Idzie przez Europę bez butów. Pobił rekord świata należący do Polaka
W epoce tanich lotów, szybkich aut i podróży planowanych pod kątem wygody coraz rzadziej myślimy o przemieszczaniu się jako doświadczeniu samym w sobie. Tymczasem pochodzący z Irlandii mężczyzna postanowił zobaczyć Europę w najbardziej pierwotny sposób – pieszo, powoli i… bez butów. Jego wyprawa właśnie przechodzi do historii.
33-letni Eamonn Keaveney wyruszył w marcu 2025 roku ze Stambułu, rozpoczynając ekstremalnie wymagającą wędrówkę liczącą niemal 6000 kilometrów. Od pierwszego kroku zdecydował się iść boso, bez ochrony stóp, niezależnie od nawierzchni, pogody czy terenu. Celem nie była jedynie podróż przez kontynent, lecz także pobicie rekordu Guinnessa w najdłuższym dystansie pokonanym pieszo bez obuwia. Po miesiącach marszu Keaveney znajduje się już na końcowym etapie swojej drogi, przyciągając uwagę mediów i obserwatorów z całego świata. Najdłuższa piesza wędrówka bez butów przez Europę Urodzony w irlandzkim Claremorris Eamonn Keaveney znajduje się dziś na ostatnim etapie jednej z najbardziej niezwykłych pieszych wypraw ostatnich lat. Jego podróż rozpoczęła się w marcu 2025 roku w Stambule i od samego początku miała charakter ekstremalny – Keaveney postanowił bowiem pokonać całą trasę bez obuwia, niezależnie od nawierzchni, pogody czy ukształtowania terenu. W kolejnych miesiącach przeszedł przez Bałkany, Węgry i Austrię, poruszając się m.in. wzdłuż długodystansowych szlaków pieszych oraz tras biegnących doliną Dunaju. Łącznie pokonał już blisko 5900 kilometrów, spędzając w drodze ponad 300 dni. We wrześniu 2025 roku, na granicy węgiersko-austriackiej, Irlandczyk oficjalnie pobił rekord Guinnessa w kategorii najdłuższego dystansu przebytego pieszo boso. Dotychczasowy rekord należał do Polaka, długodystansowego biegacza Pawła Durakiewicza, i wynosił 3409,75 kilometra. Keaveney niemal podwoił ten wynik, jednak – mimo formalnego pobicia rekordu – nie przerwał marszu. Jego celem od początku było dotarcie z powrotem do rodzinnego Claremorris i symboliczne zamknięcie trasy rozpoczętej wiele miesięcy wcześniej. Po powrocie do Irlandii mężczyzna przyznał, że ostatni etap wyprawy ma dla niego szczególne znaczenie. – Wspaniale jest znów być na znajomym terenie. Naprawdę czuję, że jestem na ostatniej prostej i z każdym dniem coraz mocniej wierzę, że uda mi się wrócić do Claremorris – mówił po przekroczeniu granicy kraju. Obecnie przemierza wschodnie hrabstwa Irlandii, w tym Wexford, konsekwentnie odmawiając przyjęcia butów, które wielokrotnie oferowali mu napotkani ludzie. Na trasie mierzył się z licznymi trudnościami: kontuzjami stóp, ostrymi kamieniami, cierniami, ekstremalnymi temperaturami oraz niebezpiecznym incydentem z udziałem psa, po którym musiał poddać się szczepieniu przeciwko wściekliźnie. Mimo to, jak podkreśla, ogromną motywacją byli dla niego ludzie spotykani po drodze. – W każdym kraju, który odwiedziłem, oferowano mi wodę, jedzenie, pomoc oraz obuwie. Ta życzliwość naprawdę pomagała iść dalej – przyznał. Całą wyprawę dokumentował na bieżąco w mediach społecznościowych, pokazując codzienność długodystansowej wędrówki przez Europę – krok po kroku, zupełnie boso. Charytatywna misja i wcześniejsze ekstremalne wyzwania Eamonna Keaveneya Dla Eamonna Keaveneya ta wyprawa od początku miała znaczenie znacznie wykraczające poza sportowy rekord i fizyczne wyzwanie. Kilkumiesięczna wędrówka przez Europę stała się narzędziem do zbierania funduszy i budowania świadomości wokół problemów, które od lat są mu szczególnie bliskie: ochrony środowiska oraz zdrowia psychicznego młodych ludzi. Dochód z wyprawy zostanie podzielony po równo pomiędzy organizacje Friends of the Earth oraz Jigsaw. Keaveney założył cel zbiórki na poziomie 10 tysięcy euro i – jak podkreśla – każda kolejna darowizna dodaje mu sił, szczególnie w momentach fizycznego wyczerpania. – Jestem naprawdę poruszony hojnością ludzi, zwłaszcza w czasie, gdy tak wiele osób zmaga się z rosnącymi kosztami życia. W trudniejsze dni pomaga mi świadomość, że ten wysiłek ma sens, że przekłada się na realne wsparcie i zwraca uwagę na ważne sprawy – mówił. Jego działania spotkały się także z uznaniem samych organizacji. Dyrektor generalna Friends of the Earth, Deirdre Duffy, podkreślała, że spacer Keaveneya jest dowodem na to, iż zaangażowanie na rzecz klimatu może przyjmować bardzo różne formy i skutecznie łączyć kwestie środowiskowe z tematami zdrowia psychicznego. Warto dodać, że obecna wyprawa nie jest pierwszym ekstremalnym wyzwaniem w życiu Irlandczyka. Już w 2016 roku przeszedł on ponad 2000 kilometrów boso przez Irlandię, zbierając fundusze dla Pieta House, organizacji zajmującej się prewencją samobójstw. Dwa lata później wszedł na dziesięć gór w ciągu dziesięciu dni, kontynuując tę samą misję charytatywną. Z kolei w 2023 roku zwrócił na siebie uwagę zupełnie innym wyczynem – przejechał jednokołowcem trasę z Malin Head do Mizen Head w nieco ponad pięć dni, ustanawiając rekord i wspierając Simon Communities of Ireland. Podczas każdego z tych przedsięwzięć przekraczał fizyczne granice w imię spraw społecznych. Obecna, rekordowa wędrówka przez Europę jest więc kolejnym rozdziałem w konsekwentnie realizowanej filozofii działania – takiej, w której osobisty wysiłek staje się nośnikiem realnej zmiany i przypomnieniem, że nawet najbardziej wymagające cele można osiągać swoim tempem, krok po kroku. Źródła: Fox News, Irish Independent, Instagram Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Brytyjski piechur wyruszył w podróż dookoła świata. Po 27 latach jest bliski finału
Brytyjski podróżnik jest o krok od zakończenia jednej z najdłuższych pieszych wypraw w historii. Karl Bushby wyruszył z Chile w 1998 roku, postanawiając wrócić do Wielkiej Brytanii bez korzystania z jakiegokolwiek środka transportu mechanicznego. Po 27 latach nieprzerwanej wędrówki – pełnej wyzwań, blokad granicznych i ekstremalnych warunków – jego niezwykła podróż wreszcie dobiega końca.
Wiele lat temu Karl Bushby założył się w barze, że zdoła przejść pieszo z południowego krańca Ameryki Południowej aż do rodzinnej Anglii. Choć jego znajomi uważali to za pomysł całkowicie nierealny, on postanowił potraktować go poważnie. – Nagle stało się to wyzwaniem. Dyskusja nabierała tempa, aż w końcu stwierdziłem: „To jest wykonalne”. Stałem się niemal obsesyjnie skoncentrowany na tym, co trzeba zrobić, aby w ogóle spróbować – wspomina dziś, opisując rozmowę, która z żartu przerodziła się w życiowy projekt. Kilka lat później, bo w 1998 roku, stanął na obrzeżach Punta Arenas w Chile, gotowy rozpocząć liczącą ponad 50 tysięcy kilometrów wędrówkę, którą pierwotnie planował ukończyć w mniej więcej 12 lat. Nikt, łącznie z nim samym, nie przewidywał, że zajmie mu ona ponad dwie dekady i przeistoczy się w jedną z najbardziej wymagających pieszych podróży we współczesnym świecie. 27 lat samotnej wędrówki. Szczegóły wyprawy Karla Bushby'ego Ponad dwadzieścia lat pieszej wędrówki uczyniło Karla Bushby'ego jedną z najbardziej niezwykłych postaci współczesnych wypraw. W wieku 56 lat Brytyjczyk ma już za sobą około 50 tys. kilometrów pokonanych wyłącznie na własnych nogach – trasę prowadzącą przez obie Ameryki, Rosję, Mongolię, Azję Środkową oraz ekstremalne przejście przez skute lodem wody Cieśniny Beringa. Jego wieloletni marsz przypadł na okres intensywnych przemian (od obchodów milenijnych, przez zamachy z 11 września, po pandemię COVID-19), co często przekładało się na zamknięte granice, restrykcje i dodatkowe przeszkody logistyczne. Po drodze mierzył się również z wyzwaniami natury: w Arktyce niemal natknął się na niedźwiedzie polarne, a w 2024 roku, pozbawiony innej drogi, przepłynął blisko 300 kilometrów przez Morze Kaspijskie, aby kontynuować wyprawę. Od początku narzucił sobie dwa warunki definiujące całe przedsięwzięcie – i przez ponad dwie dekady nie złamał żadnego z nich. Pierwszy zakładał całkowitą rezygnację z transportu mechanicznego. Drugi – że nie wróci do domu przed ukończeniem trasy pieszo. – Jeśli gdzieś utknę, muszę sam znaleźć drogę – podkreślał, wspominając początki marszu, gdy całą trasę planował jeszcze, używając papierowych map i ołówka. Te zasady sprawiły jednak, że projekt „Goliath Expedition” regularnie napotykał przeszkody – brak funduszy, odmowy wizowe, zawirowania polityczne czy pandemia wielokrotnie zmuszały go do wielomiesięcznych przestojów. Wiosną 2025 roku, pokonawszy około 47 tys. kilometrów, Bushby dotarł do Turcji i 2 maja przeszedł przez Most Bosforski, wracając do Europy po raz pierwszy od 1998 roku. Chwilę później jednak ponownie zatrzymała go biurokracja, gdyż kończąca się wiza zmusiła piechura do opuszczenia kraju. Przez kolejne trzy miesiące czekał w Meksyku na możliwość ponownego wjazdu. Finalnie kilka dni temu Karl wrócił do Stambułu i właśnie przygotowuje się do ostatniego odcinka trasy prowadzącej przez Bułgarię, Rumunię, Węgry, Austrię, Niemcy i Francję. Od rodzinnego Hull dzieli go już tylko około 3 tys. kilometrów. Jeśli nic nie stanie mu na przeszkodzie, dotrze tam wczesną jesienią 2026 roku, kończąc jedną z najdłuższych i najtrudniejszych pieszych wędrówek we współczesnych czasach. Motywacje, wyzwania i życiowe lekcje Karla Bushby’ego Jego wyprawa budzi dziś podziw, jednak jej korzenie tkwią nie tylko w barowym zakładzie, lecz także doświadczeniach wyniesionych ze służby wojskowej. Bushby służył bowiem jako spadochroniarz w armii brytyjskiej, co – jak twierdzi – nauczyło go wytrzymałości i rozbudziło potrzebę podróżowania. – Kiedy jesteś w wojsku i masz okazję zobaczyć te niesamowite miejsca, to naprawdę inspiruje i rozbudza żądzę wędrówek – mówił. Jednocześnie śmierć kilku kolegów sprawiła, że zaczął poważniej myśleć o kruchości życia. – Doszło do mnie, że życie jest krótkie i trzeba przeżyć je najlepiej, jak potrafimy – dodał. Te doświadczenia skłoniły go do rozpoczęcia w wieku 29 lat marszu dookoła świata. Na wyprawę wyruszył z 500 dolarami w kieszeni i bez jakiegokolwiek wsparcia. – Ameryka bardzo szybko zamieniła się w walkę o przetrwanie… Czasem sprowadzało się to do szukania jedzenia przy drodze – wyznał w jednym z wywiadów. Spał głównie w namiocie, a niekiedy u osób, które zaprosiły go do siebie z życzliwości. Z czasem jego historia zaczęła przyciągać uwagę. Pojawiły się pierwsze darowizny, sponsorzy, kontrakt na książkę i zainteresowanie filmowców. – Jedna rzecz, której się nauczyłem, to że nikt nie dokonuje takich rzeczy w pojedynkę. Mogę iść sam, ale nie doszedłbym tu bez ludzi, którzy mnie wspierali – podkreślił w rozmowie z „Washington Post”. Rosnąca rozpoznawalność nie chroniła go jednak przed trudnościami. Bushby musiał pokonać Przełęcz Darién (czyli jedno z najbardziej niebezpiecznych miejsc w dżungli), spędził 57 dni w rosyjskim areszcie za niewłaściwe przekroczenie granicy, a w 2013 roku otrzymał pięcioletni zakaz wjazdu do Rosji, o którego zniesienie zabiegał, idąc pieszo z Los Angeles do ambasady w Waszyngtonie. Do tego dochodziły ograniczenia wizowe, które regularnie zmuszały go do wylotów do Meksyku i wielomiesięcznych przerw. Mimo wszystko powtarza, że to właśnie życzliwość obcych ludzi dawała mu siłę. – 99,99% osób, które spotkałem, okazało się niezwykle życzliwych. Świat jest o wiele bardziej przyjazny, niż często nam się wydaje – stwierdził. Choć samotność bywała przytłaczająca, Bushby podkreślił też, że wędrówka stała się dla niego formą życiowej edukacji. Dziś zależy mu na tym, by inspirować innych. – Trzeba zobaczyć świat takim, jaki jest naprawdę, i poznać ludzi, którzy w nim żyją. To jedna z najcenniejszych lekcji, jakie można wynieść z podróży – podsumował. Źródła: Washington Post, Explorers Web, BBC Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Byłem w najdłuższym hotelu Europy. Szczyrk może pochwalić się też innymi rekordami
Nowo otwarty najdłuższy hotel Europy ma taką samą długość jak wieża Eiffla – wysokość. Ale, ku mojemu zaskoczeniu Szczyrk, może poszczycić się też innymi rekordami. Zachwycą fanów sportu, przyrody i wędrówek górskich. W czym jeszcze ta miejscowość wybija się na prowadzenie?
Polskie góry potrafią oczarować o każdej porze roku. Co prawda szczyt sezonu przypada z reguły latem, gdy pogoda sprzyja wędrówkom i zimą – gdy stoki gotowe są dla narciarzy – to również jesień to świetny moment, by je odwiedzić. Na kilka październikowych dni wybrałem się do Szczyrku w polskich Beskidach. Był to strzał w dziesiątkę. Złota polska jesień zachwyciła feerią barw. A jako, że ostatnio w tym miejscu byłem przed wieloma laty, miałem dobre porównanie co do zmian, które nastąpiły. I okazało się, że Szczyrk jako kurort może poszczycić się atrakcjami, które są „naj” i to na wielu płaszczyznach. W czym Szczyrk jest „naj”? Mimo że w okolicy Szczyrku góry nie są najwyższe w Polsce, to rzeźba terenu jest szalenie miła dla oka. Poza tym w ostatnich latach nastąpił znaczący rozwój infrastruktury turystycznej. Rozpoznając Szczyrk i okolice, odkryłem następujące rekordowe miejsca i wydarzenia: Mercure Szczyrk Resort – hotel, w którym nocowałem, jest najdłuższym tego typu obiektem w Europie. Mierzy 330 m długości. Taką wysokość ma na przykład wieża Eiffla. Przejście całego obiektu wzdłuż zajęło mi prawie 4 minuty. W okolicy Szczyrku znajduje się najwyższy szczyt Beskidu Śląskiego – Skrzyczne (1257 m n.p.m.). Można na niego wejść kilkoma szlakami albo wjechać wygodną kolejką linową ze Szczyrku. Ze szczytu roztacza się piękny widok. Nad Szczyrkiem, w lesie porastającym pasmo góry Klimczok, rośnie najprawdopodobniej najwyższe drzewo w Polsce – mierzy 57 metrów wysokości. Jest to daglezja zielona. Ma około 120 lat i potencjał na dalszy wzrost. Wokół rosną niemal równie wysokie drzewa. W centrum Szczyrku znajduje się największa w południowej Polsce prywatna galeria sztuki współczesnej – Bator Art Gallery. Tak naprawdę galeria zlokalizowana jest w dwóch lokalizacjach w tej miejscowości, tak więc można smakować sztukę na raty. W Szczyrku mamy do dyspozycji najwięcej tras narciarskich w Polsce możliwych do przejechania na jednym skipasie – aż 40 km. W tej górskiej miejscowości odbywają się dwa festiwale: największy zimowy festiwal sportów i muzyki w Europie – Snowfest Festival – oraz największy festiwal folklorystyczny w Europie – Tydzień Kultury Beskidzkiej (w 2025 odbędzie się jego 62. edycja). Mimo że „naj” w Szczyrku jest o wiele więcej, to Szczyrk wcale nie jest największą miejscowością. Populacja liczy mniej niż 6 tys. mieszkańców. W lokalnej informacji turystycznej warto pobrać mapkę z 50 atrakcjami tej miejscowości. Plan na dzień w Szczyrku – co warto zrobić i zobaczyć? Przedstawiam propozycje na dwa dni – jedna jest aktywna, druga – zdecydowanie bardziej wypoczynkowa, ale nie mniej atrakcyjna. Obie przetestowałem tej jesieni. Aktywny dzień w Szczyrku W góry, niezależnie od pory roku, najlepiej wybrać się z samego rana. Budzę się w Mercure Szczyrk Resort z widokiem na Skrzyczne. Wszystkie pokoje skierowane są na południe, południowy zachód lub wschód, więc górska panorama zapiera dech w piersiach. Po szybkim, ale szalenie urozmaiconym śniadaniu pora zdobyć rower. W hotelu można pożyczyć jednoślad, w Szczyrku jest też kilka innych firm oferujących sprzęt. Jeśli mamy własny – w hotelu dostępna jest rowerownia, gdzie można go bezpiecznie przechować. Wybieram się do schroniska PTTK Klimczok. Trasa jest dość wymagająca. Gdybym nie wybrał roweru elektrycznego, nie zajechałbym daleko. Widoki lepiej podziwiać w czasie przerw, bo chwilami podjazdy są bardzo ostre, a wystające kamienie poważnie utrudniają jazdę. Wydawać by się mogło, że zjeżdżanie będzie bułką z masłem – warto jednak używać ciągle hamulców i to obu. A na wycieczkę koniecznie wziąć dużo wody, kask i słodką przekąskę, która doda siły w razie kryzysu. Dla osoby rzadko jeżdżącej po górach będzie to spore wyzwanie. Warto mierzyć siły na zamiary. Alternatywną propozycją jest piesza wędrówka do schroniska. Jest kilka szlaków do wyboru. Można zrobić pętelkę, by nie iść ciągle tą samą trasą. Po aktywnym dniu warto odprężyć ciało i duszę. W Mercure Szczyrk Resort dostępna jest oferta SPA – i szeroki wachlarz masażów i kuracji oraz sauna. A w najbliższym czasie ruszyć ma również strefa wodna z basenem ze zjeżdżalnią. Spokojny dzień w Szczyrku W górach wcale nie musimy się zmęczyć. Jeśli mamy gorszy dzień lub pogodna jest niepewne, można skorzystać z ofert kolejek górskich – trzech kanapowych i jednej gondolowej. Tworzą spójną trasę, zwaną Pętlą Szczyrkowską. Cała trasa to 6 km! Ze Szczyrku można wjechać (z przesiadką) na górę Skrzyczne, podziwiać widoki na okoliczne góry (a na horyzoncie nawet na Tatry) i Jezioro Żywieckie. Potem, kierując się w stronę Małego Skrzycznego dwukilometrowym spacerkiem, zjechać do Hali Skrzyczeńskiej i dalej – powrócić do Szczyrku. Jeśli mamy siłę, jakiś fragment można z powodzeniem pokonać pieszo. Warto wspomnieć, że kolejkami można przewozić rowery – wiele osób tylko zjeżdża w dół po specjalnie wytyczonych trasach o różnej trudności. Sama miejscowość Szczyrk nie jest duża, ale jest kilka miejsc, które warto odwiedzić. Spore wrażenie zrobiła na mnie Bator Art Gallery, czyli galeria sztuki współczesnej. Mieści się w dwóch lokalizacjach. Można tam kupić zarówno drobne przedmioty w przystępnej cenie, jak i dzieła warte nawet 20 tys. złotych. Bo tyle kosztuje na przykład praca Ulyany Turchenko, która przykuła moje spojrzenie. Artystka tworzy w stylistyce symbolizmu i realizmu fantastycznego, nieco w bułhakowskim klimacie. W drodze powrotnej zaglądam jeszcze do Sanktuarium Matki Bożej Królowej Polski znajdującego się nad hotelem. Łatwo go dostrzec z okolicy, bo zamontowano nowe oświetlenie na krzyżu na tej budowli. To niezwykłe miejsce. W 1894 roku dwunastoletniej dziewczynce objawiła się Matka Boska. W miejscu cudu w 1912 r. powstało sanktuarium. Obok niego jest niewielka kapliczka z zakonserwowanym drzewem, za którym miało miejsce objawienie. Za kościołem znajduje się niewielka grota ze źródełkiem. Najdłuższy hotel w Europie. Co może zaoferować? Czterogwiazdkowy Mercure Szczyrk Resort otworzył swoje podwoje we wrześniu tego roku. Hotel powstał w miejscu dawnego ośrodka wczasowego „Orle Gniazdo”, który działał od lat 70. XX wieku. Głównym inwestorem była wówczas Huta Katowice. Obecny hotel zachował w zasadzie tylko kształt głównej bryły. Mi przywodzi na myśl bumerang ze względu na przełamanie w połowie. Reszta została gruntownie przebudowana i odświeżona. Nie znajdziemy tutaj śladów po przeszłości. Wszystko jest nowe i estetyczne wykonane. Ze względu na rozplanowanie hotelu można ulec złudzeniu, że jest się na wielkim wycieczkowcu sunącym przez oceany. „Okrętem” opiekuje się w tym momencie około 200 pracowników, nie tylko z Polski, ale też z Nepalu, Filipin, Indonezji czy Ukrainy. Obiekt jest naprawdę duży z blisko 500 pokojami, które są w stanie pomieścić około 1000 gości. Oferta jest skierowana zarówno do osób indywidualnych, rodzin, ale też dla firm, bo hotel oferuje dwie oddzielne sale konferencyjne. W czasie pobytu widziałem kilka hucznych imprez organizowanych przez duże korporacje (czmychałem przed wynajętymi szczudlarzami). Ale dźwięki nie docierały do mojego pokoju i mogłem się dobrze wyspać. Atutem hotelu jest też dostęp do światła dziennego – dużo słońca jest w pokojach, ale też od północy za sprawą przeszklonych powierzchni na dolnym poziomie w rejonie recepcji. Głód można zaspokoić w dwóch restauracjach: Seasons i Flame. W tej drugiej dania przygotowywane są na otwartym ogniu, często bezpośrednio przy stoliku. Należy polecić ją osobom, które chętnie spożywają potrawy mięsne. Są też oczywiście bary, jeden o wdzięcznej nazwie Luna jest predestynowany do podziwiania ciał niebieskich z obszernego tarasu. Źródło: National Geographic Traveler.
Piesze wędrówki na Bornholmie – odkryj piękno wyspy krok po kroku
Bornholm, malownicza duńska wyspa na Morzu Bałtyckim, jest idealnym miejscem dla osób, które szukają przygody w otoczeniu dzikiej przyrody, malowniczych wiosek i zabytków. Choć wyspa jest znana przede wszystkim z rowerowych tras, to szlaki piesze, takie jak Kyststien, oferują niezapomniane widoki i unikatowe doświadczenia. Bornholm to miejsce, gdzie na każdym kroku można natknąć się na klify, lasy, wrzosowiska czy piękne plaże, a także historyczne ruiny i średniowieczne kościoły.
Spis treści: Szlak Kyststien – 120 kilometrów wzdłuż wybrzeża Co warto zobaczyć podczas pieszej wędrówki po Bornholmie? Gdzie nocować na Bornholmie podczas pieszej wyprawy? Porady praktyczne na piesze wędrówki po Bornholmie Podsumowanie Szlak Kyststien – 120 kilometrów wzdłuż wybrzeża Szlak Kyststien to prawdziwa perełka dla miłośników pieszych wędrówek. Biegnie on wokół całego Bornholmu, oferując 120 kilometrów niezapomnianych widoków. Trasa prowadzi przez różnorodne krajobrazy – od szerokich, złocistych plaż na południu po surowe klify i malownicze miasteczka na północy. Jest to doskonała propozycja dla osób, które chcą odkryć Bornholm w pełni – krok po kroku, w bliskim kontakcie z naturą. Najważniejsze atrakcje na trasie Kyststien Wzdłuż Kyststien można zobaczyć wiele unikatowych miejsc. Na południu warto odwiedzić Dueodde, gdzie znajdują się wydmy i plaże z najdrobniejszym piaskiem na świecie, kiedyś wykorzystywanym do produkcji klepsydr​. W miarę jak szlak prowadzi na północ, pojawiają się formacje skalne i budowle, takie jak Hammershus – ruiny największej średniowiecznej twierdzy w Skandynawii​. Klify Helligdomsklipperne to kolejny punkt obowiązkowy. Te spektakularne formacje skalne, poprzecinane wąwozami i ostrymi krawędziami, uchodzą za święte miejsce, gdzie w okresie przesilenia letniego odbywają się pielgrzymki​. Szlak prowadzi również przez malownicze wioski. Takie jak Gudhjem, zbudowane na granitowej skale, na której stromych uliczkach wprowadzono zakaz jazdy rowerem​. Dla kogo jest szlak Kyststien? Kyststien jest trasą dostępną dla każdego, niezależnie od kondycji fizycznej. Bornholm, choć oferuje zróżnicowane krajobrazy, nie wymaga dużego wysiłku od piechurów, dzięki czemu trasa ma ocenę trudności 1/10, ale widoki to zdecydowane 11/10​. Szlak jest odpowiednio oznaczony, a poszczególne odcinki można dowolnie dostosować do swoich preferencji – od krótszych, jednodniowych wędrówek, po wielodniowe wyprawy dookoła wyspy. Co warto zobaczyć podczas pieszej wędrówki po Bornholmie? Bornholm to miejsce, gdzie przyroda, historia i kultura przenikają się na każdym kroku. Każdy, kto wędruje po wyspie, znajdzie coś dla siebie – od dzikich plaż, przez zabytkowe ruiny, po urokliwe miasteczka, które warto odwiedzić. Klify Helligdomsklipperne Klify Helligdomsklipperne to jedno z najbardziej ikonicznych miejsc na Bornholmie. Formacje te są poprzecinane wąwozami, które tworzą wyjątkowy krajobraz, idealny dla miłośników fotografii i pieszych wędrówek. Według legend, te „święte skały” były miejscem pielgrzymek i duchowych ceremonii​. Zamek Hammershus Nie można pominąć Hammershus – majestatycznych ruin największej twierdzy średniowiecznej w Skandynawii. Położony na wysokim wzgórzu zamek oferuje niezapomniane widoki na okolicę, a także jest doskonałym miejscem na odpoczynek po intensywnym dniu wędrówki​. Malownicze miasteczka na szlaku Bornholm to nie tylko przyroda, ale także urokliwe wioski, które zachwycają swoją architekturą. Gudhjem to jedno z takich miejsc, położone na skalistym zboczu, z artystycznym klimatem i stromymi uliczkami​. Svaneke, uznane za najlepiej zachowane średniowieczne miasto w Europie, oferuje turystom kolorowe domki otoczone ogrodami i niezliczone zabytki, które przenoszą w czasie​. Gdzie nocować na Bornholmie podczas pieszej wyprawy? Podczas pieszej wędrówki po Bornholmie masz do wyboru kilka opcji noclegowych, które doskonale wpisują się w klimat wyprawy blisko natury. Schrony i miejsca na biwak Na Bornholmie dostępne są liczne darmowe schrony (shelterplads), w których można spędzić noc w wyjątkowo malowniczych miejscach, takich jak lasy, plaże czy klify​. Schrony są podstawowe, ale zapewniają dach nad głową i dostęp do wody pitnej. To doskonała opcja dla tych, którzy chcą poczuć bliski kontakt z przyrodą. Kempingi i inne opcje noclegowe Dla osób, które szukają większego komfortu, Bornholm oferuje także wiele płatnych kempingów, które są dobrze wyposażone i położone w atrakcyjnych lokalizacjach. Ceny zaczynają się od 50 zł za osobę, co czyni je przystępną opcją, zwłaszcza dla rodzin czy większych grup​. Porady praktyczne na piesze wędrówki po Bornholmie Aby w pełni cieszyć się pieszą wędrówką po Bornholmie, warto dobrze się przygotować. Poniżej znajdziesz kilka porad, które ułatwią organizację wyprawy i zapewnią, że będzie ona komfortowa i bezpieczna. Jak zaplanować trasę? Szlak Kyststien jest dobrze oznaczony i stosunkowo łatwy do pokonania. Warto jednak wcześniej zapoznać się z mapą, aby zaplanować, gdzie można się zatrzymać na noc, zwłaszcza jeśli planujesz korzystać z darmowych schronów. Co zabrać na wędrówkę? Na wędrówkę po Bornholmie warto zabrać podstawowy sprzęt biwakowy – śpiwór, lekki namiot oraz kijki trekkingowe. Schrony oferują dach nad głową, ale jeśli chcesz nocować na świeżym powietrzu, namiot może okazać się niezbędny​. Przydatne będą także buty do wędrówek, zwłaszcza jeśli planujesz przemierzać bardziej skaliste tereny na północy wyspy. Podsumowanie Bornholm to doskonałe miejsce dla miłośników pieszych wędrówek, oferujące spektakularne widoki, bliski kontakt z naturą i bogatą historię. Szlak Kyststien, biegnący wzdłuż wybrzeża wyspy, to jedna z najbardziej malowniczych tras, która zapewnia dostęp do klifów, plaż, lasów i historycznych zabytków. Bez względu na to, czy preferujesz biwakowanie pod gwiazdami, czy komfort płatnych kempingów, Bornholm z pewnością spełni Twoje oczekiwania i dostarczy niezapomnianych wrażeń.
Najwyższy szczyt Karkonoszy od setek lat cieszy się popularnością wśród turystów. Jak go zdobyć?
Najwyższy szczyt Karkonoszy jest najbardziej charakterystycznym symbolem Karpacza. Górujący nad miastem grzbiet, wyznaczający fragment polsko-czeskiej granicy, jest zaliczany do Korony Gór Polski i Korony Europy. W Polsce plasuje się dopiero na 74. pozycji na liście najwyższych gór, ale w Republice Czeskiej nie ma wyższego wierzchołka. Jaki jest najwyższy szczyt Karkonoszy? Jak go zdobyć? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
W tym artykule: Jaki jest najwyższy szczyt Karkonoszy? Gdzie znajduje się najwyższy szczyt Karkonoszy? Informacje o najwyższym szczycie Karkonoszy Historia wejść na Śnieżkę Jak wejść na najwyższy szczyt Karkonoszy? Atrakcje najwyższego szczytu Karkonoszy Karkonosze, pasmo położone w centralnej części Sudetów Zachodnich, są częstym celem turystycznych wojaży. Nie jest to specjalnie zaskakujące. Mnogość atrakcji, górskich szlaków i szczytów do zdobycia czynie je wyjątkowo atrakcyjnym miejscem. Szczególnie wart uwagi jest najwyższy szczyt Karkonoszy. Który wierzchołek dzierży to miano? Jaki jest najwyższy szczyt Karkonoszy? Najwyższym szczytem Karkonoszy jest Śnieżka. Osiąga wysokość 1603,3 m n.p.m. Dość często można spotkać się z informacją, że faktyczna wysokość góry to 1602 m n.p.m. W tym miejscu warto jednak podkreślić, że ta wartość nie odnosi się do samego wierzchołka, a do jednego z punktów osnowy geodezyjnej, który jest zlokalizowany w obrębie kopuły szczytowej. Śnieżka jest najwyższym szczytem w łańcuchu Sudetów, najwyższą górą Dolnego Śląska i najwyższym wierzchołkiem w Czechach. Wypada także wspomnieć, że mówimy tu o najwyższym szczycie Polski i Czech. Wszystkie tatrzańskie wierzchołki o wybitności przekraczającej 300 m są zlokalizowane po stronie słowackiej. Zatem, Śnieżka, której minimalna deniwelacja względna wynosi 1203 m, wiedzie prym w tej kategorii. Gdzie znajduje się najwyższy szczyt Karkonoszy? Wierzchołek wyraźnie górujący nad sąsiadującymi z nim szczytami wznosi się nad Kotliną Jeleniogórską, na polski-czeskim pograniczu. Po stronie polskiej znajduje się na terenie Karkonoskiego Parku Narodowego (podobnie jak po stronie czeskiej, gdzie obszar ten nosi nazwę Krkonošský národní park) i administracyjnie należy do Karpacza. Śnieżka jest położona w zachodniej części Czarnego Grzbietu. Od Równi pod Śnieżką po stronie zachodniej oddziela ją Przełęcz pod Śnieżką. W kierunku wschodnim rozciąga się Czarny Grzbiet, natomiast ku południu biegnie boczne ramię (kończące się przy ujściu Małej Úpy do Úpy), które tworzą wzniesienia: Růžová hora, Pěnkavčí vrch i Červený vrch. Informacje o najwyższym szczycie Karkonoszy Śnieżka jest zbudowana z granitu, a sam szczyt – z hornfelsu. Zbocza góry pokryte są skalnym rumowiskiem, często błędnie kojarzonym z gołoborzem. Przez przeważającą część roku panują tam surowe warunki atmosferyczne, które przypominają nieco warunki występujące za kołem podbiegunowym. Dominują niskie temperatury, silne, porywiste wiatry oraz obfite opady deszczu i śniegu. Częstym zjawiskiem jest także mgła, która na Śnieżce występuje przez trzysta dni w roku. Warunki wietrzne Często występują tam podmuchy o prędkości przekraczające 15 m/s, które w porywach mogą osiągać nawet 35 m/s. Najwyższa odnotowana średnia 10-minutowa prędkość wiatru (21 lutego 2004 roku) wyniosła 65 m/s, a najwyższa prędkość – 80 m/s. Średnia temperatura powietrza Z pomiarów wykonanych w latach 1931-1970 wynika, że średnia temperatura powietrza na Śnieżce wynosi 0,4 stopnia Celsjusza. Najchłodniejszymi miesiącami są styczeń i luty. Średnie temperatury zamykają się wówczas w przedziale od -7,8 do -7,4 stopnia Celsjusza. Najcieplej jest w lipcu (średnia temperatura wynosi 8,9 stopnia Celsjusza) i sierpniu (średnia temperatura wynosi 8,3 stopnia Celsjusza). Historia wejść na Śnieżkę W XVIII stuleciu Śnieżka zaliczała się do najczęściej odwiedzanych szczytów w Europie. Należy jednak podkreślić, że pierwsze udane wejście miało miejsce kilkaset lat wcześniej. Po raz pierwszy śnieżka została zdobyta najprawdopodobniej w XV wieku. Gdy zakończyła się budowa ufundowanej przez hrabiego Krzysztofa Leopolda Schaffgotscha kaplicy św. Wawrzyńca (poświęcenie nastąpiło 10 sierpnia 1681 roku), wierzchołek znacznie zyskał na popularności i zaczął przyciągać turystów z różnych krajów. W późniejszych latach gościł tam m.in. John Quincy Adams, szósty prezydent Stanów Zjednoczonych. Nic dziwnego, że góra cieszy się dużą popularnością wśród turystów. Gdy warunki pogodowe są sprzyjające, góra staje się wspaniałym punktem obserwacyjnym. Przy odpowiedniej przejrzystości powietrza widoczność stamtąd sięga 200 km. Sudety: 5 powodów, by pojechać w masyw Śnieżnika Cała Kotlina Kłodzka jest fascynującym miejscem. Warto poznać także jej południowo-wschodnią część – z masywem Śnieżnika (1424 m) i mało znanymi Górami Bialskimi. Jak wejść na najwyższy szczyt Karkonoszy? Na Śnieżkę prowadzi kilka szlaków, które charakteryzują się różną długością i różnym poziomem trudności. W tym miejscu należy zaznaczyć, że mówiąc o trudnościach mamy na myśli ograniczenia kondycyjne, bo po drodze nie napotyka się żadnych technicznych „pułapek”. Żółty szlak Trasa wiodąca na Śnieżkę od świątyni Wang przez Polanę, Pielgrzymy, Słonecznik i Dom Śląski nie jest ani najkrótsza, ani najłatwiejsza. Mierzy ponad 10 km, a przewyższenie przekracza 830 metrów. Z całą pewnością jest to jednak najbardziej widokowy wariant. Ścieżka zaczyna się przy świątyni Wang, skąd prowadzi na Polanę. Czas potrzebny na dotarcie tam to ok. 40 min Po ok. 30 minutach dociera się pod formację skalną Pielgrzymy. 40 minut później mija się kolejną ciekawą formację – Słoneczniki. Dość łagodnym fragmentem trasy po ok. 90 minutach dociera się do Domu Śląskiego, a stamtąd – na szczyt. Niemal przez cały czas ze szlaku rozpościerają się fantastyczne widoki. Czerwony szlak Trasa rozpoczyna się w Karpaczy, przy skoczni narciarskiej Orlinek, skąd prowadzi do Schroniska Nad Łomniczką, do Domu Śląskiego i na szczyt Śnieżki. Długość to ok. 6 km, a przewyższenie sięga 800 m. Do Schroniska nad Łomniczką dociera się po około 60 minutach marszu od skoczni. Po drodze do Domu Śląskiego mija się tablice upamiętniające ludzi gór i krzyż o wysokości 2,5 m. Stamtąd po ok. 20 minutach dociera się pod Dom Śląski. Po ok. 40 minutach dociera się na szczyt. Niebieski szlak Ta ścieżka prowadzi na szczyt od świątyni Wang, przez Polanę, Samotnię, Strzechę Akademicką i Dom Śląski. Mierzy ok. 9 km, a przewyższenie wynosi 808 m. Dystans dzielący świątynię Wang i Polanę można pokonać w ok. 40 min. Obierając kurs w stronę przeciwną do szlaku żółtego, dociera się do Samotni, pięknie położonego schroniska. Po 10 min dociera się do Strzechy Akademickiej. Dom Śląski jest oddalony o ok. 70 min marszu. Stamtąd pozostaje już tylko wejść na szczyt. Wjazd na Śnieżkę Wjazd kolejką linową na sam szczyt Śnieżki jest możliwy tylko po stronie czeskiej. Po stronie polskiej wyciąg „Zbyszek” dociera na Kopę. Atrakcje najwyższego szczytu Karkonoszy Szlaki na Śnieżkę pozwalają podziwiać fantastyczne widoki, a po drodze mija się wiele ciekawych obiektów. To jednak jeszcze nie wszystko, bo na samym szczycie też znajdują się interesujące atrakcje, jak choćby: kaplica św. Wawrzyńca z 1665 roku, Obserwatorium Wysokogórskie Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej, budynek poczty (po stronie czeskiej), będący najwyżej położonym punktem pocztowym w Czechach. Warto też wspomnieć, że na południowo-zachodnim stoku znajduje się dawna stacja pomp wodnych z turbiną Peltona, która funkcjonowała od 1912 do 1956 roku. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Nie tylko Wielki Mur Chiński. „Fortyfikacje w Państwie Środka widzi się wszędzie”
Jedenaście lat marszu przez cały świat – i przez szańce ludzkich umysłów. Wielki Mur Chiński to tylko jedna z licznych fortyfikacji, które można napotkać w Państwie Środka – pisze Paul Salopek w relacji dla National Geographic z Chin.
W tym artykule: Marsz śladem dawnych i obecnych ludzi Dawno temu w Chinach Pierwszy mur Szczelny jak mur? Mur, który powstał w jeden dzień Mury są wszędzie Czas jest murem. I być może życie także Okolice przełęczy Yanmen, Shanxi, Chiny, 39°11’41”N, 112°48’30” E – Czy mury działają? Stoję na „dzikim murze”, fragmencie Wielkiego Muru Chińskiego – porzuconym, zniszczonym skraweczku umocnień długich na ponad 20 tysięcy kilometrów i składających się z wielu linii. Kiedyś broniły one dawnych chińskich państw przed sobą nawzajem i przed nomadami z krain Eurazji. Ten odcinek fortyfikacji w pobliżu Yanmenguan – Przełęczy Dzikich Gęsi – w środkowej części prowincji Shanxi nie został odrestaurowany na potrzeby turystów. Niepokojące, obłożone kamieniem szańce mierzą niespełna osiem metrów. Osypują się tu i tam, pozarastały je suche trawy. Łyse, zerodowane grzbiety pasma Hengshan falują niczym ogromny brązowy kręgosłup. Towarzyszy mi Wang Wei, profesor archeologii z uniwersytetu w Taiyuanie. To niezmordowany piechur – prawdziwa z niego górska kozica. – Tak, uważam, że mury działają – odpowiada Wang, przekrzykując dmący znad Mongolii wicher. – Ten świetnie spełniał swoją funkcję, i to przez setki lat. – Gdy widzę mur graniczny, dostrzegam w nim dowód politycznej porażki – upieram się. – Zgoda. Bywa i tak. Marsz śladem dawnych i obecnych ludzi Wędruję przez Chiny. To jedenasty rok mojej długiej podróży przez cały świat: Out of Eden Walk. Wsparty radami archeologów, paleontologów, genetyków i historyków, na piechotę odtwarzam szlaki, którymi ludzie w epoce kamienia rozprzestrzenili się z Afryki. Po drodze przyglądam się bieżącym wydarzeniom z perspektywy długiego trwania. Szukam źródeł newsów z ostatniej chwili na zapomnianych gmachach historii. Od 2013 r. maszeruję przez świat coraz silniej zjednoczony gospodarczo, ale pod względem politycznym trzeszczący w szwach. Głęboko pod moimi stopami ewidentnie się coś porusza. Moje obserwacje – mimo że poczynione z nietypowej perspektywy piechura, prącego naprzód z prędkością pięciu kilometrów na godzinę – nie są oryginalne. Owszem, globalizacja dała nam tajską kuchnię fusion i tańsze nike’i, ale przede wszystkim uczyniła elity i międzynarodowe korporacje niewiarygodnie bogatymi. Towary krążą po świecie bez żadnych ograniczeń. Ale ludzie – i ich marzenia – nie zostali zglobalizowani. Wiele z przeszło 280 milionów osób, które żyją dziś poza swym krajem urodzenia – to rekord wszech czasów – nie wyjechało za granicę, powodowane jakimkolwiek poczuciem globalnego braterstwa. Z domu wygnały ich stagnacja, bieda (często wywołana przez globalizację), wojny i kryzys klimatyczny. (Pamiętacie te durne przewidywania sprzed lat, że kraje, w których działają McDonaldy, nie będą toczyć ze sobą wojen?). Zwykli ludzie, których spotykam na swej nieskończenie długiej marszrucie, są często rozczarowani stanem zjednoczonego rzekomo świata – o ile kwestia ta w ogóle zaprząta ich myśli. I wszędzie widzę rosnące mury. Dawno temu w Chinach Mój towarzysz, profesor Wang, specjalista od dynastii chińskiej Ming – ostatniej, która w XIV w. istotnie rozbudowała potężny mur na Yanmenguan przeciw armiom jeźdźców ze stepu – patrzy na to z perspektywy dynamicznej, burzliwej epoki Szesnastu Królestw. W tamtych czasach, czyli IV–V w. n.e., północne Chiny były rozbite na nieduże, ambitne, nieustająco walczące o pozycję i szybko przemijające państewka. Często wielokulturowe, zamieszkane i przez ludy tureckie, mongolskie czy tybetańskie, i przez Hanów. – Żyło się wtedy ciekawie, ale niełatwo, jak to w okresach niepokojów – opowiada Wang. – Wraz z obcymi wpływami pojawiały się okazje do handlu i zarobku. To jak dzisiejsza globalizacja: wszystkim daje nadzieję, ale prowadzi też do wstrząsów. Ma swoją cenę. Świat na przemian otwiera się i zamyka, ludzie chłoną nowości, a potem się wycofują. To cykliczny proces. Może coś jak małżeństwo. Na pewnym etapie osiągasz sytą stabilizację, ale ten stan pozbawia cię podniet. To ludzkie. Wang wdrapuje się na ruiny dzikiego muru. Prowadzi mnie do maleńkiej szczeliny w kamiennej barierze. Ciasny tunel u stóp grubej na ponad dziewięć metrów ściany jest ledwie widoczny. Z trudem mieści się w nim jedna osoba, i to zgięta w pół. Było to sekretne wyjście i wejście dla zwiadowców i szpiegów. – Na zewnątrz! – krzyczy ze śmiechem Wang, wskazując w kierunku Mongolii i zachodniego wylotu tunelu; zimny wiatr targa mu włosy. Potem odwraca się i kieruje palec w przeciwną stronę. – W środku! Por w skórze imperium. Pierwszy mur Na pierwszy mur na trasie mojej wędrówki przez świat natknąłem się 11 lat temu. W Wielkim Rowie Afrykańskim, na słabo oznakowanej, pustynnej granicy między Etiopią a Dżibuti. Wraz z przewodnikami, pasterzami wielbłądów z ludu Afarów, zostaliśmy zatrzymani przez dżibuteńskich żandarmów, gdy przypadkiem nielegalnie przekroczyliśmy granicę. Afarowie nie chcieli niestety zaufać w tej materii wskazaniom mego GPS-u. Wkurzeni strażnicy kazali nam tłuc się kilometrami w obezwładniającym upale, by w naszych paszportach przystawiono jak należy pieczątki potwierdzające wyjazd z kraju. Nie mam o to do mych pasterskich towarzyszy pretensji. Towary oferowane przez armię spoconych naciągaczy po etiopskiej stronie granicy: indżera, czyli placek z teffu, coca-cola, herbata, kawa, orzeszki ziemne, cukierki, doładowania do telefonów, prezerwatywy pakowane po dwie, papierosy na sztuki, piwo i naręcza odurzających liści khatu przywożone codziennie ciężarówkami z wyżyn. Towary oferowane przez naciągaczy po stronie dżibuteńskiej: dokładnie to samo. Dzielącym ich „murem” był szlaban z wygiętej rury, podnoszony i opuszczany przez sobiepańskich strażników w poprzek skwarnej szosy. Jak okiem sięgnąć, nie dało się dostrzec jakiejkolwiek innej bariery oddzielającej oba kraje. Wszędzie wokół była pustynia. Granice wyznaczające linie najtrudniejszej do przezwyciężenia topografii naszej planety? Pożłobione fałdy ludzkiego umysłu. Szczelny jak mur? Profesor Luo Xin, znakomity historyk z Uniwersytetu Pekińskiego, natrafił w odmętach archiwów cesarstwa chińskiego na następujący dialog. Jest to zachowana do naszych czasów rozmowa Hanów, żołnierzy trzymających wartę na Wielkim Murze (chińskie umocnienia bywały często tak szerokie, że mieścił się na nich trakt, którym ramię w ramię mogło maszerować 10 piechurów lub jechać pięciu konnych) i samotnego jeźdźca, który wyłonił się z zielonego bezmiaru mongolskich stepów. – Przyjechałeś nas szpiegować? – krzyczy do intruza żołnierz. – Tak! – odkrzykuje jeździec. – Jestem tu, by znaleźć słabe punkty przed kolejnym atakiem. – Ej, brzmisz jak Han, a nie jak Mongoł! – dziwi się wartownik. – Zgadza się. Po tej stronie traktują mnie znacznie lepiej! – Przekonanie, że Wielki Mur Chiński był szczelną, oddzielającą ludy barierą, jest błędne – wyjaśnia Luo. – Zdarzali się Mongołowie uprawiający ziemię po chińskiej stronie i Hanowie handlujący po mongolskiej. To skomplikowane. Ujmując to inaczej: mury próbują osaczyć nasze człowieczeństwo. Ale nigdy im się to nie udaje. Mur, który powstał w jeden dzień Lata temu, gdy wędrowałem z Zachodniego Brzegu do kontrolowanej przez Izrael Jerozolimy, dotarłem do niesławnego „muru separacyjnego”. To onieśmielająca, ośmiometrowa ściana z betonowych płyt, wijąca się pomiędzy terytoriami palestyńskimi a izraelskimi. Doskonale widać ją na zdjęciach satelitarnych. Pokrywają ją wściekłe graffiti: znaki i klątwy, wiersze i drwiny, krzyki rozpaczy i wieszczby zaklinające przyszłość. Zaporę wzniesiono, by po drugiej intifadzie trzymać palestyńskich zamachowców-samobójców z dala od Izraela. – Postawili ten mur w 2003 roku, w jeden dzień – wspominała Claire Anastas, chrześcijanka z pobliskiego Betlejem. Jej dom stał okrakiem na granicy. Nie chciała się wynieść. Więc izraelskie władze otoczyły jej dom z trzech stron potężnym murem, postawionym na wyciągnięcie ręki od okien. – Rano dzieci poszły do szkoły, a gdy wróciły, dom był w potrzasku – opowiadała. – Ty! – zabrzęczało z głośnika na posterunku kontrolnym. Stałem przy wykrywaczu metali. Wokół żywego ducha. Rozglądałem się zdezorientowany. – Tak, ty! – Gdzie jesteś? – zapytałem. – Nikogo nie widzę. – Za tobą! Za szybą! Co niesiesz w plecaku? – Laptopa, kamerę wideo, dyktafon, telefon satelitarny… – Skąd? – Z Etiopii. – Nie! Skąd jesteś? – Ze Stanów Zjednoczonych. – Witamy w Izraelu. Mury są wszędzie Nim wybierzemy się na dziki mur, archeolog Wang Wei spotyka się ze mną w Pingyao – niewiarygodnie pięknym i doskonale zachowanym zabytkowym mieście z XIV w. w prowincji Shanxi. Brygady robotników rozkopują tu stare brukowane uliczki, by wyłożyć je bardziej „autentycznym” kamieniem. W sklepach sprzedają lody. W niektórych turyści mogą wypożyczyć stroje z epoki Ming i się w nich poprzechadzać. Komórkami robią sobie selfie z misternie wykonanymi parasolkami. W czasach dynastii Ming i Qing Pingyao było ważnym ośrodkiem handlu. Otaczają je – jak większość dawnych chińskich miast – wysokie mury. Podczas wędrówki przez Chiny mury widzi się wszędzie. Te w Pingyao to wysokie ściany z kamienia, z sześcioma bramami, czterema wieżami, 72 strażnicami i blankami z 3000 zębów, symbolizujących 3000 uczniów Konfucjusza. – W dawnych Chinach najważniejszym zasobem byli ludzie – wyjaśnia Wang Wei. – To spośród poddanych rekrutowali się rolnicy i żołnierze. Kto panował nad ludźmi, panował nad wszystkim. Wychodzimy z miasta plątaniną wąskich uliczek. Gdy przechodzimy pod łukiem północnej bramy, Wang dodaje: – Przez tysiące lat to właśnie był dla Chińczyków cały Wszechświat. Tysiące lat żywotów spędzonych właśnie na tych uliczkach. Ten mur wyznaczał skraj znanego świata. Co było za nim? Nic. View Ediplayer on the source website Czas jest murem. I być może życie także Maszeruję dalej wraz ze swym chińskim towarzyszem. Mijamy szpalery tykowatych, bezlistnych topoli o jasnej korze, sterczących z ziemi jak sztachety w płocie. We wsiach krzyczą do nas wymalowane na murach urzędów slogany: „Zapalisz ogień. Pójdziesz do więzienia!“. Albo: „Brawo lokalne banki! Depozyty przekroczyły 16 miliardów renminbi”. I jeszcze: „Nowe idee. Nowa wizja. Nowy przywódca”. Z wysokich, ochrowych ścian doliny, które trzymają w ryzach Rzekę Żółtą, słychać dudnienie eksplozji: to robotnicy przedłużają linię kolejową. Nigdy nie zapomnę wsi Mahuaping. Jej ciche ulice przemierzamy w gęstniejącym mroku. W zasadzie nie widać tu murów. To typowa osada z Wyżyny Lessowej, jakich wiele w rolniczych środkowych Chinach. Wiele domów pamięta tu bardzo dawne czasy. To ręcznie drążone pieczary, nazywane yaodong. Piękne, misterne framugi okien są potrzaskane, bo niemal wszystkie domostwa opustoszały. Mieszkańcy porzucili je dla wieżowców w miastach. Widzimy plecione z gałęzi spichrze. Stare granitowe żarna, porzucone pośród zielska. Na wpół zdziczałe sady głożyny. Jeszcze 20, może 25 lat i to wszystko przeminie. Przeminie i zostanie zapomniane. – A wy kto? – woła za nami z progu podejrzliwa staruszka. – Czego tu szukacie? – Trwa tu jak rozbitek. Może jako ostatnia we wsi. – Rut, gdzie ty jesteś? [nawiązanie do biblijnej Księgi Rut 1:16 – przyp. red.] – mówię do siebie na głos, idąc naprzód. Myślę o ludzie moim – tych, którzy poszli przede mną, gdzieś na drugą stronę muru. I nie przerywając marszu, macham do niej. Towarzystwo National Geographic, zaangażowane w opisywanie i ochronę cudów świata, finansuje od 2013 r. podróżnika Paula Salopka i jego projekt Out of Eden. Szczegółowe informacje o tym przedsięwzięciu znajdziesz tutaj. Możesz też śledzić Paula na platformie X (dawniej Twitterze): @outofedenwalk. Nasz ekspert Paul Salopek Podróżnik i dziennikarz Towarzystwa National Geographic. Wyruszył w liczącą 34 tys. km reporterską wędrówkę przez świat, którą nazwał Out of Eden Walk. Podąża śladami naszych praprzodków. Fot. Subhashish Panigrahi, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0
To w ten sposób Homo sapiens opuścili Afrykę. Nowe badania wyjaśniają wieloletnie wątpliwości
Naukowcy odkryli, w jaki sposób ponad 80 tys. lat temu pierwsi Homo sapiens opuścili Afrykę i dotarli do Eurazji. Badacze uważają, że znaleźli dowody na istnienie szlaku, który prowadził przez półwysep Synaj i Jordanię.
W tym artykule: Jak pierwsi ludzie opuścili Afrykę? Korytarz prowadzący przez Lewant w kierunku zachodniej Azji Życiodajny, zielony szlak Naukowcy od dawna wspierają teorię o tym, że pierwsi Homo sapiens ok. 70–100 tysięcy lat temu zaczęli opuszczać Afrykę i migrować w stronę Eurazji. Człowiek rozumny jest jedynym znanym gatunkiem, który zaludnił i przystosował się do różnorodnych regionów planety, a ewolucja umożliwiła mu przetrwać. Wciąż jednak jest wiele pytań, na które nie ma jednoznacznych odpowiedzi. Jak pierwsi ludzie opuścili Afrykę? O tym, jak trudne są to badania, przekonali się ostatnio badacze ze Stanów Zjednoczonych. Zespół stwierdził, że określenie, kto jako pierwszy spośród Homo sapiens opuścił Afrykę jest trudniejsze, niż dotychczas zakładano. To dlatego, że badania genomów wykazały, że ponad 400 tys. lat temu krzyżowały się co najmniej dwie populacje ludzi. Inne badania wykazały, że migranci napływali falami w odstępach liczących kilka tysięcy lat. Punktem startowym było tajemnicze miejsce na Bliskim Wschodzie. Pozostaje również pytanie, jaką trasą podróżowali ludzie z Afryki do Eurazji? Ten problem postanowił poruszyć międzynarodowy zespół naukowców. Badacze opublikowali właśnie artykuł na łamach czasopisma naukowego „Science Advances”. Według uczonych ponad 80 tys. lat temu pierwsi Homo sapiens opuścili afrykański kontynent przez swoisty zielony korytarz. Czyli „dobrze nawodnioną dolinę”, która prowadziła przez Lewant. Korytarz prowadzący przez Lewant w kierunku zachodniej Azji – Homo sapiens wielokrotnie migrował z Afryki do Eurazji w środkowym i późnym plejstocenie. Trasa prowadząca przez północno-wschodnią Afrykę w kierunku Lewantu jest realnym korytarzem lądowym. Obecnie to surowy i pustynny region. Jednak prawdopodobnie podczas ostatniego interglacjału był pokryty sawannami i łąkami – napisali autorzy najnowszych badań. – Nasze ustalenia potwierdzają rosnący konsensus w sprawie dobrze nawodnionej doliny rzeki Jordan, która kierowała migrantów do zachodniej Azji i północnej Arabii – twierdzą badacze. To pierwsze takie odkrycie w Polsce. Pod Jarosławiem odnaleziono grób scytyjskiego wojownika W Sobiecinie pod Jarosławiem w województwie podkarpackim archeolodzy odnaleźli grób scytyjskiego wojownika. Pochodzi sprzed 2500 lat. Jego odkrywcy podkreślają, że to wyjątkowe znalezisko n... Autorzy w artykule opisali, że w ramach badań przeprowadzili również prace w terenie, które odbywały się w dolinie rzeki Jordan. W regionie wadi (wyschnięte formy dolinne, które występują na obszarach pustynnych) odkryli narzędzia, wykonane przez Homo sapiens. Naukowcy wykorzystali techniki datowania, aby ustalić wiek osadu, w którym zakopane były te artefakty. Okazało się, że narzędzia były prawdopodobnie używane około 84 000 lat temu, a następnie porzucone na brzegach wadi. – Od dawna uważano, że gdy poziom morza był niski, ludzie przedostawali się do południowo-zachodniej Arabii przez Morze Czerwone od strony Afryki. Jednak nasze badania potwierdzają, że w kierunku północy istniało dobrze wydeptane przejście, które było jedyną drogą lądową prowadzącą do Eurazji – twierdzi współautorka artykułu Paul Carling, profesor geomorfologii na Uniwersytecie w Southampton. Życiodajny, zielony szlak Co więcej, był to korytarz, który zapewniał doskonałe warunki do długotrwałej wędrówki. Głównie ze względu na dostęp do wody pitnej, a także zwierzyny, na którą polowali łowcy-zbieracze. – Nasze nowo opublikowane dowody stanowią kluczowy element układanki, która pokazuje, że ludzie migrowali trasą północną, wykorzystując małe obszary podmokłe jako bazę podczas polowań na obfitą faunę, która występowała na tamtejszych sawannach i łąkach – przyznaje dr Mahmoud Abbas, główny autor i profesor z Shantou University w Chinach. Uczony twierdzi, że chociaż w poprzednich badaniach poszukiwano dużych jezior jako potencjalnych źródeł wody pitnej, w rzeczywistości małe tereny podmokłe odgrywały bardzo ważną rolę jako miejsca postoju i tymczasowego zamieszkania podczas wielkiej migracji. – Dowody paleohydrologiczne z pustyni w Jordanii rzucają światło na naszą wiedzę o środowisku naturalnym sprzed ponad 80 tys. lat – podkreślają badacze. I dodają, że badania wskazują na związek pomiędzy zmianą klimatu a migracją i przetrwaniem naszego gatunku. W okresie, gdy Homo sapiens opuszczali Afrykę, zmiany klimatyczne prawdopodobnie miały wpływ na dostępność zasobów, a ludzie decydowali się na poszukiwanie nowych źródeł pożywienia. Źródło: Science Advances. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Gdzie jechać w góry? Najlepsze pomysły na wyjazd dla miłośników górskich wędrówek
Polska jest krajem niezwykle zróżnicowanym, jeśli chodzi o ukształtowanie terenu. Znajdziemy tutaj przepiękne jeziora, majestatyczne parki narodowe, bory i lasy oraz kilka pasm górskich. Miłośnicy pieszych wędrówek znajdą tutaj coś dla siebie praktycznie o każdej porze roku. Jednak wszystko to, co najpiękniejsze, znajduje się na południu kraju. Sprawdźmy zatem, gdzie jechać w góry w Polsce?
W tym artykule: Gdzie jechać w góry w Polsce? Góry Świętokrzyskie to najniższe góry w Polsce Droga na Łysicę jest pełna malowniczych krajobrazów Najlepsze trasy górskie w Sudetach Jak wejść na Śnieżkę? Co jeszcze zobaczyć w Sudetach? Karpaty to łańcuch górski dla wymagających miłośników gór Polska jest niewątpliwie rajem dla miłośników gór. Znajdziemy tu trzy łańcuchy górskie, w których skład wchodzi aż 46 pasm górskich. To Góry Świętokrzyskie, Sudety oraz Karpaty. Każde z nich charakteryzują inne krajobrazy, ukształtowanie, przyroda oraz poziom trudności tras. W Tatrach nie każdy szlak będzie odpowiedni dla początkujących, a w Bieszczadach zawodowi wspinacze mogą doświadczyć zaledwie spokojnych i sielskich spacerów. Gdzie jechać w góry w Polsce? Gdzie zatem pojechać w polskie góry? Na początku należy odpowiedzieć sobie pytanie, jak dobrze jesteśmy przygotowani do spacerów górskich. Chodzenie po niskich partiach gór, jak i dolinach, zazwyczaj nie jest dużym wyzwaniem. Należy jednak pamiętać, że m.in. w wysokich Tatrach niekiedy może być bardzo niebezpiecznie, szczególnie dla amatorów i osób bez odpowiedniego sprzętu. Praktycznie każdego roku w mediach pojawiają się zdjęcia, na których widać turystów wchodzących na Giewont w klapkach lub japonkach. To błąd, który może kosztować życie lub zdrowie. Góry Świętokrzyskie to najniższe góry w Polsce Góry Świętokrzyskie to idealny kierunek dla osób, które dopiero zaczynają swoją przygodę ze wspinaczką lub wędrówkami po górach. Nie znajdziemy tu bardzo wymagających tras, raki nie będą konieczne, a czekany można spokojnie zostawić w domu. To najniższy łańcuch górski w kraju, który znajduje się w południowo-wschodniej Polsce. Położony jest w centralnej części Wyżyny Kieleckiej. Jednak podziwiać tu możemy piękne widoki, zapierającą dech w piersiach naturę oraz niesamowite zabytki Świętokrzyskiego Parku Narodowego. Badacze rozwiązali zagadkę pierwszych gór na Ziemi. Kiedy i jak powstały? Naukowcy z Uniwersytetu w Aberdeen wiedzą, jak powstały góry na Ziemi. Ich zdaniem kluczową rolę w tym procesie odegrał plankton, czyli drobne organizmy morskie. Najwyższym szczytem Gór Świętokrzyskich jest Łysica, która ma wysokość 614 m n.p.m i znajduje się w paśmie Łysogór. To najwyższe pasmo tych gór, które ma ok. 25 km długości. Góry Świętokrzyskie to obok Sudetów, to jeden z najstarszych łańcuchów górskich w Europie. Zostały wypiętrzone w kambrze ok. 500 milionów lat temu. Droga na Łysicę jest pełna malowniczych krajobrazów To właśnie Łysica powinna być pierwszym punktem podróży w Góry Świętokrzyskie. Najlepiej dotrzeć do miejscowości Święta Katarzyna, z której można wyruszyć czerwonym szlakiem w kierunku szczytu. Szlak jest pełen zjawiskowych widoków. Po drodze znajduje się klasztor Sióstr Bernardynek, ukryta w lesie kapliczka Janikowskich, na której znajdziemy wyryty przez Stefana Żeromskiego napis oraz źródełko i kapliczka św. Franciszka. Idąc na szczyt, można poczuć się jak w wehikule czasu. Cała trasa zajmuje nieco ponad godzinę. Na szczycie znajduje się duży drewniany podest, a z góry podziwiać możemy krajobraz Świętokrzyskiego Parku Narodowego. Z Łysicy można ruszyć dalej czerwonym szlakiem w stronę szczytu Agata. Co ciekawe, dawne mapy i przewodniki podawały, że to właśnie ten szczyt jest najwyższym punktem Gór Świętokrzyskich. Różnica w wysokości jest jednak minimalna. Agata ma dokładnie 613,96 m n.p.m. Góry Świętokrzyskie mają w sumie 19 pasm górskich. Największe z nich to: Łysogóry – najwyższy szczyt: Łysica (614 m n.p.m.) Pasmo Jeleniowskie – najwyższy szczyt: Szczytniak (554 m n.p.m.) Pasmo Masłowskie – najwyższy szczyt: Klonówka (473 m n.p.m.) Pasmo Klonowskie – najwyższy szczyt: Barcza (465 m n.p.m.) Pasmo Oblęgorskie – najwyższy szczyt: Siniewska Góra (449 m n.p.m.) Pasmo Cisowskie – najwyższy szczyt: Włochy (427 m n.p.m.) Najlepsze trasy górskie w Sudetach Sudety to łańcuch górski, który położony jest w południowo-zachodniej Polsce i północnych Czechach. To najwyższe góry naszego sąsiada ze stolicą w Pradze. Może nie dorównują wielkością niedalekim Karpatom, ale zachwycają przede wszystkim swoją cudowną naturą, dziewiczymi zakątkami, pięknymi lasami oraz niesamowitymi trasami. Najwyższym szczytem Sudetów i pasma górskiego Karkonosze jest Śnieżka. Jego wielkość bezwzględna wynosi 1603 m n.p.m. Znajduje się na terenie Karkonoskiego Parku Narodowego, nad Kotliną Jeleniogórską. Na Śnieżkę najłatwiej jest dostać się z Karpacza. Początkujący wspinacze mogą skorzystać z kolejki krzesełkowej, która zawiezie nas na Kopę, czyli szczyt Karkonoszy, który znajduje się poniżej Śnieżki. Z Kopy trasa na Śnieżkę wynosi 2,5 km. To ok. godzina wędrówki. Jak wejść na Śnieżkę? Bardziej zaawansowanych wspinaczy zainteresują raczej szlaki, których jest kilka. Najtrudniejszy jest szlak czarny. To wejście, które zaczyna się w Karpaczu przy dolnej bazie wyciągu na Małą Kopę przez Biały Jar. Jest to najkrótsza droga, ale podejście jest bardzo stromę i widoczność zazwyczaj w wielu miejscach ograniczona. Łatwiejszym szlakiem jest szlak czerwony. prowadzi spod parkingu pod hotelem Orlinek przez Dolinę Łomniczki. To trasa, podczas której doświadczymy wspaniałych widoków na Karkonosze. Podejście nie jest bardzo trudne, ale znajdują się tam bardziej wymagające odcinki. Niezwykle urokliwe będą również szlaki żółty i niebieski, które rozpoczynają się od ulicy Na Śnieżkę. Na początku trasy przywita nas piękna i majestatyczna Świątynia Wang. Co jeszcze zobaczyć w Sudetach? Równie ciekawym pasmem górskim w Sudetach są Góry Sowie. Znajdują się na terenie województwa dolnośląskiego. Najwyższy szczyt, czyli Wielka Sowa, ma zaledwie 1015 m n.p.m. Jednak to, co przyciąga turystów, to niezwykłe trasy wśród pól, przełęczy i lasów. Co więcej, w porównaniu z innymi polskim szczytami, na szlaku nie spotkamy tak wielu turystów. To idealne miejsce na wyciszenie i medytację w towarzystwie matki natury. Na szczycie Wielkiej Sowy znajduje się wieża widokowa, która pochodzi z 1906 roku. Ma 25 metrów wysokości. Co ciekawe, patronem murowanej budowli miał zostać kanclerz Otto von Bismarck. Z góry turyści mogą podziwiać największe szczyty Karkonoszy. Wieża czynna jest codziennie tylko w okresie od maja do końca października oraz w zimowe weekendy. Karpaty to łańcuch górski dla wymagających miłośników gór Karpaty to jeden z największych łańcuchów górskich w Europie. Znajduje się na terytorium aż ośmiu krajów: Austrii, Czech, Polski, Słowacji, Węgier, Ukrainy, Rumunii, Serbii. Najwyższym szczytem jest Gerlach, który położony jest na wysokości 2655 m n.p.m. Znajduje się w Słowacji i jest jednocześnie największym szczytem Tatr. Z kolei najwyższym szczytem Karpat w Polsce są Rysy (położone na granicy Polski i Słowacji), które mają 2499 m n.p.m. Najpopularniejszym miejscem w Tatrach jest Zakopane. Chociaż to miasto jest oblegane przez turystów z całej Polski i wśród miłośników gór nie cieszy się najlepszą sławą, jest to dobra baza wypadowa w wysokie Tatry. Ze stolicy Podhala można dotrzeć na wiele szczytów, m.in. Giewont przez Dolinę Strążyską, Kasprowy Wiech czy Świnicę. Ponadto Morskie Oko (położone na wysokości 1395 m n.p.m.) jest dobrym punktem startowym do zdobycia Rysów. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Podążaj śladami samurajów na starożytnym szlaku Tōkaidō
Po tym, jak Japonia ponownie otworzyła swoje granice, nastał najlepszy czas na odkrywanie Tōkaidō, głównego gościńca, który był inspiracją do stworzenia humorystycznych przewodników turystycznych w stylu mangi oraz jednego z najsłynniejszych dzieł sztuki w kraju.
W tym artykule: Ryōi Asai był prekursorem klasycznych japońskich przewodników Wielka droga ery Edo Kultura gościńca przetrwała dzięki stacjom pocztowym Tokaido kiedyś i dziś Niektóre odcinki Tōkaidō wciąż przywołują wspomnienia sprzed 400 lat W drugiej połowie XVII wieku buddyjski duchowny wraz ze swym towarzyszem wyruszyli z Tokio, miasta, które znane było wówczas jako Edo, na kilkusetkilometrowy spacer wzdłuż japońskiej drogi Tōkaidō, aż do Kioto. Tak, jak wielu pielgrzymów, para wędrowała najważniejszym szlakiem dawnej epoki, przez nierówne wybrzeża, zalesione góry oraz nad rwącymi rzekami. Po drodze próbowali lokalnych przysmaków i podziwiali słynne zabytki: świątynie, kapliczki, zamki oraz niezwykle symetryczne piękno góry Fuji. Nie zawsze było tak kolorowo i nie obyło się bez komplikacji. Pewnego razu ścigał ich agresywny pies z zakręconym ogonem... Jednak w przeciwieństwie do innych podróżników, ci dwaj mężczyźni... nie istnieli. Byli to główni bohaterowie składającego się z sześciu tomów fabularyzowanego przewodnika, „Tōkaidō Meishoki” (tłum. red. słynne miejsca wzdłuż Tōkaidō). Tokaido stało się inspiracją Hiroshige Utagawy do stworzenia drzeworytu „Pięćdziesiąt trzy stacje na gościńcu Tōkaidō” Ryōi Asai był prekursorem klasycznych japońskich przewodników Jego autor, Ryōi Asai, stworzył humorystyczną opowieść, aby w przystępny sposób pokazać czytelnikom lokalną kulturę, zwyczaje i historię, które związane są ze szlakiem. Ilustracją przewodnika były proste rysunki, które przypominają dzisiejszą mangę. Ryōi Asai chciał w ten sposób, aby czytelnicy zeszli z tatami i wyruszyli na szlak Tōkaidō. Wraz z rozwijającym się przemysłem drukarskim i wzrostem liczby piśmiennych Japończyków, Tōkaidō Meishoki wraz z resztą ówczesnych przewodników, jak Tōkaidōchū Hizakurige, przyczynił się do spopularyzowania podróżowania w epoce Edo (1603–1868). To zaś położyło podwaliny pod kolejne pokolenia utworów literackich, książek i dzienników podróżniczych. Kto tu raz przyjechał, będzie musiał wrócić. Japonia – kraj kwitnącej wiśni Japonia jest fascynującym i nie zawsze zrozumiałym krajem dla Europejczyków. Położenie geograficzne, cechy polityki państwa i starożytne tradycje jej mieszkańców doprowadziły do częścio... Jak pisał Nicole Fabricand-Person w swojej książce „The Tōkaidō Road: Journeys through Japanese books and prints in the collections of Princeton University” – ilustrowane powieści z okresu 300 lat oraz późniejsze drzeworyty, stworzyły i umocniły przekonanie, że Tōkaidō było czymś więcej niż jedynie drogą wzdłuż wschodniego wybrzeża kraju. Było celem samym w sobie. Chociaż Tōkaidō nie jest już jedynym, głównym szlakiem, to jego dziedzictwo kulturowe jest wciąż żywe. Wszystko to, co Tōkaidō przez lata stworzyło i rozwinęło, począwszy od kuchni, poprzez swoją gościnność i sztukę, aż po literaturę, wciąż możesz doświadczyć, wędrując tą drogą. Wielka droga ery Edo Tōkaidō było najważniejszą i najczęściej odwiedzaną spośród pięciu centralnie zarządzanych arterii epoki Edo. Wszystkie łączyły dawne Tokio z imperialnym Kioto i innymi ważnymi regionami Japonii. Te trasy miały kluczowe znaczenie dla handlu, pielgrzymek i komunikacji. Były to zresztą jedyne powody, dla których większość Japończyków mogła w ogóle podróżować. Drogi te ułatwiały politykę sankin-kōtai, dzięki której szogunowie rodu Tokugawa uważnie przyglądali się potencjalnym rywalom. Żądali od ponad dwustu daimyō, czyli panów feudalnych i władców ziemskich, aby co dwa lata osiedlali się w Edo. Ich rodziny pozostawały w stolicy jako „zakładnicy”, co było formą swoistego zabezpieczenia i kontroli. Wzdłuż Tōkaidō utworzono 53 stacje pocztowe (przypominających małe wioski lub przysiółki z tamtych czasów). Miały one obsłużyć cały ruch, zająć się końmi oraz pomóc podróżnym znaleźć schronienie, jedzenie, a być może nawet odrobinę rozrywki. Skromne zajazdy stały się prekursorami luksusowego, tradycyjnego ryokanu, który cieszy się dziś olbrzymią popularnością. To miejsca, w których goście zrzucają codzienny strój, aby przywdziać wygodną yukatę. Chodzą po przestrzeni wyłożonej tatami, zanurzają się w naturalnych gorących źródłach i delektują się wykwintnymi, wielodaniowymi posiłkami. Kultura gościńca przetrwała dzięki stacjom pocztowym Stacje pocztowe prawdopodobnie pomogły rozwinąć japońską kulturę omiyage (pamiątek). Fabricand-Person zauważa, że „każda z 53 stacji pocztowych miała swój własny charakter i oryginalne, lokalne specjały (meibutsu)”. Prawie każda wioska, miasteczko i duże miasto w Japonii ma swoje meibutsu. To właśnie dzięki przewodnikom, zarówno tym z epoki Edo, jak i współczesnym, podróżni doskonale wiedzą, jakie (niemalże obowiązkowe) pamiątki przywieść rodzinie i bliskim. Władze Japonii chcą, żeby młodzi ludzie pili więcej alkoholu. Dlaczego? Odpowiedź jest prosta Główny urząd podatkowy Japonii ogłosił konkurs, który ma zachęcić młodych Japończyków do picia alkoholu. Od początku pandemii w Kraju Kwitnącej Wiśni sprzedaje się dużo mniej napoj.. Llewelyn Thomas, dyrektor zarządzający Walk Japan, firmy, która organizuje wycieczki z przewodnikiem po szlaku Tōkaidō uważa, że meibutsu, które najbardziej zbliżają nas do czasów Asaia Ryōia, to lokalna kuchnia. – Kultura i dusza szlaku przetrwały dzięki sklepom i jedzeniu. W pewnym sensie Tōkaidō stało się miejscem postojowym, gdzie możesz próbować lokalnych przysmaków – twierdzi Thomas. – Gdy spojrzysz na część Tōkaidō – Yui (która w przeszłości była stacją pocztową nr 16) – w prefekturze Shizuoka, która dziś jest prawdopodobnie najlepszym miejscem na spacery do spacerów, zobaczysz, że słynie głównie z krewetek sakura-ebi – kontynuuje Thomas. – Natomiast jeśli ruszysz do następnej stacji pocztowej, Okitsu, skosztujesz tamamadai. Następnie zawitasz do Abekawy, gdzie zjesz ciastka ryżowe abekawa-mochi. Aż w końcu dotrzesz do Mariko i słynnej restauracji Choji-ya, w której od ponad 400 lat serwuje się tororojiru (zupę z tarty) – podsumowuje Thomas. Tokaido kiedyś i dziś W pobliżu Choji-ya widoczne jest również inne dziedzictwo szlaku. Billboard wyświetla jeden z 55 drzeworytów Hiroshige Utagawy z cyklu „Pięćdziesiąt trzy stacje na gościńcu Tōkaidō” z 1834 roku. Niezwykle wpływowa seria dzieł szczegółowo ukazuje chwile na każdej z 53 stacji pocztowych oraz punktów początkowych i końcowych Tōkaidō w Edo i Kioto. „Pięćdziesiąt trzy stacje na gościńcu Tōkaidō”, Hiroshige Utagawy W tym przypadku znak Mariko przedstawia dwóch podróżujących mężczyzn, którzy znajdują się w samotnej herbaciarni pokrytej strzechą (to oryginalna Choji-ya), w której pracuje kobieta niosąca na plecach dziecko. Obecna Choji-ya również jest pokryta strzechą oraz zachowała rustykalny wystrój. Z tą różnicą, że współcześnie dawna stacja pocztowa Mariko nie jest już miejscem, które wyróżnia tę okolicę. Dziś jest to spokojna i wiejska część przedmieść miasta Shizuoka, położna wzdłuż oryginalnej trasy Tōkaidō. W okolicy jest na tyle cicho, że gdy trasa na chwilę odbiegnie z dala od rzeki, dokładnie słychać bzyczenie owadów. Na niektórych domach wiszą torby i kosze z owocami i warzywami na sprzedaż w tzw. systemie zaufania. Wędrując trasą Tōkaidō na wschód od Mariko w kierunku Tokio, natkniesz się na zupełnie inne oblicza Japonii. Shizuoka to tętniące życiem miasto, ale idąc dalej, krajobraz znów zmienia się w malownicze szlaki przybrzeżne. A następnie przeobraża się w cytrusowe gaje na zboczach wzgórz i rozlewiska. W niektórych miejscach nowoczesna linia kolejowa Tōkaidō wraz z drogą ekspresową potrafią zagłuszać szum oceanu. Znajduje się tam więcej punktów widokowych rodem z drzeworytów Hiroshige’a. W tym m.in. góra Fuji pokryta chmurami i widziana z przełęczy Satta. To nic innego jak doświadczenie tradycyjnego szlaku turystycznego. Niektóre odcinki Tōkaidō wciąż przywołują wspomnienia sprzed 400 lat Najbliżej szlaku przyrodniczego Tōkaidō znajduje się Hakone Hachiri. To odcinek, który przez ok. 32 km łączy miasto Mishima (na wschód od Shizuoka) z miastem zamkowym Odawara w prefekturze Kanagawa (graniczącym z Tokio). Hakone jest znane w kraju ze względu na jezioro Ashinoko, kąpiele w onsenach, noclegi w ryokanie oraz bliskie widoki na górę Fudżi. To kwintesencja wycieczki do Tokio. Jednakże Hakone Hachiri znajduje się niejako poza typowym turystycznym szlakiem. To trzeba zobaczyć w Japonii! Las Bram w Kioto Tysiące portali stoją tak blisko siebie, że tworzą jaskrawoczerwony surrealistyczny tunel. Oplatają zbocza góry, na której rozpościera się Fushimi Inari Taisha, najpiękniejszy kompleks ś... Odcinki takie jak ten są tylko niewielkim fragmentem oryginalnego wielkiego gościńca, ale jest to wciąż podróż w czasie. – Tōkaidō jest pomieszaniem przeszłości i teraźniejszości. A Hakone – jednym z miejsc, które przywołują wspomnienia sprzed 400 lat – mówi urodzony w Hakone Shin Kaneko, dyrektor generalny i główny przewodnik firmy turystycznej Explore Hakone. – Nie znajdziesz tam dobrze zachowanych stacji pocztowych, ale niewielkie, tradycyjne wioski. Jezioro Ashi i góra Fuji praktycznie nie zmieniły się, odkąd ludzie przemierzali te tereny w epoce Edo – twierdzi Kaneko. – Gościniec nadal prowadzi przez wysoki las cedrowy oraz przez historyczne, brukowane fragmenty szlaku. Po stromej wspinaczce natrafisz na 400-letnią herbaciarnię Amazake-chaya – kontynuuje przewodnik. – Czujesz, że męczysz się i pocisz tak samo, jak wędrowcy z dawnych lat. Opracowanie: Jakub Rybski
Jak dobrać buty trekkingowe? Najważniejsze wskazówki
Jak dobrać buty trekkingowe? Czym się kierować przy wyborze odpowiedniego modelu? Które sprawdzą się najlepiej podczas górskich wędrówek? Odpowiedzi na te pytania i wiele innych znajdziecie w dalszej części artykułu.
W tym artykule: Do czego służą buty trekkingowe? Jakie buty trekkingowe w góry? Jak wybrać dobre buty trekkingowe? Gdzie można kupić buty trekkingowe? Gdy do wyszukiwarki zakupów wpiszemy hasło „buty trekkingowe”, zostaniemy zarzuceni definicjami, nazwami, parametrami, ofertami. Oraz zapewnieniami, że niewątpliwie to najlepsze modele na świecie i że obyć się bez nich nie możemy. Niestety, przymiotnik „trekkingowe” zastosowano do obuwia na wszelkie rodzaje wędrówek, zarówno po wysokich górach, jak i lasach deszczowych i pustyni. Jednak co tak naprawdę rozumiemy przez słowo „trekkingowe”? Do czego służą buty trekkingowe? Tymczasem dla Anglosasów słowo „trekking” oznacza wędrówkę po względnie trudnych, a nawet dzikich terenach, zazwyczaj z dość ciężkim plecakiem. Wycieczki bez obciążenia, w łatwiejszym terenie (ze ścieżkami, schroniskami i z gospodami), określane są mianem hiking. Spacery po lesie czy mieście to po prostu walking. Jeśli komuś udało się w ogóle sklasyfikować formy turystyki, to chyba właśnie Anglosasom. Dla nich ewidentnie trudniejsza od trekkingów jest turystyka w górach wysokich, wymagająca zarówno opanowania techniki poruszania się w skalnym albo lodowcowym terenie, jak i stosownego do technicznych wyzwań ekwipunku. Takie formy turystyki określa się u nich mianem mountaineering. Czymś jeszcze innym jest climbing, czyli wspinaczka. „Trekking” powinien mieć więc dość precyzyjnie wytyczone granice. Trekking w Dolomitach. 5 szlaków na trasy dla początkujących i zaawansowanych Wciśnięte między Włochy, Szwajcarię a Austrię strzeliste pasmo gór Dolomitów każdego lata zachwycającymi szlakami przyciąga turystów z całego świata. W opisie modeli pojawia się określenie pór roku. Cięższym modelom butów przypisywany jest atrybut „zimowe”, lżejszym zaś –„letnie”. Jednak na eskapady w góry typu alpejskiego przez cały rok potrzebne będą cięższe, cieplejsze modele. Z kolei na Czarny Ląd – modele lżejsze. Butów będziemy szukać przede wszystkim w polskich sklepach. Zatem nie pozostaje nam nic innego, jak pogodzić się z faktem, że na naszych półkach nie ma uniwersalnych butów „trekkingowych”. Jest natomiast mnóstwo modeli przeznaczonych na konkretne warunki. Jakie buty trekkingowe w góry? Nie jest tajemnicą, że but butowi nierówny. Dotyczy to także obuwia trekkingowego. Dlatego przed zakupem odpowiedniego modelu należy zastanowić się jakie będzie ich główne przeznaczenie. Ponieważ jeden idealny fason, przystosowany do każdych warunków, nie istnieje. Choć na rynku nie ma odgórnie ustalonych typów butów trekkingowych, poniżej przedstawiamy umowną klasyfikację odnoszącą się do kategorii firm La Sportiva i Salewa. To czołowi producenci obuwia wysokogórskiego. Podejście w skałach – lekkie obuwie turystyczne, w tym półbuty i trzewiki ze wstawkami tekstylnymi. Nadają się na wędrówki bez obciążenia. Dobre są do chodzenia po skałach, drogami zwanymi via ferrata. Zwłaszcza, gdy jest sucho i nie wkraczamy w teren zaśnieżony i lodowcowy. Wspinacze używają ich na podejściach pod ściany. Kategorie: climbing (La Sportiva), approach, hiking (Salewa). W Beskidy – w górach średniej wielkości poniżej granicy śniegu, gdzie deszcz i błoto to główne utrudnienia, najlepiej sprawdzą się modele z jednorodnym pokryciem (nie szytym). W tropiki dobre są lekkie modele z membraną. Kategorie: lżejsze modele backpacking, trekking light (La Sportiva), trekking (Salewa). W Tatry – potrzebujemy modeli o dobrej podeszwie, które ochronią nas przed uderzaniem o kamienie, wytrzymają tarcie o piarg i nie zawiodą na zleżałym śniegu. A więc – buty wyższe, ale nie za ciężkie, najlepiej mające jednorodne pokrycie. Kategorie: backpacking, lżejsze modele mountain (La Sportiva), trekking (Salewa). Na lodowiec w Alpach – ciężkie buty są wzmocnione otokami z grubej twardej gumy albo kevlaru, bo czubem czy piętką będziemy kopać stopnie w zmrożonym śniegu. Powinny mieć wyprofilowane podeszwy do raków. Zimą koniecznie są buty podwójne. Kategorie: mountain, high mountain (La Sportiva), mountaineering (Salewa). Jak wybrać dobre buty trekkingowe? Zakup odpowiednich butów trekkingowych nie jest prostym zadaniem. Szczególnie dla osób, które dopiero zaczynają swoją przygodę z górami. Aby nieco ułatwić ten wybór, poniżej prezentujemy poszczególne elementy, na jakie należy zwrócić uwagę, aby uniknąć dyskomfortu, otarć, ucisków czy urazów mechanicznych. 1. Przymiarka W sklepie dobrze jest wyjąć z buta wkładkę i postawić na niej stopę. Powinna się cała zmieścić i nie wystawać poza krawędź. Margines swobody nie może być też zbyt duży. Pospacerujmy po sklepie. Noga nie powinna w nich latać, bo stopy będą ocierać. Wielu osobom na większych wysokościach puchną nogi. Najlepszym sposobem na uniknięcie dolegliwości jest dobra aklimatyzacja. Zakup butów „na wszelki wypadek luźnych” to błąd. Nie mogą być też za ciasne, bo tylko bardzo tanie (a więc tandetne) modele z czasem się rozchodzą. Rozchodzone buty są do wyrzucenia. Przestają trzymać w kostce. Co więcej, zahamowany przez ucisk ciasnego buta krwioobieg przyspiesza wychłodzenie, co w strefach niskich temperatur prowadzi do odmrożeń. 2. Wysokość cholewki Długość buta dobiera się przede wszystkim ze względu na... ciężar naszego bagażu. Jeśli będziemy długo dźwigać ciężki plecak, lepiej kupić buty, które trzymają w kostce. Wysoka cholewka powinna być miękka i elastyczna, żeby nie ocierała nogi. Na wysokości ścięgna Achillesa musi być wyraźne wcięcie. W butach z wysoką cholewką czasem montuje się podwójny język. Zewnętrzny chroni wnętrze przed sypaniem się śniegu. Wewnętrzny – otula piszczel. Do wędrówek z lekkim bagażem dobre są półbuty. Przy pewnej wprawie możemy w nich chodzić także po górach, zwłaszcza gdy jest sucho i nie wkraczamy w teren zaśnieżony i lodowcowy. 3. Materiał na but Wszystkie współczesne modele butów trekkingowych mają wielowarstwowe pokrycie. W zależności od zastosowań, różnią się rodzajem i ilością wykorzystanych materiałów oraz sposobem ich łączenia. 4. Ochrona na zewnątrz Warstwa zewnętrzna izoluje od wilgoci i zimna, chroni but przed uszkodzeniem, a stopy przed urazami. Co wybrać? Skórę czy tekstylia? Mam ochotę odpowiedzieć: materiał w kolorze czerwonym... Przynajmniej dobrze go widać, gdy będą wystawać ponad lawinisko! W zwykłych warunkach dobór materiału w dużej mierze jest kwestią upodobań. Wśród materiałów naturalnych najpopularniejszy jest nubuk. Zazwyczaj stosuje się go w cięższych modelach. Zamsz wykorzystywany jest w lżejszych butach. Rodzaje używanych w butach tekstyliów różnią się, w zależności od przeznaczenia, grubością i gęstością splotu. Buty cięższe robi się z mutacji cordury – bardzo trwałego i odpornego na mechaniczne uszkodzenia materiału (stosuje się go również w produkcji plecaków). Lżejsze modele bazują na wariacjach nylonu. 5. Komfort w środku Stopom ma być wewnątrz buta miękko, temperatura powinna utrzymywać się na względnie stałym poziomie. Pokrycie musi natomiast oddychać, czyli odprowadzać pot na zewnątrz. Między warstwą zewnętrzną a miękką wyściółką ukryta jest zaawansowana technologicznie membrana. Od lat materiałem numer jeden jest Gore-tex. To rozciągnięty politetrafluoroetylen, który przypomina strukturą żywopłot z mikroskopijnymi szczelinkami 20 tys. razy mniejszymi od przeciętnej kropli wody i 700 razy większymi od cząsteczki pary wodnej. Dzięki temu nie przemaka i nie stanowi bariery podczas parowania, czyli oddycha. Liczne, używane zamiast Gore-texu membrany poliuretanowe są na ogół tańsze. Jednak działają nie zawsze równie skutecznie, ponieważ z czasem się łuszczą i tracą swoje właściwości. 6. Etykieta Kolorowa książeczka z informacjami o zastosowanych w materiałach patentach to podstawowe źródło informacji o bucie. Jeśli użyto membrany, pojawiają się parametry: oddychalność (najczęściej w g/m2/24 godz.) – oznacza, ile gramów pary wodnej przepuści m2 materiału w ciągu doby. Wodoodporność (w mm) oznacza wysokość słupa wody, którego napór materiał wytrzyma bez przemakania. Im parametry wyższe, tym lepsze. Powinny dotyczyć całej powłoki buta. Cordura, nylon i ich pochodne mają czasem podaną liczbę z literą D. To parametr denier, umowna jednostka grubości włókna. Im wyższa wartość denier, tym jest ono grubsze i bardziej wytrzymałe. Modele dla pań oznacza litera L albo słowo „Lady”. Buty takie są lżejsze i mają mniejszą tęgość, wyższe podbicie i zazwyczaj nieco inaczej skrojoną podeszwę niż męska. W renomowanych butach podana jest waga. Obuwie na łatwiejsze wycieczki: około 450 g, skórzane – ponad 500 g, do wspinaczki skalno-lodowej – powyżej kilograma. Superlekkie buty (250–300 g) przeznaczone są do przełajowych biegów górskich. 7. Podeszwa Zaawansowane technologicznie buty również spodnią część mają zbudowaną z wielu warstw. Komponenty podeszew łączą dwie z pozoru przeciwstawne cechy: elastyczność i sztywność. Elastyczność ułatwia wybijanie się z palców. Sztywność pozwala na pewne poruszanie się nawet wtedy, gdy mamy oparcie jedynie dla krawędzi buta. Nie ma uniwersalnej skali sztywności, trzeba wypróbować but samemu. Najsztywniejsze są podeszwy butów przeznaczonych do wspinaczki w lodzie. Większość modeli amortyzuje działanie sił obciążających nasze stawy, kości i ścięgna, zwłaszcza gdy wędrujemy z plecakiem. Konstrukcja podeszwy i wkładek częściowo niweluje wady postawy, jak płaskostopie albo kaczy chód. Krawędzie podeszew butów przeznaczonych w wysokie góry specjalnie się profiluje, aby można było sprawnie zamocować automatyczne raki. Podeszwy powinny zapewniać dobrą przyczepność na mokrych i śliskich powierzchniach. Bieżniki powinny same się oczyszczać, nie zatrzymywać śniegu i błota. Podeszwa zwykle jest zintegrowana z korpusem. Tworzy całość ze wzmocnieniem korpusu z twardej gumy lub kevlaru. 8. Konserwacja Żadne buty nie są wieczne. Jednak gdy już zainwestujemy w obuwie sporą sumę, warto przedłużyć jego żywotność. Skórzanym i syntetycznym butom najbardziej szkodzą gwałtowne zmiany temperatur. Unikajmy suszenia obuwia przy ognisku. Każda warstwa pokrycia inaczej zareaguje na temperaturę i buty się zdeformują. Warto korzystać ze specjalnych suszarek z delikatnym nawiewem ciepłego powietrza, które są dostępne na przykład w wielu alpejskich schroniskach. W ekstremalnych sytuacjach należy włożyć buty do śpiwora. Jeśli zamarzną, nie założymy ich, a rozbijanie czekanem czy rozgrzewanie nad kuchenką skończy się uszkodzeniem wyrafinowanej struktury. But trzeba czyścić i impregnować przeznaczonymi do tego preparatami. Inne pozatykają pory membran i wierzchnich materiałów, niszcząc ich termoaktywne właściwości. Jeśli uznamy, że buty (tekstylne i niezbyt sztywne) są tak brudne, że nadają się tylko do prania, zróbmy to. Ale w niewysokiej temperaturze, z użyciem preparatów do regeneracji outdoorowej odzieży. W ostateczności można użyć delikatnych detergentów. Woski, aerozole czy płyny do czyszczenia i impregnacji często stosuje się na wilgotne powierzchnie. Impregnację trzeba powtarzać codziennie. Innych preparatów używa się do syntetyków, a innych do skóry. Przechowywać buty powinno się w prawidłach albo wypchać je zgniecionymi w kule pergaminem czy gazetą. Tym sposobem uchronimy obuwie przed deformacją. Przetarte wyściółki i wkładki, przykry zapach potu, dziury w pokryciu czy zdewastowany wibram oznaczają, że buty są do wyrzucenia. Diabeł tkwi w szczegółach, czyli jak przygotować się do wyjazdu w góry Na pytanie, kiedy najlepiej jechać w góry, bez wahania odpowiada: latem. Z Anną Szczepaniak, licencjonowaną trenerką CrossFitu i organizatorką górskich obozów, rozmawiamy między innymi o t... Gdzie można kupić buty trekkingowe? Aby w stu procentach być usatysfakcjonowanym ze swojego wyboru, najlepiej dokonać zakupu w sklepie stacjonarnym, gdzie będziemy mogli zobaczyć wybrany produkt na własne oczy. I, co najważniejsze, przymierzyć go. Bardziej doświadczeni trekkingowcy mogą pozwolić sobie na zakupy online, bez konieczności stania w długich kolejkach do kasy. Żeby zaoszczędzić wasz czas, przeszukaliśmy ofertę popularnych platform internetowych i wybraliśmy modele butów trekkingowych, które cieszą dobrymi opiniami wśród klientów, a także są przystępne cenowo. Oto one: Proste modele dostaniemy już za 200–300 zł. Bardziej wyrafinowane, w miarę wszechstronne za 400–800 zł. Na buty obuwie wysokogórskie i przystosowane do niskich temperatur trzeba wydać powyżej 900 zł.
Transhumancja – zawdzięczamy jej jodłowanie, ludowe piosenki i festiwale. Czym jest i czy jest obecna do dziś?
Transhumancja to rodzaj pierwotnego pasterstwa. To transhumancji zawdzięczamy jodłowanie i róg alpejski oraz niezliczone ludowe piosenki, wiersze, święta i festiwale w Apulii, podobnie jak w pasterskich regionach na całym świecie.
Każdego roku w czerwcu Nunzio Marcelli zbiera swoje stado – 1300 owiec – i wyrusza z domu znajdującego się w pobliżu średniowiecznej wioski Anversa degli Abruzzi w Apeninach. 65-letni Marcelli w ciągu trzech dni pokonuje jakieś 45 km w towarzystwie swoich owczarków i kilku gości ciekawych tradycyjnego dla tego regionu Włoch sposobu życia, przeganiając owce ku wysoko położonym halom. Droga z farmy na letnie pastwiska biegnie tratturo – ścieżką wydeptaną w tej ziemi przez ponad 2300 lat takich migracji. Pokonawszy przy stukocie racic brukowane uliczki Anversy, owce i pasterze zaczynają wspinaczkę. Idąc krętą wąską ścieżką, przemierzają łany dzikich kwiatów, stare brzeziny, lasy sosnowe i podupadające kamienne osady – w tym eteryczną wioseczkę Castrovalva (liczba mieszkańców: 12) przylgniętą do chropowatej wapiennej skały wznoszącej się ku niebu. Trzeciego dnia po południu osiągają leżący jakieś 2000 m n.p.m. płaskowyż pod wciąż pokrytym śniegiem szczytem Monte Greco. Choć do Rzymu jest stąd zaledwie 150 km, płaskowyż sprawia wrażenie zapomnianego świata. Trzmiele buszują tu w kwiatach tymianku i oregano. Orły przednie i sokoły szybują na tle błękitnego apenińskiego nieba. Setki gatunków ziół, traw i dzikich kwiatów oszałamiają bujnością. Telefony komórkowe nie mają tutaj zasięgu. To miejsce, którego nigdy nie chciałoby się opuścić. Ale Marcelli ma na farmie sporo pracy – prowadzi tam także agroturystykę, oferując gościom pokoje w swoim gospodarstwie. Po uroczystym obiedzie składającym się z tradycyjnego abruzyjskiego dania, takiego jak gulasz jagnięcy lub chlebowo-warzywna zupa pancotto, wszyscy wracają busikiem do Anversy. Wszyscy, ale nie owce. Te pozostają na ziemi, którą Marcelli dzierżawi od gminy Scanno położonej niedaleko Parku Narodowego Abruzji, Lacjum i Molise – na lato i wczesną jesień, aby najeść się do woli bujnej roślinności z tutejszych łąk. Zostają także pasterze, z owczarkami maremma, aby strzec i chronić stada przed wilkami, niedźwiedziami i innymi drapieżnikami. Gdy nadchodzi listopad, Marcelli i jego pasterze, czasem także garstka gości z agroturismo, pokonują tę samą drogę w przeciwnym kierunku, sprowadzając stado do domu. Rytuał ten powtarza się co roku. Ta migracja ma swoją nazwę, a od 11 grudnia 2019 r. cieszy się także uznaniem UNESCO jako kluczowy element kultury ludzkiej. Transhumancja – od łacińskich słów trans („przez”) i humus („ziemia”) – czyli sezonowy przemarsz ludzi ze stadami na i z letnich i zimowych pastwisk, praktykowany jest przez kultury pasterskie na różnych kontynentach od tysięcy lat. To zjawisko znalazło się na liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO, wraz z np. bizantyjskimi pieśniami, muzyką reggae z Jamajki i tangiem argentyńskim. Gdy przedstawiciele Włoch, Grecji i Austrii w marcu 2018 r. składali wniosek o wpisanie transhumancji na listę, argumentowali, że to nie tylko zawód wykonywany przez jego praktyków, lecz sposób życia. Owce i kozy były pierwszymi zwierzętami, które człowiek udomowił jako trzodę jakieś 10 tys. lat temu. Mniej więcej z tego okresu pochodzą także najstarsze wzmianki o sezonowym wypasie. Przeprowadzone w 1963 r. techniką datowania radiowęglowego badania potwierdziły, że dolina Hulailan w centralnej części irańskiego pasma górskiego Zagros została po raz pierwszy zasiedlona przez transhumancyjnych pasterzy ok. 7050 r. p.n.e. Inne odkrycie, dokonane w Dolinie Aude na południu Francji, potwierdziło przepędzanie w tamtejszym regionie owiec i kóz już od 4500 r. p.n.e. Transhumancja to zjawisko, które ma miejsce na różnych wysokościach – i różnych szerokościach geograficznych – i dotyczy wszelkiej trzody. Na wyżynach Tigraj w Etiopii pasterze przeganiają bydło, owce i kozy. W Bhutanie i Nepalu praktyka transhumancji dotyczy jaków, wołów domowych i bydła. Transhumancja świń jest cechą pasterskiego życia w Bośni. Niektórzy ranczerzy na amerykańskim Zachodzie wciąż praktykują transhumancję. „Korytarz” Green River Drift w Wyoming wykorzystywany jest od ponad wieku i znajduje się w Krajowym Rejestrze Miejsc Historycznych. Każdej wiosny kowboje przeganiają stada wzdłuż „koryta” biegnącego z przeznaczonych na wypas zwierząt działek na pustynnych terenach w zachodnim Wyoming na wyżynne letnie pastwiska w Parku Narodowym Bridger-Teton. Długa na blisko 100 km podróż zajmuje trzy tygodnie. W południowej Grecji, gdzie wraz z rodziną mieszkaliśmy z przerwami od połowy lat 70. XX w., odbywający się dwa razy do roku przemarsz ludzi i zwierząt był tak silnie wpisany w styl życia, że do końca lat 90. w „orszaku” szedł ksiądz i nauczyciel z lokalnej szkoły. Pewnego razu wraz z przyjaciółmi zdecydowaliśmy się przejść szlakami transhumancji z nadmorskiej wioski Kyparíssi do odosobnionej letniej osady w górach. Po czterogodzinnej wspinaczce stromym szlakiem dotarliśmy do Babali. Tamtejsze kamieniste łąki przecinały wykonane bez użycia zaprawy murki, które kiedyś odgradzały winnice i ogrody. Tu i ówdzie rozsypane były prymitywne letnie chatki z kamienia wykorzystywane przez pasterzy. Przez stulecia Babala była letnim domem dla dziesiątek rodzin pasterskich z Kyparíssi. Dziś transhumancją zajmuje się tylko jedna rodzina. Trafiliśmy tam, bo usłyszeliśmy, że wyrabia także touloumotiri – ser, który tradycyjnie dojrzewa w oczyszczonej i mocno zasolonej koziej skórze. Przez dwa lata szukałam autentycznego touloumotiri (obecnie większość serowarów produkuje taki ser w beczkach) i wreszcie go odnalazłam– w Babali, w gospodarstwie Dimitrisa i Yianouli Hiotisów. Dimitris opowiadał nam o niebieskiej pleśni, która powstaje między powierzchnią sera a skórą, a którą on wgniata w ser. Yianoula ukroiła kawałek i położyła na wspólnym półmisku. Z pajdami tostowanego nad paleniskiem chleba zaczęliśmy degustację. Ser był pysznie ostry i pieprzny – to właśnie był touloumotiri z mojego dzieciństwa, touloumotiri transhumancji. W wielu miejscach na świecie serowarstwo jest centralnym elementem transhumancji. Pasterze w Nepalu wytwarzają z mleka jaka ser zwany chhurpi oraz masło ghi. W zachodniej Macedonii owczy kaszkawał z Szarskiej Płaniny produkowany jest tylko w lecie, i tylko gdy owce wypasają się na wysokości 1000–1500 m. Hiszpański ser idiazabal był pierwotnie produkowany przez pasterzy z Kraju Basków i regionu Navarra, a wędzony smak zawdzięczał dojrzewaniu przy ognisku w kamiennych chatach. We wszystkich tych przypadkach serowarzy polegają na dostępie zwierząt do dzikich pastwisk, bo różnorodność obecnych tam roślin nadaje produkowanemu przez zwierzęta mleku niezwykły smak, co z kolei przekłada się na smak serów. W Alpach mleko to nazywa się heumilch, co po niemiecku znaczy tyle co „sienne mleko”, i nadaje niepowtarzalny smak alpejskim serom takim jak sura kees, graukäse czy alpenkönig. Jakieś 120 km na południowy wschód od rodzinnego gospodarstwa Marcellego, Carmelina Colantuono, należąca do czwartego pokolenia serowarów i hodowców trzody mlecznej, także praktykuje transhumancję. Ona robi to w siodle, przeganiając należące do rodziny 300 krów, głównie rasy podolica, ponad 150 km, aby dotrzeć na i wrócić z zimowych pastwisk. Wielokrotnie nagradzany ser produkowany przez Colantuono – caciocavallo – pachnący dzikimi trawami i ziołami Apulii i Molise, podawany jest w restauracjach od Rzymu po Manhattan. Niezależnie od tego, gdzie była praktykowana, transhumancja kształtowała krajobrazy. Przez tysiąclecia kapliczki, kościółki, zajazdy, a w końcu nawet wioski pojawiały się wzdłuż szlaków pasterzy. W Molise starożytne miasteczko Saepinum powstało przy jednym z głównych włoskich tratturi. Mówi się, że zostało nazwane od licznych zagród dla owiec (saepire po łacinie znaczy „ogrodzić”). Widniejący na jednej z bram napis z 168 r. n.e. zabrania mieszkańcom miasteczka krzywdzenia pasterzy przechodzących obok tratturo. W Grecji Monopatia była jedynym sposobem na kontakt pomiędzy odseparowanymi na wszelkie inne sposoby społecznościami górskimi i nadmorskimi – wzdłuż jej szlaków kwitł handel, a nawet miłość. W pasterskiej wiosce Voskina leżącej na północ od Babali pewna przyjaciółka zajmująca się robieniem serów opowiedziała mi historię o tym, jak niespełna 60 lat wcześniej wyszła za młodego mężczyznę z nadmorskiej wioski oddalonej o dzień drogi pieszo od jej domu rodzinnego. Małżeństwo zaaranżował ojciec dziewczyny, który chodząc po szlakach, szukał odpowiedniego partnera dla swojej córki. Taka praktyka – powiedziała – była wówczas czymś powszechnym. To transhumancji zawdzięczamy jodłowanie i róg alpejski, i niezliczone ludowe piosenki, wiersze, święta i festiwale, które rozkwitały, gdy nadchodzili pasterze. W Madrycie co roku w październiku podczas Fiesta de la Transhumancia przez samo serce hiszpańskiej stolicy przeganianych jest ok. 2 tys. owiec. Gdy pasterze i ich stada dotrą do centrum miasta, gromadzą się na eleganckim Plaza de Cibeles z neoklasycystycznymi rzeźbami i fontannami. Tam płacą burmistrzowi, który przewodzi całemu spektaklowi, 50 maravedis al millar – opłatę nałożoną w 1418 r. należną od tysiąca (millar) sztuk owiec. Badania wykazały, że od Hiszpanii, przez Tyrol, aż po borealne pastwiska Norwegii szlaki transhumancji wspierają bioróżnorodność, łącząc łąki i lasy, często w regionach rozczłonkowanych zabudową i intensywnymi uprawami rolniczymi. Są także korytarzami migracyjnymi dla dzikich zwierząt i siedliskami flory i fauny. Zwolennicy umieszczenia transhumancji na liście UNESCO twierdzą także, że praktyka ta jest bardziej przyjazna dla środowiska niż intensywna hodowla trzody. Badania poświęcone „tradycyjnej wiedzy ekologicznej” pasterzy praktykujących transhumancję w Hiszpanii pokazują, że taka wiedza – na temat flory, fauny i zjawisk naturalnych wynikających z kultury mającej od stuleci bezpośredni kontakt ze środowiskiem naturalnym – pomaga ludziom w adaptowaniu się do zmian klimatycznych i skutecznej ochronie ziemi. Marcelli opowiada, że jako dziecko wciąż słyszał: „jeśli nie będziesz się uczył, będziesz musiał pasać owce”. I stał się zaprzeczeniem tej prawdy. Skończył studia – ekonomię i handel na Uniwersytecie Sapienza w Rzymie – a pracę dyplomową napisał o wykorzystaniu zrównoważonych metod hodowli owiec w celu stymulowania wiejskiej gospodarki regionu Abruzja. W 1977 r., trzy lata przed ukończeniem studiów, przeniósł się w rodzinne strony i zaczął hodować owce. Wraz z nim przyjechała tam Manuela Cozzi i razem stworzyli gospodarstwo La Porta dei Parchi. Dziś Marcelli i Cozzi prowadzą je ze swoją 34-letnią córką Violą i 32-letnim synem Jacopo. Viola, która studiowała malarstwo i wzornictwo przemysłowe we Florencji, wiedziona tą samą pasją, która zainspirowała jej rodziców, dziś jest głównym serowarem w gospodarstwie i szefem kuchni agroturystycznej restauracji, a także prezeską regionalnej spółdzielni owczarskiej. – W przeszłości w Abruzji było miliony owiec – mówi. – Teraz jest ich co najwyżej 200 tys. Hodujemy je, bo mamy nadzieję, że zachęcimy do tego innych. Praktykujemy transhumancję, bo to jest dobre dla zdrowia zwierząt i dla tego miejsca. To część górskiej kultury, którą chcemy podtrzymywać. Nad transhumancją wisi wiele zagrożeń: od klimatycznych, które mogą zmieniać szatę roślinną, przez demografię, po ewoluujące polityki i modele zagospodarowania terenu. Z czasem niektóre szlaki uczęszczane przez stada przeistoczyły się w drogi dla pojazdów. Inne przecinają się z autostradami lub liniami kolejowymi. Pastwiska przekształca się w tereny uprawne. Młodzi wyjeżdżają z wiosek lub nie są zainteresowani pielęgnowaniem tradycyjnego sposobu życia swoich rodzin. Mimo iż włoskie tratturi są własnością publiczną, Colantuono musi uzyskać pozwolenie na przekroczenie autostrady, a także przejście przez wioski i miasteczka, aby móc co roku poprowadzić swoje stado do i z Apulii. Dla Marcellego wyzwania to nie tylko drapieżniki zagrażające stadom, ale też politycy, którzy jego zdaniem tworzą nieprzyjazne rolnikom regulacje prawne. Viola Marcelli jest wdzięczna za decyzję UNESCO. Ma nadzieję, że pomoże to sprawić, iż transhumancja, i ogólnie rolnictwo na małą skalę, będzie dla jej rodziny i innych bardziej opłacalne. – Bycie rolnikiem to ciężka praca – stwierdza. – Ale warto stawiać czoło wyzwaniom – dodaje. – Owce, pastwisko, mleko, ser, który robimy, transhumancja, one są częścią Abruzji i Włoch od tysięcy lat. Są krwiobiegiem tego miejsca. Są duszą naszych ludzi.
Wojna, bieda i niedoścignione ambicje. Paul Salopek o tym, dlaczego ludzie porzucają swoje domy
ONZ szacuje, że ponad miliard ludzi – jedna na siedem żyjących dziś osób – migruje, przenosząc się w obrębie własnych krajów albo poza ich granice. Miliony uciekają przed przemocą: wojną, prześladowaniami, przestępczością, politycznym chaosem. Wielu innych migruje, aby odnaleźć w dalekich stronach ekonomiczną ulgę. U podstaw tego exodusu leży system zglobalizowanego rynku, rozregulowany klimat i ludzkie pragnienia podsycane przez współczesne media. Jak wyglądają migracje i jakie tragedie kryją za sobą ludzkie wędrówki?
Migracje ludności na świecie – czemu migrujemy? Od prawie siedmiu lat chodzę z migrantami. Zimą 2013 r. wyruszyłem z Herto Bouri, stanowiska archeologicznego w północnej Etiopii, na którym znaleziono skamieniałości Homo sapiens. Zacząłem odtwarzać na piechotę, migrację, która zdefiniowała rodzaj ludzki – naszą pierwszą kolonizację Ziemi w epoce kamienia. W moim marszu chodzi o opowieść. Relacjonuję to, co widzę na ścieżkach naszego pierwotnego odkrywania planety. Od początku wiedziałem, że moja trasa będzie nieokreślona. Antropolodzy sugerują, że nasz gatunek wyszedł z Afryki 600 wieków temu i w końcu dotarł, idąc w zasadzie bez celu, do czubka Ameryki Południowej – ostatniego nieznanego krańca kontynentów i punktu docelowego także mojej podróży. Byliśmy migrującymi myśliwymi i zbieraczami. Nie znaliśmy pisma, koła, udomowionych zwierząt ani rolnictwa. Migrując przez puste plaże, kosztowaliśmy skorupiaków. Ustalaliśmy kierunek, patrząc na klucze wędrownych żurawi. Cele podróży trzeba było dopiero wynaleźć. Do tej pory tropiłem tych zapomnianych migrantów przez 16 000 km. Dziś przemierzam Indie. Nasze współczesne życie, tak bardzo powiązane z domem, od tamtej złotej ery nieskrępowanej eksploracji zmieniło się nie do poznania. Ale czy aby na pewno? Kroczę przez świat w tempie 24 km na dzień, często pośród wysiedlonych. W Dżibuti sączyłem herbatę z migrantami na smętnych postojach ciężarówek. Spałem obok nich w zakurzonych namiotach oenzetowskich obozów dla uchodźców w Jordanii. Słuchałem ich opowieści o bólu. Odwzajemniałem ich śmiech. Oczywiście nie jestem jednym z migrantów. Jestem uprzywilejowanym piechurem. Mam w plecaku kartę bankową i paszport. Ale dzieliłem z migrantami niedole dyzenterii i wielokrotnie byłem zatrzymywany przez ich nemezis – policję. (Erytrea, Sudan, Iran i Tadżykistan odmówiły mi wiz; Pakistan wydalił mnie, a potem wpuścił z powrotem). Co można powiedzieć o tych wypędzonych braciach i siostrach? O ogromnych krainach cienia, które zamieszkują? Choć, to paradoksalne, krainach dobrze widocznych. Głód, ambicje, strach, polityczny opór – powody migracji nie są tak naprawdę istotne. Ważniejsze jest zrozumienie, w jaki sposób sama migracja kształtuje odmienną klasę istot ludzkich – ludzi, dla których idea „domu” obejmuje dziś otwarta drogę, bezkresną i ryzykowną linie możliwości, która zaczyna się gdzieś daleko, a kończy u twego progu. To, jak przyjmiesz ten napływ – z otwartymi ramionami czy kulać się za wysokim murem – też nie jest istotne. Bo bez względu na to, jak zareagujesz: współczuciem, czy lękiem, rozbudzona na nowo mobilność ludzkości już cię zmieniła. Zmiany klimatyczne – główna przyczyna masowych migracji Pierwsi migranci, jakich spotkałem, byli martwi. Leżeli pod niewielkimi stosami kamieni w Wielkim Rowie Afrykańskim. Kim byli? Trudno orzec. Najbiedniejsi ludzie świata przybyli z wielu odległych krain i zginęli w etiopskiej Kotlinie Danakilskiej, jednej z najgorętszych pustyń świata. Wchodzą na te straszne pustkowia, żeby dotrzeć do Zatoki Adeńskiej. Tamtejsze morze jest bramą do nowego (choć nie zawsze lepszego) życia poza Afryką – nędznie opłacanej pracy w miastach i na plantacjach daktyli na Półwyspie Arabskim. W niektórych grobach niewątpliwie leżeli Somalijczycy – migranci wojenni. W innych zapewne uciekinierzy z Erytrei. Lub wyczerpani susza Oromowie z Etiopii. Wszyscy liczyli na to, że prześlizgną się przez nieoznaczona granice Dżibuti. Zabłądzili. Padli w skwarnym słońcu. Czasami umierali z pragnienia, widząc już morze na horyzoncie. Idące za nimi kolumny wyczerpanych migrantów, pospiesznie grzebały ciała. Od jak dawna składamy tak nasze kości na opuszczonych szlakach Rogu Afryki? Od bardzo dawna. Od samego początku. W końcu to ten sam korytarz, którym pierwsi migranci wychodzili z Afryki w czasach plejstocenu. Pewnego dnia w słabym cieniu jakichś głazów natknąłem się na grupę strachów na wróble – chudych Etiopczyków, którzy chyba myśleli, że jeśli znieruchomieją, staną się niewidzialni. Kilku było robotnikami najemnymi, ale większość stanowili rolnicy z etiopskich wyżyn. Powiedzieli mi, ze coroczne deszcze stały się bardzo nieprzewidywalne. Trwanie przy spękanych od słońca polach oznaczało powolną śmierć głodową. Lepiej było spróbować szczęścia na oceanie białego światła, którym jest Kotlina Danakilska, nawet gdyby miało się nigdy nie wrócić. Byli swego rodzaju pionierami, migrantami klimatycznymi. Bank Światowy obliczył ostatnio, że do roku 2050 katastrofalne skutki zmian klimatycznych mogą zmusić do migracji ponad 140 mln ludzi z subsaharyjskiej Afryki, południowej Azji i Ameryki Łacińskiej. W samej tylko wschodniej Afryce na szlaki może wyruszyć 10 mln uchodźców klimatycznych. W Etiopii fala może osiągnąć 1,5 mln osób – ponad 15 razy tyle, ile dziś przedziera się przez Kotlinę Danakilską, żeby dotrzeć na Bliski Wschód. Migrując na północ Wielkimi Rowami Afrykańskimi, rozmyślałem nad tym, jak to jest odczuć potrzebę opuszczenia znanego świata, który się rozpada, domu, w którym samo niebo jest przeciwko tobie. Wszędzie dookoła wiły się niewidzialne linie frontu narastającej wojny o tereny między Afarami i Issami – dwoma konkurującymi ludami pasterskimi, których płytkie studnie wysychały, a pastwiska marniały z powodu bezustannych susz. Ich członkowie strzelają do siebie z powodu kępy suchej trawy albo kubka zapiaszczonej wody. Innymi słowy, walczą o przetrwanie. Oto źródło naszej najstarszej historii migracji. Drastyczne zmiany klimatu i mordercze okresy głodu wyparły, zdaniem ekspertów, pierwsze fale ludzi z Afryki. Jak silna jest potrzeba odejścia? Porzucenia tego, co kochasz? Migracja w nieznane z całym dobytkiem upchniętym w kieszeń? Silniejsza niż strach przed śmiercią. W Kotlinie Danakilskiej natknąłem się na siedem niepochowanych ciał. Kobiety i mężczyźni leżeli obok siebie, twarzami ku niebu, zmumifikowani na polu ciemnej lawy. Skwar był obezwładniający. Szakale odgryzły dłonie i stopy tych migrantów. Mój towarzysz, Houssain Mohamed Houssain, pokręcił głową. Jest Afarem, potomkiem hodowców wielbłądów, dawnych królów pustyni. Te niedawne fale ruchów migracyjnych, jego lud nazywa hahai – „ludźmi wiatru” – duchami, które suną przez krainę. Houssain zrobił zdjęcie. – Pokazujesz im to – powiedział gniewnie – a oni mówią: „Och, mnie to się nie zdarzy!”. Jeden z nieszczęsnych migrantów wcisnął się pod skalną półkę. Z pewnością rozpaczliwie szukał cienia. Buty ustawił obok swego nagiego ciała, do każdego włożył starannie zwiniętą skarpetkę. Wiedział, że nie będzie więcej chodzić. Wojna i bieda – druga tragiczna przyczyna migracji. Kim są migranci? Idąc przez kontynenty, uczysz się patrzeć w dół. Doceniasz znaczenie stóp. Interesujesz się obuwiem. To naturalne. Ludzki charakter odbija się oczywiście na twarzy. Oczy zdradzają szczerość, kłamstwo, ciekawość, miłość, nienawiść. Natomiast dobór butów (lub nawet ich brak) świadczy o osobistej geografii: o bogactwie lub biedzie, wieku, rodzaju wykonywanej pracy, wykształceniu, płci, zamieszkiwaniu w mieście lub na wsi. Wśród niezliczonych migrantów świata sprawdza się swoista obuwnicza taksonomia. Migranci ekonomiczni – te pozbawione środków do życia miliony, które mają czas planować – faworyzują obuwie biedoty XXI w.: tanie chińskie tenisówki na wszelkie okazje. Z kolei uchodźcy wojenni uciekający przed przemocą muszą brnąć po swych przeklętych drogach w klapkach, tekstylnych mokasynach, sandałach, szpilkach, butach ze szmat itd. Migrują z płonących miast, porzucają wsie i farmy. Zakładają każde buty, jakie nawiną im się pod rękę. Pierwszy raz zobaczyłem takie eklektyczne stosy obuwia przed namiotami uchodźców na wyżynach Jordanii. – Budzę się w tych górach – płakała Zaeleh al Khaled al Hamdu, syryjska staruszka obuta w wyszywane koralikami domowe pantofle. Na pomarszczonych policzkach i podbródku miała wytatuowane maleńkie, niebieskie kwiatuszki. Machnęła kościstą ręką w stronę obcych szczytów, które ją otaczały. – Czuję się, jakbym niosła te góry na plecach. Ciężar. Waga. Przytłoczenie rozpaczą. Górzyste brzemię bezradności. To znak migranta wojennego. Albo tak nam mówią nasze telewizje, gazety i telefony komórkowe. Zdjęcia agencyjne wojennych wysiedleńców – kolumny udręczonych ludzi maszerujących ciężko, ze zwieszonymi ramionami wzdłuż płonących dróg. Albo rodziny stłoczone w przeciekających łodziach na Morzu Śródziemnym, z cierpieniem w oczach, całkowicie bezbronne. Ale te migawki z życia migrantów – oglądane oczyma bogatego świata – są ograniczone, mylące, a nawet wyrachowane. W Jordanii tygodniami chodziłem od jednego zakurzonego namiotu do drugiego. Marnieje tam co najmniej pół miliona Syryjczyków. To zaledwie jeden bolesny odłamek z ok. 12 mln migrantów wyrzuconych z miejsc zamieszkania przez najkrwawszą wojnę domową na Bliskim Wschodzie. Wojna kradnie ci przeszłość i przyszłość. Ci Syryjczycy nie mogli wrócić do gruzów swoich domów w Idlibie, Hamie czy Damaszku. Nikt inny ich nie chciał. Utknęli. Wszystkim, co im zostało, była nędzna teraźniejszość. Wielu pracowało nielegalnie na farmach. Poprawiali swoją sytuację, zbierając pomidory za półtora dolara dziennie. Kiedy przechodziłem obok, machali do mnie. Radośnie karmili mnie uprawami swoich pracodawców. (Mieszkańcy biednej Jordanii zachowali trochę sympatii dla swych jeszcze biedniejszych syryjskich migrantów). Poili mnie całymi litrami herbaty z dzikim tymiankiem. Trzepali brudne koce i ścielili je, prosząc, żebym usiadł i odpoczął. – My tu marzymy tylko o kurczakach – zażartował pewien człowiek. W Syrii jadł trawę, by przeżyć. W pewnym namiocie młoda kobieta schowała się za rozwieszoną narzutą na łóżko i wyszła zza niej w swojej najlepszej sukni – różowej, w srebrne paski. Była w zaawansowanej ciąży, a jej uroda napełniła mnie spokojem, który rozpłynął się w butwiejącym namiocie, po czym odleciał niepowstrzymanie na pustynię. Próbuję powiedzieć, że migranci mogą być wszystkim, ale nie są bezsilni. Nie są niedojrzałymi ofiarami kreowanymi przez lewicowców rozmiłowanych w cierpieniu. Jeszcze mniej przypominają karykaturalnych migrantów-najeźdźców, których obawiają się prawicowi populiści i bigoci – barbarzyńskimi hordami, które przybywają odebrać nam pracę, domy, opiekę społeczną, rasową tożsamość, religię, partnerów seksualnych i wszystko inne, co ważne i dobre w bogatych krajach, które ich przyjmują. (Od czasów neolitycznych populacje Europy były najeżdżane i całkowicie zmieniane przez fale imigrantów z Azji Centralnej i wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. Bez takiego mieszania krwi nie byłoby współczesnych Europejczyków). Nie. Migranci, wśród których chodziłem, to brodaci farmaceuci i młode pasterki kóz. Sklepikarze i intelektualiści. Słowem – najzwyklejsi ludzie, którzy zmagają się z mizernymi możliwościami. Wspominając swych zmarłych, chowają twarze w dłoniach i płaczą. Ale często są niewiarygodnie silni. I wspaniałomyślni. – Proszę iść, mister – szepnęła syryjska nauczycielka w Turcji, wyprowadzając mnie na świeże powietrze z klasy w obozie migrantów. Jej uczniowie rysowali ścinanie głów i wieszanie w ramach swojej arterapii. Zauważyła, że umilkłem. Martwiła się o moje odczucia. Tysiąc sześćset przebytych piechotą kilometrów dalej na wschód, na Kaukazie, rodzina ormiańskich uchodźców z Syrii wołała: „Proszę nie wchodzić!”, każąc mi czekać przed swoim rozpadającym się domem, podczas gdy sami pośpiesznie zastawiali stół, choć nie było ich na to stać. Wprowadzili się ostatnio do tego domu, który kiedyś należał do etnicznych Azerów wyrzuconych podczas trwającego wiele lat konfliktu o Górski Karabach. Azerów znalazłem 190 km dalej. Nie chcieli moich pieniędzy w kawiarni w obozie migrantów. – Czekamy na pokój tak długo – powiedział Nemat Husejnow, właściciel kawiarni. Miał wiele owiec w roku 1988, kiedy rozpoczął się ten konflikt, który pomimo zawieszenia broni w 1994 r. trwa nadal. Dom. Nie zawsze możesz wybierać buty do dalekiej wędrówki. Migranci nie domagają się naszej litości. Proszą tylko o nasze zainteresowanie. Nade mną litowali się, bo szedłem nadal. Ruchy migracyjne: jak wyglądają zewnętrzne i wewnętrzne migracje? — Mogę poćwiczyć mój angielski? To byli nastoletni chłopcy i dziewczynki z Pendżabu. W zeszłym roku miałem za sobą ponad 11 tys. km powolnej migracji. Przemierzałem gorące, czarne drogi spichlerza Indii. Pięcioro, dziesięcioro lub więcej młodych ludzi dziennie wychodziło ze swoich domów, które mijałem, i podbiegało do mnie. Pocąc się i dysząc z wysiłku, prezentowali niewprawnie swoje angielskie słownictwo i składnię przez kilkaset metrów, po czym zostawali w tyle. Uczyli się do egzaminów w ramach międzynarodowego systemu testów z języka angielskiego. Wysokie oceny były konieczne do wypełnienia standardów biegłości w angielskim niezbędnych do uzyskania wiz do Nowej Zelandii, Australii, Wielkiej Brytanii, Kanady i USA. W tych pogawędkach, znanych od epoki kamienia – „Kim jesteś?” „Skąd pochodzisz?” „Dokąd idziesz?” – nie było nic beztroskiego. To było zadanie domowe. Miasteczko Faridkot stanowiło wyspę pośród morza pszenicy. Około 100 prywatnych szkół języka angielskiego przygotowywało tam dziesiątki tysięcy młodych Hindusów do opuszczenia ojczyzny. Pola Pendżabu zostały już zajęte. Nadzieje na przyszłość w rolnictwie są niewielkie. Uczniowie chcieli dołączyć do 150 mln migrują robotników i przeskoczyć przez granice, by znaleźć pracę. Pendżab przeżywał ewakuację. – Zostają tylko ci, którzy nie mogą sobie na to pozwolić – powiedział Gulabi Singh, właściciel szkoły językowej. Wyglądało na to, że sam jest zaskoczony tą informacją. Przeciętny koszt emigracji to 14 tys. dol., czyli 23 razy tyle, ile wynosi średni roczny dochód w Indiach. Właśnie przyszedłem z Azji Centralnej. W Uzbekistanie mój towarzysz podróży regularnie przekradał się do Kazachstanu, by pracować bez dokumentów na placach budów. Po kontaktach z policją pozostały mu blizny. W Kirgistanie i Tadżykistanie spotykałem migrantów, którzy latali do Moskwy, by pracować na kasach albo wdychać trucizny w koszmarnych zakładach chemicznych. Afgańczycy na mojej trasie zerkali na wszystkie kontynenty, byle uciec przed wojną. I tak dalej. Ale świat zmienią prawdopodobnie ci, którzy pozostaną. Wewnętrzne migracje – pęd ze wsi do miasta – przemieszczają do 139 mln obywateli Indii. W Chinach ta wartość zbliża się do ćwierci miliarda. W Brazylii, Indonezji, Nigerii, Meksyku – wszędzie – trend jest taki sam. Trzy czwarte ludzi chodzących dziś po planecie migruje w obrębie własnych granic. Rodzą się nowe klasy średnie. Stare dynastie polityczne podupadają. Mega miasta eksplodują – i załamują się. Olśniewające innowacje zderzają się z ogromnymi rozczarowaniami. Całe systemy wiedzy (tradycyjne rolnictwo), gromadzone przez tysiąclecia, są wyrzucane za burtę. Zasoby środowiskowe nikną lawinowo. Nic nie może stanąć na drodze bezprecedensowej sile pragnienia. W porównaniu z nią histeria otaczająca międzynarodowych migrantów na globalnej Północy wygląda jak blada impreza towarzysząca. Idąc przez Indie, przyłączałem się do ludzkich strumieni płynących po drogach. Widziałem ludzi tłoczących się na przystankach autobusowych. Siedzących na dachach pociągów. Pracowitych biedaków bezustannie przybywających i odchodzących. Raczej wcześniej niż później świat będzie musiał okiełznać niezwykłą energię kryjącą się za tak masowymi aspiracjami. Migrantka, która będzie sterować przeznaczeniem naszego gatunku w tym stuleciu, zobaczyła, że przybywam z daleka. Ludzie zawsze to widzą. Nie mogła mieć jeszcze 18 lat. Było to w pełnej bezpańskich krów wiosce w Biharze, jednym z najbiedniejszych stanów Indii. Udawałem się do Mjanmy, a ona podeszła i uścisnęła mi rękę. – To miejsce jest bardzo, bardzo nudne – powiedziała po minucie rozmowy. – Moi nauczyciele są nudni. Co mam robić? Roześmiałem się. W jej oczach lśniły ambicja i inteligencja. Niebawem ta biharska dziewczyna będzie migrować, do jednego z rosnących jak nowotwory, indyjskich miast. Żaden mur nie będzie dość wysoki, by ją zatrzymać. Gdzie wyląduje? Gdzie my wszyscy wylądujemy? Nikt nie wie.
W XXI wieku wszyscy jesteśmy migrantami. Wciąż jednak trwa konflikt „przybysz kontra tubylec”
Ludzie są gatunkiem wędrownym, jednakże niektórzy podzieliliby nas na dwa rodzaje: migrantów i tubylców. Wędrujemy z powodu stresu środowiskowego i fizycznych niebezpieczeństw, ze względu na małostkowość naszych sąsiadów oraz aby być tym, kim chcemy być, szukać tego, czego pragniemy szukać.
Wszyscy jesteśmy potomkami imigrantów. Nasz gatunek, Homo sapiens, nie narodził się w Lahaur, miejscu, gdzie piszę te słowa. Nie wywodzimy się też z Szanghaju, Topeki czy Buenos Aires, z Kairu czy Oslo, gdzie ty być może te słowa czytasz. Nawet jeśli mieszkasz dziś na obszarze Wielkich Rowów Afrykańskich, na kontynencie, który jest matką nas wszystkich, w miejscu, gdzie odkryto najstarsze szczątki naszego gatunku, twoi przodkowie również się przemieszczali – wyjeżdżali, zmieniali miejsce, mieszali, zanim powrócili tu, gdzie teraz żyjesz. Tak jak w moim przypadku. Opuściłem Lahaur i przez wiele lata mieszkałem w Ameryce Północnej i Europie, aby w końcu powrócić do domu, gdzie niegdyś mieszkali moi dziadkowie, w którym spędziłem dzieciństwo. Z pozoru wyglądam na tubylca, ale podróże zrobiły ze mnie zupełnie innego człowieka. Dla nikogo z nas miejsce, które nazywamy domem, nie jest miejscem ojczystym. Bycie człowiekiem to migrowanie naprzód w czasie. Sekundy są jak wyspy, na które przybywamy, niczym rozbitkowie, i z których zmywa nas przypływ. Dopływamy nieustannie na nowo, w nowym momencie, na nową wyspę, taką, której nigdy wcześniej nie doświadczyliśmy. W trakcie trwania naszego życia te sekundy, przez które migrujemy, gromadzą się, zmieniają się w godziny, miesiące, dekady. Stajemy się uchodźcami naszego dzieciństwa, szkół, przyjaciół, zabawek, rodziców. Rzeczy, które były całym naszym światem, przeminęły. Zastąpiły je nowe budynki, rozmowy telefoniczne, albumy zdjęć i wspomnienia. Stawiamy kroki na ulicy, podnosząc głowę na górujące nad nami sylwetki dorosłych. Ponownie wychodzimy na ulice chwilę później i nasza młodość przyciąga spojrzenia innych. A jeszcze później pojawiamy się z naszymi dziećmi. A potem jeszcze raz, zdawałoby się niewidoczni, niewzbudzający zainteresowania, przygarbieni na skutek sił grawitacji. Wszyscy doświadczamy nieustannej dramaturgii tego, co nowe, i nieustannej żałoby po tym, co zostało za nami. To uniwersalny smutek, tak potężny, że próbujemy go wyprzeć, rzadko zauważając go w sobie, a co dopiero w innych. Jesteśmy zachęcani przez społeczeństwo, aby koncentrować się na tym, co nowe, na zdobywaniu, a nie na stracie, a ona jest również tym, co łączy nasz gatunek. Przemieszczamy się w czasie, idziemy przez doczesne życie, gdyż jesteśmy do tego zmuszeni. Poruszamy się w przestrzeni, w fizycznym świecie, pozornie dlatego, że taki jest nasz wybór, ale w tym wyborze jest też konieczność. Przemieszczamy się, gdy nieakceptowalnym staje się pozostanie tam, gdzie jesteśmy. Gdy nie jesteśmy w stanie zwlekać ani chwili dłużej, sami w naszej dusznej sypialni, i musimy wyjść na zewnątrz i oddać się zabawie. Kiedy nie możemy zwlekać ani chwili dłużej, głodni na naszym dotkniętym suszą gospodarstwie, i musimy szukać pożywienia gdzie indziej. Wędrujemy z powodu stresu środowiskowego i fizycznych niebezpieczeństw, ze względu na małostkowość naszych sąsiadów – oraz aby być tym, kim chcemy być, szukać tego, czego pragniemy szukać. Jesteśmy wędrownym gatunkiem. Ludzie zawsze byli w ruchu. Nasi przodkowie się przemieszczali, nie linearnie, niczym armia krocząca poza granice Afryki w śmiałej ofensywie, ale zataczając kręgi, raz w jedna stronę, później w druga, niesieni przez rozmaite prady. Dziś ludzie przemieszczają się głównie z obszarów wiejskich do miast w Azji i Afryce. I nasi potomkowie tez będą to robić wraz ze zmieniającym się klimatem, rosnącym poziomem mórz, nadciągającymi wojnami, gdy jedna forma aktywności gospodarczej będzie zamierała i robiła miejsce drugiej. Siła naszej technologii, jej wpływ na nasza planetę, ciągle rośnie. W konsekwencji tempo zmian przyspiesza, generując nowe rodzaje stresu, a nasz żwawy gatunek będzie wykorzystywał ruch jako część odpowiedzi na te stresy, tak jak to czyniły nasze prababki i nasi pradziadkowie, i do czego my również jesteśmy zaprojektowani. A jednak wmawia się nam, ze taki bieg jest niesłychany, ze reprezentuje on kryzys, powódź, tragedie. Mówi się nam, ze istnieją dwa typy ludzi, rdzenni mieszkańcy i imigranci, i ze musza oni walczyć pomiędzy sobą o pierwszeństwo. Mówi się nam, ze możemy zatrzymać nie tylko migracje w sensie geograficznym, ale również te w czasie, ze możemy powrócić do przeszłości, do lepszej przeszłości, gdy nasz kraj, nasza rasa, nasza religia były naprawdę wielkie. Jedyne, co musimy zrobić, to zaakceptować podział. Podział ludzkości na tubylców i imigrantów. Wizje świata składającego się z murów i barier, oraz strażników i broni. I nadzoru niezbędnego, aby móc te bariery egzekwować. Świat, w którym umiera prywatność, a wraz z nią godność i równość, gdzie ludzie muszą udawać bycie niezmiennymi, w bezruchu, zakotwiczonymi na ladzie, na którym obecnie się znajdują i w czasie swego dzieciństwa – lub dzieciństwa swoich przodków – w wyimaginowanym czasie, w którym bezruch jest wyimaginowana możliwością. Takie są marzenia gatunku pokonanego przez nostalgie, będącego w stanie wojny z samym sobą, ze swa wędrowna natura i szczególnym związkiem z czasem, negującego krzykiem nieustanny ruch, który jest ludzkim życiem. Być może myślenie o nas samych jako imigrantach jest wyjściem z tej nadciągającej dystopii. Jeśli wszyscy jesteśmy imigrantami, możliwe jest pobratymstwo pomiędzy cierpieniem kobiety, która nigdy nie mieszkała w innym mieście, a jednak zaczęła się czuć obco na swej własnej ulicy, i cierpieniem mężczyzny, który opuścił swoje miasto i nigdy go już więcej nie zobaczy. Być może przemijalność jest naszym wspólnym wrogiem, nie w tym sensie, ze upływ czasu może zostać pokonany, ale w takim, iż wszyscy cierpimy z powodu strat, które przyniósł. Być może realne staną się wtedy większe pokłady empatii dla nas samych, a z nich zrodzi się więcej miłosierdzia dla innych. Musimy zebrać więcej odwagi, płynąć przez czas i nie pozwalać, aby pokonał nas strach. Być może wspólnie będziemy wystarczająco odważni, aby zdać sobie sprawę, ze koniec każdego z nas nie jest końcem wszystkiego i ze piękno i nadzieja są możliwe, nawet gdy nas już nie będzie. Zaakceptowanie naszej rzeczywistości jako wędrownego gatunku nie będzie łatwe. Potrzebna będzie nowa sztuka, nowe opowieści i nowe sposoby bycia. Ale potencjał jest ogromny. Lepszy świat jest możliwy, bardziej sprawiedliwy i przystępny dla wszystkich, lepszy dla nas i dla naszych wnuków, bez takiego ogromu przemocy. Miasto niedaleko ciebie dwa wieku temu było niewyobrażalnie inne od tego, jakie jest dzisiaj. Prawdopodobnym jest, ze za dwa wieki będzie znowu inne przynajmniej w takim samym stopniu. Niewielu mieszkańców jakiegokolwiek miasta wolałoby mieszkać w nim dwa wieki temu. Z dużym prawdopodobieństwem można sobie wyobrazić, ze to samo będzie prawda dla mieszkańców miast dwa wieki do przodu. Gatunek w końcu czujący się komfortowo z tym, ze jest gatunkiem wędrownym. To dla mnie jest celem, w którego kierunku warto iść. To główne wyzwanie i szansa, która każdy imigrant nam oferuje: aby zobaczyć w nim, w niej, rzeczywistość nas samych.
Gorce - tu wciąż są schroniska, gdzie zaproponują ci darmową herbatę
Jedna z największych zalet Gorców? Oprócz najbardziej uczęszczanych szlaków są to góry raczej puste.
Polska stolica salamandry plamistej Idziemy kamienistą drogą przez bukowy las. Słońce prześwieca przez liście, zgromadzona przez noc w poszyciu wilgoć paruje. Srebrne pnie drzew lśnią jak wypolerowane. Las stopniowo rzednie, a naszym oczom ukazuje się świeżo skoszona łąka. To Polana Chowańcowa, moje najulubieńsze miejsce w Gorcach. Stoją tu dwa spore szałasy, a wyżej, nad samym Pucołowskim Stawkem, wiata dla turystów. Choć jest dopiero 7 rano, na polanie już mocno grzeje. Jest o kilka stopni cieplej niż w lesie, z którego właśnie wyszliśmy. Tatr, które zwykle stąd widać, jeszcze nie dostrzegamy zza snujących się po dolinie Dunajca mgieł. Ale i tak jest pięknie. Pachnie sianem i rozgrzaną ziemią. Oprócz nas nie ma tu nikogo. I to jest właśnie jedna z największych zalet Gorców: oprócz najbardziej uczęszczanych szlaków są to góry raczej puste. W szczycie sezonu w czasie ładnej pogody nie jesteście oczywiście w górach sami, ale turystów w Gorcach jest znacznie mniej niż w Tatrach czy Pieninach. A są miejsca, gdzie nadal można spotkać ledwie kilka osób w czasie wycieczki. Tak jest choćby na czarnym szlaku z Łopusznej na polanę Jankówki, przy którym leży Polana Chowańcowa. A miejsce jest przecież urokliwe i dojść tam naprawdę nietrudno. Od szosy asfaltowej biegnącej doliną Łopuszanki, w górze wsi Łopuszna, zajmuje to około godziny. Nie ma tu nikogo oprócz salamandry plamistej, powinnam była napisać. Ten największy w Europie płaz ogoniasty szczególnie ukochał sobie Gorce. Być może dlatego, że lubi wilgotne lasy, zwłaszcza bukowe, a takich tutaj dostatek. Salamandra ta jest czarna z pomarańczowymi plamkami, trudno jej nie zauważyć, kiedy przecina błotnistą drogę. Mamy szczęście, bo salamandry zwykle polują w nocy, a dnie spędzają zaszyte pod konarami drzew. To tylko fragment artykułu "Bohater drugiego planu". Czytaj więcej we wrześniowym wydaniu National Geographic Traveler (9/2020).
76 dni wędrówki przez góry Iranu. Ruszył, by delektować się samotnością. Zamiast niej znalazł życzliwych ludzi
Samotność, oślepiające słońce w dzień, mróz w nocy – wędrówka przez góry Zagros nie należy do typowych pomysłów na wakacje.
ZOBACZ GALERIĘ >>> Temperatura przekracza 35 stopni. W takim upale nie da się wędrować szybko. Odmierzam więc spokojnie kroki, kilometry i godziny, jakie pozostały mi do późnego popołudnia. Wtedy żar osłabnie, a ja będę mógł przyspieszyć. Wokół pomarańczowe i brązowe wzgórza pokryte suchymi trawami, ciągnące się po horyzont. Kompas i stara radziecka mapa muszą mi wystarczyć do wyznaczania drogi przez te pustkowia. Cztery lata wcześniej przyjechałem po raz pierwszy do Iranu. Wędrowałem ulicami starych perskich miast, namacalnie czując 3 tys. lat historii. Pod dachami miejscowych ludzi spędziłem wiele dni i nocy. Poznałem trudną współczesność tego kraju. Kiedy wyjeżdżałem po pięciu tygodniach, byłem nim zafascynowany. Chciałem wrócić i dotrzeć do miejsc, których podczas pierwszej krótkiej wizyty nie udało mi się odwiedzić. Gdy już w Polsce patrzyłem na mapę Iranu, mój wzrok stale zatrzymywał się na potężnym łańcuchu górskim ciągnącym się przez całą zachodnią część kraju. Góry Zagros – mało poznane i opisane, ziemia na poły nieodkryta, pustynna, poprzedzielana wysokimi pasmami. Pomysł, by przejść je w całości, nie dał mi spokoju. Spakowałem minimalny zestaw sprzętu i poleciałem do Teheranu. Ruszyłem samotnie zmierzyć się z górami i z samym sobą – pokonać pieszo ponad 2 tys. km. Początek drogi Zaczynam od miasta Tebriz i północno-zachodnich prowincji zamieszkałych przez irańskich Azerów i Kurdów. Choć to dopiero początek mojej wędrówki, trudno o miejsce bardziej oddalone od cywilizacji niż wzgórza nad brzegami wysychającego jeziora Urmia i wzdłuż granicy z Irakiem. A jednak szybko zdaję sobie sprawę, że otaczają mnie jedne z najpiękniejszych gór, jakie widziałem. Zachodzące słońce wydobywa z nich dziesiątki kolorów. Narzucam sobie plan na każdy dzień: 14 godz. marszu i przejście w tym czasie 35 km. Mój podstawowy zapas wody to cztery litry na dzień. Poza tym niosę 10-litrowy bukłak, na wypadek gdybym nie znalazł strumienia lub źródła przez dwa lub trzy dni. Na szczęście niemal nigdy nie jest mi potrzebny. Co pewien czas otwiera się przede mną dolina, w której zielenią się drzewa i pola ogrodzone kamiennymi murkami. W takich miejscach mogę zmyć z siebie kurz i nabrać wody. A także spotkać ludzi. To właśnie mieszkańcy tych gór sprawiają, że wędrówka staje się pasjonująca. Byłem zmuszony wziąć jak najlżejszy bagaż. Nie mam namiotu, za schronienie służy mi płachta rozbijana na kijkach trekingowych. Jej zaletą jest piórkowa waga, wadą – żółty kolor. Przyciąga owady i wzrok postronnych osób. Ma to czasem swoje dobre strony. Któregoś wieczoru, zmęczony upałem, rozbijam się na skraju sadu w dolinie niedaleko Miandoabu. Mimo ciemności wypatrzył mnie właściciel szykujący z bratem transport owoców na następny dzień. Zaprosił mnie do ognia, dał koc. Razem zjedliśmy kolację. W Iranie obcy szybko staje się gościem, a przybycie gościa jest zawsze świętem. Innym razem dostrzegłem rodzinę zbierającą winogrona. Prawo zabrania produkowania z nich alkoholu, owoce suszy się więc na rodzynki. Przełamując nieśmiałość i nieznajomość języka, zapytałem, czy mogę zrobić zdjęcie. Oczywiście! Skoro jednak wszedłem na podwórze, nie zdołałem opuścić go tak po prostu. Jedna fotografia zamieniła się w kilkugodzinne spotkanie. Irańczycy namawiali mnie, bym został na noc, nie chciałem jednak nadużywać ich uprzejmości. Wymknąłem się o zachodzie słońca. Jeszcze kilka godzin wędrowałem w świetle księżyca, zanim pokonało mnie zmęczenie. Kiedy jeszcze w Polsce oglądałem góry Zagros na zdjęciach satelitarnych, wydawały mi się bezludne. Nastawiłem się na samotność. Dopiero po wejściu w nie zobaczyłem wsie, pastwiska, drogi i ludzi – żyjących od wieków w tym surowym środowisku. Z czasem zacząłem wręcz wybierać bezdroża, byle tylko przez cały dzień być samemu. Przejście Zagrosu miało mnie nauczyć jednego: podróż nie zawsze daje nam to, czego szukaliśmy. Zawsze jednak daje coś w zamian. Zima niespodziewana Zima dopada mnie wcześniej, niż się spodziewałem. W połowie listopada, po sześciu tygodniach marszu, trafiam w masyw Dena, najwyższe partie gór Zagros. Szczyty przekraczają tam 4 tys. m, a mój szlak nieraz prowadzi przez przełęcze na wysokości ponad 3 tys. m. Jeszcze siedząc w domu nauczyciela niedaleko Chorramabadu, z niepokojem słuchałem wiadomości o śnieżycach, które zaatakowały Tebriz i Miandoab – miasta, w których jeszcze niedawno byłem. U mnie pogoda jak na razie jest bez zarzutu. Za dnia idę w słońcu głębokimi dolinami, noce są jednak lodowato zimne. Raz pod swój dach przyjmują mnie pasterze. Na zewnątrz ściska mróz, a my skupiamy się wokół piecyka na naftę i rozmawiamy do późnej nocy. Jeden z pasterzy sięga po stojące w ukryciu pudełko i wyciąga kawałek drutu z czymś smolistym na końcu. Rozżarzonym metalem dotyka do czarnej substancji i pomieszczenie wypełnia się słodkawym ziołowym zapachem. Zaciągamy się po kolei. – Terjak – mówi mężczyzna, a potem kładzie palce na ustach i uśmiecha się. Kiwam głową. Opium, masowo sprowadzane z gór Afganistanu, znajduje w sąsiednim Iranie miliony nabywców. Dla starszych środek przeciwbólowy i uspokajający, dla młodszych forma rozrywki i sposób na zapomnienie o rzeczywistości. O świcie wychodzę na drogę, chcąc dojść przed zmrokiem do końca doliny i wsi Kelouse, którą otaczają najwyższe wierzchołki Zagrosu. Setki metrów zejść i podejść kończą się potężnym grzbietem, w którym widnieje zasypana śniegiem przełęcz. To jedyna droga. Czy dam radę przebić się na drugą stronę? Niskie buty grzęzną w śniegu, ślizgają się na kamieniach. Wreszcie, w półmroku, znajduję drogę w dół, a później ludzi i schronienie. Im dalej idę, tym częściej jestem dłużnikiem tych wszystkich, którzy przyjęli mnie pod swój dach. Ta podróż nigdy by się bez nich nie udała. Farzada spotykam na drodze, 50 km na wschód od Szirazu, stolicy prowincji Fars. Mówi świetnie po angielsku. Zatrzymuję się w jego domu. Słucham opowieści o rodzinie i ostatnich 35 latach, które zmieniły Iran nie do poznania. – Przed laty do tego domu przyjeżdżały tłumy gości z Europy. Po rewolucji islamskiej to się skończyło. Jesteśmy odcięci od świata, a nasi rządzący dbają tylko o napychanie własnych kieszeni – mówi z goryczą. – Szacha obalono, ale wolności nie odzyskaliśmy. Farzad pesymistycznie patrzy w przyszłość. Nie tylko ze względu na politykę. – Spójrz na tę okolicę – pokazuje piaszczyste wzgórza. – 50 lat temu mieliśmy tu pola, biegały jelenie, a woda płynęła otwartymi kanałami od strony gór. Teraz sprowadzamy ją tylko rurami, aby nie wsiąkła w ziemię. Zwierzęta i pola zniknęły, zniknęła także woda, która utrzymywała je w tym miejscu. Od kilku lat nie padał większy deszcz i cała kraina dotknięta jest suszą. – A gdzie podziała się woda? – pytam. – Zabrało ją intensywne rolnictwo i zmieniający się klimat. Od strony pustyni napływa do studni słona woda. Trudno cokolwiek uprawiać, więc wielu z nas przenosi się do miasta. Z jednej strony susza, z drugiej – konflikt rządu z Zachodem. Trudno być optymistą. Niewiele słów usłyszanych w tej podróży trafiło do mnie tak mocno. Oddają one myśli milionów Irańczyków. Pragnący wolności i kontaktu ze światem pozbawieni są jednego i drugiego. I nie mogą się pogodzić z tym, że choć witają z otwartym sercem każdego, kto przybywa do ich kraju, poza jego granicami postrzegani są jako fanatycy. U celu Po 76 dniach wędrówki wyczerpany docieram do ostatnich szczytów Zagrosu. Minąwszy nadbrzeżne wsie, trafiam do portowego miasta Bandar-e Abbas. Jeszcze tylko godzina marszu i o zachodzie słońca staję nad Oceanem Indyjskim. Dalej nie ma dokąd iść. Wygląda na to, że cel został zrealizowany. Co jednak było celem? Czy tylko wytyczenie szlaku przez góry Iranu? Gdy o tym myślę, widzę, że istotą były spotkania z mieszkańcami wsi zagubionych w Zagrosie, obserwowanie ich życia z dala od miast. A także doświadczenie niezrównanej gościnności, przeczącej wszystkim stereotypom, jakimi obrósł ten kraj. Warto wiedzieć ■ DOJAZD Najtaniej liniami Pegasus Airlines. Cena biletu przez Lwów i Stambuł do Teheranu to 700 zł w jedną stronę. ■ TRANSPORT Najlepiej korzystać z autobusów – są wygodne i tanie (50 zł za 1000 km!). ■ NOCLEGI W tanich hotelach za noc płaci się ok. 400 tys. riali (50 zł). ■ JEDZENIE Kuchnia Iranu jest znana na świecie. Warto spróbować dań z baraniny, ghormeh sabzi, słodyczy i kilku rodzajów chleba. ■ BEZPIECZEŃSTWO Iran jest bezpieczny! Nie ma rozbojów, terroryzmu ani naciągaczy typowych dla turystycznych miejsc. Jest to jednak kraj policyjny. Spodziewajcie się sporadycznych kontroli dokumentów. Unikajcie terenów w pobliżu granicy z Afganistanem i Pakistanem. Alkohol jest zakazany, a kobiety muszą zakrywać włosy i ramiona. Łukasz Supergan
"W życiu jest czas na wędrówkę, ale trzeba uważać, by podróż nie stała się ucieczką" - ten wywiad powinien przeczytać KAŻDY podróżnik
"Muszę się przyznać do zachłanności. Żaden upał, żadne zmęczenie, ból kręgosłupa, przepuklina, leje po bombach, nawet obecność min nie były w stanie powstrzymać mnie w wędrowaniu" – mówi Andrzej Strumiłło, artysta i podróżnik.
MAGDALENA STOPA: Zwiedził Pan prawie całą Azję – przemierzył Mongolię, z plecakiem i bronią przeszedł niemal tysiąc kilometrów syberyjskiej tajgi, ma Pan za sobą Himalaje, a dziś mieszka w Maćkowej Rudzie, małej wsi na Suwalszczyęnie. Co Pana sprowadziło pod litewską granicę? ANDRZERJ STRUMIŁŁO: Chyba pamięć genetyczna. Przez lata towarzyszył mi kompleks repatrianta, człowieka, który jadąc do Drugiej Ojczyzny, zostawił Pierwszą. Przyszedłem na świat w Wilnie. Moja rodzina była, jak to się mówi, wysadzona z siodła. Dziadek miał ziemię pod Mińskiem. Gdy wybuchła rewolucja, musiał uciekać. Przyjechał na Nowogródczyznę, zbudował dom, wykarczował las, założył sad. Rozpoczynał życie od początku, mając przeszło 60 lat. Jako mały chłopiec pracowałem przy nim z siekierą. Matka – Kazimiera Jurszanówna – pochodziła z zaścianka Sudany nad Żejmianą, sąsiadującego z Zułowem Piłsudskich. Ojciec – Rafał Strumiłło-Pietraszkiewicz, budował linie telefoniczne Wileńskiej Dyrekcji Poczt i Telegrafów. Często zabierał mnie ze sobą. Wędrowaliśmy furmanką, mieszkaliśmy w namiocie, co parę dni zmienialiśmy miejsce biwakowania. Wojna zabrała mi ojca, który zmarł na katordze w Kotłasie, mając 46 lat. Znowu trzeba było opuścić dom.Z Nowogródka do Lublina jechaliśmy wagonem towarowym przez miesiąc. Potem już zawsze czułem się wędrowcem. A dziś z Maćkowej Rudy mam do Wilna dwa razy bliżej niż do Warszawy. Rozumiem, że jazda do Lublina była pierwszą wielką podróżą w Pana życiu. A druga? Do Chin. W Pekinie miałem swą pierwszą wystawę w ramach wymiany kulturalnej. Był rok 1954. Na doświadczenia awangardy Władysława Strzemińskiego, u którego uczyłem się w Łodzi, i kolorystów z krakowskiej ASP, gdzie kończyłem studia, nałożyły się kaligrafia, symbol, lapidarny skrót, tajemnica tysiącletnich warstw rozcieranego na kamieniu tuszu. To mnie zafascynowało. Po 1956 roku podjąłem współpracę z Polską Izbą Handlową, dla której projektowałem pawilony wystawiennicze. Dzięki temu w tamtych trudnych latach mogłem podróżować. Muszę się przyznać do zachłanności. Żaden upał, żadne zmęczenie, ból kręgosłupa, przepuklina, leje po bombach, nawet obecność min nie były w stanie powstrzymać mnie w wędrówce. Nepal, Indie, Japonia, Tajlandia, wojenny Wietnam, Mongolia, Chiny, Syria, Turcja, Syberia i Kaukaz. Przemierzałem te kraje wielokrotnie. Rysowałem, fotografowałem, pisałem. Pański dom pełen jest orientalnych dzieł sztuki. Zgromadził Pan również kolekcję dla Muzeum Etnograficznego w Krakowie oraz warszawskiego Muzeum Azji i Pacyfiku.​Lubi Pan piękne przedmioty? Ciągle tak. Przywiozłem bardzo wiele dzieł sztuki, ale też zdobycze niewymierne materialnie. Na Wschodzie wszystko było inne: doznania zmysłowe, gesty, drogi myślenia. Interesowały mnie doświadczenia religijno-filozoficzne. Chciałem zobaczyć, jak wyglądają one u innych, obdarzonych dziedzictwem starszym niż nasze. Przed wojną byłem ministrantem w najpiękniejszym kościele Wilna, u św. Piotra i Pawła na Antokolu. W podróżach poznałem wiele religii, w szczególności buddyzm i taoizm. Im bardziej otwarty jest model wiary, tym bardziej jest mi bliski. Bardzo interesowały mnie tradycje sztuki i kanony piękna wyrosłe z ducha Azji. Wiele z tego przeniknęło do mojej twórczości. Z czasem, a były to dziesięciolecia, zdałem sobie sprawę, że Azja uczyniła mnie innym człowiekiem. Ostro widzę niedostatki swoje i ludzi, ale zrobiłem się bardzo ostrożny w potępianiu, w sądach i ocenach innych. Mimo tych fascynacji pozostał Pan Europejczykiem. Oczywiście. Podziwiam wschodnią sztukę, fascynuje mnie filozofia, ale nigdy nie stanę się Hindusem czy Chińczykiem. Całkowite przejęcie mentalności Wschodu jest niemożliwe, musiałbym jeść ryż od urodzenia i żyć pod tym palącym słońcem wiele tysięcy lat. Pozostałem Europejczykiem, pełnym wątpliwości, wierzącym jednak w tablice Mojżeszowe. Wiele rzeczy Pana zachwycało. A czy było coś, co budziło sprzeciw? Fałszywie pojęte poczucie wolności, które zarówno na Wschodzie, jak i na Zachodzie usprawiedliwia obojętność wobec nieszczęścia bliźniego. W Indiach leży na ulicy człowiek, ma spękane wargi, muchy wchodzą mu do ust. Wokół setki ludzi, toczy się życie. Pytam: dlaczego się nim nie zaopiekujecie? I słyszę: on wybrał taki los, to jego karma, nie możemy tego przerwać, to byłoby naruszenie jego wolności. Podobnie jest w Ameryce. Tam też leżą ludzie na ulicach i też w imię wolności pozostawia się ich samym sobie. Po azjatyckich pustyniach, górach i klasztorach trafił Pan na Manhattan. Jak to się stało? Wygrałem konkurs – byłem pracownikiem ONZ, kierownikiem placówki Graphic Presentation Unit przygotowującej informacje, wydawnictwa i reklamę na potrzeby tej organizacji. To była gigantyczna praca, w wielkim stresie, zawsze na ostatnią chwilę. Kierowałem dużym zespołem, w ciągu dwóch lat wykonałem 3600 zamówień dla ONZ, UNESCO, FAO, UNICEF. Na Manhattanie mogłem skonfrontować doświadczenia z podróży po Azji ze światem koncentracji kapitału, energii, dynamicznych procesów. Obserwowałem społeczeństwo doskonałej organizacji, wielkiej wydajności i nieograniczonej konsumpcji. Raz zadałem sobie absurdalny trud – zrobiłem wycieczkę po sklepach i policzyłem wszystkie oferowane modele szczoteczek do zębów. W ciągu jednego dnia doszedłem do 120. Czy to nie szaleństwo? A jednak Nowy Jork mnie fascynował, poznałem tam ciekawych ludzi, zrobiłem 11 tysięcy zdjęć. Jednak dziś nie żyje Pan w centrum amerykańskiego świata, lecz na polskiej prowincji, w drewnianym domu i zimą pali drewnem z własnego lasu. Nie miałem ciągot do emigracji. Zrezygnowałem z wysokiej pensji, możliwości awansu i emerytury, którą mógłbym otrzymywać już za trzy lata. Nie zamieszkałem w Meksyku lub w Górach Niedźwiedzich, wzorem mego ucznia Mrożka lub kolegi Fangora. Był rok 1984. W dojrzałym wieku postanowiłem, że wrócę na wieś, na granicę Polski i Litwy. Osiadłem, bo już nogi bolą mnie od wędrówki. Krążyłem po całym świecie, na starość jednak chciałem wrócić do miejsc, w których czułbym klimat dzieciństwa. Kupiłem ziemię i zrujnowany dom, który wyremontowałem i powiększyłem. Został Pan rolnikiem? To jeden z wielu moich zawodów. Mam 40 ha ziemi. Prawie połowę zalesiłem, posadziłem 30 tysięcy drzew. Drugą połowę uprawiam rolniczo: 5 ha łąk i pastwisk i 15 ha ziem ornych. Nie używam sztucznych nawozów. Mam ogród i sad na własne potrzeby. Zdarza się, że w ogrodzie wykopuję kamienne groty i noże łowców reniferów – ludzie w tym miejscu mieszkali już 8 tysięcy lat temu. Hoduję też konie arabskie. Dziś jest ich osiem i cztery tegoroczne źrebaki. Jakie będą kolejne podróże? Nie planuję już podróży. W życiu jest czas na wędrówkę, ale trzeba uważać, by podróż nie stała się ucieczką. Są ludzie gotowi uciekać i uciekać bez końca. Świadomie zderzyłem dwie wielkie cywilizacje: starej Azji i nowej Ameryki i postanowiłem już nigdzie więcej nie jechać. Dzisiaj czuję się jak naładowany akumulator. Nie szukam nowych wrażeń, chciałbym raczej przetworzyć dotychczasowe. Chcę pracować, uporządkować swoje doświadczenia, wydać dzienniki, które prowadzę od 25 lat, i Księgę Wielkiego Księstwa Litewskiego. Zainicjowana została jeszcze za życia Miłosza, przez niego, Venclovę i mnie. Z radością oczekuję na dzień następny, mam nieodparte wrażenie, że najciekawsze jest jeszcze przede mną. Za niczym Pan nie tęskni? Czasami tęsknię. Pustynia Gobi, Himalaje. Olbrzymia przestrzeń, światło, wielka cisza. Zapach ziół rosnących na pustyni. W Himalajach skały, ich niezwykłe formy, lodowce. Satysfakcja, którą daje pokonanie własnej słabości. Brakuje mi też samotnej morskiej podróży. Po wojnie zacząłem budować jacht, którym miałem zamiar opłynąć przynajmniej Europę, jeśli nie świat. Ale wówczas morze zostało zamknięte i to młodzieńcze marzenie nigdy się nie spełniło. Najwyraźniej nie można zrealizować wszystkiego, tak jak nie można zgłębić całej prawdy. Prof. Andrzej Strumiłło maluje, zajmuje się grafiką, rzeźbą, rysunkiem, fotografią, wykonuje ilustracje, projektuje książki, scenografie. Pisze książki o przyrodzie i kulturze (m.in. Nepalu) oraz wiersze. Zainicjował i od roku jest komisarzem wigierskich spotkań „Sztuka i Środowisko”. Ich plonem - prócz wystaw i książek - były m.in. programy dla Wigierskiego, Suwalskiego i Mazurskiego Parku Krajobrazowego, a później dla Wigierskiego Parku Narodowego oraz fundacji Zielone Płuca Polski. Został wyróżniony wieloma nagrodami państwowymi. Mieszka w Maćkowej Rudzie nad rzeką Czarną Hańczą na Suwalszczyźnie.
Dzika droga! Jak przygotować się do wędrówki po długodystansowych szlakach USA?
W zeszłym roku przeszli Pacific Crest Trail. Teraz wracają do USA, aby pokonać Appalachian Trail. Opowiadają nam o amerykańskich szlakach długodystansowych i o tym, jak trzeba się przygotować na taką wędrówkę.
Szlaki długodystansowe i Potrójna Korona USA to ogromne miasta, ale także przepiękne tereny rekreacyjne, w tym rozległe i majestatyczne pasma górskie. Całe Stany Zjednoczone pokryte są siecią szlaków pieszych, konnych i rowerowych, umiejscowionych w najpiękniejszych zakątkach kontynentu. Nas najbardziej fascynują szlaki piesze: średnio i długodystansowe, owoc inicjatywy National Scentic Trail, której ideą było stworzenie sieci szlaków długodystansowych. Począwszy od lat 60. ubiegłego wieku, ustanowiono już 11 szlaków o takim charakterze. Decyzja oraz finansowanie budowy takiego szlaku leżą po stronie Kongresu Stanów Zjednoczonych. Wyznaczenie trasy, badania geologiczne, topograficzne itp. to całe spektrum działań, które razem z pracami ziemnymi potrafią trwać latami. Dla przykładu szlak Pacific Crest Trail (w skrócie PCT) powstawał w latach 1968-1993, czyli grubo ponad ćwierć wieku. Informacja przestaje aż tak dziwić, gdy zdamy sobie sprawę z tego, że szlak mierzy... 4,3 tys. km. Do świadomości Europejczyków, oprócz PCT, najbardziej przedarły się dwa inne szlaki: Appalachian Trail (w skrócie AT) i Continental Divide. Ich popularność związana jest z publikacjami, które w ostatnich latach znalazły swoje filmowe adaptacje. Mowa o książce Cheryl Strayed „Wild” ("Dzika droga"), której bohaterka zmaga się ze szlakiem Pacific Crest Trail oraz o powieści Billa Brysona „A Walk in the Woods” ze szlakiem Appalachów w tle. Szlak Continental Divide nie doczekał się jeszcze swojego debitu literackiego i filmowego, jednak może to być kwestią czasu. Trzy wspomniane szlaki elektryzują także ze względu na wyzwanie, z jakim wiąże się ich pokonanie. Tworzą one bowiem tzw. Potrójną Koronę szlaków długodystansowych w USA. W jej skład nie wchodzi najdłuższy ze szlaków North Country National Trail. Zadecydowały o tym względy historyczne i formalne (częścią tego szlaku jest szlak Appalachian Trail). Wyzwanie: Appalachian Trail Nieco więcej opowiem o Appalachian Trail - szlaku, na który planuję wybrać się w tym roku z moim kompanem podróży Maćkiem Stromczyńskim. Rok temu wspólnie pokonaliśmy szlak Pacific Crest Trail (więcej o naszym zeszłorocznym przejściu w czerwcowym wydaniu National Geographic Traveler). Szlak znajduje się na wschodnim wybrzeżu USA. Przebiega przez Appalachy - góry, które ukształtowaniem przypominają polskie Beskidy czy Sudety. Szlak AT przez sporą część wiedzie lasami i łąkami, trawersując góry o średniej wysokości około 1300 m n.p.m. Nie ma tu piętrzących się po obłoki skalistych szczytów, jakie pokonywaliśmy w Sierra Nevada czy w Górach Kaskadowych. Kopiasta konstrukcja gór nie oznacza jednak, że szlak nie stanowi wyzwania równego PCT. Wschodnie wybrzeże Ameryki było regionem, który został skolonizowany przez przybyszów z Europy w pierwszej kolejności, co przełożyło się na dużą gęstość zaludnienia. Dla nas, wędrowców, oznacza to swobodniejszy dostęp do tzw. "cywilizacji", czyli sklepów, hosteli itp., o które na szlaku PCT było o wiele trudniej. Wzdłuż AT został stworzony także system specjalnych schronów, w których można spędzić noc bez konieczności rozkładania namiotu. Na trasie można spotkać dzikie zwierzęta takie jak czarne niedźwiedzie czy grzechotniki, jednak o atak z ich strony dosyć trudno. W lasach warto pamiętać o kleszczach. Wilgotne tereny wschodniego wybrzeża to idealne pole lęgowe dla tych osobników. Warto więc uzbroić się w akcesoria do zwalczania i usuwania tych pajęczaków. Appalachian Trail ma długość około 3 500 km i wiedzie przez 14 stanów Ameryki. Jest dwukierunkowy, ma więc dwa punkty końcowe/startowe. Pierwszy to góra Mt. Katahadin 1 606 m n.p.m w Parku Narodowym Baxter na terytorium stanu Maine – północ Kontynentu. Drugi punkt to góra Springer Mountain – 1 153 m n.p.m., w stanie Georgia w południowej części USA. Najpopularniejszym kierunkiem wybieranym przez hikerów jest ten z południa na północ. Przede wszystkim ze względu na łatwiejszy początek w rejonie gór południowych i perspektywę zakończenia wędrówki w sprzyjających warunkach gór północy. W odwrotnym kierunku sprawa się nieco komplikuje. Aby wyruszyć z góry Mt. Katahdin trzeba czekać do maja lub nawet czerwca aż władze Parku Baxter zadecydują o otwarciu szlaków prowadzących na tę górę. Z gór południa można wystartować już na przełomie marca i kwietnia. My, podobnie jak niewiele ponad 5% hikerów, wybraliśmy kierunek z północy na południe. Do Stanów Zjednoczonych wylatujemy już 28 czerwca, żeby około 1 lipca rozpocząć swoje zmagania ze szlakiem na szczycie góry Mt. Kathadin. Lecimy przez Kijów do Nowego Jorku, potem autobusem do Bangor w stanie Maine i stamtąd do Parku Baxter. Na całą wyprawę planujemy przeznaczyć maksymalnie 5 miesięcy, przy czym mamy nadzieję, że uda nam się metę osiągnąć w okolicach końcówki października. Klimat na szlaku w okresie lipca i sierpnia to spora wilgotność i wysokie temperatury. Wrzesień i październik to już łagodna jesień z opadami deszczu i niewielka ilością śniegu. Sam szlak jest dosyć tłoczny. Każdego roku przemierza go około 8-9 tysięcy ludzi, ale do mety dociera niespełna 25 % piechurów. Idąc z północy na południe unikniemy tłumów i problemów z miejscami w schronach. Oznaczeniem szlaku AT jest gruba, pionowa linia białego koloru i to ona będzie naszą przewodniczką przez najbliższe kilka miesięcy. Przygoda wzywa! PORADNIK Jak przygotować się do wędrówki po długodystansowych szlakach USA? Wyprawiając się do USA na jeden ze wspomnianych szlaków, trzeba pamiętać o kilku sprawach związanych z organizacją i logistyką przedsięwzięcia. 1. Wiza Pierwsza z nich to wiza do USA. Wiąże się z tym wydatek rzędu 500 zł (zależny od kursu dolara). Promesę wizową (wizę otrzymujemy dopiero na lotnisku w USA) zazwyczaj otrzymujemy na 10 lat i przez taki okres czasu możemy próbować swoich sił na amerykańskich szlakach długodystansowych. Mowa oczywiście o wizie turystycznej. Długość jej obowiązywania to już decyzja urzędnika na lotnisku w USA, który zazwyczaj udziela zgody na maksymalny czas pobytu, czyli 6 miesięcy. Od teraz jest już dużo łatwiej. 2. Wiedza Wybieramy szlak i do dna przekopujemy internet i literaturę na jego temat. W chwili obecnej większość informacji znajdziemy w sieci - włącznie z praktycznym poradami, opisem trasy, aplikacjami na telefon itp. Głównie są to przekazy w języku angielskim, jednak tych po polsku z każdym rokiem przybywa. 3. Pakowanie Przed spakowaniem plecaka warto zastanowić się, czy chcemy pokonać cały szlak czy tylko określone fragmenty. Innymi słowy: czy będziemy thru-hikerami czy section-hikerami. Jest to ważne przede wszystkim ze względu na kwestię pozwoleń wymaganych przez władze parków narodowych. Przykładowo, decydując się na przejście całości szlaku Pacific Crest Trail, musimy zgłosić się do organizacji o nazwie Pacific Crest Trail Association, która wydaje pozwolenie na przejście całego szlaku. Nie musimy się wtedy martwić o wstęp do poszczególnych parków narodowych, jakie będziemy mijali na naszej drodze. Pokonując szlak we fragmentach, jesteśmy zobligowani do otrzymania zezwolenia w każdym z poszczególnych parków. W przypadku szlaku Appalachian Trail, musimy ubiegać się o pozwolenia w każdym z Parków, niezależnie od stylu, w jakim będziemy go pokonywali. Zazwyczaj są one wydawane nieodpłatnie, ale nie jest to reguła. W niektórych przypadkach musimy liczyć się z opłatą rzędu 20 dolarów. Nie warto ryzykować z próbą wejścia do Parku na gapę. Będąc na szlaku PCT kilkukrotnie byliśmy pytani przez parkowego strażnika o wymagane pozwolenie. Parki narodowe w USA podlegają pod władze federalne, co oznacza, że parkowi Rangerzy to pracownicy o bardzo szerokich uprawnieniach. Widok strażnika z długą bronią i kajdankami przy pasie nie jest niczym szczególnym. 4. Ustalenie terminów Data i miejsce rozpoczęcia wędrówki są ważne ze względu na warunki pogodowe, jakie mogą nas zaskoczyć na szlaku. Te długodystansowe mają jednak to do siebie, że lubią przekraczać kilka stref klimatycznych (w przypadku PCT aż 3), więc czasami uniknięcie skrajnych warunków pogodowych jest wręcz niemożliwe. O punkcie startowym często decyduje ukształtowanie terenu. Liczne poradniki radzą rozpocząć pokonywanie szlaku w rejonie, który „na dzień dobry” nie będzie od nas wymagał szczególnego przygotowania fizycznego. Jednak faktem jest również to, że na tak długim dystansie tężyznę fizyczną nabywa się w trakcie wędrówki. 5. Przetrwanie na szlaku Teraz trzeba zadbać o to, jak przetrwać podróż. Chodzi głównie o dostęp do jedzenia i wody pitnej. W przypadku PCT należało się przygotować na problemy z dostępem do wody pitnej na odcinku pustynnym w Południowej Kalifornii. Na szlaku Appalachów wody jest pod dostatkiem na prawie całej długości drogi. Trzeba mieć na względzie okresowy brak dostępu do sklepów z żywnością i tym samym przygotować się na dźwiganie w plecakach zapasów nawet na kilkanaście dni. Zawsze można łapać stopa na pobliskiej drodze i udać się do najbliższego miasteczka, aby uzupełnić prowiant lub na najbliższą pocztę, gdzie wcześniej wysłaliśmy sobie paczkę z jedzeniem. Te dwa rozwiązania są najczęściej stosowane na szlaku. Warto wiedzieć, że paczkę wysłaną na pocztę możemy bez otwierania odesłać do domu lub do kolejnego punktu na szlak bez wnoszenia dodatkowej opłaty. Koniecznie trzeba sprawdzić, przez jaki okres czasu poszczególne poczty przetrzymują takie paczki, aby uniknąć rozczarowania spowodowanego odesłaniem paczki pod adres nadawcy, zanim się do niej dobierzemy. 6. Mapy i nawigacja Większość szlaków w USA ma swoje nazwy własne, a nawigacja odbywa się na podstawie oznaczeń zawierających herb szlaku. Ścieżka PCT jest bardzo dobrze widoczna przez całą trasę (wyłączając okoliczności obfitych opadów śniegu), więc trudno się zgubić. Amerykanie porzucili niemal w zupełności tradycyjne mapy papierowe, posługując się przeróżnymi urządzeniami nawigacyjnymi i aplikacjami na smartfony. Jest to całkiem praktyczne, biorąc pod uwagę pokonywane odległości. Po wydrukowaniu papierowych map na PCT, okazuje się, że zajmują one bardzo dużo miejsca i ważą prawie 2 kilogramy, czyli dużo za wiele. O sprzęcie, jaki należy zabrać na długodystansowy trekking wysokogórski można napisać oddzielny artykuł. Należy pamiętać o tym, że na nasze plecy nie zabierzemy więcej niż na kilkudniowy wypad w Beskidy czy Tatry. Solidne przygotowanie w naszych rodzimych górach w zupełności wystarczy na śmiałą i odważną wyprawę za Ocean. Jeżeli nie mamy wystarczająco długiego urlopu albo uważamy, że pokonanie kilku tysięcy kilometrów znajduje się poza naszym zasięgiem, na terenie USA jest bardzo wiele krótszych szlaków. Jednym z nim jest malowniczy szlak o nazwie John Muir Trail znajdujący się w górach High Sierra o długości około 340 kilometrów. Pokonując szlak od doliny Yosemite po najwyższy kontynentalny szlak USA górę Mt. Whitney poznamy najpiękniejszy odcinek gór High Sierra mając przedsmak tego, co może nas czekać na kolejnych szlakach długodystansowych na terenie USA. Grzegorz Ozimiński Wyprawa Grzegorza Ozimińskiego i Macieja Stromczyńskiego na Appalachian Trail objęta jest patronatem magazynu National Geographic Traveler. Relacje z jej przebiegu będzie można znaleźć na naszej stronie oraz na fanpage’u: https://www.facebook.com/TerraIncognitaProject/. Jeszcze kilka dni trwa zbiórka na portalu Polak Potrafi.
Samotna wędrówka przez Skandynawię to jego plan na najbliższe cztery pory roku
Do pokonania ma ok. 5 tys. kilometrów. Skandynawskie bezdroża zamierza przemierzyć pieszo, pontonem oraz na nartach. Cóż piękne widoki gwarantowane.
Zobacz wszystkie zdjęcia >>> Uważajcie na Dzika! Poznajcie Grzegorza Dzika, mężczyznę, który przez najbliższe cztery pory roku zamierza wędrować przez Skandynawię. - Znajomi i przyjaciele mówią, że jestem człowiekiem, który jeśli coś sobie postanowi, to to osiąga. Czasem dzięki szczęściu, które nierzadko mi sprzyja, ale też dzięki wytrwałej pracy – opowiada o sobie. Jak mówi zdarza mu się przewracać życie innych do góry nogami. – Nie wiem, czy to dobrze, ale po spotkaniu ze mną ludzie nie potrafią wrócić do normalnego życia. Często kończy się to tak, że rzucają pracę i przez pół roku żyją jakby jutra miało nie być. Na co dzień można go znaleźć na Północy. Zaszył się za kołem podbiegunowym, w miejscu gdzie można rozbijać się na dziko, na wyciągniecie dłoni można mieć świeżego pstrąga, znaleźć się w środku stada reniferów albo oglądać zorzę, leżąc na śniegu. „W cztery pory roku przez Skandynawię” Trawers zaczyna od przejścia Norwegii. Wystartował 8 czerwca spod latarni w Lindesnes - najdalej wysuniętym krańcu Norwegii. Stamtąd kieruje się na Nordkinn - najdalej wysunięty na północ kraniec Europy. Planuje tam dotrzeć w okolicach listopada. Następnie popędzi w stronę Finlandii i zanim spadnie pierwszy śnieg, zaszyje się w jakiejś chatce w Laponii na dwa tygodnie, by nabrać sił. Po zmianie ekwipunku na zimowy będzie kontynuował przeprawę przez Finlandię. Całość zamierza skończyć w kwietniu 2017. Namiot, ryby, ognisko, kąpiele w jeziorach i rzekach to będzie jego codzienność. Pożółkną liście na drzewach, spadnie pierwszy śnieg - Dzik wciąż będzie w drodze. Zamierza dokonać tego jako pierwszy Polak. Prawdopodobnie będzie to również pierwsze przejście Półwyspu Skandynawskiego za jednym podejściem. - Nie zależy mi na tym, by być pierwszym. Wyznaczyłem sobie wyższy i znacznie trudniejszy cel. Po latach odkrywania Skandynawii dotarłem do momentu, w którym chciałbym zrobić coś wyjątkowego i nieprzewidywalnego, przeżyć przygodę, która będzie prawdziwym testem siły umysłu i ducha walki o marzenia. Film drogi Z całego przejścia zamierza przygotować film. - Chciałbym stworzyć opowieść, o tym jak naprawdę wygląda życie w tak długiej podróży. Emocje, niepowodzenia, dramatyzm i czasem szalenie zmienna codzienność, niezwykle krajobrazy Skandynawii, dzikie zwierzęta, takie jak żyjące w Parku Narodowym Dovrefjell woły piżmowe czy też stada tysięcy reniferów. Dziku, niech moc sauny fińskiej będzie z Tobą! Więcej: facebook.com/where.is.dzik
200 i ciągle mało „Wygląda jak nierealne senne marzenie” – powiedział Hiram Bingham w 1911 r., kiedy zobaczył opuszczone inkaskie miasto wtopione w zbocza góry. Dotarł do miejsca przez prawie 400 lat owianego tajemnicą. I choć był tylko upartym marzycielem bez akademickiego przygotowania, rok później wrócił do Machu Picchu z misją badawczą wspartą przez National Geographic. Od początku istnienia nasze Towarzystwo Naukowe finansuje badania i eksploracje w najdalszych zakątkach ziemi. Przyznaliśmy już ponad 10 tys. grantów naukowcom, ale też szalonym podróżnikom takim jak Bingham, którzy dzięki swojej determinacji docierają do miejsc nieodkrytych. A wszystko po to, żeby lepiej poznać, zrozumieć i opisać świat. Dlatego w tym 200., jubileuszowym wydaniu magazynu National Geographic Polska zabieramy Was w podróż do miejsc najbardziej fascynujących, odległych i niedostępnych. Tych położonych najgłębiej i najdalej. Na dno Rowu Mariańskiego, 11 km poniżej poziomu morza, i na mroźny kraniec północy. Do „jądra ciemności” i do miejsc odnalezionych po wielu latach poszukiwań – Machu Picchu, Troi, Petry. Ale także do nowo powstałych, takich jak Zaatari, gigantyczny obóz, który z dnia na dzień pojawił się na środku pustyni jako schronienie dla syryjskich uchodźców. Dosłownie na naszych oczach wyrosło miasto zamieszkiwane przez tysiące ludzi. Świat i nasza wiedza o nim wciąż się zmieniają. I choć mamy złudne poczucie, że wiemy wszystko, wciąż odkrywamy nowe tajemnice, zmieniamy mapy. Ta podróż nigdy się nie kończy. I właśnie to jest w niej najlepsze!
24 - Miasto Jaguara Nieznane ruiny ukryte w tropikalnym lesie? Wydawałoby się, że to tylko fantazja. A jednak... Tekst: Douglas Preston Zdjęcia: Dave Yoder 40 - Skarby dla zuchwałych Troja, Petra, Machu Picchu. Największe odkrycia były dziełem raczej awanturników i obieżyświatów niż naukowców. Tekst: Joanna Lamparska 56 - Fatamorgana 140 tys. ludzi żyjących w jednym miejscu na pustyni. Prawdziwe miasto, którego nie ma, bo w istocie jest obozem dla uchodźców. Tekst: Katarzyna Boni 74 - Kongo Rejs barką po rzece Kongo jest podróżą do geograficznego i mitycznego serca Afryki. Tekst: Robert Draper Zdjęcia: Pascal Maitre 98 - Ziemia Franciszka Józefa Pustkowia Arktyki wciąż pozwalają doświadczyć świata, w którym to natura dominuje nad człowiekiem. Tekst: David Quammen Zdjęcia: Cory Richards 122 - Na gruzach utopii Dzieła potęgi ZSRR sfotografowane w śnieżnej bieli są jak metafora postapokaliptycznej przyszłości. Tekst: Rena Silverman Zdjęcia: Daniła Tkaczenko
Przywitaj wracające do Polski ptaki. Obserwuj i notuj
Trwa wiosenna wędrówka jaskółek, bocianów i tysięcy innych ptaków, które wracają ze swych zimowisk w Afryce oraz zachodniej i południowej Europie. Zanotuj swoje pierwsze obserwacje.
Dni stają się coraz dłuższe i zewsząd słychać ptasie śpiewy i nawoływania. Trwają przeloty gęsi, obserwujemy żurawie i czajki, śpiewają pierwiosnki, w lasach gruchają siniaki, a dzięcioły kują już nowe dziuple. Wiosna z OTOP Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków www.otop.org.pl, organizacja pożytku publicznego, zajmująca się ochroną dzikich ptaków i miejsc w których żyją, jest międzynarodowym koordynatorem projektu Spring Alive. Pierwszego dnia wiosny zainauguruje polską edycję tej międzynarodowej kampanii. Polega ona na notowaniu na platformie www.springalive.net pierwszych obserwacji pięciu gatunków ptaków: bociana białego, jaskółki dymówki, jerzyka, kukułki oraz żołny. Spring Alive Spring Alive to organizowany w 55 krajach Europy, Afryki i Azji Środkowej projekt edukacyjny BirdLife International. Skierowany jest głównie do dzieci i młodzieży, ale biorą w nim udział wszystkie osoby zafascynowane fenomenem ptasich migracji. Uczestnicy akcji obserwują i notują na platformie www.springalive.net przylot bociana białego, jaskółki dymówki, kukułki, jerzyka i żołny. Jaskółki z mojego sąsiedztwa W tym roku Spring Alive odbywa się pod hasłem „Jaskółki z mojego sąsiedztwa”. Dymówka jest pospolitym ptakiem naszych wsi. W naszym krajobrazie na razie nic jej nie zagraża, jednak w innych krajach Europy jej sytuacja jest dużo mniej stabilna. Od 1990 roku populacja dymówki zmalała w Europie o 30%. Zachęcamy dzieci, młodzież i wszystkie osoby zainteresowane ptakami do bliższego poznania jaskółek, które występują w Polsce: dymówki, oknówki i brzegówki. Jak to zrobić? Wsłuchaj się w głos dymówki, a przed jej powrotem nauczysz się ją rozpoznawać. Możesz posłuchać jej głosu tu: http://www.springalive.net/pl-pl/springalive/swallow Monitoruj, ile gniazd w tym sezonie mają dymówki w Twoim sąsiedztwie. Notuj (starając się nie przeszkadzać ptakom) daty przylotu i założenia gniazda, złożenia jaj, wylęgu młodych i opuszczenia gniazda przez pisklęta. Będziesz mógł porównać swoje zapiski w kolejnych latach. Dymówki do budowy gniazda potrzebują błota. W suche, bezdeszczowe lata oraz tam, gdzie brak błotnistych dróg i przydrożnych kałuż, znalezienie tego budulca może być trudnym zadaniem. Możesz więc sam zbudować gniazdo dla jaskółki. Jak to zrobić dowiesz się z instrukcji na naszej stronie: Jak samodzielnie zbudować gniazdo dla dymówki? Nie pozwól niszczyć gniazd jaskółek. Jeśli mieszkańcom przeszkadzają ptasie odchody – pomóż zainstalować specjalną deseczkę pod gniazdem, która zabezpieczy miejsce wokół gniazda przez zanieczyszczeniem. Poznaj różnice między najczęściej spotykanymi gatunkami jaskółek: dymówką i oknówką. Naucz się je rozróżniać i dowiedz się jak najlepiej chronić oba gatunki. Jedna jaskółka wiosny nie czyni, ale… i tak wszyscy na nią czekają. Jak się okazuje – najsłynniejsi posłańcy wiosny – bocian biały i jaskółka cieszą się także popularnością w Internecie. Jak informuje Instytut Monitorowania Mediów w ciągu ostatniego przedwiosennego miesiąca, między 15 lutego a 15 marca, pojawiło się aż 200 wzmianek na temat jaskółek i bocianów na portalach internetowych i społecznościowych. Zdecydowanie prowadzi bocian, który był tematem aż 80% wszystkich zbadanych publikacji.
Santiago de Compostela: najdłuższa wędrówka życia
Łukasz Supergan opowie o tym jak pokonał 4000 km, o emocjach, jakie towarzyszyły najdłuższej w życiu wędrówce i ludziach spotkanych na szlaku
27 marca 2014 r. w Małopolskim Centrum Dźwięku i Słowa odbędzie się kolejny pokaz z cyklu „Podróże małe i duże”. Od ponad tysiąca lat pielgrzymi ze wszystkich zakątków Europy wyruszają w drogę do północno-zachodniej Hiszpanii. Wielu z nich wierzy, że to tam, w mieście Santiago de Compostela, złożone są doczesne szczątki świętego Jakuba, apostoła Chrystusa. Wędrują kilkaset kilometrów przez Hiszpanię, by zanieść do grobu świętego podziękowania, prośby i modlitwy. Wielu innych podąża tam z ciekawości, by poznać kraj i jego kulturę, niekoniecznie z powodów religijnych. W szlakach wiodących do Santiago tkwi magia, która sprawia, że co roku dziesiątki tysięcy ludzi ruszają, by odbyć trudny marsz do tego miejsca. W kwietniu 2013 roku Łukasz na podobieństwo średniowiecznych pątników, wyruszył pieszo do Hiszpanii wprost spod drzwi swojego domu, z Warszawy. Wędrując przez 5 krajów Europy, po 111 dniach dotarł do Santiago, przechodząc około 4000 kilometrów. Łukasz Supergan niewątpliwie lubi przemieszczać się pieszo - w sposób, w jaki przemierzano i poznawano świat przez tysiąclecia. Niedawno zakończył (w lutym 2014 r.) zimowe przejście 841-kilometrowego głównego szlaku Karpat Słowackich, tzw. Cesty hrdinov SNP. W 2013 r wędrował Łańcuchem Karpat, w ciągu 65 dni przechodząc około 2000 km przez 4 państwa. Ale pierwszą z długodystansowych wędrówek było przejście 4000 km przez Stary Kontynent, z Warszawy do hiszpańskiego Santiago de Compostela. Za te wyczyny został wyróżniony na Ogólnopolskich Spotkaniach Podróżników, Żeglarzy i Alpinistów w Gdyni w tym roku. Jak wygląda Stary Kontynent z perspektywy pieszego? Kim są ludzie, którzy decydują się na długą wędrówkę do Santiago? Jak zmienia się człowiek u kresu takiej wędrówki? I czy niewierzący może iść na pielgrzymkę? Odpowiedzi na powyższe pytania poznamy na pokazie o drodze do grobu św. Jakuba. Zapraszamy 27 marca 2014 r. (czwartek) o godz. 19.00 do kina Małopolskiego Centrum Dźwięku i Słowa (ul. Zamkowa 4, Niepołomice). Wstęp wolny! W trakcie pokazu konkurs z nagrodami! Po prelekcji możliwość porozmawiania z gościem w Piwnicy Dźwięku i Słowa przy kawie, herbacie, gorącej czekoladzie i mocniejszych napojach :) Więcej informacji: www.mcdis.pl
Niedźwiedź brunatny nie jest misiem do przytulania, zaś od naszego zachowania na szlaku zależy przetrwanie tego gatunku w naszym kraju – przypomina WWF Polska. Fundacja we współpracy z polskimi parkami narodowymi i PTTK, rozpoczyna właśnie wakacyjną akcję edukacyjną skierowaną do turystów.
Obecnie większość problemów niedźwiedzia wynika z działalności człowieka. Ludzie wchodząc na terytorium tych zwierząt, doprowadzili do kurczenia się niedźwiedziowych ostoi, w których żyły. Swoje zrobiły również polowania na niedźwiedzia, zanim gatunek ten został objęty ochroną w 1952 roku. W rezultacie niedźwiedzie występują wyłącznie w polskiej części Karpat, w pasie od Beskidu Żywieckiego po Bieszczady. Ich liczebność szacuje się na około 100 osobników. Dziś coraz większym zagrożeniem jest nieodpowiedzialne zachowanie człowieka na górskim szlaku – mówi Paweł Średziński z WWF Polska. - Wędrując górami ludzie zapominają o tym, że znajdują się w krainie niedźwiedzia, w której powinny obowiązywać inne zasady niż w ich świecie. Dlatego postanowiliśmy przypomnieć turystom o tym, jak zachowywać się na obszarach, gdzie występują te drapieżniki, w wydanym przez nas mini-przewodniku. O czym zatem powinien pamiętać każdy, kto wybiera się na wędrówkę górskim szlakiem? W przypadku spotkania z niedźwiedziem powinien zachować spokój i pod żadnym pozorem nie podchodzić do zwierzęcia, powoli wycofując się do tyłu, bez wykonywania gwałtownych ruchów. Niedopuszczalne jest też zatrzymywanie się w pobliżu niedźwiedzia w celu zrobienia mu zdjęcia i wyrzucanie w jego kierunku pokarmu. Niedźwiedź jest dzikim zwierzęciem i pożywienie powinien znajdować w naturze. Nie zabierajmy też ze sobą psów. W czasie górskiej wędrówki powinniśmy trzymać się oznakowanych szlaków – tłumaczy Paweł Średziński z WWF Polska. - Poza nimi istnieje bowiem jeszcze większe ryzyko spotkania niedźwiedzia, który zaskoczony nagłym pojawieniem się człowieka może zaatakować w swojej obronie. Zwierzę nie zaatakuje człowieka bez powodu. Odnotowane zdarzenia z ostatnich kilku lat dowodzą, że w większości przypadków do poturbowania ludzi przez niedźwiedzia dochodziło w wyniku zaskoczenia zwierząt, na przykład we mgle albo młodniku, a także w wyniku nieodpowiedzialnego zachowania człowieka. Nieodpowiedzialne zachowanie na szlaku, to nie tylko sytuacje związane z bezpośrednim spotkaniem z niedźwiedziem. Człowiek może zaszkodzić tym drapieżnikom porzucając śmieci na górskim szlaku. W ten sposób przyczynia się do „demoralizacji” niedźwiedzi. Przyzwyczajają się one do pozyskiwania resztek pokarmu pozostawianych przez ludzi, zmieniając sposób żerowania. Taki problemowy osobnik zaczyna coraz śmielej pojawiać się w pobliżu ludzi, a z czasem domagać od nich pożywienia. Na tym etapie niedźwiedzia czeka tragiczny finał. Najczęściej musi być odłowiony i resztę życia spędzić w niewoli. Do takich tragicznych zdarzeń dochodziło najczęściej w Tatrzańskim Parku Narodowym, jednym z pięciu parków narodowych – Babiogórski Park Narodowy, Bieszczadzki Park Narodowy, Gorczański Park Narodowy i Magurski Park Narodowy - które są partnerami akcji „Nie mów do mnie misiu!”. Dlatego niezwykle ważne jest zabieranie śmieci ze sobą i wyrzucanie ich w miejscach do tego przeznaczonych, najlepiej poza miejscem występowania niedźwiedzi. W ramach wspólnej akcji do turystów trafi 100 tysięcy bezpłatnych mini-przewodników z pocztówkami, ilustrowanymi przez znanego rysownika Roberta Mirowskiego. Oprócz parków narodowych trafią one do schronisk górskich prowadzonych przez PTTK w zachodniej części polskich Karpat, kolejnego partnera naszej akcji. Więcej informacji na: www.wwf.pl
Doktor Jarosław Nowakowski, z wykształcenia leśnik, z zamiłowania ornitolog, szef Stacji Badania Wędrówek Ptaków Uniwersytetu Gdańskiego. Osobiście zaobrączkował przynajmniej 30 tysięcy ptaków.
Teraz uczy tej sztuki innych. Warszawiak od pokoleń, przeniósł się na północne Kaszuby, żeby być bliżej głównych ptasich szlaków wędrówkowych na wybrzeżu Bałtyku, ale też niedaleko wspaniałych dębowo-bukowych drzewostanów Puszczy Wierzchucińskiej. Jak to się stało, że pan, leśnik, zajął się obrączkowaniem ptaków? Cóż, mój dziadek, z którym byłem silnie związany, studiował leśnictwo przed wojną, ale studiów nie ukończył. Chyba bardzo tego żałował i chciał, żebym kontynuował jego niezrealizowaną pasję. Oczywiście, nigdy tego nie powiedział, ale tak kierował moimi zainteresowaniami, że sam nie wiem, kiedy postanowiłem zostać leśnikiem. Tylko że mnie od początku interesował las jako złożone środowisko, dom dla wielu gatunków roślin i zwierząt, a nie jako magazyn kubików, czyli metrów sześciennych, drewna. I już wtedy wiedziałem, że będę badać ptaki. Konkretnie – sikory: bogatki, modraszki, sosnówki. Są liczne lub bardzo liczne, a więc łatwo zebrać dużą liczbę obserwacji czy pomiarów. Szybko się mnożą, bo w sezonie mogą wyprowadzić nawet 20 młodych, które przystępują do lęgów już w następnym roku. To pozwala podglądać, jak zmieniają się pod wpływem zmian środowiska. Naprawdę obserwować ewolucję w działaniu. Można badać różnice między poszczególnymi gatunkami sikorek i szukać ich przyczyn. Dlaczego dla modraszki lepsze jest to, a dla bogatki co innego? Dlaczego jedne robią to, a drugie tamto? Właśnie na potrzeby tamtych magisterskich badań nauczyłem się obrączkowania. Trudno było? Praca, można rzec, pionierska (śmiech). Nie dlatego, że nie było wypracowanych metod, ale ja oczywiście robiłem wszystko sam od początku. Kupiłem sieci prosto z Japonii – bo przeczytałem, że naukowe chwytanie ptaków naśladuje stare japońskie metody kłusownicze. Razem z kolegą ze studiów, Mietkiem Kurowskim, rozstawialiśmy je w pobliskim lesie i w ten sposób rozpoczęła się zabawa, która trwa do dziś. Rzecz jasna tam wówczas łapały się głównie sikory i tak już zostało (śmiech). W jakiejś książce przeczytałem, jak mniej więcej mierzy się ptaki, ale opis nie był zbyt dokładny. Resztę musiałem sam wykoncypować. Dlatego wciąż mam „nieortodoksyjny” chwyt przy niektórych pomiarach. W późniejszych latach, kiedy ornitologia stała się już moim pełnoetatowym zajęciem, nie potrafiłem zmienić tego sposobu trzymania ptaków. Mówi pan tak, jakby samo trzymanie ptaków było jakąś specjalną dziedziną wiedzy... Można powiedzieć, że tak jest. Istnieje kilka rodzajów chwytów, a każdy ma swoje modyfikacje. Wiadomo, że inaczej będzie się trzymać sowę, która bez trudu przebija szponem rękę na wylot, ale dziób ma niegroźny, a inaczej niewielkiego grubodzioba, który ma tylko małe pazurki, ale dziobem może przeciąć palec do kości. Większość małych ptaków, którymi się zajmuję, nie jest oczywiście groźna dla człowieka, ale człowiek jest groźny dla nich. W takim przypadku są dwie podstawowe szkoły trzymania ptaków – angielska i polska. Nie żartuję, to są naprawdę dwie zupełnie inne metody i w ich konsekwencji zupełnie inne procedury obrączkowania ptaka. Angielska metoda jest starsza i obecnie bardziej rozpowszechniona, ale polska jest o wiele lepsza i w coraz większej liczbie krajów się ją stosuje. Nigdy nie słyszałem, żeby ktoś, kto raz stosował polską metodę, potem przeszedł na angielską. Nie bardzo rozumiem, na czym może polegać wyższość jednej metody trzymania ptaka nad inną. To chyba trochę tak jak ze świętami Bożego Narodzenia i Wielkanocy? Ależ nie! To są realne różnice! Chodzi o dwie rzeczy. Musimy trzymać ptaka tak, żeby móc go obejrzeć ze wszystkich stron, bez problemu rozłożyć mu skrzydło, zajrzeć do dzioba, zmierzyć różnicę w długości lotek i tak dalej. Jednocześnie chwyt musi być delikatny i pewny – żeby ptak nie trzepotał się w dłoni, bo mógłby sobie coś zrobić, a my przecież nie chcemy go zranić, tylko oznakować i opisać. Otóż polski chwyt lepiej spełnia oba te warunki. Jest całkowicie bezpieczny dla ptaka, a jednocześnie umożliwia łatwe manipulowanie nim. To się przekłada na szybkość obrączkowania i mierzenia. Ktoś, kto ma wprawę w angielskiej metodzie, może w ciągu dnia zaobrączkować i w pełni pomierzyć kilkadziesiąt, no, może 150 ptaków. Polscy ornitolodzy obrączkują i mierzą w ciągu dnia nawet 1000! Czasami spotykam się z zarzutem, że nasze dane są niewiarygodne, bo nie da się zmierzyć takiej liczby ptaków. Wtedy mówię: przyjedź do nas, to się przekonasz, czy się nie da! To wszystko brzmi bardzo skomplikowanie! Aż się boję zapytać, na czym polega cały proces obrączkowania. Przygotowana przeze mnie „instrukcja pracy stacji obrączkowania” ma 60 stron, a to są tylko komentarze dla osób, które zdały bardzo trudny, trwający kilka dni egzamin, żeby uzyskać licencję na obrączkowanie ptaków. Wcześniej musiały przyswoić kilkaset stron różnych podręczników. Ale proszę się nie bać (śmiech), mogę o tym opowiedzieć także w kilku zdaniach. Na początek ptaka trzeba wyplątać z siatki i w specjalnym przewiewnym woreczku przynieść do stanowiska obrączkowania. Samo obrączkowanie zaczyna się od wyjęcia ptaka ręką z woreczka – oczywiście już w woreczku stosujemy „chwyt polski”, żeby ptakowi nie zrobić krzywdy. Gdy już – dosłownie – mamy go w garści, patrzymy, kto zacz. Nawet określenie gatunku nie zawsze jest łatwe, bo ptaki, zwłaszcza małe, bywają zdumiewająco podobne. Potem sprawdzamy, czy to samiec, czy samiczka, czy jest młody (z tegorocznego lęgu), czy już starszy, doświadczony. Przepis, jak to robić, jest dla każdego gatunku inny, więc nawet doświadczony ornitolog nie wie wszystkiego i często musi posługiwać się specjalistycznymi książkami. To nawet zabawnie wygląda – kilka namiotów w lesie, a pośrodku siedzi gość z ptakiem w ręku i wertuje małą bibliotekę. Potem mierzy się długość skrzydła, ogona i poszczególnych piór w skrzydle; czasami potrzebne są też inne pomiary. Dmuchamy także w piórka na brzuchu, żeby ustalić, w jakiej jest kondycji, czyli ile zgromadził tłuszczu. Żółty kolor pod przezroczystą skórą to dobry znak – ptak miał dobre warunki, sinawy lub niebieskawoczerwony kiepsko wróży – widocznie ostatnio nie było co do dzioba włożyć. To szczególnie istotne w przypadku ptaków, które migrują daleko. Jeśli nie zgromadzą na przelot wystarczająco dużo tłuszczu, mogą nie dotrzeć do celu. Łatwiej padają ofiarą burz albo może im po prostu zabraknąć paliwa na środku Sahary. Bo tłuszczu używają jako paliwa. No i najważniejsze – trzeba ptakowi założyć na nogę metalową obrączkę z wybitymi napisami i numerami. Co jest właściwie wybite na obrączce? Czy to się zmienia, czy każda obrączka jest taka sama? Przede wszystkim jest tam niepowtarzalny numer, który pozwala zidentyfikować każdego konkretnego ptaka. Numer ten – jak rejestracyjny w samochodach – składa się z liter i cyfr. Na początku jest litera oznaczająca wielkość obrączki – w Polsce najmniejsze obrączki oznaczone są literą „L” (zakładane np. na mysikróliki), największe „A” (na łabędzie i puchacze). Poza tym na obrączce jest mniej lub bardziej skrócony adres krajowej centrali obrączkowania i nazwa kraju, z którego obrączka pochodzi. Jeśli znajdziemy obrączkę, informację na ten temat można wysłać, używając najkrótszej formy adresu: St. Ornitologiczna, Gdańsk. Jest specjalna umowa z pocztą, która wie, gdzie takie przesyłki kierować. My, badacze ptasich wędrówek, staramy się tak udoskonalać nasze znaczniki, żeby jak najmniej ptakom przeszkadzały. Obrączka nie może być za luźna ani za ciasna, za cienka ani za ciężka. W przypadku ptaków wodnych powinna być też z materiału nieulegającego korozji i odpornego na ścieranie. Po co ptakom w ogóle obrączki? Można by powiedzieć, że po nic. Przecież to tylko dodatkowe obciążenie, które trzeba nosić na łapie albo na szyi. Ale dzięki tym obrączkom my, ludzie, możemy poznać ptasie zwyczaje: dowiedzieć się, gdzie bytują w danym okresie, skąd i dokąd wędrują, a także gdzie i w jakich okolicznościach giną, bo dostajemy też obrączki „bez ptaka”. Kiedyś przyszła wiadomość o znalezieniu obrączki z adnotacją: miejsce znalezienia – pasztet. Jakiś Francuz pewnie złamał sobie ząb na naszej obrączce. Niestety, w regionie śródziemnomorskim ciągle poluje się na dzikie ptaki – rocznie ginie ich w ten sposób miliony. Na wędrujące ptaki czyhają też dziesiątki innych niebezpieczeństw. Wiedząc więcej, możemy lepiej je chronić, a przynajmniej nie utrudniać im życia, np. dezorganizując przeloty. Na terenie północnej Polski leży swoisty węzeł komunikacyjny, gdzie krzyżują się dwie najważniejsze trasy przelotowe skrzydlatych podróżników: ze Szwecji na Bałkany i dalej przez Bliski Wschód do Kenii albo Tanzanii oraz z północnej Rosji i krajów bałtyckich do Hiszpanii i dalej do Afryki Zachodniej. Dlatego ciąży na nas szczególna odpowiedzialność za „bezpieczeństwo przelotu” przez nasz kraj. Z niepokojem obserwuję chaotyczny rozwój elektrowni wiatrowych w Polsce. Pojedyncze wiatraki czy nawet farmy kilkunastu wiatraków nie szkodzą ptakom, ponieważ te potrafią na ogół je wyminąć. Trzeba tylko wiedzieć, gdzie umieścić taką inwestycję, żeby nie stanowiła większego zagrożenia. Ale w Polsce, szczególnie północnej, planuje się postawienie tysięcy turbin. Inwestorzy dosłownie biją się o każdy wolny skrawek pola, planują stawiać wiatraki na platformach na Bałtyku. Za kilka lat ptaki nie będą już mogły bezpiecznie wędrować i odpoczywać w tym regionie. Nie ominą tak ogromnego obszaru pokrytego wiatrakami. To co robić? Wiatraki stawiamy, żeby uniknąć ocieplenia klimatu, a przecież ono stanowi też poważne zagrożenie dla ptaków! To prawda. Ptaki wędrowne szczególnie cierpią na skutek zmian klimatycznych, bo muszą zmieniać przebieg i długość tras przemieszczeń, a to nie jest takie łatwe w krótkim czasie. Ale wiatraki też niczego nie rozwiązują. Tak czy owak, zawsze będą tylko dodatkowym źródłem energii. Jedynym realnym rozwiązaniem jest budowa elektrowni jądrowych. Proszę pamiętać, że mówi to człowiek, który mieszka w pobliżu miejsca, gdzie planowana jest pierwsza taka elektrownia. Ja się na to godzę, bo wiem, że po prostu nie ma innego wyjścia. „Ekolodzy” protestujący przeciw elektrowniom jądrowym to osoby niemające pojęcia o prawdziwych potrzebach przyrody. A skąd miłość do sikorek? Cóż, ja uprawiam naukę dla przyjemności, a więc nie bez znaczenia jest dla mnie, żeby mój obiekt badań mnie fascynował, żeby mnie zaciekawiał, żeby budził mój szacunek. I właśnie tak jest z sikorami. Są piękne, mądre i mają mężne serca. No, ale oczywiście są też ciekawe z „naukowego punktu widzenia”. Co w nich takiego ciekawego? Przede wszystkim sikory należą do tzw. migrantów częściowych, czyli takich, wśród których w obrębie jednego gatunku część osobników migruje, a część pozostaje przez cały rok w jednym miejscu. Nawet rodzeństwo z tego samego gniazda może zachowywać się zupełnie inaczej – jedno poleci zimować do Holandii, ponad 1000 km od miejsca narodzin, a drugie przezimuje o rzut beretem od gniazda, w którym się wykluło. To każe zadać sobie pytanie, dlaczego jeden osobnik wędruje, a drugi nie, dlaczego ten sam ptak w jednym roku wędruje, a w drugim nie. No i oczywiście stanowi niewyczerpaną bazę do snucia hipotez, po co w ogóle niektóre ptaki wędrują, a inne wolą zostać i doskonale dają sobie radę nawet w najgorsze zimy. Dlatego sikory od dawna są gatunkami, które wielu badaczy „bierze na warsztat”, żeby odpowiadać na ogólne pytania dotyczące zachowań ptaków, w tym ich wędrówek. Co do urody, to faktycznie jedne z naszych najbardziej kolorowych i gustownych ptaków, ale odwaga kojarzy się raczej z orłem niż z sikorką. Że są piękne, każdy może się przekonać zimą przy karmniku (zalecam wysypywanie niesolonego słonecznika, który uwielbiają, ale dopiero w grudniu; jak wysypiemy za wcześnie, w październiku, zatrzymamy te sikory, które chcą lecieć i dla których potem może zabraknąć jedzenia w styczniu). A co do waleczności, proszę mi wierzyć, inne ptaki schwytane w sieci wiszą spokojnie, czekając na swój los. Sikory walczą zażarcie, dziobią sieć, trzepoczą się, za wszelką cenę starają się wydostać z matni. Nie tracą ducha, kiedy zbliża się człowiek. Przy wyjmowaniu z sieci potrafią podziobać dotkliwiej niż dzięcioł albo nawet sowa błotna. W woreczku, w którym transportuje się je do miejsca obrączkowania, wszczynają burdy i bijatyki, głośno krzyczą. Domyślam się, że klną jak szewc. Ważąca około 10 g modraszka potrafi zaatakować człowieka. Mnie kiedyś rodzice modraszki dotkliwie podziobali w głowę, gdy sprawdzałem skrzynki lęgowe, a ważę jakieś 10 000 razy więcej niż oni. Proszę sobie wyobrazić, że w obronie rodziny podbiegam i daję w mordę stworzeniu, które waży 10 razy więcej niż największy dinozaur żyjący na Ziemi – 1000 ton. To jednak trzeba mieć klasę! Aż trudno uwierzyć, że w takim małym ptaszku tyle wojowniczości… Ich odwaga często mnie zadziwia. Jako małe ptaki sikory boją się wolnej przestrzeni, dlatego że tam polują na nie krogulce – ich główny wróg. Kiedy wędrują, najchętniej robią to jak harcerz na podchodach – przeskakują od krzaka do krzaka, od drzewa do drzewa, żeby jak najdłużej pozostać niezauważonymi. Ale czasami natrafiają na bezdrzewną przestrzeń, np. rzekę, którą muszą przelecieć. Wielokrotnie nad Wisłą obserwowałem, jak to się dzieje. Zbiera się grupa, naradza, nawołuje, ptaki kłębią się na najdalej wysuniętym drzewie. W końcu desperacko rzucają się w otwartą przestrzeń. Lecą, lecą, ale wystarczy, że któraś nie wytrzyma nerwowo, coś krzyknie albo zawróci i już całe stado w panice ucieka na drzewo, z którego wystartowało. Bywa, że próbują kilka razy, zanim im się wreszcie uda. Czasami spanikują po przebyciu ponad połowy drogi. W tej sytuacji trudno się dziwić, że nigdy nie przelatują nad morzem. Ale to też nie do końca prawda. W roku 1975 i 1976 na południowym wybrzeżu Bałtyku wiały silne, nietypowe wiatry z południowego wschodu. Wiele stad wędrujących sikor zgubiło drogę albo po prostu zostało porwanych nad otwarte morze i przerzuconych aż do Szwecji. W Szwecji obserwowano, jak te stada przeczekiwały złą pogodę i po ustaniu sztormu rzucały się do lotu na południe, wprost na otwarte morze, żeby wrócić w rodzinne strony, a raczej należałoby powiedzieć: „na rodzinny szlak wędrówki”. Mamy dowody, że niektórym to się udało. Jak widać, choć zazwyczaj boją się przekroczyć rzekę, w potrzebie potrafią przelecieć nad morzem. Są niesłychanie odważne, ale nie szaleńczą odwagą, która nie zna strachu, tylko taką, która potrafi strach przezwyciężyć. Czytałam, że robi się próby z podczepianiem niektórym ptakom nadajników GPS. To pozwoliłoby śledzić los ptaka niemal on-line. To nie jest już futurologia, ale rzeczywistość. Ptakom są nakładane specjalne nadajniki, które pozwalają obserwować ich przemieszczenia z dokładnością do kilkudziesięciu metrów co kilkadziesiąt minut. Jest tylko jeden problem – taka technika jest możliwa do zastosowania wyłącznie w stosunku do dużych gatunków. Chodzi o ciężar. Elektronika może już w zasadzie nie ważyć nic, ale nie da się tak zmniejszyć baterii, żeby nie stanowiła problemu dla ptaka ważącego kilka, kilkanaście gramów. Natomiast wyniki uzyskane dla większych ptaków są absolutnie fascynujące! Poznajemy dokładną trasę, miejsca i czas odpoczynku, teren zimowania. Widzimy, jak ptaki popełniają błędy, błądzą, starają się odnaleźć właściwą drogę. Czytałem o orliku, który poleciał do Afryki i tam nagle przestał się ruszać. Wydawało się oczywiste, że ptak zginął, a nadajnik leży na sawannie i będzie dalej „pikał” aż do wyczerpania baterii. Nagle na wiosnę orlik „ożył” i wrócił do Europy. Okazało się, że całą zimę przesiedział na jednej akacji i polował tylko na zdobycz, która pojawiała się w zasięgu ataku. Następnej zimy wrócił na to samo drzewo. To się nazywa domator! Jaki był dla pana najbardziej zdumiewający ptasi rekord wędrówki? Wędrówki kolibrów między obiema Amerykami. Proszę sobie wyobrazić ptaszka niewiele większego od trzmiela, który przemierza tysiące kilometrów, przekracza pustynie i wysokie góry. Żeby pokonać te trudności, musi zabierać ze sobą tak duże zapasy paliwa, że w ogóle nie powinien wystartować. Taka podróż przez lata wydawała się niezgodna ze znanymi nam zasadami fizyki – teoretycznie niemożliwa. Teraz dopracowaliśmy się lepszych teorii, więc kolibry zaczęły latać zgodnie z prawami fizyki (śmiech). Ale „na chłopski rozum” to dalej wydaje się niemożliwe. Ma pan czasem ochotę polecieć gdzieś z ptakami? Nie tylko mam ochotę, ale latam. No, może nie tyle z ptakami, ile za nimi. W sumie ponad pół roku spędziłem, badając przeloty w Egipcie, wiele miesięcy w Turcji, Jordanii, Rosji, Bułgarii czy Etiopii. Zdarzyło mi się być prowadzonym pod odbezpieczonym karabinem i osadzonym w areszcie, to znaczy na szmacie pod palmą. Kiedyś w czasie obserwacji zaatakowała mnie grupa rozwścieczonych hipopotamów, a bezcenne notatki naukowe musiałem chronić przed kradzieżą... ze strony pawianów. Ale to są opowieści na zupełnie inną rozmowę.
Robi się ciemno, pada lodowaty deszcz, a my zsuwamy się po stromym zboczu gdzieś w środku gór.
Kilka godzin wcześniej mieliśmy nadzieję, że uda się dotrzeć do pobliskiej wioski przed zmrokiem. W końcu gubimy szlak. Stoimy na krawędzi nad skalnym uskokiem. Zejście w dół jest zbyt niebezpieczne. Pamiętam, że nad nami jest mała grota, w której mieszka berberyjski pasterz kóz. Samotny nomada drzemie przy dogasającym ognisku. Budzimy go i gestykulując, prosimy o pozwolenie na nocleg w grocie. Cały jego majątek to koc, gruba dżelaba – kaftan z wielbłądziej wełny, proca, dzbanuszek na miętową herbatę, malutka szklaneczka i oczywiście stado kóz. Rozkładamy nasze prawie puste plecaki na ziemi. Na nich się położymy. Nie planowaliśmy biwaku, jesteśmy więc ubrani jedynie w cienkie bluzy. Po dwóch godzinach zaczynamy dygotać z zimna. Trudno mi sobie wyobrazić, jak ten człowiek może spać pod cienkim kocykiem w ubraniu co najmniej tak skromnym jak nasze. W końcu nie wytrzymuję i próbuję na nowo rozpalić ognisko. W grocie została już tylko jedna gałąź i muszę ją wrzucić do ognia. Znad krawędzi koca pilnuje mnie czujne spojrzenie. Mogę? Mrugnięcie i uśmiech. Czyli tak. Nad żarem ogniska przeczekujemy aż do świtu. Jesteśmy w środku Atlasu Wysokiego. Nasza baza wypadowa znajduje się w Taghii – maleńkiej wiosce położonej na 2000 m n.p.m. Osada leży u zbiegu 3 kanionów – Akka n’Tazarte, Akka n’Taghia i Akka n’Kandate – każdy ma ok. 10 km długości. Okoliczne szczyty sięgają 3000 m n.p.m. Miejscowa ludność to Berberowie, którzy hodują kozy, owce i uprawiają małe poletka. W głębi gór wznosi się wielkie plateau, które podczas letnich miesięcy jest domem wędrujących z Sahary nomadów Ait Atta. Aby się tu dostać, jechaliśmy terenowym samochodem przez 80 km od ostatniego miasteczka Ait Mohammed. Gdy droga się skończyła, wynajęliśmy muły, które doniosły nasze plecaki aż do Taghii. Naszym celem jest rekonesans w głębi Atlasu, poznanie najrzadziej odwiedzanych kanionów, a także wspinaczka na okoliczne ściany. Jeszcze 10 lat temu labirynt kanionów stał zapomniany przez resztę świata. Dziś ruch turystyczny powoli się zwiększa. Prawie każda wieś ma swój gite d’etape – małe schronisko stworzone według francuskiego przepisu. W Taghii gite jest prowadzony przez Saida Mesaouidi. Przystosował on kilka pomieszczeń na potrzeby turystów, a sam śpi z całą rodziną w jednym pokoju. Nocą wszyscy skupiają się wokół paleniska. Zaledwie drzwi dalej kwatery ma żywy inwentarz: muła, osła i dwie krowy. Dotarliśmy tu w kwietniu. Byliśmy pierwszymi gośćmi w tym roku. – Zimą nikt do nas nie przyjeżdża, bo śnieg zasypuje drogi – opowiada Tahar, nauczyciel z miejscowej szkoły. Z czasem docieramy do najdalszych kanionów. Zjeżdżamy w dół lub pniemy się przepaścistym szlakiem w górę. Wokół małe wodospady i ściany sięgające 800 m wysokości. To właśnie z ich powodu rejon ten staje się coraz bardziej popularny wśród wspinaczy na całym świecie. Podczas trzech wypraw w roku 2004 i 2005 właśnie tu polscy alpiniści wytyczyli najtrudniejsze polskie drogi na wielkich ścianach. Nagle ścieżka się urywa. Urwisko spada w dół 200-metrową ścianą. Przed nami chybotliwy „mostek pasterzy”. Swobodnie narzucone drewniane konary składają się na kładki od wieków budowane przez berberyjskich pasterzy. Dzięki nim stada kóz mogą się szybciej przemieszczać. Kilka dni temu podobna konstrukcja zawaliła się, zrzucając mnie do lodowatego strumienia. Od tego czasu przejście po takim moście, szczególnie na tej wysokości, staje się dla mnie wyzwaniem. Gdy wreszcie udaje nam się pokonać kaniony, uznajemy, że czas wracać do cywilizacji. Za nami miesiąc życia wśród Berberów. Wsiadamy do land rovera. Przepychamy się na siedzeniach z dwiema rodzinami. Gwałtowne szarpnięcie wyrywa wszystkich z letargu. Zerwane koło wyprzedza samochód, a przeładowany land rover chwilę sunie bez kontroli. – Śruby się zerwały. Zaraz przykręcimy – nasz szofer, śmiejąc się, odkręca po jednej śrubie z pozostałych kół. Strach pomyśleć, że chwilę wcześniej jechaliśmy nad przepaścią po drodze szerokiej zaledwie na 2 metry.