Pierwsze filmy o zombie. To trzeba zobaczyć!
Fani horroru doskonale znają takie filmy o żywych trupach, jak „The Walking Dead”, „World War Z”, „28 dni później" czy „The Last of Us”. Jakie jednak były pierwsze filmy o zombie? I jak tam wyglądały żywe trupy?
W tym artykule: „Biały zombie” czyli niebezpieczna egzotyka Konkurenci rodem z Polski Od „Rewolty zombie” do rewolty filmowej Na początku filmowe żywe trupy wcale nie przypominały krwiożerczych, rozpadających się kanibali. Oto najstarsze i najciekawsze filmy o zombie. „Biały zombie” czyli niebezpieczna egzotyka Za najstarszy pełnometrażowy film o żywych trupach uchodzi „Biały zombie” (White Zombie) Victora Halperina z 1932 roku. Za jego kanwę posłużył fragment skandalizującej książki Williama Seabrooka „The Magic Island”, kreującej Haiti jako siedlisko czarów i zabobonów. Fabuła jest banalnie prosta. Pewna para narzeczonych przyjmuje zaproszenie do posiadłości bogatego haitańskiego plantatora. Ten zauroczony jest dziewczyną i postanawia ją odbić. Wykorzystuje w tym celu czarownika. Ów sprawia, że dziewczyna nagle umiera – a przynajmniej wygląda na martwą. Odbywa się pogrzeb, po nim zaś… czarownik wykrada ciało z grobu i je ożywia. Narzeczony domyśla się jednak, że doszło do jakichś machinacji. Nie daje za wygraną i postanawia odzyskać ukochaną. Pojawiające się w tym filmie zombie są powolne, tępe, z pustym wzrokiem, ale zarazem niebezpieczne. W roli czarownika spełnia się kultowy Bela Lugosi, znany z wcześniejszej tytułowej roli w słynnym „Draculi” (1931). Dodaje grozy tej opowieści pełnej egzotyki i kultu voodoo. Konkurenci rodem z Polski Czy jednak Halperin był pierwszy? Wiemy, że na początku lat 30. kręcił film Faustyn Wirkus – amerykański żołnierz polskiego pochodzenia, zwany „polskim królem Haiti”. Notabene znajomy Seabrooka i jeden z bohaterów jego książki. Wiadomo, że krążył po Haiti z kamerą, lecz taśmę do jego filmu „Voodoo” uznaje się za zaginioną. Raczej nie był to obraz dokumentalny, bo zachowane materiały reklamowe pokazują na przykład niecnego czarownika, skradającego się do spętanej blondynki. Nawet jednak, gdyby Wirkus wyprzedził Halperina i coś z tego przetrwało, nie ma pewności, czy w jego firmie pojawił się wątek zombie. Pytanie natomiast, jak potraktować dzieło pewnego reżysera z Wrocławia, Roberta Wiene. W 1920 roku ten niemiecki twórca nakręcił przedziwny, oniryczny horror „Gabinet doktora Caligari” (Das Cabinet des Dr. Caligari). Opowiada on historię niejakiego Cezara – mężczyzny, który popełnia zbrodnie w stanie hipnozy, będąc kierowanym przez tytułowego ponurego doktora. Caligari zachowuje się niczym czarnoksiężnik. Cezar jest jego niewolnikiem, zachowującym się nie jak człowiek lecz ludzka maszyna, nieomal żywy trup właśnie. Nawet jeśli uznamy, że to zbyt daleka analogia do zombie, film wrocławianina i tak przeszedł do historii kina. Po latach odebrano go bowiem jako ostrzeżenie przed tym, że coś mrocznego i tajemniczego może zapanować nad duszami milionów Niemców. To jedna z najstraszniejszych warszawskich legend. Czy stwór rzeczywiście żył w piwnicach starówki? Legenda o Bazyliszku znana jest na całym świecie od tysięcy lat. Do Polski dotarła jednak dość późno, bo dopiero w XVIII wieku. Stwór bardzo szybko znalazł umościł się nie tylko w sta... Od „Rewolty zombie” do rewolty filmowej Dla współczesnych widzów „Biały zombie” może wydać się nieco nudnawy, jednak w latach trzydziestych spodobał się na tyle, że reżyser Victor Halperin w 1936 roku wrócił do tematu w produkcji zatytułowanej „Rewolta Zombie” (Revolt of the Zombies). Akcja rozgrywa się podczas I wojny światowej, gdy na front docierają francuskie oddziały ściągnięte z Indochin, z okolic tajemniczego kambodżańskiego Angkor. Żołnierze okazują się niezniszczalnymi zombie, przed którymi pierzchają walczący z Francuzami Austriacy. Już po wojnie w Kambodży pojawia się grupa badaczy, chcących odkryć sekret śmiertelnie niebezpiecznego oddziału… W kolejnych latach niektórzy twórcy filmów szli w kierunku karaibskiej egzotyki (w przypadku „I Walked with a Zombie” z 1943 roku zostało to docenione przez krytyków). Inni stawiali na pseudonaukowy bełkot i piętrzenie nieprawdopodobnych „atrakcji”, często rażąc nieporadnością (na przykład niesławny, choć już kultowy, „Plan 9 z kosmosu” Eda Wooda z 1959 roku). Powstał też włoski film „Roma contro Roma” (1964), w którym żywe trupy pojawiły się w imperium rzymskim! Takie zombie, jakie kojarzymy dzisiaj, pojawiły się dopiero wraz z filmem „Noc żywych trupów” (Night of the Living Dead) George’a A. Romero w roku 1968. To także on nadał tym horrorom głębszy, społeczny i bardziej metaforyczny wymiar. Artykuł oparty jest na książce Adama Węgłowskiego „Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie". Źródła: Gary D. Rhodes, White Zombie: Anatomy of a Horror Film, McFarland 2015, Adam Węgłowski, Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie, Znak Horyzont 2016 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Czy Jan Paweł II oddał cześć pogańskiemu wężowi? Papieżowi zarzucano, że czcił voodoo
Afrykańskie wizyty polskiego papieża w Togo i Beninie wywołały oburzenie konserwatystów. Ich zdaniem przesadził z ekumenizmem, oddał cześć pogańskiemu wężowi i czcił voodoo.
W tym artykule: Wizyta Jana Pawła II w Beninie Na czym polegał kult wodu i voodoo Papież i wąż Papież Polak w 1993 roku odwiedził Benin. To zachodnioafrykański kraj, z którego w przeszłości ściągano niezliczone tumy niewolników do Ameryki. A wraz z nimi religie, które mieszały się z chrześcijaństwem w rozmaite synkretyczne kulty, takie jak haitańskie wodu, santeria, obeah, candomblé. Dziś Benin to kraj, w którym większość stanowią chrześcijanie i muzułmanie. Niemniej tamtejsze wodu jest religią nie tylko oficjalnie uznawaną przez państwo, ale zarazem przenikającą życie całego społeczeństwa i mieszającą się z innymi kultami. Wizyta Jana Pawła II w Beninie Wizyta Jana Pawła II była utrzymywana w duchu ekumenizmu. Czyli w duchu poszanowania starych afrykańskich tradycji – zdecydowanie nadmiernego, zdaniem niektórych krytyków papieża. W Beninie tylko delikatnie przekonywał miejscowych chrześcijan, że przyjmując nową wiarę nie sprzeniewierzyli się przodkom. Nie skrytykował starych wierzeń. Wyściskał się za to z kilkudziesięcioma miejscowymi kapłanami wodu. Dał się posadzić na drewnianym tronie. Spokojnie wysłuchał przemówienia gospodarzy, wyjaśniających: „Pan życia wie, że wodu nie ma nic wspólnego z szatanem lub diabłem. To Bóg jest ostatecznym przedmiotem kultu wodu”. Na czym polegał kult wodu i voodoo Konserwatywni krytycy papieża zaczęli przypominać o wyuzdanych tańcach, ofiarach z kogutów i innych tradycjach kojarzonych z wodu oraz z voodoo. Czyli zabobonami funkcjonującymi na marginesie legalnego kultu. Oblicza wudu. Reportaż ze świata duchów W hollywoodzkich filmach obrzędy wudu przedstawiane są krwawo i tajemniczo. Okazało się, że w rzeczywistości wyglądają całkiem podobnie. „Przeciętnemu człowiekowi Zachodu słowo voodoo przywodzi na myśl wiele obrazów, które wszystkie bez wyjątku są wybitnie odpychające. Tajemnicze rytuały odbywające się w scenerii ognia piekielnego, których uczestnicy opętani przez demoniczne bóstwa tańczą w totalnym zatraceniu, w rytm hipnotycznych uderzeń bębnów. Zaklęcia intonowane przez oszalałych szamanów, którzy przebijają szpilkami lalki przedstawiające upatrzone przez nich ofiary. Zombie, żywe trupy – bezduszne, bezmyślne snujące się po karaibskich polach postacie, niegodziwie wskrzeszone z grobu, by kontynuować istnienie w ohydnym doczesnym stanie. Składanie ofiar ze zwierząt (a niekiedy z ludzi). Szczypta ludożerstwa stanowi dopełnienie tego »napoju czarownic«” – pisali antymoderniści, chętnie powielając mity o wodu rodem z amerykańskich filmów. „Te obrazy stanowią krwawy materiał wyjściowy, z którego powstają koszmary. Tego rodzaju obrazy, na dobrą sprawę, wykorzystują z powodzeniem hollywoodzcy producenci horrorów. Okazują się one być również zasadniczo prawdziwe, ponieważ rzeczywistość jaka stoi za takimi filmami jest równie ponura i wstrząsająca jak jej kinowe wyobrażenie” . Papież i wąż Na dodatek jednym z najważniejszych bóstw jest w religii wodu wąż Damballah. W haitańskiej ikonografii ukryto go pod postaciami świętego Patryka lub Mojżesza – poskromicieli węży. Jednak w Beninie nie ma już mowy o takich dwuznacznościach. W Ouidah, stolicy wodu, znajduje się słynna Świątynia Pytonów. Chrześcijaninowi, obeznanemu z Biblią, trudno o gorsze skojarzenia. Jan Paweł II miał już z podobnymi wężami do czynienia wcześniej. W pobliskim Togo w 1985 roku wziął nawet udział w religijnej ceremonii. Choć brakuje szczegółów na ten temat, krytycy papieża nie pozostawili na nim suchej nitki: „Jan Paweł II, znany z tego, że nigdy nie unikał kamer, poprosił, jak się twierdzi, aby nie towarzyszyli mu fotoreporterzy w czasie, gdy będzie odwiedzał wioskę na odległej wyspie, by uczestniczyć w ceremonii. Stojąc wraz z przywódcą voodoo przed chatą węża w środku wioski, rzucił obierzyny ogórka na ziemię przed jej wejściem. Chwilę później, wypełznął z niej wąż. Naczelnik voodoo zwrócił się wtedy do »papieża«, wykrzykując, że pojawienie się gada oznacza, iż wężowemu bóstwu spodobała się jego ofiara” . Chrześcijańscy antymoderniści zarzucili papieżowi bałwochwalstwo. Podobnie odrzucili też nawołujący do ekumenizmu Sobór Watykański II. Pomimo to wizytę w Beninie – w życzliwej atmosferze – złożył również następca Jana Pawła II papież Benedykt XVI. A do wspierania międzyreligijnego dialogu wezwał benińskich biskupów wiosną 2015 roku Franciszek I. Bibliografia: Alan Cowell, Pope Meets Rivals in „the Cradle of Voodoo”, w: „The New York Times”, 5 lutego 1993 roku, John Kenneth Weiskittel, Jan Paweł II i voodoo Adam Węgłowski, Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie, Znak Horyzont 2016 Pope tells Benin Bishops to promote interreligious dialogue Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Co mają wspólnego zombie z trucicielami? Legenda o żywych trupach ma związek z królem Francji
Nie byłoby znanych nam z popkultury „żywych trupów”, czyli zombie, bez autentycznych, makabrycznych trucicielskich praktyk w Paryżu i na Karaibach.
W tym artykule: Truciciele w Wersalu Czarne msze dla metresy „Proszek zombie” zamiast czarów Historia zombie związana jest z truciznami i trucicielami w dwóch ważnych aspektach. Pierwszy dotyczy upowszechnienia się samego słowa „zombie”. Drugi aspekt dotyczy tego, jak rzekomo tworzono „żywe trupy” na Haiti. Truciciele w Wersalu Słowo „zombie” pierwszy zapisał Francuz Pierre-Corneille Blessebois pod koniec XVII w. Nie doszłoby do tego bez afery z truciznami i czarną magią w tle, która wstrząsnęła Francją w czasach króla Ludwika XIV. Główne role odegrały w niej: markiza de Montespan – długoletnia królewska metresa i matka siedmiorga jego pozamałżeńskich dzieci, oddana jej pani La Voisin – trucicielka, wróżka i akuszerka. Na drugim planie przewijają się prominentne ofiary i sponsorzy trucicielskiego procederu. W tym ksiądz Etienne Guibourg, który organizował czarne msze dla wersalskich elit. Okazało się, że w królewskiej rezydencji kwitło trucicielstwo. Pół biedy, jeśli przez koszulę nasączoną arszenikiem niewierna żona chciała się pozbyć męża. Gorzej, jeśli zachodziło podejrzenie, że ktoś może polować na życie samego Ludwika XIV! Czarne msze dla metresy Czy spisek był prawdą, czy nie, król zaczął się bać. Dla wyjaśnienia sprawy trucicieli w 1679 roku powołał tajną specgrupę. Aresztowano ponad trzysta osób, w tym La Voisin. Jej wina nie podlegała dyskusji, zdobyto obciążające ją zeznania i dowody. Wiedźmę spalono na stosie w 1680 r. Dziwny przypadek Clairviusa Narcisse’a. Czy ten mężczyzna zmienił się w zombie, czy był zwykłym oszustem? Clairvius Narcisse urodził się w 1922 roku. Zmarł w 1962. W roku 1980 wrócił z zaświatów i został gwiazdą. Czy był przykładem zombie? <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/dziwny-przypadek-clairviusa-narcisse-a-czy-ten-mezczyzna-zmienil-sie-w-zombie-czy-byl-zwyklym-oszustem-fot-jean-claude-francolon-gamma-rapho-via-getty-images-bfd73f8.jpg" width="938" height="629" alt="Dziwny przypadek Clairviusa Narcisse’a. Czy ten mężczyzna zmienił się w zombie, czy był zwykłym oszustem? (fot. Jean-Claude FRANCOLON/Gamma-Rapho via Getty Images)" title="Dziwny przypadek Clairviusa Narcisse’a. Czy ten mężczyzna zmienił się w zombie, czy był zwykłym oszustem? (fot. Jean-Claude FRANCOLON/Gamma-Rapho via Getty Images)" /> Tymczasem tajemnicą poliszynela było, że jedna z najważniejszych klientek La Voisin to markiza Montespan, królewska kochanka. Od lat faszerowała Ludwika XIV rozmaitymi afrodyzjakami i „wspomagaczami”, gwarantującymi jej rzekomo stałe względy króla. Co więcej, nie poprzestała na farmakologii. Oddanie monarchy postanowiła sobie zapewnić także zamawiając czarne msze u wielebnego Guibourga. Robiła to z pomocą La Voisin, dostarczającej krew, ciała i kości dzieci – przedwcześnie urodzonych lub ofiar aborcji – potrzebnymi do okultystycznych praktyk. Udział markizy zatuszowano, by nie pogłębiać skandalu. Tymczasem – pechowo dla siebie – za znawcę czarnej magii zaczął się wtedy podawać Pierre-Corneille Blessebois, awanturnik o uroku Casanovy. Trafił do celi, a potem na zesłanie na Gwadelupę. Tam napisał przygodowo-romansową powieść „Zombie z Grand Perou, czyli Hrabina de Cocagne” (Le Zombi du Grand Pérou ou la Comtesse de Cocagne), wykorzystującą wątki z przesądów kultywowanych przez niewolników na Karaibach. Tak w 1697 r. słowo „zombie” trafiło z zabobonów do kultury pisanej. „Proszek zombie” zamiast czarów W XVII w. zombie wydawały się bardziej duchami niż umarlakami wracającymi z grobu. W XX stuleciu uważano już je za zmarłych wykradzionych z grobu, harujących na plantacjach i wyglądających na istoty bez duszy czy wolnej woli. Zagadkę tego, skąd biorą się takie opowieści o „żywych trupach”, często spotykane na Haiti, próbowało rozwiązać wielu badaczy. Kanadyjski etnobiolog Wade Davis doszedł w latach 80. do wniosku po wyprawie na Haiti, że za doprowadzanie ludzi do tego stanu odpowiadają miejscowi szamani. Mieli oni na zamówienie truć ludzi przy pomocy tzw. „proszku zombie”. Zdaniem Davisa składał się on z wielu składników. Część z nich – jak fragmenty ludzkich kości z cmentarza, wydzieliny trujących ropuch i jadowitych pająków – pełniły funkcję stricte magiczną. Ważniejszy był ekstrakt z ryby rozdymki. Zawierał on niezwykle silną truciznę: tetrodotoksynę. To ona doprowadzała ofiarę do stanu paraliżu, który można wziąć za śmierć. A kiedy nieszczęśnik, wzięty za trupa, został złożony do grobu, pojawiał się czarownik ze swą świtą i wykradał go. Podawał specjalne antidotum, które wzmacniało ofiarę, a potem kolejny preparat – z halucynogennej rośliny znanej jako bieluń dziędzierzawa (Datura stramonium). Powodowała ona otępienie i utratę pamięci. Wade Davis nigdy nie przekonał świata naukowego do swej hipotezy. Zarzucano mu brak wystarczających dowodów. Lepiej poszło mu z czytelnikami i z widzami horroru „Wąż i tęcza”, opartego na motywach z jego reportażu z lat 80. Odtąd „żywe trupy” na ekranie mogły być ofiarami nie tylko czarów, kosmicznych eksperymentów lub tajemniczych epidemii, lecz także „proszku zombie” z tetrodotoksyną. Artykuł oparty jest na książce Adama Węgłowskiego „Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie". Bibliografia: Pierre-Corneille Blessebois, Le zombi du Grand Pérou, ou La comtesse de Cocagne, (miejsce i wydawnictwo niepewne) 1697 Wade Davis, Wąż i tęcza, Czarne 2022 Wade Davis, Passage of Darkness: The Ethnobiology of the Haitian Zombie, University of North Carolina Press 1988 Doris L. Garraway, The Libertine Colony: Creolization in the Early French Caribbean, Duke University Press 2005 Joanna Malita, Afera trucicielska za panowania Ludwika XIV w historii i w literaturze, w: „Creatio Fantastica”, nr 2/2014 Marc de Montifaud [właść. Marie-Emilie de Chartroule], Alosie, ou Les amours de Mme de M.T.P. Avec une notice historique sur Pierre Corneille Blessebois, Impr. F. Debons 1876 Helmut Werner, Tyranki. Najokrutniejsze kobiety w historii, Jeden Świat 2005 Adam Węgłowski, Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie, Znak Horyzont 2016 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Budzące strach tajne stowarzyszenia z Afryki. To one wymyśliły zmienianie ludzi w zombie
Pilnują porządku, ale też trują przeciwników. Niektórzy wierzą też, że tajne stowarzyszenia porywają dzieci, organizują „pociągi czarownic” i tworzą zombie.
W tym artykule: Stogi siana i ludzie-lamparty Trujące nasiona z Afryki Zombifikacja po afrykańsku Pociągi czarownic Wiadomo, że afrykańskie korzenie ma wiele synkretycznych religii spotykanych w obu Amerykach. To z Afryki pochodzą słowa „wodu” i „zombie”, które przybyły za Atlantyk razem z afrykańskimi niewolnikami na Haiti. Prawdopodobnie podobnie było z tajnymi stowarzyszeniami, przypominającymi haitańskie Bizango. Sprawowana przez nie nieformalna władza sądownicza i repertuar kar, w tym użycie toksycznych środków naturalnego pochodzenia – to wszystko bezpośrednio łączy Karaiby z zachodnią Afryką. Stogi siana i ludzie-lamparty W Beninie i Togo nocą wychodzą na ulice lokalni, nieformalni stróże prawa i porządku – Zangbeto. Wyglądają jak stogi siana, wewnątrz których ukryty jest człowiek. Mimo wyglądu chochoła, cieszą się jednak wielkim szacunkiem. Nadzorują i karzą winnych naruszenia obowiązujących norm. Z kolei w Nigerii podobną estymą cieszą się zamaskowane postacie, znane jako Egungun. Komunikują żyjącym świętą wolę zmarłych. To pojawiające się na moment bogato przebrane „żywe trupy” z zaświatów, chcące przypomnieć o przodkach i mające coś istotnego do przekazania żywym. Egungun są niebezpieczni, święci, nietykalni. Dziwny przypadek Clairviusa Narcisse’a. Czy ten mężczyzna zmienił się w zombie, czy był zwykłym oszustem? Clairvius Narcisse urodził się w 1922 roku. Zmarł w 1962. W roku 1980 wrócił z zaświatów i został gwiazdą. Czy był przykładem zombie? <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/dziwny-przypadek-clairviusa-narcisse-a-czy-ten-mezczyzna-zmienil-sie-w-zombie-czy-byl-zwyklym-oszustem-fot-jean-claude-francolon-gamma-rapho-via-getty-images-bfd73f8.jpg" width="938" height="629" alt="Dziwny przypadek Clairviusa Narcisse’a. Czy ten mężczyzna zmienił się w zombie, czy był zwykłym oszustem? (fot. Jean-Claude FRANCOLON/Gamma-Rapho via Getty Images)" title="Dziwny przypadek Clairviusa Narcisse’a. Czy ten mężczyzna zmienił się w zombie, czy był zwykłym oszustem? (fot. Jean-Claude FRANCOLON/Gamma-Rapho via Getty Images)" /> Do dziś istnieją też wśród Nigeryjczyków stowarzyszenia Egbo. Ich członków używali kiedyś do „zadań specjalnych” Efikowie, miejscowa grupa etniczna zajmująca się między innymi handlem niewolnikami. Egbo przypominali kiedyś tzw. ludzi-lampartów. I budzili podobny strach. Odziani w skóry dzikich kotów, ludzie-lamparty wydawali i wykonywali wyroki w imieniu stowarzyszenia, odzyskiwali długi, chronili własność. Kiedy trzeba, potrafili być brutalni. Oskarżano ich także o kanibalizm, mordy rytualne, porwania. Trujące nasiona z Afryki Jednak w Afryce Zachodniej przez wieki załatwiano porachunki także w bardziej subtelny sposób: truciznami. Tajne stowarzyszenia używały tam między innymi fasoli kalabarskiej – inaczej bobotrutki. Z drugiej strony, oskarżeni o czary musieli ją zjeść, by udowodnić swoją niewinność podczas swoistych miejscowych „sądów bożych”. W Afryce Zachodniej występuje także modligroszek różańcowy, z którego nasion wyrabiają koraliki jumbie wyznawcy obeah i innych synkretycznych karaibskich kultów. Nasiona te zawierają trującą abrynę, mającą zastosowanie w tradycyjnej farmakopei. Z kolei bieluń dziędzierzawa był używany w Afryce Zachodniej zarówno przez trucicieli, jak i podczas rytuałów przejścia młodych mężczyzn. Zaś preparat z pewnego rodzaju albicji uważano za serum prawdy. Zombifikacja po afrykańsku Kiedy Kelley Calvert – wolontariuszka i badaczka z Kalifornii – zapytała kapłana w Beninie (z ludu Adja, który wyemigrował tam z Nigerii), czy kiedykolwiek słyszał o zombifikacji, odparł: „Oczywiście. My ją wymyśliliśmy, a nasi przodkowie zabrali ją ze sobą na Haiti” . W Zachodniej Afryce wierzy się, że „osoby które nie zostały należycie pochowane albo zmarły na skutek machinacji czarownika, mogły zostać przez niego »ożywione«, zabrane z grobu i zmuszone do pracy w odległym miejscu”. Podobne wierzenia nie ograniczały się zresztą tylko do ludów zachodnioafrykańskich. – Władza nad wskrzeszonym ciałem i wykorzystywanie go do wykonywania prac rolniczych pojawia się również w wierzeniach ludów, których przedstawiciele nie trafili na Haiti i inne wyspy karaibskie, w południowej Afryce. Między innymi wśród Zulusów, wśród Lowedu z Transwalu i w wierzeniach zamieszkującej obszar Zambii grupy etnicznej Cewa – wskazuje antropolog Jan Lorenz. Pociągi czarownic Okazuje się, że w południowej Afryce panuje przekonanie, że bezwolnym żywym trupem można się stać na przykład wtedy, gdy w ucho wgryzie się nam niewidzialny robak wysłany przez szamana. Krążyły też historie o „pociągach czarownic” przewożących zombie do pracy. Tyle, że nie na plantacje trzciny cukrowej, a do kopalni. Zombie żyją też w wyobraźni mieszkańców biednych mieścin, choćby pod Johannesburgiem. Reporterzy z RPA piszący o swoich doświadczeniach w książce „Bractwo Bang Bang. Migawki z ukrytej wojny” wspominali o kobiecie, przekonanej, że jej wnuczka wcale nie zginęła podczas bezsensownej strzelaniny w slumsach. W rzeczywistości miała zostać porwana i zamieniona w zombie, by służyć w obcym domu. Artykuł oparty jest na książce Adama Węgłowskiego „Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie". Bibliografia: Kelley Calvert, The Secret of the World Sleeps in a Calabash, w: „The Best Travel Writing 2008: True Stories from Around the World”, Travelers Tales 2008 Wade Davis, Wąż i tęcza, Czarne 2022 Jan Lorenz, Blizny od gwoździ: haitański zombie jako idiom kulturowy i metafora traumy, w: „Kultura i Społeczeństwo”, nr 4/2007 Greg Marinovich, Joao Silva, Bractwo Bang Bang. Migawki z ukrytej wojny, Sine Qua Non 2012 Isak Niehaus, Witches and zombies of the South African Lowveld: discourses, accusations and subjective reality, w: „Journal of the Royal Anthropological Institute”, nr 2/2005 Adam Węgłowski, Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie, Znak Horyzont 2016 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Matka Boska Częstochowska z Haiti. Jak Czarna Madonna została bóstwem innej religii?
Zazdrosna bogini miłości z haitańskiego wodu wygląda zupełnie jak Matka Boska Częstochowska. Jak to się stało? Zapewne dzięki polskim legionistom, wysłanym przez Napoleona na Haiti.
W tym artykule: Kim była Czarna Madonna z Haiti? Matka Boska w pióropuszu Jak się przeplatają religie W czasach kolonialnych Hiszpanie, a potem Francuzi, zamienili Haiti w wielką plantację trzciny cukrowej, kawy i bawełny. Po zdziesiątkowaniu miejscowych Indian, do pracy zaczęli zwozić niewolników z Afryki. Wieczorem 14 sierpnia 1791 roku dwustu z tych nieszczęśników zebrało się w Lesie Kajmanów (Bois Caïman). Łączyła ich nienawiść do francuskich kolonistów oraz resztki tradycji i wierzeń przywiezionych z ojczystej Afryki. Byli wśród tych zebranych radykałowie o rewolucyjnych zapędach, zbiegowie i niewolnicy, którzy tylko wymknęli się z plantacji. Kim była Czarna Madonna z Haiti? Spotkaniu przewodniczył niejaki Dutty Boukman, kapłan kultu wodu. Religia ta mieszała tradycyjne afrykańskie wierzenia z chrześcijańskimi. Boukman przekonał uczestników, że chociaż we Francji zwyciężyła rewolucja, to plantatorzy i tak mają zamiar utrzymywać niewolników w niedoli. Wtedy w padającym deszczu wyłoniła się z tłumu tańcząca kapłanka. „Podniosły się krzyki pośród burzy. Obok Boukmana koścista Murzynka o długich rękach i nogach robiła młynek rytualną szablą” – pisał w powieści „Królestwo z tego świata” mistrz realizmu magicznego Alejo Carpentier. „Szabla zagłębiła się nagle w brzuchu czarnego wieprza, który zawył trzykrotnie, wyrzucając na wierzch wnętrzności i płuca. Wtedy wzywani według nazwisk swych panów, gdyż nie mieli własnych, delegaci zaczęli podchodzić jeden po drugim, by namaścić sobie wargi spienioną krwią wieprza zebraną w wielką drewnianą czaszę”. Kapłanka zachowywała się jak w transie – jakby w jej ciało „weszło” jedno z bóstw wodu i chciało się przez nią zamanifestować. Zgodnie z wierzeniami, uczestnicy ceremonii często bywali „ujeżdżani”, czyli opętywani przez jakiegoś „boskiego ducha”. W przypadku kapłanki z Lasu Kajmanów – przez boginię Erzulie Dantor, jedno z najważniejszych bóstw. To archetyp matczynej miłości, płodności, pożądania, ale też zazdrości i zemsty. Matka Boska w pióropuszu W czasach ceremonii w Lesie Kajmanów znakiem tej bogini był rysunek serca przebitego sztyletem. Kiedy jednak kilka pokoleń później kultem wodu zainteresowali się antropolodzy i religioznawcy, Erzulie Dantor miała już własne portrety. Przedstawiały one ciemnoskórą kobietę w koronie i bogato zdobionej sukni, trzymającą na ręku dziecko. Co charakterystyczne, na policzku miała wyraźną bliznę. Wyglądała ni mniej, ni więcej, tylko jak Matka Boska Częstochowska. Czy to jasnogórska Królowa Polski stała się boginią wodu? Germanie, Słowianie... Jakie ludy mieszkały w Polsce w I tysiącleciu? Co działo się na obecnych terenach Polski w I tysiącleciu, ale jeszcze przed nastaniem państwa Mieszka I? Jakie ludy mieszkały tam przed Słowianami i co o nich wiemy? Czy byli to tylko German... Jak dowodzą naukowcy, stało się tak powstał pod wpływem dewocjonaliów, które przywieźli ze sobą na Haiti (San Domingo) żołnierze z Legionów Polskich. Wysłał ich tam Napoleon Bonaparte w roku 1802, aby stłumili bunt niewolników. Wśród około 6 tys. Polaków z pewnością nie zabrakło czcicieli Matki Boskiej Częstochowskiej. Na dodatek niektórzy z polskich żołnierzy przechodzili na stronę buntowników, zostali na wyspie. Obraz „Czarnej Madonny" towarzyszył Polonii na Haiti. – Ten wizerunek zaczął się upowszechniać na Haiti nie tylko wśród katolików, ale także wśród woduistów, którzy stwierdzali, że to musi być jakaś ważna postać – mówiłł w wywiadzie prof. Leszek Kolankiewicz, kulturoznawca i antropolog. – Ta ikona ewoluowała. Korona Matki Boskiej zamieniała się np. w pióropusz ananasa. Jak się przeplatają religie Jak jednak poradzić sobie z różnicami? Erzulie Dantor jest mściwa, agresywna i zazdrosna. Ranę na policzku odniosła w walce. W ramionach trzyma córkę, a nie syna. Jest biseksualna. Jest kokietką kochającą zbytek, perfumy i dobry rum. Wydawałoby się, że bardzo daleko stąd do wizerunku Matki Boskiej Częstochowskiej. Naukowcy zwracają jednak uwagę na podobieństwa. „Czarna Madonna z Haiti" patronuje matkom i ofiarom przemocy. Jest współczująca, bolejąca nad losami świata, litująca się nad wszelkim stworzeniem. Jej blizna mogła też kojarzyć się Afrykańczykom z rytualną skaryfikacją i z wojowniczkami z zachodniej Afryki, znanymi jako „amazonki z Dahomeju". Artykuł oparty jest na książce Adama Węgłowskiego „Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie". ŹRÓDŁA: Alejo Carpentier, Królestwo z tego świata, Wydawnictwo Literackie 1975, Jim Powell, Greatest Emancipations: How the West Abolished Slavery, Palgrave Macmillan Trade 2008, Adam Węgłowski, Bardzo polska historia wszystkiego, Znak Horyzont 2015 Adam Węgłowski, Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie, Znak Horyzont 2016 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Bizango: ludzie, którzy rządzą żywymi trupami. Jak powstała ta tajna organizacja na Haiti?
Tajne stowarzyszenie działające jak „państwo w państwie” przez pokolenia straszyło nieposłusznych Haitańczyków przemianą w zombie. Oto tajemnicze Bizango.
W tym artykule: Bizango założyli zbiegli niewolnicy Bizango to państwo w państwie Bizango i dyktatura Duvalierów Haiti od pokoleń jest państwem niestabilnym. Już u jego zarania wielką rolę pełniły tajne stowarzyszenia. To one wywołały haitańską rewolucję przeciw francuskim władzom kolonialnym w 1791 r. Najpotężniejsze z nich to Bizango. Bizango założyli zbiegli niewolnicy Władze haitańskie nigdy nie ośmieliły się otwarcie z nim walczyć, choć zdawało się tworzyć „państwo w państwie”. Nic dziwnego, ponieważ uważano je za głęboko patriotyczne. Wywodziło się od dawnych niewolników, uciekinierów z plantacji. Po uzyskaniu niepodległości dostarczało władzom agentów do tajnej policji. Potem zaś, w czasach amerykańskiej interwencji i okupacji, ruch ten wspierał miejscową partyzantkę. Partyzanci, zwani Caco, mieli wśród wojsk USA przerażającą opinię. Uważano, że potrafią bez skrupułów żywcem obedrzeć schwytanych marines ze skóry, a kolaborantów poćwiartować. Śmierć voodoo, czyli jak można umrzeć z samego strachu przed klątwą. Nauka zna takie przypadki Poczucie zagrożenia potrafi nas zabić. Świadczą o tym zarówno przykłady zebrane sto lat temu wśród żyjących tradycyjnych plemion, jak i współczesne – z krajów wysoko rozwiniętych. .. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/smierc-voodoo-czyli-jak-mozna-umrzec-z-samego-strachu-przed-klatwa-nauka-zna-takie-przypadki-e14da6d.jpg" width="938" height="675" alt="Śmierć voodoo, czyli jak można umrzeć z samego strachu przed klątwą. Nauka zna takie przypadki" title="Śmierć voodoo, czyli jak można umrzeć z samego strachu przed klątwą. Nauka zna takie przypadki" /> Liderzy Bizango byli przy tym silnie związani z miejscową tradycyjną synkretyczna religią wodu, mieszanką chrześcijaństwa i kultów rodem z Afryki. Amerykanie wierzyli, że bębny woduistów służyły zarówno do religijnych rytuałów, jak i do sekretnego komunikowania się przez powstańców. Bizango to państwo w państwie Jak wynikało ze śledztwa przeprowadzonego w latach 80. przez kanadyjskiego badacza Wade’a Davisa, Bizango nie próżnowało także w czasach pokoju. Na podstawie rozmów z członkami organizacji ustalił on, że dbało o poszanowanie tradycyjnych zasad. W razie potrzeby karało winnych we własnym zakresie – wyręczając państwo. Za lekceważenie potrzeb rodziny i narażanie jej na koszty. Za uwodzenie żon, szerzenie szkodliwych dla innych plotek. Za działanie przeciw rodzinom należącym do Bizango. Za opór wobec władzy stowarzyszenia. Bez wątpienia ten proceder był możliwy tylko przy społecznym wsparciu ze strony zwykłych Haitańczyków, a przynajmniej przy ich akceptacji. Wiedzieli, jakimi karami dysponowało Bizango. Plotkowali, że jedną z nich jest zombifikacja. Czyli przemiana wolnego człowieka w „żywego trupa”, otępiałego i pozbawionego woli. Jak zwracał uwagę podczas wywiadów haitański biochemik i zarazem kapłan wodu Max Beauvoir, to kara bardzo surowa, lecz… humanitarna. Sprawia, że zły człowiek nikogo już nie skrzywdzi, a nie zostaje pozbawiony życia. Wprawdzie takie praktyki były prawnie zabronione na Haiti, ale Bizango jako „państwo w państwie” nie musiało przejmować się oficjalnym kodeksem. Zwłaszcza, gdy w drugiej połowie XX wieku potajemnie popierało dyktatorskie rządy Duvalierów, chcących oczyścić Haiti z obcych wpływów. Bizango i dyktatura Duvalierów Dewiza Bizango nakazująca „porządek i szacunek dla nocy” zdawała się dobrze oddawać stosunki panujące na Haiti. „Porządek” nakazywał posłuszeństwo wobec Duvalierów. „Szacunek dla nocy” kojarzył się z nocnymi nalotami duvalierowskich bojówek, tzw. Tonton Macoute, na niepokornych. A jednak na początku lat 80. cierpliwość Haitańczyków się kończyła. Nie mogli nie zauważyć, że 40 tysięcy ludzi zginęło, milion wyemigrowało, a ich kraj wciąż tonął w długach, korupcji i nędzy. Jean-Claude Duvalier, następca Françoisa Duvaliera, kradł z państwowej kasy. Ludzie w końcu odwrócili się od dyktatora. Włoski reportażysta Riccardo Orizio wiąże pechowe dla dyktatury lata 80. także z demaskatorską wizytą etnobotanika Wade’a Davisa, tropiącego podejrzane ślady haitańskich zombie: „ Davis trafił do tajnych świątyń voodoo związanych z Bizango i odkrył, że głównym bóstwem jest w nich prezydent. Wszędzie nad ołtarzami wisiały fotografie Françoisa Duvaliera. Sztandar Bizango miał czerwono-czarne barwy, symbolizujące krew i noc. Po wyborze Duvaliera na prezydenta te same barwy nieprzypadkowo pojawiły się na nowej fladze Haiti”. „Stowarzyszenie miało swoich cesarzy i królowe, prezydentów i podsekretarzy. Stanowiło dziwny melanż amerykańskiej demokracji, francuskiej arystokracji i afrykańskiego systemu plemiennego. W jego rekwizytorni nie brakowało też czarnych dziewic, serc przebijanych szpilkami, butelek rumu, mieczy i łopat grabarzy. Rytualne ofiary z ludzi wcale nie należały do rzadkości”. Bizango wyczuło jednak, że ludzie mają dość Duvaliera. Dyktatora obalono, a organizacja przetrwała, w tajemnicy. Artykuł oparty jest na książce Adama Węgłowskiego „Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie". Bibliografia: Wade Davis, Wąż i tęcza, Czarne 2022 Bernard Diederich, Al Burt, Papa Doc: Haiti and its dictator, Penguin 1972 Riccardo Orizio, Diabeł na emeryturze, Zysk i S-ka 2004 Kate Ramsey, The Spirits and the Law, The University of Chicago Press 2011 Adam Węgłowski, Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie, Znak Horyzont 2016 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Francina Illeus to kobieta zombie, która doczekała się trójki dzieci. Ile prawdy jest w jej opowieści?
Francina Illeus wróciła do świata żywych. Opowiedziała historię straszliwej kary wymierzonej jej przez rodzinę i sąsiadów. Kobieta została zmieniona w zombie.
W tym artykule: Kobieta zombie z trójką dzieci Odrzucona przez rodzinę i społeczność Efekt schizofrenii czy trucizny? Pod koniec lat 70. i na początku 80. głośno zrobiło się o tym, że na Haiti miejscowi szamani voodoo potrafią zmieniać ludzi w zombie. Najpierw pozorują ich zgon, wprowadzając w stan na granicy życia i śmierci za pomocą „proszku zombie”. Potem porywają z grobów i traktują jako niewolników. Takim niewolnikiem miał zostać Clairvius Narcisse. Rozgłos zdobyła też m.in. sprawa pewnej kobiety-zombie. Nazywała się Francina Illeus, a w okolicy swej wioski Savanne Carree znana też była jako Ti-Femme. Kobieta zombie z trójką dzieci Z natury krnąbrna, nie przejmowała się konwenansami. Zamiast męża wybranego przez rodzinę wolała kochanka, z którym dorobiła się dziecka. Utrzymywała się z handlu na rynku, radziła sobie nie najgorzej. I nagle ta młoda kobieta zmarła 23 lutego 1976 r. Pojawiła się ponownie trzy lata później. Wypatrzono ją na targowisku niedaleko rodzinnej wioski. Z trudem opowiedziała o swoich traumatycznych przeżyciach. Zabrana z grobu przez czarownika trafiła do mężczyzny, który został jej „właścicielem”. Spłodził z kobietą-zombie trójkę dzieci. Niestety, wszystkie trzy zmarły. Wreszcie, po trzech latach, Ti-Femme uciekła od niego. Oblicza wudu. Reportaż ze świata duchów W hollywoodzkich filmach obrzędy wudu przedstawiane są krwawo i tajemniczo. Okazało się, że w rzeczywistości wyglądają całkiem podobnie. Czy mówiła prawdę? Trudno było w to wszystko uwierzyć. Jednak dokumenty potwierdzały, że kobietę pochowano. Gdy rozkopano jej grób, wewnątrz trumny znaleziono tylko kamienie. Francinę rozpoznała matka – po znamieniu. Niemniej rodzina odrzuciła kobietę. Jej legalnym opiekunem została żona miejscowego misjonarza. Opiekę medyczną zapewniono ją w ośrodku w Port-au-Prince. Odrzucona przez rodzinę i społeczność Francina robiła bardzo powolne postępy. Bała się, miała kłopoty z komunikowaniem się, była otępiała. Lekarz kilkakrotnie zabierał ją w rodzinne strony. Widząc z daleka matkę, płakała jak dziecko: „mama, mama”. Widząc męża, aż sztywniała z napięcia. Córki nie rozpoznawała. Miała kłopot z określeniem, ile kto ma lat. Tylko na targowisku się ożywiała, jak za dawnych czasów. Lecz nie była w stanie wrócić do normalnego życia. Nie wyobrażali sobie tego także jej krajanie. „Nie, nie. Doktor Douyon się nią zajmie. Nie będziemy przebywać w tym samym miejscu, co ktoś martwy” – powiedział wprost jeden z sąsiadów. Co takiego spotkało kobietę? Krążyły pogłoski, że – jak wielu innych haitańskich zombie – została za coś ukarana na czyjeś zlecenie. Wiadomo, że przed swoją „śmiercią” Illeus ignorowała zdanie rodziny, narażając ją na wstyd swoją niezależnością i buntowniczym charakterem. A pochodziła przecież z zamkniętej, niewielkiej społeczności. Tam takich rzeczy się nie przebacza i nie zapomina. Poza tym Illeus miała złą opinię jako handlarka. Ludzie skarżyli się, że nie można jej ufać. Efekt schizofrenii czy trucizny? Zwraca uwagę zbieżność jej imienia i nazwiska z jedną z pacjentek opisanych pod koniec lat 90. w magazynie „Lancet”. Autorami pracy byli psycholog Chavannes Douyon i antropolog Roland Littlewood. Nazywana przez nich FI, w wieku około 30 lat zmarła po krótkiej gorączce i została pochowana jeszcze tego samego dnia. Trzy lata później rozpoznano ją w pobliżu rodzinnej wsi. Jej tożsamość potwierdziło kilka osób, w tym rodzina, sąsiedzi i miejscowy ksiądz. Po otwarciu jej rzekomego grobu znaleziono wewnątrz tylko kamienie. Kobieta nie potrafiła wydusić z siebie ani słowa. Jej rodzice oskarżyli zięcia, że ją zzombifikował z zazdrości o innych mężczyzn. Trafiła do szpitala psychiatrycznego w Port-au-Prince. Wyglądała jak klasyczny zombie: z opuszczoną głową, idąca powoli i sztywno. Kobieta nie miała jakichkolwiek życzeń i pragnień, nie odpowiadała na żadne pytania. Jadła z trudem. Badania neurologiczne nie wykazały niczego nadzwyczajnego, leki przeciwpsychotyczne nie działały. Wstępna diagnoza lekarzy: schizofrenia katatoniczna. Jak zaznaczyli, jest to choroba nierzadko pojawiającą się w owych stronach. Aczkolwiek u FI wykryto również ślady uszkodzeń mózgu, będących skutkiem silnego niedotlenienia. Jak mogło do niego dojść? Na przykład wtedy, gdy obudziła się w ciasnym, dusznym grobie – po celowym otruciu. Artykuł oparty jest na książce Adama Węgłowskiego „Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie". Bibliografia: Wade Davis, Wąż i tęcza, Czarne 2022 Roland Littlewood, Chavannes Douyon, Clinical findings in three cases of zombification, w: „Lancet”, nr 9084/1997 Adam Węgłowski, Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie, Znak Horyzont 2016 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Zespół Cotarda – przez tę chorobę możesz być jak zombie. Pacjenci zachowują się jak żywe trupy
Czujesz, że twoje ciało gnije i że znalazłeś się w piekle. To nie religijna psychoza, lecz wynik „obsesji na punkcie własnej śmiertelności”, czyli zespół Cotarda.
W tym artykule: Psychoza wendingo zmienia człowieka w ludożercę Zespół Cotarda, czyli syndrom chodzącego trupa Obsesja na punkcie własnej śmiertelności To przerażające, ale są choroby – i to nie wywołane przez bakterie czy wirusy – przez które możemy czuć się jak „żywe trupy”. Chodzi o zaburzenia psychiczne. W różnych kulturach pojawiają się rozmaite charakterystyczne odmiany psychoz. W Azji znamy np. koro (strach przed postępującym zanikaniem członka) czy amok (gwałtowna żądza mordu). Ataki agresji i zaburzenia świadomości wywołują też ostre psychozy splątaniowe (bouffee confusionelle delirante), spotykane na Haiti oraz w Afryce Zachodniej. Psychoza wendingo zmienia człowieka w ludożercę Wśród północnoamerykańskich Indian zdarza się niezwykle ciekawa psychoza wendigo. To stan lękowy prowadzący u chorego do przekonania, że został zamieniony w mitycznego indiańskiego potwora-ludożercę. Człowiek ten zaczyna funkcjonować jak kanibal, rzuca się na ludzi niczym krwiożerczy zombie z horrorów. Czy wiedźmini istnieli naprawdę? Tak w dawnej Polsce zwalczano upiory „Wiedźmin” to dziś nie tylko książki, ale też gry komputerowe, seriale i inne gadżety osadzone w świecie stworzonym przez Andrzeja Sapkowskiego. Czy słynny Geralt z Rivii miał swoich p... Pierwszy znany przypadek tak opisuje Nathan Constantine w Historii kanibalizmu: „W roku 1879 Indianin Cree znany jako Katist Chen spotkał takiego stwora – lub jak sądziła większość, wymyślił sobie tę legendę, aby usprawiedliwić swoje zbrodnie. Chen zamordował i zjadł swoją matkę, żonę, brata i sześcioro dzieci podczas łowieckiej wyprawy. Podczas przewodu sądowego utrzymywał, że wszyscy oni zmarli z głodu; tłumaczenie to jednak oddalono i posłano go na szubienicę”. „Czekając w więzieniu na wykonanie wyroku, powiedział księdzu, że zabił swoją rodzinę, ponieważ opętał go wendigo. Twierdził też, że przyznaje się tak późno, ponieważ wendigo odwiedzał go w więzieniu i zmusił do tego wyznania”. Przypadków było znacznie więcej. Na przełomie XIX i XX wieku smutną sławę zdobył nawet szaman Jack Fiddler, znany jako pogromca upiorów wendigo. Zespół Cotarda, czyli syndrom chodzącego trupa Wszystko to jednak blednie wobec tzw. zespołu Cotarda. Ta choroba, nie przypadkiem nazywana „zespołem chodzącego trupa” (walking corpse syndrome), faktycznie fizycznie upodabnia nas do zombie. Wpadający w psychotyczny stan chory jest przekonany, że nie żyje. Czuje, że jego ciało gnije, że toczą je robaki. Pogrążony w depresji, zaniedbany, wychudzony, snuje się, przytrzymując ścian. Krótko mówiąc, zaczyna zachowywać się i wyglądać jak żywy trup. Po raz pierwszy opisał taki przypadek jako nieznane dotąd zaburzenie francuski neurolog Jules Cotard w 1882 r. w pracy „Du délire de négation”. Jego pacjentka, niejaka Mademoiselle X, utrzymywała, że nie jest już żywym człowiekiem, lecz pseudo-ludzką skorupą pozbawioną wnętrzności. Miała halucynacje wzrokowe i słuchowe. Zaprzeczała, by wzięła ślub, miała rodziców i dzieci. Córkę uważała za szatana w przebraniu. Jej rodzinny Paryż nie istniał, wokół widziała tylko piekło. Uważała, że została skazana na wieczne potępienie. Wieczne, a zatem odmawiała jedzenia, przez co zagłodziła się na śmierć. Świeższy przykład stanowi historia pewnego Szkota z roku 1990 r. W wyniku wypadku motocyklowego doznał uszkodzenia mózgu. Matka zabrała go ze szpitala w Edynburgu do Afryki. Tam, być może pod wpływem wysokich temperatur, mężczyzna zaczął twierdzić, że nie żyje i trafił do piekła. Z kolei w 2003 r. pewien Grek trafił do szpitala, bo zapewniał, że jego czaszka jest pusta, nie ma już w niej mózgu. Dwa lata później pewien Irańczyk zapewniał nie tylko, że jest martwy, lecz także, że zamienił się w psa. W roku 2008 mieszkanka Nowego Jorku wymagała opieki medycznej po tym, jak uparcie twierdziła, że cuchnie gnijącym, rozkładającym się ciałem i powinna wylądować w kostnicy. W 2012 r. także w Japonii pewien pacjent zgłosił się do lekarzy, twierdząc, że nie żyje. Obsesja na punkcie własnej śmiertelności Skąd to się bierze? Do zespołu Cotarda może prowadzić, zdaniem badaczy, „obsesja na punkcie własnej śmiertelności”. Lecz lekarze nie są pewni przyczyn choroby. Uważają, że zagrożone nią są osoby w depresji, o hipochondrycznym usposobieniu lub mające zaburzenia schizoidalne. Najgorsze, że ciężko z tego zaburzenia wyjść. Zwłaszcza, jeśli chory gotowy jest udowodnić innym, że nie żyje. A to prowadzi już do prób samobójczych albo zagłodzenia się na śmierć, jak w przypadku Mademoiselle X. Całe szczęście, to niezwykle rzadki zespół chorobowy. Artykuł oparty jest na książce Adama Węgłowskiego „Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie". Bibliografia: Harry Eiss, Divine Madness, Cambridge Scholars Publishing 2011 Nathan Constantine, Historia kanibalizmu, Bellona 2007 Adam Węgłowski, Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie, Znak Horyzont 2016 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Co to jest voodoo? Czym różni się od wodu?
Aura tajemniczości wokół synkretycznej religii afroamerykańskiej od wieków wzbudza wiele zainteresowania. Choć zarówno „voodoo", jak i „wodu" są powszechne na Haiti i kojarzą się z zombie oraz laleczkami nakłuwanymi szpilkami, pojęcia te nie są tożsame.
W tym artykule: Symbole voodoo: laleczka i żywy trup Prawdziwy obraz wodu Co to jest voodoo? Voodoo (wudu) to czarna magia, zabobony i rytuały powstałe na marginesie popularnej religii zwanej vodou (wodu). Religia ta powstała w efekcie zmieszania wierzeń chrześcijańskich z tymi przywiezionymi ze swych ojczyzn przez afrykańskich niewolników. Kształtowała się między XVI a XIX wiekiem. Obecna jest na Karaibach i na południu USA, zwłaszcza w Nowym Orleanie, lecz najbardziej znane jest wodu haitańskie. Na tej wyspie współistnieje i miesza się w wyznaniami chrześcijańskimi. Można spotkać się nawet z żartem, że „80% Haitańczyków to katolicy, a 120% to wyznawcy wodu”. Granica między religią wodu a parareligijnymi praktykami voodoo bywa niejasna. Jest jednak między nimi istotna różnica. Haitańskie wodu to faktycznie religia, uznawana przez państwo za legalną. Zaś voodoo to tylko kojarzona z nią czarna magia – z tajemniczymi zaklęciami i krwawymi orgiami – której groteskowy popkulturowy wizerunek eksploatowany jest w filmach grozy i sensacyjnej literaturze. Symbole voodoo: laleczka i żywy trup Chyba każdy słyszał o „laleczce voodoo”. To wyobrażenie wroga, na którego sprowadzamy nieszczęścia, nakłuwając figurkę szpilkami. Nie ma ona jednak nic wspólnego z wodu. Poza tym, że w religii tej faktycznie używa się kukieł, ale na ołtarzach i cmentarzach, w całkiem innym celu: reprezentują tam duchy. „Laleczki voodoo” możemy za to spotkać nawet wśród praktykujących czarną magię okultystów w Nowym Orleanie albo gdzieś na bagnach Luizjany. Zresztą zwyczaj używania figurek ludzkich do magicznych praktyk sięga jeszcze starożytności. Znany też był w kolonialnej Francji czy Wielkiej Brytanii, gdzie łączono je z działalnością czarownic. Z kolei wiara w istnienie zombie nie jest wprawdzie częścią religii wodu, aczkolwiek jest z nią silnie związana. Nie powstałoby przekonanie o istnieniu żywych trupów pozbawionych duszy bez woduistycznej kultury i filozofii. Jednak sprowadzenia człowieka do roli zombie podejmuje się nie kapłan wodu, lecz szaman, czarownik voodoo. Woduiści protestują przeciw przypisywaniu im satanistycznych praktyk, czarnej magii. Niejeden mieszkaniec wyspy twierdzi też, że „ten sam ksiądz, który w niedzielę krzyczy z ambony, że wodu to diabeł, w tygodniu wybiera się do kapłana wodu”. Postaci ze średniowiecznych manuskryptów ożyły w nowej grze wideo. To zasługa Polaków Średniowiecze bywa niesłusznie określane wiekami ciemnymi. Przeczą temu na przykład zdobienia ówczesnych manuskryptów pełne barw i humoru. Ożywili je właśnie Polacy. Prawdziwy obraz wodu Religia wodu pełna jest tajemnic, objawień i prawd, których można doświadczyć tylko w transie – w bezpośrednim kontakcie z tak zwanymi loa. To bóstwa (a może raczej uniwersalne moce, odpowiedzialne za zdrowie, płodność itp.) oraz duchy przodków. Jako że Stwórca, zdaniem woduistów, nie wnika szczególnie w ziemskie sprawy, loa mają duże pole do popisu. Nie są one jednak takimi duchami, jakie znamy z naszej cywilizacji zachodniej, judeochrześcijańskiej. Dla woduistów to rodzaj energii, która może przeniknąć człowieka. Ba, może nawet pochodzić z jego wnętrza i zostać w odpowiedni sposób uwolniona, jak zapewniają przybyszy z Zachodu. Podczas religijnych ceremonii loa opanowują wiernych – opętują ich, nawiedzają, „dosiadają”, „ujeżdżają”. Nigdy nie można być pewnym, kogą posiądą i z jaką siłą. „Ujeżdżeni” wpadają w trans. Na jakiś czas – od kilku minut do nawet paru dni – oddają kontrolę nad swym ciałem. Zmienia im się mimika, głos, gestykulacja, oczy przybierają dziwny wyraz. Rozglądają się za strojem i pożywieniem charakterystycznym dla danego loa. Może to symulacja, rodzaj histerii, stan hipnozy, rozdwojenie jaźni, oszołomienie alkoholem, narkotykami i tańcem? Naukowcy mają rozmaite wytłumaczenia i różne są też przypadki. W każdym razie w tym transie woduiści są zdolni do wręcz cyrkowych popisów. W świątynnym kręgu podnoszą niewiarygodne ciężary, gryzą szkło, bawią się rozżarzonymi węglami. Na turystach robią wrażenie zwłaszcza ofiary ze zwierząt poświęconych bóstwom loa – wyczerpanym swym działaniem, więc potrzebującym pożywki, aby odnowić siły. Rzadko kiedy turyści próbują jednak wniknąć, co kryje się za tymi rytuałami. Artykuł oparty jest na książce Adama Węgłowskiego „Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie". ŹRÓDŁA: Wade Davis, Wąż i tęcza, Czarne 2022 Maya Deren, Taniec nieba i ziemi. Bogowie haitańskiego wudu, Wydawnictwo A 2000 Zora Neale Hurston, Tell my horse: voodoo and life in Haiti and Jamaica, Harper Collins 2009 Tadeusz Łepkowski, Haiti. Początki Państwa i Narodu, PWN 1964 Adam Węgłowski, Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie, Znak Horyzont 2016 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Duvalierowie to dyktatorzy, którzy uwierzyli w czary. Rządzili Haiti, używając voodoo
Duvalierowie rządzili Haiti, okrutnie mordując przeciwników i rzucając na nich klątwy voodoo. Koniec dyktatorskiego rodu przyspieszyła wizyta polskiego papieża.
W tym artykule: Kapłani wodu na ulicach Papa Doc Duvalier używał lalek voodoo Krwawy terror na Haiti Jan Paweł II pomaga obalić reżim Duvalierowie rządzili krajem, w którym obok chrześcijaństwa współistnieje wodu – synkretyczny kult mieszający wierzenia chrześcijańskie i bóstwa rodem z Afryki. Z kolei voodoo to zabobony i czary związane z tym kultem. Kapłani wodu na ulicach O politycznej sile wodu niech świadczą wydarzenia z czasów prezydenta Louisa Borno, rządzącego od 1922 do 1930 roku pod „opieką” USA. Oto na ulicach Port-au-Prince pojawił się cały tłum kapłanów, przebranych za bóstwa tej religii: Pana Cmentarzy Barona Samedi oraz jego dzieci – duchy śmierci Guede. „Ubrani byli w »formalny« kostium pana: cylindry i czarne fraki. Ciemne okulary, palący papierosy albo cygara i z laseczkami w rękach. Ogromny tłum ludzi spontanicznie zgromadził się wokół nich i przyłączył do marszu w kierunku Pałacu Narodowego. Zaskoczyli straże i śpiewając przeszli przez bramę i podjazd aż do samych drzwi. Od prezydenta zażądali pieniędzy. Prezydent Borno (...) znalazł się w wielkiej rozterce. W końcu poddał się” – opisywała amerykańska antropolożka Maya Deren. A to był dopiero początek. Papa Doc Duvalier używał lalek voodoo Po wyborach prezydenckich w 1957 roku na Haiti doszedł do władzy 50-letni François Duvalier. Znany też jako Papa Doc, „tata doktorek”, z wykształcenia lekarz. Ten populista chciał odnowić afrykańskie korzenie Haiti i przywrócić narodowi dumę, podgrzewając konflikt miedzy czarnymi mieszkańcami a Mulatami i białymi, między woduistami a resztą społeczeństwa. Tam gdzie nie ma aptek - działają oni. Wędrowni aptekarze z Haiti Dla wielu mieszkańców Haiti uliczni sprzedawcy są głównym źródłem leków. Dla sprzedawców jest to sposób na przeżycie. Wyniósł też do władzy popierających go kapłanów i czarowników. Obejmowali wysokie stanowiska nawet w wojsku i służbach policyjnych. Sam Papa Doc nie tylko napisał monografię o wodu, ale nawet zaczął ubierać się jak Baron Samedi – w smoking i ciemne okulary. Istnieje legenda, wedle której wściekły na prezydenta USA Johna F. Kennedy’ego (który planował go obalić, podobnie jak Fidela Castro na Kubie) Papa Doc rzucił na niego klątwę. Tysiące razy nakłuwał lalkę voodoo JFK. Z czasem Duvalier zaczął jednak przymilać się USA, obiecując współpracę w powstrzymaniu komunizmu w regionie. Wtedy zaraz znalazły się dla niego pieniądze. Krwawy terror na Haiti Z Waszyngtonu popłynęła pomoc, pomimo szaleństw Papy Doca. Podglądał, jak jego oprawcy torturują więźniów i topią ich w kadziach z kwasem. Ściętą głowę swego oponenta, kapitana Bluchera Philogenesa, kazał włożyć do kubła z lodem i przewieźć samolotem do Port-au-Prince. Tam używał jej do magicznych rytuałów. Powołał Tonton Macoute – milicję wzorowaną na faszystowskich Czarnych Koszulach. Nocą najeżdżała z maczetami krnąbrne wioski. To ona wpadła 3 kwietnia 1969 roku do Cazale – miejscowości znanej z żyjących tam domniemanych potomków polskich legionistów. Straciło życie lub zaginęło kilkadziesiąt osób, przepadły historyczne pamiątki. Szef Tonton Macoute Clement Barbot doszedł do takiej pozycji, że próbował nawet obalić Duvaliera. Nie udało mu się, musiał uciekać. Gdy do uszu Papy Doca doszły pogłoski, że zamienił się w czarnego psa, dyktator na wszelki wypadek kazał wybić wszystkie czarne psy w kraju. Inny przywódca Tonton Macoute – były kasjer Luckner Cambronne – zyskał przezwisko Wampira Karaibów. Nie tylko katował swoje ofiary, ale też sprzedawał na Zachód krew i zwłoki z Haiti: na uczelnie, jako pomoce naukowe. Jan Paweł II pomaga obalić reżim Papa Doc zmarł w 1971 roku. Nawet po śmierci, podczas pogrzebu, pozostał Panem Cmentarzy, w czarnym smokingu z białą muszką. Władzę na karaibskiej wyspie odziedziczył po nim jego syn Jean-Claude Duvalier, zwany Baby Doc („dzidzia doktorek”). Po kilkunastu latach duvalieryzm zaczął się sypać. W marcu 1983 roku wyspę odwiedził papież Jan Paweł II. Podczas przemówienia ostro zaatakował rządzących: „Sprawujecie władzę w pięknym kraju, bogatym swymi mieszkańcami, ale chrześcijanin nie może nie widzieć niesprawiedliwości, rażącej nierówności, pogorszenia się warunków życia, nędzy, głodu oraz strachu, które są udziałem ogromnej większości tego narodu”. Coraz głośniej protestowano przeciw Duavalierowi, oskarżanemu o zbrodnie, korupcję, nadużycia. O upadek tyrana modlono się nie tylko w katolickich kościołach. Zapowiadano go także w świątyniach wodu. Ostatecznie Baby Doc uciekł z kraju na emigrację w roku 1986. Artykuł oparty jest na książce Adama Węgłowskiego „Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie". Bibliografia: Maya Deren, Taniec nieba i ziemi. Bogowie haitańskiego wudu, Wydawnictwo A 2000. Bernard Diederich, Al Burt, Papa Doc: Haiti and its dictator, Penguin 1972 Laurent Dubois, Haiti. The Aftershocks of History, Picador 2012 Riccardo Orizio, Diabeł na emeryturze, Zysk i S-ka 2004 Kate Ramsey, The Spirits and the Law, The University of Chicago Press 2011 Adam Węgłowski, Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie, Znak Horyzont 2016 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Śmierć voodoo, czyli jak można umrzeć z samego strachu przed klątwą. Nauka zna takie przypadki
Poczucie zagrożenia potrafi nas zabić. Świadczą o tym zarówno przykłady zebrane sto lat temu wśród żyjących tradycyjnych plemion, jak i współczesne – z krajów wysoko rozwiniętych. Śmierć voodoo to nie mit.
W tym artykule: Jak działa klątwa rzucona przez szamana Czarna magia Aborygenów Śmierć voodoo, czyli efekt nocebo Haitańczycy wierzą, że miejscowi szamani mają środki, tzw. „proszek zombie”, przy pomocy którego mogą zamienić człowieka w „żywego trupa”, bezmyślnego niewolnika. Czy to prawda? Okazuje się, że już sam strach przed zombifikacją jest groźny dla ludzkiego organizmu. Samospełniające się przepowiednie mają rację bytu. Jak działa klątwa rzucona przez szamana Mąż specjalistki od religioznawstwa, prof. Elizabeth McAlister, wspominał, że gdy w młodości szedł z kolegami wiejską drogą na Haiti, minął świeżo pogrzebanego mężczyznę z ich wioski w towarzystwie dwóch poganiających go mężczyzn. Niebawem koledzy rozchorowali się, dostali silnej gorączki, trwało to kilka dni. Byli przekonani, że to skutek działania trucizn, które roznosili czarownicy, przechodząc drogą z żywym trupem. Czy tak właśnie było? A może zadziałała na chłopców sama siła sugestii? Wmówili sobie, że mieli do czynienia z zombie i czarownikami, a taka przygoda nigdy nie jest bezpieczna. Zestresowali się, a ich organizmy zaczęły wariować. Czarna magia Aborygenów Czy nauka dopuszcza taką możliwość? Owszem. Tak silną autosugestię związaną z czarami zaobserwowano w innym miejscu – w Australii, wśród Aborygenów. Tam wystarczało, że szaman (kurdaitcha) wskaże delikwenta kością czy strzałą, wypowiadając specjalne zaklęcie, a „naznaczony” faktycznie zaczyna gwałtownie podpadać na zdrowiu. Wierzy, że tylko inny czarownik może zdjąć z niego przekleństwo. Jeśli go nie znajdzie, umiera. Oblicza wudu. Reportaż ze świata duchów W hollywoodzkich filmach obrzędy wudu przedstawiane są krwawo i tajemniczo. Okazało się, że w rzeczywistości wyglądają całkiem podobnie. „Staje oszołomiony, z oczami utkwionymi w zdradziecką strzałę i z wzniesionymi rękami, jak gdyby odpędzał śmiercionośne medium, które – jak sobie wyobraża – wpływa do jego ciała. Jego policzki bledną, oczy staja się szklane, a cała twarz wykrzywia się okropnie (...), próbuje krzyczeć, lecz głos więźnie mu zwykle w krtani i można jedynie ujrzeć pianę na jego ustach. Jego cało zaczyna drżeć, a mięśnie kurczą się mimo jego woli. Pochyla się do przodu i pada n ziemię, zdaje się być w omdleniu, lecz wkrótce potem wije się, jak gdyby w śmiertelnej agonii i zakrywając twarz rękami, zaczyna jęczeć. Po chwili staje się bardziej opanowany i pełznie do swej chaty”. „Od tego czasu choruje i dręczy się, odmawia przyjmowania pokarmu, trzyma się z dala od codziennych spraw swego plemienia. Jeśli nie nadejdzie pomoc w postaci odczynienia czarów rękoma Nangarri, czyli znachora, to jego śmierć jest jedynie sprawą stosunkowo krótkiego czasu” – pisał sto lat temu Herbert Basedow w książce „The Australian Aboriginal”. Śmierć voodoo, czyli efekt nocebo To jak tragiczna odmiana efektu nocebo, czyli anty-placebo. Nawet przy braku faktycznego szkodliwego działania kogokolwiek i czegokolwiek na organizm, on sam doprowadza się do krytycznego stanu. Jak wskazują naukowcy, już nadmiar adrenaliny może być śmiertelnie niebezpieczny! Pojawił się nawet w nauce termin „śmierć voodoo”. Nie dotyczy on tylko działania na ludzką psychikę zabobonów i klątw, lecz generalnie okoliczności, gdy stres potrafi zabić człowieka w sytuacji całkiem niegroźnej. „Tak określamy zjawisko niezwykłych zachorowań i zgonów, wydawałoby się, że bez żadnych ewidentnych objawów chorobowych i innych przyczyn. Jest to przykład, gdy silne napięcie emocjonalne [stres totalny] wyzwala bardzo rozległe i głębokie zmiany fizjologiczne, które stają się zagrożeniem życia zdrowego organizmu człowieka [lub zwierzęcia]. Syndrom »voodoo« jest dzisiaj masowym i występowanie szeregu chorób odstresowych, lub nawet nagłej psychogennej śmierci, stało się [niestety!] zjawiskiem dnia codziennego. Wywołują je np. bieda, kłopoty osobiste, depresja, zagrożenie i strach...” – pisze podróżnik i przyrodnik Bolesław A. Uryn. O takich zabójczych konsekwencjach stresu, lęku i przekonania, że nie ma się wpływu na to, co z nami się dzieje, wspominał m.in. prekursor medycyny psychosomatycznej Walter Cannon. A także słynny psycholog prof. Philip Zimbardo, autor budzącego kontrowersje tzw. stanfordzkiego eksperymentu więziennego. O konkretnych przykładach z życia współczesnych Amerykanów pisał zaś m.in. lekarz i autor wielu książek Clifton K. Meador. Artykuł oparty jest na książce Adama Węgłowskiego „Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie". Bibliografia: Herbert Basedow, The Australian Aboriginal, P.W. Preece 1925 Clifton K. Meador, Hex Death: Voodoo Death or Persuasion, w: „Southern Medical Journal”, 3/1992 Adam Węgłowski, Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie, Znak Horyzont 2016 Philip G. Zimbardo, Floyd Leon Ruch, Psychologia i życie, PWN 1994 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Wyspa Haiti oddziałuje na wyobraźnię, jak mało które miejsce na świecie. Wydaje się mieścić w sobie pewien magiczny i nadprzyrodzony ładunek, a jednocześnie niejasną i niepokojącą reputację, która nęci i hipnotyzuje. Do konfrontacji z haitańską rzeczywistością należy dobrze się przygotować. Bieda wydaje się tu być permanentna.
W tym artykule: Jedna wyspa, dwa kraje Kraj voodoo Nieszczęśliwe Haiti Wyspa Haiti: Informacje praktyczne 5 ciekawostek o Haiti Wyspa Haiti, znana dawniej pod nazwą Hispaniola, to druga największa wyspa na Morzu Karaibskim. Rozmiarem ustępuje tylko Kubie, od której wyspę Haiti oddziela ledwie 80-kilometrowa Cieśnina Wiatrów. Dziś wyspę Haiti dzielą między sobą dwa narody: francuskojęzyczni Haitańczycy na zachodzie i hiszpańskojęzyczni Dominikańczycy na Wschodzie. Zapraszamy na relację Kingi Bronowicz, autorski współpracującej z magazynem National Geographic Traveler, z wyprawy po tej niezwykłej i pełnej kontrastów ziemi. Jedna wyspa, dwa kraje Z miejscowości Sosúa wyruszamy bladym świtem, aby dotrzeć do granicy jeszcze przed południowym żarem z nieba. Mimo wczesnej pory, na trasie panuje podejrzanie wzmożony ruch, zwłaszcza na odcinku z Puerto Plata do Navarrete. Od czasów dyktatury Rafaela Trujillo, który sprawował na wyspie rządy oparte na terrorze i wyrafinowanych torturach, droga pozostaje niedokończoną autostradą. Osobom o słabych nerwach zalecamy drzemkę: niech lepiej nie oglądają kierowców – torreadorów szos, którzy z nogą na gazie, regularnie wymijają „na trzeciego”. W krainie tysiąca i jednej nocy. Andaluzyjski pałac Alhambra i bajkowe ogrody Pałac Alhambra w Grenadzie to najchętniej odwiedzany zabytek Hiszpanii. Twierdza oczarowuje widokiem i może śmiało rywalizować z zabytkami Rzymu i Aten. W miejscowości Esperanza (co po hiszpańsku znaczy „nadzieja"), w lokalnym comedorze, czyli jadłodalni, nadzieję zamieniamy na obfite, tutejsze śniadanie. Ruszamy dalej, docierając do miasta Mao (żadnych nawiązań do „Wielkiego Sternika” komunistycznych Chin też nie odnajdujemy), a potem pędzimy zjawiskową Valle del Cibao, doliną gdzie rozległe ryżowe pola sąsiadują z plantacjami zielonych bananów i tytoniu. W Loma de Cabrera czujemy już oddech Haiti. To najbiedniejszy kraj półkuli zachodniej, zajmujący jedną trzecią wyspy o tej samej nazwie (pozostała jej część należy do Dominikany, drugiego po Kubie, największego państwa na Morzu Karaibskim). – W tym kraju nie znajdziecie wielu drzew – słyszymy ochrypły głos Dominikańczyka seniora, który dosiada się w Restauración i towarzyszy nam w podróży po Haiti trzęsącym się busem. Jak to możliwe, aby naturalna, zielona granica tak gwałtownie się kończyła? Po stronie dominikańskiej – zielono. I nagle – po stronie haitańskiej – jedynie wypalone słońcem wzgórza. Widzimy obnażony ląd, gdzie ledwie rosną pojedyncze drzewa (przeważnie kwitnących mangowców). To efekt rabunkowej gospodarki, w wyniku której większość z nich wycięto, przeznaczając je na opał. Pokonujemy ostatnie kilometry w strefie przygranicznej, gdzie dwukrotnie zatrzymuje nas uzbrojona po zęby kontrola. Docieramy do haitańskiej wioski Tilory. Wszędzie wdziera się pył jałowej ziemi. Wnika przez otwarte na oścież okna. Mielimy go w ustach. Osiada na ubraniu, sandałach i sprzęcie fotograficznym. Pojawia się pierwszy autochton. Na chudym ramieniu niesie zniszczony, płócienny worek. Gdy widzi nasz pojazd, wyciąga dłoń w jego kierunku, prostuje ramię na całą długość i prosi: – Dajcie! Chwilę później wjeżdżamy w niepoliczalny tłum ludzi. Czujemy się niczym kokosowe wiórki na ciemnym cieście – murzynku. Parkujemy w epicentrum ruchliwego i hałaśliwego targowiska, gdzie osacza nas mrowie chwiejących się straganów i prowizorycznych kramów, rozłożonych wprost na ziemi. Zupełnie, jakby zapomniany afrykański lud sprzed wieków rzucić na Karaiby wraz z balastem piekielnego upału, który wyciska z człowieka ostatnie poty. Raz w tygodniu Haitańczycy z okolicznych wiosek ściągają do Tilory, aby wymienić towary. Dominikańczycy przekraczają granicę w tym samym celu. Handel przebiega tu intensywnie i raczej na zasadzie barteru „ty mi zielone banany, ja tobie czarną fasolę”. To niepowtarzalna okazja, aby w tej wyludnionej okolicy zakosztować klimatu haitańskiej prowincji. Najpierw jednak musimy uwolnić się od zgrai młodocianych wyrostków, natarczywie próbujących cokolwiek wyłudzić. Kraj voodoo Wioska rozłożona jest na niewielkim wzniesieniu, a pojedyncze domostwa oddzielają zbite żywopłoty z poskręcanych kaktusów. Haitańczycy, których mijamy, pozornie prezentują się dość nieprzyjaźnie. Kreolski język, którym mówią, brzmi tak, jakby właśnie rzucano czary. Nasz niewinny żart pod adresem muła objuczonego maniokiem wywołuje pewną niejednoznaczną sytuację, podczas której kilkakrotnie pada słowo voodoo. Złowróżbna aura towarzysząca temu ludowemu kultowi, będącego mieszanką religii afrykańskiej i katolickiej, sprawia, że czujemy się co najmniej nieswojo. Napięcie rozładowuje kolejna sfora dzieciaków, która ciągnie nas w stronę przybytku wyniośle opisanego: Klinik Tilory. Ten niewielki, betonowy budynek w stanie surowym ściąga wolontariuszy z wielu krajów świata. Podobnie jak i pobliski, pękający w szwach sierociniec zapewniający bezdomnym maluchom jedną strawę i opiekę tylko w ciągu dnia. Natomiast po zmroku muszą radzić sobie same, co zważywszy na wiek wychowanków, wydaje się szokujące. W Tilory działa również szkoła, z której dobiegają kreolskie słowa do melodii swojskiego: Panie Janie. Roczny koszt nauki haitańskiego dziecka wynosi 10 dolarów. To równowartość ceny dwóch kiczowatych laleczek voodoo z bazaru. Wprost ze szkoły wpadamy do zagrody pełnej czarno-białych kóz. Okazuje się, że na zaimprowizowanej arenie walczą dwa zadziorne koguty, a wygniecione banknoty przechodzą z ręki do ręki. Przez moment przyglądamy się tym bojowym ptakom, po czym żwirowym traktem schodzimy do szosy, która wiedzie do stolicy Haiti Port-au-Prince. Do haitańskiej stolicy celowo nie zamierzamy dojechać. Okresy krwawych dyktatur, nieudolnych rządów, skorumpowanych do cna polityków i powracających rebelii prowokowanych przez żądnych władzy przywódców gangów mocno odbiły się na kondycji tej, niegdyś uroczej, karaibskiej metropolii. Obecnie stacjonują w niej pokojowe oddziały ONZ. Najpiękniejsze plaże w Polsce w 2022 roku. Lider wciąż ten sam Wakacje nad Bałtykiem? Zanim zaplanujesz urlop i wyruszysz na zasłużony odpoczynek, poznaj najpiękniejsze plaże w Polsce w 2022 roku. Haitańczycy z wiosek oddalonych o dziesiątki kilometrów od Port-au-Prince sprawiają wrażenie nieświadomych tego, co się tam dzieje. Pozorną łączność ze stolicą ich kraju podkreślają licznie rozmieszczone, wyblakłe plakaty wyborcze. Nie wiadomo tylko, których wyborów dotyczą. Już tyle ich tu było... Życie mimo dojmującego ubóstwa płynie tam barwnie i wypełnione jest pulsującym rytmem tradycyjnych, ludowych bębnów, jak i rytmem szorstkiego hip-hopu rodem z Nowego Jorku. Haitański świat budują skrajne kontrasty. Obok połyskującego w słońcu sprzętu high-tech, kto wie, czy nie z kontrabandy, ryje w spieczonej ziemi czarny warchlak. Kobiety śmigają na zakurzonej motorynce w stroju żywcem wyjętym z latynoskiego tasiemca o niewolnicy Isaurze. Prawdziwą esencję Haiti wychwytują malunki tutejszych ludowych artystów, którzy na niezliczonych płótnach rozwijają dobrze kojarzoną w świecie, haitańską sztukę naiwną. Dzieła te łączą w sobie wolę życia, „smutek tropiku” z typową dla tego kraju aurą nieprzewidywalności. Aurą, która czyni go ciekawym i na swój sposób wartym odkrycia. Nieszczęśliwe Haiti Państwo Haiti to jedno z najbardziej doświadczonych państw w zachodniej hemisferze. W samym tylko XXI wieku Haiti było wielokrotnie ranione katastrofalnymi trzęsieniami ziemi, powodziami, epidemia i niepewną sytuacją polityczną. Ostatnie większe tragiczne trzęsienie ziemi uderzyło w Haiti 14 sierpnia 2021 roku. Ziemia zatrzęsła się wówczas z siłą 7,2 stopnia w skali Richtera. W kataklizmie zginęło ponad 2200 osób, a rannych i bez dachu nad głową mogło zostać nawet kilkanaście tysięcy Haitańczyków i Haitanek. Trzęsienie ziemi zniszczyło też ponad 50 tys. domów. Również niedawno wyspę nawiedziła Grace, silna tropikalna burza, która doprowadziła do zalania i dodatkowego zniszczenia terenów wcześniej dotkniętych już trzęsieniem ziemi. Według ONZ nawet 650 tys. osób może potrzebować pomocy humanitarnej, a ponad 4 miliony ludzi jest zagrożonych głodem. Polskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych odradza podróżowanie do państwa Haiti. W całym kraju odnotowuje się wysoki poziom morderstw, napadów rabunkowych, porwań, włamań do samochodów i domów. W tym karaibskim kraju, najbiedniejszym w całym regionie, panuje ogromna przemoc, dochodzi do licznych uprowadzeń dla okupu przez miejscowe gangi, dlatego też należy zachować wyjątkową czujność i ostrożność. Zdarzają się przypadki napaści na turystów przez uzbrojone osoby podszywające się pod policjantów, porwań oraz ataków na przyjezdnych na drodze prowadzącej do/z lotniska. Przestępcy obserwują podróżnych przybywających na lotnisko, śledzą ich, a następnie atakują. W przypadku podróży do Dominikany odradza się opuszczanie terenu strzeżonego hotelu w związku z zagrożeniem przestępczością pospolitą, której poziom jest bardzo wysoki. W Dominikanie notuje się znaczny wzrost napadów oraz kradzieży w związku z pogłębiającym się ubóstwem mieszkańców. Strefy turystyczne i plaże są regularnie kontrolowane przez agencje ochrony. Przebywając poza strefami turystycznymi, nie należy nosić biżuterii, większej ilości gotówki, dokumentów, ani cennych rzeczy. Wyspa Haiti: Informacje praktyczne ■ Państwo, które obejmuje zachodnią część wyspy nazywa się Haiti, graniczy z Dominikaną. ■ Haiti to najbiedniejszy kraj zachodniej hemisfery. ■ Powierzchnia Haiti wynosi: 27 750 km2, czyli mniej niż województwa mazowieckiego. ■ Liczba ludności to 7,5 mln, a języki: francuski i kreolski. ■ Stolica Haiti – Port-au-Prince. ■ Panuje tu klimat tropikalny, półsuchy w miejscach, gdzie góry zasłaniają drogę przed pasatami. Występują tu dwie pory deszczowe trwające od kwietnia do czerwca i od października do listopada. ■ Kuchnia Haiti to znakomite połączenie kuchni afrykańskiej i francuskiej. Przysmakiem są habichuelas con dulce – potrawy z fasoli na słodko, tortilla de huevos y papas – placka z jajkami i ziemniakami, mangú de plátano – purée z gotowanych bananów, omletu z grzybami djon djon, jus de patate – potrawy ze słodkich ziemniaków – batatów. ■ Stan dróg jest zły, nie ma zorganizowanej pomocy drogowej. ■ Turyści fotografujący mieszkańców bez ich zgody mogą spotkać się z agresywnymi reakcjami. ■ Uwaga na pająki – w tamtejszych lasach są tarantule wielkości ponad 30 cm. Wprawdzie ich jad nie zabija, ale może spowodować osłabienie organizmu. ■ W Haiti można spotkać potomków polskich legionistów wysłanych na wyspę przez Francuzów na początku XIX wieku. ■ Warto kupić i spróbować curacao. Jest to likier pomarańczowy produkowany ze skórek pomarańczy (głównie na Haiti). Jego odmiany: najmocniejszy (do 40%), wytrawny i bezbarwny Curaçao Sec i Curaçao Triple Sec, pomarańczowy (30%) Red Orange i zielony lub niebieski Curaçao Blue. ■ Produkuje się tu piłki do bejsbola. Święta narodowe: 1 stycznia – Rocznica ogłoszenia niepodległości. W 1804 r. Haiti stało się pierwszym niepodległym państwem na Karaibach. 7 kwietnia – Rocznica śmierci Toussaint L’Ouverture’a (1803), jednego z przywódców powstania na Haiti przeciwko francuskim rządom kolonialnym. 17 października – Rocznica śmierci Jean-Jacques’a Dessalines (1806 r.), pierwszego władcy niepodległego Haiti. 11 listopada – Rocznica zwycięstwa Haitańczyków nad Francuzami w bitwie pod Vertires. 5 grudnia – Święto Odkrycia Haiti przez Krzysztofa Kolumba (pierwsza wyprawa w 1492 r.). 5 ciekawostek o Haiti Haiti zostało odkryte przez Krzysztofa Kolumba w 1492 roku. Odkrywca nadał wyspie nazwę La Isla Espanola, czyli hiszpańska wyspa. Voodoo jest uznawane za jedną z oficjalnych religii na Haiti. Haiti to najbardziej górzysty kraj na Karaibach. Nazwa państwa pochodzi z językach rdzennych mieszkańców. Słowo Ayiti oznacza „kraj gór". Był to pierwszy kraj, w którym zakazano niewolnictwa. Stało się to w wyniku zakończonej w 1804 roku rewolucji haitańskiej. Walki kogutów to jeden z haitańskich sportów narodowych.
Żeby zobaczyć kompleks znanych na cały świat świątyń Kambodży, wstaję nieprzyzwoicie wcześnie. Postanawiam podziwiać perłę khmerskiej kultury o wschodzie słońca. Patrząc na ogrom Angkor Wat i misterne zdobienia, nietrudno mi uwierzyć, że przez ponad 30 lat pracowało przy jego budowie blisko 60 tys. ludzi. Jednak Angkor Wat nie jest, delikatnie mówiąc, moją ulubioną świątynią, bo nie lubię dzielić się cudami świata z tłumem spoconych turystów… Znacznie lepiej czuję się w cieniu rozłożystych drzew i wśród mchów porastających Ta Prohm czy spędzając czas na rozmowie z mnichami w świątyni Bayon. Dlatego w tym wydaniu Travelera zapraszam w magiczną podróż przez Azję. Nasi reporterzy sprawdzili i polecają najlepsze, najciekawsze i niekoniecznie oblegane przez turystów trasy Kambodży, Wietnamu i Laosu. A jeśli nie możecie akurat wyjechać na drugi kontynent, to polecam Wam miejsca w Polsce, gdzie także można mieć (przed)smak Azji (str. 32). Miłej lektury!
Spis treści: Fotoreportaż - Hammamy – jak wypucować duszę Tanie podróżowanie - Polska jest najfajniejsza Nikiszowiec. Cacko z czerwonej cegły WYWIAD – Igor Spolski Warszawski muzyk nagrywa w Kathmandu. Cel-Ne-Pal! TEMAT NUMERU - DALEKI WSCHÓD. Kambodża Tropikalny raj po przejściach PODRÓŻE Z GWIAZDAMI - Teneryfa. I kultura, i natura, czyli idealne wakacje nie tylko dla gwiazd MIASTO W 48 GODZIN - Luksemburg. Europa w wersji kompaktowej DOOKOŁA EUROPY - Nie tylko na knedlika. Odkryj najpiękniejsze zabytki UNESCO w Czechach ADVENTURE - Raport specjalny Steve Irwin. Człowiek, który kochał krokodyle Poradnik Travelera - Wiosenne oświecenie, czyli test latarek Felieton – Igor Zalewski. Ryż czy nie ryż
Do trzęsienia ziemi na Haiti doszło ponad dwa miesiące temu i świat powoli zapomina już o zaistniałej tragedii. Media poświęcają jej coraz mniej czasu. Wstrząsów wtórnych już nie ma, a o ofiarach nieszczęścia nie warto pisać. Świat idzie do przodu i co kilka minut dochodzi do nowego nieszczęścia.
Jeśli jednak przyjrzeć się sprawie Haiti z bliska, łatwo można zauważyć, że ludzkie tragedie nie skończyły się na zniszczonych domach, zrujnowanych miastach czy stracie bliskich. Zdaniem ekspertów, w wyniku trzęsienia ziemi na Haiti, ponad dwieście tysięcy osób poddanych zostało zabiegowi amputacji kończyn. Co w tym dziwnego? Otóż od czasu XIX – wiecznych wojen nie doszło do tak wielkiej liczby przeprowadzonych tego typu zabiegów. Na Haiti, spadające fragmenty budynków, w ciągu kilku minut spowodowały uszkodzenie tkanki mięśniowej, układu nerwowego i kości wielu tysięcy ludzi i lekarze, często nie mając innego wyjścia, obcinali kończyny. Duży wpływ na taką sytuację miał również fakt, że ranni nie byli od razu poddawani opiece medycznej w specjalistycznych szpitalach, lecz czekali z obrażeniami wiele, wiele dni. W tym czasie, w koszmarnych warunkach sanitarnych, dochodziło do zakażenia, w wyniku którego nawet mało poważne rany stawały się groźne dla życia pacjentów. Ludzie niepełnosprawni nie mają łatwego życia nigdzie na świecie. Jednak w krajach Europy Zachodniej czy w Stanach Zjednoczonych mają znacznie łatwiejszy dostęp do specjalistycznych protez, a świadomość tolerancji i konieczności niesienia pomocy osobom w potrzebie jest znacznie bardziej rozwinięta. Na Haiti niepełnosprawność jest wytykana i potępiana, a trzęsienie ziemi w ciągu jednej chwili stworzyło całe pokolenie osób bez kończyn. W kraju, w którym ludzie żyją za dwa dolary dziennie, a bezrobocie przekracza ponad 60%, brak ręki lub nogi powoduje, że osoba niepełnosprawna nie jest w stanie znaleźć sobie żadnej pracy. Staje się ciężarem, którego rodzina nie jest w stanie udźwignąć. Dodatkowo dużym problemem jest tutaj kwestia panującej religii - wudu. Według jej założeń, jeśli ktoś został ranny lub ma jakąś wrodzoną ułomność, oznacza to, że został naznaczony przez zło i należy go unikać. Tekst: Agnieszka Budo