Te tradycje świąteczne łamią schematy. Tak wygląda Boże Narodzenie na świecie
Zbliżają się Święta Bożego Narodzenia, a wraz z nimi tak dobrze znane nam tradycje, jak dwanaście wigilijnych potraw, dzielenie się opłatkiem, prezenty pod choinką czy spotkania z bliskimi. Choć dla wielu z nas to stały element grudniowych celebracji, w niektórych miejscach na świecie obchody wyglądają zupełnie inaczej. W wielu krajach Boże Narodzenie zaskakuje nieoczywistymi zwyczajami, które potrafią zdumiewać, wzruszać, a czasem nawet bawić.
Spis treści: Islandia Australia Finlandia Ukraina Dania Wenezuela Japonia Choć często narzekamy, że współczesne święta zdominowały pośpiech, konsumpcja i listy zakupów, spojrzenie na to, jak celebrują je inne kultury, potrafi przywrócić perspektywę. Świąteczne tradycje – ukształtowane przez historię, klimat, lokalne wierzenia i rodzinne wspólnoty – bywają zaskakująco różnorodne. W wielu miejscach świata Boże Narodzenie wciąż zachowuje charakter głęboko symboliczny, a nacisk kładzie się nie tyle na prezenty, ile na wspólnotę, rytuał i tradycje przekazywane z pokolenia na pokolenie. To właśnie ta różnorodność pokazuje, że święta mogą przybierać wiele form, a ich istota pozostaje uniwersalna i obejmuje budowanie więzi, pamięć o bliskich oraz poszukiwanie chwili wytchnienia w rytmie codzienności. Islandia – świąteczna tradycja czytania w ramach jólabókaflóð Islandia od dekad pielęgnuje wyjątkowy zwyczaj, który nie ma odpowiednika w innych częściach świata – jólabókaflóð, czyli „świąteczny zalew książek”. To tradycja głęboko osadzona w historii kraju: narodziła się w czasach II wojny światowej, kiedy przywożenie większości dóbr było ściśle ograniczone, a papier nie podlegał reglamentacji. Książki stały się więc najpraktyczniejszym, a zarazem najbardziej symbolicznym podarunkiem. Dziś rytuał ten wspiera lokalny rynek wydawniczy, a także dbałość o język islandzki, który – mimo silnych instytucjonalnych starań – uznawany jest za jeden z najbardziej zagrożonych zanikiem w Europie w perspektywie długoterminowej. W Wigilię, tuż po uroczystej kolacji, rodziny obdarowują się książkami i spędzają wieczór na lekturze – często przy świetle świec, z gorącą czekoladą lub tradycyjnymi słodyczami w zasięgu ręki. To rytuał na tyle uniwersalny, że można go odtworzyć w każdym zakątku świata. W kraju, w którym zimowa noc trwa niemal bez końca, a literatura od pokoleń buduje poczucie wspólnoty, Boże Narodzenie staje się zatem chwilą wyciszenia – czasem, w którym słowo pisane ponownie zbliża ludzi i nadaje świętom spokojny rytm. Australia – Boże Narodzenie w słońcu i rodzinny mecz krykieta Gdy Europa pogrążona jest w zimie, mieszkańcy Australii świętują Boże Narodzenie w pełnym letnim słońcu. To nadaje grudniowym tradycjom zupełnie inny charakter – spotkania rodzinne odbywają się na dworze, a stoły zastępują pikniki, grille i wspólne aktywności. Jednym z najbardziej charakterystycznych zwyczajów jest świąteczny mecz krykieta rozgrywany w ogrodach, parkach i na plażach. W przeciwieństwie do oficjalnych reguł tej dyscypliny, to wydarzenie nie ma charakteru rywalizacji. Liczy się przede wszystkim wspólna zabawa i udział wszystkich – niezależnie od wieku czy umiejętności. Atmosfera jest swobodna, dzieci grają na równi z dorosłymi, zasady bywają ustalane na bieżąco i wynik schodzi na dalszy plan. W wielu rodzinach funkcjonują własne warianty gry, przekazywane z roku na rok, co dodatkowo wzmacnia jej nieformalny charakter. Finlandia – Wigilia jako czas pamięci o zmarłych W Finlandii jednym z najważniejszych elementów świąt Bożego Narodzenia jest odwiedzanie grobów bliskich. To zwyczaj wyjątkowy na tle europejskich tradycji, w którym duchowe przygotowanie do świąt łączy się z refleksją i ciszą. Według danych rządowych nawet trzy czwarte fińskich gospodarstw domowych bierze udział w tym rytuale. W wigilijny wieczór cmentarze rozświetlają się tysiącami świec, tworząc krajobraz, który wielu Finów uznaje za najbardziej poruszający symbol świąt – spokojny, pełen godności i skupienia. Dla wielu rodzin wizyta na cmentarzu staje się także wstępem do kolejnego ważnego zwyczaju – wspólnej sauny. To moment oczyszczenia i przejścia, głęboko zakorzeniony w fińskiej kulturze, łączący pokolenia i wzmacniający poczucie wspólnoty. W Finlandii święta mają więc nie tylko wymiar rodzinny, lecz także introspektywny, ponieważ przypominają o ciągłości więzi i obecności przodków w codziennym życiu. W kulturze, która szczególnie ceni spokój, naturę i uważność, Wigilia staje się więc chwilą wyciszenia, zanim rozpocznie się radosna część świątecznej celebracji. Ukraina – pajęczyna na choince jako znak szczęścia W zachodniej Ukrainie jedną z najbardziej niezwykłych bożonarodzeniowych tradycji jest dekorowanie choinki stylizowaną pajęczyną. Zwyczaj ten wywodzi się z lokalnej legendy o ubogiej wdowie, której wigilijne drzewko zostało nocą magicznie ozdobione przez pająka. Rankiem pajęczyny zamieniły się w lśniące, srebrzyste nici, a od tego dnia rodzinie miało już nigdy niczego nie zabraknąć. To opowieść o nadziei, wdzięczności i cichej obietnicy odmiany losu – wartościach silnie obecnych w ukraińskim folklorze. Współczesne ozdoby powstają z papieru, drutu i drobnych dekoracyjnych elementów. Motyw pajęczyny stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli ukraińskich świąt. Co więcej, znalezienie prawdziwej pajęczyny na choince uchodzi za znak szczęścia, dlatego w okresie świątecznym tradycyjnie się ich nie usuwa. Ten zwyczaj pokazuje, jak silnie ukraińskie święta zakorzenione są w symbolice natury i jak dawne opowieści wciąż przenikają współczesne formy celebracji. Dania – klippe klistre, czyli święta tworzone własnymi rękami Duńska tradycja klippe klistre, dosłownie oznaczająca „ciąć i kleić”, należy do najbardziej charakterystycznych świątecznych rytuałów Skandynawii. Na kilka tygodni przed Bożym Narodzeniem w domach, szkołach i miejscach pracy organizowane są wspólne warsztaty rękodzielnicze, podczas których powstają papierowe ozdoby: plecione serca, girlandy, gwiazdki i dekoracje nawiązujące do prostoty nordyckiego wzornictwa. Spotkaniom towarzyszy atmosfera hygge – poczucie ciepła, bliskości i niespiesznego bycia razem. Na stołach pojawiają się tradycyjne przekąski, takie jak æbleskiver, oraz aromatyczny gløgg, czyli duńskie grzane wino. Dla wielu rodzin to równie istotny element świąt jak sama Wigilia, a własnoręcznie wykonane dekoracje przechowywane są przez lata. Duńczycy pokazują w ten sposób, że świąteczna magia może tkwić w prostych czynnościach i wspólnym tworzeniu, a nie w rozbudowanych dekoracjach czy kosztownych ozdobach. Wenezuela – na poranną mszę… na rolkach W Wenezueli świąteczny czas ma radosny, dynamiczny charakter, pełen muzyki i wspólnego ruchu. Najbardziej rozpoznawalnym zwyczajem jest sposób, w jaki wierni docierają na poranne msze Misa de Aguinaldo, odprawiane między 16 a 24 grudnia – na rolkach. W wielu miastach ulice bywają czasowo zamykane, aby umożliwić bezpieczny przejazd, a charakterystyczny dźwięk rolek sunących po asfalcie stał się jednym z symboli grudniowych poranków. Dzieci kładą się spać wcześniej, by zdążyć na nabożeństwo o świcie, dorośli nierzadko jeżdżą przez całą noc, a wspólna droga do kościoła zamienia się w spontaniczne spotkania sąsiadów i rodzin. Same msze mają radosny, muzyczny charakter, a poczucie wspólnoty jest wyjątkowo silne. Nawet jeśli nie wszyscy poruszają się na rolkach, sens tej tradycji pozostaje uniwersalny i polega na wspólnym świętowaniu, które nie zamyka się w czterech ścianach, lecz przenosi się na ulice i place miast. Japonia – Boże Narodzenie jako święto bliskości W Japonii Boże Narodzenie przybrało formę całkowicie odmienną od europejskiej tradycji. W kraju o niewielkich chrześcijańskich korzeniach Wigilia stała się przede wszystkim świętem par, bardziej przypominającym Walentynki niż rodzinne spotkanie przy stole. W grudniu miasta rozświetlają się widowiskowymi iluminacjami, restauracje przygotowują specjalne menu na ten wieczór, a rezerwacje w luksusowych hotelach z widokiem na panoramę Tokio czy Osaki często dokonywane są z dużym wyprzedzeniem. Także świąteczne menu ma tu wyjątkowy charakter. Najpopularniejszym deserem jest kurisumasu keki – lekki biszkopt z bitą śmietaną i truskawkami, który stał się symbolem japońskich świąt. Dla wielu par Wigilia jest okazją do zatrzymania się w intensywnym rytmie codzienności i spędzenia czasu wyłącznie we dwoje. To święto ukształtowane przez nowoczesność i miejską estetykę, w którym najważniejsze są bliskość, uważność i celebracja prostych gestów. Źródło: BBC Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Wenezuela przyspiesza Boże Narodzenie. Święta wypadną w tym roku już w październiku
Boże Narodzenie jest obchodzone 25 grudnia lub 7 stycznia. W tym roku Wenezuela będzie świętowała pamiątkę narodzin Jezusa jeszcze wcześniej, bo już w październiku. Skąd taki pomysł i kto za nim stoi?
Spis treści: Kiedy jest Boże Narodzenie? Wenezuela przyspiesza święta Wenezuela – bezpieczeństwo Boże Narodzenie, mimo że pod względem religijnym nie jest najważniejszym świętem chrześcijan, obchodzi się w większości krajów na świecie. Świąteczne spotkania i obdarowywanie się prezentami to popularne świeckie tradycje kultywowane zarówno w Europie, jak i Ameryce Północnej czy Południowej. Kiedy jest Boże Narodzenie? W większości państw Boże Narodzenie świętuje się 25 grudnia. Wybór tej daty nie jest jednak związany z historyczną dokładnością narodzin Jezusa. Biblia nie zdradza bowiem, kiedy dokładnie Chrystus przeszedł na świat. 25 grudnia został wybrany w IV wieku przez Kościół rzymskokatolicki, prawdopodobnie w celu zastąpienia pogańskiego święta związanego z przesileniem zimowym. W ten sposób chrześcijaństwo mogło włączyć istniejące tradycje i obrzędy do nowej wiary, ułatwiając jej szerzenie. Nie wszędzie na świecie Boże Narodzenie jest obchodzone 25 grudnia. W krajach, w których dominuje wyznanie prawosławne, pamiątkę narodzin Jezusa świętuje się 7 stycznia. Trudno wyobrazić sobie, żeby Boże Narodzenie miało mieć inną datę w kalendarzu. Niedziwne więc, że pomysł Nicolása Maduro – prezydenta-dyktatora Wenezueli – wzbudził tak wielkie kontrowersje. Wenezuela przyspiesza święta Nicolás Maduro ogłosił w stacji telewizyjnej Globo Vision, że w 2024 roku święta rozpoczną się wyjątkowo wcześnie, bo już 1 października. Decyzję tę Maduro uzasadnił „hołdem dla walecznego ludu” oraz podziękowaniem za jego wytrwałość. To nie pierwszy raz, kiedy Maduro przyspiesza obchody Bożego Narodzenia. Jak podkreśla argentyński dziennik „La Nacion”, takie działania mają na celu odciągnięcie uwagi społeczeństwa od trudnej sytuacji politycznej i gospodarczej kraju. W 2020 roku Maduro zdecydował się na podobny krok, przyspieszając święta na 15 października, w szczytowym momencie pandemii COVID-19. Wcześniejsze Boże Narodzenie miało odwrócić uwagę Wenezuelczyków o od kryzysu zdrowotnego. W tym roku przyspieszenie świąt zbiegło się z ogłoszeniem wyników sfałszowanych wyborów prezydenckich, które doprowadziły do masowych protestów. Setki tysięcy Wenezuelczyków wyszły na ulice, domagając się ustąpienia Maduro. Protesty były brutalnie tłumione przez władze. W wyniku starć zginęło co najmniej 27 osób. Ponad 2,4 tys. demonstrantów zostało zatrzymanych. Na tle tych wydarzeń, niedługo przed ogłoszeniem przyspieszonych świąt, reżim Maduro wydał rozkaz aresztowania swego głównego przeciwnika politycznego, Edmundo Gonzaleza Urrutii. Według zewnętrznych obserwatorów to właśnie Urrutia wygrał wybory, ale jego zwycięstwo nie zostało uznane przez reżim. Wenezuela – bezpieczeństwo Wenezuela to kraj o niezwykłej przyrodzie i bogatej kulturze. Najlepszy czas na odwiedzenie krainy Orinoko przypada na okres suchy, czyli od grudnia do kwietnia. Wówczas panują tam najdogodniejsze warunki do zwiedzania. Należy jednak pamiętać o aktualnej sytuacji politycznej i dokładnie przemyśleć decyzję o podróży. Polskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych odradza wyjazdy do Wenezueli. Wskazuje na poważne zagrożenia związane z przemocą polityczną, kryzysem humanitarnym, przestępczością oraz brakiem stabilności gospodarczej. Osoby, które mimo wszystko zdecydują się na podróż, powinny zachować najwyższą ostrożność, unikać zgromadzeń publicznych oraz regularnie sprawdzać bieżące informacje dotyczące bezpieczeństwa. Źródło: CNN. Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Te malowidła naskalne mogła stworzyć nieznana wcześniej kultura. Były związane z tajemniczymi rytuałami
Archeolodzy odkryli w Wenezueli nowe stanowiska badawcze, w których zidentyfikowali malowidła naskalne. Najstarsze z nich mają nawet 4000 lat. Naukowcy twierdzą, że stworzyli je przedstawiciele nieznanej wcześniej kultury.
W tym artykule: Malowidła stworzone przez nieznaną wcześniej kulturę Stanowiska ze sztuką naskalną były miejscami rytuałów Kiedy przybyli pierwsi ludzie do Wenezueli? Park Narodowy Canaima znajduje się w południowo-wschodniej części Wenezueli, w stanie Bolívar. To obszar o powierzchni 30 000 km². Od 1994 roku jest na liście światowego dziedzictwa UNESCO. To miejsce niezwykle wyjątkowe, nie tylko ze względu na różnorodną florę i faunę, ale także dziedzictwo historyczne. Właśnie tutaj w trakcie ostatnich badań archeolodzy natrafili na 20 stanowisk, w których zidentyfikowali starożytną sztukę naskalną. Malowidła stworzone przez nieznaną wcześniej kulturę Malowidła mogą pochodzić nawet z okresu paleolitu. Jednak to nie ich wiek zadziwił naukowców, lecz to, kto je stworzył. Uczeni sugerują, że powstały rękoma ludzi z nieznanej wcześniej kultury. – Chociaż archeolodzy już wcześniej odkrywali podobne przykłady sztuki naskalnej w innych częściach Ameryki Południowej, te nowo odkryte malowidła reprezentują zupełnie nową kulturę – powiedział w rozmowie z Live Science José Miguel Pérez-Gómez, archeolog z Uniwersytetu Simón Bolívar w Caracas, który kieruje zespołem badaczy w Wenezueli. Malowidła były bardzo różnorodne. Niektóre, te narysowane czerwonym barwnikiem, przedstawiały geometryczne figury i motywy. Były również takie, na których widać ludzkie postacie. Naukowcy zastanawiają się teraz, dlaczego pradawni mieszkańcy dzisiejszej Wenezueli stworzyli te wyjątkowe dzieła. – Niemal niemożliwe jest, aby wejść do umysłów ludzi żyjących tak wiele tysięcy lat temu, ale z pewnością te znaki miały znaczenie rytualne – powiedział Pérez-Gómez. Według archeologa niektóre z malowideł mogły dotyczyć ważnych momentów z życia tych ludzi, na przykład narodzin dziecka, choroby lub śmierci. Niektóre formy tej naskalnej sztuki mogły być również związane z rytuałami, podczas których celebrowano naturę lub zjawiska, takie jak zaćmienia Słońca i Księżyca. Stanowiska ze sztuką naskalną były miejscami rytuałów Miejsca, w których powstawała sztuka naskalna, najczęściej nie były przypadkowe. – Tak samo jak kościoły mają znaczenie dla współczesnych ludzi – dodał Pérez-Gómez. Chrześcijańskie kaplice również budowano np. w centralnych częściach miast albo na wzniesieniach, tak, aby każdy mógł z oddali zobaczyć górującą nad domostwami wieżę z krzyżem. Autorzy odkrycia w Parku Narodowym Canaima przyznają, że nie można dokładnie stwierdzić, ile lat na pewno mają malowidła, ale podobne znaleziska w regionie sugerują, że możemy mówić o kilku tysiącleciach. – Datuje się, że podobna sztuka naskalna w Brazylii powstała około 4000 lat temu. Uważam jednak, że malowidła z Wenezueli mogą być starsze – zauważył Pérez-Gómez, Odkryto najstarsze malowidła naskalne w historii. Sprzed 40 tys. lat [ZDJĘCIA] W niedostępnej niszy w kompleksie jaskiń wapiennych w Indonezji odkryto prehistoryczne rysunki zwierząt i dwunożnych istot. Sceny przedstawiające polowanie lub ujarzmianie dzikich bestii są... Co więcej, zespół naukowców podejrzewa, że park Canaima mógł być „punktem zero”, w którym po raz pierwszy rozwinęła się kultura odpowiedzialna za malowidła. – Później najprawdopodobniej dotarła do miejsc tak odległych, jak Amazonia, Gujana, a nawet południowa Kolumbia. W tych miejscach odkryto zadziwiająco podobne przykłady sztuki naskalnej, które przez lata trudno było dobrze zinterpretować. Naukowcy odnaleźli najstarsze malowidła naskalne na świecie. Nie stworzył ich człowiek Archeolodzy odnaleźli we francuskiej jaskini malowidła naskalne, które zostały stworzone przez neandertalczyków. Mogą mieć nawet 75 tysięcy lat. Oznacza to, że są to najstarsze jaskiniowe... W każdym z miejsc, w których znaleziono malowidła naskalne, odkryto również pozostałości naczyń ceramicznych oraz kamienne narzędzia. Najprawdopodobniej przedmioty te wykorzystywane były przez prehistorycznych artystów, którzy tworzyli tu swoją sztukę. – Jednak by stwierdzić to z całą pewnością, należy przeprowadzić więcej badań – wyjaśnił Pérez-Gómez. Archeolog przyznał, że jego zespół ma nadzieję, że wkrótce uda im się dowiedzieć więcej o tej tajemniczej kulturze. Kiedy przybyli pierwsi ludzie do Wenezueli? Pierwsi ludzie przybyli na obszar współczesnej Wenezueli w czasach górnego paleolitu. Jednak wiadomo o nich bardzo niewiele. Tereny te w okresie prekolumbijskim zamieszkiwane były przeważnie przez indiańskie plemiona Karaibów i Arawaków, które prowadziły tryb życia zbieracko-łowiecki. Bardzo mało informacji zachowało się o czasach sprzed przybycia Europejczyków do Wenezueli. Tubylcy w Wenezueli byli znacznie gorzej rozwinięci technologicznie, gospodarczo i społecznie niż np. Majowie, Aztekowie, czy Inkowie, którzy zamieszkiwali tereny dzisiejszego Meksyku, Gwatemali, Belize i zachodniego Hondurasu. Najstarsze artefakty, które odnaleziono w Wenezueli, to przede wszystkim przedmioty myśliwskie, takie jak groty włóczni. Według datowania radiowęglowego pochodzą z okresu od 15 000 do 9 000 lat przed naszą erą. Odkrycia zostały zaprezentowane podczas konferencji „New Worlds, New Ideas”, która odbywała się w dniach 26–29 czerwca we włoskim Valcamonica. Źródło: Archeology Mag. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Największa sztuka naskalna na świecie? Gigantyczne węże wyryte w skałach nad brzegami rzeki Orinoko
To mogą być największe naskalne ryty, jakie znamy. Pochodzą sprzed dwóch tysięcy lat, a znajdują się w Wenezueli, nad brzegami rzeki Orinoko. Niektóre z nich są większe od 10-piętrowego wieżowca.
W tym artykule: Ryty naskalne nad brzegami rzeki Orinoko Co znajduje się na skałach nad Orinoko? Monumentalne znaki graniczne 14 stanowisk z monumentalnymi rytami – tyle miejsc z niezwykłą sztuką naskalną odkrył w Wenezueli międzynarodowy zespół naukowców. Wyryte w skałach rysunki są ogromne. Największy ma ponad 40 metrów. Po co powstały? Najprawdopodobniej wyznaczały granice terytorium zajmowanego przez dawnych mieszkańców okolicy. Jednak miały nie tyle odstraszać, ile raczej przypominać o panujących w danym rejonie zasadach zachowania. Wcześniej w pobliżu znajdowano ceramikę zdobioną podobnymi motywami. Pochodzi sprzed 2 tys. lat. Na tej podstawie naukowcy szacują, że ryty również mają około dwóch mileniów. Ryty naskalne nad brzegami rzeki Orinoko Orinoko to jedna z największych rzek świata. Ma ponad 2 tys. km – czyli jest dwa razy dłuższa od Wisły. Wypływa z gór pasma Serranía de Parima, potem zatacza ogromny łuk i ostatecznie uchodzi do Atlantyku. Na niewielkim odcinku wyznacza granicę Wenezueli z Kolumbią. Gigantyczne naskalne ryty znajdują się wzdłuż górnego i środkowego biegu rzeki. Niektóre były znane już wcześniej, inne stanowiska odkryto po raz pierwszy. Nie było to trudne. – Za każdym razem gdy szło się za róg, było ich więcej i więcej – opowiada „New Scientistowi” Philip Riris z Bournemouth University. Naukowcy z Wielkiej Brytanii i Wenezueli podejrzewają, że są to największe prehistoryczne naskalne ryty, jakie istnieją na świecie. Umieszczano je w takich miejscach, by było widoczne z daleka. Niektóre można było dostrzec z odległości od 500 m nawet do kilometra. Co znajduje się na skałach nad Orinoko? Co przedstawiają? Ludzi, ptaki, ssaki, skolopendry, a także zwoje i różne kształty geometryczne. Największe z rycin obrazują jednak węże. Naukowcy zmierzyli najdłuższego – miał aż 42 metry. Rysunki tej wielkości każdemu obserwatorowi musiały wydawać się monumentalne. Węże zajmują ważne miejsce w mitologii rdzennych mieszkańców terenów rozciągających się wzdłuż Orinoko. Anakondy i boa dusiciele były przez nich uznawane za boskie istoty i jako takie otaczane szacunkiem. Jednak węże miały również inne znaczenie. – Są postrzegane jako śmiercionośne byty, które mogą zabijać ludzi i duże zwierzęta – mówi dr Riris. Ryty sprzed 2 tysięcy lat przedstawiają psychodeliczny rytuał. Zaskakujące odkrycie Ryty znalezione w Peru przedstawiają tajemnicze rytuały sprzed 2 tysięcy lat. Ich najnowsza analiza odbiega od poprzednich hipotez. To, co uważano za węże, ma w rzeczywistości odpowiadać ps... Monumentalne znaki graniczne Zważywszy na to, że węże generalnie symbolizują niebezpieczeństwo, można by przypuszczać, że umieszczenie ich wizerunków na skałach miało odstraszać wszystkich obcych pojawiających się w okolicy. Jednak naukowcy są zdania, że ryty nad brzegami rzeki Orinoko niekoniecznie spełniały właśnie taką funkcję. – Uważamy, że mogły być wykorzystywane przez prehistoryczne grupy do oznaczania terytorium. Dawały znać, że te społeczności właśnie tu żyją i że oczekują odpowiedniego zachowania – opowiada Riris. – Ryty są skupione głównie wzdłuż odcinka rzeki Orinoko zwanego Atures Rapids. Był to ważny prehistoryczny szlak handlowy i komunikacyjny – dodaje José Oliver, archeolog z University College London. Tym istotniejsze było zaznaczenie swojej obecności. Podkreślało lokalną tożsamość, a także informowało gości, na czyich ziemiach się znajdują. Naukowcy zgłosili znalezione stanowiska do wenezuelskich i kolumbijskich organizacji zajmujących się ochroną zabytków. Jednak, jak zauważyli, ryty są ważnymi symbolami również dla dzisiejszych mieszkańców okolic. – Wierzymy, że to oni będą ich najlepszymi opiekunami – mówi Natalia Lozada Mendieta z Universidad de Los Andes. Źródła: New Scientist, Antiquity Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Nie żyje najstarszy mężczyzna na świecie. Pracował od 5. roku życia
Juan Vicente Perez Mora za 2 miesiące skończyłby 115 lat. To o 45 lat więcej niż średnia długość życia w jego rodzinnej Wenezueli. Od 2 lat był oficjalnie uznawany za najstarszego żyjącego mężczyznę na Ziemi.
W tym artykule: Kim był najstarszy mężczyzna na świecie? Kim byli najstarsi ludzie w historii? Jaki jest sekret długowieczności? Wenezuelczyk Juan Vincente Perez Mora przyszedł na świat w 1909 roku. 27 maja tego roku skończyłby 115 lat. W 2020 roku został uznany za najstarszego człowieka w Wenezueli, a 2 lata temu trafił do „Księgi rekordów Guinnessa" jako oficjalnie najstarszy mężczyzna na Ziemi. Kim był najstarszy mężczyzna na świecie? Kiedy się rodził, na mapie świata wciąż istniały takie kraje, jak Austro-Węgry czy Imperium Osmańskie. Kobiety nosiły długie suknie i ogromne kapelusze, a w filozofii i sztuce dominował dekadentyzm. Gdy kończył 3 lata, nagłówki gazet obiegały informacje o zatonięciu Titanica. Już jako dojrzały mężczyzna z dalekiej Ameryki otrzymywał odniesienia o II wojnie światowej, która podpaliła świat. Kiedy Hugo Chavez przejmował władzę w Wenezueli, Juan Vincente kończył 90 lat. Juan Vincente przyszedł na świat w stanie Táchira w zachodniej Wenezueli (przy granicy z Kolumbią), w wielodzietnej rodzinie. Miał dziewięcioro rodzeństwa i już od ukończenia 5. roku życia pracował z rodziną w gospodarstwie rolnym. Zajmował się zbieraniem plonów na plantacjach kawy oraz trzciny cukrowej. Praca na plantacji towarzyszyła mężczyźnie przez całe życie. Choć w 1948 roku objął też funkcję szeryfa miasteczka Caricuena. Przez 60 lat był żonaty z Edolfiną del Rosario García, która zmarła 1997 roku. Pozostawił 11 dzieci (nie ma informacji, ile z nich przeżył), 41 wnuków, 18 prawnuków i 12 praprawnuków. Oto najstarszy człowiek, którego odnaleziono w Egipcie. Tak wyglądał mężczyzna 36 tysięcy lat temu Naukowcy stworzyli niezwykle dokładną rekonstrukcję twarzy Egipcjanina, który żył ok. 30 tysięcy lat temu. To najstarszy człowiek, którego kiedykolwiek odnaleziono w tym kraju. Kim byli najstarsi ludzie w historii? Za najstarsze żyjące osoby w historii uznaje się: Francuzkę Jeanne Calment, która zmarła w 1997 roku, przeżywszy 122 lata, Amerykankę Sarę Knauss, która zmarła w 1999 roku w wieku 119 lat, Japonkę Nabi Tajima, która zmarła w 2020 roku jako 117 latka. Najstarszą wciąż żyjącą osobą jest mieszkanka Hiszpanii Maria Branya Morera, która przyszła na świat w 1907 roku. Najstarszy wciąż żyjący mężczyzna na świecie to od dziś Gisaburō Sonobe, który niedawno ukończył 112 lat. Jaki jest sekret długowieczności? O swoim ponadprzeciętnie długim życiu kilka lat temu opowiadała Maria Branyas Morera. Jak twierdzi, nigdy nie trzymała żadnego reżimu dietetycznego. Je wszystko, ale – co ważne – w małych ilościach. Przysmakiem, bez którego nie wyobraża sobie dnia, jest... jogurt naturalny. Nie od dzisiaj wiadomo, że tego typu produkty są niezwykle zdrowe i pełne wartości odżywczych. – Myślę, że długowieczność to także szczęście. Szczęście i dobre geny – dodaje Branyas. Kobieta wielokrotnie zaznaczała, jak ważną rolę w jej życiu odegrywała rodzina i ludzie, którymi się otaczała. Rekordzistka od zawsze unikała toksycznych relacji i z optymizmem patrzyła, co przyniesie przyszłość. Nie zapominała także o aktywności fizycznej. Dużo spacerowała i spędzała każdą wolną chwilę na świeżym powietrzu. Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska". Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów w technologiach. Miłośnik tenisa i europejskich stolic.
Jedno z najstarszych jezior na świecie skrywa sekret. Dlaczego ma tak dziwne kolory?
Fotografia zrobiona w ramach misji Copernicus Sentinel-2 pokazuje jeden z najbardziej wyjątkowych akwenów świata – wenezuelskie jezioro Maracaibo. Jego wody mają niezwykły odcień jadeitu.
W tym artykule: Historia ukryta w wodzie Najpiękniejsze jezioro świata? Wszystkie kolory zanieczyszczeń Największe jezioro w Polsce, czyli Śniardwy, ma niecałe 114 km kw. I chociaż bywa nazywane „mazurskim morzem”, daleko mu do innych wielkich akwenów. Jednym z takich olbrzymów jest wenezuelskie jezioro Maracaibo. Jego powierzchnia to aż 13 500 km kw. – czyli jest od Śniardw prawie 120 razy większe! I tylko nieco mniejsze niż całe województwo lubuskie. Jezioro Maracaibo to największy naturalny zbiornik wodny w Ameryce Południowej. Leży bardzo blisko Zatoki Wenezuelskiej, z którą łączy go tylko niewielka cieśnina. Maracaibo bywa uznawane za lagunę – czyli fragment morza odcięty od reszty przez kawałek lądu. Ten potężny zbiornik zasilają również rzeki. Największa z nich to Catatumbo. Historia ukryta w wodzie Jezioro Maracaibo – poza tym, że jest ogromne – to również jeden z najstarszych akwenów na kuli ziemskiej. Powstało 36 mln lat temu, czyli na długo przed tym, jak na Ziemi pojawił się człowiek. Jego istnienie to efekt zapadnięcia się uskoków i wypiętrzenia Andów, do którego doszło w późnym eocenie. Od tego czasu kotlinę zalewała na zmianę słona woda morska i słodka woda przynoszona przez rzeki. Pod koniec ostatniego zlodowacenia do Maracaibo spłynęło tak dużo wody, że zbiornik zyskał na pewien czas bezpośrednie połączenie z Oceanem Atlantyckim. Dzisiaj akwen leży między dwoma dużymi miastami. Jedno, na zachód od cieśniny, to Maracaibo, drugie co do wielkości miasto Wenezueli (po stolicy kraju Caracas). Na wschodzie z kolei, poniżej cieśniny, znajduje się Cabimas. Oba miasta związane są z przemysłem naftowym. Stanowią ważne ośrodki wydobycia ropy. I jednocześnie – wyjaśnienie zagadkowego zdjęcia zrobionego z orbity. Najpiękniejsze jezioro świata? W listopadzie 2023 r. Europejska Agencja Kosmiczna opublikowała zdjęcie Maracaibo z sierpnia tego roku. Powstało dzięki satelicie Sentinel-2 – jednemu z dwóch satelitów wchodzących w skład misji realizowanej w ramach programu Copernicus. Jej celem jest systematyczna obserwacja powierzchni Ziemi. A także obrazowanie w wysokiej rozdzielności zmian, jakie zachodzą na planecie. Jezioro Maracaibo nie było fotografowane pierwszy raz. Jednak tym razem ESA uzyskała wyjątkowe zdjęcie. W centrum akweny wody są ciemne i układają się w potężny wir. Na krawędziach z kolei kręcą się mniejsze zielonkawe wiry w odcieniu jadeitu. Na dole po lewej widać brązowawo-żółty ślad. To osady, które przynosi wpadający do zbiornika nurt rzeki Catatumbo. Wszystkie kolory zanieczyszczeń Co nadaje wodom Maracaibo ten rzadki jadeitowy odcień? Otóż jezioro zawiera bardzo bogate złoża ropy naftowej, odkryte w 1914 r. Od lat 20. XX w. ropa wydobywana jest na jego wybrzeżach na skalę przemysłową. Stąd pochodzi aż dwie trzecie ropy wydobywanej w całej Wenezueli. Przemysł wydobywczy odciska takie piętno na środowisku naturalnym, że widać to aż z orbity. „Niegdyś dziewicze wody Maracaibo zostały silnie zanieczyszczone przez wycieki z rur naftowych i ścieki spływające do jeziora” – napisano na koncie Flickr należącym do ESA. „Szmaragdowozielone wiry w wodach jeziora, widoczne na zdjęciu wykonanym w sierpniu 2023 r., wprawdzie wyglądają pięknie z kosmosu, jednak oznaczają niekontrolowane zakwity toksycznych sinic. Czyli organizmów, które stanowią poważne zagrożenie dla ekologii i zdrowia ludzkiego” – zauważają badacze z ESA. To właśnie zakwity sinic sprawiają, że Maracaibo wygląda jak pomalowane zielonkawą farbą. I to z ich powodu akwen jest regularnie fotografowany przez satelitę ESA. Obserwacja poziomu zanieczyszczeń pozwala monitorować zagrożenie, jakie mogą stanowić i dla zdrowia ludzi, i dla środowiska. Źródła: New Scientist, ESA, Sentinel. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Nowy urlopowy hit Polaków. Startuje wakacyjne połączenie do „Perły Karaibów”
Planujesz gorące wakacje późną jesienią lub zimą? Jeśli tak, to dobrze się składa, bowiem jeszcze w tym roku z Polski wystartuje czarterowe połączenie do „Perły Karaibów”.
W tym artykule: Loty z Polski na wyspę Margarita Wakacje 2024 – gdzie warto polecieć? Choć sezon wakacyjny powoli dobiega końca, linie lotnicze i biura podróży nadal kuszą atrakcyjnymi ofertami turystycznymi. Nieprzypadkowo, ponieważ coraz więcej Polaków przekłada urlopowe plany na późną jesień lub zimę, gdy pogoda za oknem nie zachęca do podróżowania po kraju. Dlatego w poszukiwaniu słońca warto udać się w miejsca, gdzie lato trwa niemal cały rok. Mowa tu m.in. o północnej Afryce, Wyspach Kanaryjskich czy Karaibach. Ostatni z wymienionych kierunków z roku na rok cieszy się coraz większą popularnością wśród naszych rodaków. Nie powinien zatem dziwić fakt, że kolejni przewoźnicy poszerzają swoją siatkę połączeń o loty nad Morze Karaibskie. Zainteresowani podróżą w tę część świata mogą skorzystać z oferty biura podróży Rainbow, które właśnie ogłosiło sprzedaż wakacji na wenezuelską wyspę Margarita, nazywaną przez wielu „Perłą Karaibów”. Poznaj szczegóły. Loty z Polski na wyspę Margarita Po kilku latach przerwy Polacy ponownie polecą na położoną nad Morzem Karaibskim wyspę Margarita. Obsługiwane przez hiszpańskie linie Plus Ultra czartery z lotniska w Katowicach do Wenezueli będą realizowane w każdy piątek, począwszy od 10 listopada 2023 r. Ostatni lot do Ameryki Południowej zaplanowano na 29 marca przyszłego roku. – Wenezuelska wyspa Margarita jest niekwestionowaną królową nadchodzącej zimy. Ogromne zainteresowanie tym karaibskim kierunkiem w ogóle nas nie dziwi. Klientów przyciągają rozległe, białe plaże otoczone bujną zielenią, egzotyczna kuchnia, atrakcyjne obiekty hotelowe, a wszystko to w bardzo dobrej cenie. Ze względu na tak duże zainteresowanie Margaritą zdecydowaliśmy się uruchomić nowe połączenie: Katowice-Porlamar, dzięki czemu jeszcze więcej klientów będzie miało szanse zakochać się w Wenezueli – podkreśla Maciej Szczechura, prezes Zarządu Rainbow Tours SA, cytowany przez fly4free.pl. Na Margaritę pasażerowie polecą samolotami typu Airbus A330-300, które na pokładzie są w stanie pomieścić 289 osób. Należąca do Wenezueli wyspa Margarita – przez wielu określana mianem „Perły Karaibów” – to jedno z najchętniej odwiedzanych miejsc w tej części globu i jedna z trzech wysp tworzących stan Nueva Esparta. Największym atutem odkrytej w 1498 r. przez Krzysztofa Kolumba wyspy są piękne plaże, nad którymi można znaleźć odrobinę spokoju, podziwiać piękno pobliskiej przyrody lub oddać się wodnemu szaleństwu. Najbliższy port lotniczy zlokalizowany jest w miejscowości Porlamar. „Europejskie Malediwy” niedaleko Polski. To miejsce podbija serca turystów Eibsee jest uznawane za jedno z najpiękniejszych jezior po niemieckiej stronie Alp. Co więcej, Perła Bawarii nazywana bywa przez turystów „Europejskimi Malediwami”. Sprawdźcie, dlaczego. Wakacje 2024 – gdzie warto polecieć? Wenezuela to nie jedyny ciekawy kierunek podróży, realizowany z katowickiego portu. Ze śląskiej stolicy polecimy także do Dominikany, Meksyku, Wietnamu, Tajlandii i na Kubę. Według wstępnych zapowiedzi, Rainbow w 2024 roku będzie korzystać aż z 12 lotnisk w Polsce, dzięki czemu zwiększy liczbę i częstotliwość swoich połączeń. – Nasza oferta rodzinna nieustannie rośnie, co ma związek z rozbudową siatki połączeń, ale także z rozwojem bazy hotelowej na wszystkich kierunkach, w szczególności na tych, które są stworzone do rodzinnego wypoczynku. Z pewnością zalicza do nich Grecja, Turcja, Bułgaria, ale też mocno rośnie Tunezja, Albania czy Egipt – zaznacza Aleksandra Piwko-Susik, Dyrektor Operacyjna Rainbow, cytowana w komunikacie prasowym. Ciekawie zapowiada się m.in. czarterowe połączenie między Olsztynem a Tunezją, które ma odbywać się w każdy czwartek w okresie 29 sierpnia–26 września 2024 r. – Cieszę się, że kolejne renomowane biuro podróży – Rainbow – zdecydowało się na uruchomienie sprzedaży wycieczek do Tunezji z wylotem z warmińsko-mazurskiego portu. Wierzę, że to dopiero początek udanej współpracy – podkreśla Wiktor Wójcik, prezes Zarządu Warmia i Mazury Sp. z o.o. i operatora Portu Lotniczego Olsztyn-Mazury w Szymanach w rozmowie z serwisem pasazer.com. Źródło: fly4free.pl. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Dziwne smaki lodów. Nie uwierzysz, że takie istnieją, a niektóre znajdziesz też w Polsce
Lody to jeden z najpopularniejszych słodkich przysmaków na świecie. Zajadają się nimi ludzie na wszystkich kontynentach, ale nie wszędzie robi się je tak samo. Co więcej, w niektórych krajach znajdziemy naprawdę dziwne smaki lodów, które mogą zaskoczyć.
W tym artykule: Jak jako pierwszy wymyślił lody? Jakie były pierwsze smaki lodów? Najdziwniejsze smaki lodów na świecie Najdziwniejsze lody w Polsce Lody są jednym z największych przysmaków dla dzieci i dorosłych na całym świecie. Ta zimna przekąska zyskała popularność już w czasach starożytnych i od tego czasu rzemieślnicy eksperymentowali z najróżniejszymi smakami. Oprócz tradycyjnych czekoladowych, śmietanowych i waniliowych, na wielu kontynentach można doświadczyć najdziwniejszych wariacji smakowych. Jak jako pierwszy wymyślił lody? Legendy głoszą, że cesarz Neron rozstawił najszybszych biegaczy wzdłuż drogi prowadzącej z Rzymu w góry. Przekazywali oni sobie z rąk do rąk wiadra pełne śniegu. Mieszano go z miodem i winem, posypywano świeżymi owocami – tworząc pierwsze wersje sorbetu. W lecie najbliżej Rzymu lód i śnieg można zebrać z lodowca Corno Grande w Apeninach. Niewolnicy mieli do przebiegnięcia 150 km. Skrzydeł zapewne dodawał im strach – wszyscy wiedzieli, czym może się skończyć gniew cesarza. Najlepsze kuchnie świata 2022. Na który miejscu znalazła się kuchnia polska? [RANKING] Po raz kolejny doceniono najlepsze kuchnie świata. TasteAtlas Awards 2022 wyróżniło 99 kuchni narodowych. Pod uwagę brano smak i jakość dań, napojów, a także składników wykorzystywanych... Uważa się, że pierwsze mrożone desery – miska śniegu polanego sokiem z winogron – podawano w Persji już czterysta lat przed naszą erą. Z czasem wzbogacono je o różaną wodę i szafran. Ale to Chińczycy odkryli, że sól zmieszana z lodem mrozi zawartość pojemników. I to oni zrobili pierwsze lody z kumysu (sfermentowanego mlecznego alkoholu), mąki użytej jako zagęszczacza i kamfory. Jakie były pierwsze smaki lodów? Niektórzy mawiają, że przepis na lody przywiózł do Europy Marco Polo. Jednak dopiero kilka wieków później lody i sorbety stały się przebojem arystokratycznych stołów. Receptury były przekazywane w posagu, a królowie obdarzali nadwornych lodziarzy dożywotnimi zaszczytami. 1686 r. sorbety podawane w porcelanowych miseczkach robiły furorę w pierwszej kawiarni Paryża – Café Procope. Trzydzieści dwa lata później przepisy na lody były już publikowane w brytyjskich książkach kucharskich. Potrzebne były cynowe pojemniki do zamrażania i znana już nam mieszanka lodu i soli, a także wanna, w której odbywa się mrożenie. Przepis sugeruje użycie słodkiej lub kwaśnej śmietany, a do nich: czereśni, malin, porzeczek albo truskawek. Lody szturmem zdobyły również Nowy Świat. W XX w. były tak popularne, że – jak pisze Anne Fadiman w świetnym eseju o lodach – komisarz Ellis Island rozkazał, by wchodziły w skład pierwszego posiłku imigrantów z Europy. Najdziwniejsze smaki lodów na świecie Dzisiaj nie potrzebujemy już ani wanny, ani cynowych pojemników, a tym bardziej sztafety biegaczy. Nie trzeba też czekać na dźwięk charakterystycznej melodyjki. Wybór smaków sięga daleko poza czekoladę i wanilię. Tiramisu, guma balonowa i marchewka przestały zaskakiwać, a w wielu miejscach naszej planety, lodziarnie znajdują się niemalże na każdym rogu. W Japonii serwuje się lody o smaku wasabi, czyli z japońskiego chrzanu. Są trochę słodkie, lekko ostre i mają oczywiście jasnozielony kolor. W kraju kwitnącej wiśni można spotkać również kawiarnie, które podają lody z ośmiornicy, a nawet z konia. Japończycy przyznają jednak, że to jedynie ciekawostka, która ma przyciągać turystów. To również Japonia spopularyzowała lody z dodatkiem matchy, a więc sproszkowanej, zielonej herbaty. Francuski przysmak trafił na listę UNESCO. Znamy go także w Polsce Francja może poszczycić się wieloma obiektami na liście UNESCO. Niedawno dołączył do nich niematerialny element. To obowiązkowa pamiątka do schrupania po przyjeździe z Paryża. W Stanach Zjednoczonych popularne są lody waniliowe z kawałkami mrożonego surowego ciasta, a w niektórych stanach skosztować można lodów bekonowych. Wiele lat temu amerykańska firma Perry’s Ice Cream stworzyła lodowy deser o smaku panierowanych skrzydełek z kurczaka. Z kolei w Filadelfii swego czasu popularne były lody o smaku pizzy. W tej słodkiej przekąsce wyczuwalne były nuty pomidorów, bazylii, oregano, soli i pieprzu. Anglicy dobrze wiedzą, że ich najpopularniejszą potrawą jest fish & chips, czyli smażona, panierowana ryba z frytkami. Pewna angielska lodziarnia postanowiła skorzystać z sukcesu tej potrawy i na bazie tych aromatów stworzyła lody. Być może nie brzmi to zbyt apetycznie, ale ludzie, którzy mieli okazję ich spróbować, twierdzili, że były całkiem smaczne, chociaż nietypowe. Najdziwniejsze lody w Polsce Nie trzeba wyjeżdżać na drugi koniec świata, aby znaleźć dziwne smaki lodów. W Polsce również znajdziemy kawiarnie i lodziarnie, które próbują wyróżnić się na tle konkurencji i przyciągnąć nowych klientów. Lody z solą z Wieliczki, o smaku prosecco i kawy zaliczamy już do kategorii „tradycyjnych”. W niektórych polskich miastach spróbować można mrożonych deserów o smaku: majonezu, czosnku szpinaku, gorgonzoli z orzechami, bryndzy, piwa, czarnego sezamu Co więcej, od wielu lat popularne są również lody na bazie alkoholi z całego świata. Są przyrządzane m.in. z whisky, rumu, piwa, wódki lub koniaku. Niektórzy rzemieślnicy przygotowują nawet zmrożone desery, które smakują jak popularne koktajle, takie jak: mojito, piña colada, czy Aperol Spritz. Nie wszystkie jednak są dostępne w naszym kraju. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Cenię miasta za ich nieustanną ewolucję. Weźmy choćby taką Kopenhagę, która jeszcze kilka dekad temu była miastem niemal upadłym, bez perspektyw, z dużą przestępczością. Dziś jest jedną z błyszczących i dumnych stolic światowego designu. Wyznacza kierunki w rewitalizowaniu starych pofabrycznych budynków, czy innych zaniedbanych miejskich przestrzeni, które mają służyć wspólnej integracji mieszkańców. To miasto stawiające na zieloną energię i drugie po Amsterdamie tak przyjazne dla rowerzystów – wiem, bo sama sprawdziłam. Stolica Danii to też jedno z kulinarnych centrów, gdzie narodziły się nowe trendy i działają dwie najlepsze restauracje świata: Geranium i Noma. Ale nie tylko w nich zjemy świetnie. Kopenhaga jest pełna miejsc, które rozpieszczą nasze podniebienie i nacieszą oczy. A to zaledwie jedno z miast, o których przeczytacie w tym wydaniu specjalnym Travelera. Stolica Islandii Rejkiavik jest z kolei kameralna, nigdzie się nie śpieszy, żyje w swoim północnym tempie i jest przepustką do tamtejszej oszałamiającej natury, której najpiękniejsze fragmenty zaczynają się już kilka kilometrów za jej rogatkami. Wciąż pamiętam smak gęstej i pożywnej zupy z homara, serwowanej mi w portowej knajpce i ten kolor nieba – światło tam wyjątkowo sprzyja fotografom. A taka włoska Matera, jedno z najstarszych nieprzerwanie zamieszkałych miast na naszym kontynencie, rozsławiona dzięki nowemu Bondowi. Jeszcze kilka lat temu praktycznie wyludniona, dziś budzi się do życia dzięki nowym restauracjom, hotelom i biznesom. To piękne, położone malowniczo na wzgórzu, kamienne miasto stało się nową gorącą atrakcją Włoch i miejscem absolutnie wartym odwiedzenia. AGNIESZKA FRANUS REDAKTOR NACZELNA
Caminantes, czyli wenezuelscy uchodźcy. "Poznałam część Kolumbii, do której zagraniczni turyści rzadko zaglądają"
Im dalej od granicy, tym miejscowi Kolumbijczycy są mniej chętni do pomocy. W Ekwadorze opinie są podobne. Wenezuelscy imigranci przynieśli przestępczość, bez nich nie było tylu kradzieży ani morderstw, słyszałam to od wielokrotnie podczas podróży - pisze Ewa Treszczotko, podróżniczka, która w czasie pandemii postanowiła przemierzyć drogę z Bogoty do Rio de Janeiro. W czasie swoich podróży pracuje jako wolontariuszka, m.in. w ośrodkach dla uchodźców.
W Bogocie na dworcu autobusowym Salitre rozsypują mi się miętówki. Nastolatek siedzący obok spontanicznie pomaga mi posprzątać ten bałagan. Zaczynamy rozmawiać. Próbował dostać się na Curacao, ale przez wygasający paszport musi wrócić do ojczyzny, aby wyrobić nowy. Chłopak biegnie do dworcowego sklepu i kupuje mi kawę, croissanta i jabłko. Nie wiem, co powiedzieć. To ja czekam na autobus do Pamplony, gdzie będę wolontariuszką w organizacji pozarządowej pomagającej wenezuelskim uchodźcom, a już 7 km od lotniska to wenezuelski, chudy jak szkapa, w rozwalających się klapkach nastolatek stawia mi kawę. Muszę marnie wyglądać po 3 pociągach, 2 samolotach i 2 taksówkach, od kiedy wyruszyłam z domu na Podlasiu 30 godzin temu. Chłopak opowiada, że kilka lat temu grał w piłkę nożną w reprezentacji juniorów w Wenezueli i dzięki sportowi miał więcej możliwości rozwoju. Aby się odwdzięczyć, pożyczam mu śpiwór na nocną podróż. Jedzie do Cucuty tym samym autobusem. Wiem, że będzie zimno. Ja mam kurtkę, bluzę i skarpety, a on nie. Tacy są Wenezuelczycy, podzielą się tym co mają, choć ostatnimi laty mają tak niewiele. Pokaleczone stopy, problemy żołądkowe i ból głowy to najczęstsze, codzienne dolegliwości caminantes (fot. Ewa Treszczotko) 400 kanapek, dwa wiadra ciastek On The Ground International to mała organizacja charytatywna, którą założyła Bethani King, młoda Amerykanka, która sama była wolontariuszką w Libanie, 12 km od granicy z Syrią i na greckiej wyspie Lesbos w obozie afgańskich uchodźców. Jest nas kilkoro, ja z Polski, Kanadyjka, dwie Amerykanki, kilku Kolumbijczyków i Wenezuelczycy. Co wieczór robimy 400 kanapek, rano kolejne 400. Gotujemy 600 jajek, przygotowujemy dwa wiadra ciastek, skrzynkę bananów, worek mandarynek i kilka butli z wodą. Tak zaczyna się dzień na wolontariacie. Dzielimy się na dwie grupy. Ktoś jedzie z lokalnym kierowcą w góry, w stronę Bucaramangi, aż do wybudowanego przez organizację schroniska w La Laguna. Druga grupa jedzie w stronę Cucuty, gdzie jest upalnie i zazwyczaj sucho. Rozdajemy jedzenie uchodźcom spotkanym w drodze, dajemy wskazówki jak dostać się do schronisk. Spotykamy się z uśmiechami i wdzięcznością. Zawsze kogoś podwozimy. Poza nami w regionie działa Czerwony Krzyż, Hope, Solidarities Internacional i wiele innych organizacji. Codziennie współpracujemy z namiotem pomocy humanitarnej i lokalnymi schroniskami. Nasza mała organizacja zapewnia codziennie posiłek ponad 100 osobom. Granica Kolumbii z Wenezuelą jest zamknięta oficjalne od roku, więc dane statystyczne o liczbie wenezuelskich uchodźców (4 miliony od 2015 roku) są oderwane od rzeczywistości. Przy słynnym moście Simona Bolivara między kolumbijskim miastem Cucuta a wenezuelskim San Antonio, granicy “dwóch światów”, siedzą grupy lokalnych gangów. Zmieniam zdanie, jednak nie chcę zrobić tu zdjęcia i nie wysiadam z samochodu, gdy widzę, że grupka prawie otacza nasze auto i wpycha ręce przez pół otwartą szybę. Dałam im reklamówkę kanapek z uśmiechem na ustach i prawdopodobnie tym gestem uchroniłam się od kradzieży. Kompletnie ich zaskoczyłam. Cenę ucieczki dyktują partyzanci To pierwsza granica, na której nie widziałam ani jednego policjanta lub żołnierza. Mundurowi biegają po rzece Tachira, gdzie nielegalna przeprawa przez granicę to codzienność. Niektórzy idą za darmo, inni płacą dolara, 5$, 10$ albo tracą cały przybytek. Zależy to od “widzimisię” partyzantów lub innych nieoficjalnych pośredników kontrolujących przeprawę. – Jak nie pada przez parę tygodni i stan rzeki jest nisko, można pokonać granicę nie zamaczając nawet stóp. Tak samo jest na granicy Kolumbii z Ekwadorem i Ekwadoru z Peru – słyszałam od uchodźców. Lubię luźne rozmowy z caminantes, gdy pokonam już barierę bycia "gringą" - kimś obcym. – Nie mogę dostać się do Peru przez przepisy. Można tylko polecieć samolotem, bo granice lądowe są zamknięte, a poza tym nie wpuszczają ludzi z europejskim paszportem – ja też mogę im ponarzekać. – Czemu więc nie pójdziesz tak jak my, por la trocha (przez rzekę)? Tu granice są zawsze otwarte. Nikt nie sprawdza tu, jak zmieniają się przepisy związane z pandemią – doradzali mi uchodźcy. Imigranci, bieda i kartele Hiperinflacja i korupcja doprowadziły doprowadziły do exodusu Wenezuelczyków. Poza wojskowymi, politykami i mieszkańcami kilku bogatych dzielnic w Caracas, ludzie żyją w ubóstwie. Jak mówią ironicznie Wenezuelczycy "nie ma już nawet czego kraść". Spadek ceny ropy na międzynarodowym rynku i skrajnie nieodpowiedzialne zarządzanie gospodarką od dekady zmieniło Wenezuelę nie do poznania. W grudniu 2020 w Wenezueli odbyły się wybory parlamentarne. Wygrała je partia urzędującego prezydenta Nicolasa Maduro, za którego kadencji kraj popadł w ruinę. Partia opozycyjna zbojkotowała wybory i wycofała się, zarzucając nieuczciwość warunków wyborczych. – Jak to możliwe, że znów wygrali? – zapytałam dwie wenezuelskie kobiety z czwórką dzieci, które podwoziliśmy. – Z głosowaniem było tak: jak nie poszłam zagłosować, znaczyło, że jestem za opozycją. Kto nie głosował, nie dostał paczki z jedzeniem w styczniu. Jedzenie albo głos. My Wenezuelczycy nie rozumiemy prezydenta Maduro. Który ojciec chce źle dla własnych dzieci? A prezydent to ojciec narodu – powiedziała jedna z nich. Im dalej od granicy, tym miejscowi Kolumbijczycy są mniej chętni do pomocy. W Ekwadorze opinie są podobne. Wenezuelscy imigranci przynieśli przestępczość, bez nich nie było tylu kradzieży ani morderstw – słyszałam to wielokrotnie podczas podróży. W Ekwadorze prowadzenie schronisk jest prawnie zakazane, w Peru wysłano czołgi na granicę z Ekwadorem, aby powstrzymać nielegalną migrację caminantes. Zagrożenia czyhające na pieszych uchodźców to pogryzienie przez bezpańskie psy, rabunek przez swoich rodaków, fałszywa podwózka, która kończy się kradzieżą dobytku, a również gwałty. Co z kartelami narkotykowymi? Mam wrażenie, że nie ma tego tematu. W departamencie Norte de Santander w Kolumbii kwestia karteli narkotykowych, tak żywa dwie dekady temu, dziś nie budzi emocji. – Owszem, kartele wciąż działają. Zajmują się teraz tylko interesami. W Kolumbii jest spokój z kartelami, bo one skupiają się stricte na biznesie, a szerzenie przemocy i władza już ich nie obchodzi. Oni nikogo nie zaczepiają, ani nikt ich. Co innego z guerillą (partyzantką). Ten temat nie jest zamknięty. Przyznanie nagroda Nobla dla prezydenta Santosa za historyczny pokój z ELN (Armia Wyzwolenia Narodowego, jedna z grup partyzanckich w Kolumbii) to farsa – tłumaczył mi Kolumbijczyk John, nasz lokalny kierowca, który przez 15 lat pracował jako żołnierz. Poznałam część Kolumbii, do której zagraniczni turyści rzadko zaglądają. Praca przy pomocy humanitarnej "w terenie" wymaga empatii i odwagi, otwiera oczy i serce. Na poprawie sytuacji w Wenezueli coraz mniej zależy społeczności międzynarodowej. Zadłużony kraj na skraju bankructwa, geopolitycznie traci na wartości jako potencjalny partner, zarówno w oczach USA i Unii Europejskiej, jak i Chin czy Rosji. Przyszłość Wenezueli to wielka niewiadoma. Nazywam się Ewa Treszczotko. Z wykształcenia jestem specjalistą ds. stosunków międzynarodowych, kulturoznawcą Ameryki Łacińskiej i trenerką fitness. Odwiedziłam do tej pory 66 państw (stan na luty 2021). Moje motto w podróży to "Dam radę. Uda mi się". W styczniu 2021, balansując między dynamicznymi restrykcjami linii lotniczych, rozpoczęłam kolejną podróż, tym razem przez Amerykę Południową od Bogoty do Rio de Janeiro. Pracuję jako wolontariuszka w każdym miejscu, które odwiedzam w zamian za nocleg. Pomagam w organizacjach charytatywnych, na farmach, w hostelach i szkołach językowych. Integruję się z lokalną ludnością, poznając ich prawdziwe, codzienne życie. O tym, gdzie byłam i co mnie spotkało, dowiedzie się z moich mediów społecznościowych: Instagram: https://www.instagram.com/ewa_treszczotko/ Facebook: https://www.facebook.com/evatreszczotko Patronat medialny podróży: National Geographic Traveler Polska
Jeżeli myślimy o najbardziej romantycznym mieście świata, natychmiast przychodzi nam do głowy Paryż. Miasto zakochanych, gdzie miłość rozkwita na tle wspaniałych zabytków, muzeów z dziełami takimi jak Mona Lisa, którą rocznie ogląda ponad 9 mln osób. To miasto, które uwodzi filmowców – nie sposób wymienić nazw wszystkich produkcji, których stało się bohaterem – o czym pisze Iza Klementowska. Wyznacza kierunki w sztuce, oczarowuje intymną atmosferą kawiarni i bistr, zachwyca szykiem i bawi. Paryż to zawsze dobry wybór. Ale Francja, bohaterka tego wydania Travelera, to przecież nie tylko stolica, to ciągnące się po horyzont lawendowe pola i gaje oliwne Prowansji, której kolory i atmosfera spokojnego sielskiego życia sprawiły, że stała się mekką artystów. To dolina Loary z setkami baśniowych zamków i pałaców otoczonych wypielęgnowanymi ogrodami, w których murach rozgrywały się zarówno te najbardziej romantyczne, jak i krwawe historie. To Alzacja ze swoimi kolorowymi miasteczkami, żywą scenografią niczym z baśni braci Grimm, magiczne klimaty Bretanii z jej setkami kilometrów pofalowanego wybrzeża z urwistymi klifami, dzikimi plażami i celtyckimi legendami. Akwitania z doliną rzeki Dordogne, która wije się między wzgórzami obklejonymi kamiennymi miasteczkami. To Camargue, francuski dziki zachód z tysiącami flamingów i żyjącymi na wolności końmi. Burgundia, raj dla miłośników wina i budowli sakralnych, ośnieżone szczyty Alp oraz Pirenejów i wiele, wiele innych miejsc, które sprawiły, że Francja jest turystycznym numerem jeden na świecie. Agnieszka Franus redaktor naczelna
Oto jeden z najpiękniejszych szlaków świata. Zabierz swój rower na wenezuelską Gran Sabanę
Do pokonania 605 km w ciągu 2 tygodni. Trudy podróży umilają kolory - są nachalne: intensywne, soczyste, kontrastowe. Wręcz nienaturalne.
Wyjechałem z samego rana. Rowerem. Obywatele mają wakacje i walą jak jeden mąż na południowy wschód kraju. Wielocylindrowe silniki terenówek jęczą na stromym podjeździe. Jest wąsko, ale mijają mnie z szacunkiem, zostawiając dobre 2 m odstępu. Wychylają się z okien, robią zdjęcia, czasem ktoś stanie, zapyta: „Byłeś już na Gran Sabanie?”. No przecież właśnie jadę... Uwielbiają tę swoją sabanę. Drzewa stoją gęsto, pachnie życiem: zbutwiałymi liśćmi, zwierzęcymi odchodami, aromatami nieznanych kwiatów. Wyżej to gęste powietrze rozrzedza się: chłód orzeźwia, wjeżdżam w las mglisty. Pojawiają się pierwsze wodospady, z kolei zaczyna doskwierać monotonia wysiłku: 200 m pod górę, zakręt w lewo, znowu 200, zakręt w prawo – niekończąca się sekwencja serpentyny. Jest taki moment, gdy puszczańskie sklepienie na chwilę otwiera się i ukazuje widok na pofałdowany dywan zieleni spływający stromo z gigantycznej tafli skalnej ciągnącej się po horyzont. Na wierzchu tej tafli leży właśnie Gran Sabana. Dojeżdżam na nią w momencie najmniej spodziewanym. Klaustrofobiczny tunel wyrżnięty w gęstwinie wilgotnego lasu nagle znika, a przed moimi oczami staje niczym nieograniczona przestrzeń. Gdzieś daleko na horyzoncie, ledwie widoczne, majaczą tepuje: góry o płaskich szczytach. Takie same tafle skał jak Gran Sabana, tylko mniejsze i wyniesione nieco wyżej. Majestat krajobrazu i majestat wieku: to wszystko przecież skały sprzed 2 mld lat. Jest dopiero trzecia po południu, ale nie będę już jechać dalej. Rozbijam namiot i patrzę na chmury, które wspinały się razem ze mną po zboczach płaskowyżu, a teraz prześlizgują się na górę. Zaraz po zmroku dostaję powitalny prezent: tęczę. Tęcza w nocy? Tak, cud natury. Skarb Gran Sabana, czyli Wielka Sawanna, jest legendą, religią, wyznaniem wiary Wenezuelczyka we własny kraj. Mamy kryzys? No, owszem, ale mamy też Gran Sabanę! To skarb krajobrazowy, a jej pastwiskowe przedpola – skarb mineralny. W Wenezueli lubi się podkreślać światowe rekordy, więc znów: kopalnie Las Cristinas to podobno jedne z najbogatszych złóż złota na naszej planecie. Ludzie lgną tu z całego kraju, kopią legalnie lub nie, pieniądze zostawiają w barach i domach publicznych. A potem wjeżdża się do takiego Las Claritas, koła grzęzną w błocie, łatwo przyszło, łatwo poszło, na asfalt nie starczyło. Sabana dla rowerzysty to raptem 200 km świetnego asfaltu po płaskim terenie. Trzy dni na tę trasę to aż nadto, ale szybciej się nie dało. Co chwilę obezwładnia mnie krajobraz: każe zatrzymywać rower i robić zdjęcia. Kolory są tu nachalne: intensywne, soczyste, kontrastowe. Wręcz nienaturalne, no bo kto to widział, by cały region wymalować tylko trzema barwami? Zielone trawy po horyzont, błękitne niebo oraz czerwone ścieżki i koryta rzek, po których cieniutką warstwą ślizga się krystalicznie czysta woda. A poza tym: przestrzeń, to Wielkie Nic, które zachwyca najbardziej. Ta niemożność objęcia wzrokiem, bo jak objąć wzrokiem coś, co się nie kończy? Któregoś wieczoru odciągnąłem rower od asfaltowej drogi i szedłem w głąb traw do momentu, gdy wokół nie było już widać nic, tylko zieleń. Tam rozbiłem namiot. Czułem podniecenie bliskości tego, czego według Fromma pragnie każde ludzkie stworzenie: by ponownie zjednoczyć się z naturą, stać się na powrót jej organiczną częścią. Na pewno zjednoczyłem się z nią, gdy stałem nagi w strugach Salto Pacheco, wodospadu o wysokości 25 m, jednego z dziesiątek wodospadów na tej trasie. Wracając na północ, zatrzymywałem się przy każdym z nich. Zostawałem na dwa–trzy dni zachwycony wciąż tym samym: przestrzenią, pustką i kontrastem czerwonych rzek i zielonych traw. Niedaleko stąd, w miejscu, gdzie nie dochodzi żadna droga, z jednego z tepui spada najwyższa kaskada świata: Salto Angel. Na Gran Sabanie takie atrakcje pojawiają się niemal za każdym zakrętem: malownicza rzeka wijąca się wśród pustkowi, krystaliczne oczko wodne o idealnie półkolistym dnie, wodospad jeden, drugi, dwunasty; pojedynczy lub cała seria. Coś jakby magazyn cudów, którymi można by obdzielić pół kontynentu. I ta przestrzeń w formie skondensowanej: patrzeć przez chwilę i uspokoić się, patrzeć przez tydzień i nie chcieć się stamtąd ruszać, patrzeć dwa tygodnie i doznać oczyszczenia. Kryzysowe miasteczka Zanim wjechałem na sawannę, musiałem przejechać kawał drogi z Puerto Ordaz, wenezuelskiej stolicy przemysłu ciężkiego, w stronę Las Claritas i dalej. Miasto jeszcze spało po sylwestrowej imprezie, gdy ruszałem w drogę. Wielopasmowe aleje, wysokie kominy hut stali i aluminium, a z drugiej strony: eleganckie dzielnice białych jednorodzinnych domów i szklane centra handlowe, budynki, które rozciągnięte są na przestrzeni przeszło kilometra. Przejeżdżam rzekę Caroní drogą wiodącą koroną zapory wodnej. Jest potężna, ale nie może się równać z leżącą 80 km stąd Guri, trzecią największą elektrownią wodną świata. Z kolei kilka kilometrów na północ trafimy na inny wodny spektakl: to tam ciemnometaliczna Caroní łączy się z mlecznobłotnistą Orinoko. Dwa pasy wód o różnych kolorach przypatrują się sobie przez dobrych kilka kilometrów, zanim zdecydują się na wspólną podróż w kierunku Morza Karaibskiego. 400 km dzieli Puerto Ordaz od tej perły w narodowej koronie. Ten wstępny etap zajmuje mi trzy dni. Po obu stronach drogi ciągnie się drut kolczasty, zza którego spoglądają na podróżnego anemiczne pyski krów. Na okrasę – rzadko rozrzucone miasteczka: Upata, Guasipati, El Callao, El Dorado. Za Las Claritas na przeszło 200 km miasteczka znikają, więc to ostatni dzwonek na zaopatrzenie. Zresztą w realiach wenezuelskiego kryzysu ostatnich lat nigdy nie wiadomo, gdzie, co i za ile uda się kupić. W miastach ustawiają się kilkusetmetrowe kolejki po papier toaletowy, ryż, mydło, makaron i inne produkty o cenach regulowanych przez rząd. Ceny często są niższe niż koszty produkcji, przez co przedsiębiorcom nie spieszy się do ich wytwarzania. Inflacja szaleje. Pod koniec 2014 r. za dolara na czarnym rynku płacono sto boliwarów. Dziś, nieco ponad dwa lata później, mowa o już trzech tysiącach. Kryzysowe reguły zaskakują, ale uważnie się im przyjrzawszy, można płynnie włączyć się do gry. Tak, wszystko zmienia się za złotym Las Claritas. Znikają krowy suchotniczki, które – tak sobie wyobrażam – gdy nikt nie patrzy, kaszlą na boku od tej pożółkłej trawy, która dawno nie widziała deszczu. 400 km pastwisk zamyka skalny mur. Chmury, które do tej pory żeglowały po niebie bez przeszkód, muszą wznieść się o półtora tysiąca metrów. Para się skrapla i cała wilgoć zostaje tam, na podnóżku Gran Sabany. Rodzi się dzięki niej gęsta zielona breja tropikalnego lasu. To w nią się wbiłem. Gdy po dwóch tygodniach wróciłem do Las Claritas, pożałowałem. Obracałem głowę na południe, coś nie pozwalało mi kontynuować drogi w kierunku fabryk i hut Puerto Ordaz. Później, setki kilometrów dalej, w Barinas czy San Fernando, znów mnie pytali, czy byłem na Gran Sabanie. Odpowiadałem, że byłem. I że wrócę. Wojciech Ganczarek Gran Sabana to jeden z 30 najpiękniejszych szlaków świata, o których piszemy w marcowym wydaniu National Geographic Traveler (3/2017). Pozostałych artykułów szukajcie w wydaniu drukowanym.
Wyspy na lądzie Wenezueli - tepui. W drodze na nie ciarki chodzą po plecach.
La Gran Sabana, Wielka Sawanna – część Wyżyny Gujańskiej – rozciąga się na przestrzeni blisko 200 km. Rozciąga i... faluje. Żółtawo-zielone, wysokie trawy poruszają się bowiem pod wpływem wiatru i zamieszkujących je węży. Falują też liście palm zbitych w nieliczne kępki wyrastające w najmniej oczekiwanych miejscach tej niemal bezdrzewnej przestrzeni. Pośród tych rozległych terenów na przemian zlewanych wodą i osuszanych słońcem wznoszą się ogromne, „kanciaste” góry. Tysiące lat pór deszczowych i suchych sprawiło, że miękkie warstwy piaskowca uległy wypłukaniu, odsłaniając nietypowe, ostańcowe podłoże. Sześciany gór o pionowych zboczach i zupełnie płaskich szczytach sprawiają wrażenie, jakby anioł i diabeł grywali tutaj w kości. Góry te są porozrzucane na terenie Parku Narodowego Canaima i noszą indiańską nazwę tepui. Trzy szczepy plemienia Indian Pemón: Arecunas, Taurepán i Kamaracotos to gospodarze i przewodnicy po tej ziemi. Wzbudzają szacunek. Nie niską posturą czy za dużymi T-shirtami, które noszą, ale znajomością sekretów natury i umiejętnością ich wykorzystania. Doskonale znają się na uprawie juki – włóknistego korzenia. Jedna z jego odmian jest gorzka, druga zaś słodka, stąd przygotowuje się z nich różne potrawy. Dokładnie jukę obierają, ucierają na kamieniach, upychają w trzcinowej tubie i wyciskają trujący sok, aby móc przyrządzać z niej potem placki, dodawać do ostrych przypraw i warzyć piwo. Gdy brak im mięsa, mawiają: „Tarui ke ina ichi” – brakuje nam czegoś podstawowego. Opuszczają wówczas swe churuatas – okrągłe domy kryte palmowymi liśćmi – i ruszają na łowy poszukując mięsa, ryb lub... turystów gotowych zapłacić, by wdrapać się na którąś z okolicznych gór. Największe tepui sięga 2772 m wysokości i nazywa się Roraima. Pełno tam poskręcanych pni drzew, wszędobylskich paproci i kilkumetrowych bromelii, których wielkie czupryny przypominają ananasy, jak również lodowatej wody tryskającej z okolicznych strumyków. Dotarcie na płaskowyż Roraimy nie upaja tak jak zdobycie szczytu góry, raczej intryguje. Wąska dróżka, którą kierują się podróżni, wiedzie do swoistego kamiennego parku atrakcji. Wszechobecna erozja, za której przyczyną powstały czarnoszare figury skalne o fantasmagorycznych kształtach, jeziorko o kobiecym imieniu Gladys na samym szczycie, mgła zasnuwająca niespodziewanie powierzchnię, dziwne naskalne kwiatki sprawiają, że można poczuć ciarki na plecach. Tepui zafascynowały również naukowców, głównie za sprawą unikatowych znalezisk botanicznych na „ściętych” szczytach. Każda góra na terenie Parku Narodowego Canaima to mały mikrokosmos. Szczególnie znane są występujące w tej strefie rośliny owadożerne. Podobnie rzecz się ma z niektórymi gatunkami zwierząt. Nawet żaby bywają w Wenezueli nietypowe, bo czarne. Poszukiwaczy skarbów przyciągnęło w okolice coś zupełnie innego – szlachetne kamienie i złoto. W pobliżu Roraimy i Kukenan znajduje się wodospad i jaspisowy potok. Ten kamień nie sposób wydobyć. Trzystumetrowego, wyślizganego, czerwonego dna z jaspisu nie można bowiem przerobić na świecidełka, choć poziom wody nie przekracza tam 5 cm. Trudno w tym potoku o ziarenko piasku i wolne miejsce. Tłumy turystów przybywają, by popluskać się w czerwonej wodzie i zrobić zdjęcie. Za wspomnianym wcześniej kruszcem ciągnęły do Wenezueli tłumy poszukiwaczy złota. Dzięki jednemu z nich odkryto najwyższy wodospad świata – niemalże kilometr bryzgającej spod nieba wody, która roztrzaskuje się o skalną ścianę. Biorąc pod uwagę, iż mierzy 1054 metry, nie sposób objąć go wzrokiem, zwłaszcza patrząc ku górze. Organizowane przez biura turystyczne wycieczki awionetką nad wodospad nie gwarantują panoramicznego widoku, zwłaszcza gdy w porze deszczowej niebo zasnuwa się chmurami. Wodospad nazwano imieniem jego odkrywcy. Był nim amerykański pilot James Crawford Angel Marshal, znany jako Jimmy Angel. Jimmy zasłynął z pewnego próbnego lotu, podczas którego zmuszony był przeprowadzić lądowanie awaryjne. Okazało się, iż z powodu usterki w samolocie nie może wystartować. Usunął ją, używając do tego celu kawałka zelówki z własnego buta. Gdy później roztrząsał to wydarzenie w hotelowym barze, zbliżył się do niego inny Amerykanin i zaproponował lot na górę znaną jako Auyan Tepui. Skuszony sowitym wynagrodzeniem lotnik wyruszył w kolejną podróż. Zabawili tam półtora dnia. Zleceniodawca pojawił się z 30 kg złota. Pilot i jego towarzysz polecieli ze skarbem do Panamy. Tam ich drogi się rozeszły. Spotkali się przypadkowo 14 lat później w... pociągu. Mężczyzna, który skorzystał wówczas z usług pilota, wyraził ogromne zdziwienie, iż ten znając miejsce złóż złota, nie wykorzystał szansy na zbicie własnej fortuny. Jimmy wraz z żoną postanowili więc jeszcze raz polecieć na wenezuelską górę. W ciągu dwóch lat wykonali niezliczoną ilość lotów. Podczas jednego z nich zobaczyli ogromny wodospad. Lądowanie na Auyan Tepui 21.10.1937 roku zakończyli, ryjąc dziobem samolotu w mulistym podłożu. Uszkodzeń nie udało się naprawić przy użyciu zelówek, wykorzystano je do innych celów... Uczestnikom lotu zejście z Auyan Tepui, zwanej Diabelską Górą, zajęło 11 dni. Złota nie znaleźli, ale odkryli inny skarb narodowy... Nie do końca wiadomo, co stało się z prochami Jimmiego. Jedni twierdzą, iż zostały złożone u stóp wodospadu, inni (ci bardziej romantyczni), że rozsypane nad wodospadem. Wodospad Salto Angel jest często mylony z innym, zwanym Churún-Merú, który wypływa z tego samego masywu górskiego i jest o ponad połowę mniejszy. W porze deszczowej (od kwietnia do października) Auyan Tepui zamienia się w... sitko. Tworzą się wtedy rozliczne, mniejsze i większe kaskady wodne. Wzbierają także rzeki. Można na nich spotkać wydrążone w 8-10 metrowych pniach łodzie zwane curiarami (nie mylić z kurarą). Jakkolwiek wykonywane są tradycyjną metodą, „ożebrowane” i wzmocnione po bokach, często mają zamontowane silniki. Fuzja starego z nowym. W sam raz, by zmierzyć się z nie-okrzesanymi wodami Orinoko. Hałas silnika płoszy na niej rzeczne delfiny; na piraniach nie robi on wrażenia, podobnie jak na kajmanach, które trudno dostrzec w brunatnej wodzie, no, chyba że nagle łypną okiem lub machną ogonem. Granice Wenezueli są tak płynne jak jej rzeki. Północ kraju to czyste Karaiby. Od tej strony Wenezuelę otwiera na świat Morze Karaibskie, wraz z jego wysepkami. O wschodnią, zieloną granicę po dziś dzień toczy się spór z Gujaną Francuską, o zachodnią zaś niesnaski z Kolumbią. I tylko przygraniczne relacje z Brazylią zdają się być w miarę uregulowane. Wspomniana wcześniej Roraima w 85 proc. leży na terytorium Wenezueli, w 10 proc. na terenie Gujany, a w 5 proc. – w Brazylii. Gdy jakiś latynoski maluch tęskni za mamą, żartuje się, że cierpi na mami-tis, choć nie ma takiej choroby w medycznej nomenklaturze. Mnie na myśl o wenezuelskich tepui, zupełnie jak małe dziecko, ogarnia inny rodzaj nostalgii. Cierpię wtedy na przypadłość zwaną tepuitis. No to w drogę Samolotem z Warszawy z przesiadką we Frankfurcie do Caracas – ok. 2700 zł, z Caracas do Santa Elena de Uairén można dojechać autobusem albo samolotem (Caracas – Ciudad Bolívar – Santa Elena), ale to trwa dwa dni. Warto jednak pokonać lądem odcinek z El Dorado do Santa Elena de Uairén (316 km) – widoki są niesamowite Bez wizy (do 90 dni), na lotnisku trzeba wypełnić kartę turystyczną, nie wolno wwozić żywności i, oczywiście, narkotyków (pod karą odsiadki od 8 lat wzwyż!) Noclegi w miejscowościach: Kavaneyen, Chivaton, Iboribo, Rapidos de Kamoira, Quebrada Pacheco, San Francisco de Yuruani (hospedaje Minina, 10 USD za pokój 3-osobowy), Santa Elena de Uairén (posada Alfonso, 7–12 USD), Las Tres Naciones (hospedaje Turistico Uairén, Hotel Panamya). Można też spać w namiocie na polach biwakowych lub całkiem na dziko – nikt nie będzie miał o to pretensji 6-dniowe trekkingi z przewodnikiem na Roraimę – ok. 350 USD od osoby (grupa 4-osobowa lub większa), tragarze – 30 USD/dzień, można się tam także dostać helikopterem, trekkingi z przewodnikiem możliwe także na tepui Chirikayen i w inne miejsca regionu, wycieczki jeepem po La Gran Sabana – od 50 USD/dzień. www.mountroraima.com www.rutasalvaje.com 100 boliwarów = 0,14 zł; należy wymieniać tylko w bankach (pod karą grzywny, a nawet więzienia), agencje turystyczne akceptują dolary amerykańskie. Karty kredytowe nie są akceptowane, poza Banco del Orinoco w Santa Elena brak banków w okolicy www.lagransabana.com
Jaguar z ukrytej kamery? Ochrona przyrody jak praca w CIA
Jak wytropić jaguara, kota największego po tygrysie i lwie, który człowieka unika jak ognia? Jak zwalczać kłusownictwo? Współczesne programy ochrony przyrody łączą ze sobą działania wywiadowcze, wyprawy w teren i pracę za biurkiem.
Jeszcze 300 m i dojdziemy do ścieżki, gdzie czasem przechodzą jaguary. Tam możemy powiesić fotopułapki – mówi lokalny przewodnik podczas wyprawy do rezerwatu Caparo we wschodniej Wenezueli. Tymczasem już po stu metrach czujemy swąd spalenizny, a po dwustu widzimy dymiące zgliszcza tropikalnej puszczy. W tych stronach wypalenie fragmentu lasu i wprowadzenie tam bydła jest równoznaczne z przejęciem ziemi – prawem kaduka, bez ksiąg wieczystych i formalności. Tymczasem deforestacja to obok kłusownictwa główne zagrożenie dla jaguara, największego dzikiego kota obu Ameryk. – Choć wyewoluował w Europie i Azji, to ok. 800 tys. lat temu przeszedł przez most lądowy Beringa do Ameryki Północnej, potem Południowej i tylko tu przetrwał okres zlodowaceń – wyjaśnia prof. Włodzimierz Jędrzejewski pracujący w Wenezuelskim Instytucie Badań Naukowych (IVIC) w Caracas. Polski uczony od trzech lat prowadzi projekt mający na celu ustalenie aktualnego zasięgu występowania jaguara (Panthera onca) w Wenezueli będącej białą plamą na mapie zasięgu tego drapieżnika. Badania mają też wyjaśnić mechanizm, który kształtuje zmienność ekologiczną i genetyczną populacji jaguara w dużej skali przestrzennej. Fotopułapki montowane przez prof. Jędrzejewskiego (powyżej) łączą funkcje aparatu fotograficznego i kamery. Są uruchamiane (seria zdjęć lub krótki film) przez poruszające się obiekty, które emitują ciepło – począwszy od motyli, przez małe ptaki i gryzonie, po krowy i ludzi. (Fot. Włodzimierz Jędrzejewski) Przykładów deforestacji takich jak w rezerwacie Caparo jest w Wenezueli mnóstwo. Obszary leśne zamieniane są na pola i pastwiska, co oznacza fragmentację środowiska nie tylko jaguara. Ale ludzkie konflikty z tymi kotami są najbardziej spektakularne. Wśród wszystkich dzikich kotów jaguary mają największą siłę nacisku szczęk. Potrafią przegryźć skorupę żółwia lub czaszkę krowy. Z braku innych ofiar zabijają bydło, konie i osły hodowane na rozległych ranczach – hato. Ponoszący straty hodowcy wynajmują więc myśliwych do polowań na drapieżniki. – Wytropić el tigre jest stosunkowo łatwo. Duży i ciężki kot zostawia dobrze widoczne ślady na piasku czy błocie. Najczęściej polowania prowadzone są z psami, ale zwabia się je też do klatek z przynętą, a w niektórych regionach Wenezueli chwyta z użyciem lassa – wylicza profesor. – Zabicie jaguara i sprzedaż skóry, czaszki i kłów może przynieść ok. 500 dol. – przy średniej pensji w wysokości 150 dol. to solidny zastrzyk. Na indiańskich straganach spod lady można dostać smalec z jaguara leczący artretyzm czy kości kota używane w medycynie chińskiej – komentuje profesor. Oficjalnie zabijanie jaguarów jest zabronione od 1996 r., a czerwona księga IUCN zalicza go do kategorii podwyższonego ryzyka. Jednak w Wenezueli nie ma skutecznych metod kontroli polowań, a programy ochrony drapieżników dopiero raczkują. Zdjęcia i filmy realizowane są zarówno w dzień, jak i w nocy. Wenezuelskie jaguary różnią się znacząco masą ciała (od 40 do aż 150 kg) i ubarwieniem – od dużych rozet typowych dla jaguara po małe cętki, jak u lamparta afrykańskiego. (Fot. Włodzimierz Jędrzejewski) – Bardzo dużo rozmawiamy z ludźmi, prowadzimy wywiady środowiskowe z hodowcami bydła i myśliwymi, którzy mają wiedzę na temat jaguarów – przyznaje profesor. – Zwykle początkowo są nieufni, ale po wyjaśnieniach celu badań bywają bardzo pomocni. Poszukujemy ich w małych wioskach, czasem bardzo oddalonych od cywilizacji, gdzie „ktoś słyszał, że ktoś widział” np. samicę z małymi czy martwego jaguara. Taka technika śledcza, polegająca na podążaniu tropami ludzi, by trafić na jaguara, stanowi główne źródło informacji o aktualnym rozmieszczeniu i potencjalnych zagrożeniach dla drapieżnika. – Żeby „zobaczyć” jaguara w różnych częściach Wenezueli, zakładamy tzw. fotopułapki rejestrujące obecność jego i potencjalnych ofiar – tłumaczy profesor. Przy okazji zbieramy dane o pumie, ocelocie i innych ssakach, a także o przemieszczaniu się ludzi i działalności myśliwych na danym obszarze. Fotopułapki istnieją już w 17 lokalizacjach, do kolejnych pięciu planujemy wyprawy, co w niestabilnej politycznie i ekonomicznie Wenezueli jest trudne. Zabicie jaguara i sprzedaż skóry, czaszki i kłów może przynieść ok. 500 dol. – przy średniej pensji w wysokości 150 dol. to solidny zastrzyk. (Fot. Włodzimierz Jędrzejewski) Badania nad jaguarem rozpoczęły się jako wspólny projekt IVIC-u i Instytutu Biologii Ssaków PAN w Białowieży, gdzie przez 25 lat Włodzimierz Jędrzejewski prowadził badania dotyczące ekologii i genetyki ssaków drapieżnych, głównie wilków i rysi. Był też jednym z inicjatorów opracowania sieci korytarzy ekologicznych w Polsce. Jednak profesor, inspirowany książkami Arkadego Fiedlera i Tony’ego Halika, od dzieciństwa marzył o jaguarach. Obecnie w projekt zaangażowanych jest kilku naukowców z IVIC-u i innych instytucji w Wenezueli. Finansowego wsparcia udziela mu też amerykańska organizacja Panthera. Żeby „zobaczyć” jaguara w różnych częściach Wenezueli, zakładamy tzw. fotopułapki rejestrujące obecność jego i potencjalnych ofiar – tłumaczy profesor. (Fot. Włodzimierz Jędrzejewski) Trzykrotnie większa od Polski Wenezuela ma już 43 parki narodowe, ale jednym z celów projektu jest wyznaczenie nowych obszarów ochrony dla jaguara i jego zmienności genetycznej, zdaniem profesora najwyższej w całej Ameryce Południowej. – Program, który chcemy zainicjować, idzie nieco dalej niż inne prowadzone na kontynencie. Postulujemy objęcie szczególną ochroną tych populacji, które mają unikatowy zestaw genów i grozi im szybsze wyginięcie. Czerpiąc z doświadczeń nabytych w Polsce, profesor zamierza wyznaczyć korytarze ekologiczne, których ochrona zapewniłaby swobodną migrację tego kota i wymianę genów. Jaguary zamieszkują różne rodzaje lasów tropikalnych i subtropikalnych, podmokłe łąki, mangrowia, sawanny. Żyją w górach, na nizinach i wybrzeżu, nie stronią od kąpieli w rzekach, gdzie czasem też polują. Oznacza to także odmienne logistyczne przygotowanie do każdej wyprawy. – Jednym z moich najgorszych doświadczeń była praca w Andach – wspomina profesor. – Zawiodła mnie wtedy pogoda i ludzie. Zostałem sam w ulewie z całym ekwipunkiem w nieznanym górzystym terenie, z rwącymi rzekami i wąskimi kładkami okupowanymi przez skorpiony. Szczęśliwie przetrwałem i zamontowałem fotopułapki. Ścieżkami jaguara przemieszczają się też inne zwierzęta, dlatego nazywany jest on gatunkiem wskaźnikowym. W tym przypadku troska o jeden gatunek oznacza pomoc w ochronie całej fauny neotropikalnej. Wciąż jednak największym zagrożeniem dla jaguarów pozostaje człowiek i tylko zmiana jego stosunku do dzikiej fauny może przynieść poprawę położenia kotów. Ścieżkami jaguara przemieszczają się też inne zwierzęta, dlatego nazywany jest on gatunkiem wskaźnikowym. (Fot. Włodzimierz Jędrzejewski) Warto wiedzieć: Cętkowani mocarze ■ Jaguar jest trzecim największym przedstawicielem kotowatych (po tygrysie i lwie), ale proporcjonalnie do wagi ciała dysponuje największą siłą. ■ Ze wszystkich lądowych zwierząt porównywalnym uściskiem szczęk mogą się pochwalić tylko diabeł tasmański i hiena cętkowana. ■ Tak mocne szczęki są adaptacją, która umożliwia im przebicie skorupy żółwia.
"Pokaż mi okładkę swojego paszportu, a powiem ci, kim jesteś". Sprawdzamy, co oznacza kolor paszportu
Okazuje się, że kolor paszportu nie jest przypadkowy.
Lista miejsc, które chcemy odwiedzić. Parki narodowe Ameryki Południowej
Parki narodowe Manú, Iguaçu, Galapagos, Canaima
Zielony raj - PN Manú Park Narodowy Manú jest jednym z najbogatszych na świecie pod względem przyrodniczym. To 1,5 mln ha zielonej masy przeciętej rzeką Manú i rozbrzmiewającej głosami tropikalnych stworzeń. Samych ptaków żyje tu 850 gatunków, zaś ssaków dwie setki. Równie imponujące liczby opisują bogactwo flory. Na jednym hektarze może rosnąć 200 gatunków drzew (dla porównania w całej Polsce, jeśli skrupulatnie policzymy, wyjdzie ok. 40 rodzimych gatunków). Te dane oczywiście stale się zmieniają, bo w parku ciągle są odkrywane nowe gatunki. Gardło diabła - PN Iguaçu Jak czuje się człowiek w Gardzieli Diabła? Wspaniale! Co prawda jest tak głośno, że nie słychać sąsiada, który prosi o zrobienie zdjęcia, a to i tak nie wyjdzie, bo obiektyw natychmiast zostanie ochlapany mikroskopijnymi kropelkami wody. Ale to właśnie tu, w Parku Narodowym Iguaçu, można odczuć całą siłę żywiołu. Wodospady najlepiej podziwiać z pomostów (dostępnych także dla osób na wózkach) wchodzących w sam środek „gardzieli”. A także z łódek pływających na dole. Polecamy zarówno argentyńską, jak i brazylijską część parku. PN Iguaçu gdzie: na granicy Argentyny i Brazylii, 17 km od Paragwaju kiedy: cały rok więcej: www.iguazuargentina.com (Fot. Shutterstock) Wyspy Darwina - PN Galapagos Rozsławione przez Karola Darwina, twórcę teorii ewolucji, dziś przechodzą rewolucję – ekologiczną. Przepisy dotyczące zwiedzania Parku Narodowego Galapagos (także rezerwatu wodnego) są coraz bardziej restrykcyjne. Oczywiście tak jak w innych parkach nie wolno dotykać zwierząt (tyle że czasem same podchodzą lub podpływają do człowieka). Wskazane jest także, by wszędzie poruszać się z przewodnikiem. Wszystko, by przez nieuwagę nie zakłócić delikatnego ekosystemu wysp. Największą atrakcją są podwodne wyprawy, w czasie których można zobaczyć m.in. rekiny młoty. Symbolem parku pozostały jednak żółwie słoniowe oraz legwany. PN Galapagos gdzie: wyspy na Pacyfiku należące do Ekwadoru kiedy: najlepiej od sierpnia do listopada więcej:www.galapagosislands.com (Fot. Shutterstock) Wodospad ze stołu - PN Canaima W języku miejscowych Indian Canaima oznacza „boga grzmotów”. To właśnie tu znajduje się najwyższy wodospad na świecie Salto Angel, który ma aż 980 m wysokości. Magnesem przyciągającym nie tylko podróżników, ale i wspinaczy czy miłośników base jumpingu są tepui, czyli góry stołowe. Te arcyciekawe formacje skalne, wykształcone wskutek erozji płaskowyżu, pokrywają 65 proc. parku. Canaima to raj także dla biologów. Aż jedna trzecia gatunków roślin tu występujących to endemity. PN Canaima gdzie: Wenezuela kiedy: cały rok więcej: whc.unesco.org/en/list/701 (Fot. Shutterstock) Parki Ameryki Południowej wybór Travelera
W tym ZOO w Wenezueli zwierzęta umierają z głodu. Nie ma pieniędzy na jedzenie
Kiedy dla narodu nadchodzą ciężkie czasy, cierpią nie tylko ludzie. Zły stan krajowej gospodarki, spowodowany spadkiem cen ropy, doprowadził do tego, że nie tylko ludzie, ale i zwierzęta cierpią z głodu.
W ciągu ostatnich sześciu miesięcy około 50 zwierząt z ogrodu zoologicznego Caricuao w Wenezueli zmarło z głodu z powodu rosnących cen żywności spowodowanych kryzysem gospodarczym w kraju. Wśród ofiar z zoo znajdującego się na północy kraju są króliki, tapiry, jeżozwierze i ptaki. Niektóre z nich bez jedzenia spędziły dwa tygodnie. Narodowy Instytut Parków (INPARQUES), który nadzoruje krajowe ogrody zoologiczne, winą za brak żywności obarcza kryzys gospodarczy kraju, do którego doszło na skutek gwałtownej obniżki cen ropy (Wenezuela jest dużym producentem ropy naftowej). Kraju nie stać na importowanie żywności, leków, czy innych niezbędnych towarów, a inflacja wywołała zawrotny wzrost cen. Historia zwierząt z Caricuao jest metaforą wenezuelskiego cierpienia – mówi agencji Reuters Marlene Sifontes, szefowa związków zawodowych zrzeszających pracowników INPARQUES. Pracownicy ogrodu zoologicznego Caricuao karmią mięsożerne lwy i tygrysy owocami mango i dynią. Inne wielkie koty są rzekomo żywione zabitymi rasowymi końmi z pobliskiego toru wyścigowego. Tymczasem wielu Wenezuelczykom na co dzień również brakuje jedzenia, a w supermarketach stoją w kolejkach długie godziny. Załamująca się gospodarka zmusiła mieszkańców kraju do polowania na psy, koty i gołębie. W poniedziałek osoby zwiedzające zoo w Caracas, stolicy kraju, mieli ukraść konia, którego zarżnęli dla mięsa. Opieka i karmienie Na dłuższą metę stosowanie nieprawidłowej diety u jakiegokolwiek zwierzęcia może mieć znaczące długotrwałe skutki zdrowotne – twierdzi Meredith Whitney, koordynatorka programu ratowania dzikich zwierząt w International Fund for Animal Welfare (IFAW), organizacji chroniącej zwierzęta z siedzibą w Waszyngtonie. Na krótszą metę, dodaje Whitney, nieprawidłowe żywienie wpływa negatywnie na zwierzęta pod względem psychologicznym. Whitney pracuje nad poprawą standardów życia wielkich kotów oraz tych, które na skutek niedożywienia mają problemy neurologiczne. Biegunka, zniekształcenia kości i zaburzenia czynności narządów to również efekty uboczne niedożywienia. Światowe Stowarzyszenie Ogrodów Zoologicznych i Akwariów (ang. World Association of Zoos and Aquariums, WAZA) przedstawia potrzeby żywieniowe zwierząt w swojej strategii w zakresie dobrostanu zwierząt. Organizacja ostrzega, że brak jedzenia może prowadzić do osłabienia kondycji psychicznej. Kierownik IFAW ds. ratowania dzikich zwierząt Gail A’Brunzo twierdzi, że biorąc pod uwagę ogólnokrajową sytuację gospodarczą Wenezueli, „można się spodziewać, że zwierzęta są nią w pewien sposób dotknięte”. Przenoszenie zwierząt Poza stolicą, administratorzy ogrodu botanicznego w zachodnim stanie Táchira poprosili lokalnych przedsiębiorców o darowanie owoców, warzyw i mięsa potrzebnych do karmienia zwierząt. W maju troje zwierząt umarło w zoo na półwyspie Paraguaná, w północno-zachodniej Wenezueli. Pracownicy ogrodu próbują teraz przenieść 12 zwierząt ponad 676 km na południe do parku w Mérida. - Jeśli po przeniesieniu tych zwierząt ogrody zoologiczne nadal będą działać i przyjmować nowych osobników, sytuacja może się powtórzyć – ostrzega Whitney. Wszystkie zwierzęta w kraju, nie tylko dwunożne, cierpią w tej sytuacji. A Wenezuela nie jest jedynym krajem, gdzie zła sytuacja społeczna daje się zwierzętom we znaki. Globalne zagrożenie W marcu World Post doniósł o śmierci 200 zwierząt w zoo Khan Younis w południowej Strefie Gazy. Mohammad Owieda, właściciel ogrodu zoologicznego, twierdzi, że konflikt izraelsko-palestyński uniemożliwił pracownikom zoo odpowiednie karmienie i opiekowanie się zwierzętami. Oweida zaczął amatorsko mumifikować szkielety zwierząt i udostępniać je do oglądania zwiedzającym. Próbował również sprzedać wyczerpanego tygrysa, strusia i pelikana, by kupić jedzenie dla pozostałych zwierząt w zoo. Zwierzęta z Taiz Zoo w południowo-zachodnim Jemenie również padły ofiarą ogólnonarodowego kryzysu. Dokuczliwa wojna domowa sprawia, że turyści trzymają się z daleka, co zmniejsza dochody zoo. Bez funduszy zwierzęta nie miały jedzenia ani lekarstw, a pracownicy nie otrzymywali wynagrodzenia. Do lutego w tym zoo zmarło przynajmniej 12 lwów i 6 lampartów. - Wszystko sprowadza się do zarządzania organizacyjnego – twierdzi A’Brunzo. – Jeśli dane zoo jest bliskie kryzysu finansowego, powinno podjąć kroki, by zapewnić byt tym zwierzętom. Borykające się z trudnościami ogrody zoologiczne powinny szukać partnerstwa z innymi ogrodami bądź organizacjami, które mogłyby im pomóc – dodaje. – Nie wygląda mi to na problem krótkoterminowy. Źródło: National Geographic News Tekst: Elaina Zachos Jakie uczucia towarzyszą ci, gdy przelatujesz szybowcem nad Himalajami? Posłuchaj opowieści Sebastiana Kawy! View oEmbed on the source website
Auyantepui - to wyjątkowa góra - Indianie Pemon nazywają ją "domem diabła" i opowiadają mnóstwo legend o jej powstaniu i historii, a przede wszystkim o Salto Angel - najwyższym wodospadzie świata, który spada z jej ściany
Auyantepui to największa ze wszystkich gór stołowych Wenezueli z powierzchnią, bagatela, ponad 700 km2. W większości endemiczna fauna i flora dachu góry stanowi prawdziwą żywą pamiątkę ewolucji. Auyan Tepui jest niedostępna, niezamieszkała i budzi niesamowita ciekawość, zaspokajaną tylko częściowo na potrzeby turystów, którzy decydują się na przelot awionetką nad wodospadem. Pierwotna energia, czystość i dziewiczość tego obszaru są niepowtarzalne. Trudno pisać obiektywnie o metafizycznych wrażeniach, snach i potrzebie powrotu jakie towarzyszą podróżnikom w Parku Narodowym Canaima, ale to odczucia większości. Czy można dotrzeć do źródeł tej energii? Można. Nie jest to masowa turystyka dla każdego. Do źródła wszystkich źródeł, czyli do Salto Angel prowadzi droga, która odbył w 1935r. oficjalny "odkrywca" wodospadu-pilot, poszukiwacz złota - Jimmy Angel. Podczas kilkunastodniowej wędrówki udało mu się odnaleźć zejście z góry, na której wylądował, ale uszkodził swój samolot. 10-dniowy trekking po zaginionym świecie jest możliwy tylko od lutego do kwietnia, kiedy są mniejsze opady i poziom rzek umożliwia ich pokonanie. Między 23.03 a 05.04 ekipa: Agnieszka Grudowska, Karolina Sypniewska i Piotr Sudoł zamierza pokonać tę trasę, przygotowując reportaż filmowo-fotograficzny, zbierając legendy i historie związane z górą oraz zjeżdżając po ścianie góry i docierając do jej podnóża.
Nowy gatunek motyla odkryty przez polską wyprawę nazwany!
Znamy już zwycięską nazwę odkrytego przez grupę polskich naukowców w Wenezueli nowego gatunku motyla
Erateina sprytna dziewczyna (łac. Erateina puellaastuta) - tak brzmi nazwa nowego, endemicznego gatunku motyla, wyłoniona w ogólnopolskim konkursie zorganizowanym przez miesięcznik „National Geographic Polska”. Autorką nazwy jest Alicja Zdobylak z Wrocławia. Nowy gatunek został odkryty w lutym 2012 r. podczas polsko-wenezuelskiej wyprawy na Tramén Tepui do Wenezueli. Został on zidentyfikowany przez naukowców z Muzeum Zoologicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego. – Motyle kojarzą mi się z kobietami i z przebiegłością. Niełatwo jest je złapać, pojawiają się w nieoczekiwanych momentach. Sądzę, że ta nazwa jest piękna, ale i tajemnicza – wyjaśnia laureatka konkursu Alicja Zdobylak z Wrocławia. Zwyciężczyni otrzyma w nagrodę aparat fotograficzny, a w pracy naukowej poświęconej nowemu gatunkowi zostanie zacytowana jako autorka jego nazwy. Informacja o rozwiązaniu konkursu znajdzie się również na łamach grudniowego wydania „National Geographic Polska”, który ukaże się 30 listopada br. Jury w składzie: Agnieszka Franus i Paulina Szczucińska z ramienia „National Geographic Polska” oraz Izabela Stachowicz, biolog z UJ, uczestniczka polsko-wenezuelskiej wyprawy „Tramén Tepui 2012”, stanęło przed trudnym wyborem. Do konkursu nadesłano blisko 600 poprawnych zgłoszeń – Pojawiło się dużo propozycji związanych z ogniem: flamma, ignis, ardens, które jak najbardziej pasują do kolorystyki motyla. My jednak poszukiwaliśmy czegoś wyjątkowego, co świadczyłoby nie tylko o wyglądzie, ale i o sytuacji w jakiej motyl został odkryty. Spryt odnosi się zarówno do motyla, który tak długo nie dał się odkryć nauce, ale i do mnie, której w końcu się to udało – z uśmiechem dodaje Izabela Stachowicz. Oprócz zwycięskiej nazwy, wyróżnione zostały dwa pomysły: Erateina iskra (łac. Erateina scintilla) – nazwa nawiązująca do kolorystyki pięknego owada, nadesłana przez Barbarę Krzyk z Proszowic. Druga propozycja nadesłana przez Monikę Kasiborską z Suwałk to Erateina tepuizabela – stanowi połączenie dwóch nazw: Tepui – od miejsca wyprawy oraz Izabela – od imienia biolożki, która odkryła nowe gatunki. Autorki wyróżnionych propozycji otrzymają aparaty fotograficzne. Nad poprawnością brzmienia nazwy z punktu widzenia gramatyki łacińskiej oraz zasad kodeksu nomenklatury zoologicznej czuwał kierownik Muzeum Zoologicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego dr hab. Tomasz Pyrcz. Zajmie się on udokumentowaniem nowego dla nauki gatunku w powstającej na jego temat publikacji. Pojawi się ona w międzynarodowym czasopiśmie naukowym – kwartalniku „Genus”. Wyprawa eksploratorsko-naukowa do Wenezueli „Tramén Tepui 2012” Polsko-wenezuelska ekspedycja zdobyła 14 lutego 2012 roku izolowaną górę Tramén Tepui w południowo-wschodniej Wenezueli. Grupa doświadczonych eksploratorów-przyrodników po raz pierwszy w historii stanęła na niedostępnym szczycie o wysokości 2726 metrów. Na zboczach Tramén Tepui Polakom udało się odkryć unikalne okazy fauny, w tym zupełnie nowe dla nauki endemiczne gatunki motyli oraz rozpoznać nowy, również endemiczny, gatunek żaby. Szczyt zdobyli Marek Arcimowicz – fotograf od zadań specjalnych i współpracownik „National Geographic Polska” oraz dwóch wenezuelskich wspinaczy: Carlos Mario Osorio i Alberto Raho. Wyprawą kierował Michał Kochańczyk – doświadczony podróżnik, lider wielu wypraw, jeden z polskich pionierów wspinaczki w Andach. Nowe dla nauki gatunki odnalazła Izabela Stachowicz – absolwentka Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi Uniwersytetu Jagiellońskiego, miłośniczka tropikalnych ekosystemów i naukowych wyzwań. Pomocy przy identyfikacji nowych gatunków motyli udzieliło Muzeum Zoologiczne Uniwersytetu Jagiellońskiego. Obszerny fotoreportaż zatytułowany „U wrót zaginionego świata”, dokumentujący wyprawę oraz niezwykłe odkrycia polskich naukowców ukazał się we wrześniowym wydaniu miesięcznika „National Geographic Polska”. W tym samym numerze miesięcznika został ogłoszony konkurs na nazwę motyla. Więcej o informacji o konkursie znaleźć można na stronie www.motyl.national-geographic.pl.
Wyprawa eksploratorsko-naukowa do Wenezueli „Tramén Tepui 2012”
Polsko-wenezuelska wyprawa do Wenezueli przyniosła niezwykłe odkrycia
Niedostępny szczyt Tramén Tepui (więcej informacji tutaj), którego wysokość wynosi 2726 metrów, został po raz pierwszy zdobyty w styczniu 2012 roku przez doświadczoną grupę eksploratorów-przyrodników z Polski i Wenezueli. Członkom ekspedycji udało się odkryć nowe gatunki endemicznych motyli oraz rozpoznać nowy, również endemiczny, gatunek żaby! Odkryciu polskich naukowców towarzyszy artykuł we wrześniowym wydaniu miesięcznika „National Geographic Polska”, zatytułowany „U wrót zaginionego świata”, opisujący wyprawę oraz niezwykłe odkrycie. Redakcja miesięcznika „National Geographic Polska” wraz z uczestnikami wyprawy zaprasza do udziału w konkursie na nazwę nowego gatunku motyla. Szczegóły konkursu znajdują się w magazynie oraz na stronie: Motyl.National-Geographic.pl. ZAPROSZENIE NA KONFERENCJĘ PRASOWĄ 11 września br. o godzinie 11:00 odbędzie się konferencja prasowa z udziałem uczestników ekspedycji: Michała Kochańczyka, Marka Arcimowicza i Izabeli Stachowicz. Na konferencję serdecznie zapraszają "National Geographic Polska" i Uniwersytet Jagielloński. Miejsce: sala 30 Collegium Novum Uniwersytetu Jagiellońskiego ul. Gołębia 24.
U stóp zaginionego świata. Polska wyprawa do Wenezueli
Zaczynamy wspinaczkę. Michał Kochańczyk, podróżnik, mruży oczy z niedowierzaniem, fotograf Marek Arcimowicz pogwizduje z podziwem, a ja, balansując na mokrej skale, rozmyślam: „Ta góra naprawdę istnieje...”.
Tramén Tepui i sąsiadujące z nim Ilú Tepui otwierają od północy pasmo Roraimy położone w regionie La Gran Sabana, gdzie Wenezuela styka się z Gujaną i Brazylią. Niełatwo je znaleźć, bo zdają się wędrować na mapach. Nie dość, że na każdej mają inną lokalizację, a rozbieżność wysokości waha się od ok. 2400 do 2700 m n.p.m., to jeszcze zamieniają im się nazwy. I tak, Tramén staje się Ilú, Ilú – Tramén, a samo słowo ilú występuje czasem w brzmieniu irú lub urú. Niezmienne jest tylko słowo tepui, które w języku Indian Pemón oznacza górę. Tych różnic nie można tłumaczyć faktem, że przez większość roku tepui są niewidoczne, bo toną w chmurach. Leżące w niedostępnych obszarach południowo-wschodniej Wenezueli są po prostu bardzo słabo poznane. Na ich szczytowe plateau dostawały się nieliczne ekspedycje, i to helikopterem, by badać jaskinie i formacje geologiczne. Nikt jednak, jak mówią Indianie, wenezuelscy tepuieros (eksperci od wspinaczek na tepui) i dostępna literatura, nie wybrał najbardziej tradycyjnej drogi eksploracji Tramén Tepui – własnymi siłami, od podnóża do szczytu. Zespół się nieco zmieniał, a my od 2009 r. wraz z Michałem Kochańczykiem, znawcą gór całego świata, staraliśmy się doprowadzić drogę na szczyt. Za trzecim razem, w lutym 2012 r., zdobyli go: fotograf Marek Arcimowicz oraz dwóch wenezuelskich wspinaczy Alberto Raho i Mario Osorio. Dzięki współpracy z Muzeum Zoologicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego dostaliśmy wsparcie Wenezuelskiego Instytutu Badań Naukowych, które pomogło nam ustalić, że odkryte przez nas endemiczne gatunki motyli i żaby jeszcze nie zostały opisane. Przyrodnicy i eksploratorzy nie bez kozery nazwali badany przez nas obszar Pan- tepui, czyli wyspy na niebie. Są to bowiem góry o pionowych ścianach wybijające się nawet na 1000 m z zielonego morza sawanny. Do grona entuzjastów tego obszaru należał Arthur Conan Doyle. Zainspirowany wykładem Everarda Im Thurna, pierwszego zdobywcy najwyższego tepui Roraima, opublikował w 1912 r. książkę fantastyczno-przygodową Zaginiony świat. Opisuje w niej dinozaury, małpoludy, naukowców i poszukiwaczy przygód w prehistorycznej scenerii tepui odizolowanych od świata przez miliony lat. Nawet dziś, gdy wydaje się, że na ziemi niewiele pozostało miejsc do eksploracji, region Pantepui wciąż jest niczym róg obfitości dla taksonomów. Kłótnia o wyspy na niebie Skąd to bogactwo endemitów fauny i flory tepui? Biogeografowie spierają się o to od dekad. Jedni mówią, że gatunki górskie, często znajdowane wyłącznie na szczycie jednego tepui, są reliktami taksonów dawniej powszechnie występujących na całym płaskowyżu La Gran Sabana. Erozja skał prekambryjskich i miejscowe ich wypiętrzanie odizolowały przyrodę na miliony lat, tworząc niepowtarzalne warunki dla rozwoju endemitów. Tak głosi hipoteza zwana wikaryjską, która zakłada wspólne pochodzenie gatunków z Afryki, Ameryki Południowej i Australii, niegdyś tworzących jeden prakontynent Gondwanę. Coraz więcej badań genetycznych i taksonomicznych przemawia jednak za przeciwstawną hipotezą dyspersalistów. Zakłada ona, że obszar tepui został zasiedlony przez gatunki, które przemieściły się z Andów. Nie byłoby to możliwe we współczesnych warunkach klimatycznych i biotycznych, ale w plejstocenie, podczas zlodowaceń i roztopów, tworzyły się korytarze ekologiczne sprzyjające tego typu procesom. Spór, która hipoteza jest prawdziwa, mają rozstrzygnąć badania nad grupami modelowymi. Dotychczas najwięcej uwagi poświęcono roślinom naczyniowym i kręgowcom lądowym, w tym najlepiej poznanym pod względem systematycznym i biogeograficznym ptakom. Tymczasem dużo liczniejszymi grupami systematycznymi niż ptaki są owady, np. motyle. – Spośród tych należących do rzędu łuskoskrzydłych poznaliśmy już 200 tys. gatunków – mówi dr hab. Tomasz Pyrcz z Muzeum Zoologicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego posiadającego jedną z najwspanialszych w Europie kolekcji motyli z Ameryki Południowej. Z tego właśnie powodu to motyle są głównym obiektem naszej eksploracji na Tramén Tepui, a wyniki badań morfologicznych i genetycznych mają przyczynić się do udzielenia odpowiedzi na pytanie, skąd pochodzą gatunki zasiedlające góry tepui. – To mój rekord! 16 za jednym razem! – obwieścił triumfalnie Alberto, wenezuelski wspinacz sportowy, i strącił z dłoni meszki puri-puri, które unicestwił klaśnięciem. Było to jednak niczym wobec nadciągającej chmary ich pobratymców kąsających bezszelestnie dzień i noc i pozostawiających po sobie niedopitą kroplę naszej krwi. Puri-puri stały się znakiem rozpoznawczym La Gran Sabana. Nieznośne owady w tropikach? Nikogo to dziwić nie powinno. Jednak nawet wytrawny eksplorator Alexander von Humboldt, badając w 1800 r. połączenie dorzecza Amazonki i Orinoko (Casiquiare) położone we wschodniej części regionu Pantepui, uciekał się do zakopywania w błocie, spania w drzewach, wcierania w skórę tłuszczu kajmanów i żółwich jaj – wszystko, by się uwolnić od insektów i nieznośnego swędzenia. Nas wilgotność, upał i litry wcieranych w skórę repelentów wprawiały w deliryczne wizje. Nawet dinozaur wędrujący po Gran Sabana chyba by nas wówczas zbytnio nie zaskoczył. El capitan – wódz wioski Wuarapta, ostatniego posterunku cywilizacji przed puszczą – obserwował nas z rozbawieniem. Sam stosował inny środek – podpalał bogate w węgiel termitiery i sawannę. Dym przeganiał mazak – komary. Metoda miała jednak skutki uboczne, zdarzało się bowiem, że ogień zajmował krytą strzechą chatę. Niewiele brakowało, by pochłonął i tę, w której zostawiliśmy część naszego cennego ekwipunku. Tajemnice karłowatego lasu Cisza. Upływa kolejne 10 minut, stoję i czekam. Cisza. Wyjścia są dwa: podążający za mną Wenezuelczyk Mario też rozpoczął kontemplację ciszy albo wpadł w dziurę w misternie uplecionym hamaku z unoszących się metr nad ziemią korzeni krzewów z rodzaju Bonnetia. Tu zakonna surowość. Las gęsto splątany, niski, niemal karłowaty. Ciche, utajone życie, melancholijne objęcie się sękatych ramion, nawzajem powczepianych w siebie. Nie po to, by dławić i wzajemnie obalać, ale podtrzymywać. Razem stawiać opór. Tu na gołych skałach pozbawionych gleby, gdzie korzenie mogą tylko pełzać po litym kwarcycie, możliwość przetrwania daje tylko gromada. To pocieszające słowa Macieja Kuczyńskiego, autora książki Tajemniczy płaskowyż, który miał, podobne jak ja, trochę niepokojące odczucia wobec tajemniczej plątaniny karłowatego lasu powyżej 1800 m n.p.m. W 1976 r. Kuczyński kierował polsko-wenezuelską wyprawą eksplorującą wznoszącą się nad Orinoko dziewiczą część tepui Sarisariñama i największe naturalne studnie świata wraz z labiryntem pierwszych znanych jaskiń w kwarcycie. Na skalnym podłożu, na którym stoję, trwa nieustanna walka roślin o każdy centymetr kwadratowy powierzchni pozwalającej uzyskać dostęp do promieni słonecznych i uniknąć kontaktu ze spływającymi po stoku potokami wody opadowej. To jedna ze strategii przetrwania. Co innego mogą bowiem zrobić rośliny, gdy większość azotu, fosforu i innych składników mineralnych jest wypłukiwana hektolitrami deszczu z i tak już ubogiej gleby? Zjeść zwierzę. Na szczęście Maria nie są w stanie pochłonąć, o czym wkrótce się przekonuję, gdy wyłania się zza zielonej ściany lian. Rośliny na polowaniu Rośliny mięsożerne – przewrotność łańcucha troficznego – fascynowały Darwina. Skłoniły go do eksperymentów na rosiczkach i publikacji książki Insectivorous Plants (Owadożerne rośliny). Ich wenezuelską plejadę otwiera endemiczna dla obszaru Pantepui Heliamphora. Jej nazwa nie pochodzi od greckiego helios – słońce, a helos – błoto, pośród którego występuje. Tymczasem ja, przyczajona w plamie słońca z siatką na motyle, zauważam w gąszczu wysokich na półtora metra bromelii plątaninę białych, półprzezroczystych „korzeni” zakończonych pęcherzykami. Pływacze! – Takie wspólne występowanie dwóch roślin mięsożernych: pływacza Utricularia humboldtii i bromelii Brocchinia tatei to prawdziwe kuriozum – już w Polsce przyznaje dr Bartosz Płachno z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Pływacze wykształcają pułapki przypominające pęcherzyki, które służą do chwytania drobnych organizmów, np. skorupiaków. Funkcjonują one tylko w środowisku wodnym. A tutaj oczek wodnych brak, więc korzystają z wody opadowej zgromadzonej przez rozetowy układ liści bromelii. I nie ma między nimi interakcji pasożytniczej! Kolejna unikatowa cecha U. humboldtii to błyskawiczne kiełkowanie nasion: już parę godzin po wpadnięciu do wody. Mięsożerny gospodarz tej interakcji – bromelia Brocchinia tatei – wykształca korzenie, które pełnią głównie funkcję czepną do podłoża i nie pobierają substancji mineralnych czy wody. B. tatei poprzez absorpcyjne mikrowłoski po wewnętrznej stronie liści wchłania wodę i mikroelementy. Są one uwalnianie z rozkładających się zatopionych owadów i skorupiaków tworzących mikroekosystem bromelii. Taką biologiczną zupę trzeba wpierw wydobywać z rośliny, a następnie filtrować, by zdobyć wodę. Choć deszcz nie był sprzymierzeńcem wyprawy, stanowił jedyne źródło wody, gdyż wszystkie strumienie Tramén Tepui są pochodzenia pluwialnego (deszczowego). Każda modyfikacja zielonej plątaniny ma swoje podłoże ekologiczne i ewolucyjne. Liście Aspidosperma steyermarkii pokryte są woskiem ograniczającym parowanie z ich powierzchni, a ich grubość zabezpiecza je przed silnymi podmuchami wiatru. Jak długie wąsy z każdej niemal gałęzi zwisa oplątwa brodaczkowata (Tillandsia usneoides), nadając chmurnemu lasowi górskiemu mistyczny wygląd. Jest ona skrajnym epifitem – nie ma korzeni ani liści, a wilgoć chłonie całą powierzchnią splątanych pędów. Zaś rośliny z rodzaju Chimantaea – niskie w rozetkowatym kształcie – są tak bogate w węgiel, że można nimi palić podczas deszczu. Rozmyślania nad dostosowaniami ewolucyjnymi tutejszej fauny i flory przerywa mi bzyczenie. Po chwili z obserwatorki mikroświata zmieniam się w obiekt obserwacji – staję twarzą w... dziób z endemicznym rudobrzuchym kolibrem Campylopterus hyperythrus, który metr ode mnie zawisa w powietrzu. Spłoszony podmuchem wiatru znika tak jak się pojawił – niezauważalnie. Efemeryczne odkrycie Rytmicznie dysząc, cała pięcioosobowa ekspedycja oraz Indianie docierają do „tęczowego lasu” – obozu, którego nazwy nie trzeba wyjaśniać. Nad naszymi głowami w jednej sekundzie pojawia się efemeryczny zwiadowca – motyl z rodzaju Erateina, który szybko dołącza do kolekcji z Tramén Tepui. Jednak zupełnie nie pasuje do okazów zebranych do tej pory – niedużych, w brązowych kolorach maskujących. Ten jest wielobarwny, z delikatnymi ogonkami. Przykuwa moją uwagę na dłużej, ale konieczność rozłożenia obozu przed zmrokiem sprawia, że zapominam o znalezisku. Już w Polsce okaże się, że jest to najważniejsza entomologiczna zdobycz wyprawy. Tomasz Pyrcz, który sam odkrył i opisał 250 nowych dla nauki gatunków motyli, tłumaczy, nie kryjąc emocji: – Bardzo liczny rodzaj Erateina występuje głównie na obszarach Andów, gdzie znajduje się jego centrum bioróżnorodności. Jedynie pojedyncze gatunki są znane z innych pasm górskich Ameryki Południowej, zaś z całej wielkiej Wyżyny Gujańskiej jest to zaledwie drugi wykazany gatunek! Na podstawie wstępnych badań stwierdzono również, że nie jest on bliżej spokrewniony z żadną znaną grupą gatunków andyjskich. To spostrzeżenie dorzuca drew do ognia sporu o pochodzenie fauny z obszaru Wyżyny Gujańskiej. Niezbędne są badania genetyczne. Ginące we mgle labirynty przedziwnych formacji skalnych z wietrzejącego od milionów lat piaskowca więżą mnie na dłuższy moment. Z oddali dobiega trochę niecenzuralna mieszanina angielskiego i hiszpańskiego, kiedy Marek, Alberto i Mario atakują szczyt, ja zaś błądzę po rozległym plateau 200 m poniżej. Nie jestem jednak sama – niechcący trącony kamień odsłania maleńką ropuchę w smolistym kolorze. To Oreophrynella nigra. Obie zamieramy, jednak nie trwa to długo, bo przez radiotelefon słyszę głos Marka: „Znalazłem jakąś żabę w ścianie, chcesz ją?”. Jak się potem okazuje, jest to bliska koleżanka mojego znaleziska z endemicznej rodziny Oreophrynella, w której ropuchy nie skaczą, a spacerują między oczkami wodnymi na najwyższych plateau tepui. Co niezwykłe, to czarne trzycentymetrowe maleństwo zaatakowane przez drapieżnika broni się nietypowo – zwija się w kulkę i wytacza z miejsca zagrożenia. Choć preferuje wolne spacery, rozmnażanie przebiega u niej ekspresowo. Już minutę po wyjściu z jaja ropucha gotowa jest do życia – zupełnie pomija fazę kijanki. Młode osobniki mogą zaś liczyć na niezwykłą w świecie płazów opiekę rodzicielską! Tepui gości nie zachęca Na górnych plateau tepui środowisko jest wyjątkowo niegościnne. Życie toczy się w nieprzemijającej chmurze deszczowej z silnymi podmuchami wiatru. Słońce wizytuje je rzadko, a jeśli już się pojawi – pali skórę w ciągu paru chwil. Nic dziwnego, że organizmy robią wszystko, by zaoszczędzić energię, poprzez bardzo wolne przemieszczanie się czy „niepełne” rozmnażanie. Zaskakujące jest to, że w porównaniu z górskim lasem chmurnym Andów bioróżnorodność Pantepui jest bardzo niska. Występuje tu np. około 30 gatunków motyli górskich, podczas gdy w Andach na podobnych wysokościach jest ich jakieś 3 tys. Zapytany o przyczynę tego stanu rzeczy Tomasz Pyrcz zamyśla się. – Można sięgnąć po hipotezy masowego wymierania wywołanego drastycznymi zmianami środowiskowymi, regionalnym ochłodzeniem klimatu czy też jego osuszeniem – odpowiada. – Nie dysponujemy jednak jakimikolwiek danymi na ten temat. Czy warto się zatem spieszyć z badaniami nad Pantepui? Fluktuacje klimatu, które zauważają również Indianie, mogą doprowadzić do wyginięcia wyjątkowych, wrażliwych ekosystemów, szczególnie na najwyższych partiach tepui, nim zdążymy je poznać i opisać. Niekontrolowany ruch turystyczny też stanowi zagrożenie. Nie tylko to, co nad ziemią, kusi ludzi – podziemne złoża złota i diamentów przyciągają na La Gran Sabana nie zawsze legalnie działających przedsiębiorców, dla których ochrona przyrody to puste hasło. – Hurra, jesteśmy na szczycie! – słyszę nagle krzyk moich towarzyszy wyprawy. Odmienność. To wspólny mianownik dla całego Pantepui. Każda kolejna ekspedycja naukowa dorzuca jakiegoś odmieńca ze świata fauny i flory. To wielki poligon eksperymentalny ewolucji, na którym naukowcy starają się dociec, w jaki sposób powstał ten unikatowy ekosystem. Czy rośliny i zwierzęta odbyły wędrówkę w odległych okresach geologicznych, czy też są efektem ewolucji w izolacji, która od ukształtowania tarczy gujańskiej doprowadziła do powstania fascynujących form? Zaginiony świat tepui wciąż ma swoje tajemnice.
Tam gdzie spotyka się południowo-wschodnia Wenezuela, Gujana i północna Brazylia rozciąga się kraina nazwana przez biogeografów Pantepui, prekambryjskich piaskowców pamiętających czasy superkontynentu Gondwany. Posiada ona jeden z najwyższych na świecie wskaźników endemizmu i… niedostępności. Piaskowce o ponad 200-metrowych pionowych ścianach otoczone są gęstym, nieprzebytym lasem. W tych krzakach, lasach, stawach i strumieniach żyją żaby z pazurami, jaszczurki lubiące kąpiele wodne czy mięsożerne kwiaty.
Dnia 17 stycznia 2012 r., doświadczona grupa podróżników-przyrodników wyruszyła na wyprawę do Wenezueli i chce atakować szczyt tepui Tramen. Kierownikiem wyprawy jest Michał Kochańczyk doświadczony podróżnik afrykanista, alpinista, polarnik, żeglarz, kajakarz. Towarzyszą mu: fotograf od zadań specjalnych, stale współpracujący z „National Geographic Polska” – Marek Arcimowicz, Izabela Stachowicz absolwentka biologii UJ – miłośniczka tropikalnych ekosystemów i naukowych wyzwań oraz Manuel Mosquera, Wenezuelczyk, pasjonat wspinaczki, która stała się jego sposobem na życie. Powrót planowany jest na 25 lutego. Bardzo ważnym elementem tej wyprawy będzie pobranie próbek owadów i roślin, co z dużym prawdopodobieństwem łączy się z odkryciem nowych gatunków. Pomocy przy identyfikacji nowych gatunków udzieli Muzeum Zoologiczne Uniwersytetu Jagiellońskiego. Losy wyprawy można śledzić tutaj
W szkole podstawowej – pamiętam – z ociąganiem zabrałam się za czytanie Dywizjonu 303, lektury obowiązkowej. Przerzuciłam niedbale pierwsze kilka stron starej książki, która od dawna leżała na półce domowej biblioteczki… Poruszająca to była historia, ale jako dorastająca dziewczyna inne rzeczy miałam w głowie…Dwa lata temu po raz pierwszy zobaczyłam komplet zdjęć Arkadego Fiedlera z podlondyńskiej bazy Northolt z 1940 i 1941 roku. I od razu wiedziałam, że po prostu musimy opublikować ten materiał na łamach National Geographic! Ponownie sięgnęłam po Dywizjon 303 i zrozumiałam fenomen tej książki – ponadczasowość. Zbieranina indywidualności, niepokornych dusz, zawadiackich charakterów, a jednak wspaniałych żołnierzy o odwadze, która wzbudzała podziw świata. Fiedler opisał ludzi z krwi i kości, choć z szacunkiem należnym bohaterom. Wierzcie mi jednak, że dopiero wyjątkowe fotografie wykonane przez Fiedlera dopełniają całości. W styczniu 2008 r. opublikowaliśmy zdjęcia Madagaskar 1937, także jego autorstwa. Dziś czas na kolejną „perłę z lamusa”. Artykuł o Dywizjonie 303 jest kolejną publikacją z cyklu „Śladami wielkich polskich podróżników”, ale wyjątkową przez fakt, że pozwala ocalić część historii naszego państwa dla przyszłych pokoleń. Niektóre z tych zdjęć zostaną pokazane szerokiej publiczności po raz pierwszy od blisko 70 lat! Jako pierwsi mieliśmy też możliwość pracy na oryginalnych negatywach, które od czasów wojny leżały na strychu domu rodzinnego Arkadego Fiedlera w Puszczykowie. Dziękuję więc rodzinie autora za zaufanie, jakim nas obdarzyła. Przygotowanie tego materiału kosztowało nas naprawdę wiele pracy. Fotografie będziecie mogli podziwiać zarówno na łamach magazynu z żółtą ramką, jak i na wystawie, która rozpoczyna się już 2 czerwca. Z wielką dumą i radością – zapraszam!
CZERWIEC 2009 Dywizjon 303. Byli elitą polskiej armii. Wojenna epopeja myśliwców przyniosła im najpierw sławę, a potem poczucie rozczarowania. Drogie jedzenie Zielona rewolucja, która zażegnała widmo głodu w Azji, wyczerpała swoje możliwości i albo zdołamy wywołać kolejną, albo... Rzeczne duchy W Amazonii różowe słodkowodne delfiny z wdziękiem śmigają między... drzewami. Wielka ucieczka Najkrótsza droga z jednego koreańskiego państwa do drugiego wiedzie przez pół azjatyckiego kontynentu. Biomimetyka Inżynierowie podpatrują naturę, jednak skopiowanie jej niezwykłych patentów to piekielnie skomplikowane zadanie. Tylko dla prenumeratorów: Arabscy chrześcijanie Kulturowy konflikt między światem islamu a Zachodem wygania ich z ziem, po których chodził Chrystus.
Świat nie stoi w miejscu. Wciąż pojawiają się nowe możliwości, wynalazki, udogodnienia, zakazy, nakazy. Trudno za tym nadążyć, lecz warto spróbować, do czego namawia Monika Witkowska
PIZZA DLA KRÓLOWEJ Pizza Margarita to jedna z najsłynniejszych potraw włoskiej kuchni. Skąd taka nazwa? Kiedy w 1899 roku włoska królowa Margarita u boku swojego męża – króla Umberto I – odwiedziła Neapol, jeden z tamtejszych kucharzy postanowił zamanifestować przed monarchinią swój patriotyzm. Czerwony sos pomidorowy, biały ser mozarella oraz zielone liście bazylii sprawiły, że pizza podana na królewski stół miała barwy włoskiej flagi narodowej. Królowej oryginalne dzieło bardzo przypadło do gustu – i wizualnie, i smakowo. Lokal, w którym pizza została wypieczona, nadal istnieje – obecnie pod nazwą Pizzeria Brandi. PIES DLA PODRÓŻNIKA? Każdy, kto ma w domu psa, wie, jak ukochany czworonóg utrudnia podróżowanie. Nie wszędzie można go zabrać, zostawić w domu – przykro i nie zawsze jest z kim. W Akademia Sinica na Tajwanie naukowcy starają się rozwiązać ten problem. Jak na razie wykonali psa-robota, który co prawda nie ma sierści, ale macha ogonem, stawia uszy, odpowiada na wezwanie właściciela, może nawet zlokalizować swojego pana w tłumie, rozpoznając jego głos i twarz – słowem zachowuje się jak prawdziwy zwierzak. Zostawić go bez opieki można, choćbyśmy wyjeżdżali i na rok, bo pies-robot za samotność się na nas nie obrazi. Tylko czy rzeczywiście można go nazwać przyjacielem? WIRTUALNE MUZEUM DOBRANOCEK Sala Bolka i Lolka, Sala Misia Uszatka czy Gąski Balbinki – to tylko część ekspozycji, jaką stworzył zafascynowany dawnymi dobranockami Wojciech Jama, z zawodu policjant. Swoje sale mają także Krecik, Pszczółka Maja, Koziołek Matołek, Gucio i Cezar, Reksio, Muminki, Pankracy, a nawet Wilk i Zając oraz Kiwaczek z byłego ZSRR. Wśród około tysiąca eksponatów związanych z bajkowymi postaciami są nie tylko przedstawiające je maskotki, ale także plakaty, koszulki, komiksy czy inne przedmioty, jak choćby mydełka Jacek i Agatka. Pozostaje mieć nadzieję, że władze Rzeszowa, rodzinnego miasta pana Wojciecha, znajdą lokal, by wyeksponować zbiory, a póki co adres muzeum to www.muzeumdobranocek.pl WOLNIEJ PO PARYŻU Władze stolicy Francji postanowiły walczyć z hałasem, jaki powodują samochody. Każdego dnia po 1700 km ulic Paryża jeździ około 3 mln samochodów. Jak na razie ustalono, że bardziej efektywne niż ograniczenie liczby aut będzie zmuszenie kierowców do wolniejszej jazdy. W centrum miasta limit prędkości ma być obniżony z 50 km/h do 30, natomiast na okrężnej drodze tzw. szybkiego ruchu – z 80 km/h do 50. Dodatkowo myśli się o pokryciu jezdni asfaltem tłumiącym hałas. Postanowiono również, że Paryż stanie się bardziej przyjazny rowerzystom, w związku z czym systematycznie rozbudowywana jest sieć ścieżek rowerowych. [nowa strona] FLAGA Z MACZETĄ O zmianie flagi państwowej zdecydował ostatnio parlament Wenezueli. Układ trzech pasów – żółtego, niebieskiego i czerwonego – pozostał, jednak na wniosek Hugo Chaveza, prezydenta tego kraju, zmienił się wizerunek przedstawionego tam konia i dołożono jeszcze jedną – ósmą gwiazdę, symbolizującą prowincję Gujana (z prawej). Najważniejsze innowacje to dodanie atrybutów odwiecznych mieszkańców wenezuelskiego terytorium, czyli Indian – teraz na fladze widnieć będą łuk, strzała i maczeta. Oprócz flagi Wenezuela zmienia również hymn. EKWADOR BEZ WIZ Polacy przyjeżdżający do Ekwadoru nie muszą mieć już wiz – zdecydował rząd tego południowoamerykańskiego państwa. Dotyczy to pobytów do 30 dni, z możliwością ich przedłużenia do 90 dni. Nowe udogodnienie nie obejmuje posiadaczy paszportów dyplomatycznych, a także osób przyjeżdżających do pracy. LONDYN – BRAWO! KTO NASTĘPNY? Dzieciaki do lat 11 nie muszą już kupować biletów na londyńskie metro. Dotyczy to podróży odbywanych pod opieką kogoś z dorosłych w weekendy, dni świąteczne, a w pozostałe dni – po godz. 9.30. System ulg jest ciągle rozszerzany. Od września ub. roku darmowe przejazdy w autobusach i tramwajach mają wszyscy poniżej 16. roku życia, zaś od września br. ulga ta będzie rozszerzona dla wszystkich uczących się do 18 lat. Miejmy nadzieję, że inne miasta wezmą przykład z Londynu! SPRZECIW BOGÓW Pieniądze wszystkiego nie załatwiają. W znajdującym się na północy Indii stanie Himaćal Pradeś ważniejsze od nich są decyzje bogów. Właśnie one są w tej chwili największym problemem Alfreda Forda, wnuczka słynnego konstruktora samochodów, który postanowił zainwestować 520 mln dolarów i wybudować w Himalajach nowoczesny ośrodek narciarski z gondolą wjeżdżającą na wysokość 4240 m n.p.m. Pomysłowi amerykańskiego biznesmena sprzeciwiło się ponoć 100 bogów (w hinduizmie są ich tysiące). Ford nie daje za wygraną – twierdzi, że jeszcze raz zwróci się z prośbą do wyroczni o ponowne pertraktowanie z bogami. Indyjskie władze mają jednak inne zdanie niż bogowie – wydały już pozytywną decyzję, na mocy której prace przy budowie ośrodka, utrzymanego w stylu tradycyjnych wiosek himalajskich, mają rozpocząć się w tym roku. CZASOWE KOMPLIKACJE Jeśli będziemy w Etiopii, pamiętajmy, że łatwo się tam pogubić z podawaniem czasu. Niezależnie od czasu „urzędowego”, czyli takiego, jakim posługują się turyści, powszechne jest korzystanie z zegarków ustawionych na czas etiopski (dwa 12-godzinne cykle rozpoczynające się o godzinie szóstej). W praktyce oznacza to, że nie trzeba się denerwować, kiedy nasz zegarek wskazuje godzinę 13, a zegarek naszego etiopskiego znajomego – 7. Mimo wszystko to ta sama godzina… GROŹNE KOMARY Strach opanował Réunion, francuską wyspę na Oceanie Indyjskim, dla której turystyka to jedno z głównych źródeł dochodów. Jeden z gatunków tamtejszych komarów roznosi wirusa choroby o egzotycznej nazwie chikungunyi. Pierwszymi jej objawami są pojawiające się po 4–7 dniach od ukąszenia ostre bóle w stawach, wysoka gorączka, swędząca wysypka, opuchnięcie stawów i odwodnienie, prowadzące nawet do śmierci (zmarło już ponad 100 osób). O chorobie francuskie władze wiedziały od 3 lat, ale nie reagowały, bojąc się odstraszyć gości. Na chorobę nie ma do tej pory szczepionki, a na niebezpieczne komary nie działają żadne repelenty. Jak na razie turyści masowo rezygnują z wyjazdów na Réunion, zaś wśród miejscowych choruje już 1/4 spośród 760 tys. mieszkańców. Niestety, wszystko wskazuje, że wirus rozprzestrzenia się – przypadki chikungunyi wykryto także na Mauritiusie, Mayotte i na Seszelach.
Rzeki amazońskie są kręte i wiją się przez dżunglę jak leniwe węże. Trudno przewidzieć, jak długo potrwa podróż, a do małej łódki nie można zapakować zapasów jedzenia. Zwykle Indianie zabierają ze sobą tylko worek gruzełkowatej kaszy z manioku, który może być dodatkiem do potraw lub zastąpić posiłek.
MANIOK Pewnego ranka w dżungli jak zwykle zjedliśmy na śniadanie trochę fariñi, czyli kaszy z manioku polanej wodą. Ma ona tę cudowną właściwość, że pęcznieje pod wpływem wilgoci i szybko zapełnia żołądek. Po pewnym czasie jednak głód powraca, jeszcze bardziej natarczywy. Po trzech dniach wiosłowania w naszym worku z fariñą zalęgły się wielkie czarne muchy. Walczyliśmy z nimi o każde ziarenko, bo nie było nic innego do jedzenia. Podczas pory deszczowej trudno jest łowić ryby, a na wyprawy myśliwskie nie mieliśmy czasu. Towarzyszący mi Indianie cierpieli w milczeniu, a dla mnie każdy ptak zrywający się z gałęzi do lotu był widokiem utraconej kolacji. Kiedy po 10 dniach dotarliśmy wreszcie do maleńkiej wioski, pierwszą rzeczą, jaką zobaczyłam na brzegu, była wielka gliniana patelnia. To obowiązkowe wyposażenie każdej indiańskiej osady, podobnie jak sito w kształcie tuby – wynalazek, dzięki któremu można wycisnąć truciznę z niektórych odmian manioku, by nadawał się do zjedzenia. Każda indiańska dziewczynka potrafi znaleźć bulwy manioku i zamienić na fariñe albo kasawę. Nie ma ważniejszej rzeczy w indiańskim jadłospisie i nie ma bardziej niezwykłych przedmiotów, które istnieją w różnych, dalekich od siebie zakątkach dżungli w identycznej postaci i formie. Trująca bulwa Po raz pierwszy zobaczyłam maniok w Wenezueli. Były to przeciętnie wyglądające długie bulwy o brązowej, chropowatej skórce. Wewnątrz miały zaskakująco śnieżnobiały kolor. Na surowo nie nadają się do zjedzenia, ale po ugotowaniu nabierają kremowej barwy i smakują podobnie jak ziemniaki. Można je też smażyć jak frytki i piec, a mąka z manioku jest używana do zagęszczania potraw. Maniok ma mnóstwo witamin, jest pożywny i smaczny. Przy wszystkich swoich zaletach ma tylko jedną wadę: jest trujący. Niektóre odmiany zawierają duże ilości cyjanku, który może wywołać zatrucie pokarmowe, a nawet doprowadzić do choroby zwanej w Afryce konzo albo mantakassa, powodującej paraliż. Indianie, którzy w Brazylii i Paragwaju udomowili maniok tysiące lat temu, opracowali własny sposób usuwania trucizny – żmudny wprawdzie i skomplikowany, ale skuteczny. Na początek wrzuca się obrane bulwy do rzeki, gdzie leżą przez kilka dni. Potem trzeba je zetrzeć. Indiańska „tarka” to pewien gatunek palmy zwanej pona. Jej korzenie znaj-dują się nad ziemią i są gęsto porośnięte twardymi, ostrymi kolcami. Indianie godzinami ręcznie ścierają na nich namoczony maniok. Otrzymana tak masa jest mokra i pełna trucizny, którą trzeba jakoś usunąć. Początkowo Indianie zapewne próbowali wyciskać truciznę z manioku ręcznie. W końcu jednak któryś z nich wynalazł genialne urządzenie, które w różnych częściach Amazonii jest różnie nazywane. Najczęściej spotykałam się z nazwą matafrío. Na Trynidadzie zwie się je koulev, czyli „wąż”. Jest to długa tuba upleciona z włókien palmowych, otwarta z obu stron i zakończona pętlami. Wypełnia się ją utartym maniokiem i zawiesza pionowo pod sufitem chaty, obciążając jednocześnie drugi koniec. Luźno zaplecione ścianki tuby zaciskają się na manioku, a sok z trucizną ścieka do podstawionego naczynia. Po kilku godzinach z tuby wysypuje się prawie suche wałki manioku, z których powstaje produkt finalny – fariña albo kasawa. W obu przypadkach piecze się masę na indiańskiej glinianej patelni o średnicy 1,5 metra. Aby uzyskać fariñę, trzeba maniok prażyć, często mieszając, aż do otrzymania gruzełkowatej kaszy, którą można jeść na surowo albo dodawać do potraw. Kasawa to cienkie placki zrobione z masy maniokowej rozsmarowanej na patelni. Po upieczeniu rozkłada się je na słońcu i suszy, uzyskując trwałe pieczywo, które nie psuje się w tropikalnym klimacie. Jadłam kasawę setki razy w różnych indiańskich wioskach i chociaż przygotowywano ją w ten sam sposób, nie zawsze wyglądała i smakowała tak samo, wiele zależy od gatunku manioku. Najsmaczniejszą kasawą zostałam przyjęta w wiosce Indian Wai Wai w Gujanie. Powstała z najbardziej trującej odmiany manioku i miała kremowy kolor. Najbardziej pomysłowe rodzaje kasawy spotkałam nad Amazonką w Brazylii, gdzie do manioku dodaje się starty miąższ orzechów kokosowych albo starte orzechy. Fufu, eba, ugali Maniok pochodzi z Ameryki Południowej, ale że nie wymaga wyjątkowych warunków, szybko trafił na inne kontynenty. Dzisiaj najwięcej manioku uprawia się w Nigerii, gdzie popularnym daniem jest eba, czyli gęsta papka z mąki maniokowej zwanej w zachodniej Afryce garri. Nigeryjska eba jest tym samym co fufu w środkowej Afryce, ugali w Tanzanii i Kenii, nshima w Zambii i pap w RPA. Papka wyglądem przypomina gęstą owsiankę albo ziemniaki purée i sama w sobie jest raczej bez smaku. W niektórych krajach polewa się ją sosem z dodatkiem mięsa lub warzyw, w innych z fufu robi się coś w rodzaju naszych pierogów, przy czym każdy jedzący sam nabiera palcami trochę masy, kciukiem robi w niej dziurkę, nakłada nieco gulaszu i zalepia. W Ghanie zwyczaj nakazuje połknięcie całej kulki bez gryzienia. W Kongu, Sudanie i Angoli papkę z manioku zawija się w liście bananowca, robiąc płaskie „gołąbki”. Po ugotowaniu powstają prostokątne tęgie placki podawane jako dodatek do gulaszu albo warzyw. Maniokowy bigos i... piwo Liście manioku wyglądają z daleka jak marihuana. Łatwo się pomylić na widok plantacji obficie porośniętej krzewami z charakterystycznymi pięciopalczastymi liśćmi. W brazylijskim stanie Pará nad Atlantykiem jadłam bigos z liści manioku. Wyglądał zagadkowo – jak góra przetrawionego szpinaku z mięsnymi dodatkami. Żeby zneutralizować truciznę zawartą w liściach, trzeba je gotować przez 8 dni. Po dodaniu kawałków mięsa i pieprzu powstaje zielony bigos zwany maniçoba. Ma lekko cierpki, szczypiący w język smak, trochę podobny do zupy szczawiowej. Pewnego dnia w indiańskiej wiosce nad Orinoko zaproszono mnie na poczęstunek. Przewodnik uprzedził, że przed kolacją zostanie podany miejscowy napój, a fakt jego wspólnego wypicia jest dowodem zawarcia przyjaźni. Czekałam na nadejście wodza w chacie, gdzie znajdował się też duży gliniany garnek z białą, słodko pachnącą masą, w której rozpoznałam gotowany maniok. Nagle do chaty weszła Indianka, która zaczerpnęła manioku, włożyła go do ust i zaczęła przeżuwać. Po pewnym czasie pochyliła się nad garnkiem i wypluła do niego wszystko, co miała w ustach. Potem jak gdyby nigdy nic sięgnęła po drewniany tłuczek i poczęła starannie mieszać masę w garnku. Tak właśnie powstaje indiańskie piwo. Dla przyspieszenia fermentacji masę z manioku trzeba przeżuć, mieszając ją dokładnie z własną śliną. Ostatecznie otrzymuje się gęste, ciepłe, bąbelkujące piwo o kremowej konsystencji. Wyglądem przypomina zupę, jest lekko kwaskowate, orzeźwiające i ma ok. 2 proc. alkoholu. Odmówić nie wypada. Zresztą, po kilku czarkach łatwiej zapomnieć, w jaki sposób zostało zrobione. Najważniejsza jest przecież przyjaźń między plemionami. Malezyjskie świąteczne ciastka z manioku 2 szklanki mąki z manioku (czyli tapioki) 1 żółtko 1 szklanka cukru pudru mleko kokosowe (120 ml) 1 łyżka margaryny albo masła Do miski włożyć kawałek papierowego ręcznika, wsypać tapiokę. Opiekać w kuchence mikrofalowej przez minutę, wymieszać, ostudzić. Można też opiec tapiokę w głębokiej patelni. Przesiać mąkę przez sito, wymieszać z cukrem pudrem. Dodać roztopione masło, żółtko i mleko kokosowe, zagnieść ciasto. Powinno być elastyczne i odstawać od ręki. Rozwałkować ciasto na grubość pół centymetra, wyciąć foremką ciastka, ułożyć je na blasze, piec w 180°C przez 15 minut.