Centralia płonie od kilkudziesięciu lat. Niektórzy mieszkańcy nie opuścili swoich domów
Centralia jest nazywana płonącym miastem duchów. Brzmi jak krótki opis miejsca z horroru? Nic bardziej mylnego. Najstraszniejsze scenariusze nie powstają wyłącznie w wyobraźni scenarzystów. Niektóre pisze samo życie. W latach 60. XX wieku rozpętał się tam podziemny pożar. Ziemia pod miastem płonie do dziś i nic nie wskazuje na to, by sytuacja szybko wróciła do normy.
Spis treści: Informacje o Centralii Historia Centralii Hitowy horror „Silent Hill” zdobył ogromną popularność na całym świecie. Nie każdy jednak wie, że przedstawione w filmie płonące miasteczko ma swój pierwowzór w realnym świecie. Twórcy filmu inspirowali się Centralią i choć miasto w stanie Pensylwania nie jest tak przerażające, a w jego historii próżno szukać „horrorowego mroku”, to nie sposób uniknąć porównań do wykreowanego przez filmowców świata. Informacje o Centralii Centralia to niewielkie górnicze miasteczko w amerykańskim stanie Pensylwania. Powstało w 1841 roku, gdy rozpoczęto eksploatację znajdujących się tam pokładów węgla. W 1866 roku niewielka osada uzyskała prawa miejskie. Zaczęła się rozrastać, by finalnie osiągnąć powierzchnię 52 hektarów. W szczytowym okresie mieszkało tam kilka tysięcy osób. W 1984 roku populacja wyniosła 10, a obecnie w miasteczku mieszka zaledwie 5 osób. Można więc powiedzieć, że dziś jest to tzw. miasto duchów – opuszczony teren, który powoli zamienia się w ruinę. Należy jednak podkreślić, że historia tego miejsca jest inna. W odróżnieniu od większości wyludnionych miast w Stanach Zjednoczonych, Centralia nie opustoszała z powodu wyczerpania jej naturalnych bogactw. Historia Centralii Górnicze miasteczko rozkwitało, ale wszystko, co dobre, ma swój koniec. Z czasem wydobycie węgla generowało coraz większe koszty, a zyski spadały. W latach 20. XX wieku zaczęto zamykać kopalnie, ale ostateczny cios dla Centralii i jej mieszkańców miał dopiero nadejść. Zadał go nie kto inny, jak sam włodarz miasta. W 1962 roku burmistrz zlecił strażakom usunięcie wysypiska, które znajdowało się na obrzeżach miasta. W praktyce oznaczało to, że wydał polecenie spalenia śmieci. Co prawda nie istnieją żadne dokumenty, w których wymieniono metodę uprzątnięcia odpadów, ale nie ma wątpliwości, że chodziło o kontrolowane wypalanie, które, mimo że nielegalne, w praktyce było najtańszą i najskuteczniejszą metodą. 27 maja strażacy podpalili stertę odpadów, która piętrzyła się w wyrobisku nieczynnej kopalni odkrywkowej. Gdy płomienie zrobiły swoje, dogasili pogorzelisko i udali się do swoich domów. Ognia nie dało się opanować Cała sprawa pewnie nie wyszłaby na jaw, gdyby nie dziwne wydarzenia w kolejnych dniach. Nad zgliszczami składowiska odpadów znów zaczął unosić się dym. Strażacy ponownie zalali to miejsce wodą, ale kilka dni później problem powrócił. Wpadli wówczas na pomysł przysypania śmieci ziemią. Nic to nie dało, bo pożar dotarł znacznie głębiej, niż sądzono. W trakcie kolejnych prób dogaszania ognia odkryto, że na północnej ścianie wyrobiska znajduje się tunel o wysokości 150 cm i szerokości prawie 500 cm. Prowadził do podziemnej sieci starych korytarzy. Strażacy zrozumieli, z czym przyszło im się zmagać. Ogień rozprzestrzenił się przez niezabezpieczone tunele i dotarł do pokładów węgla. Pożar podsycany napływającym z góry powietrzem osiągał coraz większe rozmiary. Gaszenie płomieni na powierzchni nie mogło już zmienić niczego. Władze bagatelizowały zagrożenie Górnicy wpadli na pomysł użycia koparek parowych do przekopania wyrobiska, ale formalności ciągnęły się w nieskończoność. Jakby tego było mało, wysypisko wciąż pozostawało czynne. W kolejnych dniach do niedogaszonego wyrobiska wywrotki zrzucały sterty odpadów. Zanim koparki parowe przystąpiły do pracy, ze ścian zaczęły wydobywać się kłęby dymu. Strażacy byli bezsilni Strażacy pracujący w górniczym miasteczku doskonale wiedzieli, jak radzić sobie z takimi pożarami. Standardowe działanie przewidywało odcięcie dopływu powietrza poprzez zamknięcie szybów wentylacyjnych i grodzi. Niestety, liczba tuneli w nieczynnych kopalniach była tak duża, że nie udało się skutecznie zdusić ognia. Pożądanego rezultatu nie przyniosło także zalewanie kopalń. Ogień pochłaniał nie tylko węgiel, ale także pokłady siarki, chmury metanu i drewniane wzmocnienia korytarzy. Zawalał się chodnik za chodnikiem, co skutkowało osuwaniem się ziemi na powierzchni. Sytuacja stawała się coraz poważniejsza Kolejne wysiłki zmierzające do opanowania szalejącego pod ziemią żywiołu kończyły się niepowodzeniem. Tymczasem życie w Centralii toczyło się normalnym rytmem. Mieszkańcy nie wierzyli, że całe miasto może być zagrożone. Dotarło to do nich, gdy we wciąż pracujących kopalniach zaczął pojawiać się tlenek węgla. W jednej chwili około 200 górników wysłano na przymusowy urlop. Sytuacja stawała się coraz poważniejsza. W 1979 roku pracownicy tamtejszej stacji paliw stwierdzili, że podziemne zbiorniki osiągają temperaturę 79 stopni Celsjusza. Przecinającą miasto drogę stanową spowiły obłoki dymu, co wymusiło jej zamknięcie. Zaczęto odnotowywać coraz więcej przypadków podtrucia tlenkiem węgla w domach. Mimo to nie zarządzono ewakuacji mieszkańców. Władze zaleciły tylko regularne wietrzenie pomieszczeń. Kropką nad „i” okazał się wypadek, do którego doszło 14 lutego 1981 roku. 12-letni Todd Dombowski bawił się w przydomowym ogródku, gdy nagle zapadła się pod nim ziemia. Gdyby nie szybka interwencja kuzyna chłopca, nieszczęśnika czekałaby niechybna śmierć. Zapadlisko mierzyło 90 m głębokości, a temperatura na jego dnie przekraczała 200 stopni Celsjusza. Dla wszystkich stało się wówczas jasne, że w Centralii nie da się dalej żyć. Jedna decyzja pogrążyła miasto Dodatkowo wszelkie kalkulacje wskazywały, że walka z pożarem nie ma ekonomicznego uzasadnienia. Relokacja mieszkańców była tańszym rozwiązaniem. W 1984 roku rozpoczęto przenoszenie tych, którzy jeszcze nie opuścili Centralii. 7 lat później władze odkupiły od mieszkańców ich domy i wydały polecenie zrównania ich z ziemią. Miasteczko przestało istnieć, a doprowadziła do tego jedna nieodpowiedzialna decyzja. Centralia do dziś jest zamieszkana Nie wszyscy zdecydowali się opuścić swoje domy. W mieście pozostało dziesięć osób. Władze zgodziły się na to, ale pod warunkiem, że po śmierci właścicieli, nieruchomości nie będą dziedziczone. W mieście ustawiono znaki ostrzegawcze i zamknięto drogi, które nie nadawały się do dalszego użytku. Dziś żyje tam pięć osób, a podziemne pokłady węgla wciąż płoną. Zdaniem ekspertów, pożar może trwać jeszcze przez 250 lat. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Nie byłoby życia bez pirenu? Po raz pierwszy znaleziono złożoną formę węgla poza Układem Słonecznym
Zespół naukowców z MIT wykrył w odległym obłoku molekularnym ogromne ilości pirenu. To złożony związek chemiczny zawierający węgiel. Może być formą pośrednią między prostymi cząsteczkami węgla a jego złożonymi odmianami, z których składa się biologiczne życie.
Węgiel w kosmosie Kosmiczna kuźnia złożonych związków węgla W poszukiwaniu pirenu Życie na Ziemi nie byłoby możliwe bez chemii organicznej – czyli związków opartych na węglu. Ten pierwiastek obecnie kojarzy nam się głównie z kopalinami, których spalanie powoduje kryzys klimatyczny. Jednak węgiel to również podstawowy budulec wszystkich organizmów żywych. W przypadku ludzi stanowi ok. 18 proc. masy ciała. Węgiel jest chemicznym szkieletem, na którym opierają się najważniejsze związki organiczne. Wchodzi w skład białek, cukrów, tłuszczy, RNA i DNA. To dzięki niemu mogą powstawać długie łańcuchy białek i skręcone cząsteczki kwasu dezoksyrybonukleinowego. Węgiel wyjątkowo dobrze sprawdza się w roli „spoiwa” skomplikowanych związków z powodu swoich wyjątkowych właściwości chemicznych, uwarunkowanych budową jego atomu. Najważniejszą cechą atomu węgla są cztery elektrony na ostatniej, zewnętrznej powłoce. Pozwalają one węglowi tworzyć cztery wiązania kowalencyjne aż z czterema innymi atomami. W rezultacie węgiel może np. przyłączyć cztery atomy wodoru i utworzyć metan (CH4). A także stanowić składnik milionów innych, nieraz niezwykle skomplikowanych związków. Węgiel w kosmosie Metan został tu przywołany nieprzypadkowo. We Wszechświecie węgiel najczęściej występuje w postaci prostych związków, takich właśnie jak metan albo tlenek węgla (CO). Te cząsteczki są powszechne w przestrzeni międzygwiazdowej i w atmosferach gwiazd. Obie są stabilne, a także składają się z łatwo dostępnych składników. Cztery najpowszechniejsze pierwiastki w kosmosie to wodór, hel, tlen i właśnie węgiel. Jednak różnica między prostymi formami węgla a jego formami złożonymi, tworzącymi życie biologiczne, jest olbrzymia. I na razie naukowcy nie są do końca pewni, jak jedne zamieniają się w drugie. Wiadomo, że planetoidy – takie jak np. Ryugu – zawierają złożone związki węgla i że właśnie dzięki planetoidom mogły one dostać się na Ziemię. Jednak ich pochodzenie pozostaje niewiadomą. Kosmiczna kuźnia złożonych związków węgla Brett McGuire z MIT wraz z zespołem poszukiwał złożonych związków węgla w Obłoku Molekularnym w Byku. Ten „gwiezdny żłobek” – region, gdzie powstają nowe gwiazdy – oddalony jest od nas o 430 lat świetlnych. Jest jedną z najbliższych nam tego typu struktur w kosmosie. Naukowcy użyli znajdującego się z Zachodniej Wirginii obserwatorium astronomicznego Green Bank Observatory. Z jego pomocą szukali w Byku radiowych sygnatur pirenu. Piren (C16H10) to organiczny związek chemiczny, formalnie zaliczany do grupy tzw. wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych. Na Ziemi ma wiele zastosowań komercyjnych (np. jako składnik pigmentów i pestycydów), jednak należy na niego uważać, ponieważ jest rakotwórczy. Badacze kosmosu wypatrują go z kolei, ponieważ uznają, że należy do grupy związków pośrednich między prostymi formami węgla a formami złożonymi. W poszukiwaniu pirenu Czysty piren nie jest łatwo wykryć za pomocą fal radiowych. McGuire i jego zespół poszukiwali więc cyjanopirenu, czyli pirenu z przyłączoną cząsteczką cyjanku. I ten związek udało im się wykryć. Co ciekawe, obłok, w którym badacze zaobserwowali cyjanopiren, jest niezwykle zimny: ma tylko około 10 stopni powyżej zera absolutnego (minus 263°C). Jak powiedział „New Scientistowi” naukowiec, oznacza to, że udało się zaobserwować te związki węgla istniejące na etapie znacznie wcześniejszym niż powstanie gwiazdy czy układu planetarnego. Co to oznacza? Przyjmując, że sygnał radiowy zaobserwowany w Obłoku Molekularnym w Byku jest reprezentatywny dla innych obszarów kosmosu, można wnioskować, że cyjanopiren występuje w kosmosie powszechnie. I prawdopodobnie jednym z największych chemicznych rezerwuarów złożonego węgla we Wszechświecie, uważa McGuire. Co naturalnie prowadzi do kolejnego pytania: w jaki sposób w kosmosie utworzyło się tak dużo cząsteczek pirenu? Odpowiedź na nie wymaga dalszych badań. Źródło: New Scientist, Science, MIT. Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Na czym polega datowanie radiowęglowe? Ta metoda zmieniła archeologię
Datowanie radiowęglowe to narzędzie, dzięki któremu naukowcy mogą umieszczać badane obiekty we właściwym miejscu na osi czasu. Metoda opracowana w 1949 roku, przez Willarda Libby'ego, dziś znajduje zastosowanie w laboratoriach na całym świecie, w tym także w Polsce. Na czym polega ta metoda? Jakie obiekty pozwala przebadać i jak bardzo jest dokładna? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
W tym artykule: Na czym polega datowanie radiowęglowe? Co można datować za pomocą metody 14C? Jak dokładne jest datowanie radiowęglowe? Datowanie radiowęglowe w archeologii Jakie są inne metody datowania zabytków? Nie ulega wątpliwości, że węgiel to jeden z najważniejszych pierwiastków chemicznych. Znajduje się we wszystkich znanych nam organizmach żywych. Wystarczy powiedzieć, że stanowi aż 18,5 proc. masy ciała człowieka, czyli zajmuje drugie miejsce, tuż po tlenie. Pojedynczy atom węgla ma zdolność tworzenia wiązań chemicznych, nie tylko z innymi atomami węgla, ale także z atomami pozostałych pierwiastków. Oznacza to, że może dać nieskończoną liczbę związków chemicznych. Większość występujących naturalnie izotopów węgla ma stabilną strukturę. Wyjątkiem jest węgiel 14C, który dla naukowców jest czymś w rodzaju klucza otwierającego wrota przeszłości. Na czym polega datowanie radiowęglowe? W przyrodzie naturalnie występują trzy rodzaje izotopów węgla: 12C, 13C i 14C. Pierwszy z wymienionych, zawierający sześć protonów i sześć neutronów w jądrze, stanowi prawie 99 proc. wszystkich atomów. Węgiel 13C ma sześć protonów i siedem neutronów. Stanowi ok. 1 proc. wszystkich atomów. Twardszy niż diament, elastyczny jak guma. Odkryto nową formę węgla Skompresowany szklisty węgiel – tak nazywa się substancja uzyskana przez badaczy z Chin i USA. Jej niezwykłe właściwości sprawiają, że może znaleźć zastosowanie w elektronice i kamizel... Węgiel 14C powstaje w wyższych warstwach atmosfery, gdzie azot jest „bombardowany” promieniowaniem kosmicznym. W formie dwutlenku węgla rozchodzi się po całej atmosferze. Następnie za sprawą roślin (dzięki zachodzącemu procesowi fotosyntezy) zaczyna uczestniczyć w organicznym obiegu węgla w naturze. W organizmach żywych występuje w śladowych ilościach (ok. 0,000000000001 proc.). 14C jest izotopem beta promieniotwórczym. Co to oznacza w praktyce? Po śmierci danego organizmu, poziom węgla 12C i 13C nie ulega zmianie. Nie dotyczy to jednak węgla 14C. Zastosowanie ma tutaj prawo rozpadu promieniotwórczego. W ciągu 5740 lat (tyle w przybliżeniu wynosi okres połowicznego rozpadu węgla 14C), jego zawartość maleje o połowę. Gdy roślina lub zwierzę kończy życie, proces wymiany węgla ze środowiskiem ustaje. Zawarty w martwym organizmie węgiel 14C zaczyna wracać do swojej pierwotnej postaci, czyli zmienia się w azot. Ta właściwość izotopu otwiera przed naukowcami ogromne możliwości. Żeby móc wyznaczyć wiek badanej próbki, należy określić, kiedy nastąpiło pobranie węgla z atmosfery do fotosyntezy i budowy danego organizmu. Naukowcy muszą więc poznać proporcje pomiędzy zawartością węgla 14C a zawartością węgla 12C i 13C i określić, jak dawno temu proporcje izotopów w danej próbce były równe proporcji atmosferycznej. Aby określić datę kalendarzową próbki, stosuje się tzw. krzywe kalibracji, które bazują na porównaniu wielu wyników datowania radiowęglowego z wynikami innych metod określania wieku materiałów. Co można datować za pomocą metody 14C? Metoda datowania radiowęglowego pozwala na określenie wieku próbek materiałów organicznych, czyli pochodzenia biologicznego. W praktyce oznacza to, że z pomocą tej techniki możliwe jest określenie wieku nie tylko drewna, węgla drzewnego, płytek roślin czy ziaren, ale także m.in. kości, muszli, skóry, rogów, poroża, koprolitów i śladów krwi. W skrócie, jeżeli badana jest próbka organiczna lub wykonana z materiałów pochodzenia organicznego, możliwe jest ustalenie jej wieku przy pomocy metody datowania radiowęglowego. Trzeba jednak podkreślić, że niektóre materiały stwarzają więcej trudności w badaniu niż inne. Szczątki roślinne doskonale nadają się do datowania metodą radiowęglową, bo wykazują względnie dużą odporność na zanieczyszczenia. W przypadku kości, badaniom najczęściej podlegają próbki kolagenu, który jest dość trwałą substancją i nie wymienia węgla z otoczeniem w czasie, gdy kość znajduje się pod ziemią. Muszle nadają się do datowania radiowęglowego w nieco mniejszym stopniu. Wynika to z dużej różnorodności źródeł węgla, z których czerpią mięczaki. Warto podkreślić, że metoda ta ma zastosowanie w przypadku próbek, których maksymalny wiek to 58–62 tys. lat. Wynika to z faktu, że zawartość 14C w starszych materiałach jest na tyle mała, że pomiar byłby obarczony zbyt dużym błędem. Skoro o tym mowa, jaka jest dokładność datowania radiowęglowego? Jak dokładne jest datowanie radiowęglowe? Datowanie radiowęglowe nie jest idealną metodą badawczą. Przemawia za tym kilka przyczyn. Po pierwsze, wymaga niezwykle dokładnej kalibracji. Po drugie, istnieje wiele czynników, które mogą wprowadzić błąd do finalnego oznaczenia. W tym miejscu należy wskazać przede wszystkim na: Badacze rozwiązali zagadkę pierwszych gór na Ziemi. Kiedy i jak powstały? Naukowcy z Uniwersytetu w Aberdeen wiedzą, jak powstały góry na Ziemi. Ich zdaniem kluczową rolę w tym procesie odegrał plankton, czyli drobne organizmy morskie. zmienną aktywność Słońca na przestrzeni wieków (to właśnie to zjawisko decyduje o ilości izotopu 14C w atmosferze), pozaziemskie zdarzenia wysokoenergetyczne (m.in. rozbłyski gamma, zdarzenia protonowe Słońca czy wybuchy supernowych), bliskość pożarów względem stanowiska, z którego pozyskany został obiekt badań, próby nuklearne, które były przeprowadzane w ostatnim stuleciu. Poza tym należy wspomnieć, że niepewności pomiarowe aktywności promieniotwórczej (która w tym przypadku jest fizyczną wielkością mierzoną) mają przełożenie na coraz szersze przedziały wiekowe w miarę postępu wieku badanych obiektów. Oznacza to, że datowanie radiowęglowe jest dość precyzyjniejsze w przypadku oznaczania wieku młodych (w kontekście archeologicznym) przedmiotów. W przypadku bardzo starych obiektów, niepewność oznaczenia wieku jest większa. Jak duża jest niepewność pomiarowa w przypadku datowania radiowęglowego? W najlepszym przypadku wynosi ok. 20–30 lat. Niewiele? Tylko pozornie. Jeżeli badanie ma na celu np. wyznaczenie daty ważnego historycznie zdarzenia, taki błąd ma ogromne znaczenie. Wróćmy do kwestii kalibracji. Krzywe kalibracyjne dla obu półkul, na podstawie których wykonywane jest datowanie radiowęglowe materiałów organicznych sprzed czasów współczesnych, opierają się na założeniu, że stężenie węgla 14C w atmosferze jest podobne w każdym obszarze na danej półkuli. Ta metoda nie jest jednak doskonała. W 2018 roku udowodniono, że niedokładności w cyklu radiowęglowym mają istotny wpływ na uznane standardy badań archeologicznych i historycznych. Zespół naukowców pod przewodnictwem Sturta Manninga zbadał próbki drzew z południowej Jordanii. Seria pomiarów poziomu węgla 14C w pierścieniach ujawniła, że metoda badawcza z wykorzystaniem standardowej krzywej kalibracji dla półkuli północnej daje średnie odchylenie na poziomie 19 lat. Datowanie radiowęglowe w archeologii Ze względu na możliwości praktycznego zastosowania datowania radiowęglowego, ta metoda badawcza ma szerokie zastosowanie w wielu dziedzinach, takich jak choćby geologia czy kryminologia. Największą przydatność wykazuje jednak w archeologii. Ta technika jest standardową metodą datowania w archeologii od lat 50. XX wieku. W tym przypadku, metoda izotopowa 14C jest kluczowa w procesie otrzymywania datowań bezwzględnych, nie tylko w sensie bezpośrednim, ale także na podstawie zależności występujących między badanymi obiektami. Dla przykładu, metalowe przedmioty, które nie mogą być datowane metodą 14C, często są odnajdywane obok innych obiektów, umożliwiających przeprowadzenie takiego badania. Przy założeniu, że pochodzą z tego samego okresu, możliwe staje się określenie ich wieku. Jakie są inne metody datowania zabytków? Datowanie radiowęglowe nie jest jedyną metodą określania wieku obiektów zabytkowych. Nauka ma do dyspozycji wiele innych możliwości. W tym miejscu należy wskazać na metody takie jak stratygraficzna, typologiczna, porównawcza, numizmatyczna, seriacja chronologiczna, datowanie lingwistyczne, faunistyczne i pyłkowe. Każda z tych technik zaliczana jest jednak nie do metod datowania bezwzględnego, a względnego (relatywnego). Oznacza to, że z ich pomocą można określić jedynie chronologię starszeństwa źródła – stwierdzić, który obiekt jest młodszy, a który starszy. Stanowisko archeologiczne – czym jest i jak je znaleźć? Archeologia odkrywa przed nami tajemnice, które przeszłość pogrzebała głęboko w ziemi. Co dokładnie kryje się pod pojęciem "stanowisko archeologiczne"? Na to i inne pytania odpowiadamy po... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/stanowisko-archeologiczne-czym-jest-i-jak-je-znalezc-fot-aaron-chown-pa-images-via-getty-images-c5cb12a.jpeg" width="938" height="626" alt="Stanowisko archeologiczne - czym jest i jak je znaleźć? (fot. Aaron Chown/PA Images via Getty Images)" title="Stanowisko archeologiczne - czym jest i jak je znaleźć? (fot. Aaron Chown/PA Images via Getty Images)" /> Należy podkreślić, że samo pojęcie datowania izotopowego nie dotyczy wyłącznie techniki radiowęglowej. To cała grupa metod badawczych, które do oceny wieku materiału wykorzystują zjawisko radiacji. W tym miejscu należy wskazać na następujące techniki: metoda uranowo-torowa, metoda ołowiowa, metoda potasowo-argonowa, metoda rubidowo-strontowa, metoda renowo-osmowa. Poszczególne techniki charakteryzują się innym zakresem zastosowań. Przykładowo, datowanie uranowo-torowe jest właściwe dla badania osadów i korali. Datowanie potasowo-argonowe wykazuje największą przydatność w badaniu aktywności wulkanicznej. Datowanie rubinowo-strontowe jest używane w badaniach materiału skalnego. Warto wspomnieć, że istnieją też metody izotopowego datowania wody. Zaliczają się do nich techniki: trytowa, jodowa, chlorowa, trytowo-helowa, helowa (alfa) i radonowa, a istnieją też metody z wykorzystaniem gazów szlachetnych Kr i Ar. Zależnie od źródła pozyskania próbki lub materiału, z którego dany przedmiot został wykonany, technik datowania jest więcej. W ramach ciekawostki należy wspomnieć, że w datowaniu zabytków coraz częściej zastosowanie znajduje sztuczna inteligencja. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Jak powstał węgiel kamienny? Ten proces trwał miliony lat. Dzięki niemu powstało paliwo, które szkodzi klimatowi
W polskiej gospodarce węgiel kamienny wciąż należy do najważniejszych surowców energetycznych. Jak powstał węgiel kamienny? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
W tym artykule: Czym jest węgiel kamienny? Podział węgla kamiennego Historia powstania węgla Z jakich roślin powstał węgiel? Jakość węgla a czas powstawania Zastosowanie węgla kamiennego Proces powstawania węgla kamiennego trwał miliony lat. Jego odkrycie w znaczący sposób popchnęło do przodu rozwój cywilizacyjny. W kontekście ekologicznym wykorzystanie węgla jest bardzo szkodliwe, ponieważ napędza niekorzystne zmiany klimatu. Ale nie ulega wątpliwości, że jako paliwo odegrał on i wciąż odgrywa znaczącą rolę na całym świecie. Współczesna geologia potrafi odpowiedzieć na wiele trudnych pytań. Jak powstały góry? Jak powstała ropa naftowa? Jak powstał węgiel kamienny? W każdym przypadku zadecydowały o tym inne procesy, ale występuje tu jeden wspólny mianownik. Jest nim czas. Surowce, skały i inne naturalne twory formowały się przez miliony lat. Dziś rozbijemy na czynniki pierwsze genezę węgla kamiennego – paliwa ogrzewającego nasze domy i napędzającego przemysł. Czym jest węgiel kamienny? Węgiel kamienny wciąż jeszcze jest jednym z najważniejszych surowców energetycznych, o tym wie każdy. Nie wszyscy potrafią jednak wyjaśnić, czym właściwie jest ta kopalina. Otóż węgiel kamienny to nic innego, jak biomasa lasu przekształcona w skałę osadową. Powstał głównie w karbonie – piątym okresie ery paleozoicznej. Co zawiera węgiel? Jak wskazuje na to sama nazwa, składa się przede wszystkim... z węgla. Zawartość tego pierwiastka w wydobywanych kopalinach zamyka się w przedziale od 75 do 97 proc. Pozostała część to tlen, wodór, azot i siarka. Kopalnie w Polsce - najlepsze miejsca do zwiedzania z podziemnymi trasami Kopalnie w Polsce są integralną częścią krajobrazu miejskiego. Najbardziej kojarzą się ze Śląskiem, gdzie przez cały czas wydobywany jest węgiel kamienny. Warto jednak wiedzieć, że "po... Czysty pierwiastek węgla charakteryzuje się wartością opałową przekraczającą 33 MJ/kg. Węgiel stosowany jako paliwo nie jest w stanie wydzielić takiej ilości energii. W tym przypadku, wartość ta wynosi 16,7–29,3 MJ/kg. Zależy przede wszystkim od poziomu wilgotności i zawartości popiołu oraz siarki. Podział węgla kamiennego Należy podkreślić, że samo pojęcie „węgiel kamienny” ma charakter ogólny i dotyczy różnych typów surowców energetycznych. Klasyfikując tę kopalinę, pod uwagę należy wziąć przede wszystkim jej genezę, właściwości (spiekalność, zawartość substancji lotnych, ciepło spalania) i wielkość ziaren. Ze względu na genezę, węgiel kamienny należy dzielić na: węgiel liptobiolitowy – powstał w procesie nagromadzenia żywiczno-woskowych składników roślin, węgiel humusowy – powstał ze szczątków roślin lądowych, węgiel sapropelowy – powstał z pozostałości roślin wodnych. Zgodnie z polskimi normami, ze względu na właściwości węgla, surowiec ten należy dzielić na typy energetyczne, koksowe, specjalne i antracyty. Do pierwszej kategorii zaliczają się: węgiel płomienny (typ 31) – to węgiel niespiekający, w którym zawartość części lotnych przekracza 28 proc. Może być spalany w generatorach i we wszystkich rodzajach kotłów przemysłowych i domowych; węgiel gazowo-płomienny (typ 32) – to odmiana o słabych i średnich właściwościach spiekających, w której zawartość substancji lotnych przekracza 28 proc. Nadaje się do stosowania we wszystkich paleniskach i kotłach domowych i przemysłowych oraz do realizacji procesów uwodornienia i wytlewania; węgiel gazowy (typ 33) – to węgiel o dobrych właściwościach spiekających, w którym zawartość części lotnych przekracza 28 proc. Znajduje zastosowanie w koksownictwie, wytlewaniu i gazownictwie. Odmiany koksowe to: węgiel gazowo-koksowy (typ 34) – to węgiel silnie spiekający, charakteryzujący się zawartością części lotnych przekraczającą 28 proc. Nadaje się do produkcji koksu. Jest też wykorzystywany w przemyśle gazowniczym, ale nie może być stosowany w urządzeniach grzewczych małej mocy; węgiel ortokoksowy (typ 35) – to odmiana o średnich lub silnych właściwościach spiekających, o zawartości części lotnych w przedziale 20–31 proc. Ma zastosowanie w produkcji koksu, przede wszystkim – metalurgicznego. Nie jest odpowiedni dla urządzeń grzewczych małej mocy; węgiel metakoksowy (typ 36) – to odmiana silnie spiekająca o zawartości części lotnych od 14 do 28 proc. Najczęściej znajduje zastosowanie w produkcji koksu odlewniczego. Nie może być stosowany w urządzeniach grzewczych małej mocy; węgiel semikoksowy (typ 37) – charakteryzuje się słabymi właściwościami spiekającymi i zawartością części lotnych na poziomie 14–28 proc. Ten typ węgla stosuje się w produkcji koksu i jako dodatek schudzający wkład węglowy. Nadaje się do spalania we wszystkich kotłach i paleniskach. Odmiany specjalne to: węgiel chudy (typ 38) – to odmiana o słabych właściwościach spiekających lub niespiekająca. Zawiera części lotne na poziomie od 14 do 28 proc. Może być stosowana we wszystkich kotłach, paleniskach i generatorach; węgiel antracytowy (typ 41) – to węgiel niespiekający, o zawartości części lotnych od 10 do 14 proc. Znajduje zastosowanie jako węgiel energetyczny, ale wymaga stosowania specjalnych palenisk. Jest też dodawany do mieszanek wykorzystywanych w procesie produkcji koksu. Antracyty należy dzielić na: antracyt (typ 42) – to odmiana niespiekająca o zawartości części lotnych do 3 proc. Znajduje zastosowanie jako paliwo specjalne; metaantracyt (typ 43) – typ węgla niespiekającego, w którym zawartość części lotnych nie przekracza 3 proc. Stosowany jako paliwo specjalnego przeznaczenia. Metan – nowa nadzieja dla polskiego przemysłu, gospodarki i środowiska PGNiG prowadzi badania nad wydobyciem metanu ze złóż węgla kamiennego na terenie Górnego Śląska. Jeśli badania pójdą pomyślnie, a wiele na to wskazuje, to może być wielka szansa dla po... Pod względem wielkości ziaren, węgiel kamienny należy dzielić na odmiany: grube (>200–25 mm) – kęsy, kostka i orzech, średnie (30–5 mm) – grysik i groszek, miałowe (6–0 mm) – miał, inne (1–0 mm) – pył i muł. Historia powstania węgla Wiele odmian, jedna geneza. Jak powstał węgiel kamienny? Proces formowania tej kopaliny trwał wiele milionów lat. Największe pokłady węgla kamiennego (także w Polsce), powstały w okresie karbonu, ok. 300–360 mln lat temu. W tym czasie na Ziemi istniał tylko jeden kontynent – Pangea. W drugiej połowie karbonu miały miejsce zlodowacenia Gondwany, czyli południowej części superkontynentu. W następstwie tego procesu doszło do globalnego obniżenia poziomu morza. To właśnie ruchy eustatyczne, o których mowa, miały kluczowe znaczenie w procesie powstawania węgla kamiennego, zwłaszcza w północnej części świata. W wyniku obniżenia poziomu wód, odsłonięte zostały duże obszary lądowe. Z czasem zaczęły porastać je lasy. W wyniku naturalnych procesów, drzewa i inne rośliny z czasem obumierały. Gdy przykryła je woda, na obumarłej roślinności zaczęły odkładać się osady. W odpowiednich warunkach fizykochemicznych zaszły reakcje, w wyniku których tkanki organiczne nie uległy całkowitemu rozkładowi. W pierwszej kolejności z biomasy powstał torf, który następnie przekształcił się w węgiel brunatny. W wyniku kolejnych procesów fizycznych, chemicznych i biologicznych, powstał węgiel kamienny. Z jakich roślin powstał węgiel? Należy wiedzieć, że lasy w karbonie wyglądały zupełnie inaczej niż ich współczesne odpowiedniki. Największymi drzewami paleozoiku były lepidodendrony – widłaki osiągające ok. 40 m wysokości. Wśród dominujących gatunków należy wymienić także wielkie skrzypy, które wówczas miały postać form drzewiastych. Te gatunki rosły przede wszystkim na dużych, otwartych przestrzeniach, które raz na jakiś czas zalewała woda. Na obszarach wyniesionych rosły przede wszystkim kordaity. To drzewa osiągające wysokość do 30 m, których charakterystyczną cechą były wielkie lancetowate liście. Miejsca podmokłe porastały przede wszystkim paprocie. Jakość węgla a czas powstawania Należy podkreślić, że czas powstawania węgla ma bezpośredni wpływ na jego jakość. Im dłużej biomasa jest poddawana procesem chemicznym, biologicznym i fizycznym, tym bardziej wzrasta zawartość pierwiastka węgla. Za przykład niech posłuży węgiel brunatny, który powstał ok. 20–30 mln lat temu. Nie jest tajemnicą, że to paliwo ma wyraźnie mniejszą wartość kaloryczną niż węgiel kamienny, który jest kolejnym etapem jego ewolucji. Zastosowanie węgla kamiennego Węgiel kamienny jest wykorzystywany przede wszystkim do produkcji energii elektrycznej i ciepła. W gospodarstwach domowych pełni funkcję opału. Należy jednak podkreślić, że w tym miejscu nie kończy się zastosowanie tej kopaliny. Kenozoik. Co warto wiedzieć o erze kenozoicznej? Kenozoik to najmłodsza era w geologicznej historii Ziemi. Ukształtowały się wtedy znane mam dziś kontynenty, morza, oceany, pasma górskie, a także rośliny i zwierzęta. To także okres rozw... Węgiel ma zastosowanie także w wielu procesach chemicznych, w wyniku których powstają paliwa i produkty dla innych gałęzi przemysłu chemicznego. W tym miejscu należy wskazać na: koks, smołę węglową, paliwa silnikowe, gazy opałowe, benzol. Czarny surowiec pozwala też opalać piece hutnicze, więc ma zastosowanie w przemyśle metalurgicznym. Oprócz tego służy produkcji leków, kosmetyków, barwników, nawozów, środków ochrony roślin i materiałów wybuchowych. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Gdzie w Ziemię uderzają mordercze asteroidy? Dzięki odkryciu polskich naukowców można lepiej to oszacować
Międzynarodowa grupa naukowców kierowana przez polską naukowczynię, dr Annę Łosiak, odkryła nowy sposób identyfikacji małych kraterów uderzeniowych. Dzięki temu w przyszłości łatwiej będzie można przewidywać, jaki skutek może wywrzeć uderzenie w Ziemię nadlatującej z kosmosu asteroidy.
W tym artykule: Ile śladów po uderzeniu asteroidy znajduje się na Ziemi? Badania czterech kraterów Detektywistyczna praca geologów Zagadka węgla drzewnego Od kraterów do stref ewakuacji Jak często w Ziemię uderzają asteroidy? Odpowiedź na to pytanie wcale nie jest prosta. Przyjmuje się, że każdego dnia do ziemskiej atmosfery docierają kosmiczne okruchy o masie dziesiątków ton. Na szczęście większość z nich spala się w atmosferze. Te zaś, które uderzają w powierzchnię planety jako meteoryty, zazwyczaj są tak małe, że nie pozostawiają po sobie śladu. Jednak nawet wtedy, gdy w wyniku uderzenia asteroidy powstaje krater uderzeniowy, rozpoznanie go nie jest prostą sprawą. Najbardziej spektakularna katastrofa ostatnich stuleci z udziałem asteroidy – czyli katastrofa tunguska z 1908 r. – doprowadziła do zniszczenia 2000 km kw. lasu. Jednak nadal nie wiemy ze stuprocentową pewnością, czy asteroida rozpadła się wtedy nad ziemią, czy też w nią uderzyła. Pytanie, czy znajdujące się w tamtej okolicy jezioro Czeko to krater uderzeniowy, również pozostaje otwarte. Ile śladów po uderzeniu asteroidy znajduje się na Ziemi? W przypadku małych asteroid sprawa jest jeszcze trudniejsza. Nieduże zagłębienie w ziemi mogło powstać na wiele różnych sposobów. Np. w wyniku cofania się lodowca albo wulkanizmu. Na dodatek materiał wyrzucony w wyniku uderzenia miesza się z ziemią dookoła. Jeśli z kosmosu nie nadleciał meteoryt żelazny (który pozostawia po sobie dużo łatwo wykrywalnego żelaza), wówczas ustalenie, czy znajdujemy się w miejscu dawnej kosmicznej kolizji, może być niemożliwe. Naukowcy szacują, że nie zidentyfikowaliśmy dotychczas aż 70 proc. małych kraterów uderzeniowych powstałych w okresie holocenu. Czyli w ciągu ostatnich ok. 11,7 tys. lat. Jednak jest szansa, że wkrótce to się zmieni. Badania czterech kraterów W najnowszym numerze prestiżowego czasopisma naukowego „Geology” ukazała się właśnie praca międzynarodowego zespołu badaczy. Został w niej opisany zupełnie nowy sposób rozpoznawania małych kraterów uderzeniowych. Główną autorką artykułu jest dr Anna Łosiak, geolożka z Polskiej Akademii Nauk i Uniwersytetu Exeter. 800 mln lat temu Ziemia została zbombardowana. Asteroidy zmieniły skład i klimat całej planety Nasza planeta przeżyła w przeszłości prawdziwą kanonadę.Uderzenia asteroid wywołały globalne zlodowacenie. Naukowcy przebadali cztery miejsca, w które w przeszłości, w różnych okresach, uderzyły meteoryty. Były to dwa kratery estońskie: Kaali Main średnicy 110 m i Kaali 2/8 średnicy 36 m. Trzeci to kanadyjski krater Whitecourt średnicy 36 m. A czwarty – 96-metrowy krater Morasko znajdujący się na terenie Polski, niedaleko Poznania. Detektywistyczna praca geologów Badania kraterów wymagały detektywistycznego zacięcia. – Detektywistyczny element jest obecny w każdym postępowaniu geologicznym – wyjaśnia dr. Anna Łosiak dla national-geoghraphic.pl. – Na podstawie częściowych i czasem przypadkowych śladów musimy zrekonstruować wydarzenia z przeszłości. Z tym, że geologowie zwykle muszą sobie radzić z naprawdę „cold cases”, zimnymi sprawami. Nasi podejrzani działali nie kilkanaście czy kilkadziesiąt lat wcześniej, ale kilka tysięcy czy milionów lat temu – opowiada naukowczyni. – W tym przypadku badaliśmy właściwości ciał martwych organizmów. Chcieliśmy wykryć, w jaki dokładnie sposób zginęły – dodaje ekspertka. Zagadka węgla drzewnego Jak się okazało, wszystkie badane kratery miały pewną wspólną cechę. Wszędzie naukowcy natrafili na kawałki węgla drzewnego, milimetrowej lub centymetrowej wielkości. Znajdowały się one w podobnej odległości od krateru, w jego bezpośredniej okolicy. – Początkowo sądziliśmy, że ten węgiel drzewny powstał w czasie pożarów lasów, które musiały mieć miejsce niedługo przed uderzeniem – opowiada dr Łosiak. – Jednak z tą hipotezą było coś nie tak. Zakładała mnóstwo przypadków: dlaczego cztery duże pożary miałyby strawić lasy w czterech różnych miejscach na Ziemi dokładnie tuż przed uderzeniem meteorytów? I dlaczego pozostały po nich węgiel drzewny znajduje się tylko w pobliżu kraterów? To nie miało sensu. Naukowcy zdecydowali się więc na dokładne przebadanie znajdowanego w okolicach kraterów węgla drzewnego. I to był strzał w dziesiątkę. Okazało się bowiem, że jest on inny niż ten, który powstaje na skutek pożarów. – Węgiel drzewny wytworzony w czasie powstawania krateru jest bardzo dziwny. Wygląda, jakby został uprażony w bardzo niskiej temperaturze i bez dostępu do płomienia – mówi dr Łosiak. – Nieco podobne węgle drzewne powstają, gdy drzewo zostanie zagrzebane w spływ piroklastyczny – lawinę gorącego materiału wyrzuconego przez wulkan – dodaje. Obecność takiego specyficznego węgla jest więc śladem po wydarzeniu takim, jak uderzenie asteroidy. Od kraterów do stref ewakuacji Dzięki odkryciu opisanemu w „Geology” w przyszłości znacznie łatwiej będzie ocenić, czy dana formacja terenu jest pozostałością po dawnej kosmicznej kolizji. To z kolei zaś może pomóc szacować, jaki skutek wywiera uderzenie w ziemię meteorytu konkretnej wielkości. – Będziemy być może w stanie znaleźć więcej małych kraterów na Ziemi i lepiej zrozumieć, jakie zniszczenie spowodowały kolizje, które doprowadziły do ich powstania – wyjaśnia dr Łosiak. – A w przyszłości będzie można szacować np., z jakiego obszaru trzeba ewakuować ludzi, jeżeli dowiemy się, że za chwilę uderzy w nas jakaś niewielka asteroida – podsumowuje naukowczyni. Źródło: Geology. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Czy możemy uniezależnić naszą energetykę od Rosji? Tak i trzeba zrobić to jak najszybciej [WYWIAD]
Po inwazji rosyjskich wojsk na Ukrainę, Zachód zareagował błyskawicznie. Zaczął nakładać szereg sankcji, które konsekwentnie izolują Rosję politycznie i gospodarczo. Pieniądze za rosyjski węgiel i gaz, które przez lata płynęły z Europy, napędzały machinę wojenną Kremla. Teraz jest czas, aby odciąć ten kurek i uniezależnić się energetycznie od Rosji. Czy to jednak jest możliwe?
Jakub Rybski: Premier Mateusz Morawiecki powiedział, że „choćby jutro nakładamy embargo na rosyjski węgiel. Jesteśmy na to gotowi, potrzebujemy zgody ze strony Komisji Europejskiej, aby nałożyć embargo, czyli zakaz importu rosyjskiego węgla”. To jest śmiała zapowiedź, szczególnie, że tego węgla wciąż importujemy bardzo dużo z Rosji. Co więcej, nasza energetyka jest oparta w ok. 70 proc. na węglu. Czy jesteśmy zatem w stanie całkowicie uniezależnić się energetycznie od Rosji? Jakub Wiech, zastępca redaktora naczelnego portalu Energetyka24.com: Tu jest kilka problemów. Przede wszystkim chodzi o to, że Rosja sprzedaje węgiel, który jest tani, jest dobrej jakości i jest dostępny w dużych ilościach. Dzięki temu wygrywała na naszym rynku. Jeżeli chodzi o import, to te 20 proc. naszego zapotrzebowania, które pokrywaliśmy importując węgiel z różnych kierunków (w 70 proc. z Rosji), wynikało z tego, że Rosja wygrywa w regionie, sprzedając konkurencyjny surowiec. Branża turystyczna pomaga uchodźcom z Ukrainy. Darmowe noclegi i przejazdy to nie wszystko Uchodźcy wysiadający na dworcach kolejowych i autobusowych w Polsce często pytają, jak dostać się pod konkretny adres lub gdzie mogą wykupić nocleg. Branża turystyczna wyszła naprzeciw ic... Problem polega na tym, że jego zastąpienie będzie kosztowne. To znaczy, że będziemy musieli kupować węgiel, który będzie trochę droższy. Mamy na to kilka sposobów. Węgiel to jest surowiec, który jest dosyć prosty, jeżeli chodzi o manewrowanie. To znaczy, że łatwo go przewozić. Łatwo go składować, można go przechowywać w zasadzie wszędzie, bez konieczności budowy jakiejkolwiek specjalnej infrastruktury. To już sprawia, że jest to diametralnie inna sytuacja niż np. jeśli chodzi o gaz ziemny czy ropę naftową. Polska ma działający węgloport, Polska ma rozbudowane połączenia kolejowe. Polska ma wreszcie swój własny węgiel i to nam daje pewien potencjał do substytucji, jeżeli chodzi o dostawy z Rosji. Możemy, wyliczając już opcje, postawić na import z takich państw jak Australia czy Kolumbia. Czyli naprawdę bardzo egzotyczne kierunki, które też są konkurencyjne, jeżeli chodzi o dostawy. Rosjanie zniszczyli największy samolot na świecie. Antonov był w Polsce jeszcze w tym roku Jeszcze dwa lata temu tysiące Polaków oglądały, jak największy samolot na świecie lądował w Warszawie. W trakcie walk w Ukrainie maszyna została zniszczona. Możemy też ściągać węgiel z różnych regionów Europy, z różnych miejsc, gdzie akurat działają porty węglowe i kolejami zwozić go do Polski. Możemy też postawić na takie awaryjne fedrowanie. Coś takiego przerabialiśmy już w ciągu ostatnich miesięcy ubiegłego roku. Wtedy deficyt węgla spowodował, że spółki górnicze poprosiły swoich pracowników o dodatkowe moce przerobowe, żeby zwiększyć podaż surowca na rynku. Mamy więc mamy pewne narzędzia, które mogą zastąpić ten surowiec z Rosji. To jest na stole i to jest do zrobienia. Tak jak Pan powiedział, ta alternatywa będzie droższa. Polski resort aktywów państwowych informuje, że podległe ministerstwu firmy energetyczne praktycznie w ogóle nie korzystają z węgla, który pochodzi z importu. 99,7 proc. węgla kamiennego i brunatnego, który wykorzystują, pochodzi z polskich kopalni. To są jednak firmy podległe ministerstwu. Pozostałe 15 proc. zapotrzebowania pochodzi z importu prywatnego. To jest energetyka gospodarstw domowych, więc to się prawdopodobnie odbije na cenach opału dla konsumentów indywidualnych. To się odbije przede wszystkim na sytuacji elektrociepłowni. To one w dużej mierze przyczyniają się do tego, że ten import istnieje. To się przekłada naturalnie na ceny ciepła sieciowego i na ceny energii elektrycznej w pewnym zakresie. Tutaj trzeba odwołać się do tego, co na przykład płynęło z Waszyngtonu czy z Berlina, kiedy wdrażane były pierwsze sankcje dla Rosji. To znaczy, że musimy być, jako konsumenci, gotowi na poniesienie kosztów tej wojny. Wojny, którą też w pewien sposób prowadzimy, uderzając w gospodarkę Rosji. To będą koszty, które dotkną społeczeństwo. Myślę natomiast, że to jest cena, którą warto zapłacić za wsparcie Ukrainy w takich chwilach. A także za pewną obronę wartości, które nam przyświecają. Jak pomagać Ukrainie? Lista zweryfikowanych zbiórek i organizacji Od wielu dni granice Polski przekraczają dziesiątki tysięcy Ukraińców, którzy uciekają przed wojną. Już ok. 300 tysięcy uchodźców z Ukrainy znalazło się na terytorium naszego kraju. T... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/uchodzcy-we-lwowie-czekaja-na-pociag-do-polski-fot-pavlo-palamarchuk-sopa-images-lightrocket-via-getty-images-48a8aa9.jpeg" width="938" height="625" alt="uchodźcy we Lwowie czekają na pociąg do Polski, fot. Pavlo Palamarchuk/SOPA Images/LightRocket via Getty Images" title="uchodźcy we Lwowie czekają na pociąg do Polski, fot. Pavlo Palamarchuk/SOPA Images/LightRocket via Getty Images" /> To jest cena, którą płacimy za postawienie się twardo wobec zbrodniczego reżimu. Przez lata wykorzystywał on surowce właśnie jako broń polityczną, ale też jako źródło finansowania swojej machiny wojennej. Teraz, kiedy ta machina wojenna ruszyła w stronę pokojowo nastawionego państwa, powinniśmy zrobić wszystko, żeby odciąć Rosję od finansowania kapitałem zachodnim. To nie będzie łatwe. Nie będzie to łatwe. Wiele lat budowania zależności, zwłaszcza na polu energetycznym, daje się teraz we znaki. Niemniej jest to konieczne, jeżeli chcemy mieć wpływ na to, co się w Rosji dzieje. Praktyka pokazała, że ta polityka, która dotychczas była realizowana przez Unię Europejską - czyli tworzenia ekonomicznej zależności, po to, żeby kontrolować to, co dzieje się na Kremlu - zawiodła w całości. Okazało się, że nie mamy żadnej kontroli nad działaniami Władimira Putina. Mamy natomiast otwarte kanały finansowania jego reżimu za pośrednictwem właśnie importu energii za europejski kapitał. Ta dźwignia gospodarcza, którą miała mieć Europa, okazała się energetyczną smyczą, którą ma Władimir Putin. Jest to coś, co po prostu w tym momencie zostało uwidocznione i trzeba tę politykę zmienić, bo jest nieskuteczna. Fotoreportaż z Ukrainy zaatakowanej przez Rosję. Miasta ogarnął chaos Rosyjska inwazja na Ukrainę jest prowadzona drogą lądową, morską i powietrzną. Tak sytuacja wygląda od środka. Jak wygląda sytuacja z gazem? Czy w tej sytuacji również możemy uniezależnić się od Rosji? Think Tank Bruegel twierdzi, że jest to możliwe. Ale jest tak samo, albo nawet bardziej kosztowne niż w przypadku węgla. Bruegel opublikował raport, który stwierdza, że Unia Europejska może już w ciągu nadchodzącej zimy obyć się bez gazu z Rosji. To jest bardzo optymistyczne założenie, ale będzie oznaczało potężne koszty. Z gazem jest o tyle trudniej, że to uzależnienie jest głębokie. Gaz sam w sobie jest paliwem trudnym, jeżeli chodzi o zastąpienie go. Rosja, odpowiadając za 44 proc. importu gazu do Unii Europejskiej, jest świadoma tego, że Europejczycy nie są w stanie z dnia na dzień zastąpić tego wolumenu czymś innym. Nie mamy infrastruktury. Nie mamy możliwości przesyłowych. Nie mamy zakontraktowanych dostawców. Teraz w ogóle sytuacja na ogólnonarodowym rynku gazu jest trudna, bowiem cały czas odbijają się jeszcze czkawką zaburzenia czasu pandemii. Możliwości są ograniczone. Oczywiście możemy tutaj awaryjnie debatować nad ściąganiem tego paliwa z takich krajów jak Stany Zjednoczone, państwa arabskie, Australia czy Nigeria. To będzie do pewnego stopnia możliwe. To natomiast będzie znacznie trudniejsze niż w przypadku węgla. Nie zastąpimy na pewno tego całego importu, który pochodzi z Rosji. Trzeba też pamiętać, że Rosja kontroluje część infrastruktury gazowej w Europie, na przykład magazyny gazu, więc to jest dosyć niebezpieczne. Pierwsze dni wojny w Ukrainie. Fotoreportaż Od 24 lutego trwa pełnoskalowa inwazja na Ukrainę. Codziennie rosyjskie wojska dokonują ataków na lotniska, bazy wojskowe, największe metropolie - Kijów i Charków - oraz mniejsze miasta i lu... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/dziecko-ktore-buja-sie-na-hustawce-spoglada-na-budynek-w-kijowie-zniszczony-przez-rakiete-fot-pierre-crom-getty-images-2480451.jpeg" width="938" height="626" alt="dziecko-ktore-buja-sie-na-hustawce-spoglada-na-budynek-w-kijowie-zniszczony-przez-rakiete-fot-pierre-crom-getty-images-2480451" title="dziecko-ktore-buja-sie-na-hustawce-spoglada-na-budynek-w-kijowie-zniszczony-przez-rakiete-fot-pierre-crom-getty-images-2480451" /> Tutaj warto podkreślić, że dotychczas te sankcje Unii Europejskiej i Stanów Zjednoczonych omijały eksport surowców. Nie dotykały na przykład eksportu ropy, gazu czy węgla z Rosji. I to, wbrew pozorom, nie jest hipokryzja Zachodu, chociaż rzeczywiście pewien wątek zabezpieczenia swojej własnej gospodarki ma tutaj znaczenie. Natomiast warto podkreślić, że jest to działanie ukierunkowane na to, żeby nie podbijać sztucznie cen tych surowców. Bo wówczas Rosja mogłaby zarobić tyle samo, sprzedając ich mniej. Jeżeli ceny gazu i ropy były wysokie, to Rosja, ograniczając eksport, dalej by zarabiała tyle, ile sobie zaplanowała. To byłoby działanie sprzeczne z logiką tych sankcji. W naszym najlepszym interesie jest, żeby Rosja musiała sprzedawać te surowce energetyczne tanio. Chodzi o to, żeby zmniejszyć potencjalne zarobki rosyjskich koncernów, jeżeli chodzi o ściąganie dewiz, bo kontrakty energetyczne są rozliczane w zagranicznych walutach (w dolarach i euro). Dla Rosji jest to po prostu dopływ zagranicznej gotówki, która jest szczególnie cenna w tym czasie, kiedy rubel szoruje po dnie. Kwestie eksportu surowców są dosyć trudne. To dość delikatna gra i trzeba uważać, żeby nie wylać dziecka z kąpielą. Ten sam think tank Bruegel ocenił, że decydujące będzie obniżenie popytu na gaz. Ale jak obniżyć ten popyt? Na pewno nie z dnia na dzień. To jest kwestia pewnego przemyślenia europejskiej polityki energetycznej i tego zachowania, jakie cechuje niektórych graczy na europejskim rynku energetycznym. Patrząc w długiej perspektywie, chodzi przede wszystkim o to, żeby postawić na wszystkie możliwe technologie, jakie są w stanie doprowadzić nas do realizacji celów klimatycznych przy jednoczesnym minimalizowaniu uzależnienia od paliw kopalnych. Rosja i Ukraina: skomplikowana historia, która łączy i dzieli dwa kraje Stulecia rozlewu krwi, dominacja obcych sił i wewnętrzne podziały doprowadziły do tego, że Ukraina znalazła się w niepewnej sytuacji między Wschodem a Zachodem. Mowa tutaj o włączeniu energetyki jądrowej do europejskiej polityki energetycznej, bo to rozwiązanie było przez długi czas traktowane jako taki parias technologiczny. Europa pozwalała na odchodzenie od atomu, a teraz trzeba odejść od odchodzenia od atomu.Ta polityka powinna się zmienić m.in. w takich krajach, jak Niemcy i Belgia. Te decyzje dotyczące wstrzymania pracy elektrowni jądrowych powinny być absolutnie wycofane. Można pomyśleć nad systemem wsparcia dla rozwoju energetyki jądrowej. Oczywiście drugą odnogą tego samego działania powinien być rozwój energetyki odnawialnej, która również pomaga w dekarbonizacji. Mamy tutaj ten aspekt pewnej stochastyczności pracy źródeł odnawialnych, co rodzi konieczność wspomagania ich innymi mocami. To są głównie moce gazowe. To obniżenie popytu, w chwili próby może się wiązać z czymś w rodzaju dwudziestego stopnia zasilania, ale na rynku gazowym. To znaczy, że celowo będziemy ograniczać podaż gazu dla niektórych branż, które mogą odczuć poważne niedobory. Natomiast to jest bardzo czarny scenariusz. Scenariusz, w którym Rosja odcina dostawy dostawy gazu. Na ten moment one są realizowane normalnie. Nie ma tutaj zaburzeń w dostawach surowców - nie tylko gazu, ale też ropy naftowej - do Europy. Niemniej patrząc na to, co robi Władimir Putin, musimy być gotowi na wszystko. Prace budowlane na odcinkach lądowej części gazociągu Baltic Pipe mają być wznowione. To jest dla Polski bardzo duża szansa na uniezależnienie Polski od rosyjskiego gazu. Dla Polski to jest kluczowy projekt, bo to jest możliwość zastąpienia gazu rosyjskiego gazem z szelfu norweskiego. To jest gazociąg, który jest dla nas fundamentalny, jeżeli chodzi o naszą wizję transformacji pod kątem źródeł dostaw. Unia Europejska zamknęła przestrzeń powietrzną dla Rosji. Jak wygląda ruch lotniczy nad Europą? W ostatnich dniach ruch lotniczy w Europie uległ wielu zmianom. Najpierw linie lotnicze dowoływały połączenia z Ukrainą. Obecnie większość nieba nad Europą jest zamknięta dla rosyjskich ... Baltic Pipe w tym momencie idzie zgodnie z harmonogramem. Najprawdopodobniej zostanie otwarty w październiku, a na przełomie roku osiągnie swoją pełną przepustowość. To będzie 10 miliardów metrów sześciennych gazu rocznie. Tak, w całym systemie. Do Polski dotrze około 8 miliardów z tego i to nam pozwoli zastąpić ten gaz, który bierzemy na mocy kontraktu jamalskiego. To jest coś, co dla Polski jest takim game changerem. Stoimy przed możliwością zupełnego porzucenia dostaw gazu z Rosji. Czyli wraz z rozpoczęciem działalności Baltic Pipe, Polska staje się całkowicie niezależna Rosji, jeśli chodzi o gaz ziemny? Tak i to jest coś, co dla nas jest historycznym sukcesem. Pokazaliśmy, że w ciągu względnie niedługiego czasu jesteśmy w stanie zejść z uzależnienia importu od Rosji z prawie 100 proc. do poziomu 0 proc. To jest możliwe. To jest przykład dla Europy, że są możliwości zrzucenia z siebie tego politycznego ciężaru, jakim jest uzależnienie od dostaw surowców z Rosji. Możemy to robić. Powinniśmy to robić, a wojna w Ukrainie pokazuje, że trzeba to robić bardzo szybko. To może być również dobry moment, żeby zacząć w końcu myśleć o przejściu na energię odnawialną. To daje nam pole do dyskusji i do pewnych działań. Tak, ale my o tym myślimy. Europa i tak ma bardzo ambitne cele w kwestii OZE (odnawialne źródła energii - przyp. red). Ale jeżeli mówimy wyłącznie o Polsce, to nasz kraj może nie jest na szarym końcu, ale wypada dość mizernie na tle Europy. Jesteśmy na szarym końcu. To trzeba powiedzieć jasno, że jeżeli chodzi o Europę, Polska jest na szarym końcu w rozwoju energetyki odnawialnej. To się przekłada np. na emisyjność naszej energetyki i to jest dramat. W tym momencie te plany, które się realizują w naszym kraju - czyli budowa elektrowni wiatrowych offshore i budowa dużych farm fotowoltaicznych - dają pewną iskierkę nadziei na przyszłość. natomiast są to plany rozłożone na lata. Dlatego powinniśmy wreszcie uwolnić wiatraki na lądzie. Tzw. ustawa odległościowa powinna zostać zmieniona. Natomiast z technicznego punktu widzenia to jest wszystko, co możemy w tym momencie zrobić. Pozwoli nam to po jakimś czasie cieszyć się energią ze źródeł takich jak elektrownie offshore. Tak samo jak budowa elektrowni jądrowej, która dopiero jest zaplanowana na lata 30. tego wieku. Natomiast teraz płacimy za nasze zaniedbania. To, że mamy tak mało OZE, wynika z faktu, że wcześniej tego nie rozwijaliśmy, tylko tkwiliśmy w monokulturze węglowej. Teraz tego się nie da zmienić z dnia na dzień. Niestety, energetyka jest tą płaszczyzną, która wymaga pewnej cierpliwości i konsekwencji. W Polsce, niestety, było z tym różnie. Najnowszy raport IPCC stwierdza, że jesteśmy daleko od tego, żeby osiągnąć cele Porozumienia Paryskiego. Biorąc pod uwagę obecną tendencję, wszystko wskazuje na to, że nie obniżymy emisji gazów cieplarnianych. Co gorsza, ona w następnej dekadzie może wzrosnąć nawet o 14 proc. W Polsce już pojawiają się głosy, że trzeba wstrzymać unijną politykę klimatyczną, wstrzymać system ETS. To jest, moim zdaniem, nieco trochę cyniczne wykorzystywanie sytuacji w Ukrainie do osiągnięcia własnych celów przez Polskę. To nie unijna polityka klimatyczna jest zagrożeniem, tylko właśnie uzależnienie od paliw kopalnych, przede wszystkim z Rosji. Da się pogodzić cele unijnej polityki klimatycznej z celami derusyfikacji polityki energetycznej Unii Europejskiej. To jest do zrobienia i tutaj nie trzeba zmieniać celów klimatycznych. Trzeba dołożyć do tego równoległe cele derusyfikacji w tym zakresie i to jest do osiągnięcia. To tutaj powinna Polska działać, a nie na rzecz wywrócenia do góry nogami unijnej polityki klimatycznej, bo te działania są skazane na porażkę. Polski nikt tym nie poprze. Tutaj nie będziemy mieć szerokiego odzewu ze strony państw Unii Europejskiej. To było widać już podczas próby reformy ETS przez Polskę. Wykolejenie w tym momencie polityki klimatycznej nie wchodzi w grę. Powinniśmy się skupić na tym, co naprawdę możemy osiągnąć. Np. możemy osiągnąć pewne zmiany, jeżeli chodzi chociażby o budowę w Europie infrastruktury, służącej do odbioru innych niż rosyjskie paliw. Powinniśmy naciskać np. na Niemców, żeby ostatecznie już porzucili projekt Nord Stream 2. On w tym momencie, mówiąc obrazowo, jest nieprzytomny, ale nie jest jeszcze martwy. Powinniśmy też skłaniać naszych partnerów z Zachodu do tego, żeby budowali sieć gazoportów do odbioru LNG. Żeby budowali interkonektory, żeby budowali magazyny gazu. To jest coś, co powinniśmy teraz robić. Mierzmy jednak siły na zamiary, a nie na odwrót. Projekt Nord Stream 2 został zawieszony w ramach sankcji. Teraz okazuje się, że firma, która była odpowiedzialna za ten projekt, ogłosiła upadłość. Czy to oznacza, że ten projekt został już definitywnie porzucony? Ten gazociąg leży, ta rura jest gotowa. Bankructwo spółki oznacza tyle, że ona jest porzucona, osierocona w sensie formalno-prawnym. Natomiast nic nie stoi na przeszkodzie, żeby wkrótce została otwarta i uruchomiona. Tak naprawdę to pogrzebał ją Władimir Putin swoją decyzją o ataku na Ukrainę. Z punktu widzenia bezpieczeństwa energetycznego Europy ten gazociąg nigdy nie powinien być otwarty. Nigdy nie powinien zostać zbudowany, bo on jest wymierzonym w Ukrainę takim klinem, jeżeli chodzi o bezpieczeństwo. On umożliwia przerzucenie tranzytu gazu z Ukrainy na Bałtyk. To otworzyło drogę do tak daleko idącej agresji, takiej jaką teraz widzimy w Ukrainie. Moim zdaniem to nie jest przypadek, że akurat wtedu, kiedy został ukończony Nord Stream 2, ruszyła rosyjska agresja. Rosjanie wiedzieli, że mają alternatywę dla szlaku ukraińskiego. Że w razie uszkodzeń infrastruktury w Ukrainie, w razie prowadzenia działań, które mogą naruszyć ten system, Rosjanie mieli w zapasie Nord Stream 2. Dlatego czekali z ofensywą na jego ukończenie. Co nie zmienia faktu, że widzę też możliwości wznowienia rozmów na temat tego projektu, np. gdyby doszło do przetasowania władzy na Kremlu. Nie sądzę, żeby ktokolwiek ze środowiska Władimira Putina był politycznie w stanie podnieść Nord Stream 2. W tym układzie politycznym to jest projekt, który nie funkcjonuje i ma nie funkcjonować. W przypadku zmiany władzy, jest to coś, co może być przedmiotem dalszych dyskusji i negocjacji. Rozmowa z Jakubem Wiechem, prawnikiem, dziennikarzem i zastępcą redaktora naczelnego serwisu Energetyka24.com.
Większość paliw kopalnych na świecie jest „nie do wydobycia”. Kraje Bliskiego Wschodu mogą zbankrutować
Nawet jeżeli zastosujemy się do wytycznych naukowców, mamy tylko 50 proc. szans na powstrzymanie wzrostu średniej temperatury powietrza.
W tym artykule: Ponury scenariusz Katastrofa klimatyczna i finansowa Najnowsze badania dowodzą, że większość paliw kopalnych na świecie jest „nie do wydobycia” i musi zostać w ziemi. Przewodni eksporterzy węgla, jak na przykład Indonezja czy Australia, będą musieli porzucić 95 proc. naturalnych złóż do 2050 r. Do tego czasu kraje Bliskiego Wschodu powinny całkowicie zrezygnować z wydobywania węgla. Taka polityka pozwoli przynajmniej w połowie ograniczyć skutki katastrofy klimatycznej. W 2021 r. europejskie lato było najgorętsze w historii Mimo licznych akcji edukacyjnych i dowodów na postępujące zmiany klimatyczne wiele osób nadal neguje coraz poważniejsze skutki globalnego ocieplenia. Najnowsze dane nie zostawiają miejsca na ... Ponury scenariusz Węgiel nie jest jedynym zmartwieniem. Równie szkodliwe jest masowe wydobywanie innych paliw kopalnych. Naukowcy ustalili, że w średnio świat musi zostawić nieruszone 60 proc. złóż ropy naftowej metanu. W przypadku Kanady mowa o 80 proc. Nawet jeżeli zastosujemy się do wytycznych, mamy tylko 50 proc. szans na powstrzymanie wzrostu średniej temperatury powietrza o kolejne 1,5 stopnia Celsjusza. Ponure prognozy są tak naprawdę aktualizacją raportu z 2015 r. Już wtedy klimatolodzy przekonywali, że ograniczenie wydobycia paliw kopalnych jest niezbędne w walce z globalnym ociepleniem. Jeżeli chcemy mieć większe szanse, wydobycie węgla powinno być ograniczone na jeszcze większą skalę. – Nasz smutny scenariusz dla globalnego przemysłu paliw kopalnych jest najprawdopodobniej nie w pełni oszacowany – zastrzegają autorzy badań. Na pustyni Atakama spadł śnieg. Zaskakujący widok z jednego z najsuchszych miejsc na Ziemi Śnieg na pustyni może zadziwiać, ale powinien przede wszystkim smucić. To kolejny dowód na to, że zmiany klimatyczne cały czas postępują. Katastrofa klimatyczna i finansowa Trudno przewidzieć, jak będzie wyglądała przyszłość. Część naukowców wierzy, że rozwój odnawialnych źródeł energii i systemy wychwytania dwutlenku węgla pozwolą nam na dalsze korzystanie z paliw kopalnych przynajmniej do pewnego stopnia. Takie podejście budzi jednak sporo kontrowersji, zwłaszcza że wspomniana technologia nie została jeszcze opracowana. Jeżeli do 2050 r. ludziom nie uda się przeprowadzić światowej transformacji energetycznej, jeszcze dotkliwiej doświadczymy zmian klimatycznych, a niektóre kraje poniosą ogromne straty finansowe. Państwa Bliskiego Wschodu, Rosja i byłe republiki radzieckie mają największe rezerwy paliw kopalnych, co oznacza, że stracą najwięcej. W Iraku, Bahrajnie, Arabii Saudyjskiej i Kuwejcie paliwa kopale stanowią od 65 do 85 proc. całkowitych dochodów państwa. Jeśli te kraje nie przejdą na inne formy energii, grozi im zbankrutowanie. Eksperci podkreślają, że kluczowe jest też znalezienie ekonomicznie opłacalnego sposobu na przechowywanie paliw kopalnych zakopanych w ziemi. Źródła: Nature
Polska dla ciekawskich: Bełchatów - największa dziura w ziemi
Co jest do zobaczenia w bełchatowskiej kopalni? Wielkie nic i wielki mamut.
Jestem w Mordorze – myślę, oglądając się nerwowo i oczekując pojawienia się w pobliżu armii złowrogich postaci. Na horyzoncie widzę wbijające się w niebo wysokie kominy, wypluwające kłęby białego dymu (w rzeczywistości to niegroźna para wodna). Okolica sprawia wrażenie, jakby życie na Ziemi dawno już zostało podporządkowane beznamiętnym maszynom. Monochromatyczny, pocięty koleinami krajobraz, szary popiół oraz wznoszące się kamienne ściany wokół sprawiają, że szukam na niebie krwistego oka Saurona. Kopalnia odkrywkowa węgla brunatnego w Bełchatowie to największa polska dziura w ziemi i jedna z większych w Europie. Ponad 12 km długości, 3 szerokości i 200 m głębokości. Miłośnicy futbolu mogliby na tym terenie zmieścić 5 tys. boisk do piłki nożnej! Gdy staję na dnie tego otworu, czuję się nie większy niż mrówka, a chcąc obejrzeć maszynę wydobywającą węgiel, muszę nie tylko zadzierać głowę, ale też odchylać się do tyłu. Powiedzieć, że ten sprzęt jest imponujący, to nic nie powiedzieć. Jest absolutnie fascynujący! Koparki, obsługiwane przez pięcioosobową załogę, ważą 8 tys. ton (niemal tyle co wieża Eiffla). Dokopanie się do złóż wymaga przebicia się przez ponad 150-metrową warstwę ziemi i skał. Pod nią kryje się węgiel brunatny, czyli pozostałości po roślinach rosnących tu jakieś 20 mln lat temu. Wciąż można tu natrafić na kawałki sekwoi lub włókna z dawnych pni. Wydobywany przez całą dobę urobek trafia na taśmociągi i wędruje do elektrowni Rogowiec, w której dzięki kilku magicznym sztuczkom zamieniany jest w prąd. Kopalnia to także miejsce, w którym zakończył życie jeden z mamutów włochatych przemierzających niegdyś Europę. Szczątki ogromnego zwierza są do obejrzenia w gablocie. Jego czaszka jest najstarszym tego typu polskim znaleziskiem (ma ok. 200–300 tys. lat). Kopalnię można podziwiać, pędząc ciężarówką po dnie wyrobiska, lub oglądać z góry, z tarasów widokowych. Patrząc na ogromny, pocięty maszynami teren, nie mogę tylko zrozumieć, jak to się właściwie stało, że Peter Jackson nie nakręcił tu najważniejszych scen Władcy pierścieni. Warto wiedzieć: Kopalnia po zapadnięciu zmroku jest rozświetlona jedynie reflektorami koparek i wygląda niczym piękne upstrzone gwiazdami niebo Kopalnia cieszy się taką popularnością, że na jej zwiedzanie trzeba czekać w kolejce. Rezerwacje przyjmowane są z miesięcznym wyprzedzeniem. Zwiedzanie odbywa się w grupach, specjalnie przystosowanymi ciężarówkami. Chęć odbycia wycieczki należy zgłaszać na stronie kopalni.
Twardszy niż diament, elastyczny jak guma. Odkryto nową formę węgla
Skompresowany szklisty węgiel – tak nazywa się substancja uzyskana przez badaczy z Chin i USA. Jej niezwykłe właściwości sprawiają, że może znaleźć zastosowanie w elektronice i kamizelkach kuloodpornych.
Najtwardszym występującym na świecie naturalnym materiałem jest diament – w popularnej skali twardości Mohsa ta odmiana węgla ma maksymalną ocenę, czyli 10. Twardość wynika z bardzo uporządkowanej struktury krystalicznej. Atomy węgla są w nim ułożone w regularną sieć. Wiązania pomiędzy nimi sprawiają, że diament jest nie tylko bardzo twardy, ale też trudno topliwy i stanowi izolator dla prądu elektrycznego. Można go natomiast spalić, ponieważ składa się z czystego węgla. Diament jest też dość kruchy. Diamenty powstają pod wpływem ogromnego ciśnienia, które „porządkuje” atomy węgla. Naukowcy odkryli jednak, że jeśli w trakcie tego procesu będą ogrzewać węgiel, może on utworzyć nowy, nieznany dotąd materiał. Jego nazwa to skompresowany szklisty węgiel. Wyniki badań nad tą substancją opublikowało czasopismo naukowe „Science Advances”. Wytrzymały i elastyczny Pod względem chemicznym skompresowany szklisty węgiel jest czymś pomiędzy diamentem a grafenem – formą węgla, która może tworzyć płaskie „płachty”. Dlatego nowy materiał jest zarówno twardy (twardszy od naturalnego diamentu!), jak i elastyczny, a przy bardzo lekki. Z nowego węgla będzie można wytwarzać elementy opancerzenia, zwłaszcza te, które muszą mieć niewielką masę. Tak jest w przypadku helikopterów i samolotów bojowych, a także kamizelek kuloodpornych i innych elementów chroniących żołnierzy na polu walki. Skompresowany szklisty węgiel jest też podobny do krzemu. Zależnie od zastosowanych domieszek może przewodzić prąd lub być izolatorem. Badacze przewidują, że w przyszłości węglowa elektronika może całkowicie zastąpić krzemową. Naukowcy twierdzą, że skompresowany szklisty węgiel można produkować stosunkowo łatwo i w dużych ilościach. Możliwe więc, że ten materiał doprowadzi wkrótce do przełomu technologicznego. Szczyt twardości Z wyliczeń fizyków teoretyków wynika, że powinien istnieć materiał aż o 58 proc. trwalszy od diamentu. Powstałby on, gdybyśmy krystaliczną strukturę diamentu sprasowali, tak że przekształci się ona w sześciokąty – nieco podobne do tych z kryształów grafitu, czyli innej odmiany węgla. Próbki takiego materiału nazwanego lonsdaleitem po raz pierwszy odnaleziono w 1967 r., w kraterze po upadku meteorytu w okolicach Canyon Diablo w Arizonie. Mniej więcej w tym samym okresie nauczyli się go także otrzymywać sztucznie w laboratorium – ściskając grafit w wysokiej temperaturze przy użyciu materiałów wybuchowych. Jednak nie jest on tak twardy, jak przewidywano...
Cześć pracy - krótka historia śląskiej doli [REPORTAŻ]
Śląsk został, dosłownie, przeorany. A to niszczące naturę wyrywanie ziemi bogactw kształtowało zarazem człowieka, dając niezwykły etos pracy.
Reportaż Dariusza Kortko, 2009 Węgiel. Bogactwo i przekleństwo Górnego Śląska. Zapełnił krajobraz szybami kopalń, kominami fabryk i osiedlami familoków z czerwonej cegły, wprowadził nowe obyczaje. Kazał mówić raz po polsku, raz po niemiecku. Wzbudzał strach, ale i dawał pewny chleb. Jego czas się kończy, jednak mieszkańcy tej ziemi nie powinni bać się zmian. Węgiel nauczył ich ciężko i solidnie pracować. Szacunek do pracy stanowi cenne dziedzictwo. Giszowiec w 1936 r. to górnicze osiedle niedaleko kopalni „Giesche”. Wiejskie domki, każdy z ogródkiem. W chlewikach kury, kaczki, świnie, kozy. To tam przychodzi na świat Erwin Sówka. Matka wie, co go czeka. Porządek jest taki: jak chłopak skończy 14 lat, ojciec zabierze go pod ziemię. Nauczy syna rąbać węgiel, a on przekaże tradycję dalej. Ale Erwin tak nie chce. Kopalnia to czarna dziura, z której wydobywa się pył i osiada na wypucowanych przez matkę oknach. Nie da się jej lubić. Na szczęście w Giszowcu remontują drogi. Erwin woli wozić taczką kostkę brukową. Zarobione grosze kładzie matce na stole w kuchni – tak samo jak ojciec, gdy przynosi wypłatę z kopalni. Robota przy kostce szybko się kończy, ale są przyjęcia w przykopalnianej elektrowni „Jerzy”. Byda za elektryka – myśli Erwin. Przy obsłudze turbiny poznaje Teofila Ociepkę. To mistyk, okultysta, mistrz nauk tajemnych Loży Różokrzyżowców. Przez całe życie stara się odkryć prawdę o świecie. Opowiada Sówce o Saturnie, na którym po śmierci przebywają nasze ciała astralne, o bestiach, które tam mieszkają, smokach, które walczą ze sobą jak dobro i zło w człowieku. Sówka jest zaczarowany, chce malować. Po wojnie kopalnia „Giesche” nazywa się „Wieczorek”, od Józefa Wieczorka, działacza komunistycznego. Jest robota w dziale propagandy, przy malowaniu portretów Lenina, wielkich budów socjalizmu, dodawaniu majestatu górnikom dumnie patrzącym w przyszłość. Sówka na etacie maluje transparenty i dekoruje sale na partyjne egzekutywy, a po szychcie bezwstydnie gołe święte Barbary, o obfitych kształtach, na tle familoków i kopalń. Jest szczęśliwy, ale kopalnia nie chce o nim zapomnieć. – Miałem 18 lat, jak wezwali mnie do wojska. Mnie tam wcale nie ciągnęło – mówi. Nie trzeba iść do armii, wystarczy odpracować 20 miesięcy przy fedrunku węgla. Sówka zjeżdża więc pod ziemię. Podszybie czyste, wymurowane, wygląda jak duża piwnica. Nie będzie tak źle – myśli. Ale czuje, że kopalnia już go nie wypuści. – Już byłem jej – mówi. W „Wieczorku” spędzi 35 lat. Zaczyna od ciskania wozów, potem dają mu łopatę i awansują na ładowacza. Starsi górnicy uczą: bezpieczeństwo na pierwszym miejscu, nie wkładaj łap, gdzie nie trzeba, co nagle, to po diable, popatrz na węgiel, czy się nie odspaja, zobacz, gdzie stoisz, żeby ci coś na łeb nie spadło, czy strop i ociosy są zabezpieczone. Już po miesiącu Erwin jest jak z grafitu. Węgiel wgryza mu się w nos, pod język, ma go pełno w uszach. Oczy pomalowane pyłem niczym kredką. Cały pachnie węglem. Nie jest szczęśliwy. – Moja artystyczna dusza nie pasowała do tego brudu na dole – mówi. – Ciągle żech myśloł, że tam na górze świeci słońce, fajne dziołchy chodzą po ulicach, a jo tu na dole, w tym Hadesie, kąpię się we własnym pocie. Potrzeba cynku, potrzeba węgla Górny Śląsk 200 lat wcześniej. Koniec świata. Lasy, bagna, torfowiska. Gleba licha, piaszczysta. Chłopi przypisani do ziemi pracują „na pańskim”. Największe miasta – Gliwice i Bytom, każde ma mniej niż tysiąc mieszkańców. Zapomniały już o dawnym bogactwie, o rudach ołowiu i srebra, żelaza i cynku, które kiedyś płytko leżały pod ziemią. Trzeba po nie sięgać coraz głębiej, ale wyrobiska zalewa woda. Jak sobie z nią poradzić? Srebro płynie teraz statkami z Nowego Świata i jest tanie. Śląskiego nikt nie chce. Jest jeszcze węgiel, ale co to za kamień? Dobry do kuźni, cegielni, browaru, bo daje wyższą temperaturę niż drewno. Ale tu jest Śląsk. Ile jest takich zakładów? Wystarczy kilkaset ton na rok. Co innego galman. Ruda cynku, prawdziwe bogactwo. Na cynk jest wielki popyt. Można nim pokryć stal, a przestanie rdzewieć. Z cynku są dachy, rynny, wiadra, garnki, maszyny i statki. Świat szaleje. Cynk jest cenny jak złoto. Trzeba wytapiać. Drewno, które ogrzewa wielkie piece, nie wystarcza. Potrzebne jest nowe paliwo. Węgiel. Od 1742 r. Śląsk jest częścią Prus. W 1779 r. Friedrich Wilhelm von Reden, minister na dworze króla Fryderyka II, zostaje dyrektorem śląskiego Wyższego Urzędu Górniczego. Plan Redena: znaleźć więcej galmanu i węgla. W 1790 r. inżynier Salamon Isaak odkrywa, że również w okolicach wsi Łagiewniki i Zabrze są wielkie pokłady węgla. To wiadomość, na którą Reden czeka. Na Śląsku wyrastają szyby kopalń: „Brandenburg”, „Koenigin Luise”, „Prinz Karl von Hessen”. Potrzeba rąk do pracy. W 1807 r. król pruski znosi poddaństwo i chłopi przenoszą się do osiedli budowanych przez kopalnie i huty. Przemysł zmienia ich życie. Dawniej zimą się spało, a latem pracowało. Teraz wstają na szychtę zawsze o tej samej porze. Za to co miesiąc wypłata. W mieszkaniu kanalizacja, bieżąca woda, wychodek w sieni. Płatne urlopy, zasiłki chorobowe, renty. Taka robota to skarb. Połowa XIX w. Już trzy czwarte światowej produkcji cynku pochodzi ze Śląska. W kopalniach i hutach pracuje 23 tysiące ludzi. Górny Śląsk wydobywa 975 tys. ton węgla, 200 tys. ton rudy żelaza, 170 tys. ton galmanu oraz 800 ton rudy ołowiu i srebra. W hutach wytapia 62 tys. ton żelaza, 28 tys. ton cynku, 700 ton ołowiu i 580 kg srebra. Śląsk to cywilizacja. W Warszawie jeżdżą dorożki, a między Gliwicami a Piekarami kursuje już parowy tramwaj. Sąsiadka ma brudny parapet – Nikiszowiec za mojego dzieciństwa to była kwitnąca dzielnica, jak z filmów Kazimierza Kutza – wspomina Dorota Simonides, profesor etnologii, rocznik 1928. – Na osiedlu wszyscy się znali. Jak babka opowiadała o górniku, którego spotkało coś złego, mówiła tak: „Wiecie, to jest synek tyj Hildy, co to jest cerą Karlika Wróbla, no tego, co to se wzion za żonę ta Waleska spod gruby, tam niedaleko Sauera”. No i wszyscy od razu wiedzieli, że chodzi o Paulka od Badury. – Właściciele kopalni „Giesche” bardzo o nas dbali – mówi Simonides. – Zbudowali karczmę, pocztę, pralnię i magiel. W 1926 r. kościół, a kilka lat później krytą pływalnię. Między szybami kopalni „Giesche” jeździła kolejka, którą nazywaliśmy Balkanem. Za przejazd nic się nie płaciło. Mieszkaliśmy w familoku z czerwonej cegły. To nie był zwykły dom. To była wspólnota. Dzieci bawiły się na placu. Jak mama wychodziła na targ do Mysłowic, uważała na nas sąsiadka. Kobiety stale zaglądały przez okna. Jak nie ta, to tamta. Jak Biolicka wolała przez okno: „Ela, Mela, Pela… do domu spać!”, to wiadomo było, że jest ósma wieczorem, moja mama zaraz otworzy okno i nas też zawoła. Porządek był. Kopalnia zatrudniała hydraulików, ślusarzy, malarzy; wystarczyło zgłosić: rura od wody się zatkała, okno się nie domyka – i kopalnia przysyłała fachowca. W kopalni brudno, w domu czysto. Jak tata wracał z szychty oblepiony pyłem węglowym, mama szykowała kąpiel. Ojciec przebierał się w czyste ubranie. W domu wszystko musiało lśnić. Na ścianach wykrochmalone makatki z napisem: „Gość w dom, Bóg w dom” albo „Kto rano wstaje, temu Pan Bóg daje”. Obrusy bieluśkie, firany śnieżne. Okna pucowane co sobotę, błyszczące. Do szorowania klatki schodowej były dyżury. Dzieci czyściły sidolem klamki w drzwiach i tabliczki z nazwiskami. Kobiety wszystko widziały. I plotkowały: – Badurko, patrzcie, a ta mo niewymyty parapet. Dopiero co malowany i już taki czorny!? Brudny parapet to była sensacja i wstyd. Jak ktoś się przyprowadził na osiedle ze wsi, to mu się wszystko pokazywało: tu pierzemy, tu szpanujemy gardiny, szyby pucujemy co sobotę. A gdy jakaś kobieta była chora albo w zaawansowanej ciąży, inne gospodynie w klatce dzieliły jej robotę. Raz Masarczyczka zaniemogła, tośmy jej od razu poszły powiedzieć: My wom okna pomyjemy. I ustalono między sąsiadkami: ta się będzie dziećmi opiekować, ta będzie gotowała, ta będzie okna pilnowała, żeby było czyste. Ludzie tak żyli. A jak się ktoś wyłamywał, to nie miał lekko na osiedlu. Musiał się wyprowadzić. Każdy mężczyzna pod ziemię Albert Badura, ojciec Doroty Simonides, zjechał pod ziemię, gdy skończył 14 lat. Został cieślą górniczym, ożenił się, urodzili mu się synowie, a on opowiadał im o podziemnych chodnikach. A sztygar już czekał i pytał: panie Badura, kiedy wasz synek przyjdzie do roboty? Skończył już 14 lat? Nie? To jeszcze poczekamy. Górnicy to byli kamraci. Musieli na siebie uważać, bo na dole mieli swoich najbliższych. – Mój tata pracował ze swoimi synami, szwagrem i zięciem – mówi Simonides. – Wiedział, że jak coś mu się stanie, to nam wszyscy pomogą, a moja rodzina nie będzie sama. W 1938 r. w kopalni „Giesche” było wielkie tąpnięcie. Tata ledwo przyszedł z szychty do domu. Jeszcze nie zdążył się rozebrać, a tu syreny. Karlik jest na dole, wyszeptał. A Karlik to był mąż jego siostry. Zaraz poleciał na kopalnię. Wszyscy już byli na cechowni i pytali, czy są potrzebni. Ci, co znali zagrożony pokład, zjeżdżali na dół i ratowali. Ojciec też zjechał. Nie wyszedł, dopóki nie wykopał martwego szwagra. A jak na kopalni były zwolnienia, górnicy postanowili podzielić się chlebem. A to znaczyło, że będą się dzielić pracą. Ojciec nas zawołał i powiedział: przez kilka miesięcy będzie biedniej, bo ja będę robił tylko dwa tygodnie w miesiącu, a następne dwa tygodnie będzie fedrował mój kolega. Pieniędzmi rządziła mama. Ojciec kładł wypłatę na stół. Mówiło się, że robi „Handstand”, to znaczy, że stoi na głowie, by z kieszeni wszystko wyleciało. Mama parę groszy dawała ojcu na spłukanie gardła, bo po szychcie górnicy szli do karczmy. A jak ktoś się tam zasiedział, kobiety wysyłały po niego dzieci. W domu było co robić – garnki ponitować, buty ponaprawiać, zwierzęta oporządzić. W chlewiku trzymaliśmy wieprzki i drób. Jedzenia się nie marnowało, resztki trafiały do chlewika. Kopalnia to był porządek. Na dole hierarchia: pomocnicy, ładowacze, popychacze wózków. Rębacz to już był ktoś! Urabiał węgiel i nie mówiło się do niego „ty”, tylko „wy”. Nawet syn, który przyszedł do roboty na kopalni, nie mógł ojcu, z którym pracował, powiedzieć „ty”. Do sztygara mówiło się „oni”, np. „Panie sztajger pozwolą mi dzisiaj pójść na przodek”. A jak starszy górnik szedł ulicą, młodsi musieli mu się ukłonić. – Dzieci były w ten porządek włączone – mówi Simonides. – Po szychcie górnik zostawiał na cechowni markę. To blaszka z numerem, jak nieśmiertelnik u żołnierza. Nasz tata czasem wchodził do domu, wkładał rękę do kieszeni i wołał: Jezderkusie, marka! I któreś z nas musiało lecieć na kopalnię, oddać markę, żeby taty nie szukali. Wiedzieliśmy, że jak tata nie wracał z szychty, a na cechowni nie było marki, to znaczyło, że on jest pod ziemią. A jak nie było wiadomości, że został na drugą zmianę, to już był strach, że coś złego się stało. Stąd u Badurów rytuał. Ojciec wychodzi o świcie do pracy, a matka budzi dzieci. Ustawiają się w szeregu, a ojciec czyni im znak krzyża na czole. Żegna się, bo nie wiadomo, czy wróci. Matka pilnuje, żeby się wszyscy za ojca modlili. Szczęść Boże, panie sztajger W Polsce Ludowej królują hasła: „Niech żyje nam górniczy stan”, „Polska na węglu stoi”, „Chwała górnikom”. Werbownicy odwiedzają miasta i wsie, szkoły i kluby. Obiecują lepsze życie: mieszkanie, pieniądze, talon na meble. Liczy się węgiel. Na zebraniach w kopalniach – wydobycie. W komitetach PZPR – wydobycie. Na plenach partii – wydobycie. Więcej i więcej. Na etykietkach od zapałek: „Zostań górnikiem. To dobry i zaszczytny zawód”. Wincenty Pstrowski w 1947 r. wyzywa górników na pojedynek: „W lutym wyrąbałem 72,5 m chodnika, wykonując 240 proc. normy. W kwietniu 85 m, 293 proc. normy. Kto da więcej niż ja?”. Zygmunt Strzelecki w 1952 r. mieszka na wsi pod Bydgoszczą. Obowiązuje dekret: osoby podejrzane ustrojowo można skierować do przymusowej pracy w kopalni. Brat Strzeleckiego na godle domalowuje orłu koronę i UB uznaje rodzinę za niebezpieczną dla ustroju PRL. Zbigniewa wcielają do wojska i wywożą na Śląsk. Przez dwa lata pracuje w „Wieczorku” za darmo. Nie ma odwołania. Z nim inni „ochotnicy”. – Niektórzy to byli chłopcy z dobrych domów. Bali się zjeżdżać. Płakali – wspomina Strzelecki. – Ale musieli, bo inaczej był sąd i wyrok. Strzelecki jest twardy, ciężka robota to dla niego nie nowość: – Sprawdziłem się na dole. Po dwóch latach podpisuje umowę z kopalnią i zaczyna zarabiać. Przodownik pracy, medale, dyplomy. Dostaje mieszkanie w Nikiszowcu. Familok. Dwa pokoje i kuchnia. – Zrobili mnie strzałowym. Musieli bardzo potrzebować tego węgla, skoro takiemu podejrzanemu ustrojowo jak ja dali do ręki materiały wybuchowe – śmieje się. Ślązakom państwo nie ufa. Mówią gwarą, w czasie wojny masowo podpisywali volkslistę. Ani to Polacy, ani Niemcy. Służyli w Wehrmachcie. Zdrajcy. Nowe kadry to ludzie zaufani, powinni należeć do partii, najlepiej żeby byli z głębi Polski. Strzelecki zapisuje się do PZPR, przyjmują go z otwartymi ramionami. Sówka: – Pod ziemią trzeba mówić każdemu „Szczęść Boże” albo „Glueck auf”, ale partyjniaki mówią „Cześć pracy”. Starsi górnicy się śmieją i podpuszczają partyjnych: „Szczęść Boże, panie sztajger”. Sztygar ze złości odgryza się Ślązakom: – Krzyżaki! Strzelecki: – Miejscowi nam nie ufali, dokuczali mi, wyzywali od goroli. Dostałem nerwicy. Przekonali się do mnie po czterech latach. W 1948 r. Pstrowski usuwa zęby. Nie czeka, aż się rany wygoją. Zjeżdża na dół i umiera na zakażenie krwi. Górnicy śpiewają: „Jeśli chcesz iść na Sąd Boski, pracuj tak jak Wicek Pstrowski. Wincenty Pstrowski, górnik ubogi, przekroczył normę, wyciągnął nogi”. Simonides: – Komuniści kazali ludziom pracować dla Polski Ludowej. A oni są wierni swoim rodzinom i swojej kopalni. We wrześniu 1939 r. Polacy zaminowują kopalnię „Giesche”, bo nie chcą jej oddać Niemcom. Albert Badura zbiera kolegów, zjeżdżają na dół i odcinają ładunki. W grudniu 1944 r. to Niemcy minują kopalnię. Chcą ją wysadzić, żeby nie wpadła w ręce nacierających Rosjan. Badura znów zbiera kolegów. Powiada: Chopy, musimy ratować kopalnia. I znów zdołali ją rozminować. – Dla mojego ojca nie była to ani sprawa polska, ani niemiecka. Bronił kopalni, bo to było całe jego życie – mówi Simonides. Strach werbusów Rudolf Wróbel, urodzony w Nikiszowcu, kończy szkołę w 1956 r. Pod nosem nuci: „Hej chłopcy, junacy, dziewczęta. Do roboty, do roboty. Jedno hasło jak rozkaz pamiętaj. Do roboty, do roboty”. – Podobały mi się te piosenki z radia, to żech się chycił za murarza – mówi. Ale kopalnia kusi go lepszym zarobkiem. – Dali mnie do transportu węgla. Potem kazali czyścić taśmociągi, aż mogłech pójść na filary. Kiedyś na grubie nie było kombajnów, co kroiły pokłady. Węgiel rąbało się na filarach. W kopalni coraz więcej werbusów z całej Polski. – Nie żyli z nami na osiedlu, ino w hotelu robotniczym, w wulcoku. Roboty trza ich było uczyć. Biedne były chłopaki, my im sznitki na dniówka przynosili – wspomina Wróbel. – A śmiechu było, bo jak wsiadali do szoli, to my godali: trzymej się chopie, bo zarozki bydzie zakrynt. I oni się trzymali mocno, choć szola jak winda, jeździ ino góra–dół – śmieje się Wróbel. Sówka: – My tych z Polski durś robili za bozna. Godaliśmy: Podej mi tyn łon. To było takie słowo-wytrych. Kto robił na dole dłużej, wiedzioł, że potrzebny jest majzel albo łom. A oni nie. Roboty nie znali. – No pryndzyj, podej tyn łon, poganialiśmy. A te boroki nie wiedziały, o co chodzi. Boroki po szychcie wchodziły do łaźni. Na łańcuszkach, podwieszone pod sufitem, wisiały brudne ubrania. Setki. Werbusy do łaźni i patrzyli w górę. – Co to jest? – pytali. – To rzeczy górników, którzy zginęli w kopalni – mówili im starsi. Wróbel jeszcze dziś śmieje się na to wspomnienie. – No, ale jak werbusy strach mieli już bardzo wielki, to my się im starali życie umilać – mówi. – Na kopalni robił taki jedyn Maks, głuchy na jedno ucho. I my przy nich z Maksa żartowali. – Maks, jak zdrowie? A on: – Kombajn gotowy w połowie. – Maks, wybierają do rady. – A jo pieprza na wulcu obiady. No i już się wszyscy śmiali i było lżej. Etos pracy w PRL-u W 1978 r. Jan Woźniak, absolwent Wydziału Górniczego Politechniki Śląskiej, podpisuje umowę o pracę z kopalnią „Sośnica” w Gliwicach. I zauważa, że rodowici Ślązacy są bardziej przywiązani do pracy, a przyjezdni jak niebieskie ptaki; co rusz ktoś zapije, rzuci robotę, a za dwa dni ma nową. Widzi, że sztygarzy nie szanują górników, na odprawie przed zjazdem na dół słyszy: „Ty, chuju, pójdziesz tu, a ty zapierdalaj tam. I zabierz ze sobą jeszcze tego młodego chuja”. Poza tym władza rozdaje szpady na lewo i prawo, choć to symbol długoletniej, nienagannej pracy. Woźniak: – Dostałem białe sztygarskie ubranie, ale było mi wstyd. Chciałem się jak najszybciej pobrudzić, żeby się nie wyróżniać. Koledzy z nadzoru śmiali się, że jestem taki wrażliwy. Mówili: ludzie miękcy nie mają czego szukać na dole. Nam trzeba ludzi twardych, odważnych, podejmujących szybkie decyzje. Jan Gerlich, inżynier z kopalni „Pokój” w Rudzie Śląskiej: – Było jak w obozie pracy. Ministerstwo opieprzało tych ze zjednoczenia, ci ze zjednoczenia ochrzaniali dyrektorów kopalń, a oni z kolei wyżywali się na dozorze. Uważali, że jak nam nie dadzą w dupę, to nie będzie wyników. Robota w świątek piątek, soboty i niedziele. Po szychcie obowiązkowe odprawy, ale dozór bał się zdawać raport, jak urobek był za mały. Siedzieliśmy pod ziemią, dopóki nie było nafedrowane zgodnie z planem. Ledwo człowiek wszedł do domu, znowu go wzywali. Wieczne napięcie. Dobrze zarobić można było tylko w nadgodzinach. Górnicy na normalnej dniówce słabo fedrowali – a to kombajn się zepsuł, a to taśmociąg się zerwał. Plany robili w nadgodzinach i kasa leciała. Socjal kłuje Polskę w oczy Bronisław Michalewicz z kopalni „Wieczorek” o tamtych czasach mówi z nostalgią: – Jestem z Kaszub, z wykształcenia technik budowy okrętów. Przyjechałem na Śląsk ponad 30 lat temu i zostałem „kaowcem” w hotelu robotniczym dla górników. Organizowałem im dyskoteki, wycieczki, kino. Piłem z nimi. O socjalu wiem wszystko. Jak górnik robił w soboty i niedziele, nie dostawał pieniędzy do ręki. Zarobek za te dni miał wpisany do książeczki „G”, a potem hulaj dusza w sklepie górniczym. Tam towary niedostępne gdzie indziej: narty, dywany, sokowirówki. No, wszystko. Kto nie ma książeczki „G”, może poprosić górnika, by coś mu kupił. Ale nie za darmo. Pralka Amica kosztuje 1 119 zł – górnik sprzeda za nie mniej niż 4 400 zł, bo złotówka górnicza jest warta 4–5 razy więcej. – Moi znajomi z Kaszub, którzy wyjechali na Śląsk, chcieli się pokazać – mówi Michalewicz. – Przysyłali do domów lodówki, telewizory, pralki automatyczne. Pokazywali rodzinie złote sygnety. Opowiadali o ośrodkach wczasowych w Bukowinie, Tresnej, Jaworzu i o wczasach w Bułgarii, bo raz na trzy lata mieli prawo wyjazdu do demoludów. Każdy Polak, który jechał na Zachód, mógł kupić w banku 100 dolarów. – A górnik dodatkowe 150 – mówi Michalewicz. – Kopalnie utrzymywały kluby sportowe i wyciągi narciarskie. Wystarczyło powiedzieć i podstawiali autobus na narciarski wyjazd. Nasza kopalnia miała dwa lodowiska. Biletów na mecze zawsze był gruby plik. Wiadomo, klub dał bilety, a kopalnia za nie płaciła, ale górnicy zawsze szli za darmo. Ach, jak Polska zazdrości górnikom! Na węglarkach, które wracają puste na Śląsk, można przeczytać: „Masz zabić świniaka, lepiej zabij Ślązaka”. Za Gierka tu było eldorado – To tylko tak pięknie wyglądało – mówi Andrzej Ciok, wiceprzewodniczący „Solidarności” w Jastrzębskiej Spółce Węglowej. Do Jastrzębia Zdroju przyjechał w 1976 r., zatrudnił się w kopalni „Borynia”. – Na Śląsk uciekało się przed wojskiem. Ilu było takich, co planowali odrobić i wrócić? Ale kopalnia szybko dawała mieszkanie. Za Gierka tu było eldorado. Tyle że komuna zaczęła szaleć. Na „Boryni ”pracowało 9 tys. osób, a co roku było do podziału tylko sto talonów na auto. Nawet dyrektor się nie liczył, talony dostawali działacze partii. Sekretarz pojeździł polonezem dwa lata, a potem sprzedał z zyskiem, bo auto na giełdzie było droższe niż nowe. Zresztą, sekretarz zaraz dostał nowy talon. Na najlepiej płatnych stanowiskach pracowali członkowie partii. Kto chciał iść do technikum, musiał należeć do ZMS-u albo partii. Nawet przy flaszce z kolegami nie mówiło się o poglądach. Każdy się starał uszczknąć jak najwięcej z pańskiego stołu. Widziałem, jak na zabawie oddziałowej podpity górnik proponował: „Panie sztajger, weźcie moja baba, skorzystajcie, bo ona dzisiaj bez majtek”. Ludzie nie mogli już znieść tego gnojenia. Ciok wciąż się wzrusza, gdy wspomina górnicze strajki z 1980 r. Stanęły wtedy jastrzębskie kopalnie. – Komuniści się tego po nas nie spodziewali. Wszyscy mówili, że jesteśmy pieszczochami PRL-u. Ale nawet pieszczoch nie zgodzi się na upodlenie – mówi Ciok. – Na „Boryni” wybuchł strajk, bo dyrektor protestującym górnikom obiecał, że im przyśle trzy wozy siana. A my nie byliśmy bydłem. Tak to się zaczęło. – Ludzie mieli też dość systemu czterobrygadowego – dodaje Roman Brudziński, szef „Solidarności” w kopalni „Zofiówka”. – Pracowali przez sześć dni pod rząd, nawet w niedziele i święta, a potem dwa dni odpoczywali. Wolna niedziela wypadała raz na siedem tygodni. A górnicy to tradycjonaliści, przywiązani do Kościoła. Bolało ich to, że nie mogli chodzić na niedzielne msze. Nikomu nie mogli się poskarżyć, chyba tylko księdzu w konfesjonale. Koniec przywilejów W wolnej Polsce ma być inaczej, ale już w połowie lat 90. Śląsk słyszy: kopalń jest za dużo, trzeba zamykać. Znikają: „Jowisz”, „Saturn”, „Silesia”, „Czeczott”… Kopalnia ma działać na zasadach rynkowych. W 1998 r. reforma. Ludzie mogą sami odchodzić z kopalń. Dostaną odprawę, nieco ponad 30 tys. zł na rękę, ale już nigdy nie będą mogli wrócić. Wielu się decyduje. Po Śląsku krąży dowcip: „Wpada górnik do salonu samochodowego i pyta: – Są peugeoty? – Są – odpowiada sprzedawca. – A są zielone? – Tak. – To wezma dwa”. – To nieprawda – mówi prof. Marek Szczepański, socjolog z Uniwersytetu Śląskiego. Górników, którzy wzięli odprawy, podzielił na grupy. – Najmniej liczna, bo dwuprocentowa, to desperados. Za pieniądze z odpraw jeździli na Karaiby albo „na balety” do Krakowa. Wszystko przehulali. Konsumenci (40 proc.) kupili meble, auta, telewizory. 10 proc. zainwestowało w małe firmy – pijalnię piwa, tor gokartowy, parking. Pozostali dali pieniądze na lokaty, nazywam ich rentierami. Aż 7 proc. trzymało kasę w skarpetach. – Ci, co wzięli odprawy, spotykali się szybko w kolejce do pośredniaka – mówią górnicy. – „Wieczorek” jest jedyną kopalnią, która jeszcze daje pieniądze na rekreację – mówi Michalewicz. – Mamy klub emeryta, proponujemy wczasy w Tunezji albo wyjazdy na grzyby. Ale płatne. Jak rodzinie górniczej dają medal za długotrwałe pożycie małżeńskie, to do Urzędu Stanu Cywilnego jedzie poczet sztandarowy. Orkiestra dęta zagra też górnikowi na pogrzebie. To chyba wszystko. „Tata” – barczysty, silny, z wąsem. Wzbudza zaufanie. – Zwą mnie „Tata”, bo każdemu pomogę – mówi z dumą. Na Śląsk przyjechał w latach 70. z Poznania, z kolegą. Po pierwszej dniówce w bytomskiej kopalni „Rozbark” kolega się spakował i uciekł. „Tata” ma żal do rządzących, bo zamknęli „Rozbark”. – Węgiel tam był niesamowity. Wysokokaloryczny! Mój „Rozbark” był w środku listy do zamknięcia. Przed nami była „Andaluzja”. Robiliśmy jak głupki, żeby nas tylko oszczędzili. A potem było oszustwo. Zamknęli „Rozbark”, bo przy „Andaluzji” było wielkie osiedle, które żyło z kopalni. Byłaby rozróba. A my, w środku miasta, rozparcelowani, nie mieliśmy nic do gadania – mówi. – „Andaluzja” weszła na nasze pokłady i fedruje. A nasze szyby zasypali. „Tata” musiał się przenieść do „Pokoju” w Rudzie Śląskiej, ale tęskni za „Rozbarkiem”. – Tam ludzie byli inni. Wszyscy się znali, był mannschaft, męska sztama. Tutaj jest inaczej. Ludzie liczą pieniądze. Brakuje rąk do pracy, przychodzą młodzi. Nic nie potrafią. Dyrekcja chucha na nich i dmucha, bo jak odejdą, nie będzie komu robić. Denerwują mnie. Ja takiemu nie mogę nawet powiedzieć „ty chuju”. Gdy Michał Pawlik przeszedł na emeryturę, kopalnia „Wieczorek” zaproponowała mu miejsce w poczcie sztandarowym. To wielki honor, choć Pawlik wie, że czasy są już inne. – Nikt już nie patrzy na tradycje. Dzisiaj liczy się tylko pieniądz. Kopalnia ma tylko wydobywać węgiel. Resztę robią firmy zewnętrzne, które zabierają górnikom miejsca pracy. Górnika dzisiaj nikt nie ceni. I atmosfera w kopalniach jest inna. Kiedyś oddziały się spotykały, kuligi wspólne robili. Przy piwku usiedli, pogadali. Teraz każdy po szychcie zamyka się w swoich czterech ścianach. Ciok: – Nikt o nas nie dba. Wszyscy powtarzają, że górnicy najwięcej zarabiają, że mają przywileje, że do górnictwa trzeba dopłacać, a to bzdura i kłamstwo. Nikt nie pamięta, że w latach 90. ceny węgla były urzędowe, a kopalnie musiały kupować stal, drewno, maszyny po cenach rynkowych. Za AWS-u rząd raz wpompował do kopalń pieniądze, bo to była rekompensata za lata strat. Tylko raz! Kopalnie zarabiają na siebie i górnika boli, że przyprawia mu się gębę pasożyta. Nie mogą nam darować tych sklepów „G”, a zapominają, że to my wywalczyliśmy wolne soboty. Straciliśmy prestiż i zarobki. Na liście najbardziej poważanych zawodów jesteśmy na 70. miejscu! Chyba niżej niż zamiatacz ulic. Jak człowiek jedzie w Polskę, widzi w oczach ludzi pogardę. Do pracy w kopalni wstyd się przyznać. Który zakład tyle daje? Stanisław Rowiński ma 46 lat i 53 kilo wagi. Chudziutki jak patyczek. Do „Pokoju” trafił ze zlikwidowanej kopalni „Powstańców Śląskich”. – Robię tylko na pierwszej zmianie – zastrzega. Codziennie wstaje o 3.30 rano i tramwajem jedzie do kopalni. Zaraz po szychcie do domu. Zadowolony. Wylicza korzyści, jakie ma z pracy w „Pokoju”: – W „Powstańcach” miałem 1 600 zł na rękę, tu zarabiam 2 500 zł. Z działu socjalnego od razu dostałem bon na zakupy do sklepu. Na 200 złotych, i to do Tesco! W „Powstańcach” dawali po 50 zł, do realizacji w Społem. Córka do Włoch jedzie z wycieczką. Płaci kopalnia, ja tylko 338 zł. Wypłata jest zawsze na czas. Wystarczy pokazać pasek z kopalni, a w każdym banku dadzą mi kredyt. Ludzie przychodzą, patrzą, jak mam zrobione mieszkanie, i zazdroszczą. Który zakład tyle daje? – pyta. Prof. Szczepański obliczył, że w ciągu ostatnich 20 lat z polskich kopalń odeszło prawie 300 tys. górników. Zostało 115 tys., ale to wciąż wielka siła. Boją się zmian. Na stu górników aż 16 skończyło tylko podstawówkę. Mają dzieci na utrzymaniu, a żony aż połowy górników nigdy nie pracowały. Śląsk tęskni za latami świetności, bo nikt głośno nie powiedział, że przyszłości tego regionu nie da się budować na węglu. Zawód górnika nie niesie już ze sobą cywilizacji, a kopalnia przestała być centrum ustalonych wartości i ładu. Zdaniem profesora przyszłość regionu to usługi. Nikiszowiec leży na szlaku zabytków. Nieliczni turyści wysypią się z autokaru, popatrzą, pstrykną zdjęcia i odjeżdżają. Nie zostawiają złotówki, bo nie mają gdzie. – No, chyba że w budce z napojami koło szpitala albo w barze za torami w stronę Janowa – radzą nikiszowianie. Ewa Gryt ma w Katowicach firmę cateringową. Wierzy w Nikiszowiec. Kupiła cztery mieszkania w familokach. Jedno już gotowe. W kuchni wystrój tradycyjny – byfyj, piec węglowy. W oknach zazdroski. W sypialni stara szafa i święty obraz nad małżeńskim łożem. 150 zł za dobę, w weekend – 180 zł. Na rynku Gryt postawiła letnią kawiarenkę. Mieszkańcy osiedla założyli stowarzyszenie. Zbierają na kamery, które będą śledziły kiboli w kapturach. Kolejki Balkan nie da się ożywić, ale może uda się sprowadzić jej kopię? Jeździłaby na kołach i woziła turystów. Z rynku trzeba usunąć samochody, by ludzie mieli się gdzie spotykać. – Może jeszcze będzie tu eldorado, jak dawniej? – marzy Wróbel. Prof. Szczepański nie daje szans: – Do tego, co było, nie ma powrotu. Ale Nikiszowiec nie wierzy. Do dziś wspominają tu górnika, który na emeryturze zrobił sobie minikopalnię w piwnicy. Ładował węgiel, wnosił na górę i przez pochylnię w oknie wrzucał znów do piwnicy, aż żona z góry wołała: – Fajrant! Był rytuał mycia się, przebierania na czysto, zasiadania do stołu – tak, jak to robił przez całe swoje życie. Ale umarł. Jan Woźniak: – Na „Sośnicy” był facet, który 40 lat pracował jako pompiarz. Koledzy z pracy zrobili mu kawał. Zadzwonili w nocy, że woda zalewa kopalnię. Wsiadł w auto i przyjechał, choć już od półtora roku był na emeryturze. Strzelecki: – Na emeryturę poszedłem w 1985 r. Ciągle śni mi się kopalnia. Jak zjeżdżam, jak strzelam, jak fedruję. To lubię. Ale jak śni mi się inspekcja z urzędu górniczego, to się budzę nerwowy. Dorota Simonides: – Prawdziwy górnik nigdy nie odejdzie z kopalni. Dla niego kopalnia to nie jest sposób zarabiania na życie. Dla niego kopalnia to jest życie.
Technologia pozwalająca prowadzić dochodowy energetyczny biznes w dużej skali, który jednocześnie poprawia energetyczne bezpieczeństwo kraju – taki efekt ma przynieść projekt badawczy PGNiG.
Metan ulatniający się ze złóż węgla to dla pracujących pod ziemią górników śmiertelna groźba wybuchu. Ale przecież ten gaz to cenny surowiec energetyczny. Dlaczego zatem nie spróbować wydobyć go wcześniej, zanim górnicy przystąpią do fedrowania? Zwłaszcza że według szacunków Państwowego Instytutu Geologicznego-Państwowego Instytutu Badawczego w Górnośląskim Zagłębiu Węglowym mamy go 170 mld m3. Biorąc pod uwagę, że udokumentowane zasoby naszego kraju w konwencjonalnych złożach metanu wynoszą 127 mld m3, można uznać, że gra warta jest świeczki, a właściwie – porządnej metanowej flary. I właśnie dlatego w Gilowicach niedaleko Pszczyny w woj. śląskim PGNiG w ramach konsorcjum z PIG-PIB od września 2016 r. realizuje projekt badawczy „Innowacyjne metody poszukiwania i wydobycia węglowodorów”. Przedsięwzięcie wpisuje się w ramy Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju przyjętej przez Radę Ministrów 14 lutego 2017 r. – To bardzo duży, do tej pory praktycznie niewykorzystany potencjał. Produkcja metanu z węgla metodami wiertniczymi powinna być ważnym uzupełnieniem krajowego bilansu energetycznego – tłumaczy dr Janusz Jureczka, dyrektor Oddziału Górnośląskiego PIG-PIB. Wydobycie gazu z testowego odwiertu w Gilowicach daje stabilny przepływ surowca na poziomie 5 tys. m3 dziennie, a do końca października 2017 r. przyniosło 790 tys. m3. Przydaje się doświadczenie w szczelinowaniu hydraulicznym zdobyte przez PGNiG przy poszukiwaniach gazu w skałach łupkowych. – W przyszłości metan w pokładach węgla może być ważnym elementem bezpieczeństwa energetycznego kraju w oparciu o eksploatację własnych zasobów. Odmetanowanie kopalń wpłynie również zasadniczo na poprawę bezpieczeństwa pracy górników. Pozwoli też ograniczyć emisję metanu, gazu cieplarnianego, do atmosfery – mówi Piotr Woźniak, prezes zarządu PGNiG SA. Projekt Gilowice jest pierwszym etapem przedsięwzięcia badawczego GEO-METAN. Jego celem jest rozwój krajowych technologii poszukiwania, wydobycia i komercyjnego wykorzystania metanu z pokładów węgla kamiennego, zwłaszcza tych dopiero planowanych do eksploatacji. O tym, jak ważne są to kwestie, niech świadczy fakt, że z górnośląskich kopalń uwalnianych jest 900 mln m3 metanu rocznie, z czego zagospodarowuje się tylko 200 mln m3. Reszta emitowana jest do atmosfery, wzmacniając efekt cieplarniany. Jeśli projekt zakończy się sukcesem, Polska będzie miała więcej własnego gazu, praca górników w kopalniach będzie bezpieczniejsza, a emisja metanu do atmosfery zostanie ograniczona.
A gdyby tak bez węgla? Zupełnie na razie się nie da
Niemiecki entuzjazm dla odnawialnych źródeł energii nie jest zaraźliwy. Po naszej stronie granicy wielu ludzi wciąż traktuje je jak fanaberie pięknoduchów.
Węgiel, „czarne złoto”, stanowi podstawę polskiej energetyki. W 2013 r. wy-tworzyliśmy z niego 84 proc. energii elektrycznej. Polska ma duże złoża węgla, elektrownie węglowe są stosunkowo tanie w budowie i eksploatacji. Problemem jest jednak związana z tym emisja cieplarnianego CO2, a także innych związków i pyłów, które dramatycznie obciążają ekosystemy. Odpowiadają one za dziesiątki tysięcy przedwczesnych zgonów rocznie z powodu nowotworów, chorób układu krążenia i oddechowego. Europejska Agencja Środowiska w pierwszej dziesiątce miast z najgorszym powietrzem w Europie wymienia aż sześć polskich (z Krakowem na miejscu trzecim). Tymczasem związane z tym koszty nie są ujmowane w cenach energii z węgla. – W naszym kraju brakuje całościowej wizji rozwoju energetyki. Z uwagi na problemy górnictwa najwięcej uwagi poświęca się energetyce konwencjonalnej, ignorując światowe, a zwłaszcza europejskie trendy, czyli kurs na zieloną energię. A przecież przemawiają za nią nie tylko przesłanki środowiskowe, ale też kwestie poprawy bezpieczeństwa energetycznego w wymiarze lokalnym czy możliwość tworzenia innowacyjnego przemysłu i zielonych miejsc pracy. Polska tymczasem stoi w rozkroku: musi wypełnić minima w zakresie odnawialnych źródeł energii (OZE) ustalone dla poszczególnych członków UE, ale nie chce zrobić kroku dalej – mówi dr Maciej M. Sokołowski, ekspert ds. energetyki z Instytutu Analiz Badań i Certyfikacji. Zgodnie z założeniami polityki klimatycznej zawartymi w dyrektywie PE z 2009 r. Unia Europejska jako całość zobowiązała się do osiągnięcia 20-procentowego udziału odnawialnych źródeł energii w bilansie energetycznym do 2020 r. Polska ma do tego czasu uzyskać wskaźnik 15-procentowy. Według danych GUS w roku 2013 energetyka odnawialna dostarczyła 11,9 proc. energii zużytej w Polsce. Czyli jest nieźle? Pozornie. Błędy w systemie wsparcia dla energii odnawialnej – polityka przyznawania tzw. zielonych certyfikatów i dopłat – doprowadziły bowiem do stanu, w którym ogromna większość energii wytworzonej z OZE (patrz wykres) pochodzi ze... spalania, tyle że biomasy, w kotłach elektrowni. A co oznacza wzmożony popyt na biomasę? Choćby powstawanie wielkoobszarowych upraw roślin energetycznych, które niosą ze sobą zmniejszenie bioróżnorodności i wielkie zużycie nawozów. Albo spalanie drewna, które przecież można wykorzystać racjonalniej. Co więcej, w naszych warunkach, z powodu ograniczonej podaży, oznacza też konieczność importu biomasy. W trakcie jej transportu czasem więcej CO2 emitujemy do atmosfery, niż oszczędzamy, rezygnując z paliwa kopalnego! Nie tędy droga. Lepiej postawić na geotermię, słońce i wiatr. Które z tych źródeł w poszczególnych regionach kraju wybierać, pokazują mapki poniżej. Być może najlepszym sposobem na przekonanie społeczeństwa do idei zielonej energii jest promowanie energetyki rozproszonej. Wspieranie prosumentów, czyli małych producentów wytwarzający energię dla siebie, a nadwyżki oddających do krajowego systemu. Czy uchwalona w bieżącym roku ustawa o OZE może w tym pomóc? – Ustawa może pozwolić na rozwój OZE na poziomie małych źródeł do 10 kW mocy. Te instalacje przez 15 lat dostaną stałą cenę za produkowany w nich prąd. Wątpliwości budzi system aukcyjny, w ramach którego większe instalacje będą rywalizować o podobne wsparcie. Kryterium jego uzyskania będzie najniższa cena. Poza tym ustawa ułatwia przyłączenie OZE do sieci, zwalnia najmniejszych wytwórców z obowiązku uzyskania koncesji. Mając na uwadze efekty ustawy i inne możliwości finansowania inwestycji oferowane przez NFOŚiGW, można liczyć na rozwój fotowoltaiki, która wymaga najmniejszych nakładów – mówi dr Sokołowski. Węgla z naszego miksu energetycznego szybko raczej nie wyrugujemy. Ale jego udział powinien mocno zmaleć. I warto pamiętać o czymś jeszcze: najczystsza energia to ta zaoszczędzona. Autor: Sławomir Borkowski
Myślałeś, że diament jest twardy? Nowa forma węgla jest jeszcze twardsza
Nowa postać węgla, nazwana węglem Q jest twardsza niż diament, przyciąga ją magnes, świeci pobudzona prądem elektrycznym oraz pozwala uzyskiwać diamenty w pokojowej temperaturze i pod normalnym ciśnieniem.
Nową postać węgla, odmienną od grafitu czy diamentu odkryli naukowcy z North Carolina State University – informuje „Journal of Applied Physics”. Jedną z jego niezwykłych cech jest ferromagnetyzm (podobnie jak żelazo, kobalt czy nikiel jest przyciągany przez magnes). Okazał się także twardszy od diamentu i świeci pod wpływem pola elektrycznego. Węgiel Q w naturalnych warunkach prawdopodobnie występuje tylko w jądrach niektórych planet. Aby uzyskać węgiel Q, naukowcy zaczynają od odpowiedniego podłoża, którym może być szafir, szkło lub polimer. Podłoże powlekane jest węglem bezpostaciowym (amorficznym), czyli pozbawionym struktury krystalicznej. Następnie węgiel poddawany jest działaniu trwającego mniej więcej 200 nanosekund (miliardowych części sekundy) impulsu lasera. Jego temperatura podnosi się do około 3700 stopni Celsjusza, po czym gwałtownie spada. Dobierając odpowiednie podłoże i regulując czas trwania impulsu można kontrolować tempo chłodzenia. Tworzy się warstwa węgla Q, która zależnie do warunków może mieć od 20 do 500 nanometrów grubości. Proces zachodzi pod normalnym ciśnieniem atmosferycznym. Wystarczy wielokrotnie powtarzać impuls, aby powstało więcej węgla Q. Odkrywcy węgla Q opracowali także technikę wykorzystania go do wytwarzania diamentowych struktur w temperaturze pokojowej i pod normalnym ciśnieniem atmosferycznym. Mogłyby dzięki temu powstawać na przykład diamentowe nano- lub mikroigły czy inne elementy wykorzystywane do dostarczania leków, w procesach przemysłowych czy elektronice. Kierujący badaniami prof. Jay Narayan z North Carolina State University przewiduje, że węgiel Q może znaleźć zastosowanie w wielu dziedzinach technologii, na przykład elektronicznych wyświetlaczach. Z kolei diamentowe struktury powstające jako jeden kryształ byłyby znacznie wytrzymalsze od wykonanych z materiału polikrystalicznego. Technologia nie wymaga ekstremalnego ciśnienia ani temperatury i wykorzystuje dostępne na rynku lasery (podobne wykorzystywane są na przykład w okulistyce), nie powinna zatem być kosztowna. Źródło: PAP
W jubileuszowym numerze polskiej edycji National Geographic ukazał się Pana obszerny fotoreportaż, dotyczący Śląska i jego mieszkańców. Skąd pomysł zrobienia materiału właśnie w tym miejscu i o tych ludziach?
- Robiłem materiał o polskiej wsi i pomyślałem, że nadszedł już czas, aby uhonorować także polskiego robotnika, człowieka, który ciężko pracuje fizycznie. W sposób całkowicie oczywisty skierowałem się w stronę Śląska, gdzie ten etos pracy jest najbardziej czytelny. Nie pomyliłem się. Jest to absolutnie magnetyczna kraina, w której ludzie obsesyjnie myślą o pracy, a tradycja ciężkiego wysiłku, związanego z nią, jest znana od zawsze. - Czy Śląsk się Panu spodobał? - Muszę przyznać, że jestem zachwycony Śląskiem i ludźmi, których tam spotkałem. Są oni tolerancyjni, mają świetne poczucie humoru i dystans do siebie samych. Na Śląsku ciągle ważna jest tradycja, rodzina i praca. To właśnie tym wartościom, w innych częściach Polski odchodzącym już w zapomnienie, poświęciłem najwięcej czasu. Prace nad tym materiałem trwały długo, bo aż od marca do sierpnia. - Przez całe pół roku przebywał Pan na Śląsku? - Tak. Przyznam, że dzisiaj takich magazynów, które pozwoliłyby fotografowi na tak długą pracę nad jednym tematem praktycznie już nie ma. Jedynie waszyngtoński National Geographic ciągle jeszcze zleca tego typu materiały, ale w Europie, a szczególnie w Polsce, jest to absolutnie niemożliwe. Toteż zastosowałem metodę, która dobrze się sprawdziła w trakcie mojej pracy nad reportażem o polskiej wsi pt.„Rzut beretem”. Zgłosiłem się do dwóch zaprzyjaźnionych firm, które zajmują się fotografią, a mianowicie Nikon Polska i Epson Europ, z prośbą o pokrycie kosztów związanych z produkcją tego materiału. To jest pewna forma sponsoringu, nie stosowana zbyt często do tej pory. Wydaje się dość interesującym sposobem na robienie materiałów pogłębionych, nad którymi prace mogą trwać znacznie dłużej, niż w każdej innej sytuacji. I o tyle jest to pomysł dobry, że firmy na ogół nie stawiają żadnych merytorycznych warunków, czyli nie mają wpływu na to, jak ten materiał będzie wyglądał. Korzystałem z najnowszego sprzętu NIKON-a aparatu D3, i dzięki niemu mogłem robić zdjęcia w absolutnie ekstremalnych technicznie warunkach. Fotografie te wykonywane były w miejscach bardzo ciemnych, wypełnionych kurzem i wilgocią. Przeciętny sprzęt odmówiłby współpracy po kilku dniach. Schodziłem 900 metrów pod ziemię. To są stresujące głębokości, ale przede wszystkim najgorszy jest strach przed metanem, który, jak wiadomo, lubi od czasu do czasu wybuchnąć. Wszechobecny kurz, straszliwa wilgoć oraz wysokie temperatury, gdy fotografowałem spust surówki w hucie, były męczące dla mnie, ale sprzęt wytrzymał. Używałem małych świateł, które pozwoliły mi stworzyć takie wrażenie trójwymiarowości, której fotografia cyfrowa sama z siebie nie posiada. Jest ona bardzo płaska na ekranie komputera i nie nadaje się do eksponowania w formie wydruku ofsetowego, czy w formie powiększenia na wystawę. Aby wywołać atmosferę plastyczności takiego zdjęcia fotografowie czy redakcje używają czegoś, co się nazywa post produkcją, czyli „dotykają” tych zdjęć, używając aplikacji takiej, jak photoshop. - Pracując nad tym materiałem używał Pan sztucznego oświetlenia? - Do tej pory, gdy opowiadałem różne ludzkie historie, starałem się używać małych aparatów, najmniej inwazyjnych, i nie stosować żadnych sztucznych oświetleń. Ze względu jednak na to, że większość zdjęć na Śląsku wykonywałem w niesłychanie ciemnych pomieszczeniach, co nawet przy czułościach rzędu 6000 ISO nie pozwalało osiągnąć dość dużej głębi ostrości, musiałem używać świateł. Zdecydowałem się na światła maleńkie, takie właśnie flesze Nikona, które połączone są ze sobą niewidocznym światłem podczerwonym, bez żadnych kabli. Nie była więc to technologia inwazyjna i po kilku minutach, kiedy fascynacja obcym i dziwacznie wyglądającym fotografem mijała, byłem w stanie robić to, co zwykłem robić, a więc obserwować pracę tych ludzi bez jakby ich udziału. - Czyli akceptowali Pana? - Tak, oni mnie akceptowali. Mentalnie reagowali na mnie widząc, że zależy mi na tym, żeby zrobić coś dobrze. Odwdzięczali się takim samym sercem. Jestem niezwykle zadowolony i szczęśliwy, że mogłem opublikować materiał aż na 30 stronach, co w dzisiejszych warunkach jest absolutnym ewenementem. - Śląsk w fotografii kolorowej trochę zaskakuje… - Wydaje mi się, że ten Śląsk, który od zarania dziejów był przedstawiany w fotografii czarno-białej zasługuje wreszcie na coś innego. Kiedy byłem tam po raz pierwszy w marcu tego roku przeżyłem rodzaj nirwany. Kiedy się przyjrzałem tej krainie bardziej wnikliwie, to się okazało, że tam jest wspaniały kolor, którego wcześniej nie dostrzegałem. Doszedłem do wniosku, że byłoby to jakimś ogromnym nadużyciem, gdybym znowu powielił stereotyp, który już się wbił do głowy bardzo wielu ludziom. Śląsk nie jest czarno – biały, a te dymy i kurz, pokazywane do tej pory, utrwaliły się jedynie w świadomości człowieka. Myślę, że jest różnica między patrzeniem, a widzeniem. Aby coś naprawdę zobaczyć, trzeba w tym przede wszystkim dostrzec piękno. Nawet w tych miejscach, które raczej z pięknem się nie kojarzą. We wnętrzach hut, koksowni czy głębokich kopalni węgla są też rzeczy i piękne i przejmujące. I sądzę, że kiedy pokazuje się je dokładnie tak, jak wyglądają, a więc w ich naturalnym kolorze, to ten aspekt piękna i zachwytu można znacznie łatwiej zakomunikować czytelnikowi. Dlatego jestem też szczęśliwy, że poddałem się sugestii pani nadredaktor Martyny Wojciechowskiej, która zażądała ode mnie Śląska w kolorze. Praca nad tymi zdjęciami okazała się wspaniałą przygodą i szczerze przyznam, że tęsknię za powrotem na ten Śląsk i do tych ludzi, wśród których czuję się doskonale. - Czyżby zdjęcia zaowocowały nowymi znajomościami? - Zawarłem bardzo wiele nowych znajomości a nawet przyjaźni. Ci ludzie, czując, że staram się, by nie była to fotografia powierzchowna, przysłowiowe pięć minut, które się poświęca człowiekowi wyłącznie po to, by stał się on przedmiotem fotografii, ale że spędza się wiele godzin po to, aby stał się on podmiotem tych zdjęć, odwzajemniają się niesamowitą życzliwością i pogodą ducha. Nikt niczego mi nie odmówił. Byłem w stanie obserwować ich pracę przez wiele godzin i tam, na dole, w tych kopalniach, siedziałem tak długo, jak trwała szychta. A oni byli zadziwieni, gdyż oczywiście bywali tam wcześniej i inni fotografowie czy nawet telewizja, ale po piętnastu minutach wszyscy uznawali, że nakręcili, co chcieli i wyjeżdżali na górę. Natomiast ja przy nich trwałem. Dzięki temu też ta fotografia wydaje się bardziej zbliżona do tego, co tam na dole można faktycznie zaobserwować. A jest to po prostu rodzaj Hadesu. To jedne z najgorszych warunków, w jakich człowiek w ogóle może funkcjonować, a co dopiero pracować. - Jacy są ci ludzie? - Kopalnie to miejsca bardzo niebezpieczne i w związku z tym wśród pracujących tam ludzi wytwarza się unikalna atmosfera braterstwa i całkowitego zaufania. Nie ma oszustwa, nie ma udawania. Każdy wie, że jak wykona coś nierzetelnie, to może narazić nie tylko swoje zdrowie i życie, ale też swych kolegów. Dlatego starają się robić wszystko jak należy. Nie ma leserów, bo ci są eliminowani natychmiast. Każdy pracuje uczciwie. Czuje się prawdziwą męską solidarność i przyjaźń. To samo zresztą dotyczy wszystkich innych zakładów na Śląsku, w których byłem. Wiele z nich poddanych jest ogromnej presji ekonomicznej, więc ludzie żyją w poczuciu wielkiego zagrożenia. Szkoda, bo będą musieli odejść wspaniali fachowcy, którzy kształcili się przez wiele lat, mają fantastyczne doświadczenie, a tego nie da się zastąpić nawet najnowszą technologią. Są rzeczy, które wciąż powinny być robione nie z plastiku, tylko z metalu i nie jakąś tam tandetną technologią, tylko ludzkimi rękoma. Jest coraz mniej i mniej takich miejsc pracy i z tego też względu materiał ten wydaje mi się taki cenny. - Jak wygląda ich życie prywatne? Czy kobiety pełnią w nim ważną rolę? -Pozycja kobiety na Śląsku jest niesłychanie mocna i bardzo interesująca. To one tak naprawdę rządzą i decydują o tym, czy górnik lub hutnik idzie na strajk, czy też nie. To one się między sobą dogadują. Kiedy ci faceci ciężko pracują na dole i wychodzą potwornie zmęczeni, wiele rzeczy już im po prostu do głowy nie przychodzi. Kobiety więc obserwują to, co się wokół nich dzieje, sprawdzają te kwity, które oni przynoszą, z tymi liczbami, które one zapisują. A więc to one wiedzą, czy ich mężczyźni dostali tyle, ile powinni dostać. Jeśli się coś nie zgadza, to się ze sobą skrzykują i decydują, czy należy reagować. Na Śląsku panuje tradycja wspólnoty. Na wewnętrznych podwórkach tych „familoków” wiele rzeczy robi się razem. Jak jakieś dziecko wymaga opieki, bo rodzice poszli do pracy, to zajmują się nim sąsiedzi i u nich zjada obiad. Klucze są pod wycieraczką, albo w rękach sąsiadki. To już w innych rejonach Polski nie zdarza się. Taka solidarność, wynikająca z przykrych zaszłości, kiedy to mówiono o Ślązakach, że nie Polacy i zdrajcy. To bzdura, ale też powód, że czują oni swoją odrębność. W tym też należy upatrywać pewną wartość pozytywną. Dzięki temu zachowali do dziś własny język, tradycje i obyczaje, oraz poczucie pewnej odmienności. Ślązacy to „ludzie pragmatyczne, lubiące pracować” i niezależnie, czy rozmawia się z profesorem uniwersytetu, czy z górnikiem dołowym, to po 5 minutach każdy z nich będzie mówił o tym, jak ważna jest praca w ich życiu. Ważna jest też religia, w taki przejmująco uczciwy i głęboki sposób. Po prostu odnoszą się do zdrowych, mądrych i sprawdzonych wartości. - A kuchnia śląska? Przypadła Panu do gustu? - Uwielbiam ich jedzenie: kluski śląskie i wołowe rolady. W hotelu, w którym mieszkałem przez wiele miesięcy, kucharz tylko raz mi zaproponował, żebym zjadł jakąś rybę, ale na tym się skończyło. Ilekroć się pojawiałem w restauracji hotelowej, to po pięciu minutach na stół wjeżdżała rolada, kluchy, kapusta modra i piwo Tyskie. I tak było od marca do września. Czułem się doskonale i nie znudziło mi się to jedzenie. - Czy poleca Pan na Śląsku jakieś atrakcje turystyczne? - Bardzo mi się ta część Polski podoba i żałuję, że odkryłem ją tak późno. Mają tam coś, czego nie ma właściwie nikt inny w Europie - architekturę postindustrialną. Wizyty w tych miejscach, które już przestały funkcjonować, są naprawdę metafizycznym doświadczeniem. Jest też np. taka mała kolejka wąskotorowa, która jeździ przez te wszystkie połączone ze sobą miasta. Właściwie trudno oddzielić Katowice od Zabrza czy Gliwic. To wszystko jest jedną wielką arterią, więc nawet podróż taką kolejką jest dość intrygującym doświadczeniem. Największa fabryka piwa jest właśnie na Śląsku. Można tam wziąć udział w wycieczce nocnej, co zresztą gorąco polecam. Jest to też fantastyczny kierunek na wakacje. W dzielnicach takich jak Nikiszowiec pod Katowicami bez przerwy odbywają się jakieś festyny, festiwale. Namawiam, aby pojechać i zobaczyć, jak wygląda na Śląsku np. Boże Ciało. Jest to zupełnie innego rodzaju doświadczenie. A stroje, w jakich występują mieszkańcy tego rejonu Polski są wręcz porażającej urody. - Kiedy więc wraca Pan na Śląsk? - Na Barbórkę i jest to jeden z powodów, dla których moja książka nie może być jeszcze gotowa - nie ma w niej tego najważniejszego święta górników. Będę próbował spędzić ten ważny moment na dole i zjechać do kopalni w czasie Barbórki. W tym roku będzie to szczególne święto, bo było tak wiele tragicznych wypadków. Wcześniej jednak przygotuję wystawę, którą powiększę dzięki życzliwości warszawskiej filii Epson Europe, wykorzystując ich bardzo zaawansowaną technologię druku archiwalnego Digigraphy, z nadzieją, że pokazana w wielu polskich miastach przyciągnie uwagę zarówno fotografów jak i też zaprzyjaźnionych ze Śląskiem ludzi. Rozmawiała: Agnieszka Budo Podziękowania dla Nikon Polska oraz Epson Europe za pomoc w zrealizowaniu fotoreportażu "Cześć pracy", który ukazał się w październikowym numerze magazynu National Geographic Polska