
Jak wyglądała Maryja? Najpierw świat zobaczył rekonstrukcję Matki Bożej, teraz serial o niej
Jak wyglądała Matka Boża? Wyobrażenia Maryi różnią się na całym świecie, od europejskich Madonn o jasnej cerze po afrykańskie i azjatyckie wizerunki o lokalnych cechach. Czy nowoczesne technologie i współczesne produkcje filmowe przybliżają nas do prawdy?
Spis treści: Jak naprawdę wyglądała Maryja? Maryja jako dziecko Jak wyglądała Maryja według twórców serialu? Jak wyglądała Maryja? To pytanie często zadają sobie chrześcijanie przy okazji Świąt Wielkanocnych czy Bożego Narodzenia. Wierni Kościoła katolickiego wiedzą pewnie, że wyobrażeń matki Jezusa Chrystusa jest wiele. Różnią się one w zależności od miejsca powstania. I tak na przykład Maryje malowane w Europie mają jasną karnację, za to te z Afryki już nie. Z kolei azjatyckie przedstawienia Matek Bożych łatwo rozpoznać po bardziej wyrazistych rysach twarzy czy lekko skośnych oczach. Nierzadko Madonny z Japonii np. mają też na sobie kimona. Zbiór różnych obrazów Maryi z całego świata można oglądać między innymi w Bazylice Notre-Dame de Fourvière w Lyonie. Wiadomo, że w tych obrazach nie chodziło o odpowiedź na pytanie, jak wyglądała Maryja, a oto, żeby stworzyć wizerunek Matki Boskiej bliskiej danych społecznościom. To samo w przypadku szopek bożonarodzeniowych na świecie. Niemal zawsze pojawiają się w nich lokalne elementy w niczym niezwiązane ze stajenką, o jakiej słyszymy w kolędach. Jak naprawdę wyglądała Maryja? W ciągu wieków wielu badaczy wielokrotnie próbowało zrekonstruować twarz Matki Boskiej na podstawie związanych z nią zachowanych materiałów. Z różnym skutkiem. W 2021 roku tego wyzywania podjął się brazylijski grafik Átila Soares da Costa Filho. Mężczyzna dokonał zaskakującej rekonstrukcji przy pomocy sztucznej inteligencji. Wykorzystał również wizerunek Jezusa na Całunie Turyńskim. Materiał, w który Syn Boży miał zostać owinięty zaraz po zdjęciu z krzyża, jest jedną z najważniejszych relikwii dla chrześcijan. Pierwszym etapem w procesie rekonstrukcji twarzy Maryi było przeanalizowanie badania Raya Downinga. Amerykański projektant w 2010 roku, dzięki najnowocześniejszym i zaawansowanym technikom, odtworzył na podstawie Całunu Turyńskiego wizerunek Jezusa. – Do dziś wyniki badań Downinga są uważane za najbliższe prawdzie i są oceniane najlepiej ze wszystkich podobnych prób – przyznał Átila Soares da Costa Filho. Brazylijczyk przygotował podobny obraz Matki Boskiej przy użyciu sztucznej inteligencji i zaawansowanej technologii konwolucyjnych sieci neuronowych do zmiany płci. – Następnie użyłem innych programów, aby wprowadzić pewne korekty twarzy. Na koniec dokonałem ręcznych artystycznych poprawek, by trafniej podkreślić etniczną i antropologiczną fizjonomię kobiety z Palestyny sprzed 2000 lat. Oczywiście nie podważałem tego, co uchwyciła sztuczna inteligencja. Tak zdołałem odtworzyć wizerunek nastoletniej Maryi – ujawnił artysta. – Moja Maryja wygląda na 25-30 lat. Ma silne, ale i wzniosłe oblicze kobiety związanej z misją i ofiarą Zbawiciela, Jej Syna. Z drugiej strony postanowiłem przygotować wersję nastoletniej twarzy Matki Jezusa. Tym razem chciałem, aby była uśmiechnięta – dodał. Choć rekonstrukcja brazylijskiego artysty znacznie odbiega od powszechnie przyjętego obrazu Matki Boskiej, zdobyła ona uznanie Barriego M. Schwortza. To znany amerykański fotograf i syndonolog (ekspert w zakresie nauki zajmująca się badaniami Całunu Turyńskiego). Jest także jednym z założycieli organizacji The Shroud of Turin Research Project, na co dzień współpracującej z NASA. Maryja jako dziecko Átila Soares da Costa Filho zrekonstruował także twarz Matki Bożej w wieku dziecięcym. Jak sam przyznał, Maryja jako 5-latka „porywała łagodnością w swoim spojrzeniu”. Dodał jednocześnie, że pojawienie się rysu „pewnej przekory na twarzy Maryi jako 10-latki” wywołało u niego spore zdziwienie. Autor pracował nad dziecięcym wizerunkiem Najświętszej Panny trzy miesiące i wzorował się na swoich poprzednich badaniach. – Dysponując rekonstrukcją dorosłego wizerunku Maryi, wykonałem serię eksperymentów przy użyciu sztucznej inteligencji i sieci neuronowych. Następnie wykorzystałem oprogramowanie do modelowania twarzy i edycji graficznej – mówił w 2022 roku Soares. – Ostatnim krokiem był ręczny retusz detali. Chciałem bowiem jak najdokładniej oddać cechy fizjonomiczne typowe dla palestyńskiego dziecka sprzed dwóch tysięcy lat. Rezultaty moich prac [ponownie – przyp. red.] zostały zaaprobowane przez najwybitniejszego syndologa, Barriego Schwortza – podkreślił artysta. Jak wyglądała Maryja według twórców serialu? Odpowiedzi na pytanie, jak naprawdę wyglądała Maryja, można także szukać w filmach i serialach o tematyce biblijnej. Rodzina Święta przez 2 tys. lat doczekała się wielu przedstawień i wyobrażeń, toteż ich wizerunki na szklanym ekranie nie mogą od nich za bardzo odbiegać. W ostatnich tygodniach 2024 roku szczególnie głośno w mediach (nie tylko katolickich) mówiło się o nowym filmie Netfliksa zatytułowanym „Maryja”. Produkcja trafiła do sieci 6 grudnia, a jej fabuła skupia się na przyjściu na świat Jezusa. Główną postacią jest tu jednak Maryja właśnie. Uwagę zwraca fakt, że Matka Boża została pokazana w filmie jako kobieta silna i odważna, co jest dość nieoczywiste. W tradycji Kościoła zazwyczaj podkreśla się jej czystość i pokorę. W tytułową rolę Maryi wcieliła się izraelska aktorka Noa Cohen. W 2024 r. skończyła 22 lata, a więc jest nieco starsza od Maryi w momencie, gdy ta „porodziła Syna”. Przyjęło się, że Jezus przyszedł na świat, kiedy Jego Matka miała około 15-18 lat. Twórcy filmu podkreślają, że dążyli do jak najwierniejszego oddania realiów historycznych i kulturowych. Obsadzenie izraelskiej aktorki miało na celu zbliżenie się do autentycznego wyglądu i pochodzenia etnicznego Maryi, młodej Żydówki z I wieku. Kreacja 22-latniej Cohen spotkała się z uznaniem za pokazanie głębi emocjonalnej oraz oddanie zarówno duchowego, jak i ludzkiego wymiaru Matki Boskiej. Źródło: Aleteia
Ten obraz ma działać cuda. Doceniono sanktuarium, w którym się znajduje
W 1670 roku specjalna komisja uznała obraz Matki Bożej Rokitniańskiej za cudowny. Od kilkuset lat ukazana na nim Maryja ma uzdrawiać wiernych. Ponoć pomogła królowi w uzyskaniu ugody ze zbuntowaną szlachtą. Sanktuarium w Rokitnie, w którym znajduje się obraz, trafiło właśnie na listę kluczowych zabytków w Polsce.
Spis treści: Cudowny obraz w Rokitnie Polityczne cuda – Maryja i pomoc dla króla oraz Ziem Odzyskanych 131 obiekt o szczególnym znaczeniu dla kultury W Polsce jest około 800 sanktuariów maryjnych. Najważniejszym, o randze sanktuarium narodowego i jednocześnie miejscem kultu religijnego, pozostaje Jasna Góra. Każdego roku odwiedza je kilka milionów pielgrzymów. Mniej monumentalne, ale równie cenne miejsca tego typu znajdują się na terenie całego kraju. Jednym z ważniejszych sanktuariów maryjnych w zachodniej Polsce jest Sanktuarium Matki Bożej Rokitniańskiej w Rokitnie w województwie lubuskim. Świątynia ta została właśnie doceniona i trafiła do pocztu najważniejszych zabytków w Polski. Cudowny obraz w Rokitnie Kluczowym elementem sanktuarium w Rokitnie jest cudowny obraz. Jego dzieje okryte są mgłą tajemnicy. Wiadomo, że powstał na początku XVI w. na drewnie lipowym. Przedstawia popiersie Matki Bożej na złoconym tle, z charakterystycznie odsłoniętym uchem. Z uwagi na też szczegół Matkę Bożą Rokitniańską nazywa się Cierpliwie Słuchającą. Twarz świętej jest pochylona ku lewej stronie i sprawia wrażenie zasłuchanej. Obraz trafił do Rokitna w 1669 roku jako dar opata Kazimierza Jana Opalińskiego, który przeniósł go z klasztoru cystersów w Bledzewie do kościoła wiejskiego w Rokitnie. Wtedy też, jak twierdzą wierni, zaczął czynić cuda. W Rokitnie pojawiły się informacje o nagłych uzdrowieniach. Z tego powodu biskup poznański powołał Komisję Teologiczną, która zbadała prawdziwość uzdrowień i łask płynących z obrazu świętej. W 1670 r. gremium to uznało obraz za cudowny. Do dzisiaj w lokalnych mediach można przeczytać historie o cudownych uzdrowieniach, które nastąpić miały po skierowaniu próśb do Maryi w rokitniańskiej świątyni. Barokowy kościół, w którym znajduje się obraz, pochodzi z XVIII wieku. Zbudowano go dla potrzeb kultu Maryi. Świątynia jest przykładem późnobarokowej architektury sakralnej w nurcie śląsko-morawskim, o dobrze zachowanym, jednorodnym wystroju i wyposażeniu wnętrz. Uwagę zwracają sklepienia ozdobione barokowymi polichromiami. Dlatego, mimo że nie jest to najstarszy kościół w naszym kraju, to warto do niego zajrzeć. Oprócz obrazu bardzo cenne są też wota z XVII-XVIII wieku i paramenty liturgiczne, ufundowane przez cystersów bledzewskich. Polityczne cuda – Maryja i pomoc dla króla oraz Ziem Odzyskanych W 1671 roku cudowny obraz trafił na Zamek Królewski w Warszawie. Wypożyczył go król Michał Korybut Wiśniowiecki. Zdaniem niektórych wiernych wizerunek Matki Bożej Rokitniańskiej przyczynił się do zawarcia ugody króla ze zbuntowaną szlachtą spod Lublina. Obraz Maryi z Rokitna stał się popularny wśród chrześcijan. Był często kopiowany i stanowi pierwowzór dla innych otoczonych kultem wizerunków Matki Bożej. Po II wojnie światowej Matka Boża Rokitniańska była tytułowana jako „Pani Cierpliwie Słuchająca” i uznana przez prymasa Augusta Hlonda za „Królową Polski Ziem Odzyskanych”. W ten sposób zaznaczono wyjątkową rolę sanktuarium w Rokitnie w procesie integracji powojennej społeczności zachodnich ziem Polski. 131 obiekt o szczególnym znaczeniu dla kultury Pod koniec listopada 2024 r. Sanktuarium Matki Bożej Rokitniańskiej w Rokitnie trafiło na listę pomników historii. Doceniono zarówno barokową architekturę kościoła, jak i jego polichromię i wyposażenie. Wśród pomników historii znajdują się najcenniejsze zabytki i założenia urbanistyczne Polski. W listopadzie trafił na nią również mało znany piastowski zamek z Międzyrzecza w Lubuskiem. Decyzję o nadaniu zabytkowi takiego statusu podejmuje prezydent na wniosek ministra kultury i dziedzictwa narodowego. Pomnik historii jest jedną z pięciu form ochrony zabytków. Wśród miejsc, które znajdują się na liście pomników historii, są też m.in. historyczny zespół miasta Krakowa, Kanał Elbląski, zespół opactwa benedyktynów w Tyńcu czy kościół pod wezwaniem Trójcy Świętej wraz z budownictwem obronnym w Żórawinie. Źródła: Narodowy Instytut Dziedzictwa, Sanktuarium Matki Bożej Cierpliwie Słuchającej Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Dziurawe cenzury papieży. Wojna z obrońcami wolnej myśli trwała 400 lat
Rzym nosił się w XVI wieku z tytanicznym zamiarem „oczyszczenia” w duchu katolickim całego piśmiennictwa ludzkości. Zaczęła się 400-letnia wojna cenzorów z autorami, wydawcami o życiu papieży. Cenzury były na szczęście dziurawe.
W tym artykule: Przekleństwo druku Luter, Talmud, wróżby ze zwłok Zamazywanie Kopernika Wenecja topi księgarzy Wojna Hiszpańskiej Inkwizycji z Rzymem Narkotyczni Muszkieterowie Zmiany w rzymskim katalogu Klucz do Piekła – Co robić? Co robić?! – wołał histerycznie filozof Denis Diderot, wbiegając do gabinetu dyrektora Chrétiena de Malesherbes. Królewski urzędnik podniósł wzrok znad biurka. Od razu się domyślił, w czym rzecz. Kilka dni temu, 5 marca 1759 r., papież umieścił w kościelnym „Indeksie ksiąg zakazanych” redagowaną przez Diderota „Encyklopedię”. Do tamteh pory ukazało się siedem tomów. Francuskie władze cofnęły zaś pozwolenie na dalsze wydawanie „Encyklopedii”, nakazując konfiskatę wszystkich materiałów przygotowawczych. – Jak mam wywieźć te manuskrypty?! Co począć?! – jęczał Diderot, chwytając się za głowę. Oczyma wyobraźni widział płonące stosy papierów. Malesherbes wstał zza biurka. Wykonując dłonią uspokajający gest, zbliżył się do gościa. – Przewieziemy wszystko do mnie – powiedział. – Przecież u mnie nie będą szukać. Wyraz twarzy Diderota zmienił się jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki. Rozpromieniony odetchnął z ulgą. Malesherbes, dyrektor tzw. Biblioteki – czyli królewskiego urzędu cenzury – znów okazał się wybawieniem. Naczelny cenzor Francji pomagał krnąbrnym autorom jak nikt inny w rozpowszechnianiu wolnomyślicielskiej literatury. Przekleństwo druku Władze Kościoła już na początku IV w., tuż po legalizacji chrześcijaństwa w Imperium Rzymskim, podjęły energiczne działania, by zdobyć monopol na religijną prawdę. Gdy w 325 r. sobór w Nicei potępił uznanego za heretyka Ariusza, nawrócony na chrześcijaństwo cesarz Konstantyn rozkazał spalić jego pisma. Ustaliła się w ten sposób praktyka, która przetrwała długie wieki. Stwierdziwszy niezgodność przemyśleń jakiegoś autora z oficjalną doktryną, sobory lub synody początkowo zwracały się do władz świeckich, zaś od końca VII w. same zarządzały konfiskatę i spalenie heretyckich dzieł. Ta metoda przez całą epokę średniowiecza była nadzwyczaj skuteczna. W katolickiej Europie Kościół właściwie zrósł się z władzą polityczną. To ułatwiło mu utrwalenie i ochronę ideologicznego monopolu. Przepisywane ręcznie książki stanowiły drogocenną rzadkość i spalenie jednego czy kilku egzemplarzy z reguły załatwiało sprawę. Szczególnie że na stosach płonęli często również sami autorzy. Sytuacja zaczęła się jednak radykalnie zmieniać wraz z upowszechnianiem się wynalezionego w 1450 r. druku. Prasy drukarskie umożliwiły heretyckim autorom rozpowszechnianie ich idei na niespotykaną dotąd skalę. W pierwszej połowie XVI w. Europę zalały broszury i druki ulotne Marcina Lutra i innych zbuntowanych myślicieli, co zapoczątkowało wielki rozłam w zachodnim chrześcijaństwie. Papieże, wierni ortodoksji biskupi oraz kierownicy powołanej do zwalczania herezji Świętej Inkwizycji rozpaczliwie poszukiwali sposobów na powstrzymanie religijnej rebelii. W 1555 r. na Tronie Piotrowym zasiadł jeden z sześciu inkwizytorów generalnych kardynał Pietro Caraffa. Zasłynął słowami: „Nawet gdyby heretykiem okazał się mój własny ojciec, zbierałbym chrust, żeby go spalić”. Przybrawszy imię Pawła IV, nowy papież zabrał się energicznie do pracy nad nowym systemem zwalczania publikacji heretyckich. Chiny ocenzurowały finał kultowego filmu "Podziemny krąg". Jak wygląda teraz? Po 23 latach od premiery amerykański film z Bradem Pittem i Edwardem Nortonem w rolach głównych będzie miał nowe zakończenie. Specjalnie dla chińskich widzów. Luter, Talmud, wróżby ze zwłok Efektem był pierwszy rzymski spis książek zakazanych ogłoszony w 1559 r. Zabroniono w nim hurtowo czytania dzieł określonych kategorii, m.in. heretyckich, talmudycznych, z dziedziny astrologii, przepowiadania przyszłości, wróżenia ze snów, z dłoni czy ze zwłok. Opublikowanie indeksu spotkało się z oddźwiękiem tylko w państewkach włoskich, wywołując akcję masowego palenia książek żydowskich. W samej Sienie poszło z dymem około 12 tys. egzemplarzy dzieł talmudystów. Ów pierwszy indeks rychło uznano za zbyt ogólny i przystąpiono do opracowania szczegółowszego katalogu. Nowy spis, zawierający około tysiąca tytułów, został oficjalnie ogłoszony 24 marca 1564 r. podczas przełomowego soboru w Trydencie. Papież Pius IV nakazał rozpowszechnić „Index librorum prohibitorum” w ciągu trzech miesięcy w całym świecie katolickim. Wiernym oznajmiano, że czytając zakazane dzieła popełniają grzech śmiertelny i grozi im ekskomunika. Niedługo potem powołano specjalną Kongregację Indeksu, która miała sukcesywnie zapoznawać się z kolejnymi książkami i decydować o ich uznaniu za prawomyślne bądź heretyckie. Kongregacja wzięła się do pracy z wielkim zapałem. Początkowo nosiła się z zamiarem tzw. expurgatio, czyli „oczyszczenia” całego piśmiennictwa europejskiego poczynając od tekstów starożytnych Greków. Z każdego dzieła miano usuwać fragmenty niezgodne z doktryną Kościoła i zastępować je prawomyślnymi wstawkami. Zdawszy sobie jednak sprawę z ogromu pracy, której wymagałoby „poprawienie” tysięcy ksiąg, kardynałowie z Kongregacji postanowili ograniczyć swe ambicje. Skoncentrowali się na najnowszej i najbardziej niebezpiecznej literaturze. Do końca XVI w. Kongregacja zakazała druku i rozpowszechniania całej twórczości 1288 autorów. Wpisano też na indeks pokaźną liczbę pojedynczych książek bądź ich fragmentów. Na cenzurowanym znaleźli się koryfeusze protestantyzmu, w tym Marcin Luter i Jan Kalwin, wszelkie tłumaczenia Biblii nieautoryzowane przez Kościół, islamski Koran, Talmud i pisma talmudystów, cała plejada twórców uznanych za heretyków, ale również – często w wyniku pomyłek bądź złego tłumaczenia – niektórzy prawowierni autorzy katoliccy. Cenzorzy nie wykryli jednak prawdziwej bomby z opóźnionym zapłonem – wydanej w 1543 r. książki Mikołaja Kopernika „O obrotach sfer niebieskich”. Dzieło podważające w bardzo ostrożny sposób kościelną doktrynę budowy i funkcjonowania wszechświata było czytane w wąskich kręgach uniwersyteckich, uchodząc początkowo za niegroźne dziwactwo. Zamazywanie Kopernika W miarę upływu kolejnych dekad coraz więcej uczonych zaczynało zdawać sobie sprawę, że Kopernik miał rację. Ich coraz śmielsze wystąpienia wywołały na przełomie XVI i XVII w. zdecydowaną reakcję strażników czystości doktryny. Podjęli oni ofensywę przeciw zwolennikom Kopernika, przywołując odpowiednie cytaty z Biblii, np. „Ziemia stoi w wieczności, Słońce wstaje i zachodzi”. Po spaleniu na stosie Giordana Bruna i postawieniu przed sądem Galileusza postanowiono dokładnie zbadać samo źródło kłopotów, czyli „O obrotach…”. 5 marca 1616 r. Kongregacja Indeksu potępiła dzieło astronoma z Torunia, wyznaczając do jego dokładnego zbadania zaciekłego przeciwnika poglądów kopernikańskich ks. Francisco Ingoliego. Zgodnie ze zwykłą procedurą Ingoli sporządził raport, w którym wykazał niezgodność „O obrotach...” z nauką Kościoła. Przedstawił 5 argumentów fizycznych,13 matematycznych i 4 teologiczne przeciw Kopernikowi. Na dowód, że to Słońce okrąża Ziemię, wskazał odpowiednie fragmenty w Biblii i nauczaniu Kościoła. Opierając się na raporcie Ingoliego, w 1620 r. Kongregacja Indeksu nakazała usunąć z dzieła Kopernika dziewięć fragmentów, w tym jeden cały podrozdział. Na terenie Italii ocenzurowano zgodnie z tymi instrukcjami około 60 proc. egzemplarzy dzieła. Wskazane fragmenty usuwano w różny sposób: wycinano całe strony, zamazywano atramentem bądź zaklejano paskami papieru odpowiednie fragmenty. Poza Włochami jednak zarządzeniem Kongregacji mało kto się przejął. Nawet w ultrakatolickiej wówczas Hiszpanii właściciele księgozbiorów i kierownicy kościelnych bibliotek zostawili dzieło w spokoju. Jezuicki teolog Juan de Pineda, który na zlecenie św. Inkwizycji opracował oddzielny, hiszpański Indeks Ksiąg Zakazanych, własnego egzemplarza „O obrotach...” nie ocenzurował. W efekcie spośród około 400 zachowanych do dziś egzemplarzy dzieła Kopernika z XVI w. zaledwie 33, głównie pochodzące z Włoch, są ocenzurowane zgodnie z instrukcjami Kongregacji. Wenecja topi księgarzy To, co spotkało dzieło mistrza z Torunia, dobrze ilustruje ogólny problem papieskich cenzorów. W Rzymie i niektórych państewkach włoskich mieli oni dość silną władzę, by bezwzględnie wcielać swe postanowienia w życie. Poza Italią, a nawet w części Włoch, ich wpływy były jednak mocno ograniczone. Na przykład Wenecja, jedno z największych w Europie centrów produkcji i handlu książkami, początkowo ściśle podporządkowała się zaleceniom Indeksu. W latach 1570–1590 weneckie władze organizowały regularne obławy na drukarnie i księgarnie, tysiące książek palono na stosach. Niepokornych handlarzy i księgarzy wywożono nocami w łodziach, po czym skrępowanych i zakneblowanych wyrzucano do morza. Taki los spotkał np. w styczniu 1588 r. Piera Longo, skazanego na śmierć za szmuglowanie książek z krajów protestanckich. Zwyczajowego publicznego palenia na stosie w Wenecji unikano, gdyż władze obawiały się popsucia stosunków z państwami protestanckimi, z którymi prowadzono intratny handel. Cenzura i represje szybko doprowadziły do załamania weneckiej branży wydawniczej, co odbiło się na przychodach skarbowych republiki. Władze zorientowały się, że strzelają sobie w stopę i zaczęły łagodzić politykę. Na przełomie XVI i XVII stulecia doszło do zerwania sojuszu politycznego z papieskim Rzymem, co oznaczało również koniec wpływów Kongregacji Indeksu. Z upływem kolejnych dekad XVII w. wenecki rynek książki szybko się odradzał. Indeks przestał budzić strach, a wkrótce stał się obiektem kpin i szyderstw. Również w innych krajach Kongregacja nie miała łatwego zadania. Od stulecia XVII do XIX właściwie w każdym europejskim państwie katolickim obowiązywał jakiś rodzaj mniej lub bardziej restrykcyjnej kontroli wydawnictw; zwalczano nie tylko publikacje antyrządowe, ale również niebezpieczne dla Kościoła. Rzymski Indeks na ogół nie odgrywał jednak kluczowej roli w tej cenzurze. Był raczej inspiracją dla miejscowych strażników doktryny do tworzenia własnych, lokalnych indeksów i prześladowania miejscowych autorów. Wojna Hiszpańskiej Inkwizycji z Rzymem Hiszpańska Święta Inkwizycja nie zawahała się nawet podjąć z Rzymem rywalizacji na indeksy. W 1612 r. inkwizytor generalny Bernardo Sandoval y Rojas wydał katalog jawnie konkurencyjny wobec rzymskiego. Hiszpańscy cenzorzy „oczyścili” niektóre książki inaczej niż papiescy. Wycinali odmienne fragmenty. Część dzieł zabronionych przez Rzym pozostała w Hiszpanii dozwolona, z kolei inna część, choć zaaprobowana przez papiestwo, trafiła na hiszpański indeks. Los autorów i dzieł umieszczonych na rzymskim indeksie zależał w państwach katolickich z reguły od widzimisię królów, możnowładców czy lokalnych oficjeli. Niektórzy w ogóle nie zawracali sobie głowy cenzurą. Inni próbowali zwalczać zakazaną literaturę, efektem był jednak rozwój podziemnego rynku wydawniczego. Książki rozchodziły się pod fałszywymi tytułami, z fałszywymi nazwiskami autorów. Twórcy często mogli liczyć na wpływowych protektorów. Do wydania i rozpowszechnienia we Francji pierwszej „Encyklopedii”, antykościelnej i zawierającej zawoalowane szyderstwa z dogmatów katolickich, walnie przyczynił się sam naczelny cenzor monarchii Chrétien de Malesherbes. Umieszczenie na indeksie częstokroć windowało cenę dzieła, co stanowiło pokusę nawet dla funkcjonariuszy władz i Kościoła. W latach 80. XVIII wieku pisarz Louis-Sébastien Mercier relacjonował, jak mało skuteczne było palenie zakazanych książek w Paryżu: „Zapala się stos przy udziale kilku gapiów, co się właśnie napatoczą. Kancelista sądowy w miejsce skazanej księgi podsuwa starą, zmurszałą Biblię. Kat pali zgrzybiałą świętość, a kancelista wyklęte i poszukiwane przez sąd dzieło skrywa skrzętnie w bibliotece”. Narkotyczni Muszkieterowie W XVIII i XIX w. rozwój drukarstwa i rosnąca liczba tytułów przyprawiały kardynałów z Kongregacji Indeksu o ból głowy. Nie sposób było sprawdzić wszystkiego, co pojawiało się na rynkach wydawniczych Europy. Cenzorzy z Kongregacji, posługujący się z reguły łaciną, włoskim i francuskim, rozkładali bezradnie ręce wobec dzieł napisanych po niemiecku, polsku czy szwedzku. Cenzurowanie było więc z konieczności bardzo przypadkowe. Po otrzymaniu donosu na jakieś dzieło wybierano tzw. konsultanta z grona duchownych, który miał je przeczytać i ocenić. Decyzja zależała więc w wielu przypadkach od opinii jednego księdza, w dodatku nieznającego się zbytnio na tym, co recenzował. Na indeksie, obok mnóstwa grafomańskich książek i broszur, znalazła się w efekcie śmietanka europejskiej literatury i filozofii: Kartezjusz, Pascal, Locke, Montesquieu, Wolter, Rousseau, Kant, Hugo, Balzac, Heine, Stendhal, Flaubert i wielu innych. Z każdą dekadą przybywały kolejne utwory – z powodu głoszenia herezji, ateizmu, wolnomyślicielstwa, kpin z religii, propagowania astrologii, magii i wróżbiarstwa, podważania tradycyjnej moralności i porządku społecznego, obsceniczności i pornografii. Powodem zakazów bywały też kwestie polityczne. W pierwszej połowie XIX w. papiestwo wspierało porządek europejski bazujący na porozumieniu konserwatywnych monarchii, w tym zaborców Polski. Gdy po stłumieniu powstania listopadowego papież Grzegorz XVI udzielił w 1832 r. wsparcia carowi Mikołajowi I, wzburzony francuski ksiądz pisarz Hugues-Félicité de Lamennais skrytykował politykę Watykanu w tekście „Słowa wierzącego”. Papież potępił buntowniczego księdza. A zarówno „Słowa wierzącego”, jak i inne utwory de Lamennaisa szybko trafiły na indeks. Zmiany w rzymskim katalogu W tym czasie rzymski katalog ulegał też jednak pewnym znaczącym przemianom. Poglądu o centralnym położeniu Ziemi we wszechświecie nie dało się już bronić, z indeksu usunięto więc „O obrotach...” i inne podobne dzieła. Nauczona tym przykrym doświadczeniem Kongregacja nie próbowała już podejmować walki z piśmiennictwem stricte naukowym. Wydane w 1859 r. dzieło „O powstawaniu gatunków” Karola Darwina, podważające religijną koncepcję powstania życia i człowieka, nigdy nie znalazło się na indeksie. Uwaga Kongregacji skupiła się za to na nowym niepokojącym fenomenie: cieszących się coraz większą popularnością, wydawanych w dużych nakładach powieściach obyczajowych i przygodowych. Cenzorzy pochłaniali je z zapałem w poszukiwaniu scen erotycznych i innych przejawów obrazy moralności. Wraz z upływem kolejnych dekad XIX stulecia Indeks w szybkim tempie zapełniał się nazwiskami powieściopisarzy, głównie francuskich i włoskich. Niektóre decyzje Kongregacji były szokujące. W 1863 r. na indeks trafiła twórczość ogromnie popularnego autora książek historyczno-przygodowych Aleksandra Dumasa. Trudno dopatrzeć się czegokolwiek podejrzanego z punktu widzenia nauk Kościoła w „Trzech muszkieterach”, niemniej jednak cenzorzy znaleźli powód do potępienia książki. Przyznając, że w niczym „nie narusza ona czystości dogmatów”, recenzent – kapucyn Vicenzo Magner – zalecił jej zakaz ze względu na „powody niezależne od treści. Może ona służyć jako narkotyk wprowadzający do lektury innych szkodliwych powieści!”. Klucz do Piekła W pierwszej połowie XX w. rzymski Indeks był traktowany coraz częściej jako kuriozum. Rosnąca w błyskawicznym tempie liczba tytułów obezwładniała Kongregację. Zwykli wierni nie potrafili zrozumieć, dlaczego jakaś zupełnie niewinna książka jest zakazana, a inna – podważająca katolickie dogmaty – dozwolona. Wyraźnie słabła gorliwość władz państwowych w ochronie interesów Kościoła. Zalecenia indeksu przestrzegano więc głównie w bibliotekach klasztorów, seminariów czy szkół katolickich. Zakazane książki umieszczano tam w specjalnej zamykanej na klucz szafie lub schowku, zwanym popularnie „Piekłem”. Wykradzenie klucza przełożonemu i dostanie się do „Piekła” było marzeniem licznej rzeszy uczniów i kleryków spragnionych mocnych wrażeń czytelniczych. Kongregacja cenzurowała kolejnych autorów, z dekady na dekadę jej zapał jednak słabł. W całej pierwszej połowie XX w. wprowadzono do indeksu zaledwie 255 nowych tytułów. Po II wojnie światowej zakazanie książki przez Rzym było już najczęściej błogosławieństwem dla autora, zapewniającym mu zainteresowanie i darmową promocję. Gdy w 1952 r. na indeksie umieszczono twórczość Alberto Moravii, ucieszony wydawca natychmiast wykorzystał to do reklamy jego powieści. Papież Paweł VI uznał niebawem, że dalsze istnienie wykpiwanego katalogu nie ma już sensu. Jego zarządzenie z 7 grudnia 1965 r. położyło kres Indeksowi. Wyjaśniając tę decyzję, kardynał Alfredo Ottaviani stwierdził, ku rozbawieniu dziennikarzy, iż większości zakazanych książek i tak nikt nie czytał. „Dlatego indeks nie na wiele się zdał” – skonkludował, podsumowując 400 lat ciężkiej pracy tysięcy cenzorów o życiu papieży.
Sekrety muzułmańskiej alkowy. Kiedyś islam był bardziej liberalny niż chrześcijaństwo
Jeszcze w XIX w. Europejczycy widzieli islam jako rozwiązłą religię, która pozwala muzułmanom baraszkować w haremie z licznymi żonami i nałożnicami. Obecnie sytuacja jest dokładnie odwrotna.
W tym artykule: Islam a życie intymne Które części ciała można pokazywać Czy islam akceptuje nagość małżonków? Islam bardziej liberalny od chrześcijaństwa? Tylko w niektórych kwestiach Jakie pozycje dopuszcza islam? Zakazy i nakazy Akcesoria erotyczne w islamie Upiększanie tego, co wolno pokazywać Tymczasowe małżeństwa szyitów Ochrona dziewictwa Tajne randki Tajne dyskoteki Islam kojarzy się dziś z rygoryzmem, kobietami zakutanymi od stóp do głów i mężczyznami przedkładającymi karabin nad łóżko. Za tak radykalną zmianę opinii odpowiadają sami muzułmanie, którzy swoje prywatne życie okryli szczelną tajemnicą. A to, co zakryte, zawsze intryguje i rodzi plotki, często mające niewiele wspólnego z rzeczywistością. Islam a życie intymne Uczył o tym już Mahomet. „Czy jest wśród was mężczyzna, który przychodzi do swej żony, zamyka drzwi, zaciąga zasłony, a potem wychodzi i opowiada o tym mówiąc: robiłem to i to z moją żoną?” – zapytał pewnego razu Prorok. Nikt się nie odezwał. Zadał więc to samo pytanie kobietom. Jedna z nich powiedziała, że zdarza się to zarówno kobietom, jak i mężczyznom. „Wiecie, kim są ci, którzy to robią? – kontynuował Prorok. – Są jak diabeł i diablica, którzy spotykają się przy drodze i zaspokajają swe żądze na oczach ludzi”. To historia zapisana w hadisach, czyli zbiorach opowieści o słowach i czynach Proroka, które wraz z Koranem stanowią podstawę islamskiego prawa (szariatu). Wynika z niej, że o sprawach intymnych muzułmanom rozprawiać nie wolno. Co nie oznacza, że są one tematem tabu. Islam drobiazgowo reguluje wszystkie sfery życia wyznawców, nie pomijając seksu. Jeśli coś budzi wątpliwości, należy zwrócić się o wyjaśnienia do znawcy prawa albo imama. Droga przez Mekkę. Jak wygląda pielgrzymka do Mekki? Pielgrzymka do Mekki jest uznawana za obowiązek. Każdy z wyznawców islamu powinien ją odbyć przynajmniej raz w życiu. Najświętsze miasto muzułmanów jest dostępne wyłącznie dla mahometan. Hadisów są jednak tysiące. Wśród nich wiele tak dwuznacznych, że można je interpretować w sposób skrajnie rygorystyczny lub daleki od ortodoksji. Innowierca najłatwiej zauważy różnicę w noszonych przez muzułmanów strojach. Które części ciała można pokazywać Wszystkie szkoły islamskiego prawa są zgodne, że pewne części ciała są aurah, czyli nie mogą być pokazywane publicznie ani odsłaniane w obecności innych osób. Dotyczy to tak kobiet, jak mężczyzn. Koran zawiera jedynie dość ogólne zalecenie: „Powiedz wierzącym kobietom, żeby spuszczały skromnie swoje spojrzenia i strzegły swojej czystości; i żeby pokazywały jedynie te ozdoby, które są widoczne na zewnątrz; i żeby narzucały zasłony na piersi, i pokazywały swoje ozdoby jedynie swoim mężom lub ojcom”. W dalszej części wymienia kolejnych krewnych. W świętej księdze nie ma wzmianki o obowiązku zasłaniania włosów i twarzy. To wyinterpretowano z hadisów. Generalnie przyjmuje się, że aurah dzieli się na mocną, której nie wolno odsłaniać przed nikim, i łagodną, którą w określonych sytuacjach można odkryć. W przypadku mężczyzn mocna aurah obejmuje genitalia i pośladki, łagodna – ciało od pępka do kolan. Muzułmanie nie chodzą więc po ulicach w krótkich spodniach. Ortodoksi przestrzegają ponadto zalecenia, by ubrania wyznawców islamu nie przypominały odzieży niewiernych. Zamiast spodni czy garnituru noszą więc długie i luźne galabije. Mocna aurah kobiet to obszar od piersi do kolan, łagodna – całe ciało z wyjątkiem. I tutaj pojawiają się rozbieżności w interpretacji. W hadisach opisano wydarzenie, którego świadkiem była Aisza, żona Mahometa. Do Proroka podeszła kobieta ubrana w lekką sukienkę. Spojrzał na nią i powiedział, że „gdy kobieta osiągnie wiek dojrzały, żadna część jej ciała nie powinna być oglądana z wyjątkiem tego”. Po czym pokazał dłonie i twarz. Przekaz wydaje się jasny, jednak od muzułmanek często wymaga się zasłaniania również tych części ciała. To pokazuje, jak różnie można odczytywać teksty religijne. W Koranie znajduje się bowiem nakaz, by kobiety „nie ujawniały tego, co skrywają ze swych ozdób”. Wystarczy zatem uznać, co już w XI w. zrobił wybitny teolog Al-Ghazali, że największą ozdobą kobiety jest twarz, i można żądać noszenia nikabu, spod którego widać jedynie oczy, albo zasłaniającej nawet je burki. Czy islam akceptuje nagość małżonków? Już w pierwszych wiekach islamu pojawił się dylemat, czy zakaz odsłaniania mocnej aurah obowiązuje także małżonków. Purytanie, tacy jak wspomniany Al-Ghazali, przywoływali hadis, według którego Mahomet powiedział: „Jeśli ktoś spośród was zbliża się do swej żony, niech nie rozbierają się jak wielbłądy”. Wyprowadzali z tego wniosek, że nawet podczas stosunku ciała małżonków powinny być osłonięte. Dlaczego ramadan to najważniejszy miesiąc dla wyznawców islamu? W trakcie ramadanu muzułmanie umacniają swoją wiarę w Allaha poprzez post, bezinteresowną postawę oraz modlitwę. To czas pobożności i autorefleksji. Zdecydowanie liczniejszych zwolenników zyskała jednak wypowiedź Aiszy, która ujawniła, że „Prorok i ja kąpaliśmy się w tym samym naczyniu”. Na język praktyki przełożył to prawnuk Mahometa, kalif al-Bakir stwierdzając: „Najlepszymi kobietami wśród was są te, które tracą swą skromność, gdy rozbierają się dla swego męża, a odzyskują ją, gdy ponownie się ubierają”. Większość autorytetów religijnych opowiedziała się za tą wersją i zaakceptowała nagość małżonków. Decyzja należy jednak do samych zainteresowanych i tylko oni ją znają, gdyż zakaz ujawniania tajemnic alkowy nie jest kwestionowany przez żadnego teologa. Islam bardziej liberalny od chrześcijaństwa? Tylko w niektórych kwestiach Jak widać, w sprawach seksu małżeńskiego wczesny islam był bardziej liberalny niż XIX-wieczne chrześcijaństwo. Co więcej, pozwalał na współżycie nie tylko w celach prokreacyjnych, a nawet zachęcał do niego. „Czy ktoś może zaspokoić swe pożądanie i zostać za to nagrodzony przez Allaha?” – jeden z hadisów przytacza pytanie zadane Mahometowi. Prorok odpowiedział: „Przypuśćmy, że ktoś skierowałby swe pragnienie ku rzeczy zabronionej, czyż nie byłoby to grzechem? Dlatego, jeśli skieruje je ku temu, co dozwolone, zostanie za to wynagrodzony”. Tę niezbyt precyzyjną myśl odczytuje się z reguły jako pełną akceptację seksu małżeńskiego i niemal religijny obowiązek jego uprawiania. Islamscy teologowie widzą w nim bowiem najskuteczniejszy środek zapobiegający zakazanym związkom pozamałżeńskim. Niektórzy zalecają, by oddawać się łóżkowym uciechom nie rzadziej niż co cztery dni. A perski filozof al-Maybudi stwierdził, że „kiedy muzułmanin obcuje ze swoją żoną, Allah zapisuje mu 120 dobrych uczynków i wymazuje 120 złych”. Za propagatorami małżeńskiego seksu stoi autorytet Koranu, a więc samego Boga, który za pośrednictwem Mahometa powiedział: „Wasze kobiety są dla was polem uprawnym. Przychodźcie więc na wasze pole, jak chcecie”. Mąż, który traktuje to zalecenie dosłownie, może uznać, że w sypialni wolno mu wszystko. I zapewne takich małżonków nie brakuje. Z danych tureckiego ministerstwa ds. rodziny wynika, że w tym stosunkowo liberalnym kraju 38 proc. kobiet zaznało przemocy domowej. W 2009 r. prezydent Afganistanu Hamid Karzaj zatwierdził prawo upoważniające męża do brania żony siłą, czyli mówiąc wprost – zgwałcenia jej, jeśli nie uprawiali seksu od czterech dni, a ona nadal odmawia współżycia. Dopiero pod międzynarodową presją wycofał się z tego pomysłu. Jusuf al-Kardawi, jeden z najpopularniejszych muzułmańskich kaznodziejów, w książce „Dozwolone i zakazane w islamie” napisał wprost, że „kiedy dobre słowo nie przynosi efektu, mężowi wolno bić żonę”. Zastrzegł jednak wspaniałomyślnie, że kary nie można wymierzać batem, lecz wyłącznie ręką. Jakie pozycje dopuszcza islam? Odmowa współżycia stanowi wystarczający powód do rozwodu. Nie oznacza to jednak, że kobieta ma traktować seks wyłącznie jak obowiązek, za którego niewypełnienie grożą jej kary. Wręcz przeciwnie. W zbiorze hadisów opracowanym przez al-Amiliego zapisano: „Posłaniec Allaha powiedział: »Kiedy mąż chce mieć stosunek ze swoją żoną, nie powinien jej ponaglać. Kobiety również mają swoje potrzeby«”. Komentatorzy dopowiedzieli: „które powinny zostać zaspokojone”. Islamska medycyna była niezwykle skuteczna. Współczesna ochrona zdrowia mogłaby się wiele nauczyć Już ponad tysiąc lat temu islamscy medycy leczyli ludzi, a nie choroby. Współczesna medycyna nadal mogłaby się od nich wiele nauczyć. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/1000-lat-temu-islamska-medycyna-byla-niezwykle-skuteczna-wspolczesna-sluzba-zdrowia-moglaby-sie-wiele-nauczyc-b7d7b4a.png" width="700" height="700" alt="1000 lat temu islamska medycyna była niezwykle skuteczna. Współczesna służba zdrowia mogłaby się wiele nauczyć" title="1000 lat temu islamska medycyna była niezwykle skuteczna. Współczesna służba zdrowia mogłaby się wiele nauczyć" /> Koraniczne zalecenie „przychodźcie na wasze pole, jak chcecie” uznano za pozwolenie na uprawianie seksu w różnych pozycjach. Współżycie ma bowiem obojgu małżonkom dostarczać satysfakcji. Potwierdził to kilkakrotnie sam Mahomet, odpowiadając na pytania, które dziś wywołałyby u wielu muzułmanów rumieniec wstydu. Na przykład, czy można współżyć z żoną od tyłu. Według Ibn Abbasa, kuzyna Proroka, odpowiedź brzmiała: „Współżyjcie z nią, jak chcecie”. Po chwili dotarło do niego, że mógł zostać źle zrozumiany, i poprosił o wyjaśnienie, o jaki rodzaj seksu go pytają. Ostatecznie pozycję „od tyłu” zaaprobował, ale kategorycznie zakazał stosunków analnych. Innym razem zalecił grę wstępną mówiąc: „Nikt nie powinien posiąść swej żony jak zwierzę, niech na początku swoją rolę odegra posłaniec”. Na pytanie, kim jest ów posłaniec, odpowiedział: „pocałunki i słowa”. Zakazy i nakazy Poza stosunkami analnymi islam zabrania małżonkom współżycia w czasie menstruacji. Ten zakaz znajduje się bezpośrednio w Koranie, więc nie podlega dyskusji. Niejednoznaczne są natomiast opinie wobec seksu oralnego. Niektórzy komentatorzy uznają go za element gry wstępnej i dopuszczają, inni stoją na stanowisku, że skoro wszystkie wydzieliny ciała są nieczyste, powinno się go unikać. Jednoznacznego zakazu jednak nie ma. Poza określeniem tego, co w alkowie dozwolone i zakazane, religijne autorytety szczegółowo opisały przebieg aktu miłosnego. Nie należy się kłaść głowami w stronę Mekki. Jeśli w sypialni znajduje się Koran, należy go okryć. Przed stosunkiem mąż powinien zwrócić się do Boga słowami: „Zachowaj od Szatana nas i to, czym nas obdarzysz”. Wynika z tego, że możliwość poczęcia dziecka powinna być wpisana w akt płciowy. Antykoncepcja z czystego wygodnictwa jest zabroniona, nie ma jednak przeciwwskazań dla stosunku przerywanego. Można się także zabezpieczać przed niepożądaną ciążą, jeśli stanowiłaby zagrożenie dla zdrowia kobiety, zanadto skracała okres karmienia nowo narodzonego dziecka piersią (do 2 lat), uniemożliwiała właściwe wychowanie innych dzieci lub groziła popadnięciem w ubóstwo. Po stosunku oboje małżonkowie powinni dokonać rytualnego oczyszczenia, czyli obmyć się. Nie muszą jednak robić tego natychmiast, ważne, by zdążyli przed pierwszą poranną modlitwą. Akcesoria erotyczne w islamie Turecki przedsiębiorca Haluk Murat Demirel otworzył internetowy sex shop dla muzułmanów. Reklamował go jako pierwszy tego typu obiekt na świecie. Agencji Reutera pochwalił się, że cały asortyment jest zgodny z regułami szariatu. „Zainspirowali mnie znajomi, którzy chcieli urozmaicić swoje życie erotyczne, a odstraszała ich wulgarność zachodnich sex shopów” – wyjaśniał. Ponieważ nie tylko odsłanianie, ale też oglądanie aurah innych osób jest zabronione, w ofercie nie znalazły się filmy i magazyny pornograficzne. Z powodu zakazu masturbacji nie było w niej także wibratorów. Dlaczego piersi kobiet są takie duże? Jest kilka teorii na ten temat Występują we wszystkich rozmiarach i kształtach, jedno jednak mają wspólne: występują tylko u ludzi. Na Ziemi ponad istnieje ponad 5 tysięcy gatunków ssaków, a tylko jeden ma taką ich bu... Znalazły się za to ziołowe afrodyzjaki, olejki do masażu, lubrykanty itp. Wszystkie spełniały wymogi halal, czyli zostały wyprodukowane ze składników i według procedur dozwolonych przez prawo islamskie. Według fundamentalistów Demirel naruszył zakaz upubliczniania spraw intymnych, ale bardziej umiarkowani interpretatorzy szariatu uznali jego działalność za dopuszczalną. Po afrodyzjaki sięgano już w czasach Proroka, a przez następne stulecia alchemicy zawzięcie poszukiwali „magicznych pigułek miłosnych”. Gdy na Zachodzie wynaleziono viagrę, jeszcze przed jakimkolwiek orzeczeniem imamów zaczęto ją szmuglować do krajów islamskich. W ortodoksyjnej Arabii Saudyjskiej cena jednej pigułki sięgnęła 100 dolarów. Staniała o połowę, gdy wielki mufti usprawiedliwił jej stosowanie pod warunkiem, że nie zagraża zdrowiu. Żadnych kontrowersji nie wywołuje natomiast figlarna bielizna. Turystów odwiedzających muzułmańskie bazary zaskakują stoiska z ofertą godną luksusowego zachodniego sex shopu. Dla muzułmanów to nic szokującego. Kobieta tylko w miejscu publicznym ma wyglądać tak, by nie wzbudzać jakiegokolwiek pożądania, natomiast w małżeńskiej sypialni dokładnie odwrotnie. Nawet w ultraortodoksyjnym Iranie można kupić seksowne „niewymowne”. Sprzedają je jednak wyłącznie mężczyźni, a manekiny, na których jest prezentowana, nie mają głów. Z najbardziej figlarnego, wręcz perwersyjnego damskiego dessous zasłynęła Syria. Z powodu wojny biznes podupadł, ale w obiegu wciąż pozostaje określenie „syryjska bielizna”. Asortyment jest przebogaty, od obszytych kolorowym futerkiem biustonoszy i majtek przez wyroby z gumy po bieliznę grającą, migoczącą kolorowymi światełkami, opadającą po naciśnięciu pilota lub klaśnięciu w dłonie. Upiększanie tego, co wolno pokazywać Bieliźniane cudeńka może podziwiać wyłącznie małżonek, gdyż jak głosi powszechnie obowiązująca zasada: „wszystko, co najlepsze, kobieta powinna zachować dla męża”. Dotyczy to także stroju, biżuterii i kosmetyków, z którymi nie wolno się obnosić publicznie. Z respektowaniem tego zakazu bywa jednak różnie. Po rewolucji islamskiej w Iranie (1979) zakazano kobietom używania szminki i lakieru do paznokci. Restrykcje obowiązują nadal, tymczasem Iranki rocznie wydają na kosmetyki już ponad 2 mld dolarów. Znaczną część tej sumy przeznaczają na środki pielęgnacyjne do twarzy i dłoni, gdyż są to jedyne części ciała, które mogą odsłonić. Mimo religijnego zakazu udoskonalania otrzymanego od Boga ciała, kwitnie także chirurgia plastyczna. Największą popularnością cieszą się operacje poprawiające kształt nosa. Według szacunkowych danych więcej tego typu zabiegów w Azji przeprowadza się już tylko w Korei Południowej. Z Irankami pod względem wydatków na środki upiększające rywalizują mieszkanki Arabii Saudyjskiej. Wartość tamtejszego rynku kosmetyków sięga już 3 mld dol. Policja religijna wciąż ściga kobiety, które strojem, wyglądem czy choćby zapachem perfum mogą przyciągnąć uwagę osób postronnych. Saudyjkom nie wolno więc używać pachnideł, nakładać makijażu, nosić butów na wysokim obcasie (bo zwracają uwagę stukaniem), ale coraz częściej to robią. Ogromne poruszenie na lokalnych forach internetowych wywołała sprawa dwóch kobiet, które wybrały się na zakupy w okrywających je szczelnie strojach. Mimo to funkcjonariusze religijnej policji obrzucili je wyzwiskami za zbyt intensywny makijaż. Kobiety nie przestraszyły się, nazwały agentów terrorystami, a w końcu potraktowały ich gazem pieprzowym. Zostały aresztowane, jednak burza w internecie sprawiła, że szybko je wypuszczono. Tymczasowe małżeństwa szyitów Czy kobiety zawsze malują się i stroją wyłącznie dla mężów? Oficjalnie tak, gdyż wszelkie związki pozamałżeńskie są przestępstwem, nierzadko zagrożonym karą śmierci. W szyickim Iranie można jednak w dość prosty sposób uniknąć nieludzkiego wyroku. Wystarczy zawrzeć tzw. małżeństwo tymczasowe – sigheh. Czas jego trwania można określić równie dobrze na godzinę, jak 20 lat. W razie wpadki para przedstawia spisany na skrawku papieru kontrakt i problem znika. Sigheh nie wymaga rejestracji ani nawet świadków. Dlatego zwaśnieni z szyitami sunnici nazywają je zakamuflowaną prostytucją. Koszer i halal: Religia od kuchni Koszer i halal. Z czym się to je? Co oznaczają nakazy żywieniowe Żydów i muzułmanów? Pewnych strat jednak nie da się uniknąć. Kobieta, która związała się z tymczasowym mężem, traci szanse na prawdziwe małżeństwo. Bo w najbardziej oczywisty sposób potwierdziła, że straciła dziewictwo. A to – ze „wszystkich najlepszych rzeczy, jakie żona może dać mężowi” – jest rzeczą najcenniejszą. Ochrona dziewictwa Islamscy kaznodzieje lubią podkreślać, że na Zachodzie tylko co dziesiąta panna młoda zachowuje cnotę do ślubu, podczas gdy w krajach islamskich – wszystkie. Przedstawiają to jako dowód moralnej wyższości społeczności muzułmańskiej nad chrześcijańską. Żadnych statystyk się nie prowadzi, więc nie wiadomo, jak to wygląda w rzeczywistości. Ale już w krążących pokątnie średniowiecznych broszurach można było znaleźć podpowiedzi, jak wykonać i użyć wypełniony krwią zwierzęcy pęcherz, by mąż uwierzył, że jest „tym pierwszym”. Dziś odtworzenie błony dziewiczej nie stanowi problemu dla chirurgii. I chociaż jest to prawnie zakazane, lekarze nawet w Iranie nie narzekają na brak pracy. Nie ulega jednak wątpliwości, że zdecydowana większość muzułmańskich panien młodych traci dziewictwo dopiero podczas nocy poślubnej. Po osiągnięciu dojrzałości płciowej dziewczęta są bowiem bardzo czujnie pilnowane przez rodziców, braci, dalszych krewnych i całą lokalną społeczność. Kontrola jest tym łatwiejsza, że młodzi nie mają własnych mieszkań i do czasu zawarcia małżeństwa żyją z rodzicami. Spotkania na mieście też nie wchodzą w grę, gdyż w krajach islamskich nie ma dyskotek, pubów, klubów. Zgodnie z zapisanymi w hadisie słowami Mahometa: „gdy mężczyzna i kobieta są sami, zawsze jako trzeci towarzyszy im diabeł”, w miejscach publicznych obowiązuje separacja płci. W pomieszczeniach zamkniętych – ścisła, na otwartej przestrzeni i w tłumie – na tyle restrykcyjna, że nie wolno się dotykać, kokietować, spoglądać sobie w oczy. Skrajni ortodoksi nie pozwalają nawet usiąść kobiecie na krześle, z którego przed chwilą wstał mężczyzna, by nie poczuła jego ciepła. Tajne randki Przyłapanie na takich „występkach” jak trzymanie się za ręce czy wymiana całusów nie grozi konsekwencjami karnymi. Strażnicy moralności informują jednak o tym rodziców i w nachalny sposób namawiają ich do jak najszybszego wydania córki za mąż. Niekoniecznie za chłopaka, z którym się spotyka, gdyż w tej materii decydujący głos należy do ojca. Dziś, zwłaszcza w wielkich miastach, rodzice coraz częściej akceptują wybór dokonany przez synów i córki, ale na prowincji taka postawa wciąż pozostaje bardziej wyjątkiem niż regułą. Prawdziwym wybawieniem dla zakochanych stał się telefon komórkowy. Dzięki niemu mogą godzinami ze sobą rozmawiać, nie wzbudzając podejrzeń. Znajdują też sposoby na szybkie tête-à-tête. Najprostszy to spotkanie w parku, gdzie można zgubić się w tłumie. Młodzi Irańczycy odkryli, że najbezpieczniej jest tam w piątkowe poranki, gdy strażnicy rewolucji przebywają w meczetach na modlitwie. Tajne dyskoteki Więcej przygotowań wymaga zorganizowanie pikniku za miastem. Wyprawa we dwoje byłaby zbyt ryzykowna, więc umawiają się grupy znajomych. Młodzi z bogatych północnych dzielnic Teheranu spotykają się pod nieobecność rodziców w ich przestronnych willach. Zasłaniają okna, wyjmują przemycone z zagranicy płyty z zakazaną muzyką i urządzają dyskoteki. Wspaniałe stulecia Turków. Zbudowali ogromne Imperium Osmańskie, ale zgubiła ich tolerancja Potomkowie tureckich koczowników znad Bajkału stworzyli gigantyczne wielonarodowe Imperium Osmańskie. Pod koniec XVI w. sięgało od Budapesztu po Asuan nad Nilem i od Eufratu niemal po Gibraltar. Wystawione na zewnątrz czujki informują przez komórki o pojawieniu się w okolicy policji lub strażników rewolucji. Wszyscy przestrzegają niepisanej zasady, że na takich imprezach nie robi się zdjęć. Bo byłby to dowód „przestępstwa”, za które grozi wyrzucenie ze studiów, a nawet publiczna chłosta. Z bardzo nielicznych relacji dziennikarzy, którym udało się porozmawiać z uczestnikami konspiracyjnych balang, wynika, że nie dochodzi na nich do żadnych sekscesów. Dziewczyny nie odsłaniają swojej aurah, łamią co najwyżej wykoncypowany w średniowieczu nakaz noszenia stroju, który całkowicie ukrywa ich urodę. Zrzucają czadory, spod których wyłaniają się dżinsy, modne suknie, kolorowe szale, eleganckie buty. Czasem – ale do tego nikt się nie przyzna – pojawia się kupowany od chrześcijan lub żydów alkohol lub przemycane z Afganistanu opium i haszysz. Młodzi Persowie, Arabowie i inni muzułmanie mają podobne potrzeby, marzenia, fantazje – także te erotyczne – jak ich rówieśnicy z innych kultur. Jeśli próbują je spełniać, sporo ryzykują. Jeśli zbyt długo tłumią napięcie, to czasem rozładowują je w sposób budzący grozę. Tak jak działo się to podczas arabskiej wiosny na placu Tahrir w Kairze, gdzie brutalnie molestowali kobiety, i podczas sylwestrowej nocy w Kolonii. Gdyby przestrzegali reguł islamu dotyczących relacji męsko-damskich, do takich wydarzeń nigdy nie powinno dojść. Ale doszło, bo między teorią a praktyką często zionie przepaść. Nie tylko zresztą w islamie.
To nie Europejczycy w średniowieczu podróżowali najwięcej. Rekordzista z Arabii przemierzył 120 tys. km!
W średniowieczu najbardziej wytrawnymi podróżnikami byli Arabowie. Rekordzista – ibn Battuta – przemierzył 120 tys. km! To tak, jakby trzykrotnie okrążył Ziemię. Dopiero w XV w. muzułmanów prześcignęli Europejczycy.
W tym artykule: Arabowie odwiedzili Bułgarów i wikingów na Rusi Pierwsze wzmianki o Polsce Kim był Muhammad ibn Battuta? Wyprawa do Indii Niepowodzenie misji do Chin Podróże po Azji Powrót do Maroka Kto stał za sukcesem Vasco da Gamy? Chrześcijanie eksplorują świat islamu Europejczyk dotarł do Mekki Arabowie podróżowali na początku z życiowej konieczności. Ich kolebka – Półwysep Arabski – to ogromny szmat pustyń i gór, otoczony z trzech stron przez morze. Jedyne żyźniejsze obszary znajdowały się na wybrzeżach i tam skupiała się ludność. Wymianę handlową najlepiej byłoby prowadzić drogą morską, bo transport przez pustynie i góry był niezwykle uciążliwy. Barierą dla rozwoju żeglugi stał się jednak brak drewna i żelaza, koniecznych do budowy statków. Choć więc Arabowie pływali po morzach na stateczkach zwanych dhow, docierając do Afryki czy Iraku, zasadniczą rolę pełnił handel lądowy. Dalekie wyprawy przez pustynie pod morderczymi promieniami słońca hartowały arabskich kupców, czyniąc ich wyśmienitymi podróżnikami. Ciągnęli w swych karawanach do Egiptu, Syrii, Iraku, Iranu i innych krain. Arabowie odwiedzili Bułgarów i wikingów na Rusi Po narodzinach islamu w VII w. mieszkańcy Półwyspu Arabskiego dokonali oszałamiającego podboju całej południowej części basenu Morza Śródziemnego. Kraje, do których docierali niedawno w roli kupców, stały się teraz ich własnością. Zaczęli więc spoglądać dalej – ku Europie, w głąb Afryki i Azji. Gwardia Wareska, czyli nieustraszeni wikingowie w służbie Bizancjum. Co wiemy o tej formacji wojskowej? Aby zaciągnąć się do służby, musieli pokonać niemal cztery tysiące kilometrów dzielące Skandynawię i Konstantynopol. W służbie cesarza spędzali średnio po 20 lat, po czym wracali na ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/gwardia-wareska-czyli-nieustraszeni-wikingowie-w-sluzbie-biznancjum-co-wiemy-o-tej-formacji-wojskowej-ryc-michael-barachios-scan-by-nypl-wikimedia-commons-public-domain-521e85c.jpg" width="938" height="577" alt="Gwardia Wareska, czyli nieustraszeni Wikingowie w służbie Biznancjum. Co wiemy o tej formacji wojskowej? (Ryc. Michael Barachios, Scan by NYPL, Wikimedia Commons, public domain)" title="Gwardia Wareska, czyli nieustraszeni Wikingowie w służbie Biznancjum. Co wiemy o tej formacji wojskowej? (Ryc. Michael Barachios, Scan by NYPL, Wikimedia Commons, public domain)" /> Podboje umożliwiły im rozwinięcie żeglugi. Syria była zasobna w drewno, a egipski port w Aleksandrii słynął ze stoczni. Arabscy kupcy, żeglarze, wysłannicy dyplomatyczni docierali coraz dalej. Niektórzy z nich zaczęli spisywać to, co zobaczyli. W 921 r. bagdadzki kalif wysłał poselstwo do państwa Bułgarów nadwołżańskich, świeżo nawróconych na islam. W skład misji, która przemierzyła około 4 tys. km, wchodził uczony Ahmad ibn Fadlan. Bułgarzy, niestosujący się ściśle do muzułmańskich zasad, nie przypadli mu do gustu. Na dodatek ich władca zrugał członków poselstwa, ponieważ nie przywieźli obiecanych mu przez kalifa pieniędzy. „Byłem przerażony. Jego głos brzmiał, jakby dobywał się z wielkiej beczki” – notował ibn Fadlan. Delegacja odwiedziła potem także Rusów, czyli wikingów przybyłych ze Skandynawii i osiedlonych nad Wołgą. W swej relacji – pierwszym na świecie szczegółowym opisie wikingów – ibn Fadlan przedstawił ich jako wielkoludów „wytatuowanych od paznokci po szyje”. „Są najbardziej brudnymi z boskich stworzeń. Nie dbają o dyskrecję przy oddawaniu kału i moczu, nie myją się po polucjach, nie myją nawet rąk po jedzeniu. Są po prostu jak dzikie bestie” – donosił. Wikingowie przygotowywali akurat ceremonię spalenia zwłok swojego zmarłego wodza, połączoną z poświęceniem ofiar ludzkich. Gdy płomienie ogarnęły stos, jeden z nich zwrócił się do ibn Fadlana przez tłumacza: „Wy, Arabowie, jesteście głupi. Bierzecie człowieka wam najdroższego, którego najbardziej szanujecie, i wsadzacie do ziemi, gdzie zżerają go insekty i robaki. A my palimy go w jednej chwili, dzięki czemu natychmiast wchodzi do raju” – podkreślił zadowolony ze swej wyższości nad przybyszami z Bagdadu. Pierwsze wzmianki o Polsce Półdzikie krainy wschodniej Europy nawiedzali też kupcy z kwitnącej gospodarczo arabskiej Hiszpanii, przede wszystkim w poszukiwaniu niewolników. Jeden z nich, Żyd Ibrahim ibn Jakub, dotarł w 965 r. na wielki rynek niewolniczy w czeskiej Pradze i napisał relację o Czechach i ich sąsiadach. Zawdzięczamy mu jedne z pierwszych informacji o rodzącej się Polsce. Jak donosił, książę czeski Bolesław rządzi w Pradze i Krakowie, na północ zaś od jego ziem władzę sprawuje niejaki Mieszko. Ów „król północy” dysponuje drużyną 3 tys. niezwykle bitnych wojów, utrzymywaną z danin od ludności. „Jest to najrozleglejszy z krajów. Obfituje on w żywność, mięso, miód i rolę orną” – notował podróżnik. Kim był Muhammad ibn Battuta? Wcześniej, już w połowie IX w., islamscy kupcy zaczęli podróżować regularnie do Chin. Na wybrzeżach Państwa Środka powstawały osiedla arabskie pośredniczące w wymianie pomiędzy obu cywilizacjami. Po upływie dwóch wieków funkcjonowały już stałe szlaki handlowe łączące Chiny, Indie i Indochiny ze światem islamu. O przygodach arabskich podróżników na tych szlakach krążyły różne fantastyczne historie, które staną się później podstawą słynnych „Przygód Sindbada Żeglarza”. Podróżniczego ducha wzmacniał wśród muzułmanów jeden z obowiązków ich religii – hadżdż, pielgrzymka do Mekki. Pielgrzymi wędrujący często z odległych krańców świata islamu siłą rzeczy nabywali umiejętności globtroterów. Czasem zaś któryś z nich konstatował, że podróż jest czymś zachwycającym i nabierał ochoty do dalszej wędrówki. Tak było z najsłynniejszym islamskim obieżyświatem Muhammadem ibn Battutą. Te magiczne artefakty miały chronić przed „złym okiem”. Odkryto je na szlaku pielgrzymów Archeolodzy przeanalizowali muzułmańskie artefakty sprzed 400 lat, które odnaleziono na dawnym szlaku pielgrzymów. Okazało się, że mogły być wykorzystywane w magicznych rytuałach i chron... Urodzony w 1304 r. w Maroku, miał zostać prawnikiem. Odbywszy jednak hadżdż, postanowił spędzić życie w ciągłej wędrówce, nie pokonując żadnej trasy więcej niż jeden raz. W wieku 20 lat ruszył więc przed siebie, opisując na bieżąco swoje doświadczenia. W ciągu trzech dekad przemierzył cały ówczesny świat islamu: Hiszpanię, Afrykę Północną, Palestynę, Syrię, Anatolię, Irak, Iran, Środkową Azję. Wyprawa do Indii Już w 1334 r. dotarł do wschodnich krańców muzułmańskiego świata – Sułtanatu Delhi w północnych Indiach, państwa rządzonego przez dynastię islamskich zdobywców, choć zamieszkanego w większości przez hinduistów. Jego władca sułtan Muhammad Tugluk chętnie zatrudniał w swej administracji muzułmańskich przybyszów. Ibn Battuta przyjął stanowisko sędziego islamskiego, kadiego, z wysoką roczną pensją. Gdy w jednej z prowincji sułtanatu wybuchła rebelia, Tugluk wyprawił się przeciw buntownikom z armią i schwytał przywódców. Ibn Battuta miał okazję obserwować egzekucję. Nieszczęśników wyprowadzono na arenę, gdzie wypuszczono wygłodzone rozwścieczone słonie z przymocowanymi do kłów długimi ostrzami. „Rozniosły ich na kawałki. Niektórych podrzucały w powietrze, nadstawiając kły. A wszystko to przy nieustannym akompaniamencie bębnów, trąbek i piszczałek” – relacjonował podróżnik. Po stłumieniu buntu sułtan stał się bardzo nieufny, wszędzie węsząc spiski. Wkrótce również ibn Battuta znalazł się w kręgu podejrzeń, utrzymywał bowiem znajomość z szejkiem Szinabem al-Dinem, który podpadł władcy. Szejka niebawem aresztowano. Wyrwano mu wszystkie włosy z brody, a potem dręczono na inne wymyślne sposoby. „Sułtan kazał karmić go ludzkimi ekskrementami zmieszanymi z wodą. Rozciągnięto szejka na plecach, rozwarto mu usta kleszczami i zmuszono, by to pił” – pisał przerażony globtroter. Gdy zmaltretowanego al-Dina wreszcie ścięto, ibn Battuta żegnał się już z tym światem, mając pewność, że będzie następny. Ale władcy poprawił się nagle humor i podróżnik ocalał. Tugluk zaproponował mu nieoczekiwanie wyjazd z misją dyplomatyczną do Chin, na co arabski obieżyświat bez wahania się zgodził. Ci ludzie jako pierwsi wynaleźli koło i kanalizację. Dlaczego cywilizacja Doliny Indusu zniknęła? Naukowcy przez długi czas sądzili, że cywilizacja na subkontynencie indyjskim zaczęła się kształtować dopiero w 1250 r. p.n.e., gdy na tamtejsze tereny przybyli asyryjscy imigranci z obszar... W 1341 r. z Delhi wyruszyła wielka wyprawa z darami dla chińskiego cesarza, w tym 200 niewolnikami-hinduistami, zespołem tancerek, 100 końmi i ogromną ilością kosztownych przedmiotów: broni, ubrań, naczyń. Długą karawanę eskortowało około tysiąca żołnierzy. Ibn Battuta z ogromną ulgą opuszczał Delhi. Niepowodzenie misji do Chin Po kilku dniach marszu wyprawę zaatakowały znienacka oddziały hinduskich rebeliantów. Lepiej uzbrojeni wojownicy Tugluka skutecznie odpierali ataki, ale w ogólnym chaosie ibn Battuta nagle znalazł się w niebezpieczeństwie. Spostrzegłszy, że pędzi w jego stronę kilku wymachujących włóczniami jeźdźców, rzucił się do ucieczki. Ledwo uratował skórę, wskakując do jakiegoś rowu. Potem rebelianci i tak go dopadli. Wybłagał, by darowano mu życie, ale został ograbiony ze wszystkiego oprócz gaci. Półnagi, brudny i przestraszony odnalazł swoich po dwóch dniach. Wyprawa dotarła wkrótce do twierdzy Daulatabad, chroniąc się za jej murami. Odpocząwszy, ruszyli dalej na południe, aż osiągnęli Kalkutę. Stąd mieli ruszyć do Chin na pokładach trzech wielkich chińskich dżonek. Ibn Battuta zachwycił się tymi statkami, wyposażonymi w kajuty z osobnymi łazienkami. W tak luksusowych warunkach nigdy jeszcze nie podróżował. Dżonki załadowano darami dla cesarza i czekano na odpowiednią do wyruszenia pogodę. Obalamy mity na temat Muru Chińskiego. Będziecie zaskoczeni Czy to prawda, że Wielki Mur Chiński widać z kosmosu? Jak brzmiała jego oryginalna nazwa? Czy w murach znajdują się kości robotników. Oto 9 faktów, które warto znać. Pech jednak chciał, że w nocy rozpętał się straszliwy sztorm. Dwa statki uderzyły w nadbrzeżne skały i rozpadły się na kawałki. Trzeci, chcąc uniknąć podobnego losu, wypłynął w morze i zniknął za horyzontem. Nad ranem zrozpaczony ibn Battuta obserwował wyrzucone na plażę przez fale trupy koni, tancerek i niewolników, których miał otrzymać chiński władca. Mieszkańcy Kalkuty zbiegli się tłumnie na brzeg, usiłując zbierać walające się na piasku drogocenne przedmioty. Żołnierze próbowali ich powstrzymywać i na całym wybrzeżu rozgorzały krwawe starcia. Dary sułtana dla cesarza w większości przepadły, cała misja straciła więc sens. Ibn Battuta oczywiście nie zamierzał wracać do Delhi, aby tam znów wpaść w łapy psychopaty Tugluka. Trzymał się zresztą swojej zasady: wędrować zawsze naprzód, do kolejnych krain. Podróże po Azji Skierował się na Malediwy, archipelag położony na południe od Indii. Zatrudnił się tam ponownie jako muzułmański sędzia, ale szybko spostrzegł z niesmakiem, że islam jest na wyspach bardzo słabo zakorzeniony. Bezbożnicy nie przestrzegali obowiązku piątkowych modlitw, złodziejom nie obcinano rąk, a – co najgorsze – kobiety paradowały z nagimi piersiami. „Podjąłem z tym walkę i nakazywałem kobietom nosić ubrania, nie udało mi się jednak osiągnąć celu” – żalił się potem podróżnik w zapiskach. Zwiedziwszy jeszcze Cejlon i Malezję, w 1345 r. dotarł do Chin. Rządząca w nich dynastia mongolska chętnie przyjmowała muzułmańskich przybyszów, podróżnikowi jednak Państwo Środka niezbyt się spodobało. Zaszokowała go kompletna obcość chińskich zwyczajów i wierzeń. „Chińczycy to niewierni, którzy czczą fałszywych bożków i palą zmarłych jak Hindusi. Jedzą też mięso świń oraz psów i sprzedają je na swoich bazarach” – donosił oburzony. Powrót do Maroka Ostatecznie więc dużo o Chinach nie napisał. Jak sam przyznał, był tak zniesmaczony wstrętnym pogaństwem, że wolał w ogóle nie wychodzić na ulice. W 1346 r. ibn Battuta ruszył w powrotną drogę do domu, oczywiście innymi trasami niż dotychczas, docierając do Maroka po trzech latach. Potem podróżował już tylko na krótsze dystanse – do południowej Hiszpanii i zachodniej Afryki. Obliczono, że w ciągu życia ibn Battuta przebył w sumie ponad 120 tys. km, odległość równą trzykrotnemu okrążeniu kuli ziemskiej. Spisał relacje z rozmów z około 2 tys. osób z całego świata islamskiego. Był bez wątpienia najbardziej wytrawnym podróżnikiem epoki średniowiecza. Kto stał za sukcesem Vasco da Gamy? W świecie islamskim można spotkać się dziś z twierdzeniami, że to Arabowie pierwsi odkryli około 1000 r. Amerykę, docierając tam z Afryki Zachodniej. Dowodów na to oczywiście brak, choć zwolennicy tej teorii usilnie starają się je odnaleźć. Jest natomiast faktem, że wiele informacji o odkryciach Arabów bezpowrotnie zaginęło. W 1258 r. Mongołowie zdobyli Bagdad i doszczętnie zniszczyli Wielką Bibliotekę Bagdadzką, ogromną skarbnicę wiedzy świata arabskiego. Zawierała pokaźną ilość woluminów poświęconych geografii, żeglarstwu, podróżom itp. Palma pierwszeństwa w odkryciach nowych ziem przypadła ostatecznie Europejczykom, którzy w cywilizacyjnym wyścigu coraz wyraźniej wyprzedzali świat islamski. Co nie znaczy jednak wcale, że Arabowie nie mieli swego wkładu w rozpoczętą w XV w. epopeję tzw. wielkich odkryć geograficznych. Potęgi europejskie w XVI wieku rozpoczęły budowę zamorskich imperiów. Jednak nie wszystkim się to udało W historii Europy pojawiało się wiele punktów zwrotnych, ale wymieniając najważniejsze okresy dziejowe, które w największym stopniu wpłynęły na kształtowanie się nowożytnego świata, n... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/potegi-europejskie-w-xvi-wieku-ktore-kraje-znajdowaly-sie-w-czasie-intensywnego-rozkwitu-i-ekspansji-fot-nazar-skladanyi-shutterstock-com-ce88d95.jpg" width="938" height="625" alt="Potęgi europejskie w XVI wieku – które kraje znajdowały się w czasie intensywnego rozkwitu i ekspansji? (fot. Nazar Skladanyi / Shutterstock.com)" title="Potęgi europejskie w XVI wieku – które kraje znajdowały się w czasie intensywnego rozkwitu i ekspansji? (fot. Nazar Skladanyi / Shutterstock.com)" /> Symboliczną postacią tego okresu jest żeglarz Ahmad ibn Madżid pochodzący z południowej części Półwyspu Arabskiego. Urodzony w 1430 r. w rodzinie o żeglarskich tradycjach, już jako siedemnastolatek potrafił sprawnie kierować statkiem. Pływał do południowej Afryki, Indii, Chin, południowo-wschodniej Azji. Regularnie gromadził wiedzę na temat dróg morskich, którą zawarł następnie w swej „Księdze dobrodziejstw i zasad żeglarstwa”. Doskonale wiedział, jak wykorzystywać obserwację gwiazd, mierzyć siłę wiatru, znał kierunki prądów morskich w poszczególnych porach roku. Na Półwyspie Arabskim zwano go Lwem Mórz. W czasie gdy ibn Madżid żeglował po wschodniej stronie Afryki, Europejczycy posuwali się krok za krokiem na południe po jej stronie zachodniej. W 1488 r. portugalski żeglarz Bartolomeu Diaz dotarł do Przylądka Dobrej Nadziei na samym południowym krańcu Czarnego Lądu. Dekadę później jego rodak Vasco da Gama wałęsał się ze swoją flotyllą w tych okolicach, próbując zdobyć informacje, jak dopłynąć stamtąd do Indii. Mieszkańcy arabskich kolonii w Afryce patrzyli z nieufnością na intruzów i nie mieli najmniejszego zamiaru im pomagać. Niezmordowany da Gama odwiedzał jednak kolejne miejscowości i uparcie próbował zasięgnąć języka. Dotarł wreszcie do portu Malindi w dzisiejszej Kenii. Tam dowiedział się o jakimś genialnym nawigatorze, znającym jak nikt monsuny na Oceanie Indyjskim. Miejscowy władca zgodził się, by Portugalczycy zatrudnili owego mężczyznę jako pilota. 20 maja 1498 r., po niecałym miesiącu podróży, żaglowce Vasco da Gamy dobiły do wybrzeży Indii w pobliżu Kalkuty. Sukces był olbrzymi, wręcz epokowy. Europejczycy odnaleźli wreszcie drogę, którą będą mogli sprowadzać dalekowschodnie towary bez pośrednictwa islamskich kupców. Jakiś czas potem pojawiła się wieść, że owym genialnym pilotem da Gamy był... stary Ahmad ibn Madżid. Informacja rozpowszechniła się w świecie arabskim, wiążąc się z poczuciem wstydu, iż Lew Mórz w tak głupi sposób dał się wykorzystać niewiernym. Stopniowo modyfikowano więc opowieść, twierdząc, że ludzie da Gamy upili ibn Madżida albo wręcz porwali go na statek, a następnie groźbami zmusili do prowadzenia rejsu. Nie ma do dzisiaj pewności, czy nawigatorem Portugalczyków był rzeczywiście słynny arabski żeglarz. Część historyków nadal wymienia Lwa Mórz. Inni twierdzą jednak, że flotyllę Vasco da Gamy poprowadził jakiś pilot z Indii. Jakkolwiek było, jedno jest pewne: nawigator portugalskiej eskadry bez wątpienia wykorzystał wiedzę o Oceanie Indyjskim zgromadzoną przez arabskich żeglarzy, w tym także Ahmada ibn Madżida. Chrześcijanie eksplorują świat islamu Lawina europejskich odkryć geograficznych zapoczątkowana w XV w. i idąca za nią fala relacji podróżniczych zupełnie przyćmiły wcześniejsze osiągnięcia muzułmanów. Świat islamski coraz bardziej pozostawał w tyle. Jego floty ponosiły klęski w walce z okrętami chrześcijan, kupcy byli wypierani ze szlaków, o konkurencji w zdobywaniu zamorskich kolonii nie było w ogóle mowy. Europejczycy opanowywali cały świat, aż wreszcie same kraje islamskie stały się celem. Zaczęły też budzić ekscytację globtroterów ze Starego Kontynentu, pragnących poznać ich fascynujące tajemnice. Największe emocje budziła święta Mekka. Miasto skłaniające tylu muzułmanów do pielgrzymki pozostawało zamknięte dla obcych podróżników. Niewiernemu, który poważyłby się przekroczyć jego bramy, groziła kara śmierci. Jako pierwszy Europejczyk za mury Mekki dostał się w 1503 r. włoski obieżyświat Ludovico di Varthema przebrany za egipskiego żołnierza. Dużo ryzykował, bo muzułmanie byli akurat szczególnie rozeźleni na chrześcijan. Portugalczycy panoszyli się właśnie na Oceanie Indyjskim. W poprzednim roku da Gama dokonał masakry 300 bezbronnych pielgrzymów wracających na statku z Mekki. Varthema zaczął budzić podejrzenia jednego z wyznawców Proroka, ale ostatecznie udało mu się przekonać go, że nie jest chrześcijaninem. Relację z pobytu w Mekce, pierwszą tego typu w Europie, opublikował potem w dzienniku wydanym w Rzymie. W kolejnych stuleciach jeszcze kilku śmiałkom udało się dostać do świętych miejsc muzułmanów. Na początku XIX w. krainy Bliskiego Wschodu eksplorował pochodzący z bogatej rodziny Szwajcar Johann Ludwig Burckhardt. Nauczywszy się arabskiego, zaczął występować jako szejk Ibrahim ibn Abdallah. Podróżował po Syrii, Palestynie, Jordanii, cały czas doskonaląc znajomość islamskich obyczajów. Wielokrotnie napadany i okradany na pustynnych bezdrożach nie dawał za wygraną. Naukowcy ustalili, jak wyglądała Nabatejka żyjąca 2 tys. lat temu Hinat to Nabatejka, przedstawicielka plemienia, które zbudowało Petrę. Dzięki cyfrowej rekonstrukcji możemy się dowiedzieć, jak wyglądała. Co wiemy o tej kobiecie? 22 sierpnia 1812 r. udało mu się dotrzeć jako pierwszemu Europejczykowi do ruin starożytnej Petry. Oszukał jakiegoś miejscowego Araba, podając się za islamskiego pielgrzyma, i został poprowadzony „ciemnym i prawie podziemnym przejściem” do owianego tajemnicą miasta. Po półgodzinnym marszu jego oczom ukazały się zapierające dech w piersiach, wykute w ciemnoróżowych skałach budowle, dzieło Nabatejczyków z przełomu IV i III wieku p.n.e. Ten wielki sukces mu nie wystarczył i Burckhardt kontynuował swe wyprawy. Przyjąwszy islam (prawdopodobnie w celu ułatwienia sobie zadania), powędrował do Mekki, gdzie spędził trzy miesiące, gromadząc ogromną ilość informacji. Tyle samo czasu spędził w Medynie, miejscu pochówku Mahometa. Nabawił się tam dyzenterii, która kompletnie wyniszczyła jego organizm. Osiadł potem w Kairze, gdzie zmarł w 1817 r., w wieku zaledwie 33 lat, pozostawiwszy po sobie nieocenione relacje z podróży po świecie arabskim. Europejczyk dotarł do Mekki Z prac Burckhardta szeroko korzystał kolejny Europejczyk, który dostał się do Świętego Miasta. Podczas służby w Indiach brytyjski żołnierz poliglota Richard Francis Burton nauczył się świetnie udawać muzułmanina. Poddał się nawet obrzezaniu – na wypadek zdemaskowania – i w 1854 r. wyprawił się do Medyny. Przygotował sobie kilka ubiorów charakterystycznych dla muzułmanów z różnych stron świata. Najbardziej przydatny okazał się strój Pasztuna z Afganistanu. Pielgrzymów z tego dalekiego kraju było mało, co minimalizowało ryzyko natknięcia się na jakiegoś „ziomka”, który mógłby zdemaskować Anglika po dziwnym akcencie. Inni pielgrzymi nie znali oczywiście pasztuńskiego i zdania rzucane przez Burtona w tym języku nie budziły podejrzeń. Spędziwszy miesiąc w Medynie, Brytyjczyk wyruszył w karawanie do Mekki. Ze względu na palące słońce podróżowali nocą. Gdy przechodzili w ciemnościach jakimś wąwozem, z boków gruchnęły nagle wystrzały. Idący przed Burtonem wielbłąd zwalił się na ziemię, rozległy się krzyki trafionych pielgrzymów. Na karawanę runęli z obu stron uzbrojeni bandyci. Ochraniający pielgrzymów żołnierze, początkowo zaskoczeni, wzięli się w garść i stawili opór napastnikom. Rozgorzał zaciekły bój na szable, kindżały i pistolety. Wkrótce bandyci zaczęli cofać się w góry, ścigani przez zwycięskich wojaków. Karawana ocalała, choć kilku pielgrzymów zostało zabitych. Burton, cały i zdrowy, kontynuował wyprawę do Świętego Miasta. Dotarł tam już bez większych przeszkód. Następnego dnia po przyjeździe fałszywy Pasztun wszedł do Świętego Meczetu, na którego dziedzińcu znajduje się Kaaba – budynek mieszczący Czarny Kamień, najświętszą relikwię muzułmanów. Według ich wierzeń kamień ów spadł z nieba jako wskazówka dla Adama i Ewy, by zbudowali ołtarz Allahowi. Islamska medycyna była niezwykle skuteczna. Współczesna ochrona zdrowia mogłaby się wiele nauczyć Już ponad tysiąc lat temu islamscy medycy leczyli ludzi, a nie choroby. Współczesna medycyna nadal mogłaby się od nich wiele nauczyć. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/1000-lat-temu-islamska-medycyna-byla-niezwykle-skuteczna-wspolczesna-sluzba-zdrowia-moglaby-sie-wiele-nauczyc-b7d7b4a.png" width="700" height="700" alt="1000 lat temu islamska medycyna była niezwykle skuteczna. Współczesna służba zdrowia mogłaby się wiele nauczyć" title="1000 lat temu islamska medycyna była niezwykle skuteczna. Współczesna służba zdrowia mogłaby się wiele nauczyć" /> Dobre przygotowanie wyprawy zaowocowało sukcesem: Burton gruntownie zwiedził Mekkę i uczestniczył w ceremoniach hadżdżu, m.in. w oszałamiającym tawafie, podczas którego ogromne tłumy wiernych okrążają siedmiokrotnie Kaabę. „Osobista relacja o podróży do Medyny i Mekki”, w której Brytyjczyk opisał swe wrażenia, zapewniła mu dozgonną sławę. Do dziś uznawana jest za jedną z najlepszych w dziejach książek podróżniczych. Opuszczając Półwysep Arabski, Burton dotarł do portu w Adenie. Gdy odpływał stamtąd na statku, zwrócił uwagę, że marynarze odprawiają modły do jakiegoś muzułmańskiego świętego. Dowiedział się, że chodzi o Ahmada ibn Madżida – największego nawigatora islamu, świętego patrona wszystkich żeglarzy. Świat bezapelacyjnie należał już do Europejczyków, ale pamięć o wielkich Arabach nie umarła.
Inkwizytorzy z piekła rodem. Mieli ogromną władzę, ale czy kierowała nimi tylko wiara?
Gdy przybywali inkwizytorzy, wiało grozą. Byli jednocześnie śledczymi, oskarżycielami i sędziami. Dano im ogromną władzę, by umacniali chrześcijaństwo, ale czy kierowała nimi tylko wiara?
W tym artykule: Kościół walczył z katarami Papież zezwala na zabijanie heretyków Konrad z Marburga, czyli pierwszy inkwizytor Robert Le Bougre Hiszpańska inkwizycja Inkwizycja konfiskowała majątki Tytuł inkwizytora jako awans w hierarchii Procesy czarownic Hiszpańska inkwizycja prześladowała Żydów Hiszpania bogaciła się dzięki inkwizytorom Święte Oficjum Na papieskim tronie Czuwanie nad przestrzeganiem przez wiernych dogmatów i nakazów religijnych należało w średniowiecznej Europie do zadań lokalnych biskupów i współdziałających z nimi władz świeckich. Nie było trudne, dopóki poglądy uznane przez Kościół za heretyckie krzewiły niewielkie grupy „odszczepieńców”. Sytuacja zmieniła się, gdy na południu Francji i północy Włoch pojawili się katarzy, którzy nie tylko głosili, ale także praktykowali ubóstwo. Kontrastowało to z zachowaniem wielu duchownych i przyciągało rzesze nowych wyznawców. Kataryzm stał się ruchem masowym, z którym nie potrafiły sobie poradzić niewydolne sądy biskupie. Kościół walczył z katarami W 1184 r. w bulli Ad abolendam haeresim papież Lucjusz III zobowiązał biskupów do wykrywania heretyków, osądzania ich i – w razie udowodnienia winy – przekazywania władzom świeckim w celu wymierzenia kary. Nie było mowy o karze śmierci. Większość biskupów, respektując piąte przykazanie Dekalogu, była jej przeciwna. Epoki historyczne – jak je dzielimy i czym się charakteryzują? Karty historii ludzkości obfitują w wydarzenia, które w istotny sposób wpłynęły na nasze dzieje. To właśnie te punkty zwrotne uznawane są za umowne granice następujących po sobie epok. ... Takiej powściągliwości nie zachowywali władcy świeccy i wędrowni kaznodzieje, którzy strasząc gniewem Boga podburzali plebs do samosądów. Już w 1022 r. zaniepokojony perspektywą rozruchów król Francji kazał w Orleanie dla spokoju spalić na stosie kilkunastu katarów. Brzemienną w skutki decyzję podjął w 1199 r. papież Innocenty III, który uznał herezję za obrazę majestatu, a więc ciężkie przestępstwo karane konfiskatą majątku lub śmiercią. Otworzyło to drogę do zaostrzenia represji, ale nie przyniosło oczekiwanych efektów. Katarzy poszerzali strefę wpływów i pozyskali tak potężnych protektorów, jak hrabia Rajmund z Tuluzy władający Langwedocją. Gdy w 1208 r. zginął tam papieski legat, papież Innocenty III oskarżył o zbrodnię katarów i wezwał do krucjaty przeciw nim. Krwawe walki trwały 20 lat i zakończyły się militarnym sukcesem krzyżowców. W czasie krucjaty zarysowały się dwie koncepcje rozwiązania problemów z heretykami. Franciszek z Asyżu i Dominik Guzman uznali, że cel można osiągnąć perswazją i osobistym przykładem. Członkowie założonych przez nich zakonów franciszkanów (1209) i dominikanów (1216) mieli, tak jak katarzy, żyć w ubóstwie i zachęcać tym do powrotu na łono Kościoła. W podobne subtelności nie wdawał się cesarz Fryderyk II Hohenstauf, który w 1220 r. wydał dekret wprowadzający za herezję karę śmierci przez spalenie żywcem na stosie. Jan Kalwin. Wróg kleru i kolorów Jan Kalwin, założyciel Kościoła ewangelicko-reformowanego. Z Genewy uczynił swoje miasto idealne. Bez sprośnych dowcipów i nieproduktywnych małżeństw. Za to ze stosami. Papież zezwala na zabijanie heretyków Krucjaty zniszczyły struktury organizacyjne katarów, ale wielu wyznawców przetrwało i nie zamierzało wyrzec się poglądów. By do tego nie dopuścić, papież Grzegorz IX nakazał franciszkanom i dominikanom prowadzenie misji antyheretyckich. Wyposażył ich w potężną broń. W bulli Excomunicamus et anathematisamus (1231) zaaprobował karanie śmiercią „szczególnie zatwardziałych heretyków”. Wcześniej zwalczanie herezji znajdowało się w gestii lokalnych biskupów i działających przy ich urzędach sądów biskupich. Wymiar sprawiedliwości był więc zdecentralizowany, a jego skuteczność zależała od postawy miejscowych hierarchów. Jedni wykazywali się gorliwością i surowością, inni – nie. Papież zmienił to, powołując swoich przedstawicieli, którzy mieli zorganizować na określonym terenie system tropienia i sądzenia podejrzanych. Nie podlegali oni biskupom, lecz bezpośrednio papieżowi. Powstawała w ten sposób instytucja scentralizowana i niezależna od lokalnych układów. Sądy biskupie działy jednak nadal, więc obok siebie zaczęły funkcjonować dwa systemy wymiaru sprawiedliwości – ponadnarodowy i diecezjalny. Przedstawiciele papieża byli pierwszymi inkwizytorami, choć ich jeszcze tak nie nazywano. Wysłany w 1231 r. do Niemiec Konrad z Marburga i dwa lata później do Francji Robert Le Bougre nosili oficjalny tytuł „Głosicieli Słowa Bożego”. Dopiero w 1243 r. papieski pełnomocnik w północnych Włoszech Ruggero Calcagni został określony jako „Inkwizytor Heretyckiej Przewrotności”. Przejęty z prawa rzymskiego termin inkwizycja (inquisitio) oznaczał śledztwo, badanie sprawy. I w tym tkwiła zasadnicza różnica między trybunałem inkwizycyjnym a sądem biskupim. Inkwizytorzy nie tylko orzekali o winie, ale działali jak służby specjalne, które inwigilują społeczeństwo. Tropili dysydentów i zmuszali osoby postronne do ich denuncjowania. Konrad z Marburga, czyli pierwszy inkwizytor Po otrzymaniu papieskich pełnomocnictw Konrad przystąpił do działania z fanatyczną gorliwością. Zorganizował zespół będący jednocześnie ekipą dochodzeniową i trybunałem. Przemieszczał się z nim od miasta do miasta, wzywając władze świeckie do współpracy, a mieszkańców do wyznania własnych grzechów i informowania o przewinieniach innych. Tym, którzy dobrowolnie przyznali się do ulegania herezji, udzielał rozgrzeszenia i wyznaczał pokutę – post, modlitwę, pielgrzymkę. Seksualne ekstrawagancje wczesnych chrześcijan. Czy gnostycy organizowali orgie? Szokujące dla dzisiejszych chrześcijan są nie tylko gnostyckie koncepcje dotyczące Zbawcy, łączące np. Jezusa z Heraklesem. Kontrowersje budzi także ich droga postępowania. O tym z ... Kto tego nie zrobił, stawał przed dramatyczną alternatywą: wyrzec się przekonań i uratować życie albo trafić na stos. Inkwizytor był przekonany, że w kraju roi się od heretyków, więc bardzo się spieszył. Nie dopuszczał do wygłaszania mów obrończych, pozwani przed trybunał mieli krótko i szybko odpowiadać na jego pytania, ograniczając się do „tak” i „nie”. Wkrótce zapłonęły pierwsze stosy. Duchowni nie mogli wydawać, a tym bardziej wykonywać wyroków śmierci. Od początku do końca istnienia inkwizycji obowiązywała zasada, że jedynie ustalają fakty i orzekają o winie. Jeśli ją stwierdzali, przekazywali podejrzanego władzom świeckim, które wykonywały postanowienia dekretu cesarskiego, przewidującego za herezję spalenie żywcem. Powołanie inkwizycji sprawiło, że wyroków prowadzących na stos nie wydawali już biskupi, którzy lepiej znali sytuację w swoich diecezjach i byli podatni na naciski lokalnych notabli. Robili to niezależni od nich sędziowie przybywający z zewnątrz. Już po kilku miesiącach działalność Konrada wzbudziła taki niepokój, że nawet prawowierni katolicy i księża wzywali go do większej łagodności. Gdy oskarżenia o nadużywanie władzy zaczęły się mnożyć, Konrad wysłał do papieża list z informacją o wykryciu nie tylko katarów, lecz także groźnej sekty satanistów (lucyferian). Grzegorz IX udzielił mu poparcia i Konrad z jeszcze większą zawziętością tropił herezje, które widział już wszędzie. Nikt nie mógł czuć się bezpiecznie. W końcu jednak trafiła kosa na kamień. Oskarżony o kacerstwo Henryk – ustosunkowany władca hrabstwa Sayn – odrzucił zarzuty i zwrócił się do biskupów, by ocenili jego prawowierność. Ci na synodzie (1233) oczyścili go z podejrzeń. Inkwizytor nie znalazł sojuszników. Obrażony postanowił wrócić do rodzimego Marburga. Podróżował bez eskorty, jedynie w towarzystwie dwóch zaufanych współpracowników. W wiosce Kapelle zostali zaatakowani przez sześciu mężczyzn i zamordowani. Późniejsze śledztwo wykazało, że napastnikami byli członkowie szlacheckiej rodziny Dornbach, którzy pomścili krewnych skazanych przez Konrada na śmierć. Robert Le Bougre Więcej szczęścia od Konrada w cesarstwie miał pierwszy papieski inkwizytor we Francji Robert Le Bougre. Stosował identyczne metody, a był jeszcze bardziej zajadły. W trzy miesiące od rozpoczęcia działalności przeprowadził śledztwa i procesy w pięciu miastach. Kulminacją była wielka publiczna ceremonia, którą 13 maja 1239 r. urządził w miejscowości Mont Wimer. Ogłosił wówczas kilkaset wyroków. Część oskarżonych wyrzekła się herezji i otrzymała jedynie kary pokutne. Jednak aż 183 odmówiło i zostało spalonych! Była to jedna z największych egzekucji w dziejach inkwizycji. Hekatomba w Mont Wimer wstrząsnęła krajem. Krótko po tym wyczynie Le Bougre został uwięziony – podobno za nieposłuszeństwo wobec przełożonych. Potem porzucił zakon dominikanów, został cystersem i dożył w spokoju sędziwego wieku. Hiszpańska inkwizycja Mniej więcej w tym czasie inkwizycja papieska zaczęła działać także w Hiszpanii. I przyjmowano ją równie wrogo. W 1242 r. dominikanin Ponce de Blanes został otruty w czasie śledztwa w katalońskiej miejscowości Castelbo. W 1260 roku w pobliskim Urgel zabito innego wysłannika tego zakonu, a jego następcę tłum obrzucił kamieniami i zakatował na śmierć. Skąd wiadomo, że Mieszko I przyjął chrzest jako pierwszy? Część historyków nie kryje wątpliwości Okoliczności i dokładna data chrztu Mieszka I wciąż budzą wiele pytań. Nie ma pewności, czy ojciec Bolesława Chrobrego, faktycznie był pierwszym księciem z naszych ziem, który przyjął ... Po tym i kolejnych atakach na podróżujących inkwizytorów Kościół jeszcze zaostrzył kurs. Od 1243 r. zaczęto tworzyć stałe trybunały inkwizycyjne. Od roku 1252 papież Innocenty IV zezwolił na stosowanie przez Głosicieli Słowa Bożego tortur. Co prawda zasady ich stosowania zostały w bulli obwarowane ograniczeniami, ale znaleziono sposoby ich obchodzenia. Ostatnie wątpliwości rozwiewali teologowie, którzy przywoływali słowa Jezusa z Ewangelii św. Jana: „Ten, kto nie trwa we Mnie, zostanie wyrzucony jak winna latorośl i uschnie. Potem ją zbierają i wrzucają w ogień, i płonie”. Heretycy nie trwali w Jezusie, więc inkwizytorzy z czystym sumieniem „wrzucali ich w ogień”. Inkwizycja konfiskowała majątki Sukces inkwizytorów zrodził jednak nowe problemy. Zgodnie z postanowieniami papieży majątki skazanych heretyków podlegały konfiskacie. Po ogłoszeniu wyroku dzielono je między inkwizytorów, ich urzędników, lokalnego biskupa i władze świeckie. Gromadzone w ten sposób środki stanowiły główne źródło finansowania inkwizycji. Choć dominikanie i franciszkanie nie mogli posiadać osobistego majątku, trybunały zatrudniały świeckich urzędników, pokrywały koszty procesów, łożyły na utrzymanie siedzib i wynajem katów. Wszystko to skłaniało inkwizytorów do poszukiwania dodatkowych źródeł dochodów. To zaś skutkowało gwałtownym wzrostem liczby skarg na oskarżanie zamożnych mieszczan tylko po to, by przejąć ich dobra! Problemu nadużyć inkwizycji nie można już było przemilczeć. W Vicenzy i Padwie komisja papieska potwierdziła fabrykowanie oskarżeń. Inkwizytorów odwołano. Jeszcze większe afery wykryto w 1306 r. w Tuluzie i Carcassone. Ludzi, których jedyną winą było to, że posiadali znaczny majątek, trzymano miesiącami w lochach i torturami wymuszano obciążające zeznania. Sobór w Vienne podjął w 1312 r. kilka decyzji mających ograniczyć samowolę inkwizytorów. Prawo zastosowania tortur uzależnił od zgody lokalnego biskupa. Wprowadził zasadę, że urząd inkwizytora mogą objąć duchowni, którzy ukończyli 40 lat. Czyli bardziej doświadczeni i rozważni. A wyłączne prawo do ich nominowania powierzono generałom zakonów. Tytuł inkwizytora jako awans w hierarchii Efekt był taki, że strumień dochodów wysychał, zaś uzyskanie tytułu inkwizytora zaczęto traktować jak prestiżowy awans w zakonnej hierarchii. Procesy stały się rzadkością. Zniknęło związane z nimi ryzyko narażenia się na zemstę poszkodowanych. Można się było poświęcić innym zajęciom: od kaznodziejstwa po pracę naukową i politykę. Jan Hus to nie tylko kaznodzieja i reformator Kościoła. Jego poglądy ukształtowały czeskie społeczeństwo Mistrz Jan Hus to narodowy bohater Czech. Sprzeciwił się władzy papieża i wzywał do życia w prawdzie. Został za to spalony na stosie. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jan-hus-to-nie-tylko-kaznodzieja-i-reformator-kosciola-jego-poglady-uksztaltowaly-czeskie-spoleczenstwo-fot-phas-universal-images-group-via-getty-images-47e631c.jpg" width="735" height="700" alt="Jan Hus to nie tylko kaznodzieja i reformator Kościoła. Jego poglądy ukształtowały czeskie społeczeństwo (fot. PHAS/Universal Images Group via Getty Images)" title="Jan Hus to nie tylko kaznodzieja i reformator Kościoła. Jego poglądy ukształtowały czeskie społeczeństwo (fot. PHAS/Universal Images Group via Getty Images)" /> Inkwizytor Ferrary Giovani Rafanelli przez ponad 10 lat nie pojawiał się w tym mieście, bo był na dworze papieskim w Rzymie, pełniąc funkcję naczelnego teologa Państwa Kościelnego. Johannes Falkenberg, inkwizytor Magdeburga, wysługiwał się Krzyżakom, pisząc po bitwie pod Grunwaldem antypolskie pamflety. Zdawało się, że pogrążona w kryzysie inkwizycja odchodzi do historii. Lecz nie wszyscy jej członkowie z tym się pogodzili. Pod koniec XV w. odkryli nowe zagrożenia. Procesy czarownic Niemiecki dominikanin Heinrich Kramer z braku heretyków zajął się tropieniem czarownic. Jak sam przyznawał, posłał ich na stos dwieście. Papież Sykstus IV chwalił go w listach pasterskich za „religijną gorliwość, prawość i stałość wiary”. Jednak w 1486 r. biskup diecezji Bressanone miał dość terroru i kazał przepędzić inkwizytora z miasta. Zirytowany Kramer chwycił za pióro i zabrał się za pisanie dzieła, w którym uzasadnił konieczność walki z czarownictwem. Powołując się na zeznania kobiet oskarżonych o uprawianie magii, dowodził, że zagrożenie jest jak najbardziej realne: wiedźmy zlatują się na sabaty, uprawiają seks z diabłem, sprowadzają choroby, klęski żywiołowe i inne nieszczęścia. Szczegółowo opisał metody wykrywania czarownic, chronienia się przed nimi i likwidowania. Opublikowany w 1487 r. traktat „Młot na czarownice” (Malleus maleficarum) zyskał ogromny rozgłos i stał się podręcznikiem łowców czarownic. Syty sławy i pewny swych racji Kramer nie tolerował jakiejkolwiek krytyki. Krążyły pogłoski, że na walkę z czarownicami nielegalnie przekazywał pieniądze zbierane przez zakon na inne cele, m.in. na wojnę z Turcją. W 1490 r. został odsunięty od wszelkich funkcji w zakonie za bliżej nieznany „skandal, jaki wywołał w prowincji Teutonia”. Papieże nie stracili jednak do niego zaufania. Innocenty VIII zagwarantował mu nietykalność, zaś Aleksander VI mianował go w 1500 r. inkwizytorem Moraw, gdzie po pięciu latach Kramer zmarł. Polowania na czarownice dały zatrudnienie inkwizytorom. Jednak na stosach płonęły głównie ubogie kobiety, którym nie było czego konfiskować. Zasobniejsze źródło dochodów znaleziono za Pirenejami. Hiszpańska inkwizycja prześladowała Żydów Pod koniec XIV stulecia w Hiszpanii doszło do masowych pogromów Żydów. Nastroje podgrzewały lokalne władze. Zakazywano powierzania Żydom jakichkolwiek urzędów, handlowania żywnością, noszenia broni. Najskuteczniejszym sposobem uniknięcia prześladowań było przyjęcie chrztu. Z nawróconych rodzin wywodziło się potem wielu dostojników i bankierów. Rosnąca rola tych konwertytów kłuła w oczy tzw. starych chrześcijan, którzy coraz głośniej kontestowali szczerość ich nawrócenia. Mnożyły się oskarżenia o potajemne praktykowanie judaizmu, a nawet o celowe przenikanie do Kościoła z zamiarem zniszczenia chrześcijaństwa. W takiej atmosferze narodził się pomysł reanimowania dogorywającej inkwizycji, ale w zupełnie odmienionym kształcie. Papież miał jedynie formalnie mianować jej zwierzchnika, którego wybierał król. Byłaby więc organem władzy państwowej, sprawowanej przez duchownych. W 1478 r. papież Sykstus IV wyraził zgodę i dwa lata później utworzono w Sewilli pierwszy trybunał. 6 lutego 1481 r. kazał spalić sześć osób. Do 1483 r. powstało kilkanaście trybunałów i dla koordynowania ich pracy utworzono urząd Wielkiego Inkwizytora Hiszpanii. Został nim dominikanin Tomás de Torquemada. Rozkręcił on machinę terroru. Obiektem jej zainteresowania nie byli już heretycy, a konwertyci przezywani maranami (co zapewne pochodziło od słowa marrano, czyli świnia). Savonarola krytykował władzę kościelną i walczył z niemoralnymi rozrywkami. Skończył na stosie Savonarola krytykował władzę świecką i kościelną. Kilka dziesięcioleci przed Lutrem walczył z grzechami Kościoła i wypowiedział wojnę sławnemu papieżowi Aleksandrowi VI Borgii. Wiern... Marani popełnili taki sam błąd, jak wcześniej zabójcy Głosicieli Słowa Bożego. W 1485 r. zasztyletowali inkwizytora Pedro Arbuésa. Osiągnęli efekt odwrotny od zamierzonego. Morderstwo zmieniło nastroje, wzrosła wrogość wobec konwertytów i poparcie dla inkwizycji. Ta rozpoczęła poszukiwania zamachowców i ich inspiratorów, łamiąc w kilka lat potęgę wielkich rodów konwertyckich. Ministrowie lądowali w więzieniach, gdzie na torturach przyznawali się do wszystkiego, czego żądano. Mając ich zeznania, Torquemada skłonił monarchów, by definitywnie rozwiązali problem i wszystkich Żydów wypędzili z Hiszpanii. Decyzja zapadła 31 marca 1492 r. Hiszpania bogaciła się dzięki inkwizytorom Nie była jednak tak brutalna, jak się to często przedstawia. Żydom dano alternatywę: banicję albo chrzest. Na dokonanie wyboru mieli cztery miesiące. Większość wybrała drugie rozwiązanie, więc liczba konwertytów gwałtownie wzrosła, co zapewniło inkwizycji zajęcie na wiele lat. Uwolniło ją też od problemów finansowych. „O tym, kto jest heretykiem decyduje jego majątek” – mówiono. Już w momencie aresztowania podejrzanego inkwizycja „zabezpieczała” jego mienie. Skrupulatnie inwentaryzowała cały dobytek (od łyżek po dom) i stopniowo wystawiała na licytację. Zatrzymany musiał bowiem z własnych środków opłacać koszty procesu i pobytu w więzieniu. Im dłużej czekał na wyrok, tym więcej tracił. Nawet gdy go uniewinniano, wychodził na wolność zrujnowany. Jeśli został skazany, konfiskowano i sprzedawano wszystko. Uzyskane w ten sposób pieniądze dzielono między inkwizycję i Koronę. Szacuje się, że wpływy z konfiskat stanowiły 2–3 proc. dochodów budżetowych państwa i ponad 80 proc. hiszpańskiej inkwizycji. Święte Oficjum Za czasów Torquemady trybunały składały się z dwóch–trzech inkwizytorów i tyluż urzędników. Pod koniec XVI w. pracowało w nich już średnio po 30 osób. Tymczasem malała liczba konwertytów, którym można było postawić tak ciężkie zarzuty, by posłać ich na stos i skonfiskować majątek. Musiano więc znaleźć inne źródła dochodów. Najbardziej intratne okazały się udzielane za opłatą dyspensy pozwalające uniknąć publicznego procesu i noszenia szat pokutnych albo zamieniały karę więzienia na grzywnę. Zebrane w ten sposób pieniądze inkwizycja inwestowała w nieruchomości lub ziemię. Rozbudowana struktura i spore dochody sprawiły, że w momencie wystąpienia Marcina Lutra inkwizycja hiszpańska jako jedyna w Europie była na tyle sprawna, by stłumić reformację w zarodku. Około 80 jej zwolenników spaliła w Valladolid i Sewilli, zaostrzyła cenzurę, podejrzane książki publicznie paliła. Do więzień i na stos posyłała także cudzoziemców propagujących nowe idee. Po egzekucji luteran w 1562 r. w Valladolid, w Hiszpanii nie wykryto już żadnej zorganizowanej grupy protestantów. W pozostałych krajach inkwizycja, niezwykle aktywna w polowaniach na bezbronne kobiety oskarżane o czary, wobec reformacji okazała się bezradna i bezużyteczna. Sprawy musieli wziąć w swoje ręce papieże, dokonując jej gruntownej reformy. W lipcu 1541 r. Paweł III utworzył nowy urząd: inkwizytorów generalnych, którzy mieli nadzorować i koordynować działalność trybunałów w państwach katolickich. Rok później zdecydował, że sześciu kardynałów, którym powierzył to zadanie, ma działać wspólnie jako Święta Kongregacja Inkwizycji Rzymskiej i Powszechnej, nazywana skrótowo Świętym Oficjum. Hypatia z Aleksandrii. Kim była pierwsza męczennica nauki? Jedną z największych aleksandryjskich filozofek i matematyczek rozszarpał w kościele tłum chrześcijańskich radykałów. Czy za samosądem faktycznie kryła się wyznaniowa rewolucja późneg... Najsilniejszą pozycję w niej zdobył bezkompromisowy wobec protestantów kardynał Gian Pietro Carafa, który w 1555 r. zasiadł na tronie papieskim jako Paweł IV. Wzmocnił uprawnienia Świętego Oficjum i poszerzył kompetencje trybunałów inkwizycyjnych. Odtąd mogły wszczynać postępowania nie tylko przeciw heretykom, ale też sprawcom takich czynów jak bluźnierstwo, profanacja hostii, symonia i bigamia. Na papieskim tronie Paweł IV chciał reformować Kościół i zdyscyplinować duchownych. W 1558 r. mianował kardynała Michele Ghislieriego pierwszym w historii prefektem Kongregacji, co przekształcało ją z komisji rozdyskutowanych, równych sobie kardynałów w scentralizowaną instytucję. Potęgę Świętego Oficjum potwierdzały kolejne konklawe, podczas których często wybierano na tron właśnie kardynałów-inkwizytorów (było nimi aż 13 z 24 papieży panujących w latach 1590–1800). Jednak w terenie ani władze świeckie, ani biskupi nie palili się do współpracy z niezależną od nich instytucją. Sprawy o herezje i czary przejmowały sądy świeckie i biskupie. Działalność inkwizycji, poza Włochami i Hiszpanią, zamierała. Żaden trybunał nie przetrwał Oświecenia i wojen napoleońskich. Wprawdzie po klęsce Bonapartego na krótko reaktywowano inkwizycję w Hiszpanii i państwach włoskich. Jednak w 1816 r. Pius VII zakazał stosowania tortur i karania zwykłych heretyków innymi środkami niż pokuta. Surowszemu osądowi mieli podlegać jedynie przywódcy („fałszywi prorocy i apostołowie fałszywych idei”). Inkwizycję hiszpańską definitywnie zlikwidowano w 1838 r., włoską po zjednoczeniu kraju w 1870 r. Odtąd pozostała już tylko Kongregacja Rzymska. W 1908 r. z jej oficjalnej nazwy usunięto kłopotliwe słowo Inkwizycja. Odtąd czuwaniem nad czystością katolickiej doktryny zajmowała się Kongregacja Świętego Oficjum, która nikogo nie mogła już skazać na inną karę niż kanoniczna pokuta. W 1965 r. papież Paweł VI przemianował ją na Kongregację Nauki Wiary, a zakończony w tym samym roku Sobór Watykański II stwierdził, że „nikogo wbrew jego woli nie wolno przymuszać do przyjęcia wiary”. Inkwizytorzy uznaliby to za herezję.
Papież kontra papież. Jak to się stało, że Kościół miał kilku Ojców Świętych w jednym momencie?
Zdarzało się, że za zwierzchników Kościoła uważało się jednocześnie paru dostojników. Każdy papież zapewniał, że został wybrany zgodnie z prawem. Wszyscy odmawiali ustąpienia z urzędu. Bo kto by rezygnował z takiej władzy?!
W tym artykule: Pierwszy antypapież został świętym Wojny papieży z antypapieżami Papieże stosowali przekupstwo Papieże ginęli od trucizny Cesarz interweniuje w sprawy papiestwa Spór między cesarzem a papieżem Zakończenie sporu o inwestyturę Pierwszy papież pochodzenia żydowskiego Wielka schizma zachodnia Trzech papieży jednocześnie Sedewakantyzm, czyli nieuznawanie papieży Dopiero w 1942 r. główny archiwista Watykanu kardynał Giovanni Mercati sporządził uznaną oficjalnie przez Kościół listę papieży. Ci, którzy się na niej nie znaleźli, a również występowali w historycznych zapiskach jako następcy św. Piotra, zostali uznani za uzurpatorów nazywanych antypapieżami. Z wykazu Mercatiego wynika, że było ich 39. Co nimi kierowało? W pierwszych wiekach chrześcijaństwa spory o prawo zasiadania na tronie papieskim wynikały z powodów religijnych. Gdy ustalono podstawowe dogmaty wiary, w grę wchodziła już tylko polityka, żądza władzy i osobiste ambicje. Pierwszy antypapież został świętym Niechlubny tytuł pierwszego antypapieża przypadł w udziale rzymskiemu prezbiterowi, czyli pomocnikowi biskupa, Hipolitowi. Spierał się z władzami kościelnymi o naturę Świętej Trójcy. W 222 r. obwołano go biskupem Rzymu, czyli papieżem. Zrobili to jednak tylko jego zwolennicy, reszta miała inne zdanie. Czy tu urodził się święty Piotr? Archeolodzy są coraz bliżej odkrycia biblijnej Betsaidy Święty Piotr miał urodzić się w Betsaidzie. Pytanie, gdzie znajdowała się ta biblijna wioska? Najnowsze odkrycie archeologów może przybliżyć nas do poznania prawdy o pierwszym papieżu. Hipolit nie przyjmował do wiadomości wyboru dwóch kolejnych papieży. Szczególnie ostro atakował panującego w latach 230–235 Poncjana. Adwersarzy „pogodził” cesarz Maksymian Trak, zsyłając obu do kopalń na Sardynii. Kościół uznał ich za męczenników. Hipolit jako jedyny antypapież został ogłoszony świętym. Wojny papieży z antypapieżami Spór o naturę Boga wstrząsał chrześcijaństwem także w kolejnych stuleciach – i generował kolejnych antypapieży. Arianie, czyli zwolennicy doktryny Ariusza z Aleksandrii, odrzucili dogmat o równoprawnych osobach Trójcy Świętej. Według nich przedwieczny jest jedynie Bóg Ojciec, Syn został przez niego stworzony i pojawił się później, a Duch Święty to pierwszy byt stworzony przez Syna. Zanim arianizm został potępiony i wypleniony jako herezja, zyskał wielu zwolenników, w tym cesarza Konstancjusza II. Na rozkaz tego władcy wypędzono z Rzymu prawowitego papieża Liberiusza i w 355 r. osadzono na tronie proariańskiego Feliksa II. Obaj obrzucali się oskarżeniami o herezję, a konflikt osiągnął apogeum za rządów ich następców. Arian reprezentował antypapież Ursyn, ich przeciwników – Damazy. O tym, że nie był to tylko subtelny spór teologiczny, lecz kwestia wywołująca ogromne emocje świadczą wydarzenia, jakie rozegrały się w październiku 366 r. Zwolennicy Damazego zaatakowali zebranych w Bazylice Matki Boskiej Większej na wzgórzu Eskwilin stronników Ursyna. Jak podaje historyk Ammianus Marcelinus, po krwawej bitwie z murów świątyni wyniesiono 137 zwłok. Ursyna skazano na banicję, ale nadal uważał się za głowę Kościoła. Papieże stosowali przekupstwo Gdy chrześcijaństwo stało się już religią panującą (392 r.), od tego, kto zostanie papieżem, zależała kariera wielu dostojników. Wśród elektorów tworzyły się więc frakcje zabiegające o poparcie dla swojego kandydata. Przegrani nie zawsze godzili się z porażką. W 687 r. jednocześnie wybrano dwóch papieży: Teodora i Paschalisa. By wzmocnić swą pozycję, Paschalis napisał list do wpływowego biskupa Rawenny, podlegającego bezpośrednio cesarzowi bizantyńskiemu. W zamian za uznanie legalności swego wyboru, proponował mu 100 funtów złota. Lecz skłóceni kardynałowie zawarli rozejm. Odwołali obu nominatów i wybrali Sergiusza I. Teodor uznał jego zwierzchnictwo, Paschalis próbował walczyć. Zabrakło mu jednak pieniędzy na obiecaną łapówkę dla biskupa Rawenny, więc skapitulował. Znacznie mniej szczęścia miał antypapież Konstantyn II, który po trwającym 13 miesięcy pontyfikacie został w 768 r. uwięziony, ciężko pobity i oślepiony. Podobnie okrutne praktyki tolerowano w Kościele przez kilkadziesiąt lat X stulecia w czasach tzw. pornokracji. Papieże ginęli od trucizny Zaś pod koniec tego wieku do głównej batalii stanęły dwa potężne arystokratyczne rody Krescencjuszy (Crescenzi) i Tuskulańczyków (Tusculum). Oba chciały „wyręczyć” Ducha Świętego, który według oficjalnej doktryny Kościoła kierował elektorami wybierającymi papieża i osadzić na tronie swoich nominatów. Papieże mogli zachować względną niezależność od obu klanów tylko dzięki protekcji cesarza. Gdy ten opuszczał Italię, patrycjusze natychmiast przystępowali do akcji. W 974 r. Krescencjusze sprowokowali Rzymian do rebelii przeciw papieżowi Benedyktowi VI. Odebrali mu władzę i zabili. Na jego miejsce powołali swoją marionetkę – diakona Frankona, który przybrał imię Bonifacego VII. Zabójstwo nie przysporzyło mu jednak popularności. W mieście znów wybuchły zamieszki i antypapież musiał uciekać. Ale zdążył zabezpieczyć sobie przyszłość, bo przed wyjazdem okradł skarbiec Bazyliki św. Piotra. Gnoza, czyli pierwsza z herezji. Gnostycy definiowali chrześcijaństwo w zaskakujący sposób Gdy w II i III wieku kształtował się główny nurt chrześcijaństwa, pojawiło się zagrożenie o wiele większe niż pogańskie Imperium Rzymskie – gnoza. Wobec niej wszystkie inne herezje b... Na emigracji przebywał 10 lat, głosząc wszem i wobec, że jest jedynym prawowitym zwierzchnikiem Kościoła. Postanowił to udowodnić natychmiast po śmierci cesarza Ottona II. W 984 r. wrócił do Rzymu. Wsparty przez Krescencjuszy uwięził urzędującego papieża Jana XIV i otruł. Władzą nie zdążył się jednak nacieszyć. Zaledwie rok później Bonifacy VII nagle zmarł, prawdopodobnie również otruty. Cesarz interweniuje w sprawy papiestwa Przez dwanaście lat Kościołem kierował inny protegowany Krescencjuszy – Jan XV. Po jego śmierci rozpanoszonych arystokratów postanowił utemperować cesarz Otton III. W 996 r. przeforsował wybór swego kuzyna Brunona z Karyntii. Pierwszy w dziejach niemiecki papież przybrał imię Grzegorza V. Po uroczystej intronizacji cesarz wyjechał z Rzymu i historia się powtórzyła. Krescencjusze podburzyli lud, Grzegorz musiał ratować się ucieczką. Jego miejsce jako Jan XVI zajął Grek Jan Filagetos. Jednak tym razem Krescencjusze się przeliczyli. Otton III w 998 r. wrócił do Rzymu i zaprowadził porządek. Antypapieża usunięto, Grzegorz V odzyskał urząd i wymierzył uzurpatorowi okrutną karę. Kazał obciąć mu palec, by już niczego nie napisał, wyrwać język, by niczego nie powiedział, i obciąć uszy, by niczego nie usłyszał. Tak okaleczonego posadzono na ośle twarzą do ogona i obwieziono po mieście. Potem zamknięto w klasztorze, gdzie żył jeszcze trzy lata. Przywódcę rodu Krescencjuszy ścięto. Ci próbowali jeszcze kilkakrotnie postawić na swoim, ale ich swary z Tuskulańczykami zbladły w świetle sporu znacznie poważniejszego od ich rywalizacji. Spór między cesarzem a papieżem Pierwszym zwiastunem nadciągającej burzy był sprzeciw cesarzowej matki Agnieszki wobec wyboru na papieża Aleksandra II. Jako regentka sprawowała rządy w imieniu nieletniego syna Henryka IV. Nie spodobało się jej, że w elekcji uczestniczyli wyłącznie kardynałowie. Wcześniej brali w niej udział także biskupi i przedstawiciele laikatu. Z tego względu cesarzową poparli rzymscy notable, którzy wspólnie z biskupami niemieckimi przeforsowali w 1061 r. wybór biskupa Piotra Cadelusa. Ten, już jako antypapież Honoriusz II, przepędził z Rzymu Aleksandra. Zanim jednak zdążył się koronować, sam musiał uciekać przed wojskami wiernymi obalonemu papieżowi. Obaj pretendenci do tiary obłożyli się klątwami i czekali na dalszy rozwój wydarzeń. Tymczasem Henryk IV skończył 14 lat i zaczął podejmować samodzielne decyzje. Jedną z pierwszych było uznanie Aleksandra za prawowitego papieża. Wobec takiego obrotu spraw Honoriusz II ustąpił i wrócił na swoje biskupstwo w Parmie. Henryk IV mógł być zadowolony z szybkiego zakończenia szkodliwej dla Kościoła i cesarstwa papieskiej schizmy. Zapewne nie przypuszczał, że wkrótce sam doprowadzi do następnej. Powodem stał się spór o inwestyturę, czyli nadawanie władzy biskupom przez symboliczne wręczenie pastorału i pierścienia. Lecz nie chodziło tylko o symbole. Wraz nimi cesarz przekazywał beneficja w postaci ziem i majątków. Hierarchowie zabiegali więc o urzędy także z czysto materialnych pobudek, a uzyskanymi dobrami często handlowali, co prowadziło do nadużyć. Jan Hus to nie tylko kaznodzieja i reformator Kościoła. Jego poglądy ukształtowały czeskie społeczeństwo Mistrz Jan Hus to narodowy bohater Czech. Sprzeciwił się władzy papieża i wzywał do życia w prawdzie. Został za to spalony na stosie. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jan-hus-to-nie-tylko-kaznodzieja-i-reformator-kosciola-jego-poglady-uksztaltowaly-czeskie-spoleczenstwo-fot-phas-universal-images-group-via-getty-images-47e631c.jpg" width="735" height="700" alt="Jan Hus to nie tylko kaznodzieja i reformator Kościoła. Jego poglądy ukształtowały czeskie społeczeństwo (fot. PHAS/Universal Images Group via Getty Images)" title="Jan Hus to nie tylko kaznodzieja i reformator Kościoła. Jego poglądy ukształtowały czeskie społeczeństwo (fot. PHAS/Universal Images Group via Getty Images)" /> Kolejny papież Grzegorz VII zdecydował się ukrócić ten proceder i odebrać władzy świeckiej prawo do inwestytury. Cesarz nie mógł się na to zgodzić, bo na biskupach opierała się jego administracja i chciał zachować wpływ na ich dobór. Zwłaszcza że przekazywał im ziemie należące do państwa. Zakończenie sporu o inwestyturę Zaostrzający się spór doprowadził do obłożenia Henryka IV ekskomuniką. To uprawniało poddanych cesarza do wypowiedzenia mu posłuszeństwa. Gdy ta groźba stała się realna, Henryk ukorzył się przed papieżem – bosy i w pokutnym worku – pod murami Canossy (1077). Na tym jednak ich zmagania się nie skończyły. Gdy wewnętrzna opozycja w Niemczech wciąż żądała od cesarza abdykacji, ten zwrócił się do Grzegorza VII z apelem o ekskomunikowanie swoich przeciwników. W razie odmowy zagroził powołaniem bardziej skłonnego do współpracy antypapieża. Papież nałożył ekskomunikę, ale na Henryka IV. Wtedy ten spełnił groźbę. W 1080 r. zwołał synod, na którym procesarscy biskupi ogłosili detronizację Grzegorza i obwołali jego następcą arcybiskupa Wiberta, który stał się Klemensem III. Kościół znów miał dwie głowy. Początkowo tylko formalnie, bo w Rzymie nadal panował Grzegorz VII. Ale w 1084 r. wojska cesarskie wkroczyły do miasta. Trzynastu kardynałów zmieniło front i opowiedziało się po stronie antypapieża. Klemens III został uroczyście intronizowany, poparło go wielu europejskich władców, m.in polski książę Władysław Herman. Grzegorz VII zmarł na wygnaniu, ale jego zwolennicy tak zwalczali Klemensa, że ten skończył na wygnaniu w Rawennie. Spór o inwestyturę zażegnano dopiero w 1122 r. kompromisowym konkordatem wormackim. Na jego mocy cesarz zrezygnował z wpływu na wyświęcanie biskupów. Zachował prawo do inwestytury świeckiej – czyli nadawania w lenno ziem i nieruchomości. Pierwszy papież pochodzenia żydowskiego Gdy wydawało się, że wszelkie podziały zostały zlikwidowane, znów odezwały się ambicje kardynałów. W nocy z 14 na 15 lutego 1130 r., natychmiast po śmierci papieża Honoriusza II, grupa hierarchów zebrała się potajemnie w jednym z klasztorów i wybrała ze swego grona następcę zmarłego – Innocentego II. 22 pozostałych elektorów nie uznało tej decyzji i obwołało głową Kościoła Anakleta II. Był to pierwszy papież pochodzenia żydowskiego. Filozofowie średniowiecza byli kontrolowani przez Kościół. Jednak niektórzy z nich bronili wyższości rozumu Filozofia średniowiecza wyrosła na fundamentach antyku. Mimo że przez długi czas była postrzegana jako niedoskonała kopia starożytnych prądów myślowych, to dziś większość historyków ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/filozofowie-sredniowiecza-najwazniejsi-mysliciele-i-ich-tezy-ryc-james-william-edmund-doyle-wikimedia-commons-public-domain-93cde47.jpg" width="813" height="700" alt="Filozofowie średniowiecza – najważniejsi myśliciele i ich tezy (ryc. James William Edmund Doyle, Wikimedia Commons, public domain)" title="Filozofowie średniowiecza – najważniejsi myśliciele i ich tezy (ryc. James William Edmund Doyle, Wikimedia Commons, public domain)" /> Anaklet okazał się zręcznym politykiem. Obietnicą koronacji na króla przekonał do siebie rosnącego w siłę normańskiego władcę Sycylii Rogera II. Poparła go także część episkopatów Szkocji, Francji, Włoch, Polski oraz mieszkańcy Rzymu. Innocenty II nie ustępował mu jednak talentami. Wypędzony z Rzymu udał się do Francji, gdzie zapewnił sobie poparcie króla Ludwika VI, a przede wszystkim najbardziej wpływowego teologa epoki, św. Bernarda z Clairvaux. Ulegając jego autorytetowi, Innocentego poparły episkopaty Anglii i Hiszpanii. A synod francuskich biskupów w Étampes uznał „wybór żydowskiego potomka na tron Piotrowy za obrazę Chrystusa”. Decydujące znaczenie miała jednak wolta króla niemieckiego Lotara III, któremu Innocenty obiecał koronację na cesarza. W 1133 r. Lotar ruszył na Rzym. U boku Anakleta stanęli Normanowie Rogera II i wybuchła krwawa wojna, która trwała pięć lat, do naturalnej śmierci antypapieża. Pokój nie trwał jednak długo. W 1159 r. skłócone frakcje kardynałów znów zaczęły się kłócić. Rywale okładali się klątwami, zwoływali synody, wydawali bulle, a skonsternowana chrześcijańska Europa znów stanęła przed koniecznością opowiedzenia się po którejś ze stron. Dlatego w następnym stuleciu precyzyjnie uregulowano procedurę wyboru papieża na zamkniętym i odizolowanym od świata konklawe. Miało to zapobiec naciskom z zewnątrz i okazywaniu przez kardynałów lojalności wobec swych protektorów. Problem z antypapieżami wydawał się rozwiązany raz na zawsze. Spokój trwał tylko do XIV wieku. Wielka schizma zachodnia W 1309 r. pochodzący z Francji papież Klemens V przeniósł papieską siedzibę do Awinionu. Był tam bezpieczny od intryg włoskich kardynałów, pod opieką francuskiego króla. W efekcie biskup Rzymu rezydował więc nie tylko w innym mieście, ale i kraju! Sytuacja utrzymywała się kilkadziesiąt lat, podczas których kolejnymi papieżami wybierano Francuzów. Ta „niewola awiniońska” trwała aż do 1377 r., gdy Grzegorz XI (też Francuz) pod wpływem św. Katarzyny ze Sieny wrócił do Italii. Niestety, rok później zmarł. Kolejne konklawe zaczęło się 7 kwietnia 1378 r. w Rzymie. Miasto wrzało. Mieszkańcy wylegli na ulice, żądając wyboru Włocha. Obawiali się, że Francuz znów wyjedzie za granicę. Nad rozjuszonymi tłumami nikt nie panował, więc przerażeni elektorzy czym prędzej opowiedzieli się za arcybiskupem Bartolomeo Prignano. Nie był on kardynałem, więc nie uczestniczył w konklawe. Trzeba go było sprowadzić. Tymczasem uzbrojeni demonstranci wdarli się do sali obrad. Tłumaczenie, że mają spokojnie poczekać na już wybranego Włocha, nie miało sensu. W pośpiechu nałożono więc tiarę na głowę sędziwego kardynała Francesco Tibaldeschiego. Kiedy wieczorem pojawił się arcybiskup Prignano, Tibaldeschi przekazał mu insygnia i wytłumaczył zebranym, o co chodziło. Nowy papież przybrał imię Urbana VI. Ale sytuacja nie wróciła do normy. Savonarola krytykował władzę kościelną i walczył z niemoralnymi rozrywkami. Skończył na stosie Savonarola krytykował władzę świecką i kościelną. Kilka dziesięcioleci przed Lutrem walczył z grzechami Kościoła i wypowiedział wojnę sławnemu papieżowi Aleksandrowi VI Borgii. Wiern... Część kardynałów ogłosiła, że wybór dokonany pod przymusem, w obliczu zagrożenia życia elektorów, jest nieważny. Urban szukał z nimi porozumienia, ale z urzędu rezygnować nie zamierzał. Trzynastu jego przeciwników, w większości Francuzów, zwołało więc 20 września nowe konklawe i obwołało papieżem kardynała Roberta z Genewy, który miesiąc później został koronowany jako Klemens VII. Rozpoczęła się wielka schizma zachodnia. Najgroźniejsze w niej było to, że obie strony miały sporo racji. Nie sposób więc było jednoznacznie stwierdzić, kto jest prawowitym zwierzchnikiem Kościoła. Klemens VII po nieudanej próbie opanowania Rzymu przeniósł się do Awinionu. Tam utworzył własną kurię i dwór, zwoływał synody, wydawał decyzje. Urban VI robił to samo. Po ich śmierci zwoływano separatystyczne konklawe i wybierano następców. Papieży rzymskich uznawały m.in. Anglia, Polska, kraje skandynawskie, Węgry, Irlandia, zakon krzyżacki i cesarz. Awiniońskich – Francja, Kastylia, Aragonia, Szkocja, Cypr i zakon joannitów. Ponieważ Urban i Klemens wzajemnie obłożyli się klątwami, teoretycznie cała chrześcijańska Europa została objęta ekskomuniką. Oczywiście nikt nie traktował tego poważnie. I wszyscy liczyli, że Kościół znów się zjednoczy. Trzech papieży jednocześnie Wyjątkowo zawzięty okazał się awinioński następca Klemensa VII, Hiszpan Pedro de Luna, czyli Benedykt XIII. Odrzucił kompromisową propozycję wypracowaną przez Uniwersytet Paryski, polegającą na jednoczesnej abdykacji obu głów Kościoła. Na jej przyjęcie nalegał król Francji, jednak Benedykt powiedział „nie”. Stracił wówczas poparcie protektora, ale nie ustąpił. Zamknął się w Awinionie i przetrwał dziesięć lat – do 1407 r., gdy Francuzi skazali go na banicję. Wyjechał do ojczystej Aragonii, ale tiary nie oddał, nadal uważał się legalnego papieża. Jego rywal Grzegorz XII niewiele się różnił. Też uparcie trzymał się władzy i ignorował apele o dymisję. Obaj kompromitowali Kościół, czego mieli coraz bardziej dość zarówno kardynałowie rzymscy, jak i awiniońscy. W 1409 r. zawarli porozumienie i zwołali sobór, na którym zdecydowali o odebraniu urzędów obu papieżom jako notorycznym schizmatykom i heretykom. Potem zwołano konklawe i 26 czerwca wybrano nowego papieża – Aleksandra V. Jego zwierzchnictwa nie uznali jednak pozbawieni tronu poprzednicy. I tak na czele Kościoła stanęło aż trzech papieży! Farsa trwała aż do soboru w Konstancji (1414) i do wyboru na papieża Marcina V (1417), który w parę lat skupił w ręku władzę dotychczas rozproszoną między trzy ośrodki. Sedewakantyzm, czyli nieuznawanie papieży Wybór Marcina V zamknął epokę schizm papieskich. Po niej pojawił się wprawdzie jeszcze jeden antypapież Feliks V (1439–1449), ale nie odegrał żadnej roli. Pozbawiony poparcia, sam zrezygnował. Kaplica Sykstyńska ma ponad 500 lat i nie przestaje zachwycać. Wieki temu przeszła cenzurę Kaplica Sykstyńska jest codziennie odwiedzana przez turystów. Co ich tam przyciąga? Odtąd podziały wśród hierarchów wprawdzie nadal istniały. Jednak przebieg konklawe okryto ścisłą tajemnicą, a po jego zakończeniu już żaden z kardynałów nie wypowiedział posłuszeństwa wybranej przez większość głowie Kościoła. Dzięki temu nikt nie mógł się uważać za (anty)papieża, gdyż do tego niezbędne było poparcie przynajmniej kilku uprawnionych do głosowania elektorów. Tę sytuację w specyficzny sposób wykorzystali w drugiej połowie ubiegłego stulecia katoliccy fundamentaliści niezadowoleni z decyzji II soboru watykańskiego (1962–1965). Według nich otwarcie Kościoła na świat, uznanie wolności religijnej, zmiany w liturgii, ekumenizm i nawiązanie dialogu z innymi wyznaniami podważało dogmaty jedynej prawdziwej wiary. Było więc herezją, której nie mógł głosić namiestnik Chrystusa. Jeśli to robił, zasiadał na papieskim tronie bezprawnie. Dlatego w 1967 r. amerykański mistyk Francis Schuckardt ogłosił, że tron jest pusty, a wszyscy, którzy go zajmowali po zmarłym w 1958 r. Piusie XII, są antypapieżami. Od łacińskiego określenia pustego tronu – sede vacante ten skrajnie konserwatywny nurt katolicyzmu nazywa się sedewakantyzmem. Ma on znaczenie marginalne, dzieli się na wiele odłamów, nie posiada centralnych władz. Większość sedewakantystów poprzestaje na kontestowaniu papieży i nieuznawaniu ich nauk. Nie czuje się jednak upoważniona do wyboru nowego następcy św. Piotra. Za to mniejszość określana jako konklawiści zdecydowała się również na ten krok. Ich „papieże” zostali jednak wybrani wbrew wszelkim regułom, bez choćby jednego głosu elektora upoważnionego do udziału w konklawe. Są więc co najwyżej pseudopapieżami.
Wszystkie grzechy Kościoła. Dogmaty chrześcijaństwa powstawały w atmosferze skandalu i przemocy
Duchowni, którzy ustalali chrześcijańską doktrynę, nie zawsze stosowali się do Dziesięciu Przykazań. To, co działo się na soborach, częściej przypominało zbójeckie porachunki niż zebranie pod patronatem Ducha Świętego.
W tym artykule: Początki chrześcijaństwa i kształtowanie dogmatów II sobór efeski i wielki skandal „To nie był sobór, ale zbójectwo” Nielegalny sobór Spór o wyznanie wiary Nieczysta gra chrześcijańskich duchownych Oszustwa i intrygi podczas soborów W 403 r. Pod Chalcedonem zebrał się synod zmierzający do obalenia biskupa Konstantynopola. Jana Chryzostom słynął ze swego ciętego języka (nie obawiał się krytykować nawet żony cesarza). Podczas zebrań tego świątobliwego – wydawałoby się – zgromadzenia wróg Jana Kyrinos z Chalcedonu wielokrotnie mu ubliżał. Nie mogąc tego znieść, jeden ze zwolenników atakowanego hierarchy biskup Maruthas... nadepnął Kyrinosowi z całej siły na stopę. Ponoć niechcący. W nogę wdała się gangrena. Po wielu amputacjach Kyrinos zmarł w męczarniach ku radości zwolenników Jana, którzy uznali to za karę Bożą. To nie jedyny przypadek siłowej argumentacji na soborach... Początki chrześcijaństwa i kształtowanie dogmatów W IV–VI w. trwały wielkie spory dogmatyczne, które ukształtowały doktrynalne oblicze chrześcijaństwa. Wtedy powstało: nicejskie wyznanie wiary, zdefiniowano stosunek boskiej i ludzkiej natury Jezusa, uznano Marię za „Matkę Bożą”. A więc dopiero 300–500 lat po Ukrzyżowaniu powstały ramy religii, jaką dziś znamy. Odbyło się to w toku wielu mniejszych i większych zgromadzeń biskupich, zwanych obecnie soborami lub synodami. Za wzór tego typu zgromadzeń służył powszechny zjazd biskupów imperium zwołany w 325 r. przez cesarza Konstantyna, pierwszego chrześcijańskiego władcę rzymskiego. Władca uprzejmie zaprosił biskupów, pokrył koszty ich podróży i pobytu. Otwarcie obrad odbyło się w pałacu. Około trzystu biskupów stanęło przy ławach ustawionych po obu stronach wzdłuż dłuższych boków wielkiej sali. Potem otworzyły się drzwi, w asyście świty i gwardzistów, wśród dźwięków trąb, wkroczył odziany w cesarskie szaty Konstantyn. Idąc wzdłuż pomieszczenia – niczym Anioł Pański, jak pisze jeden z uczestników – pozdrawiał biskupów. W końcu zasiadł na złotym stołku (tron uznano za zbyt imperialny) i poprosił zebranych, aby usiedli. Władca często brał udział w obradach, a nawet uczestniczył w układaniu credo. Na koniec uhonorował biskupów przyjęciem i odesłał z podarunkami do domów. Ten sielankowy obraz to jednak tylko efekt późniejszej propagandy. W następnych wiekach na biskupich zebraniach działy się często niewyobrażalne rzeczy, stąd była potrzeba kreowania wizji wspaniałej przeszłości... II sobór efeski i wielki skandal Najsłynniejszy gwałt dokonał się podczas II soboru efeskiego w 449 r. Biskup Aleksandrii Dioskoros rozprawił się wtedy w wyjątkowo brutalny sposób z biskupem Konstantynopola Flawianem. W Efezie zebrało się blisko 120 biskupów. Człowiek Dioskorosa został sekretarzem zgromadzenia i tylko on miał prawo sporządzać protokół obrad. Gdy ludzie biskupa Stefana z Efezu usiłowali potajemnie notować, powyłamywano im palce! Legaci papieża próbowali przeczytać list swojego zwierzchnika. Bezskutecznie. Nie mówili po grecku i nikt się z nimi nie liczył. Gdy w obronie Flawiana miał przemawiać Euzebiusz, biskup Dorylajon, zwolennicy Dioskorosa zakrzyczeli go słowami: „Wypędzić Euzebiusza, spalić go!”, „Spalić go żywcem!”. W końcu hierarcha aleksandryjski zażądał usunięcia z biskupich tronów Flawiana i Euzebiusza. Ponieważ podniosły się nieśmiałe głosy sprzeciwu, nakazał otworzyć drzwi kościoła, w którym obradował sobór. Do środka wkroczyli żołnierze z mieczami, pobrzękując łańcuchami na znak tego, co spotka sprzeciwiających się przewodniczącemu. Do kościoła wpadł też syryjski mnich Barsauma z uzbrojonymi w kije mnichami. Dołączyli do nich tzw. parabolanie – prawdziwy postrach Egiptu – zbrojna bojówka biskupów Aleksandrii, osławiona najdzikszymi wybrykami. To oni za czasów biskupa Cyryla (poprzednika Dioskorosa) rozszarpali żywcem pogańską filozofkę Hypatię. „To nie był sobór, ale zbójectwo” Po zamknięciu drzwi kościoła biskupi znaleźli się w pułapce. Część z nich w przerażeniu rozbiegła się, usiłując znaleźć kryjówkę lub wydostać się na zewnątrz. Biskup Efezu Stefan zabarykadował się w zakrystii, ale po „szturmie” musiał skapitulować i zgodzić się na wygnanie Flawiana. Dioskoros zmusił biskupów do powtórnego zajęcia miejsc i grożąc zażądał podpisywania in blanco deklaracji o potępieniu patriarchy Konstantynopola. Pojawił się nawet pomysł skazania go na śmierć, ale Dioskoros łaskawie zgodził się na wygnanie. Hierarcha aleksandryjski sam chodził od ławy do ławy, zbierając deklaracje lub czyste podpisane karty. Gdy podszedł do Flawiana, uderzył go w twarz, następnie dwaj diakoni przewrócili biskupa Konstantynopola na ziemię, a Dioskoros go skopał. W tym czasie Barsauma i jego mnisi krzyczeli: „Zabić go! Zabić go!”. W końcu żołnierze wywlekli Flawiana z kościoła i następnego dnia wywieźli na wygnanie. Hierarcha Konstantynopola zmarł po drodze. Dioskoros przy okazji usunął z biskupich stolców jeszcze kilku innych biskupów. Gdy papieżowi Leonowi I doniesiono, jak przebiegał sobór w Efezie, miał powiedzieć, że to nie był sobór, ale latrocinium, czyli zbójectwo. Nielegalny sobór Czasem, zamiast uciekać się do rozwiązań siłowych, wystarczyło posłużyć się zręczną logistyką, np. zorganizować sobór, zanim przeciwnicy przyjechali na miejsce. W 431 r. cesarz Teodozjusz II zwołał tzw. I sobór w Efezie. Miał rozpatrzyć zastrzeżenia Nestoriusza, biskupa Konstantynopola, wobec czczenia Marii jako „matki Boga”. Przeciwnikiem Nestoriusza był biskup Aleksandrii Cyryl, natomiast trzecią siłę, która mogła przesądzić o wyniku obrad, stanowił przychylny Nestoriuszowi biskup Antiochii Jan. Nie stawił się jednak na miejscu w dniu otwarcia zgromadzenia 7 maja. Obecni odczekali 15 dni, a potem zaczęli obrady pod naciskiem Cyryla, który miał poparcie około 160 biskupów. Protestujących – w tym przedstawiciela cesarza – po prostu wyrzucono za drzwi. Nestoriusz z grupą 68 zwolenników nie wziął udziału w „nielegalnym” soborze, dysponując dodatkowym argumentem, że nie przybyli jeszcze legaci papieża. Już pierwszego dnia Cyryl potępił jako heretyka i złożył z urzędu Nestoriusza. Spóźniony Jan ze swoimi biskupami dotarł do Efezu 26 czerwca. Rozpoczął własny sobór, na którym wyklął Cyryla za pospieszne potępienie Nestoriusza. W odpowiedzi biskup Aleksandrii wyklął Jana, a fanatyczni mnisi sprowadzeni przez Cyryla z Egiptu spacyfikowali miasto. Legaci papieża dotarli do Efezu w lipcu, ale wtedy było już po soborze. „Nestorianizm” stał się herezją. Spór o wyznanie wiary Cesarz, poirytowany zachowaniem Cyryla, zabronił mu opuszczać Efez. Hierarcha uciekł jednak do Aleksandrii, gdzie mając rzesze oddanych wyznawców, był w praktyce bezkarny. Aby złagodzić gniew władcy, rozpętał wielką akcję korumpowania urzędników i dworzan cesarskich. W sumie rozdano około 350 kg złota oraz wiele drogocennych przedmiotów. Cyrylowi nie spadł włos z głowy. Jeśli przedstawiciele obydwu frakcji zjawili się na czas, zawsze można było uchwalić własne wyznanie wiary. Zwyciężał ten, kto miał poparcie cesarza i jego przedstawicieli. Tak stało się na synodzie w Seleucji Izauryjskiej w 359 r. Przybyło na niego około 160 biskupów. Trzydziestu siedmiu z nich pod wodzą Akacjusza, biskupa Cezarei Palestyńskiej, stworzyło własną frakcję. 27 września rozpoczęto obrady, ale pod koniec dnia grupa Akacjusza zaczęła „wyciekać” z sali. Następnego dnia większość biskupów zamknęła się w kościele i uchwaliła swoje credo. Tymczasem grupa Akacjusza udała się do cesarskich urzędników, którzy w imieniu władcy nadzorowali synod, i wręczyła im... swoje credo, bliższe sercu władcy. Kolejnego dnia urzędnicy zwołali duchownych i odczytali uchwalone przez synod wyznanie wiary. Zgromadzeni biskupi ze zdumieniem stwierdzili, że jest to credo Akacjusza. Gdy wybuchła awantura, urzędnicy zamknęli obrady i za nic nie chcieli ich wznowić. Obie grupy wzajemnie wyklęły swoich liderów i ruszyły do Konstantynopola poskarżyć się cesarzowi. Nieczysta gra chrześcijańskich duchownych Najlepszą metodą walki soborowej było jednak skompromitowanie rywala oszczerczymi zarzutami. Już w Nicei biskupi zarzucili Konstantyna donosami, które tak poirytowały cesarza, że polecił je spalić. Twierdził, że ewentualne winy rozsądzi Bóg na Sądzie Ostatecznym. W innych przypadkach haki niszczyły jednak kariery najświętszych biskupów. Na wspomnianym synodzie w Chalcedonie w 403 r. Janowi Chryzostomowi przedstawiono listę absurdalnych zarzutów. Hierarcha miał m.in.: ukarać pewnego diakona za to, że bije swego sługę, uwięzić kogoś w celi razem z opętanymi, wymyślać duchownym, „nazywając ich ludźmi bez czci, zepsutymi i bezużytecznymi nicponiami”, nie modlić się, wchodząc i wychodząc z kościoła, „przyjmować sam na sam kobiety”, nie pozwalać kąpać się innym w wodzie po swojej kąpieli, samotnie spożywać posiłki, zjeść bułkę, siedząc na tronie biskupim. Mało tego, przeciwnicy Jana przypomnieli sobie, że wcześniej porównał cesarzową do biblijnej bezbożnicy Jezabel. Synod zasugerował więc Arkadiuszowi, że jest to karana śmiercią zbrodnia zdrady stanu. Cesarzowi wystarczyło jednak usunięcie hierarchy z biskupiego tronu. Nie tylko Janowi przypisywano podejrzane kontakty z niewiastami. Metoda na kobietę należała do ulubionych strategii biskupów. Gdy w 268 r. synod w Antiochii miał usunąć pasterza tegoż miasta Pawła, oskarżonego o herezję, zarzucono mu m.in., że otacza się tłumem fanatycznych wyznawczyń, które wszędzie za nim chodzą. Kobiety, gdy tylko Paweł pojawia się publicznie, głośno wiwatują na jego cześć, nawet w teatrze wstają z miejsc na jego widok i wśród wrzasków powiewają chustkami. Najgorsze, że niektóre z nich (i to młode i ładne) mieszkają w jego domu, podając się za święte dziewice. Podczas synodu zwołanego w Antiochii na przełomie 326 i 327 r. wrogowie biskupa tegoż miasta Eustathiosa podstawili prostytutkę, która twierdziła, że jest ojcem jej dziecka. Doniesiono też cesarzowi Konstantynowi, że Eustathios źle wyraża się o jego matce, niegdyś karczmarce i żołnierskiej kochance jego ojca. Poskutkowało. Eustathios poszedł na wygnanie do Tracji, gdzie pozostał do śmierci. Oszustwa i intrygi podczas soborów W 335 r. w Tyrze, chcąc usunąć Atanazego z biskupiego tronu w Aleksandrii, wrogowie zarzucili mu, że uwiódł i zgwałcił pewną kobietę. Ofiarę sprowadzono na salę obrad. Zarzut obalił prezbiter Atanazego, który zapytał znienacka kobietę: „Czy to ja ciebie zgwałciłem, niewiasto?”. Ta, myśląc, że to Atanazy ją pyta, bez namysłu powiedziała: „No oczywiście, nikt inny!” i uraczyła zgromadzonych pikantnymi szczegółami. Tym razem manewr się nie udał, a cały incydent wykreślono z akt synodu, ponieważ był zbyt haniebny dla Kościoła. Podobnie nie udało się w 344 r. zdyskredytować Eufratesa, biskupa Kolonii, który przybył do Antiochii na czele biskupów Zachodu. Przeciwnicy umieścili wtedy w jego kwaterze prostytutkę, żeby go zdyskredytować. Śledztwo wykazało, że zrobił to Stefan, biskup Antiochii, który został za ten czyn usunięty z urzędu. Gnoza, czyli pierwsza z herezji. Gnostycy definiowali chrześcijaństwo w zaskakujący sposób Gdy w II i III wieku kształtował się główny nurt chrześcijaństwa, pojawiło się zagrożenie o wiele większe niż pogańskie Imperium Rzymskie – gnoza. Wobec niej wszystkie inne herezje b... Dość skutecznym oszczerstwem soborowym okazał się za to zarzut uprawiania czarnej magii. Podczas wspomnianego synodu w Tyrze w 335 r. użyli go wrogowie wyżej wymienionego Atanazego z Aleksandrii. Zarzucili mu, że zamordował biskupa Arseniusza, któremu rzekomo odciął rękę i trzymał ją w celach magicznych. Na dowód zbrodni pokazywano nawet jakieś ludzkie ramię. W rzeczywistości Arseniusza trzymano pod kluczem. Więźniowi udało się uciec i dostać do Tyru. Stronnicy Atanazego rozpoznali Arseniusza i sprowadzili go na salę sądową. Atanazy wprowadził zbiega z zasłoniętą ręką i zapytał, czy zgromadzeni poznają go. Potem odsłonił płaszcz i poprosił, aby oskarżyciele wskazali miejsce, z którego odciął trzecią rękę, bo rzekoma ofiara ma już dwie. Główny oskarżyciel, korzystając z zamieszania, uciekł z sali. Niestety, plotka o czarach zrobiła swoje, tłum zebrany wokół sądu domagał się śmierci Atanazego! Urzędnicy cesarza, bojąc się, że dojdzie do linczu, potajemnie wyprowadzili Atanazego z budynku. Mimo absurdu oskarżenia synod zdjął Atanazego z urzędu, a cesarz zesłał go na wygnanie do Trewiru. Tylko jeden z biskupów wyszedł z sali, mówiąc, że nie chce brać udziału w zgromadzeniu ludzi nikczemnych.
„Tablica klątwy” odnaleziona na zachód od Polski. Zaklęcie wspominało diabła i wielkiego księcia piekła
Archeolodzy w Niemczech odnaleźli średniowieczną „tabliczkę przekleństwa”. Według badaczy klątwa została zapisana prawdopodobnie w XV wieku.
W tym artykule: W niemieckim mieście odnaleziono diabelską tabliczkę przekleństwa Klątwa skierowana przeciwko parze kochanków Zaklęcie wymienia dwa potężne demony Rostock to niemieckie miasto w kraju związkowym Meklemburgia-Pomorze Przednie. Położone jest nad rzeką Warnow, ok. 12 km od jej ujścia do Zatoki Meklemburskiej na Morzu Bałtyckim. W VI wieku tereny te zasiedlali słowiańscy osadnicy z plemion obodryckich. Co ciekawe, to Słowianie połabscy założyli w tym miejscu gród, który w przekazach nazywany jest Roztok. Nazwa odnosiła się do szerokiego rozpływanie się rzeki. W niemieckim mieście odnaleziono diabelską tabliczkę przekleństwa Dziś Rostock zamieszkuje ponad 200 tys. mieszkańców i jest – po Lubece i Kilonii – trzecim co do wielkości niemieckim portem morskim nad Bałtykiem. To również największe, ludnościowo i powierzchniowo, miasto Meklemburgii-Pomorza Przedniego. W ostatnich miesiącach odbywała się w tu rozbudowa miejskiego ratusza. Podczas wykopalisk archeolodzy odnaleźli średniowieczną latrynę, a w niej… tajemniczą ołowianą tabliczkę. Przedmiot ma wymiary ok. 8 cm na 4 cm. Naukowcy zwrócili uwagę, że w XIV wieku, w miejscu odkrycia dawnej toalety, znajdował się dom z podwójnym szczytem. Według zapisów historycznych było to „jedno z piękniejszych domostw tego rodzaju w całych północnych Niemczech”. Klątwa skierowana przeciwko parze kochanków Archeolodzy dokonali dokładnej analizy tabliczki. Po jej rozwinięciu ukazał się czytelny napis, który brzmiał „sathanas Talke belzebuk Hinrik berith”. Badacze podkreślili, że oznacza to mniej więcej: „rzucam diabelską klątwę na kobietę o imieniu Talke i mężczyznę o imieniu Hinrik”. Tekst zapisano pismem gotyckim. To rodzina krojów pisma opartych na alfabecie łacińskim, o charakterystycznych łamanych i ozdobnych konturach. Jego początki datuje się na XI wiek. W powszechnym użyciu pismo występowało od XIII wieku. Uużywane było w Europie Zachodniej i Środkowej aż do późnego średniowiecza. Co ciekawe, w druku pismo gotyckie po raz pierwszy zastosował Jan Gutenberg w 1455 roku do wydrukowania 42-wierszowej Biblii. „Tabliczka przekleństwa”. Najstarszy hebrajski tekst wspominający Boga może być czymś zupełnie innym Tabliczka, którą odnaleziono w okolicy góry Ebal pochodziła z 1200 r. p.n.e. W marcu naukowcy stwierdzili, że odkrycie dowodzi, że Izraelici potrafili pisać w języku hebrajskim już w czasa... Autorzy odkrycia napisali w oświadczeniu, że odkrycie w Rostocku jest niezwykle rzadkie. Tym bardziej, że zaklęcie odnosi się do samego Belzebuba. To semickie imię wodza demonów. Pojawia się ono m.in. w Ewangelii Łukasza, w opisie sytuacji, gdy faryzeusze i uczeni oskarżają Jezusa, że „mocą Belzebuba, władcy złych duchów, wyrzuca złe duchy”. Belzebub odnosi się także do antychrysta, a w późniejszej literaturze utożsamiany jest z samym diabłem. Zaklęcie wymienia dwa potężne demony Wzmianka w zaklęciu o Berith nawiązuje do tradycji okultystycznej, w której postać ta pojawia się jako ósmy duch Goecji (w systemie przyzywania duchów). By go przywołać i podporządkować, potrzebna jest jego pieczęć z miedzi oraz Dysk Salomona ze srebra. Dysk miał znajdować się na środkowym palcu lewej ręki i bezustannie dotykać twarzy maga. Była to ochrona go przed ognistym oddechem groźnego demona. Berith jest on potężnym, straszliwym i wielkim księciem piekła. Niemieccy archeolodzy zwrócili uwagę, że tablice z przekleństwami były bardzo powszechne w starożytności w okresie grecko-rzymskim. Zaklęcia były spisywane na cienkich i zwiniętych fragmentach ołowiu. Najczęściej służyły do proszenia bogów, duchów lub zmarłego o łaski, a także wszelkie dobra. Niekiedy tabliczką próbowano wywrzeć negatywny wpływ na inne osoby. W średniowieczu najgorszym rodzajem klątwy była ekskomunika. W chrześcijaństwie była to najwyższa kara kościelna, która polegała na wykluczeniu z życia Kościoła. Naukowcy zastanawiają się, jaki był cel stworzenia średniowiecznej klątwy. Bardzo możliwe, że motywem była nieodwzajemniona miłość lub zdrada. Para, która została wymieniona w zaklęciu, to prawdopodobnie osoby, o które była zazdrosna autorka lub autor przekleństwa. Uczucie było na tyle silne, że – ktokolwiek to był – postawił wyrządzić tym ludziom krzywdę. Jednak nie swoimi, lecz rękami diabła. Badacze poinformowali również, że podczas wykopalisk na terenie ratusza odkryto także pozostałości piwnic i fundamentów z XVI i XVII wieku oraz ślady dawnego szlaku wodnego i XV-wieczną zdobioną misę, pochodzącą z Walencji w Hiszpanii. Źródło: Rostock Rathaus. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Wyzwanie Travelera Zaplanować wszystkie tygodnie przyszłego roku i wypełnić je ciekawymi aktywnościami – brzmi ambitnie, niczym jedno z naszych noworocznych postanowień. Szkoda, że tylko nieliczne wypełniamy. Jednak może tym razem będzie inaczej? Stąd nasze redakcyjne wyzwanie. Otóż w tym wydaniu Travelera proponujemy aż 52 podróże na każdą z czterech pór roku. Do miejsc zarówno dalekich, jak i bliskich. Mamy nadzieję, że zachęcą Was one do stworzenia własnej autorskiej listy. W przyszłym roku chcemy jak najwięcej czasu spędzać na świeżym powietrzu, bo to dobre dla naszego zdrowia i kondycji psychicznej, a z badań wynika, że mamy z tym coraz większy problem. Liczy się każdy wypad do pobliskiego lasu, spacer po innej dzielnicy czy miniwycieczka do sąsiedniej miejscowości. Rowerem, pociągiem, piechotą, na biegówkach, jest tyle możliwości. Zimą wielu z Was zapewne wybierze się na narty, ja bardziej ciepłolubnym polecam Dubaj. Temperatury z 40 st. C spadają tam wówczas do 24, dzięki czemu można eksplorować pustynię. I przeżyć niezapomnianą przygodę. Zachód słońca, tradycyjna muzyka, biesiadowanie przy ognisku pod baldachimem z gwiazd – czy to nie brzmi romantycznie? To inna strona Dubaju, za którą tęsknią pławiący się w luksusach szejkowie. Jeszcze 100 lat temu w większości byli oni właśnie nomadami, przemieszczającymi się po pustyni. Dziś Dubaj, zbudowany na piasku, to jedna z najszybciej zmieniających się metropolii świata, z największą liczbą rekordów i mnóstwem atrakcji. Tylko w ubiegłym roku odwiedziło go aż 16 mln turystów. Fascynujące jest poznawanie tego, co stoi za tym sukcesem. Spis treści PLANETA TRAVELERA 10 | Wieści ze świata 16 | Miejsce miesiąca Sri Lanka – tropikalny raj 18 | Kierunek kultura TEMAT NUMERU 52 PODRÓŻE NA KAŻDĄ PORĘ ROKU ZIMA 24 | PATAGONIA ARGENTYNA I CHILE Zachwyca naturą nietkniętą przez człowieka 30 | DUBAJ ZJEDNOCZONE EMIRATY ARABSKIE Miasto luksusów, rekordów i niekończących się zaskoczeń 36 | PŁW. KALIFORNIJSKI MEKSYK Bezdroża, kaktusy, bajkowe plaże i wieloryby 42 | FRANKONIA NIEMCY Najlepsze miejsce na spędzenie świąt 46 | Top 10 zima WIOSNA 50 | TOSKANIA WŁOCHY Region wielu przyjemności dla ducha i ciała. 56 | ESTREMADURA HISZPANIA Antyczny Rzym na iberyjskiej prowincji 62 | Top 10 wiosna LATO 66 | WYSPY MORZA EGEJSKIEGO GRECJA Tutaj ludzie żyją nawet po sto lat! 72 | BIESZCZADY POLSKA Wybierz się na oglądanie gwiazd 78 | Top 10 lato JESIEŃ 82 | DOLOMITY WŁOCHY Jak brzmi muzyka klasyczna na wysokości 2500 m? 88 | ALPY I ADRIATYK SŁOWENIA Fantastyczne jaskinie, rwące rzeki i krajobrazy jak z baśni braci Grimm 92 | GÓRY FOGARASKIE RUMUNIA Ruszaj na szlak przez krainę niedźwiedzi i pasterzy 98 | Top 11 jesień
Apostazja – czym jest i jakie niesie ze sobą skutki?
Polacy coraz częściej odwracają się od Kościoła i decydują się na opuszczenie wspólnoty. Czym właściwie jest apostazja i jakie niesie ze sobą skutki? O tym, ale i nie tylko, w dalszej części artykułu.
W tym artykule: Apostazja – co to jest? Jak dokonać apostazji? Akt apostazji Czym grozi apostazja? Konsekwencje takiej decyzji Apostazja w Polsce Apostazja to hasło, które w ostatnim czasie zyskało ogromne zainteresowanie. W najpopularniejszej internetowej wyszukiwarce – Google – liczba zapytań o apostazję gwałtownie wzrosła. Co to jest apostazja i jak dokonać apostazji? – tego typu pytania trafiają do wyszukiwarki nawet kilkadziesiąt tysięcy razy dziennie. Rosnące zainteresowanie apostazją w ostatnim czasie to pokłosie wyroku Trybunału Konstytucyjnego oraz protestów w obronie praw kobiet sprzed kilku lat. 22 października 2020 r. TK wydał wyrok, w którym orzekł, że jeden z zapisów tzw. kompromisu aborcyjnego jest niezgodny z Konstytucją RP. Chodzi o zapis zezwalający na przerwanie ciąży w przypadku ciężkich wad płodu. Organizacje prokobiece podkreślały, że wyrok TK w praktyce oznacza całkowite zdelegalizowanie aborcji w Polsce. Wciąż żądają zawieszenia wyroku i organizują masowe protesty. Część aktywistek i aktywistów nawoływała wówczas do wystąpienia z Kościoła katolickiego. Twierdzą bowiem, że to naciski ze strony Kościoła doprowadziły do ogłoszenie niekorzystnego dla praw kobiet wyroku. „Po raz kolejny to napiszę: nie ma innego rozwiązania, niż odejście z kościoła katolickiego” – napisała na Facebooku m.in. Sylwia Chutnik. Kościół po meksykańsku. „Wiele osób polecało mi odwiedzić to miejsce, ale żadna nie chciała powiedzieć dlaczego” W środku wszyscy piją Coca-Colę. Panuje przekonanie, że napój ma właściwości magiczne. Niektórzy Indianie wierzą nawet, że poprzez bekanie człowiek pozbywa się złych duchów. Czym właściwie jest apostazja? Jak jej dokonać? Jakie są konsekwencje wyjścia z Kościoła katolickiego i czy można ponownie stać się członkiem wspólnoty? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej. Apostazja – co to jest? Apostazja (z greckiego odstąpienie, odstępstwo) to porzucenie wiary religijnej lub religii. W kościele katolickim apostazja oznacza oficjalne wystąpienie z Kościoła. Osoba, która dokonuje apostazji to apostata, który „całkowicie porzuca wiarę chrześcijańską (występując z Kościoła katolickiego i wstępując do wspólnoty religijnej niechrześcijańskiej lub pozostając poza jakąkolwiek wspólnotą religijną)” – wyjaśnia Dekret Ogólny Konferencji Episkopatu Polski w sprawie wystąpień z Kościoła. Jak dokonać apostazji? Aby dokonać aktu apostazji, należy spełnić kilka wymogów formalnych. Nie wystarczy zaprzestać uczestnictwa w nabożeństwach, ponieważ z kościelnej machiny nie można wypaść samoczynnie. Chcąc dokonać apostazji, musimy przygotować oświadczenie, a także załączyć kilka istotnych dokumentów. Po pierwsze apostazji może dokonać jedynie osoba pełnoletnia „zdolna do czynności prawnych, w sposób świadomy i wolny” – czytamy w dekrecie KEP. Po drugie – oświadczenie musi zostać złożone osobiście, w formie pisemnej, u proboszcza parafii właściwej dla swojego miejsca zamieszkania (stałego bądź tymczasowego). Oświadczenie przesłane pocztą lub elektronicznie nie zostanie uznane. Akt apostazji Oświadczenie o chęci dokonania apostazji, czyli woli wystąpienia z Kościoła katolickiego musi: Zawierać dane personalne odstępcy; Zawierać dane dotyczące daty i parafii chrztu (jeżeli chrzest miał miejsce w innej parafii powinno być dołączone świadectwo chrztu); W sposób nie budzący wątpliwości wyrażać wolę i motywację zerwania wspólnoty z Kościołem; Zawierać informację o tym, iż odstępca dokonuje tego aktu dobrowolnie, ze świadomością konsekwencji jakie ów akt pociąga za sobą; Być podpisane własnoręcznie przez odstępcę. W trakcie składania oświadczenia musimy liczyć się z tym, że proboszcz przyjmujący pismo ma obowiązek sprawdzenia poprawności samego pisma oraz zawartych w nim danych, a także jest zobowiązany do przeprowadzenia „rozmowy duszpasterskiej” z apostatą. Jeśli po rozmowie ksiądz upewnia się, że decyzja o apostazji została podjęta samodzielnie, bez przymusu i została przemyślana, zachowuje oświadczenie, a jego kopię przesyła do władz diecezji. Jeśli oświadczenie o apostazji zostało złożone w innej diecezji niż ta, w której miał miejsce chrzest, władze diecezjalne muszą przekazać pismo dalej. Dopiero po tym czasie i po przeanalizowaniu oświadczenia, do parafii, w której ochrzczony był apostata wpływa informacja o decyzji byłego parafianina i prośba o dokonanie właściwego wpisu w księdze chrztu. Apostata nie otrzymuje żadnego dokumentu poświadczającego dokonanie aktu apostazji. Może jedynie wystąpić o wydanie aktu chrztu, na którym nienaniesiona będzie notatka: „Złożył(a) formalne oświadczenie woli o wystąpieniu z Kościoła katolickiego”. Czym grozi apostazja? Konsekwencje takiej decyzji Najważniejszą konsekwencją dokonania apostazji jest nałożenie na apostatę kary ekskomuniki, której skutkami kanonicznymi są: Niemożność sprawowania i przyjmowania sakramentów oraz sprawowania sakramentaliów, Zakaz ministerialnego udziału w obrzędach kultu (m.in. funkcji chrzestnego, świadka bierzmowania, świadka zawarcia małżeństwa, itp.), Zakaz wykonywania urzędów, posług i zadań w Kościele (kan. 1331 KPK); Zakaz przynależenia do publicznych stowarzyszeń, ruchów i organizacji kościelnych i katolickich (kan. 316 KPK); Pozbawienie pogrzebu kościelnego (kan. 1184 § 1 nr 1). Zakaz przyjmowania sakramentów może zostać zawieszony w obliczu „zagrożenia śmierci”. „W takiej sytuacji, podlegający karze ekskomuniki może otrzymać sakramentalne rozgrzeszenie, przyjąć namaszczenie chorych i przystąpić do Komunii Świętej, jeżeli o to dobrowolnie poprosi i okaże postawę nawrócenia” – podaje KEP. Kościół informuje też, że „pomimo wystąpienia z Kościoła niezniszczalny charakter, jaki wyciska sakrament chrztu świętego, pozostaje niezatarty, dlatego odstępca ma możliwość powrotu do pełnej wspólnoty Kościoła” Aby odnowić więź z Kościołem ponownie należy złożyć pisemne oświadczenie, tym razem z prośbą o przywrócenie do wspólnoty. Apostazja w Polsce Według wyników badania CBOS, w latach 1992–2021 odsetek wierzących w Polsce spadł z 94% do 87,4%. Największy spadek zanotowano wśród młodych osób, między 18. a 24. rokiem życia (z 93% do 71%). I to właśnie młodzi najczęściej decydują się na akt apostazji. Szczegółowe dane na temat liczby dokonanych apostazji nie są udostępniane do publicznej wiadomości przez władze Kościoła w Polsce. Jak podają nieoficjalne źródła, rekordowym pod względem przyjętych przez księży aktów apostazji były lata 2020 i 2021. To pokłosie protestów społecznych przeciwko wyrokowi Trybunału Konstytucyjnego ws. aborcji.
Szczątki średniowiecznej pustelniczki były pochowane w dziwny sposób. Kobieta miała poważną chorobę
Archeolodzy odkryli, że szczątki odnalezione w kościele w Yorku, należały do średniowiecznej eremitki. Najnowsze badania wykazały, że pustelniczka cierpiała na dwie poważne choroby. Jedna z nich to infekcja przenoszona głównie drogą płciową.
W tym artykule: Kim była kobieta, którą pogrzebano w angielskim kościele? Lady German chorowała na dwie poważne choroby Jak eremitka zaraziła się kiłą? Kiedy w 2007 roku archeolodzy odnaleźli szczątki kobiety pochowane w nietypowy sposób, od razu rozpoczęli badania, aby dowiedzieć się, kim była ta osoba. Jej szkielet znajdował się w przykucniętej pozycji, podobnej do prekolumbijskich mumii odkrytych w Peru. Była to niemała zagadka, ponieważ w czasach średniowiecznych niezwykle rzadko grzebano zmarłych w ten sposób. Kim była kobieta, którą pogrzebano w angielskim kościele? Co więcej, jej zwłoki znajdowały się w kościele pod wezwaniem wszystkich świętych w Yorku. To miasto w północnej Anglii w hrabstwie ceremonialnym North Yorkshire. Pewne było jedno. Kobieta musiała cieszyć się wysokim statusem za życia, ale jej śmierć nie była naturalna. Od tego czasu naukowcy dołożyli wszelkich starań, aby odkryć tożsamość zmarłej. Kobieta została pochowana w małym pomieszczeniu, tuż za ołtarzem kościoła, a nie na parafialnym cmentarzu. Badacze podejrzewali, że mogła być to eremitka, czyli religijna pustelniczka, która mieszkała samotnie w budynku i studiowała duchowe księgi. Ukryta wiadomość w średniowiecznym manuskrypcie zostawiona przez tajemniczą kobietę. Kim była? Naukowcy odkryli, że w manuskrypcie sprzed 1200 lat, pewna kobieta zostawiła ukryte zapiski i rysunki. Notatki odkryto dzięki zaawansowanemu skanowaniu 3D. Archeolodzy postanowili przeprowadzić śledztwo. W tym celu sprawdzili archiwa w poszukiwaniu osoby, która w XV wieku mogła wieść życie anachorety w Yorku. Większość tropów prowadziła do osoby o imieniu Lady Isabel German. Według średniowiecznych zapisków kobieta miała spędzić większość swojego życia w jednym z kościelnych pokojów. Lady German chorowała na dwie poważne choroby – Pochowanie tej osoby w absydzie (pomieszczenie, które zazwyczaj zamyka prezbiterium) sugeruje, że kobieta pochodziła z zamożnej i cenionej rodziny. Jednak pozycja, w której została pochowana, była niezwykle nietypowa – mówi Lauren McIntyre, archeolożka, która prowadziła najnowsze badania. Dzięki nowoczesnym technikom badawczym naukowcy przeprowadzili analizę szczątków kobiety. Okazało się, że Lady German cierpiała na dwie poważne choroby. Jedną z nich mógł być artretyzm, inaczej zwany dną moczanową, który powoduje m.in. silny ból stawów lub ograniczenie ruchomości zajętego stawu. U chorego dochodzi do odkładania się w tkankach kryształów moczanu sodu. Badacze sugerują, że nietypowa pozycja mogła być konsekwencją zaawansowanego stadium choroby lub stężeniem pośmiertnym. To sztywność mięśni, która występuje po śmierci wskutek wyczerpania energii mięśni zgromadzonej w postaci cząsteczek ATP i fosfokreatyny. Jak eremitka zaraziła się kiłą? Co więcej, uczeni odkryli, że zmarła chorowała również na kiłę. To infekcja, która przenoszona jest głównie drogą płciową. Wywołuje ją krętek blady, czyli bakteria będąca pasożytem. Charakterystycznym objawem choroby w pierwotnej fazie (kile pierwszorzędowej) jest pojawienie się wrzodu twardego na genitaliach. – Lady Isabel German żyła, zmagając się z silnym artretyzmem i zaawansowaną kiłą. Oznacza to, że objawy tych chorób mogły być widoczne praktycznie na całym ciele. Z czasem jej stan zdrowia pogarszał się i mógł doprowadzić do jej śmierci – twierdzi prof. McIntyre. Jak wyglądała średniowieczna kobieta? Naukowcy stworzyli niezwykły model 3D Na podstawie kości kobiety, które odnaleziono w Norwegii, naukowcy stworzyli pełnowymiarowy, realistyczny model 3D. Tak wyglądała Tora, która żyła 800 lat temu. Naukowcy nie mają pewności, jak eremitka zachorowała na kiłę. Jedną z hipotez jest to, że kiła była wrodzona. To znaczy, że do zakażenia doszło drogą przezłożyskową (z matki na dziecko), a objawy zaczęły nasilać się dopiero po wielu latach. Badacze nie wykluczają również, że Lady German mogła dopuścić się cudzołóstwa, a życie w odosobnieniu, było rodzajem pokuty. – W czasach, w których żyła Lady German, wszelkie fizyczne zniekształcenia, które wywoływały choroby, były postrzegane jako kara od Boga. Z drugiej strony kobieta mogła potraktować swój los jako brzemię i sama postrzegała się jako męczenniczkę, która gotowa jest poświęcić swoje życie Stwórcy – sugeruje prof. McIntyre. Motywy decyzji Lady Isabel German prawdopodobnie na zawsze pozostaną tajemnicą. Źródło: Medieval Archeology Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Odkryto starożytne artefakty w „grobowcu Salome”. To kobieta, która miała osobiście znać Jezusa
W grobowcu, który uważany jest za miejsce pochówku św. Salome, archeolodzy odnaleźli lampy pielgrzymów oraz starożytne inskrypcje. Jeden z napisów to imię kobiety, która miała towarzyszyć Jezusowi od jego narodzin, aż po śmierć na krzyżu i zmartwychwstanie.
W tym artykule: Kobieta, która była obecna w życiu Jezusa od narodzin, aż po jego śmierć Archeolodzy odkryli grobowiec, który miał być poświęcony Salome W czasach wczesnego chrześcijaństwa był to ważny ośrodek kultu świętej Starożytne pisma, hagiografie, a nawet Ewangelie wspominają o kilku kobietach, które miały być blisko związane z Jezusem. Św. Łukasz wymienia imiennie trzy z nich: Marię Magdalenę, Joannę i Zuzannę. Wśród najstarszych przekazów pojawia się również dziewczyna o imieniu Salome. To postać, która zawsze pozostawała w cieniu historii. A jednak wiele wskazuje na to, że była jedną z ważniejszych kobiet w życiu Jezusa. Kobieta, która była obecna w życiu Jezusa od narodzin, aż po jego śmierć Imię Salome po hebrajsku oznacza „czyniącą pokój”. W Ewangelii według św. Jana była spokrewniona z Maryją, matką Chrystusa. Nie wiadomo jednak, czy była jej siostrą, czy ciotką. Z kolei św. Mateusz wymienia ją jako matkę synów Zebedeusza, czyli apostołów Jana i Jakuba. Ewangeliści uważają, że miała towarzyszyć Jezusowi aż do jego śmierci na krzyżu. Co więcej, legenda głosi, że to właśnie Salome asystowała Marii przy narodzinach chrześcijańskiego zbawiciela. Opisuje to protoewangelia Jakuba, czyli apokryficzny utwór spisany w języku greckim w drugiej połowie II wieku. To również Salome wraz z Marią Magdaleną miały spotkać zmartwychwstałego Mesjasza. Archeolodzy odkryli grobowiec, który miał być poświęcony Salome W latach 80. ubiegłego wieku, w miejscu położonym na zachód od Jerozolimy w parku narodowym Tel Lachish, odnaleziono nieznany grobowiec. Archeolodzy nie wiedzieli wówczas, do kogo mógł należeć. Ponadto wcześniej został on obrabowany. Najnowsze wykopaliska w mogile ujawniły kilka artefaktów zostawionych przez pielgrzymów oraz inskrypcje, które wymieniają imię Salome. „Tabliczka przekleństwa”. Archeolodzy twierdzą, że znaleźli najstarszy hebrajski tekst, który wspomina Boga Tabliczka, którą odnaleziono w okolicy góry Ebal pochodziła z 1200 r. p.n.e. W marcu naukowcy stwierdzili, że odkrycie dowodzi, że Izraelici potrafili pisać w języku hebrajskim już w czasa... Naukowcy twierdzą, że znajdowała się tutaj żydowska komora grobowa z okresu rzymskiego, która została zastąpiona kaplicą chrześcijańską w czasach Bizancjum. Archeologom udało się odnaleźć kilka glinianych lamp, które prawdopodobnie zostawili wierni, którzy odwiedzali grób jeszcze w okresie złotego wieku islamu. – We wnętrzu groty znaleźliśmy bardzo dużo napisów w starożytnej grece i języku syryjskim. Jedną z piękniejszych inskrypcji jest wyryte imię Salome. Właśnie dlatego uznaliśmy, że to grobowiec poświęcony świętej Salome – powiedział Zvi Firer, archeolog i główny autor odkrycia. W czasach wczesnego chrześcijaństwa był to ważny ośrodek kultu świętej Oprócz groty archeolodzy odkryli również pozostałości dużego, kolumnadowego dziedzińca o powierzchni 350 m2. Oznacza to, że Salome w czasach wczesnego chrześcijaństwa mogła być bardzo ważną postacią. Jej kult był niemalże tak ważny, jak kult Marii, matki Jezusa. – Kult Salome był powszechnym zjawiskiem szczególnie w V wieku. Chrześcijańscy pielgrzymi, którzy napotykali żydowskie święte miejsca, składali w nich swoje ofiary – twierdzi Firer. Najstarsza inskrypcja odkryta przez archeologów w Jerozolimie. To obelga wobec gubernatora Człowiek, który napisał te słowa, musiał naprawdę nienawidzić ówczesnego gubernatora Jerozolimy. Tak bardzo, że życzył mu śmierci… Badacze twierdzą, że wokół grobowca miały znajdować się sklepy i stragany, w których pielgrzymi mogli kupić artefakty, takie jak lampy, aby złożyć je później w grobowcu. Świadczą o tym odnalezione ślady. Naukowcy podejrzewają, że niektóre stoiska mogły funkcjonować jeszcze w IX wieku, czyli nawet 200 lat po podboju Palestyny przez muzułmańskich Arabów. Cały kraj znajdował się wówczas pod panowaniem kalifatu Ummajjadów. Co ciekawe, pisma wczesnochrześcijańskie wskazują, że liczne miejsca kultu Salome znajdowały się w Palestynie, Konstantynopolu i we Włoszech. Jednak to we włoskim Veroli miały rzekomo znajdować się szczątki świętej. Według tradycji uczennica Jezusa miała doprowadzić do chrystianizacji miasteczka. Nie wiadomo jednak dokładnie, gdzie kobieta mogła umrzeć, ani gdzie została ostatecznie pochowana. Źródło: The Guardian. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Ponad 40% ludzi na świecie wierzy w czary. Kto i gdzie jest najbardziej skłonny do wiary w magię?
Mogłoby się wydawać, że w obecnych czasach mało kto wierzy w czary. A jednak, autorzy badań przekonują, że magiczne wierzenia są powszechne na całym świecie. Od czego to zależy?
W tym artykule: Kto dziś wierzy w czary? Co wpływa na to, że szukamy odpowiedzi w magii? Religia a wiara w nadprzyrodzone moce Czarownice z Salem Według badań udostępnionych w 2021 r., ok. 65 proc. Amerykanów wierzy w istnienie istot pozaziemskich. Połowa z kolei jest przekonana, że Obcy odwiedzają Ziemię. A jak wielu ludzi wierzy w czary i wiedźmy? Boris Gershman z American University w Waszyngtonie zbadał ten fenomen już nie tylko w USA, a na całym świecie. Wnioski opisał w artykule opublikowanym na łamach czasopisma naukowego „PLOS ONE”. Autor badania przekonuje, że kwestia wiary ludzi w magię (tu konkretnie nadprzyrodzone zdolności do wyrządzania komuś krzywdy) może mieć wpływ na politykę i oraz kształtowanie lokalnych społeczności. Kto dziś wierzy w czary? Aby zgłębić temat, Boris Gershman opracował nowy, a w zasadzie pierwszy taki zestaw danych z całego świata. Są to odpowiedzi ponad 140 tys. osób z 95 krajów i terytoriów. Ankiety telefoniczne i bezpośrednie przeprowadzili w latach 2008 – 2017 badacze między innymi z Pew Research Center. Pytania dotyczyły przekonań religijnych i wiary w czary. Autorzy badania podkreślają, że – wbrew eurocentrycznemu podejściu – wierzenia związane z czarami są nadal szeroko rozpowszechnione na całym świecie. Warto jednak zaznaczyć, że badanie nie objęło Indii i Chin, czyli dwóch ogromnych krajów. Jak się okazało, ponad 40% respondentów zadeklarowało, że wierzy, iż „niektóre osoby mogą rzucać klątwy lub zaklęcia, które powodują, że komuś przytrafiają się złe rzeczy”. Oczywiście skala powszechności różni się w zależności od kraju i regionu światu. W czary wierzy np. tylko 9% badanych Szwedów i aż 90% pytanych Tunezyjczyków. Czarny kot nie wszędzie symbolizuje pecha. Poznaj wierzenia o mocy kotów w różnych kulturach świata Przez setki lat czarny kot i inne koty aż nazbyt często spotykały się z niezrozumieniem. Dla jednych były symbolem nieszczęścia, dla innych talizmanem przynoszącym szczęście, lecz zawsze,... Co wpływa na to, że szukamy odpowiedzi w magii? Zebrane dane posłużyły Gershmanowi do przeprowadzenia kolejnych badań. Analiza profilu demograficznego respondentów wykazała, że w czary najrzadziej wierzą osoby z wyższym poziomem wykształcenia i bezpieczeństwa ekonomicznego. Ustalił również, że procent wierzących w magię różni się między krajami w zależności od czynników kulturowych, instytucjonalnych, psychologicznych i społeczno-ekonomicznych. Gershman połączył wiarę w czary między innymi z niskim poziomem zaufania społecznego i niską innowacyjnością. A także z kulturą konformistyczną i wyższymi poziomami uprzedzeń grupowych, w tym tendencją do faworyzowania ludzi podobnych do nas. Osoby z „bardzo dobrą” sytuacją ekonomiczną były tylko o 6% do 7% mniej skłonne do wiary w czary niż osoby z „bardzo złą” sytuacją ekonomiczną. Kobiety, mieszkańcy miast i ludzie młodsi częściej wierzyli w nadprzyrodzone moce. Niemniej jednak wiara w czary występuje u ludzi z całego spektrum edukacyjnego i społeczno-ekonomicznego. Religia a wiara w nadprzyrodzone moce Co ciekawe, osoby uważające się za religijne, były bardziej skłonne uwierzyć, że niektórzy ludzie posiadają specjalne moce. Nie musiały być to jednak czary rozumiane tradycyjne. – Ogólnie rzecz biorąc, wierzenia religijne i wierzenia w czary, koncentrujące się na kluczowej roli sił nadprzyrodzonych w życiu. Idą więc ze sobą w parze – tłumaczą autorzy badań. Potwierdzają to wcześniejsze badania antropologiczne nad największą grupą etniczną rdzennych mieszkańców Ameryki Północnej, Nawaho. Wiara w czary służyła jej członkom jako narzędzie kontroli społecznej, pomagające utrzymać porządek w społeczeństwie, gdy formalne struktury zarządzania zawodziły. Co dalej? Ustalenia dotyczące lokalnych wierzeń związanych z czarami mogą zostać wykorzystane do optymalizacji projektów rozwojowych w poszczególnych krajach. Wiedźma, czarownica czy strzyga? W polskiej wsi odnaleziono grób kobiety, której miejscowi bali się nawet po śmierci W miejscowości Pień nieopodal Bydgoszczy archeolodzy odnaleźli grobowiec, w którym spoczywała młoda kobieta. Badaczy zaskoczył sposób jej pochówku. Bardzo możliwe, że lokalna ludność o... Czarownice z Salem Obecnie wiara w czary wydaje się niegroźna. Kilka wieków temu kobiety podejrzewane o praktykowanie magii mogły ponieść najwyższą karę. Przypomina o tym słynny proces z amerykańskiego miasteczka Salem. Pod koniec XVII w. o czary i kontakty z siłami nieczystymi oskarżono ponad 200 osób, a 30 uznano za winnych. 19 z nich skazano na śmierć. Co ciekawe, ostatnia z czarownic z Salem została uniewinniona dopiero po ponad 300 latach. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Włoskie miasteczko czci cudowną krew świętego. Nauka ma na to wyjaśnienie
Relikwia w Amaseno ma być cudowna. Czy rzeczywiście tak jest? Włoski chemik przyjrzał się zawartości otaczanej czcią fiolki.
W tym artykule: Relikwia czczona szczególnym kultem Cudowna krew świętego Wawrzyńca Czy cuda się zdarzają? Co na to nauka? Włochy to nie tylko piłka nożna, wspaniała kuchnia i zabytkowa architektura. Na liście skojarzeń ze słonecznym krajem są też liczne nawiązania do katolicyzmu. W końcu to właśnie Watykan został wybrany na Stolicę Piotrową. We Włoszech żyła też duża część świętych wspominanych przez Kościół Katolicki. Wśród nich święty Wawrzyniec. Relikwia czczona szczególnym kultem Pamięć o diakonie i męczenniku jest szczególnie żywa w miasteczku Amaseno. Mieszkańcy od wieków oddają cześć relikwii Wawrzyńca. Nie jest to jednak przedmiot, którym posługiwał się za życia. Obiektem kultu została fiolka zawierająca ponoć niewielką ilość krwi świętego. Takie informacje można znaleźć na stronie internetowej Amaseno Online. Według wiernych relikwia ma mieć cudowne właściwości. Jak zauważono na przestrzeni wieków, co jakiś czas zawartość fiolki jakby się upłynniała. Zmienia się z gęstej, ciemnej, brązowawej bryły w jasny, błyszczący płyn w kolorze zbliżonym do czerwonego. – Kiedy krew staje się płynna, można zobaczyć unoszący się w niej białawy kawałek spalonej skóry świętego, czarne fragmenty węgla drzewnego na dnie fiolki i żółtawe tłuste kropelki jego tkanki tłuszczowej, które zaczynają się topić, mieszając się z krwią – mówi cytowany przez CNN Fabio Marzi. Mężczyzna jest strażakiem w Amaseno, ale w wolnym czasie bada historię i fenomen krwi świętego Wawrzyńca. Cudowna krew świętego Wawrzyńca O relikwii nie wiadomo za wiele. Najstarsze informacje pochodzą z aktu konsekracji kościoła podpisanego w 1177 r. Wedle opisu, krew ma zmieniać stan skupienia co roku około 10 sierpnia. Tajemnicą jest jednak, w jaki sposób mała szklana kolba w kształcie odwróconego stożka trafiła do Amaseno. Jeden z miejscowych księży uważa, że mogli ją przywieźć starożytni rzymscy żołnierze, którzy byli świadkami męczeństwa świętego. Przypomina o tym święto obchodzone regularnie w drugim tygodniu sierpnia. Krew może zmieniać stan skupienia w dowolnym momencie, ale 10 sierpnia pozostał głównym dniem celebracji. Mieszkańcy Ameseno ucztują wtedy przy lokalnych przysmakach. Są to najwyższej jakości ser i burgery z mięsa bawołów. W religijnych pochodach po malowniczym miasteczku biorą udział również mieszkańcy okolicznych wiosek. W pozostałych miesiącach relikwia jest trzymana w kościele mariackim. Publicznie pokazuje się ją tylko przy specjalnych okazjach. Kult relikwii świętych jest dość rozpowszechniony we Włoszech. Swoją „cudowną krew” ma też między innymi Neapol. Krew św. Januarego upłynnia się zazwyczaj trzy razy w roku. Czy tu urodził się święty Piotr? Archeolodzy są coraz bliżej odkrycia biblijnej Betsaidy Święty Piotr miał urodzić się w Betsaidzie. Pytanie, gdzie znajdowała się ta biblijna wioska? Najnowsze odkrycie archeologów może przybliżyć nas do poznania prawdy o pierwszym papieżu. Czy cuda się zdarzają? Co na to nauka? Naukowcy od lat interesują się krwią św. Wawrzyńca. Nikt nigdy nie usunął jej jednak z fiolki z obawy przed uszkodzeniem. Chemik Luigi Garlaschelli zbadał relikwię – bez otwierania – pod koniec lat 90. ubiegłego wieku. Po umieszczeniu jej w pojemniku z zimną wodą z lodem środek się zestalił. Ogrzanie suszarką do włosów doprowadziło z kolei do upłynnienia. Według Garlaschelli’ego to nie przypadek, że „cud” ma miejsce w najgorętszym miesiącu lata. Proces topnienia może zachodzić również w inne letnie dni lub o różnych porach dnia, ale nikt tego nie widzi. Chemik stwierdził też, że relikwia w rzeczywistości składa się z tłuszczów zwierzęcych lub żelatyny, może smalcu lub łoju, wosków i rozpuszczalnego w oleju czerwonego barwnika. Jego zdaniem, prawdziwa krew nie zachowuje się jak substancja wewnątrz relikwii: natychmiast koaguluje i wysycha. Co więc odpowiada za krwisty kolor? Garlaschelli wskazał na stosowaną w średniowieczu tzw. smoczą krew, czyli roślinną żywicę. Wierni i księża podtrzymują, że wiara w cuda nie wymaga naukowych potwierdzeń. Kult świętego Wawrzyńca jest żywy nie tylko we Włoszech, ale też między innymi w Kanadzie i Stanach Zjednoczonych. Co roku do Amaseno przyjeżdżają pielgrzymi zza oceanu. Większość z nich ma włoskie korzenie. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Gdzie jest krzyż Chrystusa? Święte relikwie miały trafić do kościołów w Europie
Krzyż Chrystusa to symbol jednoczący chrześcijan na całym świecie. Czy zostały po nim relikwie? Jeśli tak, to gdzie ich szukać?
W tym artykule: Dwa tysiące lat później Jezus wzbudza kontrowersje Relikwie zmieniały właścicieli Gdzie jest przechowywany krzyż Chrystusa? Wielkanoc to najważniejsze święto chrześcijańskie. Wierni rozważają wtedy mękę i zmartwychwstanie Chrystusa. W tym czasie jak bumerang wracają też kontrowersyjne pytania. Czy Jezus naprawdę istniał? Gdzie został pochowany? Jakie tajemnice skrywa całun turyński? Nie wszystkie wątpliwości mają prowokacyjny charakter. Wierni także zastanawiają się nad tajemnicą zbawienia i dociekają, gdzie znajduje się grób pański oraz czy gdziekolwiek zachowały się fragmenty krzyża, na którym umarł Zbawiciel. Dwa tysiące lat później Jezus wzbudza kontrowersje Krzyż Chrystusa to dziś jeden z głównych symboli chrześcijaństwa. Wierni noszą go na szyi, a podobizny ukrzyżowanego Jezusa można zobaczyć nie tylko na kościołach, ale też np. w przydrożnych kapliczkach. Co stało się z prawdziwym krzyżem, na którym umarł Jezus? To jedna z największych tajemnic chrześcijaństwa. Historia najcenniejszych relikwii jest skomplikowana. Po śmierci Jezusa władze Jerozolimy postanowiły ukryć krzyż. Obawiano się bowiem, że apostołowie będą chcieli go odzyskać. Trzy krzyże, na których skonali Jezus, dobry i złot łotr, zakopano w ziemi niedaleko Golgoty. Dopiero po 300 latach miała je odnaleźć święta Helena, matka cesarza Konstantyna Wielkiego I. Krzyże były trzy, skąd więc wiedziała, który jest święty? Tu pojawiają się pierwsze rozbieżności. Zidentyfikowanie relikwii mogło być możliwe dzięki tabliczce z imieniem skazańca. Inne źródła mówią o objawieniu lub uzdrowieniu nieuleczalnie chorej kobiety. Następnie św. Helena miała udać się z fragmentami krzyża Chrystusa do Rzymu. Aby jak najwięcej wiernych mogło obcować ze świętymi relikwiami, przekazano je także Jerozolimie i Konstantynopolowi. Czy znaleźliśmy gwoździe z ukrzyżowania Jezusa? Nowe badanie częściowo to potwierdza Dwa skorodowane żelazne gwoździe z czasów rzymskich mogą pochodzić z grobu Kajfasza – żydowskiego kapłana, który miał wydać Jezusa Rzymianom. W nowych badaniach na powierzchni gwoździ ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/gwozdzie-trafily-do-uniwersytetu-w-tel-awiwie-w-nieoznakowanej-paczce-fot-israel-hershkovitz-39d755f.jpeg" width="938" height="528" alt="Gwoździe trafiły do Uniwersytetu w Tel Awiwie w nieoznakowanej paczce (fot. Israel Hershkovitz)" title="Gwoździe trafiły do Uniwersytetu w Tel Awiwie w nieoznakowanej paczce (fot. Israel Hershkovitz)" /> Relikwie zmieniały właścicieli W kolejnych wiekach krzyż wielokrotnie ginął. W VII w. jego fragment posiadali Persowie. Nie miał on dla nich religijnego znaczenia. Miał za to posłużyć w trakcie negocjacji z Cesarstwem Bizantyńskim. Ówczesny cesarz w bitwie odzyskał jednak krzyż i zwrócił go Jerozolimie. Wydarzenie to jest wspominane w Polsce jako święto Podwyższenia Krzyża Świętego. Na przełomie X i XI w. chrześcijanie w Jerozolimie zaczęli być prześladowani przez muzułmanów. Wówczas krzyż Chrystusa został schowany. Po wyzwoleniu Ziemi Świętej trafił do Bazyliki Grobu Pańskiego. Nie na długo. Krzyż zniknął bez śladu podczas bitwy pod Hittin. Relikwie miały przynieść szczęście krzyżowcom. Ci jednak przegrali, a Jerozolima znalazła się pod panowaniem sułtana Saladyna. Gdzie leży biblijne miasto, w którym Jezus rozmnożył chleb? Betsaida to jedno z najczęściej opisywanych biblijnych miast. Archeolodzy od lat spierają się w kwestii jego położenia. Gdzie jest przechowywany krzyż Chrystusa? Pozostałe dwa fragmenty krzyża były bezpieczne. W XII w. święty Ludwik wykupił je razem z rzekomą koroną cierniową Chrystusa i włócznią, którą przebito jego bok. Relikwie ukryto w Paryżu. Po wybuchu rewolucji francuskiej zniknęły. Zostało tylko kilka większych fragmentów. Do dziś są przechowywane w kilku europejskich świątyniach: kościele św. Guduli w Brukseli, bazylice Santa Croce w Rzymie katedrze Notre Dame w Paryżu. To nie jedyne zachowane relikwie. Tylko je uważa się jednak za Lignum Crucis, czyli „drzewo krzyża”. Według tradycji chrześcijańskiej krzyż podzielono tak, aby każdy większy kościół mógł przechowywać, choć najmniejszy fragment. Eksperci przestrzegają jednak, że autentyczność większości z nich jest jest niepewna.
Koszer i halal. Z czym się to je? Co oznaczają nakazy żywieniowe Żydów i muzułmanów?
Tak, każdy z nas bywa koszerny i kupuje koszerne produkty: słodycze, soki, wyroby mleczne, alkohole, a nawet orzeszki ziemne. Mogą pochodzić z fabryk międzynarodowych koncernów lub z małych lokalnych wytwórni. Większość z nas sięga po nie nieświadomie, bo w Polsce mało kto chwali się przyznawanym przez rabina certyfikatem. A szkoda, bo taki stempel czasem niełatwo zdobyć. Co roku Rabinat Rzeczypospolitej Polskiej, podobnie jak rabinaty w innych krajach, aktualizuje listę koszernych produktów powszechnie dostępnych w sklepach i niekoniecznie oznaczonych jako koszerne (wyjątkiem jest mięso, na którym znak certyfikatu jest bezwzględnie wymagany). U nas moda na koszer dopiero się tworzy. Tymczasem na Zachodzie – zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych – znak koszerności jest przez konsumentów odbierany jako wiarygodny znak jakości, dużo lepszy niż symbol „eko” lub „produkt naturalny”. W północno-wschodniej części USA więcej niż połowa produktów na półkach sklepowych ma taki certyfikat, a całą tę gałąź rynku spożywczego w Stanach szacuje się na blisko 7 mld dol. rocznie. Co ciekawe, tworzą ją głównie muzułmanie, wegetarianie i weganie, adwentyści dnia siódmego, osoby cierpiące na różne alergie. Oraz tacy, którzy po prostu ufają, że żywność ta jest zdrowa, sprawdzona i wolna od niepotrzebnych substancji dodatkowych. Żydzi stanowią zaledwie 20–30 proc. kupujących. Skąd się bierze siła przyciągania koszeru? Jego zasady reguluje kaszrut – zbiór praw religijnych opisujący, co i w jakiej postaci wolno jeść pobożnemu żydowi. Najtrudniejsze reguły stosuje się do mięs, najłatwiej jest z roślinami. Produkty roślinne nieprzetworzone teoretycznie certyfikatu nie wymagają. Teoretycznie, bo kiedyś owoce, warzywa czy ziarna były koszerne z założenia, pod warunkiem że nie łaziły po nich robaki. Te z nadprogramową wkładką białkową automatycznie tracą swoje koszerne walory. – Teraz jednak nawet czasem nie wiadomo, czy zwykłe zdrowe jabłko jest koszerne – mówi naczelny rabin Polski Michael Schudrich. – W USA owoce czasem pokrywane są woskiem nabłyszczającym i trzeba sprawdzić, czy ma on certyfikat koszerności – dodaje. W certyfikowanym jedzeniu nie mogą znaleźć się również niektóre substancje dodatkowe z numerami E. Na czarnej E-liście znajduje się m.in. czerwony barwnik E120, czyli koszenila, którą robi się z roztartych na proszek meksykańskich robaczków czerwców kaktusowych, albo E542 – fosforan wapnia uzyskany z kości zwierząt. Nie dopuszcza się też żelatyny, emulgatorów i stabilizatorów zrobionych z tkanek zwierzęcych. Nie są to wprawdzie dodatki niezdrowe, wszystkie zostały dopuszczone do spożycia zgodnie ze standardami Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA), jednak trudno nie zgodzić się, że im mniej dodatków w jedzeniu, tym lepiej. Wszak nawet przy zwykłej rafinacji cukru wykorzystuje się wiele składników chemicznych. Według kaszrutu wszystkie one muszą mieć wcześniej przyznany certyfikat (posiada go również dwutlenek węgla). Rabin ma wgląd w całą dokumentację produkcji żywności, bo to wytwórcy zależy, by otrzymać dowód koszerności, a nie odwrotnie. Udostępnia mu więc spis wszystkich substancji wykorzystanych do wytworzenia produktu oraz ujawnia cały proces przetwórczy. – Zanim przyznam certyfikat, sprawdzam, czy w magazynie są te same składniki, które deklaruje producent – wyjaśnia rabin Schudrich. – Oczywiście firma może używać innego składnika niż ten, który oficjalnie deklaruje. Ale od czego są niezapowiedziane kontrole? Kilka razy wykryliśmy nieprawidłowości, na szczęście zdarza się to rzadko – dodaje. Ważne są nawet najmniejsze szczegóły. – W Japonii przyjechałem wydawać certyfikat producentowi pieczywa ryżowego. Na opakowaniu było napisane, że produkt jest wyłącznie z mąki ryżowej, zero tłuszczu, więc sądziłem, że dokument wystawię im od ręki. Wpuścili mnie na halę fabryczną, patrzę na taśmę – a tu forma wyciskająca krążki pieczywa świeci się od tłuszczu! Pytam, co to jest, przecież miało nie być żadnego tłuszczu. Okazało się, że została polana olejem ryżowym. Nie było problemu, akurat ten olej był koszerny, ale wydając certyfikat, muszę na wszystkie takie rzeczy zwracać uwagę – opowiada rabin. Producenci żywności sami czasem nie zdają sobie sprawy ze złożoności problemu. W pewnej polskiej fabryce na jednym piętrze produkowano sezamki, a na innym – cukierki. Wszystko byłoby bez zarzutu, gdyby nie fakt, że w całej fabryce wykorzystywano wspólny strumień pary wodnej. Czasem na linię produkcyjną wrzucano cukierki o smaku mlecznym. A wtedy – zgodnie z kaszrutem – sezamki też stają się mleczne, za pośrednictwem pary. – Nie ma nic złego w mlecznych sezamkach, ale kaszrut nakazuje, by produktów mlecznych i mięsnych nie łączyć, a między spożywaniem ich robić kilka godzin przerwy – wspomina rabin. – Dlatego certyfikatu sezamkom nie przyznałem, bo mógłby wprowadzać konsumentów w błąd – dodaje. Decyzja ta jest logiczna, ale czy istnieje racjonalne wyjaśnienie zakazu łączenia potraw mięsnych i nabiału? Zapewne podczas przygotowania łatwiej jest zachować czystość i higienę, gdy surowe mięso oporządza się na innych deskach i kroi innym nożem niż ser czy chleb. – Nauka jednak nie potrafi odpowiedzieć na pytanie, czy jednoczesne spożywanie tych produktów ma jakiś wpływ na nasze zdrowie – przyznaje dr Agnieszka Jarosz z Instytutu Żywności i Żywienia. – Oczywiście że nauka na to pytanie nie odpowie. Taki wymóg wynika z przykazań zawartych w Torze i ma przyczynę moralną i duchową – wyjaśnia rabin Schudrich. Prawo to bierze się z zapisu: „Nie będziesz koźlęcia gotował w mleku matki jego”. – Mleko symbolizuje matkę, koźlę – dziecko. Jedzenie ich razem odczytujemy jako podstawowy symbol okrucieństwa – mówi rabin. Zasadami higieny można próbować tłumaczyć także sposób obróbki mięsa. Zwierzę wykrwawia się tuż po uboju, a resztki krwi usuwa się najpóźniej w ciągu 72 godzin, płucząc mięso w zimnej wodzie i obficie soląc. Kaszrut wymaga też wycięcia większych żył i tętnic, nerwu kulszowego oraz zabrania spożywania pewnych partii sadła, tzw. tłuszczu czelew. – Pozbywanie się ich minimalizuje możliwość rozwoju drobnoustrojów. Krew szybko się psuje, tłuszcz jełczeje i staje się trujący. Sól natomiast działa jak konserwant – mówi dr Jarosz. Co na to rabin? – Żadne z praw zawartych w Torze nie może człowiekowi zaszkodzić. A wynikające z niego korzyści cielesne to tylko dodatek. Jakieś sto lat temu panowała moda na doszukiwanie się praktycznych powodów koszerności. Że kiedyś nie było lodówek, że rozwiązywała ona problem przechowywania mięsa – mówi Schudrich. – Teraz na to tak nie patrzymy. Jeśli chcesz szukać znaczenia tej zasady, szukaj przyczyny duchowej i moralnej. A powód zakazu spożywania krwi? To symbol życia, którego nie wolno nam zawłaszczać. W religijnej kuchni ważny jest też dobór mięsa. Żydzi mogą jeść tylko drób oraz zwierzęta, które jednocześnie są parzystokopytne i przeżuwające. Czyli krowa, baran czy koza są koszerne, a królik czy koń – już nie. Dla spraw zdrowotnych najważniejsze wydaje się, że zasada ta dyskwalifikuje świnię, która zjeść może wszystko i w ten sposób być siedliskiem chorób. Wieprzowiny nie mogą też jeść muzułmanie. Zabrania im tego analogiczne do koszeru prawo halal. Jak przy takich mięsnych obostrzeniach nie dać się wyprowadzić w pole? Muzułmanom i żydom z pomocą przychodzi najnowsza technologia – nanoelektronicy z Malezji w kwietniu 2012 r. opublikowali przepis na tanią i szybką metodę wykrywania najmniejszych cząstek wieprzowiny w mielonej wołowinie i kurczaku. Używają w tym celu drobin złota wielkości 20 nanometrów (tysiąc razy cieńszych od włosa), które oddziałują z DNA: wrzucone do oszukanego mięsa zmieniają kolor. W USA jeszcze 10 lat temu za oszustwo na koszerności groziło więzienie, ale niedawno sąd uznał, że jest to niezgodne z pierwszą poprawką do konstytucji. W Europie zaś powstaje inicjatywa tworzenia tzw. prywatnego prawa żywnościowego, któremu podlegaliby producenci. Na razie religijnego certyfikowania żywności nie obejmuje żadna ochrona – w Polsce nadużycie zaufania konsumenta nie jest karane, ale pewnie zaowocuje cofnięciem certyfikatu. Rozstrzyganie sporów na tle religijnym nigdy nie było proste. W 1999 r. w Amsterdamie muzułmanka kupiła kanapkę z mięsem halal, które – jak się później okazało – nie pochodziło z uboju rytualnego. Kobieta, gdy się o tym dowiedziała, pozwała kierowniczkę sklepu; handlarka twierdziła, że mięso jest halal, bo nie zawiera wieprzowiny. Sędzia nie podjął się ustalenia, jakie mięso jest halal. To sieć sklepów wymusiła na kierowniczce, by usunęła naklejki informujące o sprzedaży produktów halal – podaje Private Food Law, pierwsze tego typu opracowanie, wydane w 2011 r. przez European Food Law Associacion. Sposób uboju – przede wszystkim to on decyduje, czy mięso jest koszerne lub halal. Zwierzę pozbawia się życia, podcinając mu gardło jednym ruchem noża. Narzędzie jest ostrzone po każdym użyciu, a mający odpowiednie kwalifikacje rzeźnik sprawdza ostrze na własnym opuszku palca. – Jeśli nic nie poczuje, nóż jest wystarczająco ostry. Kiedyś sprawdzano to na języku – wyjaśnia rabin. – Prawidłowo wykonane cięcie jest humanitarne, bezbolesne, zwierzę szybko się wykrwawia – dodaje. – To przypomina tzw. Ubój gospodarczy na wsi, a nie przemysłowy przy zwierzętach hodowlanych – mówi mufti Muzułmańskiego Związku Religijnego w Polsce Tomasz Miśkiewicz. Prowadzi się go w ok. 20 zakładach w Polsce. Głównymi rynkami zbytu dla wołowiny są Izrael, Turcja i Egipt, państwa te kupują niemal jedną czwartą całego eksportu wołowiny z Polski – wynika z danych GUS. Taka metoda uboju budzi jednak sprzeciw obrońców zwierząt. Dlaczego? Po pierwsze (tu prawa religijne żydów i muzułmanów mówią jednym głosem) zwierząt przed zabiciem się nie ogłusza, co jest niezgodne z ogólnie przyjętymi zasadami uboju standardowego. Ubój rytualny jest jednak ujęty w przepisach Unii Europejskiej i w związku z tym legalny. Druga kwestia to sposób ułożenia świeżo ubitych zwierząt, żeby nie cierpiały. Nie wolno krępować tylnych nóg zwierząt kopytnych lub podwieszać ich za nie przed wykrwawieniem. Reguły koszeru i halalu są dobrze określone i precyzyjne. Jednak w wielu opracowaniach na temat kuchni koszernej pojawiają się rozważania, czy żyrafa jest zwierzęciem koszernym. Ma rozdzielone kopyto i jest przeżuwaczem, ale... nie wiadomo, w którym miejscu jej szyi należałoby dokonać uboju. – Nic podobnego – twierdzi rabin dr Ari Zivotofsky. – Cięcie musi być wykonane po prostu na szyi. U krowy możemy wybrać miejsce na długości 30 cm, a u żyrafy mamy do dyspozycji aż 2 m.
Tracimy wiarę. Najnowsza religia nr 1 na świecie to brak wyznania
Świeckość przybiera na sile, a ateiści i agnostycy próbują powiększyć i urozmaicić swoje szeregi.
Choć z reguły nie myślimy o kościołach w kategoriach wypadania z biznesu, to się zdarza. W marcu 2016 brytyjscy menonici, poruszeni śmiercią jednego parafianina i brakiem zainteresowania, odbyli ostatnie wspólne nabożeństwo. Niby łatwo można przewidzieć, że prosto ubierający się anabaptyści, którzy pod względem wiary zbliżeni są do amiszów, w dobie smartfonów staną się nieistotni, ale to tylko część większej tendencji. Na całym świecie ludzie, pytani o osobisty stosunek do wiary, coraz częściej wzruszają ramionami. Z kolei osób nie należących do żadnej religii, tzw. bezwyznaniowców, jest coraz więcej. Są największą grupą religijną w Ameryce Północnej i większości krajów europejskich. W Stanach Zjednoczonych stanowią prawie 25 procent populacji. W ciągu ostatnich dziesięciu lat bezwyznaniowcy w Stanach przewyższyli pod względem liczebności katolików, główny odłam protestantów i wszystkich wyznaniowców religii nie chrześcijańskich. Brak przynależności religijnej ma ogromny wpływ na to, co ludzie myślą o śmierci, jak uczą swoje dzieci, a nawet jak głosują. (Obejrzyj The Story of God z Morganem Freemanem, żeby zobaczyć, jak różne religie widzą Boga i stworzenie świata). Od dłuższego czasu przewidywano, że wraz z postępem technologicznym na świecie religia przestanie odgrywać kluczową rolę. Jednak wszystkie najnowsze analizy pokazują, że dzieje się to w niebywale szybkim tempie. We Francji już wkrótce większość narodu będzie bezwyznaniowa. Podobnie Holandia i Nowa Zelandia. W Wielkiej Brytanii i Australii już niebawem chrześcijanie stracą przewagę. Religia w szybkim tempie staje się mniej istotna niż kiedykolwiek, nawet w krajach, w których do tej pory miała wpływ na wszystko, od władców po granice i architekturę. Bezwyznaniowcy nie przejmują jednak Ziemi już w tym momencie. W wielu częściach świata, zwłaszcza w Afryce Subsaharyjskiej, liczba wierzących rośnie tak szybko, że w skali światowej liczba bezwyznaniowców zmniejszy się za 25 lat. Jak określił to jeden z naukowców, świat zaczyna dzielić się na “laicyzujący się Zachód i szybko powiększającą się resztę”. (Innym mocno świeckim krajem są Chiny, gdzie rewolucja kulturalna tłumiła religię przez dziesiątki lat, podczas gdy w niektórych byłych krajach komunistycznych religia staje się bardziej popularna). I nawet na laicyzującym się Zachodzie lawina projektów ustaw dotyczących wolności religijnej – które w gruncie rzeczy dekryminalizują dyskryminację – to najnowsze działania w amerykańskiej wojnie kulturowej o zabarwieniu religijnym, które na razie nikogo nie przekonują. Wśród bezwyznaniowców istnieją głębokie podziały. Niektórzy to zagorzali ateiści. Inni agnostycy. A wielu innym po prostu nie zależy na wybraniu preferencji. Zorganizowani wokół sceptycyzmu do organizacji i zjednoczeni wspólnym przekonaniem, że nie wierzą, bezwyznaniowcy jako grupa mają tak samo złożoną strukturę wewnętrzną jak wiele religii. I tak jak w przypadku religii, te wewnętrzne sprzeczności mogą odstraszać nowych członków. Milenialsi do Boga: Nie, dzięki Jeśli świat znajduje się nad religijną przepaścią, to trzeba wiedzieć, że powoli zmierzaliśmy w tym kierunku od kilkudziesięciu lat. Pięćdziesiąt lat temu magazyn Time zadał pytanie w słynnym nagłówku: Czy Bóg umarł?”. W artykule zastanawiano się, czy religia ma znaczenie we współczesnym życiu - po zakończeniu ery nuklearnej, kiedy komunizm się rozprzestrzeniał, a naukowcy potrafili wytłumaczyć więcej zjawisk niż kiedykolwiek wcześniej. Dzisiaj nadal zadajemy sobie to samo pytanie. Jednak odpowiedź nie ogranicza się do tak lub nie. Część populacji urodzona po ukazaniu się tego artykułu na prowokujące pytanie może odpowiedzieć: “Jaki Bóg”? W Europie i Ameryce Północnej bezwyznaniowcy z reguły są o kilka lat młodsi od średniej populacyjnej. A 11 procent Amerykanów urodzonych po 1970 roku dorastało w świeckich domach. Postęp nauki nie tylko sprawia, że ludzie zaczynają wątpić w Boga, ale też łączy tych, którzy wątpią. Łatwo znaleźć w sieci grupy dyskusyjne ateistów czy agnostyków, nawet dla kogoś pochodzącego z religijnej społeczności czy rodziny. I każdy kto szuka towarzystwa , którym w przeciwnym wypadku byłby kościół, może się wybrać na niedzielne świeckie spotkanie albo na tysiąc innych spotkań dla humanistów, ateistów, agnostyków czy sceptyków. Grupy z for internetowych i spotkań na żywo robią więcej niż tylko dają dowcipne odpowiedzi dla religijnych krewnych, którzy zmuszają do chodzenia do kościoła. Oni dają im odczuć, że nie są sami. Jednak nie jest łatwo zjednoczyć ludzi wokół idei niewierzenia w coś. - Organizowanie ateistów przypomina zawracanie rzeki kijem – wyjaśnia Stephanie Guttormson, dyrektor operacyjny w Richard Dawkins Foundation, które łączy się z Center for Inquiry. - Jednak czasami może się udać – dodaje. Guttormson mówi, że celem jej grupy jest zorganizowanie ateizmu. Chcą znormalizować ateizm do tego stopnia, żeby ateiści nie musieli już szukać grupy, by usłyszeć, że brak wiary jest w porządku, albo bronić swoich przekonań w obliczu religijnych ustawodawców. Ale jeszcze trzeba na to poczekać. Ateizm i problem z dywersyfikacją Organizacja non-profit Center for Inquiry w Waszyngtonie D.C. regularnie organizuje spotkania happy hour przy alkoholu Drinking Skeptically. Pewnej środy pod koniec marca jakieś 12 osób pojawiło się, by wypić coś w niewierze i oprócz jednej osoby wszyscy mieli biały odcień skóry. - U większości grup, które widziałem przeważał biały kolor skóry, ale nie jestem pewny czemu to przypisać – twierdzi Kevin Douglas, jedyny pijący Afroamerykanin, i wzrusza ramionami na demografię. Pochodzi z religijnej nowojorskiej rodziny i toczył wewnętrzną walkę ze swoim sceptycyzmem dopóki nie skończył college’u. Jedyny moment, kiedy inni mieli problem z zaakceptowaniem jego ateizmu miał miejsce kiedy pracował w Dallas w Teksasie, ale rasa, jak twierdzi, miała z tym niewiele wspólnego. Jednak częściej, jak wyjaśnia Mandisa Thomas, założycielka i dyrektorka Black Nonbelievers Inc. w Atlancie, presja pochodzi z naszej (afroamerykańskiej) społeczności. Ta presja wiąże się z miejscem, jakie religia – zwłaszcza chrześcijaństwo – zajmuje w historii ludności afroamerykańskiej. Zdaniem Thomas w czasach ruchów abolicyjnych kościoły stały się podporą dla czarnoskórych mieszkańców. - Przez wiele lat były podstawą działania czarnoskórych społeczności - twierdzi Thomas i dodaje, że ruch praw obywatelskich został zdominowany, Thomas używa słowa „uprowadzony”, przez liderów religijnych. - Jeśli to odrzucasz lub identyfikujesz jako osoba niewierząca, inni widzą cię jako zdrajcę swojej rasy – dorzuca. Thomas odstaje od innych niewierzących z innego powodu. Jest kobietą. Laicyzujący się Zachód jest pełen białych mężczyzn. Populacja Stanów Zjednoczonych jest w 46% męska i w 66% biała, ale około 68% ateistów to mężczyźni i 78% białej rasy. Atheist Alliance International nierównowagę płci nazwał „ważnym i pilnym problemem”. Przywilej niewiary Jest kilka teorii o tym, dlaczego tylu ludzi zostaje ateistami. Niektórzy demografowie przypisują temu bezpieczeństwo finansowe, co tłumaczyłoby, dlaczego kraje europejskie z rozwiniętym programem społecznym są bardziej świeckie niż Stany Zjednoczone, gdzie bieda jest powszechniejsza, a korzystanie ze służby zdrowia może doprowadzić do ruiny nawet tych ubezpieczonych. Ateizm jest też związany z edukacją, mierzoną przez osiągnięcia akademickie (ateiści w wielu miejscach zwykle mają ukończone studia) albo wiedzę ogólną o wielu różnych wierzeniach na świecie ( stąd teorie, że dostęp do Internetu sprzyja ateizmowi). Istnieją dowody na to, że religie narzucone przez państwo całkowicie zniechęcają ludzi do wiary, co tłumaczyłoby dlaczego Stany Zjednoczone są bardziej religijne niż większość państw zachodnich, które formalnie rzecz biorąc mają religię narodową, nawet jeśli mało osób się do niej stosuje. Stany Zjednoczone są również domem dla wielu krajowych kościołów – np. scjentologia, mormonizm – które mogą przyciągać tych rozczarowanych starszymi religiami. W Stanach Zjednoczonych czynniki społeczne promujące ateizm – czyli bezpieczeństwo finansowe i edukacja – przez długi okres były trudniej dostępne dla kobiet i osób o innym zabarwieniu skóry niż biały. Pew Research Center zauważa, że na świecie kobiety mają większą tendencję do przynależenia do jakiejś religii, modlenia się i traktowania religii jako istotnej części życia. To się zmienia, kiedy kobiety mają więcej możliwości. - Kobiety które są czynne zawodowo są bardziej podobne do mężczyzn w kwestiach religijnych. Kobiety zawodowo bierne z reguły są bardziej religijne – tłumaczy Conrad Hackett z Pew Research Center. - Możliwe, że dzieje się tak częściowo, ponieważ kobiety są częścią grupy religijnej, która wymusza na nich zostawanie w domu - dodaje. W gazecie Washington Post, w artykule o rasowych podziałach wśród ateistów, założyciel Black Skeptics Group Sikivu Hutchinson podkreśla, że „procent czarnoskórej lub latynoskiej młodzieży z dostępem do dobrej jakości edukacji z matematyki i nauk ścisłych jest nadal rozpaczliwie mały”. To oznacza, że mają oni mniej możliwości ekonomicznych i mniej styczności ze światopoglądem , który nie wymaga obecności Boga. W religii jest miejsce dla kobiet, osób o różnym kolorze skóry i biednych. Ze względu na swoją specyfikę, świeckość jest otwarta na wszystkich, ale nie zawsze jest tak przyjazna na początku. Niektóre z najbardziej znanych przedstawicielu humanizmu wcale nie zasłynęli z szacunku do kobiet. Czołowi ateiści Sam Harris i Richard Dawkins cieszą się okropna reputacją mizoginistów, tak samo zresztą jak zmarły Christopher Hitchens. Bill Maher, komik i zdeklarowany ateista, pod tym względem też nie jest (nieistniejącym przecież) aniołkiem. Wszyscy liderzy z Atheist Alliance International, Dawkins Foundation i Center for Inquiry z którymi rozmawiałem, byli bardzo świadomi demograficznych ograniczeń i dlatego pracują nad tym: wszyscy liderzy, z którymi rozmawiałem to kobiety. Nawet biali, wykształceni mężczyźni mogą odczuwać strach przed piętnem niewierzącego. Białoskóry dentysta podczas spotkania CFI Drinking Sceptically nie chciał rozmawiać oficjalnie ze strachu przed pacjentami, którzy nie chcieliby, żeby ateista leczył ich zęby. - Ludziom się wydaje, że jesteśmy agresywni, aroganccy, że dążymy do prowokowania ludzi religijnych – przyznaje Thomas z Black Nonbelievers, Inc. Pracuje nad tym, żeby to zmienić i żeby poprawić widoczność niewierzących o różnych odcieniach skóry. Thompson wierzy, że dane demograficzne dotyczące bezwyznaniowców nie odzwierciedlają prawidłowo ani liczby ani różnorodności tej grupy. Jedynie pokazują, kto czuje się na tyle komfortowo, by głośno wykrzyczeć, że nie wierzy. - Wśród ateistów jest dużo więcej ludzi rasy innej niż biała, jest dużo więcej kobiet - podkreśla. – Jest też wielu ludzi, którzy chodzą do kościoła, ale są ateistami. Powiększanie szeregów To co czasami nazywane jest nowym ateizmem rozpoczęło się w połowie pierwszej dekady XXI wieku. To były lata wojny, kiedy Islam przedstawiano jako zagrożenie, a chrześcijaństwo wpływało na politykę Stanów Zjednoczonych, zarówno krajową jak i zagraniczną, co było szczególnie widoczne w napędzanych wiarą głosowaniach przeciwko małżeństwom tej samej płci. W Stanach Zjednoczonych wielu stanowych legislatorów nadal posługuje się wąską interpretacją zasad chrześcijańskich, by odmówić usług osobom homoseksualnym i odpowiednich toalet transgenderystom. Jednak gwałtowna reakcja obywateli na religijną legislację jest teraz jeszcze szybsza i ostrzejsza niż kiedykolwiek. Europejczycy zdecydowanie chcą poruszać temat islamofobii i działań, które mogłyby stworzyć konflikt z „szybko powiększającą się resztą”. Porównując z poprzednimi kampaniami w amerykańskich wyborach prezydenckich, w tym roku religia usuwa się w cień. Donald Trump na pozór nie jest religijny (a jego zainteresowanie elektoratem ewangelikalnym stawia pod znakiem zapytania trwałość i motyw religijnych praw). Hillary Clinton powiedziała, że „robienie kampanii o wierze nie przychodzi jej naturalnie”. A z kolei Bernie Sanders nie jest „aktywnie związany” z żadną religią. Ich powściągliwość w tej kwestii odzwierciedla preferencje drugiej największej grupy religijnej w kraju, w którym chcą rządzić. Nie licząc Teda Cruza, czołowi kandydaci nie chcą rozmawiać o religii. Liczba Amerykanów opowiadająca się w kabinie do głosowania za boską interwencją zmniejsza się. Przy całej pracy jaką grupy świeckie wykonują, by promować zrozumienie dla bezwyznaniowców, prawdopodobnie najskuteczniejsze będą zniechęcenie i upływ czasu. Podczas gdy świeccy milenialsi dorastają i rodzą dzieci, jedyną niedzielną tradycją poranną, jaką mogą przekazać, i co do tego wszyscy na świecie są zgodni, to: brunch.
Drogie placebo działają lepiej niż tanie. "A szpitale to istne teatry wiary" [FOTOREPORTAŻ]
Nie jesteś tylko tym, co jesz, robisz lub myślisz. Jesteś tym, w co wierzysz.
Pielgrzym nie był pewien, czy dotrze do Kaplicy Łask. Zwykłe chodzenie było dla niego męczarnią, a co dopiero pokonanie 110 km, które tysiące wiernych przemierza co roku, aby ujrzeć otaczaną czcią figurę – Czarną Madonnę z Altötting. Był rok 2003. Richard Mödl doznał niedawno złamania kości piętowej, ale postanowił odbyć swą pierwszą pielgrzymkę z Ratyzbony do Altötting w Niemczech. Zakładał, że jeśli ból będzie zbyt silny, złapie jakąś okazję, ale głęboko wierzył, że Matka Boska mu pomoże. Szedł więc i szedł. – Gdy idziesz do Altötting, prawie nie czujesz bólu – mówi. Liczący dziś 74 lata Mödl ma ciepły uśmiech i żylastą sylwetkę. Wygląda, jakby był w stanie przetrwać szarżę nosorożców. Odkąd zagoiła mu się stopa, odbył tę pielgrzymkę jeszcze 12 razy i mocno wierzy w jej transformacyjną siłę. Nie on jeden tak sądzi. Bez względu na to, czy chodzi o dotknięcie Ducha Świętego podczas spotkania religijnego na Florydzie, czy o zanurzenie w wodach Gangesu, ozdrowieńcza moc wiary otacza nas ze wszystkich stron. Badania sugerują, że regularny udział w uroczystościach religijnych może wspierać układ odpornościowy, obniżać ciśnienie krwi i wydłużać życie. Religia nie jest bynajmniej jedynym rodzajem wiary, który potrafi sprawiać, że w niewytłumaczalny sposób czujemy się lepiej. 10 tys. km od Altötting inny człowiek doświadczył czegoś, co zakrawało na medyczny cud. Był rok 2004, gdy Mike Pauletich zorientował się, że ma problem. Przestał celnie rzucać piłką bejsbolową i bolało go ramię. Trochę drżała mu ręka, a żona zauważyła, że przestał się uśmiechać. Myśląc, że cierpi na zespół cieśni nadgarstka, wybrał się do lekarza. Okazało się jednak, że powodem jego marnej celności nie była ręka i wcale nie z powodu bólu ramienia przestał się uśmiechać. Mając 42 lata, przeżywał początki choroby Parkinsona. Lekarz powiedział mu, że w ciągu następnej dekady przestanie chodzić i nie będzie mógł stać ani jeść samodzielnie. Stan Pauleticha nie pogorszył się tak bardzo, jak przewidywał lekarz, ale przez lata chory musiał się zmagać z chorobą i depresją, bo mówienie i pisanie sprawiało mu coraz większą trudność. Potem, w 2011 r., zwrócił się do Ceregene, firmy testującej nową terapię genową. Choroba Parkinsona wynika z przewlekłej utraty neuroprzekaźnika zwanego dopaminą. Badania na małpach dowiodły, że wstrzykiwanie białka zwanego neurturyną może spowolnić postęp choroby, chroniąc, a być może także naprawiając uszkodzone neurony wydzielające dopaminę. Eksperymentalne leczenie Ceregene polegało na wycięciu dwóch otworów w czaszce pacjenta, po jednym w każdej półkuli mózgu, i wstrzyknięciu leku bezpośrednio w docelowy obszar. Poprawa, jakiej doznał Pauletich po zabiegu, była imponująca. Przed operacją miał trudności z poruszaniem się. Wciąż musiał tłumaczyć klientom swojej firmy technologicznej, że jego bełkotliwa mowa nie wynika z nadużywania alkoholu. Po operacji przestał się trząść, mógł swobodniej chodzić i mówił o wiele wyraźniej. (Dziś trudno się domyślić, że kiedykolwiek chorował na parkinsona). Kathleen Poston – lekarka, która prowadziła go podczas tego programu – była zdumiona. Mówiąc wprost, nigdy nie odnotowano odwrotu choroby Parkinsona u ludzi. Najlepszym, na co można było liczyć, było spowolnienie jej rozwoju, a i ono zdarzało się wyjątkowo rzadko. W kwietniu 2013 r. Ceregene ogłosiła wyniki badania. Neurturyna zawiodła. Leczeni nią pacjenci nie wykazali większej poprawy niż ci, którzy przeszli kurację placebo – pozorowaną operację, w ramach której lekarz nawiercał w czaszce zagłębienia, żeby pacjent miał wrażenie, że przeszedł zabieg. W tym samym roku Ceregene została wykupiona przez inną firmę i badania nad wpływem neurturyny na Parkinsona przerwano. Poston była zdruzgotana. Kiedy jednak spojrzała na dane, zauważyła coś, co ją zaszokowało: – Mike Pauletich nie przeszedł prawdziwej operacji. Był w grupie placebo. W pewnym sensie zarówno Pauletich, jak i Mödl brali udział w przedstawieniu, w którym my, ludzie, uczestniczymy od tysięcy lat, za każdym razem, gdy udajemy się do uzdrowiciela z nadzieją, że nam pomoże. I tak jak dobry spektakl teatralny potrafi nas zaabsorbować do tego stopnia, że mamy wrażenie, iż oglądamy coś prawdziwego, teatr uzdrawiania ma nas wciągnąć, tworząc w mózgach potężne oczekiwania. Uruchamiają one tzw. efekt placebo, który może wpływać także na to, co się dzieje w organizmie. Naukowcy wiedzą o tym od dawna i wykorzystują ten efekt do kontroli badań nad lekami. Obecnie jednak zaczynają uważać placebo za okno dające wgląd w mechanizmy neurochemiczne, które łączą umysł z ciałem, wiarę z doświadczeniem. W jaki sposób wiara może stać się tak silna, że potrafi leczyć? Wróćmy na moment do teatru – kluczową częścią porywającego przedstawienia są dekoracje i kostiumy. Kiedy Pauletich doświadczył poprawy swoich objawów, działo się to nie tylko za sprawą zagłębień, które mógł wyczć w swojej głowie, ani tego, co mówiono mu na temat operacji. W grę wchodziła cała scenografia, którą oglądał – lekarze w białych fartuchach, ze stetoskopami na szyjach, pielęgniarki, badania, testy, może nawet marna muzyka w szpitalnej poczekalni. Tę szpitalną otoczkę lekarze nazywają czasem teatrem medycyny. Ów kunszt dramaturgiczny rozciąga się na wiele aspektów leczenia i może działać na poziomie podświadomości. Drogie placebo działają lepiej niż tanie. Placebo w opakowaniach z nazwami firm są skuteczniejsze niż te w zwykłych pudełkach z opisem. Placebo w czopkach sprawdzają się lepiej we Francji, zaś Anglicy wolą swoje połykać. Fałszywe zastrzyki często działają lepiej niż fałszywe pigułki. Wygląda jednak na to, że pozorowane operacje działają najsilniej. Najdziwniejsze jest to, że placebo potrafi działać nawet wtedy, gdy otrzymująca je osoba wie, że to placebo. Mówi o tym klasyczny już dziś artykuł opublikowany w 2010 r. przez Teda Kaptchuka ze Szkoły Medycznej Harvarda. Po 21 dniach zażywania placebo osoby z zespołem jelita drażliwego czuły się znacznie lepiej niż te, które nie dostawały niczego, pomimo iż poinformowano je wcześniej (i przypomniano później), że otrzymują specyfik obojętny dla organizmu. Ten eksperyment wykazał, że wspomagająca relacja pacjent–lekarz jest kluczem do wytworzenia wiary w pomyślny wynik. Pacjenci zostali poinformowani o sile placebo i pozytywnego nastawienia. Powiedziano im, że rygorystyczne badania kliniczne wykazały, że tabletki placebo inicjują znaczące procesy samoleczenia. Mieli zażywać pigułki sumiennie, nie opuszczając żadnych dawek. – Kontakt z oczekiwaniami jest bardzo trudny – mówi Kaptchuk, który bada efekty placebo przez całe życie – bo mamy do czynienia z bardzo nieprecyzyjnymi pomiarami bardzo nieprecyzyjnego zjawiska. I znaczna część z tego jest nieświadoma. Karin Jensen, dawna koleżanka Kaptchuka prowadząca dziś własne laboratorium w sztokholmskim Instytucie Karolinska, zaprojektowała eksperyment mający określić, czy jest możliwe wykorzystanie sygnałów podprogowych do wywoływania u badanych efektu placebo. Podczas warunkującej fazy eksperymentu badani oglądali na ekranie zmieniające się twarze. Jensen wykorzystała twarze, bo nasze mózgi są szczególnie biegłe w ich rozpoznawaniu. Połowa badanych otrzymała sygnały podprogowe – twarze pojawiały się zaledwie na ułamek sekundy, nie na tyle długo, by je świadomie rozpoznać. Pozostali oglądali je dłużej i mogli je rozróżnić. W tej pierwszej fazie ręce badanych poddawano zmiennym bodźcom cieplnym skoordynowanym z sygnałami wizualnymi – więcej ciepła przy pierwszej twarzy, mniej przy drugiej. W fazie sprawdzającej, która nastąpiła potem, badani, łącznie z tymi, którzy odbierali tylko migawkowe, podprogowe sygnały, twierdzili, że odczuwają większy ból, oglądając pierwszą twarz, pomimo że bodziec cieplny pozostawał umiarkowany, jednakowy dla obu twarzy. A zatem u badanych powstało nieświadome skojarzenie między większym bólem i pierwszą twarzą. Eksperyment wykazał, że reakcja placebo może być warunkowana podprogowo. Jensen twierdzi, że drobne sygnały, które odbieramy, wchodząc do szpitala – w znacznej części doświadczane nieświadomie – w podobny sposób wywołują reakcje w naszych organizmach. – Część leczenia jest nieświadoma. To coś, co dzieje się instynktownie – mówi badaczka. Szpitale są tylko jednymi z miejsc, w których często odbywa się teatr wiary. Istnieją setki alternatywnych sposobów leczenia wykorzystujących nasze oczekiwania – homeopatia, akupunktura, tradycyjna medycyna chińska, urynoterapia, maseczki z ludzkiej krwi, zastrzyki witaminowe, żeby wymienić tylko kilka. Poziom ich dowiedzionej skuteczności bywa różny. – Wiara jest czymś naturalnym, co wynika po części ze sposobu, w jaki są zaprogramowane nasze mózgi – mówi Tanya Luhrmann, antropolożka z Uniwersytetu Stanforda, która znaczną część swej kariery zawodowej poświęciła na badanie ludzkich interakcji z Bogiem. Jej zdaniem leczenie oparte na wierze wymaga nie tylko dobrej opowieści, ale także wysiłku aktywnego słuchacza potrafiącego sprawić, żeby to, co wyobrażone, wydawało się realne. Kiedy opowieść i wyobraźnia są zsynchronizowane, rezultaty mogą być zdumiewające. – Ludzie mają zdolność do zmieniania swych doświadczeń – zapewnia Luhrmann. – To umiejętność, której możemy ich nauczyć. Usłyszałem o opartym na wierze uzdrawianiu przez brujos, czyli szamanów, z Catemaco w stanie Veracruz na wschodnim wybrzeżu Meksyku. To szczególnie teatralni uzdrowiciele łączący szamańskie tradycje z katolicyzmem, w znacznym stopniu tak, jak chrześcijanie czynili tysiąc lat temu. Usłyszałem historie o wielkich ogniskach w kształcie pentagramów i tańczących wariatach, którzy plują na ludzi w ramach błogosławieństwa. Z pewnością warto było się temu przyjrzeć. Lecz kiedy przyjechałem do Catemaco i trafiłem do przychodni współczesnego brujo, nie zobaczyłem ognisk ani pokrzykujących szamanów. To nie była bynajmniej ciemna, pełna nietoperzy jaskinia, jakiej się spodziewałem. Poczekalnia okazała się schludnym salonikiem pachnącym środkami dezynfekującymi. Na półkach leżały plastikowe amulety i szklane kryształy. Około 10 osób siedziało na krzesłach, czytając czasopisma lub oglądając mecz w telewizji. Zaś brujo, który mnie powitał, wyglądał bardziej na lekarza niż czarodzieja. Był ubrany na biało, miał starannie przystrzyżony wąsik i kapiące od żelu włosy. Połowę jego gabinetu zajmował ołtarz zastawiony krucyfiksami, posążkami świętych, kwiatami i setkami migających, kolorowych światełek. Przyszedłem na proste limpia – oczyszczenie ducha. Brujo wziął jajko, parę listków bazylii i kilka plastikowych butelek wypełnionych, jak mi powiedział, blokerami zła chroniącymi przed złą energią oraz płynem zapewniającym bogactwo. Wszystko było czyste i zdezynfekowane. Po krótkiej rozmowie zabrał się do spraw mojego ducha, skrapiając mnie obficie olejkami o gryzącym zapachu i nacierając moje ciało jajkiem, które następnie wbił do szklanki z wodą i uważnie obejrzał jego zawartość. Znałem ten zabieg – jest powszechny wśród meksykańskich brujos. Tym, co mnie zaskoczyło, był brak pompy czy zaklęć. To było bardziej kliniczne niż obrzędowe. Brujovzapytał mnie o kolana i krzyż (jedno i drugie w porządku), po czym stwierdził, że jajko wskazuje, iż w przyszłości mogę odczuwać ból. Niczym radiolog objaśniający zdjęcie rentgenowskie wskazał mi kilka bąbelków w białku jajka mających świadczyć o tym, że ktoś z mojego otoczenia jest zazdrosny i źle mi życzy. Potem zaproponował, że za dodatkową opłatą zapewni mi ochronę przed przyszłymi szkodami. Odmówiłem. Uścisnęliśmy sobie ręce i wyszedłem z uczuciem rozczarowania. Gdzie ten teatr? I dopiero potem, kiedy znowu znalazłem się na ulicy, zacząłem wszystko rozumieć. 20 lat temu w Catemaco nadal można było spotkać „autentycznych” szamanów, tańczących i plujących (którzy nadal występują dla turystów i podczas świąt). Ale oczekiwania to ruchomy cel. W ciągu minionego pokolenia konwencjonalna medycyna stała się w Catemaco normą. Plucie i wymachiwanie kogucimi piórami budziło zaufanie kiedyś, ale dziś większość brujos dostosowała się do czasów, łącząc białe fartuchy i antyseptyczne spreje ze swoim mistycyzmem, aby spełnić oczekiwania pacjentów – tworząc teatr medycyny. Mój brujo patrzył mi w oczy i uśmiechał się ciepło jak kompetentny, troskliwy lekarz. I muszę powiedzieć, że poczułem się trochę lepiej. Zatem w jaki właściwie sposób działa teatr medycyny? Jak wiara, w sensie dosłownym, leczy? Jedną część rozwiązania tej zagadki, jak wykazała Jensen, stanowi warunkowanie. Przypomnijcie sobie psa Pawłowa, który ślinił się, ilekroć usłyszał dzwonek. Działo się tak dlatego, że Pawłow uwarunkował zwierzę w ten sposób, że kojarzyło pożywienie z dźwiękiem. Naukowcy zdołali wyszkolić układy odpornościowe szczurów, łącząc słodkie płyny z cyklosporyną A, lekiem, który chroni pacjentów przed odrzuceniem transplantowanych narządów. Za każdym razem, kiedy szczur otrzymuje słodki napój, dostaje też lek. Lecz po odpowiedniej ilości prób lek przestaje być konieczny. Sam słodki napój wystarcza do wyłączenia reakcji odpornościowej u szczura. Warunkowaną przez efekt placebo odpowiedzią w reakcji na ból jest wydzielanie endorfin – podobnych do opium związków, działających przeciwbólowo – syntetyzowanych przez organizm. W latach 70. XX w. dwaj neurobiolodzy z San Francisco, chcąc sprawdzić, jak te wewnętrzne opioidy uśmierzają ból, dokonali pewnego odkrycia podczas eksperymentu z pacjentami, którym właśnie usunięto zęby mądrości. Naukowcy porównali najpierw reakcję grupy placebo z reakcją drugiej grupy, która dostawała nalokson, lek znoszący kojące działanie opioidów. Żaden z badanych nie dostawał środków przeciwbólowych ani tego nie oczekiwał – i wszyscy czuli się okropnie. Potem badacze zmienili zasady eksperymentu, mówiąc pacjentom, że część z nich dostanie morfinę, część placebo, a pozostali nalokson. Nikt, łącznie z naukowcami, nie wiedział, kto dostaje co. Tym razem niektórzy badani poczuli się lepiej, nawet jeśli nie dostali morfiny. Ich oczekiwania uruchomiły wydzielanie endorfin, które ograniczyły ból. Kiedy jednak dostali nalokson, znów zaczynało ich boleć. Lek likwidował działanie endorfin uwolnionych przez reakcję na placebo. – Bez oczekiwania ulgi w bólu nie możesz przeżywać efektu placebo – mówi Howard Fields, emerytowany profesor na Uniwersytecie Kalifornijskim w San Francisco i jeden z autorów tamtego badania. Od czasu wspomnianego eksperymentu warunkowanie było wykorzystywane do badania wpływu wiary na wydzielanie innych leków produkowanych przez organizm, w tym serotoniny, dopaminy oraz pewnych kannabinoidów, które mogą działać podobnie do psychoaktywnego składnika marihuany. Ale dopiero w pierwszych latach naszego stulecia naukowcy mogli obserwować, jak odbywa się to w mózgu. Tor Wager, doktorant na Uniwersytecie Michigan, umieszczał badanych w skanerze mózgu. Nakładał im na nadgarstki kremy, a następnie przypinał do nich elektrody mogące wywoływać bolesne wstrząsy lub wrażenie gorąca. Mówił, że jeden z tych kremów może łagodzić ból, choć w rzeczywistości był to ten sam krem, bez żadnych właściwości przeciwbólowych. Po kilku rundach warunkowania badani uczyli się odczuwać mniejszy ból na nadgarstku pokrytym „przeciwbólowym” kremem; w ostatniej próbie silne wstrząsy odbierali jako lekkie uszczypnięcia. Typowa warunkowana reakcja placebo. Najciekawsze jest to, co ukazały skany mózgu. Normalnie wrażenia bólowe rozpoczynają się w miejscu urazu i w ciągu ułamka sekundy docierają przez kręgosłup do pewnej sieci obszarów w mózgu, która rozpoznaje je jako ból. Reakcja placebo wędruje w odwrotnym kierunku, rozpoczynając się w mózgu. Oczekiwanie wyleczenia, powstające w korze przedczołowej, wysyła sygnały do innej sekcji mózgu, która wytwarza opioidy i uwalnia je przez rdzeń kręgowy. My nie wyobrażamy sobie, że nas nie boli, tylko całkiem dosłownie leczymy samych siebie, oczekując ulgi, do otrzymania której zostaliśmy uwarunkowani. – Właściwa wiara i właściwe doświadczenie współdziałają ze sobą – mówi Wager, będący dziś profesorem na Uniwersytecie Kolorado w Boulder i dyrektorem tamtejszego laboratorium neurobiologicznego. – I to jest recepta. Recepta wiary i doświadczenia opuszcza laboratoria i trafia także do klinicznej praktyki. Christopher Spevak jest specjalistą od leczenia bólu i uzależnień w Narodowym Wojskowym Centrum Medycznym Waltera Reeda w Bethesda w stanie Maryland. Każdego dnia widuje czynnych żołnierzy i weteranów z poważnymi urazami, czasami w kilka zaledwie dni lub tygodni po opuszczeniu pola walki. Może dzięki temu wykorzystywać oczekiwania i warunkowanie w celu pobudzania wewnętrznych opioidów do pokonywania albo przynajmniej łagodzenia długotrwałego bólu. Spotykając po raz pierwszy swych pacjentów, Spevak nie pyta ich o urazy ani przebyte choroby – ma to wszystko w karcie. Zamiast tego chce poznać ich samych. Może się na przykład dowiedzieć, że w dzieciństwie dana osoba miała przed domem ulubiony eukaliptus albo uwielbiała miętowe cukierki. W końcu jeżeli Spevak przepisuje opioidowy środek przeciwbólowy, ilekroć pacjent go otrzymuje, dostaje także olejek eukaliptusowy do powąchania albo cukierek miętowy do zjedzenia. Dowolny bodziec, który zdaniem lekarza się sprawdzi. Z czasem, tak jak w przypadku migawek twarzy pokazywanych przez Jensen czy kremów Wagera (a prawdę mówiąc także dzwonka Pawłowa), pacjent zaczyna łączyć doznanie zmysłowe z lekiem. Po jakimś czasie Spevak odstawia lek i dostarcza tylko dźwięki lub zapachy. Mózg pacjenta może sięgnąć po potrzebne substancje do wewnętrznej apteki. – Mamy tu ludzi po potrójnych i poczwórnych amputacjach, którzy nie są na opioidach – mówi Spevak o weteranach z Iraku i Afganistanu. – Ale mamy też starszych weteranów, z Wietnamu, którzy od 30 lat dostają wysokie dawki morfiny z powodu bólów okolicy lędźwiowej. Dwa lata temu Leonie Koban, pracownica laboratorium Tora Wagera, rozpoczęła nowatorskie badanie nad placebo. Naukowcy doskonale zdawali sobie sprawę z roli warunkowania i teatru w nakierowywaniu oczekiwań. Chcieli sprawdzić rolę trzeciego elementu wpływającego na doświadczanie bólu – innych wierzących. Podobnie jak w wielu wcześniejszych testach efektu placebo prowadzący wywoływali piekący ból w rękach badanych i prosili ich o ocenę jego stopnia. Lecz tym razem wprowadzili kolejną zmienną. Ochotnicy spoglądali na ekran i widzieli szeregi znaków # wyobrażające oceny poprzednich uczestników. Takim samym bodźcom badani przypisywali wyższy lub niższy poziom bólu, zależnie od tego, co im powiedziano o ocenach poprzedników. Ten rezultat nie był zaskakujący. Już w latach 50. XX w. szereg testów nazywanych eksperymentami Ascha dowiódł, że aby dostosować się do grupy, badani często udzielają odpowiedzi, o których wiedzą, że są błędne. Tym, co zaszokowało Koban i Wagera, była niesłychana siła społecznego wpływu – efekt okazał się większy, niż można było oczekiwać po warunkowaniu. Testy reakcji przewodności skóry – mimowolnych zmian przewodzenia elektryczności przez ciało, często wykorzystywanych w wykrywaczach kłamstw – wykazały, że badani nie mówili po prostu tego, co ich zdaniem prowadzący chcieli usłyszeć. Oni naprawdę w mniejszym stopniu reagowali na ból. Badania metodą rezonansu magnetycznego wskazywały na istnienie odrębnej, uzupełniającej sieci aktywności mózgowej, która włącza się, gdy konwencjonalne placebo jest wzmacniane przez presję obserwatorów. Koban posuwa się do tego, że twierdzi, iż społeczna informacja może wpływać na doświadczanie bólu silniej niż warunkowanie i podświadome sygnały. – Informacja, którą czerpiemy z naszych relacji społecznych, ma potężny wpływ nie tylko na doznania emocjonalne, ale także rezultaty związane ze zdrowiem, takie jak ból i leczenie – mówi badaczka. – A my dopiero zaczynamy rozumieć te wpływy i możliwości ich wykorzystania. Wpływ grupy społecznej może wyjaśniać, dlaczego religię można w bardzo dosłownym sensie uznać za to, co Karol Marks określił jako „opium dla ludu”. Wpływ ten może wykorzystywać zdolność dostępu do naszego własnego zasobu przekonań i oczekiwań, zwłaszcza wtedy, gdy otaczają nas inni wierni, którzy robią to samo. Potęga grupowej wiary nigdzie nie jest bardziej widoczna niż na religijnych pielgrzymkach – corocznych wędrówkach katolików do Lourdes we Francji, dorocznego hadżdżu muzułmanów do Mekki czy wreszcie, największej ze wszystkich, maha kumbh mela odbywającej się co 12 lat. Jak się szacuje, ostatnia kumbh mela, w lutym 2013 r., przyciągnęła do indyjskiego miasta Allahabad 70 mln Hindusów. Był chłodny poranek maja 2016 r., gdy spotkałem pielgrzyma Richarda Mödla udającego się do Altötting w Bawarii. Pierwsze udokumentowane uzdrowienie miało tam miejsce w 1489 r. Chłopiec, który utonął, w cudowny sposób powrócił tam ponoć do życia. Dziś Czarna Madonna z Altötting przyciąga co roku około miliona odwiedzających. Grupa, do której dołączyłem, była w drodze już od 3 nad ranem. Po przerwie na śniadanie wszyscy gawędzili radośnie, czekając w deszczu na sygnał do wymarszu w dalszą drogę. Denerwowałem się tą wędrówką z powodu operacji kostki, którą przeszedłem trzy miesiące wcześniej, ale w wesołym tłumie wiernych mój ból jakoś ucichł. – Każdy jest tutaj ze swoich własnych powodów, ale w tym samym stopniu wszyscy są tu dla siebie nawzajem – powiedział Marcus Brunner, uśmiechnięty ksiądz odbywający tę wędrówkę od 27 lat. – Grupa niesie ciebie, a zarazem ty niesiesz grupę. Kiedy dotarliśmy do Kaplicy Łask, zobaczyliśmy, że wewnątrz i od zewnątrz pokrywają ją wota dziękczynne – obrazy cudów obejmujące setki lat i przedstawiające każdą dolegliwość, jaką można sobie wyobrazić. O ściany były oparte kule i laski pozostawiane od wieków przez pielgrzymów, których Czarna Madonna uwolniła od cierpień. Nadzieje na uzdrowienie nie słabną. – Tutaj myśli się w inny sposób – stwierdził Thomas Zauner, psychoterapeuta i diakon, który przeprowadził się do Altötting w poszukiwaniu wspierającej społeczności dla swojego upośledzonego umysłowo dziecka. – Modlitwa wydaje się naprawdę działać.
Władcy umysłów. Jak powstają i działają nowe religie
Fenomen duchowości polega na tym, że człowiekowi można wmówić dowolne rzeczy, których udowodnić się nie da i nie można im zaprzeczyć
Aż 110 mln ludzi na świecie nie znalazło w tradycyjnych religiach odpowiedzi na wiele współczesnych pytań i przystąpiło do nowych ruchów religijnych. Średnio co tydzień powstaje nowy. To już zjawisko masowe – twierdzi prof. Christopher H. Partridge z Lancaster University, autor Encyclopedia of New Religions. Dawniej używano określenia sekty, ale nazwa ta zyskała pejoratywny charakter i obecnie stosowana jest wyłącznie do grup skrajnie niebezpiecznych, takich jak Heaven’s Gate (jej członkowie popełnili zbiorowe samobójstwo w 1997 r., by wsiąść na statek kosmitów lecący za kometą Hale’a-Boppa) czy Kościół Zjednoczenia założony przez Sun Myung Moona w Korei (wymaga od członków absolutnego posłuszeństwa, decydując m.in. o wyborze ich małżonka). Scenariusz zwykle jest podobny: charyzmatyczny lider skupia wokół siebie grupę zwolenników, strasząc ich nadchodzącą apokalipsą. Tworzy bezpieczny świat, którym rządzą jasne reguły, a nie rosnące raty kredytu czy groźba utraty pracy. Przywódca sekty dzięki posiadanej charyzmie staje się w oczach wyznawców sprawiedliwym sędzią, dobrym ojcem, troskliwym opiekunem, terapeutą i przyjacielem – pisze w książce Fenomen sekt Elżbieta Mudrak. Uzurpuje sobie prawo do kontrolowania ludzkiego zachowania na najsubtelniejszych poziomach sfer rodzinnej, intymnej, duchowej. Jego wpływ z czasem staje się tak pożądany, że [...] prowadzi do całkowitej zmiany dotychczasowego stylu życia jednostki. Guru dla każdego Wiele osób dostrzegło w tym szansę na zaistnienie, bo bycie duchowym przywódcą okazuje się banalnie proste. Wystarczy zastosować kilka rad, które zebrał Jag Venugopal, amerykański bloger hinduskiego pochodzenia: Ogłoś, że jesteś wcieleniem jakiegoś znanego świętego. Stwórz legendę wokół swych narodzin i dzieciństwa (co najmniej kilka cudów i kontaktów z bogami). Ubieraj się odpowiednio (najlepiej w suknię i turban). Mów niejasno (wszak przemawia przez ciebie bóg); a najlepiej mów łamanym angielskim (wykształcony mistrz jest podejrzany, najlepiej wtrącaj słowa z sanskrytu, którego i tak nikt nie zna). Wyrażaj się ciepło o wszystkich religiach (nie wiadomo, skąd się trafią klienci). Nakarm biednych, ufunduj szkołę lub szpital (to się przełoży na dobrą prasę). Nie daj się przyłapać na niegodnym zachowaniu (powołaj speców od budowania wizerunku). Buduj relacje z celebrytami (ich fani mogą zostać twoimi wyznawcami). Amerykański reżyser Vikram Gandhi postanowił sprawdzić, czy rzeczywiście tak łatwo dziś zostać guru. Przeprowadził eksperyment: dokleił sobie włosy i długą brodę. Wyćwiczył hinduski akcent, wynajął salę i rozpoczął działalność w Arizonie jako Kumare. Mówił to, co mu ślina na język przyniosła, uczył ruchów, które wymyślił i rysował ludziom na czołach penisy, twierdząc, że to tajemne znaki. Bardzo szybko nie tylko znalazł grono zagorzałych zwolenników, ale zaczął być także zapraszany na obozy jogi jako instruktor. Co ciekawe, kiedy po roku ujawnił swoją prawdziwą tożsamość, część jego uczniów dalej twierdziła, że ma nadprzyrodzoną moc i wiele ich nauczył. – Fenomen duchowości polega na tym, że człowiekowi można wmówić dowolne rzeczy, których udowodnić się nie da i nie można im zaprzeczyć – mówi Paweł Szuppe, teolog, religioznawca i pracownik Dominikańskiego Ośrodka Informacji o Nowych Ruchach Religijnych i Sektach. – Nie trzeba nawet znać się na psychologii, filozofii ani posiadać charyzmy. Złote jaja Nowe religie trudno nazwać rzeczywiście nowymi, bo zwykle korzystają z istniejących już systemów religijnych, filozoficznych i popkultury, swobodnie wybierając z nich to, co najbardziej odpowiada ludzkim potrzebom. Najbardziej widoczne jest to w multietnicznych Stanach Zjednoczonych, gdzie nowych ruchów religijnych powstaje najwięcej, a coraz szybsze tempo życia powoduje erozję tradycyjnych wartości. Sporo nowych religii powstało też na terenie byłego ZSRR, po upadku którego pozostała pustka w wielu wymiarach. W Indiach z kolei podążanie za charyzmatycznym guru jest elementem tradycji. W kraju jest więcej świątyń niż szkół, a jedna trzecia społeczeństwa to analfabeci żyjący poniżej granicy ubóstwa, z którego może ich wyrwać tylko cud, więc w niego wierzą. – Na świecie są jednak dwie dominujące tradycje, które bardzo się od siebie różnią. Religie monoteistyczne opierają się na teologii, starają się ująć świat w ryzy, głoszą, że rządzą nim niezmienne prawa, które ustanowił osobowy bóg – mówi religioznawca i etnolog, prof. Włodzimierz Pawluczuk. – Na wschodzie zaś osobowego boga nie ma, wszystko opiera się na systemach filozoficznych, duchowych tradycjach i technikach, które pozwalają je doskonalić. W wielu krajach przewodnicy duchowi stanowią kręgosłup moralny społeczeństwa i cieszą się prawdziwym i zasłużonym szacunkiem, gromadzą wokół siebie uczniów, którym przekazują wiedzę, uczą technik medytacji i wskazują drogę postępowania. W Azji na duchowe przebudzenie pracowali latami, żyli w odosobnieniu, medytowali w odciętych od świata jaskiniach. Buddyjscy mnisi, aby osiągnąć oświecenie, przestrzegają aż 227 reguł (zasad moralnych), które nie pozwalają im nawet na zabicie muchy. Na Zachodzie transcendentalny odlot można osiągnąć na weekendowym kursie. Roshi Genpo, twórca metody Big Mind (zastrzeżonej znakiem towarowym), oferuje oświecenie w godzinę za 50 tys. dol. – Charyzmatyczni oszuści opanowali sztukę budowania nastroju i widowiskowych trików. Znaleźć ich jest o wiele łatwiej, bo są bardziej medialni. Aby zyskać wiarygodność, uprawiają teatr – uciekają się do iluzji, a swoje sztuczki nazywają cudami. Regularnie są zresztą demaskowani – mówi Tomek Michniewicz, dziennikarz, podróżnik i autor książki Samsara. Kiedy zmarły niedawno Sai Baba (w samych Indiach miał 6 mln wyznawców) kręcił rękami, sypał się z nich vibuti – święty popiół o właściwościach leczniczych, który okazał się sproszkowanym krowim łajnem. Podczas spotkań z wiernymi wypluwał złote jajka, pierścionki, medaliony, drogie zegarki czy krzyżyki. Dla hinduistów z ust wyciągał figurki bogów, a dla buddystów japa male (różańce) używane podczas mantry. Tłumaczył, że tworzy je tak samo, jak Bóg stworzył świat. Wierni przypisywali mu zdolności lewitacji, teleportacji, jasnowidzenia, wpływania na zmianę pogody, uzdrawiania, a nawet wskrzeszania zmarłych. Kiedy zmarł w 2011 r., w jego rezydencji znaleziono 98 kg złota, 307 kg srebra i 120 mln rupii (7,2 mln zł). Zostawcie buty i umysły Nie mniej bogaci byli inni hinduscy guru. Dhirendra Brahmachari, rzekomy „latający” nauczyciel jogi i kochanek Indiry Gandhi, miał nielegalną fabrykę broni i prywatny odrzutowiec. Maharishi Mahesh Yogi, założyciel i przywódca ruchu Medytacja Transcendentalna, zgromadził majątek wart miliard dolarów, nieruchomości jego organizacji wyceniano na 3,6–5 mld. W latach 70. przekonywał, że 10 tys. latających joginów może zapewnić pokój na świecie. Karierę zrobił dzięki Beatlesom, którzy ogłosili go swym nauczycielem. Propagował medytację transcendentalną, która polega na wypowiadaniu otrzymanej przez nauczyciela mantry przez 20 min dziennie, dzięki czemu na adepta spływają „jogiczne moce” i „umiejętność latania”. Można ją doskonalić, skacząc na pośladkach w pozycji lotosu. Głośny film Davida Sievekinga David chce odlecieć ujawnia, że mantry kosztowały 1500 dol. (dziś 2800 euro), a tytuł „radży ruchu” – milion dolarów. Wśród zagorzałych wyznawców Maharishiego jest m.in. David Lynch, który założył organizację uczącą dzieci na całym świecie transcendentalnej medytacji oraz słynny amerykański wydawca Earl Kaplan, który podarował mistrzowi 150 mln dol. na budowę centrum medytacyjnego w Indiach. Ci hinduscy pseudoguru zrobili zawrotną karierę na Zachodzie m.in. dzięki swojej egzotyce. Chandra Mohan Jain, znany jako Osho lub „guru seksu”, w Indiach budził takie zgorszenie, że musiał w latach 80. przenieść swoją komunę do USA, a tam z łatwością zbudował siedmiotysięczne miasto z lotniskiem i transportem publicznym, w którym średnia wieku wynosiła 34 lata, a 40 proc. mieszkańców miało wyższe stopnie naukowe. Przed wejściem do sali wykładowej widniał napis: Zostawcie tu buty i umysły. Zarzucano mu, że prał ludziom mózgi, ale jego uczniowie upierali się, że miało to dla nich zbawienny skutek, bo medytacje Osho oczyszczały ich umysły z dogmatów, stereotypów i strachu, na których opierają się tradycyjne religie i kościoły. Amerykanom odpowiadał jego światopogląd, medytowanie podczas stosunku i sposób bycia radosnego guru z Indii, który twierdził, że bogactwo sprzyja rozwojowi duchowemu. Sam miał aż 93 rolls-royce’y i 300 rolexów. Dziś jedną z najbogatszych sekt na świecie jest Kościół scjentologiczny, założony w 1954 r. przez pisarza science fiction Rona Hubbarda. Rozwinął on swego rodzaju system psychoterapeutyczny, polegający na organizowaniu niezwykle drogich kursów mających doprowadzić do „odblokowania się człowieka”. W wielu krajach działalność scjentologów jest zakazana, zaś paryski sąd uznał ich w 2012 r. za zorganizowaną grupę przestępczą, skazując na więzienie przywódcę francuskiej odnogi. Sekcie udało się jednak pozyskać wiele gwiazd Hollywood, z Tomem Cruise’em na czele, który lobbuje i werbuje nowych członków. Dziś „Kościół” ma 12 mln wyznawców w 150 krajach. Religijna natura Na świecie jest wiele religii, ale wszyscy mamy takie same potrzeby duchowe. Człowiek musi czuć, że jego życie ma sens. Religią można więc nazwać wszystko, co pozwala je zaspokoić – wyjaśnia prof. Pawluczuk. Według psychologów potrzebę sacrum mamy wrodzoną. – Człowiek, który nie identyfikuje się z żadnym Kościołem, tworzy sobie własną religię. Religijne doznania może zapewnić skok na bungee, samodoskonalenie – joga, uniesienia – wyprawy do filharmonii, a poczucie wspólnoty – dyskusje z przyjaciółmi – mówi Paweł Szuppe. Chrześcijaństwo i inne religie monoteistyczne nie zezwalają na taką dowolność, ale religie Wschodu – jak najbardziej. Buddyści uważają religię za środek w dążeniu do absolutu, a nie cel sam w sobie. Według dalajlamy potrzeba tylu religii, ilu jest ludzi, a człowiek zawsze sobie znajdzie jakiegoś idola i święte miejsce.