Zęby mówią więcej, niż myślisz – odkryto ślady używek sprzed 4 tys. lat
Naukowcy dosłownie „przeżuli” temat prehistorycznych używek. Ich badania potwierdzają, że orzechy betelowe były używane już 4000 lat temu. Te wnioski są rewolucyjne dla archeologii Azji.
Spis treści: Pobudzający orzech Kamień nazębny źródłem informacji Ślady ukryte w płytce nazębnej Archeolodzy przypuszczają, że już dziesiątki tysięcy lat temu ludzie odurzali się z pomocą substancji pochodzenia naturalnego. Jednymi z pierwszych być może byli ci odpowiedzialni za zdobienie jaskiń w paleolitycznej Europie i Azji. Niektóre malowidła wykonywano poprzez wypluwanie barwników, a część z nich miała właściwości psychoaktywne. Im bliżej naszych czasów, tym więcej takich dowodów. Najnowszy pochodzi z Tajlandii. Pobudzający orzech Ostatnie lata przyniosły w archeologii rewolucję. Badacze są w stanie wyczytać z zębów wiele informacji, w tym pochodzenie zmarłego i jego dietę. W najnowszym badaniu przeprowadzonym przez ekspertów z Australli, USA i Tajlandii opisano przykład wykorzystania orzechów betelowych w Tajlandii już 4 tys. lat temu. Wyniki opublikowano na łamach „Frontiers in Environmental Archaeology”. Rośliny palmy betelowej (inaczej areki katechu) zawierają związki, które zwiększają czujność i energię, mają też właściwości euforyczne i relaksujące. W dzisiejszych czasach orzechy betelowe są mało popularne, być może dlatego, że ich żucie zazwyczaj skutkuje ciemnymi, czerwonobrązowymi lub czarnymi przebarwieniami zębów. Archeolodzy dowiedli jednak, że chętnie po nie sięgano już w pradziejach. Kamień nazębny źródłem informacji – Zidentyfikowaliśmy pochodne roślin palmy betelowej w kamieniu nazębnym z 4000-letniego pochówku w Tajlandii – powiedział dr Piyawit Moonkham, główny autor badania, antropolog z Uniwersytetu Chiang Mai. Pobrano je ze szczątków sześciu osób pochodzących ze stanowiska archeologicznego Nong Ratchawat. – To najwcześniejszy bezpośredni biomolekularny dowód używania betelu w Azji Południowo-Wschodniej – zaznaczył. Konwencjonalne metody archeologiczne nie byłyby w stanie wykryć takich mikrośladów. Ślady ukryte w płytce nazębnej W laboratorium usunięto z próbek niewielkie ilości płytki nazębnej, a znalezione w niej pozostałości chemiczne poddano analizie. Ślady żucia orzechów betelowych znaleziono w próbkach tylko jednej osoby. Zespół wykorzystał również próbki płynu betelowego, które sam wyprodukował, aby upewnić się, że związki psychoaktywne można wiarygodnie wykryć poprzez analizę i zrozumieć złożone interakcje biochemiczne między składnikami. – Użyliśmy suszonych orzechów betelowych, pasty z różowego wapienia, liści pieprzu betelowego, a czasami kory Senegalia catechu i tytoniu. Zmieliliśmy składniki i wymieszaliśmy z ludzką śliną, aby odtworzyć autentyczne warunki żucia – powiedział Moonkham. – Pozyskiwanie materiałów i eksperymentalne „żucie” orzechów betelowych w celu stworzenia autentycznych próbek quidu było zarówno przyjemnym, jak i interesującym procesem – podkreślił naukowiec. Można zatem powiedzieć, że te badania miały charakter archeologii eksperymentalnej. Źródło: Frontiers in Environmental Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Zaskakujące odkrycie. Majowie nie tylko palili tytoń. Oni go też pili
Naczynia znalezione w Gwatemali stanowią rzadki fizyczny dowód używania tytoniu przez starożytnych Majów. Ale tym razem mamy niespodziankę: okazuje się, że nie zawsze wdychali tytoń.
Spis treści: Szukali kakao, znaleźli tytoń Majański pokarm bogów Popalanie w łaźni na cześć bogów Na nizinach w Gwatemali odkryto bezprecedensowe dowody archeologiczne na to, że Majowie używali naparów tytoniowych do rytuałów związanych z ofiarami, kąpielą i porodem. Szukali kakao, znaleźli tytoń Naukowcy pracujący na prekolumbijskim stanowisku archeologicznym El Baúl w Cotzumalhuapa szukali śladów kakao wśród dużych naczyń ceramicznych uzyskanych z depozytów rytualnych. Naczynia, które pochodzą z późnego okresu klasycznego Majów (600–900 r. n.e.), przetestowano też pod kątem innych pozostałości, w tym tytoniu. Kiedy wyniki wróciły z analizy, zespół był zaskoczony. – Nie spodziewaliśmy się znaleźć śladów nikotyny w cylindrycznych naczyniach przeznaczonych do picia – główny badacz Oswaldo Chinchilla Mazariegos. Korzenie kultury Majów sięgają około 2600 r. p.n.e. Państwa Majów rozszerzyły się później na całą Amerykę Środkową, aż do ich pokonania i kolonizacji przez Hiszpanów w XVI wieku. Chociaż nigdy nie zjednoczyli się politycznie, Majowie – którzy nadal żyją w tym regionie – zawsze byli połączeni językiem, kulturą i religią. Majański pokarm bogów Nasza wiedza na temat używania tytoniu przez starożytnych Majów pochodzi głównie z przedstawień wizualnych i opisów słownych. Szesnastowieczne źródła opisują na przykład czarną maść o nazwie teotlaqualli, co oznacza „pokarm bogów”. Wykonana z jadowitych zwierząt, tytoniu i psychoaktywnych nasion, była używana do komunikowania się z duchami. Wyobrażenia i opisy w świętych tekstach wskazują, że Majowie używali tytoń na co dzień. Zwykle go palili. Fizyczne dowody na obecność nikotyny znaleziono już raz na statku Majów, w 2012 roku. Wraz z niedawnym odkryciem w El Baúl, historycy mają teraz pierwszy w historii dowód na używanie płynnego tytoniu w starożytnej Mezoameryce. Płynny tytoń jest wysoce toksyczny i może być śmiertelny. Prawdopodobnie używano go do wywoływania wizji lub transów wróżbiarskich w ramach kontrolowanego ceremonialnego rytuału oraz w celu zminimalizowania bólu u ludzi składanych w ofierze bogom. Popalanie w łaźni na cześć bogów Naczynia noszące ślady nikotyny zostały odkopane w pobliżu łaźni parowych, co wskazuje, że były one związane z praktykami i rytuałami leczniczymi. Dla Majów, wtedy i teraz, świat jest jednorodną przestrzenią duchową, bez rozróżnienia na ożywiony i nieożywiony. A w nim budynki mogą zaszkodzić swoim mieszkańcom, jeśli nie zostaną odpowiednio wynagrodzone ofiarami, takimi jak te naczynia. Kąpiele parowe w kulturze Majów były związane z bóstwami położniczymi i były wykorzystywane do terapeutycznych i rytualnych procedur porodowych. Niektóre z odkrytych naczyń zawierały również obsydianowe ostrza, które mogły być używane do przecinania pępowin. Mazariegos ma nadzieję, że odkrycia zachęcą do dalszych badań nad mezoamerykańskim płynnym tytoniem. Zwłaszcza w regionie wybrzeża Oceanu Spokojnego, który jest „zbyt często zaniedbywany na rzecz lepiej znanych stanowisk Majów”. Źródło: National Geographic Opracowanie: Szymon Zdziebłowski
Archeolodzy trafili na najstarsze dowody użycia tytoniu w Mezoameryce. Zaskakuje to, że nie był palony
Tytoń jest znany w Mezoameryce od tysiącleci. Nie zawsze była to jednak używka dostępna dla wszystkich. Badania wskazują, że tytoń pojawiał się w niespotykanej formie podczas rytuałów.
W tym artykule: Nikotyna do... picia? Zaskakujące odkrycie w Gwatemali Czemu służył tytoń w Mezoameryce? Zażywanie tytoniu jest znane ludzkości od tysięcy lat. Rdzenni mieszkańcy Ameryki Północnej i Południowej byli jednymi z pierwszych, którzy uprawiali tytoń i używali go. Roślina miała zostać udomowiona na terenie dzisiejszego Meksyku jeszcze przed naszą erą. Kultury rdzennych Amerykanów korzystały z niej m.in. podczas rytuałów i ceremonii religijnych. Jak się okazuje, tytoń nie zawsze był palony. Jakie inne formy jego stosowania były znane w obu Amerykach? Nikotyna do... picia? Nowe światło na ten temat rzuca ostatnie odkrycie archeologów pracujących w Gwatemali. Badania wykazały bowiem pozostałości nikotyny w ceramicznych wazach sprzed tysiąca lat. Odkrycia opisane na łamach „Antiquity” są teraz uważane za najstarszy fizyczny dowód praktyk rytualnych z wykorzystaniem tytoniu w Mezoameryce. Wazy odkryto w latach 90. ubiegłego wieku podczas wykopalisk w Cotzumalhuapa. Było to jedno z największych miast południowej Mezoameryki w okresie późnego klasyku (około 650–950 n.e.). Dopiero niedawno badacze przeprowadzili analizę chemiczną próbek pobranych z wnętrza artefaktów. Okazało się, że w przypadku trzech z siedmiu badanych waz wyniki na obecność nikotyny były pozytywne. To z kolei wskazało na obecność tytoniu. Badacze nie kryli zadziwienia. Kształt naczyń sugerował bowiem, że były wykorzystywane do przechowywania i spożywania płynów. Co więc robił w nich tytoń? Zaskakujące odkrycie w Gwatemali Naukowcy tłumaczą, że w wazonach mógł znajdować się tytoń w postaci płynnej. Chodzi o „ofiary nasączone tytoniem”. Takie przedmioty chowano jako dary dla ziemi lub konkretnych bóstw. Naukowcy dysponują jednak niewielką wiedzą na ich temat. Rzadkość tego typu dowodów archeologicznych wynika z faktu, że pozostałości tytoniu nie zachowują się wystarczająco dobrze, by można je było zbadać. Ostatnie odkrycia badaczy rodzą pytania o to, jak i dlaczego używano tytoniu w Cotzumalhuapa. Zwłaszcza że jest to miejsce, którego rytualna historia od dawna umyka archeologom. – Pomimo swojego znaczenia wybrzeże Pacyfiku w Gwatemali jest poważnie zaniedbywane w badaniach archeologicznych. Mamy nadzieję, że te ekscytujące wyniki pobudzą dalsze badania i analizę odzyskanych próbek archeologicznych – tłumaczy współautor Oswaldo Chinchilla Mazariegos cytowany przez „Smithsonian Magazine”. Ta zgubna używka dotarła do Sudanu na początku XVI w. Polscy archeolodzy odkryli jej ślady Najstarsze znane nasiona tytoniu w północno-wschodniej Afryce odkryli archeolodzy pracujący w ramach misji Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW. Do Sudanu trafiły w połowie XVII wieku z... Czemu służył tytoń w Mezoameryce? Przez ubogą dokumentacją badacze ostrożnie podchodzą do interpretacji odkrycia w Gwatemali. – Wyniki badań sugerują, że w czynnościach rytualnych w Cotzumalhuapa stosowano napary tytoniowe. Nie wiemy, czy faktycznie pito takie napary i jak często. Nie twierdzimy też, że mieszkańcy mieli zwyczaj spożywania tytoniu w tej postaci – komentuje Mazariegos. Jak dodają autorzy artykułu, spożywanie tytoniu w postaci płynnej „nie jest najpowszechniejszą metodą zażywania w obu Amerykach”. Powód jest oczywisty. Nikotyna przyjęta doustnie w dużych ilościach może być toksyczna, a nawet śmiertelna. To sugeruje, że tytoń w takiej formie prawdopodobnie był używany nie codziennie, a podczas rytuałów. Mógł służyć na przykład wywoływaniu wizji oraz wprowadzaniu ludzi w trans. Najczęściej jednak w Mezoameryce tytoń był palony. Jak wynika z badań, do XVI wieku „włączano go do życia społecznego jako element spotkań i ceremonii”. Palenie tytoniu miało wspomagać trawienie po posiłkach. Zwyczaj uważano za właściwe zakończenie uczt. Tytoń był powszechny nie tylko w Mezoameryce, ale też Ameryce Południowej. Świadczą o tym, chociażby wyniki badań mumii znalezionych na pustyni Atakama w Chile. Okazało się wówczas, że dawni mieszkańcy tego regionu regularnie palili tytoń, a nawet byli uzależnieni od nikotyny. Źródło: Antiquity. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Niecałe dwa lata temu Tajlandia zalegalizowała marihuanę. Nowy rząd chce to zmienić. Wrócą wysokie kary?
W 2022 r. Tajlandia dołączyła do krajów, w których można legalnie kupić i palić konopie indyjskie. Zaledwie po 18 miesiącach politycy ruszyli z kampanią zapowiadającą ponowną penalizację używki.
W tym artykule: Tajlandia znów zakaże rekreacyjnego używania konopi indyjskich? Marihuana miała pomóc Tajlandii To warto wiedzieć przed podróżą do Tajlandii Do niedawna w Tajlandii, tak jak i wielu innych krajach w Azji, za posiadanie nawet najmniejszej ilości narkotyków można było trafić na wiele lat do więzienia. Sytuacja zmieniła się w 2022 roku, po tym jak ówczesny rząd zalegalizował sprzedaż konopi indyjskich. Ku uciesze niektórych turystów na ulicach Bangkoku zaczęły pojawiać się coffee shopy, kojarzone do tej pory raczej z Amsterdamem. Tajlandia znów zakaże rekreacyjnego używania konopi indyjskich? Wygląda jednak na to, że zielona sielanka nie potrwa długo. Zaledwie 18 miesięcy po tym, jak Tajlandia zalegalizowała marihuanę, nowy konserwatywny rząd koalicyjny chce zmienić prawo. Proponowane regulacje miałyby ściśle reglamentować używanie marihuany, a w zasadzie ograniczyć je wyłącznie do celów leczniczych. Zmiana prawa to pokłosie wyborów, które odbyły się w maju ubiegłego roku. Od września Tajlandią rządzi konserwatywna koalicja z partią Pheu Thai na czele. To właśnie politycy tego ugrupowania prowadzą kampanię na rzecz zakazu rekreacyjnego używania marihuany. Ich zdaniem legalizacja konopi indyjskich stwarza zagrożenie dla zdrowia publicznego i może zwiększać ryzyko nadużywania substancji psychoaktywnych przez młodych ludzi. Marihuana miała pomóc Tajlandii Do tej pory rządzący Tajlandią prezentowali inną narrację. Anutin Charnvirakul, były minister zdrowia, popierał legalizację marihuany w 2022 r. Podkreślał wówczas, że depenalizacja posiadania suszu poprawi sytuację w przepełnionych więzieniach i korzystnie wpłynie na wiejską gospodarkę. Nigdy nie zalecał jednak rekreacyjnego używania marihuany. Od czasu zalegalizowania konopi indyjskich ponad milion Tajów wystąpiło o licencje na ich uprawę. W całym kraju pojawiło się ponad 6000 punktów sprzedaży marihuany. Niestety niewiele z nich jest poddawanych kontroli jakości. Ekstrakty zawierające więcej niż 0,2% THC w świetle prawa nadal są klasyfikowane jako narkotyki. Mimo to są sprzedawane w niektórych sklepach, co może wpędzić nabywców w kłopoty. Chyba że zdobędą oficjalne pozwolenie na użytek w celach medycznych. W ciągu roku wartość krajowego przemysłu uprawy konopi wyniosła 728 mln euro. Według prognoz do 2030 roku ma wzrosnąć do 8,7 mld euro. O ile oczywiście rządzący nie wprowadzą zmian w dostępie do marihuany. Turystyka konopna nowym trendem? Ma być warta miliardy dolarów, ale państwa nie chcą powtórki z Holandii. Jest plan Turystyka konopna to nie tylko Amsterdam. Coraz więcej miejsc na świecie oferuje wycieczki tematyczne z marihuaną w tle. Czy wszędzie, gdzie marihuana jest legalna, turyści mogą czuć się be... To warto wiedzieć przed podróżą do Tajlandii Na razie coffee shopy są nadal otwarte w Bangkoku i innych miastach. Nie oznacza to jednak, że palić można wszędzie. Spożycie jest zakazane w miejscach publicznych. Dotyczy to zarówno skrętów, jak i waporyzatorów. Każdy, kto będzie w ten sposób zakłócał porządek publiczny, musi liczyć się z karą grzywny w wysokości 650 euro. Turyści muszą również pamiętać o tym, że konopie indyjskie są nadal nielegalne w krajach sąsiednich i nie wolno ich przewozić przez granice. Tak jest teraz, a co może się zmienić? Zmiana prawa zakłada grzywny w wysokości do 1560 euro za użytkowanie rekreacyjne oraz kary pozbawienia wolności do roku. Jeszcze bardziej surowe konsekwencje mają czekać na reklamujących konopie indyjskie (poza wyjątkami użycia medycznego). Mowa grzywnach w wysokości nawet do 2600 euro. Czy taki scenariusz można było przewidzieć? Legalizacja marihuany na pewno przyczyniła się do rozwoju tzw. turystyki konopnej. Przykład Holandii pokazuje jednak, że może być to źródło kłopotów nie tylko wizerunkowych. Amsterdam od lat zapowiada ograniczenia dla turystów w dostępie do konopi. Taki ruch miałby zmniejszyć napływ imprezowiczów i poprawić bezpieczeństwo na ulicach miasta. Jak na razie rządzący podjęli stanowcze kroki jedynie w relokacji tzw. dzielnicy czerwonych latarni, która według wielu Holendrów jest powodem do wstydu, a nie dumy. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Ta zgubna używka dotarła do Sudanu na początku XVI w. Polscy archeolodzy odkryli jej ślady
Najstarsze znane nasiona tytoniu w północno-wschodniej Afryce odkryli archeolodzy pracujący w ramach misji Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW. Do Sudanu trafiły w połowie XVII wieku za pośrednictwem Imperium Osmańskiego.
W tym artykule: Mikroślady w archeologii Najwcześniejsze archeobotaniczne dowody na występowanie tytoniu w Sudanie Fajki sprzed kilkuset lat Fajki w Sudanie były importowane i wyrabiane lokalne Tytoń pochodzi z Ameryki Współczesna Stara Dongola w Prowincji Północnej w Sudanie to ruiny wielkiego miasta Tungul. Polacy prowadzą tam badania archeologiczne od 1964 roku. Mogą pochwalić się licznymi, ciekawymi znaleziskami. Wśród nich jest odkrycie fortyfikacji cytadeli, ruin katedr i kościołów, a nawet pałacu królewskiego. Prace badawcze skoncentrowane są na czasach, gdy miasto było stolicą chrześcijańskiego królestwa Makurii (IV–XV wiek). Najnowsze znaleziska dotyczą już okresu dominacji muzułmanów, bo XVI wieku. Mikroślady w archeologii Współczesna archeologia to nie tylko wykopaliska i odsłanianie wielkich powierzchni. Naukowcy zwracają uwagę na wszelkie, nawet najmniejsze ślady odkrywane pod ziemią. Ziemia jest przesiewana, a czasem nawet flotowana, czyli płukana w poszukiwaniu szczątków roślin. Tak też było w tym przypadku. Od 2018 r. międzynarodowy zespół badaczy pod kierunkiem dr. hab. Artura Obłuskiego z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego systematycznie pobierał próbki archeobotaniczne z obszaru cytadeli w Starej Dongolii. Następnie przeanalizowano je w laboratorium Uniwersytetu w Tybindze w Niemczech i porównano ze współczesnymi nasionami znajdującymi się w kolekcji referencyjnej. Swoje spostrzeżenia eksperci z Niemiec, Polski i Sudanu opublikowali właśnie na łamach czasopisma naukowego „Journal of Archaeological Science: Reports”. Najwcześniejsze archeobotaniczne dowody na występowanie tytoniu w Sudanie W próbkach zidentyfikowano łącznie ponad 800 wysuszonych i zwęglonych nasion i owoców. Pozostałości dzikich roślin stanowiły 49 proc., a rośliny uprawne 51 proc. Wśród nich było zidentyfikowano dwadzieścia nasion tytoniu (Nicotiana tabacum L.). Udało się też określić ich wiek na lata 1664–1760. – Badania te potwierdzają hipotezę, że uprawa tytoniu w sudańskiej Nubii rozpoczęła się na początku okresu Fundż/Osmańskiego. Chociaż wyniki te wskazują na użycie tytoniu w Starej Dongoli, ścieżki wprowadzenia tytoniu do Sudanu są słabo udokumentowane, a dokładny czas wprowadzenia i uprawy w Sudanie pozostaje przedmiotem ożywionej debaty – podkreślają naukowcy. Według nich ta używka miała ogromny wpływ na społeczeństwo. Tytoń stał się nową formą „luksusowej przyjemności”. Fajki sprzed kilkuset lat Już wcześniej było wiadomo dzięki tekstom z epoki, że tytoń dotarł do Nubii około 1603 roku za pośrednictwem Egiptu z Imperium Osmańskiego. Wówczas Stara Dongola była ważnym węzłem komunikacyjnym i punktem rozpoczęcia tras karawan. Królestwo Fundż mogło poszczycić się w XVII wieku stabilną gospodarką. Dzięki archiwom zachowanym w Kairze znamy nawet nazwiska ówczesnych kupców, trasy szlaków handlowych i towary będące przedmiotem handlu Fajki w Sudanie były importowane i wyrabiane lokalne Archeolodzy odkrywali w Nubii importowane fajki do palenia właśnie z Imperium Osmańskiego i lokalne wyroby. Hipoteza o wprowadzenia tytoniu do Północno-Wschodniej Afryki uprawdopodobnia fakt, że wpływy Osmanów w sudańskiej dolinie Nilu w okresie po zakończeniu średniowiecza rozciągały się aż do regionu trzeciej katarakty. Formalna granica z Imperium Osmańskim znajdowała się około 250 km na północ od Starej Dongoli. Fajki służące do palenia tytoniu wykonywano z ceramiki i z kamienia. Odkryto ślady najwcześniejszego spożycia tytoniu Mało jest roślin, które są tak bardzo związane z ludzką historią, jak tytoń. Najprawdopodobniej żadna inna substancja psychoaktywna nie jest tak popularna i to na całym w zasadzie świecie. Tytoń pochodzi z Ameryki Tytoń przybył do Europy i rozprzestrzenił się dalej za pośrednictwem żeglarzy, którzy „odkryli” Nowy Świat pod koniec XV wieku. W północnej Europie upowszechnił się zwyczaj palenia fajki, a na Półwyspie Iberyjskim – praktyka palenia cygar. Sądzono, że tytoń to lek, a nawet panaceum na wszelkie dolegliwości. Chociaż już w 1604 roku król Anglii Jakub I Stuart stwierdził słusznie, że palenie to „obrzydliwy zwyczaj dla oczu, nienawistny dla nosa, szkodliwy dla mózgu, niebezpieczny dla płuc (…)”. Źródło: Journal of Archaeological Science: Reports. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Nowe badania wykazały, że e-papierosy mogą „budzić” komórki rakowe
Naukowcy twierdzą, że w ciągu dziesięciu lat przybędzie przypadków zachorowań na raka. Wszystko przez olbrzymią popularność e-papierosów.
W tym artykule: Palenie powoduje szereg bardzo poważnych chorób Według naukowców e-papierosy mogą również mogą być niebezpieczne dla zdrowia Zanieczyszczenie powietrza i dym z e-papierosów budzą komórki rakowe Palenie jest jedną z głównych przyczyn przedwczesnych zgonów setek tysięcy ludzi na całym świecie. O szkodliwości tytoniu powstała już niezliczona ilość badań naukowych oraz publikacji i kampanii społecznych. Nawet na paczkach papierosów widnieją informacje o tym, co grozi palaczom. Od kilku lat producenci mają obowiązek umieszczać poglądowe zdjęcia m.in. płuc osób palących, które powinny zniechęcić ich do sięgnięcia po papierosa. Tyle w teorii, bo w praktyce prawie ok. 8 milionów Polaków pali. Palenie powoduje szereg bardzo poważnych chorób Statystyki jednak pokazują, że liczba palaczy spada. Z roku na rok coraz mniej osób pali, ale uzależnionych wciąż jest bardzo wielu. Badania wykazują, że mężczyźni znacznie częściej uzależniają się od papierosów niż kobiety. A najwięcej osób palących jest w grupie wiekowej 40–49 lat. Warto wiedzieć, że ludzie, którzy sięgają po papierosa są narażeni bardzo poważne choroby. Niektóre mogą prowadzić nawet do śmierci. To między innymi: rozedma płuc, przewlekłe zapalenie oskrzeli, rak płuc, rak języka, rak wargi, rak jamy ustnej, rak krtani, rak tchawicy, przewlekła obturacyjna choroba płuc, astma oskrzelowa. W świecie idealnym wszelkie używki, które poważnie zagrażają zdrowiu człowieka, powinny być zabronione. Jednak w rzeczywistości za przemysłem tytoniowym stoją olbrzymie pieniądze. Przychód ze sprzedaży papierosów trafia również w postaci podatków do skarbu państwa. W ciągu ostatnich lat na rynku zaczęły pojawiać się alternatywy dla tradycyjnych papierosów. Chodzi m.in. o e-papierosy, często uznawane za mniej szkodliwe dla zdrowia. Według naukowców e-papierosy mogą również mogą być niebezpieczne dla zdrowia Ze względu na to, że jest to stosunkowo nowa metoda palenia, badania nad szkodliwością papierosów elektronicznych wciąż trwają. Pamiętajmy, że skutki stosowania niektórych substancji lub używek mogą być długoterminowe. Jednak ostatnie badania naukowców z Francis Crick Institute mogą budzić niepokój. Według uczonych e-papierosy mogą „budzić” komórki rakowe, a fala zachorowań może nadejść w ciągu dekady. Wystarczy siedzieć w miejscu, gdzie ktoś palił. ”Palenie z trzeciej ręki” jak 10 papierosów Naukowcy od lat ostrzegają przed przebywaniem w towarzystwie palących osób. Wdychanie tego, co oni wypuszczają z ust jest szkodliwe i nie ma tu już żadnej tajemnicy. Co wiele osób może uzna... – Nie możemy powiedzieć, że waporyzacja jest bezpieczną alternatywą dla tradycyjnych papierosów. To na pewno nie jest dobra droga, żeby rzucać palenie – mówi prof. Charles Swanton, autor najnowszych badań. Uczony dodaje również, że „nie możemy być na 100% pewni, że ten rodzaj palenia nie stanie się przyczyną zachorowania na raka płuc”. Zanieczyszczenie powietrza i dym z e-papierosów budzą komórki rakowe Jak podaje brytyjski dziennik The Independent, naukowcy przeprowadzili badania, aby dowiedzieć się, jakie czynniki mogą powodować raka płuc wśród osób niepalących. W tym celu przeprowadzili badania na ludziach i myszach, aby sprawdzić, jak zanieczyszczenia powietrza wpływają na płuca. Okazało się, że czynniki drażniące takie jak pyły zawieszone (PM) mogą powodować wzrost komórek rakowych. Uczeni stwierdzili, że do takich czynników można zaliczyć również dym z e-papierosów. Badacze uważają, że wprawdzie ma on mniejsze stężenie szkodliwych substancji, ale wciąż może mieć wpływ na zdrowie palaczy. W komórkach naszego ciała z biegiem lat pojawiają się mutacje genetyczne. Część z nich może wywołać raka. Jednak takie potencjalne komórki rakowe najczęściej pozostają w swoistym uśpieniu – wyjaśnia prof. Charles Swanton. Badania jego zespołu wykazały, że czynniki, które podrażniają płuca, powodują stan zapalny, po którym następuje proces regeneracji. Naukowcy sugerują, że właśnie w tym momencie „uśpione” komórki rakowe mogą się wybudzić. Prof. Swanton uważa, że ta wiedza może w przyszłości pomóc znaleźć metody zapobiegania zachorowaniom na raka płuc u osób, które nigdy nie paliły papierosów. Źródło: Francis Crick Institute. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Boski dar dla turystów. Co skrywają liście koki?
Z dobrodziejstw koki korzystano już 4500 tys. lat temu. Sztukę uprawy krasnodrzewu do perfekcji doprowadzili Inkowie, którzy wynieśli liście koki na ołtarze. Ponieważ dodawała sił i ułatwiała oddychanie na dużych wysokościach, pomogła zbudować w górach całe miasta i monumentalne fortyfikacje.
W tym artykule: Liście koki na ołtarzach Koka i kokaina Białe zęby, mroczne rytuały Od koki do coli Szlak Salkantay, którym można przez góry dotrzeć do Machu Picchu, przebiega na wysokościach 2000–4600 m n.p.m. Wędrówka tą trasą wymaga aklimatyzacji, inaczej można narazić się na przykre skutki choroby wysokościowej. Osłabienie, zawroty głowy, trudności z oddychaniem, nudności – wszystkie te objawy mogą utrudnić, a nawet uniemożliwić wycieczkę jedną z piękniejszych dróg Andów. Chyba że zastosuje się starożytną metodę Inków i podczas marszu będzie się żuło liście koki. Nowe badania wykazały, że migrujące żółwie morskie nie do końca wiedzą, dokąd płyną Naukowcy odkryli, że żółwie szylkretowe często błądzą przez tysiące kilometrów, aby odnaleźć pobliską wyspę. Liście koki na ołtarzach Krasnodrzew pospolity (Erythroxylum coca Lam.), powszechnie zwanym w Ameryce Południowej koką, to popularna andyjska roślina. Nikt w Peru nie kojarzy jej z narkotykiem. Krzew najlepiej czuje się w wysokich górach, gdzie klimat jest suchy i surowy. Aby odnaleźć najbardziej wartościowe liście, trzeba udać się na wysokość 450–1800 m n.p.m., w miejsce, gdzie średnia temperatura waha się między 18 a 20°C. Liście krasnodrzewu łagodzą objawy choroby wysokościowej. Ja sam doświadczyłem tego podczas wędrówki szlakiem Salkantay – problemy z oddychaniem szybko zniknęły, zimno przestało mi dokuczać, a żołądek przez długi czas nie domagał się jedzenia. Z dobrodziejstw koki korzystano już 4500 tys. lat temu. Sztukę uprawy krasnodrzewu do perfekcji doprowadzili Inkowie, którzy wynieśli kokę na ołtarze. Ponieważ dodawała sił i ułatwiała oddychanie na dużych wysokościach, pomogła zbudować w górach całe miasta i monumentalne fortyfikacje. Inkowie wydrążyli w skałach tarasy pod uprawy i zbudowali skomplikowaną sieć dróg, które pokonywały sztafety szybkonogich kurierów zwanych chasquis. Ci znakomici sprinterzy nie poradziliby sobie z głodem, zimnem i zmęczeniem, gdyby nie koka. Gdy Inkowie odkryli, że oleista esencja z krasnodrzewu ma właściwości przeciwbólowe, specyfik ten zaczęli stosować ówcześni chirurdzy przy skomplikowanych operacjach, takich jak usuwanie guzów mózgu. Koka i kokaina Liście koki zawierają aż 14 czynnych alkaloidów, z których największą sławą okryta jest kokaina. Ten związek chemiczny poza tym, że uśmierza ból, działa jako bloker białek transportujących dopaminę, tzw. hormon przyjemności. Ta właściwość kokainy sprawia, że osoba, która przyjmie odpowiednią ilość narkotyku, czuje euforię i silny zastrzyk energii. Czy to oznacza, że andyjscy górale są bez przerwy odurzeni? Nic podobnego. W liściach krasnodrzewu stężenie kokainy waha się pomiędzy 0,5 a 1%. Nawet najwięksi miłośnicy tzw. chakchady (chakchar – w języku keczua oznacza żucie koki) nie byliby w stanie przeżuć wystarczająco dużo liści, aby odczuć narkotyczny efekt. A gdyby jakimś cudem znalazł się ktoś, kto podjąłby wyzwanie, jego wysiłek i tak poszedłby na marne – alkaloid w kontakcie ze śliną zamienia się w inny związek, ekgoninę. I to właśnie głównie jej działanie poczuje osoba żująca liście koki. Niemiecki farmakolog Otto Nieschulz wykazał, że ekgonina jest nawet 80 razy mniej toksyczna niż kokaina i w przeciwieństwie do niej nie uzależnia. Jak działa? Po 20 minutach od podania lekko podnosi się ciśnienie tętnicze, oddech staje się wolniejszy i delikatnie zwężają się źrenice. Rośnie też poziom glukozy we krwi, przez co zanika uczucie głodu i zmniejszają się objawy choroby wysokościowej. Obok ekgoniny na organizm wpływ wywierają również inne zawarte w koce alkaloidy i enzymy. Wśród nich jest np. działająca uspokajająco rezerpina – wyizolowana w 1952 roku, stosowana m.in. w tradycyjnej medycynie chińskiej. Ponieważ ma silne działanie przeciwpsychotyczne, stała się też pierwszym skutecznym lekiem stosowanym przy schizofrenii (została jednak wycofana z terapii ze względu na liczne efekty uboczne). Inne alkaloidy z koki to higryna, substancja usprawniająca krążenie krwi, oraz atropina – trucizna, która pobudza pracę serca, zmniejsza wydzielanie śluzu w płucach i rozkurcza mięśnie gładkie. W niewielkich dawkach sprawia, że dochodzi do lekkiego rozszerzenia oskrzeli, co ułatwia oddychanie i pozwalaprzyjąć więcej tlenu. Ma to ogromne znaczenie na dużych wysokościach, gdzie powietrze jest rozrzedzone, ubogie w tlen. Białe zęby, mroczne rytuały Indianie łączą kokę z „glinką” o nazwiellipta. To wymieszane z wapnem i namoczone w słonej wodzie sproszkowane ziarna komosy ryżowej. Taką papkę suszy się na słońcu i formuje kulki lub paski. Dodatek llipty rozmiękcza twarde i łykowate liście, ale przede wszystkim neutralizuje kwaśny odczyn soków żołądkowych, tym samym ułatwiając przyswajanie alkaloidów. Hiszpańscy kronikarze zauważyli coś jeszcze. „Sok z hayo (inna tradycyjna nazwa koki) musi być bardzo pomocny w utrzymywaniu zdrowych zębów, co jest zauważalne nawet u sędziwych Indian” – pisał Lucas Fernández de Piedrahíta, gubernator Panamy w XVII w. Rdzenni mieszkańcy Peru do dziś stosują liście koki jako środek przeciwbólowy przy zapaleniach zatok i bólach zębów. Efekt wzmacniający szkliwo zaś to zasługa dobrze przyswajalnego wapnia – w liściach krasnodrzewu jest go kilkanaście razy więcej niż w mleku! Dawkę tego mikroelementu Indianie przyjmują też w llipcie. Od koki do coli Europejczycy zainteresowali się krasnodrzewem w II poł. XIX wieku, gdy włoski neurolog dr Paolo Mantegazza opublikował pracę na temat właściwości jego liści. W 1860 r. niemiecki uczony Albert Niemann wyekstrahował z krasnodrzewu kokainę. Narkotyk zyskał popularność w pewnych kręgach, jego miłośnikiem był m.in. Zygmunt Freud. Historia napoju ze szczyptą kokainy. Jak powstała Coca-Cola? „Nowy popularny napój łączący właściwości cudownego krzewu koki i słynnych orzeszków kola!” – brzmiała pierwsza reklama Coca-Coli. Dziś jest to nie do pomyślenia, ale do 1903 roku... Jednak prawdziwy kokainowy szał ogarnął mieszkańców dużych europejskich miast, gdy w sklepach pojawił się wyskokowy napój Vin Mariani. Jego twórca, francuski chemik Angelo Mariani, połączył ekstrakt z liści koki z alkoholem. Tak więc produkt, którego głównym składnikiem było wino Bordeaux, odurzał i pobudzał jednocześnie. Można więc było po pijaku balować bez opamiętania, zarywając nawet kilka nocy z rzędu. Po kokainowe wino sięgał zarówno Thomas Edison, jaki i papież Leon XIII, którego wizerunkiem promowano trunek. Wkrótce na rynku pojawiło się sporo napojów inspirowanych recepturą Vin Mariani. Wśród nich znalazł się produkt aptekarza z Georgii w USA Johna Pembertona. Pemberton’s French Wine Coca różnił się od narkotycznych drinków m.in. dodatkiem ekstraktu z bogatych w kofeinę orzechów koli. Aby zdobyć więcej klientów, aptekarz wyprodukował też bezalkoholową wersję napitku. Kiedy w 1914 r. zakazano sprzedaży towarów spożywczych zawierających kokainę, firma Pembertona usunęła ze swojego produktu ten alkaloid. Narodziła się coca-cola. Dziś w Peru koka ma się dobrze. Za samo porównywanie jej do narkotyku można narazić się andyjskim góralom. Państwo ściśle kontroluje uprawy krasnodrzewu, by ukrócić działalność kokainowych karteli, a mieszkańcy Andów na każdym kroku żują liście świętego krzewu. Podają je nawet dzieciom, gdyż rozrzedzenie krwi jest niezbędne do życia na dużych wysokościach. Prędzej czy później przekonują się też o tym podróżujący po Ameryce Południowej turyści, z ulgą racząc się mate de coca, herbatką ze świeżych liści koki. Czytaj więcej fascynujących artykułów: Najstarszy dziki ptak świata wydał na świat kolejne pisklę Samica albatrosa o imieniu Wisdom ma 71 lat i przeżyła już swoich godowych partnerów, a nawet biologa, który w 1956 roku jako pierwszy ją “zaobrączkował”. Niedawno doczekała się kolej... Na Borneo znaleziono tajemniczą małpę. Naukowcy twierdzą, że to bardzo rzadka, przypadkowa hybryda Zwierzę jest krzyżówką dwóch zupełnie różnych gatunków małpy. Jak powstała ta rzadka hybryda? Oto megajezioro Paratetyda – największe jezioro w historii Ziemi. Dlaczego i kiedy wyschło? Megajezioro Paratetyda, zwane też Morzem Sarmackim, to największe jezioro, jakie kiedykolwiek istniało na Ziemi. Naukowcy szacują, że było w nim 10 razy więcej wody niż we wszystkich obecni...
Polacy zdradzili, jak często się upijają. Wyniki badania mogą być zaskoczeniem
Najczęściej upijają się (lub tym chwalą) mieszkańcy krajów anglojęzycznych oraz Skandynawowie - wynika z raportu Global Drug Survey. To największe na świecie badanie poświęcone tematowi używek - legalnych i nielegalnych.
Global Drug Survey (GDS) 2020 to projekt koordynowany przez prof. Adama R Winstocka z brytyjskiej uczelni UCL, psychiatrę i specjalistę medycyny uzależnień. We wrześniu zeszłego roku opublikował wyniki cząstkowe pokazujące nasze zachowania podczas pandemii (Młodzi ludzie piją mniej w izolacji, a pijemy głównie z nudy – wyjaśniał na „The Conversation”), teraz przyszedł czas na wyniki z okresu przed COVID-19. 110 tys. osób z 25 krajów między 7 listopada a 30 grudnia 2019 roku zarejestrowało się na serwisie GDS i wypełniło sieciowy kwestionariusz opisując swoje doświadczenia z różnymi używkami, legalnymi (tytoń, alkohol) i nielegalnymi (narkotyki). Naturalnie w przypadku marihuany legalność zależy od miejsca, w którym żyje ankietowany. Przed pandemią najpopularniejszą zgłaszaną przez użytkowników substancją psychoaktywną był alkohol, następnie THC (marihuana), tytoń, MDMA, kokaina, e-papierosy, amfetamina, LSD, benzodiazepiny, psylocybina („magiczne” grzybki), ketamina i opiaty na receptę. Co do popularności “króla” używek, to najczęściej upijają się (lub tym chwalą) mieszkańcy krajów anglojęzycznych oraz Skandynawowie. Na szczycie listy są Szkoci i Anglicy (upijają się 34 razy w roku), na drugim miejscu wspólnie Australijczycy i Duńczycy (ok. 32 razy) a na trzecim miejscu Finowie (28 razy). Dół listy to kraje Ameryki Południowej, Argentyna i Kolumbia (mniej niż 7 razy). Według zgłoszeń z Polski upijamy się 16 razy do roku, dzięki czemu zajęliśmy 22. miejsce między Słowakami i Węgrami. Średnia dla wszystkich ankietowanych którzy przyznali się do picia alkoholu (90 tys. z 110 tys. zgłoszeń) to nieco ponad 20 razy. Na pytanie o to, czy ktoś w ogóle nie upił się w ostatnich 12 miesiącach, pod koniec 2019 roku najwięcej pozytywnych odpowiedzi zostawili Portugalczycy (54 proc. nie upiło się), Argentyńczycy (48 proc.) i Kolumbijczycy (40 proc.). To rozważnego picia przyznało się 11 proc. Polaków. GDS2020 zdefiniował upijanie się jako stan, gdzie „ilość wypitego alkoholu tak bardzo ogranicza funkcje mentalne i sprawność poruszania się, że traci się równowagę, zmieniona jest mowa, nie można utrzymać skupienia i w ocenie osób znajomych nastąpiła widoczna zmiana w prowadzeniu rozmowy i zachowaniu”. Najczęściej pomocy medycznej z powodu przepicia wymagały młode kobiety poniżej 25. roku życia (3,4 proc.). One jednak najrzadziej się upijały (12 razy), a przynajmniej tak twierdzą osoby biorące udział w sieciowej ankiecie. Z kolei najczęściej upijali się młodzi mężczyźni poniżej 25. roku życia (28 razy). Pomocy medycznej z przepicia poszukiwało 1,3 proc. Częściej żałowały upijania się kobiety (39 proc.) niż mężczyźni (30 proc.). Ludzie żałujący upijania się najczęściej wspominają nieznośnego kaca (75 proc.), zbytnią szczerość pod wpływem (42 proc.), silny stan lękowy dzień po (31 proc.), wejście w konflikt (18 proc.), niedokończenie ważnego zadania (18 proc.), nieplanowany seks (14 proc.), uszkodzenie ciała (13 proc.), wstydliwy wpis na social media (7 proc.) oraz bójka i kłopoty z policją (4 proc.). 3 proc. osób napisało, że po upiciu się zostało wykorzystane seksualnie.
Khat. W Etiopii na każdym kroku spotkasz ofiary tego narkotyku [FOTOREPORTAŻ]
Po polsku nazywa się czuwaliczka jadalna, w Afryce mówi się na nią khat (czytaj "czat"). To narkotyk powszechny w krajach Rogu Afryki, a także element kultury tego rejonu. Efekt jaki wywołuje porównywany jest do amfetaminowego, choć zdecydowanie słabszy.
W Etiopii na każdym kroku spotyka się ludzi żujących zielone liście. Jak szybko można się zorientować jest to bardzo popularna roślina: czat (ang. khat). Zazwyczaj kupuje się wiązkę gałązek. Najważniejsze by były świeże. Następnie z tej wiązki wyszukuje się odpowiedniej jakości listki. Opinie są różne: jedni mówią, że tylko te młode, dla innych nie ma to znaczenia. Świeżość jest kluczowa, gałązki starsze niż 48 godzin nadają się jedynie na karmę dla zwierząt. Przez ten czas aktywna jest w roślinie substancja z rodziny psychotropów: cathinone. Na Wyżynie Etiopskiej, w okolicach Hararu i Awaday, mieszkańcy uprawiają czat na niespotykaną nigdzie indziej skalę. Gołym okiem widać, że jego uprawy wyparły kawę, choć Harar może poszczycić się własną jej odmianą. Region ten sąsiaduje z Dżibutii, Somalilandem, Putlandem i właściwą Somalią. Wszystkie te krainy zamieszkują ludy etnicznie będące Somalijczykami, a więc handel czatem pomimo formalnych granic ma się bardzo dobrze. Każdego ranka świeżo zebrane dostawy trafiają na rynki miast i miasteczek. Przesyłki są starannie zapakowane, owinięte w bezbarwne foliówki, następnie zabezpieczone trawą i poukładane w wentylowanych kartonach. Wszystko to jest rozwożone od szóstej rano (w Etiopii w nocy nikt nie jeździ), zazwyczaj na dachach autobusów, minibusów czy naczepach. Na dostawy codziennie wyczekują różni sprzedawcy; czy to samego czatu czy też prowadzący małe butiki albo kawiarnie. Oni rozprowadzają go przez resztę dnia. Często widzi się też kobiety sprzedające go bezpośrednio na ulicy, obok bananów i mango, ten zazwyczaj pochodzi z przydomowych ogródków. Z uwagi na warunki klimatyczne region ten produkuje podobno najlepszej jakości liście, które są poszukiwane i chętnie konsumowane również w sąsiednich krajach. Także codziennie rano startują samoloty z ładunkami czatu, choćby do Somali (nawet tej opanowanej przez Al-Szabab) czy Jemenu ogarniętego wojną domową albo rozwijającej się Kenii i do bogatych krajów na Półwyspie Arabskim. Kilka miesięcy temu podobne dostawy trafiały też do Wielkiej Brytanii, jednak kraj ten ostatecznie zabronił i uznał czat za niebezpieczny narkotyk. Cena wiązki czatu, przeliczając na złotówki, zaczyna się od ok 4,5 zł, ale może być wyższa. Wszystko jest zależne od jakości, miejsca pochodzenia, a przede wszystkim pory dania. Najbardziej poszukiwane są świeże i aromatyczne listki, bo te zarazem zawierają najwięcej substancji psychotropowej. Konsumpcja czatu sprowadza się do jego żucia, zwłaszcza tych najbardziej świeżych listków. Polega to na układaniu sobie gałki na dziąśle, pod policzkiem gdzie wchłania się najlepiej. Do tego popija się dużo wody i często przegryza orzechami arachidowymi. Początkowo gorzki w smaku, ściągający na języku po upływie ok. godziny wywołuje efekt pobudzania połączonego z euforią przez niektórych porównywany nawet do amfetaminy. Efekt i skutki jakie wywołuje czat, to początkowo brak zmęczenia, głodu, połączony z szybsza pracą serca, czy szybszym oddechem. Po jakimś czasie prowadzi do zaburzeń nastroju, snu, trawienia, wywołuje omamy, czy choroby wieńcowe i psychiczne. Widoczny ślad żucia czatu to zazielenione zęby. Podobno policja podczas kontroli drogowej potrafi na tej podstawie stawiać zarzuty i wypisywać mandaty. Właśnie z uwagi na właściwości pobudzające, czat często używany jest w trakcie pracy, w czasie największego gorąca. Zdarza się że urzędnicy, robotnicy i ludzie wielu innych profesji, aby się odprężyć, sięgają właśnie po czat zarówno podczas jaki i po pracy. W innych regionach Etiopii uprawy i konsumpcja czatu mają się podobnie dobrze, jednak nie przybiera to tak masowej skali jak w okolicach Hararu. Same władze Etiopii nie są specjalnie zainteresowane zwalczaniem tego, jakże intratnego, źródła dochodu mieszkańców. Etiopia to jeden z najbiedniejszych krajów świata i prowadzenie wojny narkotykowej, mogłoby wywołać wielkie niezadowolenie, a nawet doprowadzić do przewrotu. Zwłaszcza, że w Afryce władzę zazwyczaj sprawuje jedna grupa etniczna, dominując nad pozostałymi. W Etiopii jest podobnie. Nie jest trudno spotkać także uzależnionych od czatu. Najbardziej widoczni są ludzie żyjący na ulicy, często dzieci, wszyscy uzależnieni od codziennej dawki cathinonu. Jednak sporo uzależnionych ma rodziny, a uzależnienie wpędza ich w spiralę długów. W okolicach Hararu spotkać można wyjątkowo dużo ludzi z objawami przypominającymi choroby psychiczne, w większości to ofiary czatu.
Powszechnie wiadomo, że miododajne pracusie odwiedzają kwiaty nie dla ich ładnego wyglądu, lecz z powodu cukru.
Okazuje się jednak, że nie tylko. Badacze z Uniwersytetu w Hajfie odkryli bowiem, że pszczołom bardziej smakuje nektar z dodatkiem kofeiny lub nikotyny. Obie substancje w dużych stężeniach są trujące, ale w małych stanowią skuteczny wabik na owady – badane robotnice chętniej latały do pojemniczków z nektarem wzbogaconym używkami. Takie roślinne „dopalacze” występują zresztą w naturze: kwiaty tytoniu (Nicotiana glauca) zawierają nikotynę w stężeniu do 2,5 mg/l, a drzewa cytrusowe – całkiem spore ilości kofeiny (średnio 11–17,5 mg/l kwiatowego nektaru, ale grejpfruty nawet ponad 90 mg/l). Co ciekawe, w warunkach laboratoryjnych owady najchętniej wybierały nektar ze stosunkowo niewielkim stężeniem kofeiny lub nikotyny (tej ostatniej ok. 1 mg/l). Gdy stężenie używek wzrastało, wracały do „czystego” roztworu cukrów. Najprawdopodobniej rośliny w toku ewolucji „nauczyły się” wytwarzać nektar w odpowiednim stężeniu używek, by wabić, a nie odstraszać potencjalnych zapylaczy. Na razie jednak naukowcom nie udało się wyjaśnić, z czego wynikają te pszczele preferencje.