Odwiedzili 197 krajów w 8 lat. Stworzyli listę najlepszych destynacji na świecie
Spontaniczny wyjazd dał początek niezwykłej, trwającej aż osiem lat podróży dookoła świata. Amerykańscy podróżnicy dotarli do niemal wszystkich zakątków ziemi i zdradzili, które kraje skradły im serca.
Spis treści: Pierwsze kroki w podróży – od USA do reszty świata Najlepsze miejsca, które warto odwiedzić: nieoczywiste destynacje Wiele osób podróżuje w parze, ale tylko nieliczni mogą pochwalić się osiągnięciem tak spektakularnym, jak Hudson i Emily Crider. Pochodząca z Pensylwanii para w ciągu zaledwie ośmiu lat odwiedziła aż 197 krajów, omijając jedynie Sudan, który z powodu trwającego kryzysu humanitarnego stał się dla nich niedostępny. Ich podróże, pełne niezapomnianych chwil i wyjątkowych spotkań, dały im nie tylko wiedzę o kulturach i ludziach, ale również pozwoliły stworzyć listę najlepszych destynacji na świecie. Pierwsze kroki w podróży – od USA do reszty świata Hudson i Emily swoją wyprawę zaczęli od odwiedzenia wszystkich 50 stanów USA. Nie nastawiali się wtedy na dalekie podróże. – Kiedy zaczęliśmy podróżować, nigdy nie planowaliśmy odwiedzić każdego kraju. Chcieliśmy po prostu zobaczyć więcej świata, doświadczyć różnych kultur – wyznał Hudson w rozmowie z FoxNews. Takie pełne spontaniczności podejście szybko przekształciło się w wyprawę wokół globu, której celem stało się odkrywanie i poznawanie każdej części świata. Para podróżników ujawniła, że w trakcie podróży spotykali się z ogromną sympatią i gościnnością. – Nawet jeśli kultury się znacznie różnią, uśmiech pokonuje wszelkie bariery językowe. W prawie każdym kraju ludzie robili wszystko, by nas powitać lub pomóc – zdradził Hudson. Emily z kolei podkreśliła, jak bardzo te spotkania wpłynęły na ich postrzeganie świata i samych siebie. – Zmieniło to nasze serca, sprawiając, że zaczęliśmy bardziej doceniać to, co mamy – oceniła. Ich podróże okazały się nie tylko spełnieniem marzeń o odkrywaniu nowych miejsc, ale także doświadczeniem prawdziwej międzyludzkiej więzi, która przerosła wszelkie oczekiwania. Najlepsze miejsca, które warto odwiedzić: nieoczywiste destynacje Para blogerów wyznała, że niejednokrotnie była zaskoczona tym, jak wyjątkowe okazywały się miejsca mało znane. Przykładem jest m.in. Uzbekistan. – Przekraczając granicę, nie mieliśmy pojęcia, co nas czeka. Potem po drodze ktoś zaprosił nas do swojego domu. I to nie był wyjątek – wspominał Hudson. Uzbecka kultura, jedzenie i gościnność zaskoczyły ich pozytywnie. – Samarkanda, z błękitnymi meczetami i budynkami, jest jednym z najpiękniejszych miast, jakie widzieliśmy – dodał. Emily z kolei zakochała się w Namibii, która – według niej – jest jeszcze mocno niedoceniana. Wymieniała: „Piękne krajobrazy, safari, pustynne wydmy – wszystko to jest w tym jednym kraju. Namibia jest łatwa do zwiedzania i nie tak turystycznie oblegana jak inne afrykańskie destynacje”. Ich wspólnym faworytem stała się natomiast Tajlandia, w której spędzili aż siedem miesięcy. – Budżetowa, piękna, z niesamowitym jedzeniem i wspaniałymi ludźmi. To miejsce, w którym czuliśmy się jak w domu – podkreślała Emily. Dzięki górom, lodowcom, równinom i plażom zachwyciła ich także Patagonia w Argentynie. Stwierdzili, że to „wymarzony krajobraz do wykonania najlepszych fotografii”. Jako idealne miejsce na odpoczynek wskazali z kolei Malediwy, mówiąc, że to jedno z najbardziej relaksujących miejsc na Ziemi. Hudson i Emily Crider w rozmowie z FoxNews ocenili także kuchnie poszczególnych państw. – W Wietnamie i Tajlandii naprawdę ciężko znaleźć złe jedzenie. Tam każdy posiłek to prawdziwa przyjemność – stwierdził podróżnik. Jego partnerkę zachwyciła również Szwajcaria, gdzie pokochała serowe fondue oraz raclette, czyli tradycyjne danie przygotowywane z topionego sera. Często jednak to spotkania z ludźmi okazywały się dla nich najważniejszymi doświadczeniami. – W Pakistanie zostaliśmy zaproszeni na świąteczny posiłek. To było niesamowite, jak gościnni byli ci obcy ludzie – dodała Emily. Źródło: FoxNews
Odkryto prekursorów rolnictwa poza Żyznym Półksiężycem. Zbierali plony prawie 10 tys. lat temu
Nowe badanie wykazało, że co najmniej 9200 lat temu ludzie zamieszkujący m.in. południowy Uzbekistan zbierali plony za pomocą sierpów. Naukowcy twierdzą, że rozwój rolnictwa był w tym okresie bardziej powszechny, niż wcześniej zakładano.
Spis treści: Gdzie i kiedy rozwinęło się rolnictwo? Nowe ślady prehistorycznego rolnictwa w Azji Zespół będzie kontynuował swoje badania Rozwój rolnictwa to jedno z najważniejszych wydarzeń w dziejach ludzkości. To właśnie wtedy człowiek przeszedł ze zbieracko-łowieckiego na osiadły styl życia. Była to kolosalna zmiana, która sprawiła, że ludzie zaczęli budować osady i kładli podwaliny pod pierwsze cywilizacje. Proces ten nazywamy rewolucją neolityczną. Rozpoczęła się ok. 11–12 tysięcy lat temu na obszarze tzw. Żyznego Półksiężyca, czyli regionu ciągnącego się od Egiptu, poprzez Palestynę i Syrię, po Mezopotamię. Gdzie i kiedy rozwinęło się rolnictwo? Rolnictwo w różnych okresach rozwijało się jednak niezależnie w innych częściach świata, czyli w Afryce, Chinach, Afryce czy obu Amerykach. – Mimo to pochodzenie wielu kluczowych upraw, takich jak pszenica, jęczmień i rośliny strączkowe, a także zbiorów dziko rosnących zbóż przez przedstawicieli kultury natufijskiej, wywodzi się z Żyznego Półksiężyca – wyjaśniają naukowcy w badaniu, które zostało opublikowane na łamach czasopisma „Proceedings of the National Academy of Sciences”. Badanie to zostało przeprowadzone przez interdyscyplinarny zespół badawczy. Autorzy wykazują w swojej pracy, że co najmniej 9200 lat temu ludzie zamieszkujący odległe obszary na północy i wschodzie, jak np. południowy Uzbekistan, zbierali dziki jęczmień również za pomocą sierpów. – Badanie pokazuje, że rozwój kulturowy, który prowadził do rozwoju rolnictwa, był bardziej powszechny, niż wcześniej sądzono. Podważa to argumenty, że uprawa rozpoczęła się jako reakcja jednej grupy na presję demograficzną lub zmiany klimatu – twierdzą uczeni. Nowe ślady prehistorycznego rolnictwa w Azji Podczas wykopalisk w jaskini Toda w dolinie Surkandarya w południowym Uzbekistanie, naukowcy odnaleźli kamienne narzędzia, węgiel drzewny i szczątki roślin z najstarszych warstw jaskini. Analiza archeobotaniczna wykazała, że mieszkańcy tej groty zbierali dziki jęczmień z okolicznych dolin. Wśród innych prehistorycznych szczątków roślinnych znalazły się łupiny dzikich pistacji i pestki jabłek. Z kolei analiza zużycia kamiennych narzędzi, przede wszystkim ostrzy wykonanych z wapienia, ujawniła, że służyły one do ścinania roślin. Identyczne narzędzia odkryto na stanowiskach archeologicznych, które powiązane są z aktywnością rolniczą pradawnych kultur. – To odkrycie powinno zmienić sposób, w jaki naukowcy myślą o przejściu od zbieractwa do rolnictwa, ponieważ pokazuje, jak powszechne były te zachowania przejściowe – mówi Xinying Zhou z Instytutu Paleontologii i Paleoantropologii w Pekinie, główny autor badania. Zespół będzie kontynuował swoje badania – Ci starożytni myśliwi i zbieracze byli już związani z praktykami kulturowymi, które doprowadziły do ​​powstania rolnictwa – wyjaśnia Robert Spengler, badacz odpowiedzialny za analizę archeobotaniczną i naukowiec Instytutu Maksa Plancka. – Coraz więcej badań sugeruje, że przejście na osiadły tryb życia nie było świadomym działaniem człowieka. Ludzie nieustannie rozwijali zachowania prowadzące do rolnictwa – dodaje. Autorzy pracy podkreślają, że cały ich zespół będzie kontynuował badania nad tym, jak powszechne była aktywność rolnicza w Azji Środkowej w tym okresie. Ponadto badana jest także możliwość, że odkryte w Uzbekistanie zboża stanowią wczesny przykład nie jednorazowego zebrania zbóż, lecz całej, zorganizowanej uprawy z dzikiego jęczmienia. – Jeśli zboża były uprawiane, mogłoby to oznaczać, że eksperymentowano z rolnictwem lub że tradycja z Żyznego Półksiężyca rozprzestrzeniła się na wschód znacznie wcześniej, niż wcześniej sądzono. W obu przypadkach przyszłe badania prawdopodobnie wypełnią wiele luk w naszym rozumieniu ludzkiej narracji – napisali naukowcy. Źródło: Proceedings of the National Academy of Sciences Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Jedno z najstarszych nieprzerwanie zamieszkanych miast Azji właśnie stało się jeszcze starsze
Na mocy uchwały samorządu, od 25 lipca 2025 r. Samarkanda ma oficjalnie 3 tys. lat. Wiek miasta ustalono na podstawie najnowszych badań archeologicznych. To jedno z najważniejszych miast Uzbekistanu i całej Azji Środkowej, wpisane na listę UNESCO.
Spis treści Wykopaliska przesuwają historię Samarkandy Jak „starzała się” Samarkanda? Samarkanda na tle najstarszych miast świata Decyzję o oficjalnym przesunięciu wieku Samarkandy podjęto podczas ostatniej sesji rady deputowanych Obwodu Samarkandzkiego. To nie pierwszy raz, kiedy na podstawie nowych danych, miasto okazuje się starsze, niż sądzono. Wykopaliska przesuwają historię Samarkandy Podstawą nowej uchwały były interdyscyplinarne badania i wykopaliska na stanowiskach Afrosijab, Kuktepa oraz w okolicy dawnej fortecy Tamerlana na placu Kok-Saraj w centrum Samarkandy. Jak donosi portal Qalampir.uz, na podstawie znalezisk — w tym muru obronnego, cegieł, kości zwierzęcych i fragmentów ceramiki — eksperci doszli do wniosku, że początki Samarkandy przypadają na początek I tysiąclecia p.n.e. Podbijana zarówno przez Aleksandra Wielkiego, jak i Czyngis-Chana, leżąca na Jedwabnym Szlaku Samarkanda przez pewien czas była największym miastem Azji Środkowej. Jej największy rozkwit przypadł na XIV wiek, kiedy to została stolicą imperium Tamerlana, który rozbudował miasto i uczynił je centrum nauki oraz architektury. W 1992 roku, właśnie dzięki licznym zachowanym zabytkom z tego okresu, wpisano ją na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Jak „starzała się” Samarkanda? Wiek Samarkandy przesuwano wstecz już kilkakrotnie. Początkowo sądzono, że miasto ma około 1500 lat. W latach '70 ubiegłego wieku radzieckie badania wykazały że jest to jednak 2500 lat. Na początku XXI wieku wspólne uzbecko-francuskie badania archeologiczne potwierdziły, że Samarkanda ma lat 2750. Ostatnie ustalenia „postarzają” miasto o kolejne 250 lat i być może nie jest to koniec odkryć. Samarkanda na tle najstarszych miast świata Choć wiek Samarkandy robi wrażenie, daleko jej do miana najstarszego, stale zamieszkanego miasta świata. Mimo, że często nie jest to łatwe do ustalenia, z pewnością starsze są między innymi: Damaszek w Syrii (5 tys.lat); Byblos w Libanie (7 tys. lat); Luksor w Egipcie (4,2 tys. lat). W bliższym sąsiedztwie Uzbekistanu w podobnym wieku są m.in. Duszanbe w Tadżykistanie i Sajram w Kazachstanie (dziś niewielka wieś). Źródło: Nauka w Polsce, Qalampir.uz Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Odkryto wielkie górskie miasta na słynnym Jedwabnym Szlaku. Archeolodzy wiedzą, jak wyglądały
Dwa średniowieczne miasta – jedne z największych, jakie kiedykolwiek znaleziono w górzystych częściach Jedwabnego Szlaku – wykryli w Uzbekistanie archeolodzy z pomocą technologii laserowej. Bez wykopalisk widać zarys potężnych fortyfikacji i domostw.
Spis treści: Dwa nowe punkty przystankowe na kupieckiej trasie. Pomogła AI i laser Zaginione miasta w górach Uzbekistanu. Co o nich wiemy? Dlaczego nowo odkryte miasta są tak unikatowe? Jednym z najbardziej znanych starożytnych szlaków handlowych jest Jedwabny Szlak. Przebiegał przez dwa kontynenty – łączył Chiny i Bliski Wschód z Europą. Jego długość wynosiła kilkanaście tysięcy kilometrów. Istniał od III wieku p.n.e. do XVII wieku n.e. Jego nazwa jest nieco myląca, bo tą trasą transportowane przede wszystkim inne towary, a nie jedwab. Dwa nowe punkty przystankowe na kupieckiej trasie. Pomogła AI i laser Każdy szlak handlowy wymaga infrastruktury w postaci miejsc, w który kupcy mogą się zatrzymać na noc. Mimo wielu lat badań archeolodzy ciągle odkrywają nowe osady na trasie Jedwabnego Szlaku. W 2011 i 2015 roku archeolodzy zlokalizowali w Tashbulak i Tugunbulak dwie średniowieczne osady sprzed tysiąca lat, położone 5 km od siebie w górach Uzbekistanu. Aby przewidzieć trasę szlaku, wykorzystano nawet sztuczną inteligencję. Na podstawie takich wskazówek udali się w góry na badania powierzchniowe. Nowe odkrycie jest zaskoczeniem dla badaczy, bo oba miasta znajdują się na wysokości ponad 2000 m n.p.m. Na tak dużych wysokościach rzadko znajdowane są dawne siedliska ludzi. Aby poznać ich rozplanowanie i wielkość, naukowcy wykorzystali drony. Na nich zamontowano urządzenie LiDAR. Jego działanie polega na emisji w stronę powierzchni ziemi impulsów laserowych z nadajnika. Następnie mierzone są echa, które po odbiciu od przeszkód wracają do odbiornika. Metoda ta umożliwia bardzo dokładną analizę ukształtowania terenu. W ten sposób można wykryć bardzo słabo rysujące się w terenie pozostałości po dawnej architekturze. Początkowo tę technologię stosowano tylko do celów wojskowych. Archeolodzy po raz pierwszy wykorzystali tę zaawansowaną technologię w tej części świata. Efekty przerosły ich oczekiwania, bo osady okazały się być wielkimi miastami. Wnioski z analiz opublikowali na łamach prestiżowego czasopisma naukowego „Nature”. Zaginione miasta w górach Uzbekistanu. Co o nich wiemy? Prof. Michael Frachetti z Uniwersytetu w Pensylwanii w USA wraz z grupą badaczy przeanalizowali dane z 22 lotów dronów, które przeprowadzono w lipcu 2022 roku. Wyprawa była wspierana przez National Geographic Society. – Ręczne mapowanie tak dużych obszarów zajęłoby nam dekadę – mówi prof. Frachetti. Eksperci stwierdzili, że Tugunbulak zajmowało około 120 ha (1,2 km2). Udało się nawet zliczyć zarysy 300 budowli o powierzchni od 30 do 4300 m2. Uwagę badaczy przykuły wieże strażnicze połączone z murami, które wzniesiono wzdłuż linii grzbietu górskiego. Wykopaliska na ograniczoną skalę ujawniły grube na 3 metry ściany cytadeli. – Oczywiste jest, że ludzie zamieszkujący Tugunbulak ponad tysiąc lat temu byli koczowniczymi pasterzami, którzy utrzymywali własną, odrębną, niezależną kulturę i system ekonomiczny – komentuje Farhod Maksudov, dyrektor Narodowego Centrum Archeologii w Uzbekistanie. Z kolei Tashbulak zajmuje 12–15 ha (0,12–0,15 km2). Prof. Frachetti zauważa, że nawet to mniejsze miasto wzniesiono podobnie do innych miast w średniowiecznej Azji Środkowej. W centralnej części była wyniesiona cytadela otoczona gęstą zabudową, a dalej – fortyfikacjami. Dlaczego nowo odkryte miasta są tak unikatowe? Oba miasta wzniesiono tak, by wykorzystać walory obronne otaczających je gór. Wokół znajdowały się bogate złoża rud i urodzajne pastwiska dla zwierząt. Te średniowieczne miasta są jednymi z największych, jakie kiedykolwiek udokumentowano w górzystych częściach Jedwabnego Szlaku. Miasta znajdują się w trudnym terenie na wysokości od 2000 do 2200 metrów nad poziomem morza (wysokości mniej więcej porównywalnej do Machu Picchu w Peru). To czyni je niezwykłymi przykładami kwitnącej górskiej urbanistyki. Ośrodki miejskie rzadko znajdują się powyżej 2000 m n.p.m., a tylko 3% populacji naszej planety żyje na tej wysokości lub powyżej. Źródło: Nature. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Polacy odkryli w Uzbekistanie zagadkowe narzędzia sprzed 70 tys. lat. Tropią ludzi, którzy je wykonali
Innowacyjne narzędzia krzemienne sprzed 70 tys. lat odkryli polscy archeolodzy w Uzbekistanie. Teraz próbują ustalić, kto je wykonał. Ma to fundamentalne znaczenie w ustaleniu kierunków pradziejowych migracji człowieka i jego krewnych.
W tym artykule: W drodze na wykopaliska. Trekking na rzecz nauki Cel badań – jaskinie zasiedlone dziesiątki tysięcy lat temu Realia badań wykopaliskowych Pytania czekają na odpowiedzi. Potrzebne dalsze badania Dotarcie do jaskini – celu badań – zajęło archeologom kilka dni. Ekspedycja w Uzbekistanie odbyła się w 2023 roku. Trasa wiodła przez szczyt Duży Chimgan o wysokości 3300 m n.p.m. W czasach sowieckich było to miejsce obozów szkoleniowych dla początkujących alpinistów. Potem nie było już żadnej widocznej ścieżki. Wizualnie masywy te przywodzą na myśl Tatry Zachodnie, ale – jak podkreślają naukowcy – na sterydach. W drodze na wykopaliska. Trekking na rzecz nauki – Narzędzia do prowadzenia wykopalisk i sprzęt do biwakowania pod gołym niebem nieśliśmy na naszych plecach – mówi National Geographic Polska kierowniczka ekspedycji, dr hab. Małgorzata Kot z Wydziału Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego. Waga takiego zestawu łącznie z wodą i prowiantem? Około 25–45 kg. – Po drodze spotkaliśmy ostatnich pasterzy schodzących na zimę z gór. Powiedzieli nam, że dalej za nimi nie ma już nikogo i zostajemy w górach sami – wspomina dr hab. Kot. Z tym „sami” nie było to do końca prawda. Archeolodzy dostali wcześniej ostrzeżenie: niedźwiedzie w górach są wyjątkowo niespokojne, bo całe lato panowała susza. A owce to stosunkowo łatwy łup dla tych zwierząt. Gdy ostatni pasterze sprowadzą swoje stada na zimę w doliny, niedźwiedzie chodzą głodne. Wybór pory roku na wyprawę był podyktowany stanem wody w rzekach. Jesienią jej poziom jest najniższy i najłatwiej jest je przejść. A idąc, trzeba je przechodzić wpław. Ze sprzętem na plecach jest to zawsze problematyczne. Cel badań – jaskinie zasiedlone dziesiątki tysięcy lat temu Po co ten cały trud i znój? Celem archeologów w 2023 roku były dwie jaskinie położone wysoko w górach Tien Szan, na pograniczu Uzbekistanu i Kirgistanu. Takie miejsca to skarbnice wiedzy o najbardziej odległej przeszłości człowieka. Archeolodzy liczyli, że odnajdą tam odpowiedzi na najbardziej fundamentalne pytania. Kiedy i w jakich kierunkach człowiek współczesny rozprzestrzenił się po świecie? – To, co odkryliśmy dotąd na stanowiskach otwartych w tym regionie, to narzędzia kamienne sprzed 70 tysięcy lat, które noszą cechy pewnej innowacji technologicznej. To zaskoczenie, bo podobne zabytki na Bliskim Wschodzie, na Ałtaju i w Mongolii datowane są maksymalnie na 45–50 tysięcy lat – relacjonuje ekspertka. Wyniki tych badań opublikowali jakiś czas temu w prestiżowym piśmie „Antiquity”. Teraz archeolodzy chcieli znaleźć podobne zabytki w jaskiniach. Na razie bezskutecznie. Ta innowacja polegała na znalezieniu sposobu na produkcję seryjną długich odłupków kamiennych o równoległych krawędziach, które archeolodzy nazywają wiórami. To z wiórów produkowano następnie rozmaite narzędzia. – Produkcja wiórów kamiennych jest tez bardzo ergonomiczna – podkreśla badaczka. Z jednej bryły kamienia powstaje wiele niemal identycznych form gotowych do dalszej obróbki w narzędzia. Wcześniej ta powtarzalność była na poziomie jednego czy dwóch odłupków o celowym kształcie na bryłę, a pozostałe 50–100 odłupków to były odpady. Co zatem oznaczają znaleziska z Uzbekistanu? Odpowiedź nie jest łatwa. Są dwie możliwości. Być może oznacza to, że archeologom w uzbeckich górach udało się znaleźć ślady po najstarszej migracji człowieka współczesnego do Azji Centralnej już 70 tysięcy lat temu. Druga możliwość: innowację technologiczną wymyślili może neandertalczycy lub denisowianie, czyli krewni człowieka współczesnego. W ostatnich latach archeolodzy ujawniają, że neandertalczyk władał językiem, grzebał swoich zmarłych, chorych otaczał opieką i nosił okrycia. Był więc bliższy ludziom współczesnym, niż się nam wcześniej wydawało. Realia badań wykopaliskowych Warunki pracy w terenie nie było komfortowe. Jedna z badanych jaskiń okazała się na co dzień zamieszkała przez niedźwiedzie. W środku były ich dwa legowiska. Na szczęście w czasie, gdy naukowcy w niej obozowali, nie spotkali ani jednego. Świeże, parujące jeszcze niedźwiedzie odchody na ścieżce przed pieczarą świadczyły jednak o tym, że zwierzęta były ciągle obok pobliżu. Jaki był plan na wypadek spotkania z misiami? – Petardy odstraszające te zwierzęta były nie do kupienia, nie mówiąc o broni. Postawiliśmy na silną stroboskopową lampę. A na wszelki wypadek spaliśmy w jednym namiocie. W drugim umieściliśmy cały prowiant – mówi dr hab. Kot. Niska temperatura zniechęciła badaczy do wystawienia całonocnych wart. Nawet w namiocie było zimno. Śpiwory przymarzały im czasem w nocy do ścian namiotu. Przyroda nie była ciągle złowroga. Na przykład na szlaku biało-czerwonym ciągle towarzyszyły orły. – Latały nad nami, pod nami. Wszędzie. Są naprawdę piękne – nie kryje zachwytu archeolożka. Przed członkami ekspedycji czmychały do nor liczne stada świstaków. Widoki wysokich gór zapierały dech w piersiach. Pytania czekają na odpowiedzi. Potrzebne dalsze badania Nie jest jasne, kto mieszkał w Tien Szanie w obecnym Uzbekistanie 70 tysięcy lat temu i produkował narzędzia z kamiennych wiórów. – Na to odpowiedzieć mogą tylko paleogenetycy i paleoantropolodzy. Ale aby dostarczyć im danych, muszę poszukać jaskiń z kośćmi – podkreśla archeolożka. Oznacza to dalsze wyprawy w niegościnne góry zachodniego Uzbekistanu. Uzbekistan poza sezonem: Droga do Samarkandy 44 stopnie w cieniu? Nic dziwnego, że latem w Uzbekistanie nie ma turystów. I że ceny spadają! W ostatniej ekspedycji oprócz dr hab. Kot wzięli udział Michał Leloch z Wydziału Archeologii UW, prof. Marcin S. Przybyła z Instytutu Archeologii UJ oraz Gayrathon Mukhtarov z Narodowego Centrum Nauki Uzbeckiej Akademii Nauk. Na fragmenty szkieletów na razie nie udało się natknąć. W planach jest zbadanie 30 jaskiń. Do tej pory archeolodzy zbadali tylko kilka. Projekt potrwa kilka kolejnych lat. Będzie prościej z dotarciem do Uzbekistanu, bo od marca wreszcie można polecieć do tego kraju bezpośrednim połączeniem uruchomionym przez LOT. Ta wiadomość cieszy polskich badaczy, którzy przyznają, że czekali na to od dłuższego czasu. Zwracają uwagę na to, że o wiele łatwiej będzie im przewozić sprzęt i próbki do analiz laboratoryjnych. – Uzbekistan to wyjątkowy kraj o unikatowej kulturze. Bardzo lubię tam wracać – kończy dr hab. Kot. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
LOT uruchomił stałe połączenie z Uzbekistanem. To będzie hit tego roku
Bajkowa Samarkanda, plantacje pistacji i wielobarwne szale z kaszmiru. Nie potrzebowałem tysiąca i jednej nocy. Wystarczyły dwie, aby się przekonać, że Uzbekistan to podróżnicze „next best thing”.
W tym artykule: Jak dolecieć do Uzbekistanu? Samarkanda – miasto z orientalnej bajki Taszkent – Z tradycją w nowoczesność Co zjeść w Uzbekistanie? Informacje praktyczne Jeszcze kilka lat temu podróż do Uzbekistanu wymagała sporo zachodu. Kraj niechętnie przyznawał wizy zagranicznym turystom, a bezpośrednich połączeń lotniczych z Azją Środkową właściwie nie było. Wiele zmieniło się po śmierci Isloma Karimowa, wieloletniego przywódcy Uzbekistanu. W 2018 roku zniesiono wizy dla kilkudziesięciu państw (w tym Polski). 13 marca tego roku inaugurowano pierwsze stałe połączenie lotnicze z Unią Europejską na trasie Warszawa-Taszkient. Połączenie obsługują Polskie Linie Lotnicze LOT. Jak dolecieć do Uzbekistanu? Do Taszkientu można polecieć z Warszawy aż 3 razy w tygodniu. Rejsy zostały zaplanowane na środy, piątki i niedziele. W podróż powrotną samoloty wyruszają w poniedziałki, czwartki i soboty. W kwietniu i w maju w rozkładzie pojawią się dodatkowe rejsy we wtorki z planowanymi powrotami do Warszawy w środy. Lot do Taszkientu trwa niecałe 6 godzin. Rejsy są obsługiwane przez wygodne Boeingi 737 Max 8. Podczas podróży pasażerowie otrzymują ciepły poczęstunek i przekąski. Taszkient to kolejny nowy kierunek, który pojawił się w siatce połączeń LOT-u. Przypominamy, że w ubiegłym roku zostały otwarte połączenia m.in. z Wrocławia do Seulu i z Rzeszowa do Mediolanu. A jeszcze w tym roku z Polski polecimy LOT-em bezpośrednio do Rijadu (Arabia Saudyjska) i Aten (Grecja). Samarkanda – miasto z orientalnej bajki „Mister, mister” – biegnie za mną młody handlarz na miejscowym bazarze w Samarkandzie. Z dużych drewnianych stoisk sypią się kolorowe i aromatyczne przyprawy. Czego tu nie ma! Kardamon, imbir, szafir, kolendra i ogromne owoce granatowca. Mam poczucie, jakbym przeniósł się do jednej z opowieści z „Księgi tysiąca i jednej nocy”. Handlarz, od którego właśnie kupiłem worek świeżych pistacji, postanowił dać mi jeszcze duży plaster chałwy. Choć wcale o to nie zabiegam – jako gość w jego kraju – mogę liczyć na specjalne traktowanie. Podróżników traktuje się tu z dostojnością. Na uzbeckich bazarach wciąż żywa jest sztuka negocjacji, choć ceny już na wstępie są niskie. Decyduję się więc na większe zakupy. Poza orzechami do Polski wrócą ze mną ręcznie zdobione ceramiczne miseczki na przekąski i kolorowe szale z kaszmiru. Do Samarkandy przejechałem jednak przede wszystkim by zobaczyć ślady dawnej bogatej przeszłości miasta. To jedno z najdłużej nieprzerwanie zamieszkanych miast świata. Szczyt swojej potęgi osiągnęło w XIV wieku jako stolica imperium Tamerlana (Timura Lenka). Ten jeden z największych władców w dziejach Azji Środkowej był uzdolnionym wojskowym i administratorem, którego państwo rozciągało się od Indii po Persję. Tamerlan był również patronem sztuki i nauki, co doprowadziło do rozkwitu kultury w jego imperium. To w Samarkandzie skupiała się wielokulturowa elita artystyczna i intelektualna kraju. Timur sprowadził do miasta uczonych poetów i architektów. Jego wnuk Uług Beg kontynuował dzieło dziadka, wznosząc w stolicy słynne obserwatorium astronomiczne. Do dziś w Samarkandzie można podziwiać zachwycającą architekturę z czasów Timura i jego dynastii. Na mnie największe wrażenie zrobił Registan – zabytkowy główny plac Samarkandy, otoczony dawnymi medresami, czyli szkołami koranicznymi. Fantastycznie dekorowane ornamentami budynki pokrywają bajkowe kopuły o niebieskozielonym kolorze, który ma przywoływać na myśl niebo. Zamykam oczy i wyobrażam sobie, jak przed wiekami te niezwykłe kopuły witały zbliżających się do miasta podróżników na wielbłądach. Cały kompleks architektoniczny Registan jest od 2001 roku wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Polacy popłynęli na Svalbard. W jednej z oaz rośnie tam wyjątkowa roślina mięsożerna Svalbard, wbrew pozorom, może zachwycać bioróżnorodnością. Polacy dotarli tam do najbardziej na północ wysuniętego siedliska rośliny mięsożernej na świecie – tłustosza alpejskiego. ... Taszkent – Z tradycją w nowoczesność Stolica Uzbekistanu może nie zachwyca architekturą, miasto ma jednak swój wyjątkowy vibe. Ulice Taszkentu tworzą pierzeje monumentalnych gmachów pamiętających czasy Związku Radzieckiego. Gdzieniegdzie można zobaczyć nowsze, kolorowe postmodernistyczne budynki o nieoczywistych kształtach i kolorach. Nad miastem góruje wzniesiona w 1985 roku ogromna wieża telewizyjna (Toshkent teleminorasi) wysokości 375 metrów. Podróżnicy najczęściej odwiedzają taszkenckie świątynie. I nie są to wyłącznie meczety. „Nie pisz, że jesteśmy religijni, bo nikt tu nie będzie chciał przyjechać” – mówi mi Abdullah, lokalny przewodnik. „Jesteśmy w większości muzułmanami, ale jesteśmy bardzo tolerancyjni”. I rzeczywiście, w samym Taszkiencie działa kilkanaście cerkwi, dwie synagogi, zbory protestanckie, a nawet polski kościół katolicki. Budowa Katedry Najświętszego Serca Pana Jezusa w Taszkencie ruszyła w 1912 roku z inicjatywy polskich kapłanów. Podczas pobytu w uzbeckiej stolicy wybrałem się na obiad do Centrum Pilawu (Osh Markazi’), gdzie za ogromny talerz lokalnego przysmaku płaci się zaledwie 25 tys. sumów, czyli jakieś 8 złotych. W ogromnej sali przy długich drewnianych stołach biesiadują całe uzbeckie rodziny. Kelnerzy w pośpiechu biegający po sali mają na głowie dōppi – okrągłe czapeczki bez daszka. Narodowy symbol Uzbeków. Jak tłumaczy mi jeden z kelnerów, dōppi mają na celu chronić przed upałem, ale też ukrywać łysinę. Co zjeść w Uzbekistanie? Kuchnia uzbecka mięsem stoi. Najpopularniejsze potrawy przyrządza się z przede wszystkim z baraniny i ryżu. Za danie narodowe można uznać pilaw, czyli ryż z dodatkiem warzyw, mięsa i aromatycznych przypraw. Pilaw powstaje w wyniku specjalnej techniki gotowania, w wyniku której ziarenka ryżu pozostają sypkie. Podczas święta Nouruz obchodzonego podczas równonocy wiosennej w całym kraju spożywa się przede wszystkim sumalak, czyli brązowy krem o konsystencji budyniu, przygotowywany z długo gotowanych zmielonych kiełków pszenicy z dodatkami. Słodkawy sumalak świetnie smakuje z lepioszkami – uzbeckim chlebem z misternie zdobionymi wzorkami, czasami w kształcie warkocza. Podróżując do Uzbekistanu, warto spróbować lokalnego wina. Największy i najbogatszy kraj Azji Środkowej w aż 90% tworzy pustynia. Mroźne zimy i upalne lata sprawiają jednak, że na niewielkich gruntach uprawnych doskonale czują się winorośle. Warto tu spróbować lokalnych win białych oraz czerwonych – zarówno wytrawnych, jak i półsłodkich i słodkich. Informacje praktyczne Najlepszy czas na podróż do Uzbekistanu to wiosna (od kwietnia do maja) i jesień (od września do listopada). Latem temperatury w Azji Środkowej przekraczają 40 st. C. Z Taszkentu do Samarkandy można się dostać szybkim i komfortowym pociągiem. Za bilet trzeba zapłacić od 140 tys. uzbeckich sumów (ok. 40 zł). Z powodu odmiennej flory bakteryjnej po przybyciu do Uzbekistanu mogą pojawić się lekkie kłopoty żołądkowe. Bezwzględnie należy unikać nieprzegotowanej wody, nieumytych warzyw i owoców oraz lodów z automatu. Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska". Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów w technologiach. Miłośnik tenisa i europejskich stolic.
Polecimy do „Perły Jedwabnego Szlaku”. Hitowe połączenie LOT-u aż 4 razy w tygodniu
Polskie Linie Lotnicze LOT nie zwalniają tempa i stale rozwijają swoją siatkę połączeń. Już niebawem pasażerowie podróżujący z Warszawy polecą do jednego z największych miast Azji Środkowej.
W tym artykule: LOT poleci do „Perły Jedwabnego Szlaku” Uzbekistan turystycznym hitem 2024? Sezon zimowy w branży lotniczej oficjalnie rozpoczął się jeszcze zanim spadły pierwsze płatki śniegu. Wraz ze zmianą czasu z letniego na zimowy przewoźnicy na całym świecie modyfikują swoją ofertę na najbliższe miesiące, dzięki czemu podróżni mogą skorzystać z nowych połączeń. Wiele nowości dla pasażerów lecących z Warszawy przygotowało stołeczne lotnisko Chopina, skąd polecimy m.in. do Rzymu, Aten, Manchesteru czy Agadiru w Maroku. – W zimowej siatce połączeń znalazły się atrakcyjne kierunki zarówno dla miłośników wyjazdów narciarskich, osób, które wybierają wypoczynek w cieplejszym klimacie, jak i podróżnych, którzy preferują krótkie miejskie wypady – podkreślają przedstawiciele portu. LOT poleci do „Perły Jedwabnego Szlaku” Prawdziwym hitem nadchodzących miesięcy zapowiada się nowe połączenie Polskich Linii Lotniczych LOT z Warszawy do Taszkentu. Początkowo rejsy do stolicy Uzbekistanu będą realizowane trzy razy w tygodniu – w środy, piątki i niedziele. Pierwszy z nich zaplanowano na marzec 2024 r. Natomiast od 2 kwietnia dostępne będą aż cztery loty w tygodniu, także we wtorki. Narodowy przewoźnik postanowił już teraz zwiększyć liczbę połączeń między oboma miastami ze względu na spore zainteresowanie trasą. Maszyny Boeing 737 MAX 8 będą startować z lotniska Chopina o godz. 23:00, a w porcie docelowym wylądują o 09:05 czasu lokalnego. W drogę powrotną ruszą tuż po godz. 10:00, a lądowanie w Warszawie będzie o 13:00 miejscowego czasu. Po 31 marca 2024, gdy wrócimy do czasu letniego, samolot będzie lądował w stolicy Uzbekistanu o godz. 07:55, a o 09:25 ponownie wyruszy do Polski. – Uzbekistan to jedno z najciekawszych turystycznie państw regionu Azji Centralnej oraz świata. Jestem przekonany, że kraj nazywany „perłą Jedwabnego Szlaku” skradnie serca polskich turystów. Coraz większe znaczenie odgrywa wymiana handlowa między Polską a Uzbekistanem, a każdego roku kolejne polskie firmy podejmują aktywność na tym rynku. Dodatkowo widzimy duży potencjał ruchu wśród obywateli Uzbekistanu rozpoczynających studia lub pracę w Polsce i Europie. Taki kapitał stwarza solidny fundament pod rozwój siatki połączeń PLL LOT w regionie Azji Centralnej – zaznacza Michał Fijoł, Prezes Zarządu PLL LOT. „Zielone miasto słońca” ma być hitem roku 2024. Dla Polaków to wciąż egzotyczny kierunek Lonely Planet opublikowało swój doroczny ranking „Best in Travel”. Na liście najlepszych miejsc do odwiedzenia w najbliższych dwunastu miesiącach nie brakuje niespodzianek. Uzbekistan turystycznym hitem 2024? Przypomnijmy, że w 2022 r. Uzbekistan odwiedziło ponad 5 milionów zagranicznych gości. Prym wiedli Kazachowie, Kirgizi, Turcy, a wśród europejskich turystów – Włosi i Hiszpanie. W minionym roku do „Perły Jedwabnego Szlaku” zawitało niespełna dwa tysiące Polaków. Wiele wskazuje na to, że ze względu na uruchomienie połączenia między Warszawą a Taszkentem, liczba ta w 2024 r. znacznie się powiększy. Położony w Azji Środkowej Uzbekistan jest jednym z najludniejszych krajów w regionie i drugim po Rosji najludniejszym krajem powstałym po rozpadzie ZSRR. Taszkent, stolicę i największe uzbeckie miasto, zamieszkuje ponad 2,5 mln osób. Źródło: PLL LOT. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
W odległych górach Uzbekistanu badacze penetrują labirynt jaskiń, żeby zdobyć poszukiwany od lat Mount Everest podziemi.
– Nie martw się, tutaj nie zginiesz – z czarnej otchłani dobiega kobiecy głos z wyraźnym rosyjskim akcentem. Larisa Pozdniakowa musi czytać w moich myślach. Jedyne, co wypełnia w tej chwili mój umysł, to strach przed utknięciem na zawsze w tej niemal dwukilometrowej czeluści. Od kilku godzin przemierzam ją z trudem, podążając za moją przewodniczką. Coraz głębiej i głębiej, do podziemnej krainy lodowych jaskiń zwanych Dark Star, czyli Ciemną Gwiazdą. Larisa, doświadczona w jaskiniach Uralu trzydziestoletnia grotołazka, zwinnie przeciska się przez serpentyny wąskich tuneli, a ja, sapiąc i stękając, nieporadnie usiłuję dotrzymać jej tempa. Jęzor ciemności pochłania światło naszych lamp czołowych zaledwie metr od nas. Niczym krety poruszamy się po omacku, powoli przemieszczając się wzdłuż zesztywniałych i utytłanych w błocie lin, które prowadzą nas korytarzami zwanymi w żargonie speleologów kotłami, studniami, meandrami czy kominami. Choć przejścia już od dawna naniesione są na mapę, czołgając się w górę i w dół, czuję się tak, jakbyśmy kręcili się w kółko. Doświadczenie, jakie mam we wspinaniu się po stromych szczytach, nijak się ma do wędrówki po skalnych głębinach. Wydrukowane mapy korytarzy są często bezużyteczne, GPS nie działa, do tego brak możliwości kierowania się gwiazdami. Dlatego pomimo zapewnień Larisy wiem, że sam nigdy nie zdołałbym wydostać się z tego podziemnego labiryntu. Zobacz galerię! Gdy wreszcie udaje mi się dogonić moją przewodniczkę, zatrzymujemy się na skalnej półce. Przed nami rozpościera się wielka tafla wody – jedno z wielu podziemnych jezior Ciemnej Gwiazdy. Larisa chwyta za lonżę przymocowaną do uprzęży i przypina ją do zabłoconej liny wystającej ze skały nad nami. Lina zawieszona jest ponad jeziorem i prowadzi prosto w czarną otchłań. Dzięki tyrolce grotołazi mogą pokonać jezioro bez zanurzania skafandrów w lodowatej wodzie. Larisa spogląda na mnie z zawadiackim uśmiechem, odwraca się i skacze prosto przed siebie. Przez chwilę jej jasny kucyk rozbłyskuje w świetle mojej czołówki, po czym znika w ciemności. Stoję sam, przestraszony. W tych mrocznych podziemiach znalazłem się na własne życzenie. Zgłosiłem chęć udziału w wyprawie eksplorującej system wapiennych jaskiń skrywanych w odległych górach Uzbekistanu. Grupa 31 uczestników składa się głównie z Rosjan niemówiących po angielsku. To oni w 1984 r. odkryli wejście do rozłożystego systemu lokalnych jaskiń, ale ten podziemny labirynt jako pierwszy zaczął badać w 1990 r. zespół brytyjskich grotołazów. Nazwę temu miejscu nadali na cześć amerykańskiego filmu satyrycznego s.f. z lat 70. – Dark Star. Już od chwili jej odkrycia Ciemna Gwiazda, podobnie jak Festiwalnaja, sąsiadująca sieć grot, uwodziła grotołazów z różnych zakątków świata, którzy zjeżdżali tu spragnieni ekstremalnych wrażeń. Bo podczas gdy w górach najwyższe szczyty zostały już zdobyte, pod ziemią czekają wciąż nowe nieodkryte przestrzenie. Tak naprawdę dziś więcej wiadomo o Marsie niż o tym, co kryje się pod powierzchnią naszej planety. Jaskinia Krubera w Gruzji, głęboka na 2197 m, to dziś najgłębsza znana na świecie grota. Jednak Ciemna Gwiazda z jej licznymi niezbadanymi jeszcze korytarzami może wkrótce przejąć laur pierwszeństwa. Do dziś dzięki ośmiu ekspedycjom odkryto tu ponad 17 km tuneli, z których najniższy znajduje się 900 m pod powierzchnią ziemi. Ale wiele przejść nie zostało jeszcze w pełni spenetrowanych. Z powodu odległości, niestabilnej sytuacji politycznej regionu, a częściowo także braku zaawansowanego sprzętu i technicznych umiejętności wymaganych do pokonywania takich przestrzeni. Wiele wypraw musiało zawrócić z najbardziej prozaicznej przyczyny – skończyły im się liny. Nie dziwi mnie to, patrząc, ile ich wykorzystaliśmy przy pokonywaniu zaledwie 300-metrowego odcinka od wejścia. Z Larisą połączono nas w bazie, dając jej za zadanie zaprowadzenia „Amierikańca” do Obozu Gotyckiego, 2 km w głąb góry. Mam spędzić tu dwa dni, dokumentując postępy prac speleologów przy odkrywaniu nowych przejść. Przedsmaku tego, co czeka mnie pod ziemią, doświadczam już na powierzchni, zmierzając ku naszej bazie położonej u stóp gór, gdzie zebrała się grupa światowej klasy grotołazów i speleologów w wieku od 22 do 54 lat z Rosji, Włoch, Izraela i Niemiec. Pierwszym przystankiem jest Taszkient, stolica Uzbekistanu. Stąd z setkami kilogramów jedzenia i sprzętu ruszamy autobusem przez spieczone słońcem równiny w kierunku Samarkandy, perły starożytnego Jedwabnego Szlaku, a następnie na południe, ku Bojsun blisko afgańskiej granicy. Po przejechaniu 185 km przenosimy się wraz ze sprzętem i żywnością do 6-kołowej żołnierskiej ciężarówki pamiętającej czasy Sowietów. Gdy docieramy do pasma Bajsuntau (Boysuntov), góry stopniowo rosną, osiągając wysokość 3,5 tys. m, by za chwilę gwałtownie opaść, tworząc panoramę postrzępionych szczytów i urwisk. Pomiędzy nimi w dolinach widać wioski Uzbeków i Tadżyków, którzy od stuleci zamieszkują te tereny, wypasają tu kozy, uprawiają arbuzy, śliwki, jabłka i orzechy, czerpiąc wodę z podziemnych rzek. To tutaj 30 lat temu Igor Ławrow, siedzący na- przeciw mnie geolog w okularach i z bujną brodą, odkrył strzelisty wapienny klif zwany później Xo‘ja Gurgur Ota. Wysoki na 365 m i długi na 35 km pozostaje przedmiotem badań i eksploracji do dziś. Powstał w wyniku ruchów tektonicznych, które wypchnęły warstwy wapienia i utworzyły z nich pionowe ściany skalne. Ławrow jako 24-letni student należał do Swierdłowskiego Klubu Speleologicznego badającego region Bajsuntau przy użyciu sowieckich map geologicznych. Któregoś dnia, idąc za radą lokalnego pasterza, Ławrow z kolegą, Sergiejem Matreninem, spotkali się z nauczycielem z pobliskiej wioski Qayroq. Okazał się miłośnikiem zwiedzania tutejszych grot. Na pytanie, gdzie znajduje się wejście do zwiedzanych przez niego jaskiń, nauczyciel wskazał monumentalną ścianę wapienia wyrastającą nad doliną. Z dołu w połowie wysokości skały widać było tajemniczy otwór. To on 30 lat później posłużył nam jako wejście do Ciemnej Gwiazdy. Gdy ciężarówka nie może podjechać po stromej skarpie, wyjmujemy nasze zapasy, sprzęt i przekładamy je na grzbiet 15 jucznych osłów, a sami ruszamy w dwudniową wędrówkę ku pierwszej bazie. Wszystkie znane siedem wejść do Ciemnej Gwiazdy odkryto w tej części góry i żeby się do nich dostać, niezbędne są liny i specjalistyczny sprzęt. Dotarcie do środka góry zajmuje nam kilka dni i wiele odcinków liny. Ale w końcu po pokonaniu 137 m udaje nam się wdrapać na wysokość otworu będącego głównym wejściem do jaskini (noszącym nazwę Iżewskaja lub R21). Stojąc tam, pojmuję, dlaczego grotołazi porównują to miejsce do żywej dychającej bestii. Na dole w bazie temperatura sięgała 38°C, zaś z bram jaskini bucha w nas mrożący krew w żyłach lodowaty podmuch. Nikt do końca nie jest w stanie wytłumaczyć, na czym polega system wentylacyjny Ciemnej Gwiazdy. Zauważono jedynie, że gdy ciśnienie barometryczne na zewnątrz jest wysokie, jaskinia „wydycha” powietrze. „Wdycha” zaś, gdy jest ono niskie. Skoro przez wejście, u którego stoimy, następuje wydech, gdzie indziej powietrze musi być zasysane do środka. Tylko gdzie? Gdy opuszczam się po zamarzniętym zboczu w głąb jaskini, nie mogę oprzeć się wrażeniu, że zanurzam się w paszczy monstrualnego pradawnego stworzenia. Gdy jesteśmy już w środku, Tonia Wotincewa, specjalistka od biologii molekularnej, przyczepia do ściany biały okrągły rejestrator danych. Jej zadaniem jest zaznaczanie na mapie nowych odkrytych miejsc. Ale widać, że bardziej niż eksploracja interesują ją dane naukowe. Im dalej się posuwamy, tym więcej rejestratorów pojawia się na ścianach jaskini. Będą tu mierzyć temperaturę, wilgotność, poziom CO2 przez kolejne dwa lata, a potem zostaną przeniesione do laboratorium do dalszej analizy. Wiele naukowych danych jednak można zebrać od razu, badając szatę naciekową wnętrza jaskini – mineralne osady w postaci stalagmitów wystających z podłoża bądź zwisających z góry stalaktytów. Analizując chemiczny skład nacieków i zamarzniętych kropel wody, które je tworzyły na przestrzeni tysiącleci, można uzyskać informacje na temat zmian klimatu na ziemi w poszczególnych okresach historii. Każdego roku podczas eksploracji tutejszych jaskiń badacze zbierają różnorodne dane, by móc poznać i zrozumieć nie tylko historię klimatu Azji Środkowej, ale także system wentylacji i naturalną architekturę obiektu. Dzięki tej wiedzy przyszli speleolodzy będą mieli większe szanse na odkrycie tu nowych przestrzeni. Podążając za Tonią, schylam głowę, by nie uderzyć w półprzezroczysty, niebieskawy łuk lodu, a następnie wchodzę do wielkiej groty mierzącej ok. 250 x 30 m zwanej Komnatą Pełni Księżyca. Jej ściany pokrywają delikatne kryształki lodu, które migoczą w świetle lamp niczym miliony miniaturowych lusterek lub gwiazdy rozświetlające nocne niebo. Dwa dni później stoję na brzegu podziemnego jeziora. Sam, bo Larisa zniknęła mi z pola widzenia. Prawdopodobnie czeka już po drugiej stronie wody. Przynajmniej mam taką nadzieję. I przypominam sobie opowieści o zaginionych w jaskini nowicjuszach, których nie szczędzą mi przy ogniskach Rosjanie. Próbują mnie nastraszyć. A ja, chcąc nie chcąc, stoję tu i myślę o Brytyjczyku, który skręcił w zły korytarz i zginął w czarnych odmętach jaskini. – Jego ciało odnaleziono dopiero rok później – słyszę w głowie słowa historii. Oprócz straszenia Rosjanie droczą się ze mną i testują moją wytrzymałość. Sprawdzają, jaki ciężar może unieść „Amierikaniec”, czy dobrze radzi sobie z linkami i jak dużo uwag jest w stanie znieść. Odganiam złe myśli, przyczepiam uprząż do liny i przedostaję się na drugą stronę jeziora. Gdy moje stopy lądują na płaskiej półce skalnej, schodzę i widzę zaokrągloną jamę wielkości igloo. Larisy nigdzie nie widać. Czyżby było to kolejne wyzwanie rzucone mi przez rosyjskich współtowarzyszy? Tym razem być może testują moją orientację w terenie. Do tej pory udawało mi się przejść przez wszystkie ich próby zwycięsko, z dystansem i uśmiechem na twarzy. Ale teraz nie jest mi wcale do śmiechu. W świetle rzucanym przez czołówkę widzę, że z zagłębienia odchodzą dwie odnogi. Nasłuchuję, czy z którejś z nich dochodzi jakikolwiek odgłos. Ale jedyne, co słyszę, to krople wody spadające do jeziora. Po chwili, żeby nie marnować baterii, wyłączam lampkę. Otacza mnie całkowita ciemność. Strumienie fotonów pokonują setki milionów kilometrów we wszechświecie i w prostej linii docierają niemal wszędzie. Ale tu, pod ziemię, nie mogą się przedrzeć. Jedyne światło, które rozjaśnia mroki Ciemnej Gwiazdy, to blask lamp badaczy i grotołazów. Wyobrażam sobie, jak musiał się czuć zaginiony Brytyjczyk, gdy światło jego czołówki zgasło, a on leżał w samotności i czekał. – Larisa! – wrzeszczę, ale głos odbija się jedynie od skalnych ścian. Na myśl przychodzą mi słowa przewodniczki: „Nie martw się, tutaj nie zginiesz”, i pojmuję, że to gorzki żart tutejszych weteranów. Pierwszy korytarz, którym idę, na szczęście szybko okazuje się ślepym tunelem. Drugi prowadzi do błyszczącej lodowej ławy. Na niej jak gdyby nigdy nic siedzi Larisa. Razem ruszamy w kierunku rozwidlenia w kształcie litery T. Nieopodal któryś z uczestników wyprawy zdążył ustawić już dwa kolorowe namioty, z których wydostaje się ciepłe światło lampy. Naraz dociera do nas męski głos: „Witamy w Obozie Gotyckim”. Żenia Tsurikin jest starszym i niezwykle poważanym przez resztę uczestnikiem zespołu. To jego dziesiąta wyprawa do Bajsuntau. Na co dzień zajmuje się rybołówstwem w rządowym instytucie, ale jego prawdziwym powołaniem jest eksploracja Ciemnej Gwiazdy. Nikt nie zna labiryntu tutejszych korytarzy lepiej niż on. – Żenia wie, dokąd prowadzi nowy tunel, zanim ten zostanie odkryty – szepce mi do ucha młody Rosjanin. Tymczasem starszy mężczyzna prowadzi nas w kierunku namiotów. U wejścia jednego z nich unosi się para i słychać cichy warkot piecyka. Zdejmuję kombinezon i dołączam do grupy osób, które wewnątrz tłoczą się wokół rozłożonej na podłodze mapy Ciemnej Gwiazdy. Szlaki odkrywane przy kolejnych wyprawach oznaczono na niej różnymi kolorami, całość rysunku przywodzi na myśl wielobarwny wykres układu krążenia człowieka. Wodząc brudnym palcem po krętej zielonej linii na mapie, Żenia dojeżdża do pewnego punktu, stuka w papier i szybko zaczyna mówić po rosyjsku. Wskazuje miejsce 37-metrowego wodospadu, przy którym utknęła poprzednia ekspedycja. Wkrótce i my mamy pokonać ten odcinek. Pierwszą noc w podziemiach spędzam w malutkim namiocie wraz z dwoma innymi badaczami. W ciemnościach nie wiadomo, kiedy jest dzień, a kiedy noc. Zespół dzieli się na podgrupy, które opuszczają i zjawiają się w obozie o różnych porach, śpią i jedzą na zmianę, zgodnie z grafikiem, którego nie ogranicza zachód słońca czy świt. Budzi mnie hałas. To trzej speleolodzy z Izraela wracają do bazy po czterech dniach prób przebicia się przez otwór zasypany rumowiskiem na dnie jaskini. Jeden z nich, młody geolog, tłumaczy, że najprawdopodobniej dotarli do nieprzepuszczalnej warstwy skalnej graniczącej z wapieniem. – Musimy iść w innym kierunku – wyjaśnia Boaz Langford. – Chcemy zbadać Czerwone Jeziora. Możesz iść z nami – proponuje. Ale zamiast zaczekać, aż założę kombinezon, rzuca naprędce parę wskazówek i znika. Pół godziny później stoję znów sam przed rozwidleniem dróg. Widzę dwie liny. Jedna zwisa w dół, druga zakręca w górę przewieszona nad czarną otchłanią, najpewniej nad przepaścią bądź jeziorem. Wybieram pierwszą linę i przeciskam się w dół, mijając falę pomarańczowych nacieków. Po chwili stoję na kolejnym rozdrożu i zastanawiam się, który z trzech tuneli wybrali Izraelczycy. Decyduję się na najmniej przerażającą opcję: podłużną szczelinę wielkości kanału wentylacyjnego wypełnioną na dnie wodą. Wpycham w nią plecak, następnie sam wciskam się do środka i powoli przesuwam do przodu, popychając głową swój ładunek. Opieram się przy tym na łokciach i palcach u stóp, żeby nie zamoczyć ciała w lodowatej wodzie. Nagle sufit obniża się i jestem zmuszony czołgać się na brzuchu. Po chwili szczelina bierze gwałtowny zakręt w dół i siłą mięśni opieram się, by w niego nie spaść. W tej chwili przypomina mi się kolejna tragiczna historia, która przydarzyła się w 2009 r. młodemu studentowi medycyny z USA zwiedzającemu jaskinie w Utah. On również, przeciskając się przez wąską szczelinę, natrafił na nagły spadek, włożył weń głowę, oczekując, że otwór się rozszerzy. Niestety utknął, uwięziony nogami do góry. Ratownicy znaleźli go, karmili i podawali wodę. Gdy już niemal udało im się go wyciągnąć, nagle zepsuł im się sprzęt. Chłopak umarł, a jego zwłoki, których nie można było wydostać, pozostawiono w szczelinie, którą ostatecznie zabetonowano. Ja mam więcej szczęścia. Gdy siła moich mięśni słabnie i wpadam do prostopadłego korytarza na wpół wypełnionego wodą, słyszę głosy ludzi. To Izraelczycy. Odkryli kolejny otwór prowadzący do jeszcze głębszych przestrzeni Ciemnej Gwiazdy. Kłócą się, który z nich zbada nowe miejsce jako pierwszy. – Ten tunel jest mój – przepycha pozostałych jeden z nich i zanurza się w czarnym otworze. Kiedy czas wyprawy dobiega końca, okazuje się, że większość nowych przejść, w których pokładano nadzieję, to ślepe zaułki. Zespół badawczy opuszcza więc jaskinie i szykuje się do powrotnej drogi do Taszkientu. Tymczasem Żenia i Aleksiej Seregin, młody i ambitny grotołaz z Rosji, nalegają by podjąć jeszcze jedną próbę. Chcą pokonać wodospad i znaleźć nowy tunel. Ruszają sami. Trzy dni później umorusani błotem, z triumfalnym uśmiechem na twarzy wracają do bazy. Opowiadają nam, jak dotarli do wodospadu i przeciskali się przez jedną z wąskich odnóg, która doprowadziła ich do kolejnej szczeliny mierzącej zaledwie 23 cm szerokości. Aleksiej próbował w nią wejść, ale nie zdołał wsadzić nawet głowy. Żenia uparł się i wcisnął czaszkę w otwór, raniąc skronie o lodowe skały. Ale się nie wycofał, skulił ramiona, wciągnął brzuch i mozolnie przemieszczał się centymetr po centymetrze w dół. Po pół godzinie wyczerpującej wędrówki dotarł do otworu, który ukazał przed nim przestrzeń wielkości moskiewskiego tunelu metra. W tle słychać było łoskot rwącego podziemnego potoku. Czy to tego przejścia Żenia szukał od 20 lat? Czy odkryty przez rosyjskich speleologów tunel nada wreszcie Ciemnej Gwieździe miano Everestu podziemi? Żenia desperacko chciał to sprawdzić i zbadać, dokąd zaprowadzi ich nowy korytarz, ale czas ekspedycji nieubłaganie dobiegł końca. Ekscytacja mężczyzn i radość z odkrycia udziela się pozostałym członkom wyprawy. Nawet ja, niedoświadczony „Amierikaniec”, doskonale zdaję sobie sprawę, że tak właśnie powinna kończyć się udana ekspedycja – zdobyciem nowego szlaku prowadzącego w nieznane i obietnicą kolejnej przygody, która czeka nas głęboko pod powierzchnią ziemi. Tekst: Mark Synnott Zdjęcia: Robbie Shone
W połowie drogi między Chinami a Paryżem. Nie tylko na mapie.
Na stopniach XVI-wiecznego meczetu siedzi kilku staruszków. Mają spalone słońcem twarze i tradycyjne kanciaste czapki na czubkach głów. Niedaleko nastolatek, który odbija piłkę o ścianę pięćsetletniej medresy Miri Arab. Oprócz nich nikogo. A przecież stoję na jednym z głównych placów miasta wpisanym na listę światowego dziedzictwa UNESCO! Gdyby Buchara leżała w Europie albo na Dalekim Wschodzie, z pewnością dawno już byłaby zadeptana przez turystów. Ale leży w Azji Środkowej, w pół drogi od tego, co większość z klientów biur podróży uważa za ciekawe i na co chętnie wydałoby oszczędności z całego roku. W pół drogi od Chin, w pół od Paryża. W połowie Jedwabnego Szlaku. Herbata, przyprawy, jedwab, porcelana… Choć od dawna nie suną już przez Bucharę karawany, wciąż czuć w mieście atmosferę dawnych targów, przeładunków, kupieckich ustaleń. To tu handlarze z Aleppo i Bagdadu spotykali swoich biznesowych partnerów z chińskiego Kaszgaru czy indyjskiego Dźharkhandu, a pośrednicy i sklepikarze zbijali fortuny. To tu toczyło się życie naukowe i artystyczne, które miało wpływ na cały, nie tylko muzułmański świat. Najlepszym przykładem jest Abu Ali Husain ebn Abdallah Ebne Sina znany w Europie jako Awicenna, syn perskiego urzędnika podatkowego, który już w wieku 18 lat został lekarzem tutejszego władcy Nuh Ibn Mansura. A potem jednym z najwybitniejszych filozofów i uczonych średniowiecza. Jest już wieczór, miasto stopniowo odżywa. Za dnia temperatura sięga 42°C w cieniu (w słońcu termometr pewnie by się stopił). Aby nie spłonąć żywcem kilka godzin temu, musiałam przemykać od cienia do cienia, nieustannie schładzając czoło wilgotną chusteczką, a podeszwy tenisówek zaczęły mi się topić od chodzenia po rozpalonych chodnikach. Dziennie wypijam co najmniej 4 litry wody. Trudno uwierzyć, ale zimą otaczająca miasto pustynia Kyzyłkum pokrywa się śniegiem, a mróz potrafi sięgać –20°C. Już wiem, że najlepiej przyjechać do Uzbekistanu wiosną lub jesienią. Muzułmańskich zabytków są w Bucharze dziesiątki: najstarszy meczet pochodzi jeszcze z IX w., a w jego podziemiach mieszczą się V-wieczne ruiny świątyni zoroastryjskiej wybudowanej na ruinach jeszcze starszej, buddyjskiej. Zaczynam się martwić, że 10 GB pamięci w aparacie nie starczy na uwiecznienie tych wszystkich misternych mozaik, turkusowych arabesek, idealnie proporcjonalnych wież, ogromnych błękitnych kopuł. Najbardziej pociąga mnie plac wokół minaretu Kalon, 47-metrowej wieży z 1127 r. Wygląda, jakby była w części zrobiona z koronki, ale to pozory. Jest mocna i stabilna. Została skonstruowana tak, by wytrzymywać nawet silne trzęsienia ziemi. I od 900 lat jej się to udaje. Z jednej strony minaretu mieści się medresa Miri Arab (ta o której ścianę nastolatek kopał piłkę), z drugiej meczet Kalon. Oba budynki lśnią od kunsztownych niebieskich wzorów. I mają siłę magnesu. Przychodzę tu i rano, i w południe, i na zachód słońca. Obserwuję bucharskie życie: rozklekotane łady powoli toczące się drogą, dzieciaki bawiące się w berka na placu przed minaretem. W Bucharze zabytki wtopione są w miasto, idealnie pasują do ulepionych z ziemi domów i wąskich uliczek. Nie ma tu postkomunistycznych bloków, sieciowych sklepów. Nie ma zakorkowanych, roztrąbionych ulic. Zamiast tego jest leniwy spokój, cisza zakłócona jedynie dobiegającą z jakiegoś okna tradycyjną muzyką. W powietrzu unosi się zapach świeżo pieczonego chleba – lepioszki. Można ją kupić na każdym rogu, zazwyczaj od starszych kobiet. To prawdopodobnie najlepsze i najpiękniejsze pieczywo na świecie. Każdy placek zdobi dziurkowany wzorek. Do popicia lepioszki najlepsze są uzbeckie wina (choć Uzbekistan jest krajem muzułmańskim, alkohol jest tu łatwo dostępny). Na ich degustację udaję się do budynku starego karawanseraju, czyli zajazdu dla karawan. Lutfiya Achilova, enolog, wita mnie z uśmiechem i stawia na stole najpierw uzbecką, a potem polską flagę. Jest przygotowana na turystów z prawie każdego kraju. Prawie, bo jak sama przyznaje, ostatnio zaskoczyli ją podróżnicy z Wysp Owczych. Takiej flagi jeszcze nie ma, a za duńską mogliby się obrazić. Kto szczególnie lubi uzbeckie wina? – Co ciekawe, Irańczycy – mówi Achilova. – Skoro u siebie nie mogą, to przyjeżdżają do nas. Piją, proszą o dolewki i zwykle kończy się śpiewami – zdradza. Ja degustuję z umiarem, choć muszę przyznać, że uzbeckie wina są naprawdę pyszne. Tym bardziej godne podziwu, że klimat do uprawy winorośli Uzbecy mają ciężki – susza, upały, mrozy. Na koniec decyduję się kupić butelkę białego, wytrawnego shirazu dla rodziny w Polsce. Cena? 12 tys. somów, czyli ok. 20 zł. Wyciągam z plecaka reklamówkę banknotów. W Uzbekistanie noszenie portfela mija się z celem. Najwyższy nominał to 1000 somów. Za obiad dla dwóch osób w przeciętnej restauracji trzeba zapłacić jakieś 25 tys., czyli spory plik. Nic dziwnego, że Uzbecy mają godne podziwu zdolności w przeliczaniu banknotów palcami. Po degustacji win wracam do mojego hotelu przez kryte średniowieczne bazary. Manewruję pomiędzy straganami, na których leżą ręcznie malowane szkatułki, puzderka, a przede wszystkim haftowane jedwabiem szale, poduszki, pościel, narzuty na łóżko. Przemykam się pod pracowniami, gdzie wykuwa się misy, talerze, dzbany. Rzemieślnicy kończą już pracę, odkładają pędzle i dłuta. Rozwijają na ziemi czerwone dywany, na których będą grać z przyjaciółmi w karty czy tryktraka. Rozkładają plansze, ustawiają pionki. Po Bucharze Samarkanda wyaje się nowoczesną metropolią. Są tu ruchliwe szerokie ulice, banki, supermarkety pełne zachodnich produktów. Znajduję tu i polskie krówki, i czekoladki Wedla, a nawet mleko znad Wisły. Ale choć brak bucharskiej atmosfery, zabytki Samarkandy i tak zachwycają. Najbardziej te w kompleksie mauzoleów Szahi Zinda. Prawda, że brzmi to jak z Baśni tysiąca i jednej nocy? I tak też wygląda. To tu znajduje się jedna z najkunsztowniejszych budowli muzułmańskiego świata. Drzwi w drzwi stoją XIV-wieczne mauzolea. Niektóre z nich były tak świetnie pomyślane, że mimo upływu wieków nie wymagają remontu. Jeden z budynków mieści grobowiec Qusam ibn-Abbasa, kuzyna Mohameta, który według legendy przywiózł w VII w. do Uzbekistanu islam. W pełnym przepychu wnętrzu rozstawiono pod ścianami wąskie ławeczki. Siadam na jednej z nich i podziwiam piękną kopułę sufitu. Nagle miejsce obok zajmuje mężczyzna w średnim wieku i zaczyna recytować śpiewnym głosem wersety z Koranu. To muezin wzywający wiernych do modlitwy. Ma piękny głęboki, hipnotyczny wręcz głos. Zrywa się wiatr, a niebo złowieszczo ciemnieje. Kiedy wychodzę z kompleksu Szahi Zinda, czuję na twarzy ostre smagania pyłu. Zbliża się burza piaskowa. Wszystko trwa tylko kilka minut i cichnie tak nagle, jak się zaczęło. Około 80 proc. Uzbekistanu to pustynia, która od wieków próbuje wedrzeć się do miast. Z piaskiem w zębach i we włosach wracam do swojego pensjonatu. Już od bramy uwodzi mnie zapach obiadu. Zamawiam herbatę i siadam po turecku na wściekle kolorowych poduchach przy jednym z niskich stołów stojących w ogrodzie. Jak w każdym uzbeckim domu, hotelu i restauracji dzbanek i miseczki do picia mają niebiesko-złoto-biały wzór przypominający kwiat bawełny (roślina stanowi podstawę tutejszej gospodarki i to na jej uprawy poświęcono Jezioro Aralskie). Dizajn piękny i pewnie dlatego aż tak popularny, że filiżanek, talerzy czy czarek z innym wzorem po prostu nie sposób dostać na uzbeckich straganach. Następnego dnia wstaję o 4.30, żeby zdążyć na wschód słońca. Wszyscy zachwalają, że nad meczetami Registanu, placu będącego niegdyś centrum średniowiecznej Samarkandy, wygląda zjawiskowo. Oficjalnie kompleks ten jest z samego rana dla turystów zamknięty, ale jak to bywa w Uzbekistanie – jeśli postoi się przy strażnikach wystarczająco długo, wszystkie bramy da się otworzyć. Nauczyłam się tego w Taszkencie – najpierw muzeum Timurydów (dynastia założona przez Timura w 1370 r.) okazało się czynne po godzinach, potem podobnie otwarto dla mnie muzeum Moyie Mubarek, gdzie znajduje się najstarszy, VII-wieczny, Koran świata. O 5 rano jestem w Registanie praktycznie sama i mogę wejść, gdzie chcę. Chodzę cichymi krużgankami, podziwiam misterne dzieła średniowiecznych rzemieślników. Na koniec wspinam się na jeden ze strzelistych minaretów medresy Ulugbeka, by zobaczyć z góry skąpaną porannym światłem Samarkandę. Ten widok zdecydowanie wart jest zarwanej nocy. Tego samego dnia jadę taksówką przez Góry Zarafszańskie, które są przedmurzem Himalajów. Mój cel to Shahrisabz, miasto w którym 9 kwietnia 1336 r. urodził się największy bohater narodowy Uzbekistanu – Timur Chromy zwany też Tamerlanem. Droga prowadzi przez przełęcz Takhtakaracha, na krętej szosie więcej jest kóz niż samochodów. Samo Shahrisabz jest – w porównaniu do Samarkandy – raczej skromne, jednak ruiny pałacu letniego Timura świadczą o świetnej przeszłości tego miasta. Dla mnie największą atrakcją jest jednak bazar – pełen ludzi, gwaru, zapachów świeżego cynamonu i szafranu. Miejsce, gdzie w jednej budce można kupić i złociste chusty na głowę, i krwisty barani udziec. Kiedyś, żeby dotrzeć z Samarkandy do Taszkientu, karawana musiała iść około tygodnia. Dziś to teoretycznie krótka i przyjemna jazda pociągiem. Teoretycznie, bo w praktyce pustynia daje mi popalić. Miały być trzy i pół godziny i klimatyzacja. Jest siedem godzin i piekarnik, bo generator nie działa. Za oknem niekończące się połacie bladego piasku i żwiru. Całe szczęście, że mam przy sobie zamrożone butelki z wodą, którymi mogę się ochładzać. Kiedy w końcu wysiadam w Taszkencie, z ulgą spieszę w chłodne podziemia metra. Nie uchodzę jednak daleko, gdyż zatrzymuje mnie policja. Paszporcik do kontroli. Otworzyć plecak. Pokazać potwierdzenie zameldowania (każdy turysta musi być zarejestrowany w hotelu i zawsze mieć przy sobie odpowiedni kwitek – jak nie, to mandat, nawet do tysiąca dolarów). Te zatrzymania przez policję to w Taszkencie plaga. Czasami trzeba się wylegitymować na każdej stacji metra i w każdym przejściu podziemnym, i przy wejściu, i przy wyjściu. Niektórzy zachodni turyści traktują „zbieranie” zatrzymań przez policję jako rodzaj zabawy – im więcej jednego dnia, tym lepiej. Mnie to aż tak nie bawi. Policja pilnuje też, żeby nie robić zdjęć w metrze. Nie wolno, bo to ważny obiekt wojskowy. A byłoby co fotografować! Taszkenckie metro jest jednym z najpiękniejszych na świecie. Każda stacja inna, wyłożona a to marmurami, a to granitem. Są kryształowe żyrandole, malowane sufi ty, mozaiki. Zakaz zakazem, a w internecie i tak można znaleźć stąd sporo fotografii. W końcu, już w stolicy przyszedł czas na pamiątki. W XVI-wiecznej medresie Barak Chan mieszczą się maleńkie sklepiki, w których rzemieślnicy sprzedają i zarazem wyrabiają swoje produkty: malują precyzyjne miniaturki, haftują, rzeźbią i kują. Już z daleka słychać dźwięki dłut i pił. Kiedy wchodzę do jednego z butików-warsztatów, w drzwiach wita mnie młoda dziewczyna. W ofercie: pięknie haftowane jedwabnymi nićmi narzuty na łóżka, poszewki na poduszki, tradycyjne czapki duppi i kolorowe torby. Widząc moje zainteresowanie, dziewczyna tłumaczy mi, że wszystko to haftowane jest przez panny z uzbeckich wiosek. Z takiego haftu kawalerowie mogą dowiedzieć się wiele o charakterze dziewczyny i zdecydować, czy warto ją poślubić. Drobny ścieg świadczy o cierpliwości, dobrze dobrane kolory – o guście, ciekawe, oryginalne wzory – o rozumie. Dochodzę do wniosku, że ja z moją niezdolnością do haftowania na uzbecką żonę się nie nadaję i przechodzę do sklepiku obok. Tam w oko wpada mi misternie zdobiona lakowa szkatułka. Piękna, ale droga. Przyglądam się jej dokładniej, jest lekko uszkodzona. OK, kupię, ale za dużo niższą cenę. Sprzedawca nie daje się zbić z pantałyku, podmalowuje ją dla mnie na poczekaniu. Przyglądam się cacku. I płacę za nią resztę banknotów, które zostały mi w reklamówce. Tak dobija się targu na Jedwabnym Szlaku. Marta Zaraska
Uzbekistan można zwiedzić całkiem tanio i bezpiecznie. Oto nasze sposoby.
W podróżach do serca Azji wyspecjalizowały się agencje nastawione na drogie, zorganizowane wycieczki. A szkoda, bo Uzbekistan można zwiedzić całkiem tanio i bezpiecznie. Przedstawiamy 6 sposobów na tanie podróżowanie po Uzbekistanie: 1. Prześwietl pośredników Władze uzbeckie preferują turystów zorganizowanych. Aby dostać wizę, należy okazać specjalny voucher i przedstawić dokładną trasę podróży łącznie z adresami hoteli. Możemy to załatwić u pośredników wizowych. Potem opłaca się już unikać pośredników. 2. Wynajmij mieszkanie Tanich noclegów lepiej szukać poza obrębem starówki. Warto wynająć mieszkanie, zwłaszcza w Taszkencie. Pełno ogłoszeń jest w internecie i gazetach. Taki lokal można wynająć nawet na jeden lub dwa dni. 3. Jedz z miejscowymi Znakomite jedzenie znajdziecie w tanich knajpach dla miejscowych, których pełno na bazarach i w okolicach dworców. 4. Unikaj banków i bankomatów Tak… W Uzbekistanie obowiązuje oficjalny i czarnorynkowy kurs walut. 5. Uważaj, czym jedziesz W kraju są superszybka kolej (tylko między Taszkentem a Samarkandą), zwykłe pociągi, indywidualne i zbiorowe taksówki, eleganckie autobusy i tanie busiki. Warto podążać za miejscowymi, których na ogół nie stać na luksusy. Jeśli taksówkarz twierdzi , że w konkretne miejsce może was dowieźć tylko on, upewnijcie się, czy nie jeździ tam rejsowy autobus. 6. Targuj się do skutku Targowanie jest tu częścią rytuału. Warto pamiętać o kilku zasadach: targowanie zacznij od zbicia zaproponowanej ceny o co najmniej połowę, nigdy nie podawaj na początku sumy, jaką naprawdę jesteś gotów zapłacić.
To najważniejsze i najpiękniejsze miasto Jedwabnego Szlaku. Odkryj Samarkandę
Kiedyś przyciągało kupców i naukowców, dziś spragnionych Orientu podróżników. Czas na 22. z 50 podróży, które trzeba w życiu odbyć
Nie bez powodu jej nazwa tak często pojawia się na etykietach drogich perfum (tych z nutką piżma), szyldach eleganckich hoteli w orientalnym stylu czy w tytułach książek fantasy. Samarkanda od wieków rozbudza wyobraźnię. Jest obietnicą samą w sobie... Porzućmy jednak opisy jak z Baśni tysiąca i jednej nocy i przejdźmy do konkretów. Tak też zrobił w 1369 r. Timur, który objął panowanie nad Samarkandą ponad wiek po zburzeniu jej przez Mongołów. Zamiast rozpaczać nad upadkiem tego najwspanialszego miasta Jedwabnego Szlaku (to tu np. powstała pierwsza poza Chinami papiernia!), sprowadził do niego najlepszych artystów, architektów i rzemieślników z całego imperium (a to rozciągało się wówczas od Indii po Turcję). Samarkanda szybko stała się centrum nauki, kultury i sztuki muzułmańskiego świata. Największy rozkwit przeżywała w XV w. za czasów panowania wnuka Timura – Uług Bega. To wtedy powstały m.in. obserwatorium astronomiczne czy zjawiskowa, kopiowana potem w całej Azji Środkowej turkusowa medresa przy Registanie, głównym placu miasta. (SZA) NO TO W DROGĘ: CO ■ M.in. meczet Bibi Chanum (XIV w.), zespół medres Registan (XV–XVII w.), mauzoleum Shah-i Zinda (XIV–XV w.), średniowieczny układ ulic. Komu mało, może jechać do pobliskiej Buchary oraz Chiwy. KIEDY ■ Najlepiej wiosną lub jesienią.
Leon Barszczewski: brawurowa wyprawa do Samarkandy 1876 – 1897
Trzeba umieć patrzeć i odtwarzać tylko rzeczy istotnie piękne lub na utrwalenie zasługujące. Tę myśl niczym mantrę Leon Barszczewski powtarzał za każdym razem, gdy naciskał spust migawki swojego ważącego przynajmniej 10 kg aparatu fotograficznego.
Przez 20 lat był on jego najwierniejszym przyjacielem, towarzyszem każdej z 23 wypraw w głąb Azji Środkowej, które zaowocowały odkryciem starożytnej Samarkandy, opisaniem ludów zamieszkujących tamte tereny i zlokalizowaniem cennych złóż surowców mineralnych. Szkoda, że o tych odkryciach nikt już nie pamięta. Szkoda, że niewiele osób w ogóle o nich słyszało. Czy Leonowi Barszczewskiemu marzyły się epokowe odkrycia? Nazwisko zapisane w annałach? Na pierwsze pytanie zapewne odpowiedziałby „tak”. Na drugie z wrodzoną sobie skromnością rzekłby: „niekoniecznie”. Ale na razie jest marzec 1876 r. i tego, jak będzie wyglądało jego dalsze życie, 27-letni Leon jeszcze nie wie. Wysoki, barczysty, obdarzony sokratesowskim czołem i przenikliwym spojrzeniem świeżo upieczony oficer armii carskiej wyrusza ze swoim oddziałem na pierwszą placówkę – do Emiratu Buchary (dziś terytorium Uzbekistanu). Położone w centralnej Azji, między dwiema potężnymi rzekami Amu-darią i Syr-darią, państewko rządzone przez dynastię Mangytów zostało właśnie protektoratem Rosji. Nasz bohater sam poprosił, by przydzielono go do tej misji, a teraz, w dniu wymarszu, nie kryje entuzjazmu. Nie, nie cieszy go ekspansja terytorialna zaborcy ani ciemiężenie kolejnych narodów – Leon jest przecież Polakiem. Czuje po prostu, że właśnie realizuje się jedno z jego największych marzeń. Będzie podróżnikiem, eksploratorem i być może pierwszym Europejczykiem badającym tereny, po których setki lat temu sunęły armie Aleksandra Wielkiego, Czyngis-chana i Tamerlana. Wschód pod koniec XIX w. jest wciąż niczym biała karta i on tę kartę zapisze kaligraficznym maczkiem (niestety, dziś niewiele można z tego odszyfrować). Pragnął tego od dzieciństwa. Od momentu, gdy nad brzegiem Dniestru odkopał terakotowego bożka i zaczął snuć teorie o jego pochodzeniu. Wyobraźnia często sprowadzała go na manowce, ale czyż mogło być inaczej, skoro nikt z otoczenia nie podzielał jego pasji, nie potrafił odpowiedzieć na pytania dotyczące przeszłości? A było ich coraz więcej. Podobnie jak odkryć – wkrótce pojawiły się gliniane dzbanki, miski i inne przedmioty wykopane z ziemi. Barszczewskiego zaczyna męczyć brak wiedzy. W wojsku jego koledzy wydają pieniądze na alkohol i kobiety, on zaś na naukowe książki. Leon został sierotą w wieku lat kilkunastu. – Niestety, ten fragment rodzinnej sagi jest bardzo niejasny – mówi Igor Strojecki, prawnuk Barszczewskiego, który stara się przywrócić światu pamięć o zapomnianym przodku. – Wiadomo, że jego rodzice, Szymon i Adelajda z domu Nowicka, mieszkali w Leszczewie pod Suwałkami, które musieli opuścić, prawdopodobnie w wyniku represji po wydarzeniach Wiosny Ludów 1848 r. – dodaje. Leon przyszedł na świat rok później, 18 lutego 1849 r. w Warszawie, gdzie Barszczewscy na moment się zatrzymali. Wkrótce wyruszyli na Ukrainę, do miasteczka Biała Cerkiew, oddalonego o 70 km od Kijowa. Gdy zmarli, opiekę nad nieletnim bratem chciała przejąć Maria Kostrić, starsza siostra mieszkająca wraz z mężem w Czerkasach, jednak nie dostała na to zgody. Chłopcy (Leon miał jeszcze młodszego brata Włodzimierza – reszta rodzeństwa była już pełnoletnia) zostali otoczeni „opieką” rządową, czyli carską, i oddani do internatu, a edukację rozpoczęli w gimnazjum wojskowym w Kijowie. Tak wyglądała standardowa procedura postępowania z dziećmi z polskich nieprawomyślnych rodzin, do jakich zaliczono Barszczewskich. Pięciu starszych braci Leona wzięło udział w powstaniu styczniowym (dwóch straciło potem życie w twierdzy szlisselburskiej, trzech pozostałych zesłano na Sybir i ślad po nich zaginął). W czasach zaborów, gdy Polska zniknęła z map Europy, nauka w rosyjskiej szkole była jedyną drogą zdobycia wykształcenia na odpowiednim poziomie. Marsz przez dwa kontynenty dłuży się niemiłosiernie. Mijają dni, tygodnie, a cel wciąż wydaje się odległy. Żyzne nadwołżańskie czarnoziemy ustępują miejsca stepom pokrytym kępkami czerwonego wrzosu. Potem góry Ural, tworzące naturalną granicę między Europą i Azją, powoli wypłaszczają się i przechodzą w pustynię Kara-kum. Wiatr porywa piasek, który przenika przez ubrania, dostaje się do wody i jedzenia. Te niedogodności rekompensowane są przez widoki wysokich wydm, które zapewne robią na Leonie Barszczewskim wielkie wrażenie. Młody żołnierz jest niezwykle czuły na uroki krajobrazu. Wędrówka po kresach Rosji nie jest łatwa. Na wielu rzekach nie ma mostów, są problemy z prowiantem, brakuje dróg. Tereny zamieszkane przeplatają się z dzikimi i bezludnymi. Z czasem pojawiają się też ludzie, których język, zwyczaje i ubiór bardzo różnią się od wszystkiego, co Leon do tej pory widział. Zaraz po zakończeniu nauki w Junkierskiej Szkole Piechoty w Odessie Barszczewski trafił na służbę do Guberni Chersońskiej i Besarabii (kraina historyczna między Dniestrem a Pru-tem, będąca obecnie częścią Mołdawii i Ukrainy). A właściwie do niej powrócił, bo gdy za pierwszym razem podczas egzaminu na stopień oficerski na pytanie komisji o polskie bunty uniósł się honorem i wygłosił patriotyczną mowę w obronie powstań – relegowano go ze szkoły i wyjechał właśnie do Guberni Chersońskiej. Jak się potem okazało, wyszło mu to na dobre. Wykorzystał możliwości, jakie dawało stacjonowanie w tamtejszym pułku piechoty, nauczył się bowiem krawiectwa, szewstwa, stolarstwa, kucharzenia, a nawet podstaw medycyny. Opanował także języki niemiecki i francuski, zgłębił tajniki fotografii pod okiem Mikołaja Osipowa. Później Leon zrobi co najmniej 3 500 zdjęć. Staną się one największym archiwum dokumentującym życie ówczesnych mieszkańców centralnej Azji. – Niestety, dziś czarno-białe fotografie są rozproszone po różnych instytucjach i osobach prywatnych, nie zawsze zdających sobie sprawę z ich historycznej wartości. Spora część z nich, zamknięta w wilgotnym garażu, nieskatalogowana i nieudostępniana, po prostu niszczeje – mówi Igor Strojecki. Do naszych czasów nie dotrwały też oryginalne opowiadania Barszczewskiego. Te, które możemy przeczytać w tygodniku ilustrowanym Naokoło świata z 1902 r., spisał z notatek jego stryjeczny brat Witold. Okazuje się, że Leon miał też talent pisarski. Swe wrażenia z podróży przedstawiał barwnym językiem, pełnym lokalnych zwrotów i humoru sytuacyjnego. Dzięki niemu dowiadujemy się, w jakich warunkach mieszkali Tadżykowie i Uzbecy, jak wyglądało ich życie na co dzień i od święta. Po 8 miesiącach i tysiącach kilometrów oddział staje w końcu u celu podróży. Jest nim legendarna Samarkanda. Przez kolejne 20 lat miasto to będzie dla Leona Barszczewskiego domem i bazą wypadową w głąb Azji. Jakie wrażenie na nim wywiera? Zapewne ogromne. Widział już po drodze Samarę, Orenburg, Kazały, Petrowsk i Taszkent, jednak żadne z tych miast nie mogło się równać z Klejnotem Islamu, jedną z najstarszych metropolii świata, liczącą 2 750 lat rówieśniczką Rzymu. Samarkanda, odległa i egzotyczna, przywoływała obrazy przemierzających Jedwabny Szlak obładowanych cennymi towarami karawan, które się tu zatrzymywały. Wielu podróżników opisywało jej wspaniałe ogrody i pałace, meczety i bazary. Uosabiała oazę cywilizacji i piękna na mapie barbarzyńskiego i nieznanego Wschodu. Leon Barszczewski miał to szczęście, że widział ją przed wielkim trzęsieniem ziemi w 1897 r., które zrujnowało miasto. Jednym z największych zabytków Samarkandy był monumentalny, ponadstumetrowej wysokości meczet Bibi Chanum (już wówczas w nie najlepszym stanie), przed którym zgodnie z muzułmańską tradycją w każdy piątek tętnił życiem największy bazar miasta. Z samym meczetem wiąże się urocza legenda. Otóż gdy Timur, w Europie znany jako Tamerlan (1336–1405, uczynił z Samarkandy stolicę swojego imperium), przebywał na wyprawie wojennej, jego żona Bibi Chanum postanowiła wybudować mu meczet. W wyobraźni widziała jednak obiekt tak ogromny, że tylko jeden architekt, urzeczony urodą kobiety, zgodził się sporządzić plany. I to pod warunkiem, że będzie mógł pocałować Bibi. Całus okazał się tak gorący, że pozostawił ślad na policzku. Dostrzegłszy go, Timur wpadł w szał i chciał ukarać architekta. Ten jednak zdołał zbiec... I dobrze uczynił, bo Timur światową sławę zawdzięczał 20 zaborczym wyprawom podejmowanym z Samarkandy, podczas których dał się poznać jako wojenny geniusz, pogromca Złotej Ordy, a przy tym patologiczny wręcz okrutnik. Z reguły mordował wszystkich mieszkańców podbijanych miast – poza tymi, którzy mogli przyczynić się do upiększenia stolicy. Za jego czasów Samarkanda budziła zachwyt przyjezdnych. Na przykład hiszpańskiego ambasadora Ruy Gonzalesa de Clavijo, który trafił tam na czele poselstwa wysłanego przez Henryka III, króla Kastylii. Opisał potem miasto wyposażone w kanalizację i wodociągi, tonące w zieleni, spośród której wyłaniały się wspaniałe pałace i meczety. Gdzie zdolni rzemieślnicy wytwarzali działa, zbroje, szkło, porcelanę i tekstylia niedoścignionej jakości. Rozwodził się też nad wyszukanymi manierami tamtejszych wyższych klas społecznych, kapiącym bogactwem dworem przepełnionym artystami i poetami sławiącymi władcę. Bo Timur, mimo upodobania do makabry, był też człowiekiem oczytanym, kolekcjonerem dzieł sztuki, hojnie wspierającym twórców i naukowców. Do naszych czasów przetrwały wykonane przez Barszczewskiego zdjęcia meczetu Szach-i Zinda (Żyjącego Króla). Budowlę, nazwaną tak dla uczczenia, Kussama ibn Abbasa, kuzyna Mahometa, rozkazem Timura przekształcono w im- ponującą królewską nekropolię. Barszczewski uwiecznił też dwie medresy powstałe już po śmierci Tamerlana: Tillja-Kari (Pozłacana) i Szer-Dor (Nisąca Lwa), stojące na najpiękniejszym placu Samarkandy – Registanie, zwanym Forum Wschodu. Położona na wysokości 725 m, na równinie w oazie Zarafszańskiej, Samarkanda otoczona jest z trzech stron górami tworzącymi malowniczy łuk. To łańcuchy Gór Hisarskich, Turkiestańskich i Zarafszańskich. Barszczewski zakochuje się w tych pasmach od pierwszego wejrzenia. Będzie je wspominał do końca życia i uznawał za najpiękniejsze na świecie. Ich eksplorację ułatwia mu praca dla batalionu topograficznego, do którego zostaje przydzielony tuż po przybyciu. Jego zadaniem jest rozpoznanie nowo przyłączonych do Rosji obszarów, odnajdywanie i kartowanie dróg przydatnych dla armii, a także szukanie najlepszych połączeń z głównymi miastami państw ościennych, takich jak Afganistan, Indie czy Chiny. Raz nawet w rejonie Buchary jego działalność uznana zostaje za szpiegowską i spędza w więzieniu 3 tygodnie. Przy okazji pracy dla wojska Leon Barszczewski realizuje też cele badawcze. W swoim pamiętniku pisze: Muszę poznać te góry, muszę wydrzeć im skarby i zmusić olbrzymy do służby człowiekowi. Przyroda okazuje się mu posłuszna. W ciągu kolejnych lat odnajduje złoża turkusów, grafitu, granatów, kryształu górskiego, rudy żelaza, ołowiu, srebra, pokłady węgla kamiennego, złota, ropy naftowej. Raporty docierają do dowódców wojskowych w Moskwie, a za ich pośrednictwem do naukowców. Z czasem ci ostatni zaczynają przybywać do Samarkandy i uczestniczyć w wyprawach Barszczewskiego. Często jednak zapuszcza się na szlaki samotnie lub jedynie w towarzystwie Tadżyka Jakuba Izmaiłdżanowa, którego podróżnik wcześniej wyleczył z ran odniesionych w potyczce z wojskiem rosyjskim. Od tego momentu Barszczewski miał w nim wiernego przyjaciela i towarzysza ekspedycji. Na zdjęciach widać małego człowieczka na tle potężnych wodospadów, rachitycznych kładek z gałęzi zawieszonych nad przepaściami, z których nieraz spadały objuczone zwierzęta. W taki sposób traci wiele kasetek ze szklanymi płytkami, na których uwiecznia swoje odkrycia. Fascynują go wielkie górskie lodowce. (Poświęci im kilka ekspedycji, z których zdjęcia przyniosą mu złoty medal na wystawie w 1895 r. w Paryżu). Jedna z wypraw w góry Hisaro-Ałaju omal nie kończy się tragicznie. Barszczewski chce sforsować konno szczyt lodowca. We mgle wierzchowiec potyka się i... spada w przepaść wraz z jeźdźcem. Przyjaciele rozpoczynają poszukiwania, ale kończą się one fiaskiem. Na szczęście rannego eksploratora odnajdują pasterze i przenoszą do wsi, gdzie kuruje się tygodniami. Jest rok 1880, wyjątkowy i prawdopodobnie jeden z najszczęśliwszych w życiu Barszczewskiego. Do Samarkandy w ślad za bratem, którego władze carskie przymusowo osiedliły tu po odbyciu zsyłki na Sybir, przyjeżdża Irena Niedźwiecka. Delikatna i urodziwa panna zawraca samotnemu żołnierzowi w głowie. Pobierają się szybko, korzystając z niezwykłego zbiegu okoliczności, że w mieście pojawił się katolicki ksiądz (przybywał do Samarkandy z duszpasterską posługą raz na pięć lat). Leon, by nie rozstawać się z żoną, na rok rezygnuje z wypraw. Jest troskliwy i opiekuńczy. Małżeństwo przeprowadza się do nowego, przestronnego domu. W ciągu kolejnych lat jego pokoje wypełniają się pięciorgiem dzieci. Na fotografiach widać rodzinę urządzającą pikniki, wyjeżdżającą na wycieczki. Niestety, sielanka nie trwa długo – po 10 latach Irena umiera. Na szczęście zdążyła go wcześniej nauczyć szacunku do płci pięknej. Ludy wschodnie obchodzą się z kobietą bardzo źle. Trzymają żony zupełnie odosobnione, w przeznaczonej na ten cel oddzielnej połowie domu – zauważa Barszczewski w opowiadaniu Zdemaskowanie gwiazdy haremu, opublikowanym w piśmie Na szerokim świecie z 1933 r. Narratorowi udało się zajrzeć do tej strefy zakazanej dla mężczyzn, zwłaszcza obcych, dzięki podarunkom, na co te na pół dzikie ludy są niezmiernie łakome. Przekonał też narzeczoną pana domu do odsłonięcia twarzy. W jaki sposób? Stosując w praktyce własną dewizę, że wszystkie przeciwności można pokonać dobrym słowem i serdeczną prostotą. Gdy bowiem narzeczony panny młodej był już zirytowany nagabywaniem gościa, ten zwrócił się do gospodarza: Czegoś taki posępny? Dlaczego piękne swe czoło i brew czarną chmurzysz? Czy doprawdy gniewasz się, że rozmawiam z waszymi kobietami? Jeśli tego pragniesz, wyjdę, by Cię nie drażnić. Trzeba przyznać, że Barszczewski był wybitnym dyplomatą! Takie podejście zjednywało mu szacunek i zaufanie prostych ludzi, których i on zaczął inaczej postrzegać: Dłuższe obcowanie z półdzikimi mieszkańcami nauczyło mnie wielu rzeczy. Jak fałszywie i źle sądzimy tych biedaków. Najczęściej sami jesteśmy przyczyną nieporozumień między nami a nimi. (...) Dziewiętnaście lat obracałem się między nimi i nie mogę znaleźć ani jednego przykładu ich rzekomej zwierzęcości, o czym tak chętnie i tak śmiało piszą rozmaici podróżnicy. Ludy krain Azji Środkowej są fascynujące. Leon studiuje je z ciekawością etnografa. Szybko opanowuje ich mowę, jest częstym gościem w kiszłakach, aułach i górskich osiedlach, świadkiem na ślubach i innych uroczystościach. Niektórzy uważają go za świętego, bo w ich obecności wykonuje rozmaite „sztuczki”. Intrygujące są zwłaszcza te robione za pomocą tajemniczej czarnej skrzynki. Dlatego tubylcy tak chętnie pozują do zdjęć, a my po przeszło stu latach oglądamy orkę radłem, polowanie z sokołem czy młodzieńców w kobiecych strojach, z makijażem na ogolonych twarzach, oddających się tańcowi baczi. Na jednej z fotografii, podpisanej „pracownia-muzeum”, za wielkim drewnianym biurkiem stoi ubrany w biały mundur carski oficer. Wszystko wokół niego pokryte jest ceramiką. Garnki, dzbanki, misy stoją w rzędach obok siebie, a ściany zdobią oprawione w ramy fotografie. To królestwo Leona, plon jego wypraw. Wiele obiektów pochodzi z miejsca, którego odkrycie powinno rozsławić nazwisko Barszczewskiego i sprawić, że podobnie jak Heinrich Schliemann, odkrywca Troi, albo Howard Carter, który odnalazł grób Tutanchamona, znajdzie się w każdej encyklopedii. Pewnego razu w miasteczku Shahrisabz Leon Barszczewski dostrzega chłopców celujących kamieniami w wyglądające na bardzo stare gliniane naczynie. Pyta, skąd je wzięli, a łobuziaki prowadzą go na kurhan. Tak dociera do ruin miasta Afrasiab, czyli starożytnej Samarkandy, ale tego nie dowie się do końca życia. Sądzi, że natknął się na pozostałości centrum osadniczego, które rozkwitło jeszcze przed zajęciem go przez Aleksandra Macedońskiego i zostało zniszczone przez Mongołów. Kilka ruchów łopatą wystarcza, by światło dzienne ujrzały fragmenty naczyń, gliniane statuetki i duże srebrne pudło, w którym znajdowały się kobiece ozdoby: naszyjnik z pereł, złote kolczyki z turkusami i perłami oraz złota bransoletka. Barszczewski podejrzewa, że dom, w którym znalazł kosztowności, należał do bogatego kupca. Jak na rasowego archeologa przystało, nim przystąpi do dalszej eksploracji, wertuje dostępne na miejscu źródła historyczne, sprowadza też literaturę z Petersburga. Potem rozpoczyna drugi etap prac, który dostarcza kolejnych znalezisk. Udaje mu się odkopać kilka domów, ulic i przedmioty, które mogły pochodzić nawet sprzed naszej ery! Barszczewski sporządza też plan odkrytego miasta, słusznie zakładając, że to, co rozpoznano, stanowi zaledwie jego niewielki fragment. Jednocześnie wysyła raport z wykopalisk do swoich bezpośrednich przełożonych oraz do Moskwy i Petersburga, ale odpowiedzi nie dostaje. Żywe zainteresowanie okazują za to naukowcy francuscy, poinformowani o odkryciu przez... pochodzącą znad Sekwany bonę córek Barszczewskiego, której narzeczony studiuje w Grenoble archeologię. Nie zwlekając, młodzieniec przybywa wraz ze swoim profesorem do Samarkandy. Oglądają zbiory Barszczewskiego (możemy je podziwiać na zachowanych zdjęciach) i decydują się kupić kolekcję na pniu oraz rozpocząć własne badania na terenie tego miasta. Pozwolenie na wywóz skarbów dostają od władz od razu, ale tu na przeszkodzie staje sam Barszczewski, nie zgadzając się na sprzedaż całej kolekcji. Postanawia bowiem jej część ofiarować miastu jako zalążek przyszłego muzeum. Gruntowne badania archeologiczne Afrasiabu stwierdzające, że jest to starożytna Samarkanda, zostały przeprowadzone dopiero w latach 60. i 70. XX w. Niestety, żadna publikacja naukowa z tego okresu nic nie wspomina o Barszczewskim. Być może dlatego, że trzeba by było przyznać, że to ten niebłogonadiożnyj Polak jest jej odkrywcą? Ludzie pracujący dla nauki zwykle grzeszą brakiem praktyczności życiowej. Nie stanowię i ja pod tym względem wyjątku. Tak napisał w pamiętniku. W ciągu 20 lat intensywnej eksploracji i poszukiwań Leon Barszczewski odkrył mnóstwo bezcennych złóż surowców mineralnych, które przyniosły bogactwo wielu, ale nie jemu samemu. W uznaniu zasług został przyjęty w poczet członków Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego w Petersburgu oraz Rosyjskiego Towarzystwa Aklimatyzacji Geologicznej i Botanicznej w Moskwie. Otrzymał też cenne odznaczenia, m.in. Złotą Gwiazdę Emira Buchary. Za tym poszedł awans na podpułkownika i obietnica dalszej kariery pod warunkiem... przejścia na prawosławie. Władzom carskim, które złożyły mu tę propozycję, odpowiedział telegraficznie: Nie zgadzam się. Jestem Polakiem i pozostanę katolikiem. Czy podejmując taką decyzję, Barszczewski był świadomy jej konsekwencji? Tego, że zostanie odwołany z Samarkandy i zesłany na dowódcę krasnostawskiego pułku piechoty do Siedlec (1897 r.), a tym samym zakończą się prowadzone z taką pasją przez wiele lat badania? Siedlce nie okazały się spokojną przystanią. – Rodzina Barszczewskiego postrzegana była jako obca głównie z powodu mocnego rosyjskiego akcentu, mimo że mówiła dobrze po polsku – wyjaśnia Igor Strojecki. – Dodatkowo sam podpułkownik naraził się siedlczanom, gdy wyjeżdżając na wojnę rosyjsko-japońską (lata 1904–1905), wygłosił na dworcu kolejowym płomienną mowę o tym, jak jego obowiązkiem jako wojskowego jest wypełnienie rozkazu dowódców. Co gorsza, zwracał się do zgromadzonych w języku zaborcy! – dodaje Strojecki. W rezultacie do założonej przez niego Szkoły Handlowej dla dziewcząt przyszło na początek roku szkolnego jedynie 16 ze zgłoszonych wcześniej 200 panienek. Potem jednak wysoki poziom edukacji przyciągnął większe grono zainteresowanych. Dziewczęta mogły korzystać z doskonale wyposażonej pracowni biologicznej i geograficznej oraz wiedzy samego Barszczewskiego, który wyprawiał się z nimi na rozmaite eskapady. Oczywiście, nie mogły one mu zastąpić azjatyckich ekspedycji. Wyjeżdżał też w Alpy. Patrząc na tamtejsze lodowce, pisał tęsknie: Myślą uciekam do moich kochanych lodowców azjatyckich. Piękniejszych nie ma nigdzie. Marzę o odwiedzeniu raz jeszcze tych wspaniałych olbrzymów. Niestety, marzeń tych już nie spełnił. Niesłusznie posądzony o przywłaszczenie wojskowego mienia pod-czas wojny rosyjsko-japońskiej odebrał sobie życie. Miał 61 lat. Z bazy wypadowej w Samarkandzie Barszczewski podjął 23 wyprawy na słabo zbadane rejony Azji Środkowej. Niestety, nie zachowały się żadne źródła, które pozwoliłyby odtworzyć ich trasy.
Wyruszamy w kulinarną podróż po Uzbekistanie. Kraju, o którym mówi się mało, o jego kuchni jeszcze mniej. A jest o czym opowiadać!
Non, tradycyjny chleb Non - uzbecki chleb (Fot. Shutterstock) Ten chleb to prawdziwe dzieło sztuki. A jego receptura doskonalona jest od 5 tys. lat, bo wówczas podobno wypieczono tam pierwszy bochenek. Uzbecki chleb, czyli non jest płaski, okrągły i złoty niczym słońce. Ale najbardziej intrygujące są jego dekoracje, które sprawiają, że każdy egzemplarz jest wyjątkowy. Poza tym wciąż wypiekany jest w tradycyjnych glinianych piecach zwanych tandyr, do których wewnętrznych ścianek jest on przyklejany. Dzięki temu ma również niepowtarzalny smak, choć każdy piekarz tutaj szczyci się tym, że ma na niego swój własny oryginalny przepis. Najlepiej jeść go, kiedy jest jeszcze ciepły, z masłem lub jogurtem. Pilaw Pilaw (Fot. Shutterstock) Pilaw to danie narodowe Uzbekistanu, którego genezę przypisuje się Aleksandrowi Wielkiemu. Podobno podczas wielkiej wyprawy na wschód jego armia potrzebowała prostej potrawy, która dostarczyłoby porządnej dawki kalorii i mogła być jedzona na obiad, śniadanie jak i kolację. Pilaw spełnia te warunki. Jego podstawą jest ryż, mięso, cebula i marchew, a oprócz tego soczewica, rodzynki, orzechy. Tradycyjnie gotują go mężczyźni, dlatego prawdziwy Uzbek powinien nie tylko posadzić drzewo, spłodzić syna i zbudować dom, ale też umieć przyrządzić pilaw dla 1000 osób, do czego trzeba zużyć około 100 kg ryżu. Manti Manti (Fot. Shutterstock) Manti, czyli pierogi, są nie tylko Polską, ale też Uzbecką specjalnością. Najbardziej tradycyjne to te faszerowane jagnięciną, wołowiną, ziemniakami lub dynią. Mogą być smażone lub gotowane, polewane roztopionym masłem, śmietaną, czy też sosem pomidorowym. Samosy Samsy (samosy) (Fot. Shutterstock) Samsy, samosy nadzieniem nie różnią się od manti, różni je za to sposób przygotowania. Są one pieczone w piecu Tandyr stąd ich niezwykła chrupkość i delikatność. Shurpa Shurpa (Fot. Shutterstock) Shurpa to zupa, której podstawą jest tłuste mięso jagnięce i świeże warzywa, jak pomidory, marchew i cebula. Lagman Lagman (Fot. Shutterstock) Podstawą tego dania jest ręcznie robiony makaron. A oprócz niego smażone mięso i warzywa. Prawdopodobnie zagościło ono w uzbeckiej kuchni dzięki chińskim Muzułmanom, którzy się tam osiedlili.
Do Uzbekistanu polecimy bez wiz. Czy Polacy wybiorą ten mało popularny kierunek ?
Uzbekistan znosi obowiązek wizowy dla obywateli 45 państw - w tym Polski.
Uzbekistan coraz bardziej dostępny Od 1 lutego 2019 roku obywatele 45 państw odwiedzą Uzbekistan bez wizy. Na terenie kraju będą mogli przebywać w celach turystycznych do 30 dni. W podróż do serca Azji bez wiz udadzą się teraz mieszkańcy m.in. Australii, Grecji, Portugalii, Węgier, Czech, Estonii i Szwajcarii. Decyzję o otwarciu Uzbekistanu na turystów z zachodu podjął Shavkat Mirziyoyev. Prezydent podpisał dekret „O dodatkowych środkach przyspieszających rozwój turystyki w Republice Uzbekistanu”. Już w zeszłym roku uproszczenie formalności wizowych spowodowało dwukrotny wzrost liczby turystów w porównaniu z rokiem 2017. Intrygujący i nieznany Czy całkowite zniesienie obowiązku wizowego zwiększy ruch turystyczny w tym wciąż mało popularnym kraju? To kierunek, o którym mówi się mało, a jest o czym opowiadać. Przez dzisiejszy Uzbekistan przebiegał niegdyś słynny Jedwabny Szlak, a ślady dawnej świetności nadal można oglądać w niezwykłych miastach, takich jak: Kokand, Samarkanda, Buchara czy Chiwa. Kraj da się zwiedzić całkiem tanio i najważniejsze - bezpiecznie. Więcej podpowiedzi, jak podróżować po Uzbekistanie znajdziecie w artykule: 6 sposobów na Tani Uzbekistan.
Widzieliście kiedyś Kirgizów lepiących tradycyjne polskie pierogi? To możliwe dzięki uczestnikom Autostopowej Sztafety Kulturowej, którzy w poszukiwaniu kulturowych różnorodności przejadą autostopem ponad 27 tys. km.
Misja Autostopowej Sztafety Kulturowej Autostopowa Sztafeta Kulturowa to 11-miesięczna podróż Ani i Jona - podróżniczej pary - przez 13 państw. Dlaczego Sztafeta Kulturowa? Jej głównym zadaniem jest apologia różnorodności kulturowej i tworzenie międzynarodowych więzów przyjaźni. Ania i Jon pokażą, że ludzie niezależnie od szerokości geograficznej potrafią być życzliwi i że warto uczyć się od siebie nawzajem. - Podróże autostopem uzależniają, bo doświadczanie ludzkiej życzliwości i bezinteresownej pomocy to niezwykle miłe i podnoszące na duchu uczucie. Tym bardziej zaskakuje, że kiedy dzielimy się naszymi planami z ludźmi spotkanymi na trasie, kiedy opowiadamy, że planujemy odwiedzić sąsiedni kraj, oni często starają się nas odwieść od tego pomysłu. Ostrzegają, że zostaniemy zamordowani czy obrabowani w państwie znajdującym się zaledwie kilkadziesiąt kilometrów dalej! Po przekroczeniu granicy ponownie zostajemy otoczeni cudowną opieką przez wspaniałych i gotowych do pomocy ludzi. Jednak oni również często nie mają nic dobrego do powiedzenia o swoich sąsiadach i dziwią się, że udało nam się przeżyć w kraju, z którego właśnie przyjechaliśmy – opowiada Anna Mochnacka. Pokazuje to, że ludzie, choć z natury życzliwi, są często nieufni, szczególnie wobec własnych sąsiadów. Ten brak zaufania często wypływa z nieznajomości ich kultury i tradycji. Na bazie tych doświadczeń zrodził się pomysł Autostopowej Sztafety Kulturowej. Ania i Jon autostopem przyjechali także na ślub, sierpień 2014, Wielka Brytania Sztafeta, kulturowa, czyli łańcuszek doświadczeń W każdym odwiedzonym kraju Ania i Jon chcą nauczyć się czegoś nowego. Zamierzają dowiedzieć się, jak przyrządzać typowe dla danego regionu potrawy, jak grać w tradycyjne gry oraz odkryć lokalną muzykę. Zdobytą wiedzę będą przekazywać dalej. Spotkani na trasie ludzie, którzy zgodzą się na udział w projekcie, otrzymają drobny, reprezentujący daną tradycję upominek. Aby nauczyć się robienia tradycyjnych polskich pierogów, otrzymają foremki ułatwiające ich lepienie. W zamian nauczą Anię i Jona czegoś, co wypływa z ich kultury. Autostopowicze przekażą tę wiedzę dalej w kolejnym kraju, dzieląc się upominkiem otrzymanym od poprzedniej osoby. Wymianę wiedzy i upominków zamierzają sfilmować. A to, czego się nauczą, przekażą na swoim blogu oraz na kanale YouTube. Będzie przy tym oczywiście sporo zabawy i pozytywnych emocji, bo nie często widzi się Kirgizów lepiących pierogi czy Mongołów piekących tradycyjnego polskiego baranka wielkanocnego! Ania łapiąca stopa w Portugalii w 2012 Autostopowa Sztafeta Kulturowa ruszyła w styczniu. W ciągu kolejnych miesięcy zamierzają odwiedzić 13 państw: Turcję, Iran, Turkmenistan, Uzbekistan, Tadżykistan, Kirgistan, Kazachstan, Chiny, Mongolię, Rosję, Estonię, Łotwę i Litwę. Potem czeka ich powrót do Europy, do domu, który Ania i Jon będą musieli sobie znaleźć i kto wie, gdzie zdecydują się osiąść… Ich poczynania można śledzić na blogu hitchhikershandbook.com
Koniec wakacji? Nie dla 1,5 miliona Polaków. Wakacje „po wakacjach” stają się coraz bardziej popularne. Kim są wrześniowi urlopowicze?
Powoli przekonujemy się do wakacji po sezonie - tak wynika z badań przeprowadzonych w maju na 15 milionach Polaków*. 10% rodaków planujących wakacje wybiera się na nie dopiero we wrześniu. To o 500 tys. więcej niż w 2011 roku. Biorąc pod uwagę tylko krajowe, krótkookresowe wyjazdy wakacyjne, we wrześniu zeszłego roku skorzystało z nich więcej osób niż z podobnych wyjazdów lipcu**. Zbliżone proporcje widać w ilości zagranicznych podróży Polaków. Jeszcze kilka lat temu lipiec i wrzesień dzieliła przepaść, w lipcu takich wyjazdów było po prostu dwa razy więcej! Również dla firm ubezpieczeniowych sprzedających polisy turystyczne sezon nie kończy się wraz z pierwszym dzwonkiem we wrześniu. - Zauważamy mniej tradycyjne podejście Polaków do planowania czasu wakacji - mówi Piotr Ruszowski, dyrektor sprzedaży i marketingu Mondial Assistance. - Kilka lat temu mało kto pytał o ubezpieczenie na wrześniowy trekking, teraz to norma i nikogo już to nie dziwi. Kim jest wrześniowy turysta? - Zmienia się nieco profil turysty i parametry typowego ubezpieczenia, jak chociażby średnia długość wyjazdu czy ilość ubezpieczonych – mówi Piotr Ruszowski. To czas wyjazdów bezdzietnych, bardzo często tzw. backpackersów. Z jednej strony obowiązek szkolny, z drugiej niższe ceny powodują, że typowym turystą poza ścisłym sezonem nie jest rodzina z dziećmi, ale bezdzietne pary lub grupy znajomych. W wrześniu więcej jest samodzielnie przygotowywanych wyjazdów niż w ramach turystyki zorganizowanej. Wrzesień - tradycyjnie miesiąc wyjazdów studenckich. Młodzi ludzie wykorzystują dłuższe wakacje, często pracują w lipcu i sierpniu, a potem cieszą się z wolnego i odłożonych pieniędzy. Posezonowe wyjazdy są atrakcyjny również dla starszych osób, których dzieci żyją już na własny rachunek. Powodem są niższe temperatury w wielu miejscach w Europie i mniejszy tłok w najpopularniejszych destynacjach turystycznych. Dalsze kierunki, niższe ceny Czym, od wakacyjnego, różni się urlop we wrześniu? Młodszy wiek turystów podróżujących we wrześniu wpływa też na miejsca, do jakich się wybierają. - Częściej wykorzystywane są wtedy polisy rozbudowane o pakiety sportowe, np. konieczne w przypadku górskich wypraw czy wycieczek trekkingowych – dodaje Ruszowski. Na popularności zyskują bardziej egzotyczne kraje, np. w Afryce – Gambia czy w Azji – Kirgistan, Uzbekistan i Laos. Do wyjazdów po sezonie zachęcają ceny. Jak podaje portal TravelDATA ceny tegorocznych zorganizowanych wyjazdów turystycznych są niższe od cen sprzed roku w tym samym okresie. Najbardziej potaniały tzw. lasty na Wyspy Kanaryjskie i do Bułgarii. Posezonowe ceny zachęcają też podróżujących samodzielnie. Mniej zapłacimy w hotelach, na kempingach, w wypożyczalniach sprzętu rekreacyjnego czy w restauracjach. Łatwiej też kupić bilety lotnicze w promocyjnych cenach. Źródła: *Badanie „Gdzie, za ile, jak długo – przeciętny Polak na wakacjach” przeprowadzone przez AC Nielsen na zlecenie Mondial Assistance w maju 2014 r. **Dane: Instytut Turystyki, Ministerstwo Sportu i Turystyki.
Przez 2 tys. lat szlakiem wiodącym przez góry i pustynie Azji wędrowały karawany kupców. Wiozły chiński jedwab na zachód. Najtrudniejszy odcinek prowadził rozległymi pustyniami kara-kum i kyzył-kum – w oazach powstały miasta, które przez wieki bogaciły się na wędrowcach.
Kokand Przemieszczamy się ich śladem, ze wschodu na zachód. Od Chin dzielą nas wysokogórskie przełęcze i różnice cywilizacyjne. Pierwszy przystanek robimy w Kokandzie. Kiedyś biło w nim serce azjatyckiego islamu, dzisiaj jest małym i cichym miasteczkiem z jedną atrakcją – skromnym pałacem chana. Wieczorową porą wybieramy się do czajchanu. Przychodzą tu sami mężczyźni, by w półleżącej pozycji zajadać się szaszłykami – narodową potrawą uzbecką – i prowadzić niekończące się dyskusje przy fajkach wodnych. Zgłodnieliśmy. Zdejmujemy buty i po kilku schodkach wchodzimy na ławę wymoszczoną kolorowymi kocami. Za sycącą kolację nie płacimy więcej niż 10 złotych na osobę. Kokand leży w Kotlinie Fergańskiej. Otoczony z trzech stron górami i pustynią stanowi zieloną oazę Azji Środkowej. Od zawsze był sercem regionu, przez wieki toczyły się tu burzliwe konflikty, które Stalin skutecznie podsycił. Gdy w latach 50. XX w. kreślił ołówkiem granice nowych republik, zrobił to tak, aby lokalne spory nigdy nie wygasły. Północną część kotliny z miastem Osz przydzielił Kirgizom, którzy schowani za górami nigdy nie zgłaszali do niej roszczeń. Wylot kotliny przypadł Tadżykistanowi na otarcie łez po utracie Buchary. Uzbecki środek Fergany pozostał odcięty łańcuchem Gór Ałajskich od reszty kraju. Dzieło Stalina dopełniają enklawy: na mapie każdego z tych trzech państw zaznaczono niewielkie okrągłe plamki, które należą do jego sąsiadów. Obecnie losy Kotliny Fergańskiej dodatkowo komplikują islamiści, którzy postanowili reaktywować tu kalifat. I tak ludy posługujące się prawie tym samym językiem stały się wrogami. A ich wspólne dzieje są długie. Turkmenów – ludy azjatyckie pochodzenia mongolskiego – zjednoczył w XIV w. Timur, jeden z największych wodzów w historii. Podbił Iran, Irak, Syrię, na stepach i pustyniach Azji Środkowej założył imperium. Na terenie dzisiejszego Uzbekistanu przecinający go Jedwabny Szlak prowadził przez cztery niezwykłe miasta: Kokand, Samarkandę, Bucharę i Chiwę. Poznawszy pierwsze z nich, ruszamy dalej. Taszkent Taszkent traktujemy jako punkt przesiadkowy do Samarkandy. Po wielkim trzęsieniu ziemi w latach 70. XX w. stolica kraju stała się typowym radzieckim miastem z jedyną w tym rejonie świata linią metra. Za próbę zrobienia zdjęcia na stacji dostaję ostrą reprymendę od mundurowego: „Obiekt o znaczeniu strategicznym – zakaz fotografowania!”. W okolicach dworca kolejowego wymieniamy amerykańskie dolary na lokalną walutę – sumy. Dostajemy tylko banknoty o wysokich nominałach. Największy, 10 tys. sum, jest równowartością 2 złotych! Obładowani plastikowymi torbami pełnymi pieniędzy jedziemy do słynnej Samarkandy. Samarkanda Zabytki tego miasta imponują rozmachem architektonicznym. Meczet Bibi Chanum, który budowano w pośpiechu po powrocie Timura z kampanii w Indiach, byłby z pewnością największy na świecie. Jednak Timur przed śmiercią nie zdążył pokryć go dachem. Budowla zaniedbywana przez setki lat nie wytrzymała próby czasu i całkiem rozpadła się podczas trzęsienia ziemi pod koniec XIX w. Teraz możemy podziwiać rekonstrukcję z 1974 r. Nieopodal mieści się słynny plac Registan, do którego schodziły się główne ulice Samarkandy. Wokół niego stoją trzy ogromne medresy: w jednej mieści się uniwersytet koraniczny, w drugiej odbywają się spektakle, a trzecia zaspokaja apetyty turystów na pamiątki. Bogato zdobione frontony zachwycają kilometrami drobnej, precyzyjnej mozaiki. Wschodnia budowla stanowi wyjątkowy okaz islamskiej architektury. Mimo że Koran zabrania dekorowania świętych budynków motywami ludzkimi i zwierzęcymi, dla tej medresy zrobiono wyjątek. Dwa wielkie lwy miały sławić imię, potęgę i mądrość Uług Bega, wnuka Timura. Niestety, architekt słabo się orientował w świecie zwierząt i od wieków na frontonie prezentują się dwa prążkowane tygrysy. Zapragnęliśmy obejrzeć plac Registan z wysokości, z której z wież minaretów, ale wszystkie są w remoncie. Przed nimi stoi pan w mundurze i pilnuje, aby nie wchodzili tam nieproszeni goście. Na szczęście, gdy strażnik widzi jakiegoś turystę, od razu proponuje: – Za 5 dolarów wpuszczę cię na wieżę. Nie możemy mu odmówić. Medresy z góry prezentują się wspaniale. Po części kulturalnej wpadamy w szał zakupów na targu. Już nas nie dziwi, że międzynarodowe określenie bazaar pochodzi z uzbeckiego i oznacza nie tylko targowisko, lecz również najważniejszą rozrywkę: targowanie się. Bazaar na bazarze to konieczność! Chodzimy między stallami uginającymi się pod: melonami, brzoskwiniami, winogronami, bakaliami i orzeszkami, herbatami z całej Azji, mydłem i powidłem oraz sprzętem DVD z Chin. Na przejście całego targu potrzeba wiele czasu i jeszcze więcej pieniędzy. Każdej transakcji towarzyszy niekończący się bazaar. Jeśli zmęczony walką klient cieszy się z dobrej ceny i tak może być pewny, że przepłacił. Targowanie się wchodzi nam w krew: za taksówkę mamy zapłacić 5 tys. sum, ale po burzliwej wymianie zdań cena spada do 4 tys. Później ze zdziwieniem stwierdzamy, że zbiliśmy ją o... 25 groszy! Życie w Samarkandzie zaczyna się wieczorem. Na ulicach instalują się garkuchnie i małe grille. Wszędzie można dostać szaszłyk. Dla ostrożnych – z baraniny lub wołowiny. Dla odważnych – grillowane jądra byka. Nie znajdziemy potraw wieprzowych, wszak Uzbekistan jest krajem muzułmańskim. Jednakże po latach komunizmu islam występuje tutaj jako „islam radziecki”: każdy szaszłyk jest suto zakrapiany wódką. Kawałek za centrum, na wzgórzu, Uług Beg w XVI w. zbudował obserwatorium astronomiczne. O ile jego dziad Timur Wielki skupiał się na wojnie i sztuce, wnuk umiłował naukę. W tej przedziwnej konstrukcji zmierzył z dokładnością co do minuty długość roku astronomicznego, opisał ponad tysiąc gwiazd i sporządził tablice trygonometryczne. Niestety, jego osiągnięcia wraz z upadkiem imperium popadły w zapomnienie, w obserwatorium mieści się jedynie niewielkie muzeum. Ryciny sprzed pięciu wieków przedstawiają scenki z medresy. Uważny obserwator dojrzy, że obok studentów nauki koraniczne pobierają również studentki! Ograniczona rola kobiety we współczesnym islamie to skutek jakiejś niepojętej awarii, która nastąpiła nie tak dawno temu. Buchara Do Buchary, następnego przystanku na Jedwabnym Szlaku, planujemy dotrzeć pociągiem. Przemierzyliśmy już w ten sposób wiele krajów azjatyckich i wszędzie ostrzegano nas przed kolejami uzbeckimi. Czekamy z niecierpliwością. Na dworcu w środku nocy jest tłoczno i duszno. Podjeżdża pociąg, lecz nie sposób się do niego dopchać. Jesteśmy spokojni, przecież dawno wykupiliśmy bilety. (W krajach byłego ZSRR większość pociągów ma tylko miejsca sypialne, a bilety są imienne). Bilety nie są drogie, za nocny przejazd z Samarkandy do Buchary płacimy mniej niż za pokój w hotelu. Wagony płackartne (niższej klasy) mają 54 miejsca leżące i nie są podzielone na przedziały. Na długich trasach pasażerowie tworzą swego rodzaju społeczność. Wreszcie, targając ciężkie plecaki przepychamy się do swoich miejscówek. A tu niespodzianka: cztery nasze leżanki okupuje 12-osobowa rodzinka, pozostałe miejsca też są już zajęte. Idziemy ze skargą do prowadnika (szefa wagonu). Drapie się po głowie, nie wie, co zrobić. My mamy wprawdzie swoje bilety, ale tamci też zapłacili za przejazd – prosto do kieszeni. W końcu wskazuje nam nowe miejsca: u niego w prywatnym przedziale, w sąsiednich wagonach oraz... na półce bagażowej. Liczymy: na 54 miejscach usadowiło się 98 osób i jesteśmy chyba jedynymi, którzy kupili bilety w kasie. W wagonie temperatura przekracza 40°C, choć jest środek nocy. Nie zna życia ten, kto nie jechał płackartnym przez pustynię! W odróżnieniu od turkusowej Samarkandy Buchara ma kolor piasku pustyni, który służy tu jako jedyny budulec. Brązowe żwirowe uliczki prowadzące pośród równie brązowych murów domostw upiększone są kolorowymi kwietnikami. Miasto wciąż wolne jest od tłumu zachodnich turystów nie podejmujących pustynnej wycieczki na zachód. Tymczasem XVI-wieczna starówka wymaga przynajmniej dwóch dni intensywnych spacerów. Na jej wschodnim krańcu znajduje się potężna twierdza Ark. Idziemy najpierw na mury obronne i cytadelę, następnie do podziemnego więzienia, w którym chan trzymał swoich przeciwników politycznych. Po drugiej stronie starego miasta na skwerze Labi-Hauz życie toczy się wesoło. Nad otwartym basenem nachylają się fi gowce, a w przycupniętych wokół czajchanach miejscowi delektują się dymem z fajki wodnej. Do niedawna ten rytuał odbywał się w baseniku, ale w końcu ktoś się zorientował, że było w nim więcej zarazków niż wody. W Uzbekistanie oficjalnie można zatrzymywać się na noc tylko w hotelach, a na granicy należy przedstawić potwierdzenie pobytu z każdego dnia. Na szczęście to martwy przepis – hotele kosztują od 10 dolarów za noc i oferują najgorszy standard epoki słusznie minionej. Wystarczy przejść się po starówce, a kwatera sama nas znajduje. Odkrywamy zielone raje poukrywane za murami domostw. Drzewo figowe rzuca przyjemny cień, arbuz i melon chłodzą się w bieżącej wodzie. Pokoiki są czyste i zadbane, na ścianach wiszą kolorowe dywany, z wyrobu których Buchara słynie. Uzbeczka z ręcznie malowanego dzbanka nalewa nam do małych miseczek zieloną herbatę. Wspaniały serwis dopełnia wielki talerz na arbuza. Taka zastawa byłaby najwspanialszą pamiątką z Uzbekistanu. Tylko jak te cacka zapakować do plecaka? Buchara to niewątpliwie najciekawsze miasto uzbeckiego odcinka Jedwabnego Szlaku. Była stolicą perskiego państwa Samanidów i trwa o nią nierozwiązany spór między Uzbekami a Tadżykami. Tadżycy, spadkobiercy imperium Samanidów, nigdy nie pogodzili się z utratą miasta i do dzisiaj licznie je zamieszkują. (Dość łatwo ich odróżnić od Uzbeków: mają ostre, perskie rysy wyraźnie kontrastujące z okrągłymi twarzami Uzbeków. Obie nacje noszą też charakterystyczne czapeczki: czarno-biała jest uzbecka, a kolorowa – tadżycka). Buchara odgrywała rolę centrum uniwersyteckiego dla przyszłych duchownych muzułmańskich. Nauki pobierane są tu zresztą nadal, spotykamy ubranych w tradycyjne stroje studentów ksiąg koranicznych. Liczne medresy zachwycają nas rozmiarem i architekturą. Nie sposób przeoczyć na przykład kompleksu świątynnego medresy Miri-i-Arab i meczetu Kalon. Jego minaret ma aż 47 m wysokości. Szkoda tylko, że jest zamknięty dla zwiedzających. Na koniec dnia wybieramy się do łaźni, która działa w podziemnych kazamatach niezmiennie od pięciuset lat. Wieczór mija błyskawicznie. Do wyboru mamy kamienne komnaty o różnej temperaturze, a na ochłodzenie kubeł zimnej wody na głowę. Relaks urozmaica nam przekąska z 12-kilogramowego arbuza kupionego wcześniej na bazarze za równowartość złotówki. Za taką przyjemność warto zapłacić każdą cenę. Szczególnie jeśli jest bajecznie niska! Rano wyjeżdżamy za miasto, by odwiedzić pstrokaty i kiczowaty letni pałac chana oraz Mauzoleum Bachudin Nakszband. Trzy pielgrzymki do tego świętego miejsca sunnitów zastępują muzułmanom obowiązek udania się do Mekki. Spotykamy tu brodatych mężów w śnieżnobiałych szatach. Chiwa Do Chiwy nie mamy już ochoty jechać koleją. Nie byłoby to zresztą łatwe, ponieważ gdy budowano odcinek transkaspijski, nie istniała jeszcze granica uzbecko-turkmeńska. Obecnie wielokrotnie przecina ona drogę żelazną, co czyni przejażdżkę praktycznie niemożliwą ze względów formalno-wizowych. Pędzimy zatem przez pustynię Kyzył-kum wynajętym busikiem. Mamy okazję, by się przekonać, że Uzbekistan to kraj policyjny. Na szerokich i równych drogach co pewien czas rozstawione są punkty kontrolne. Znudzony funkcjonariusz spisuje dane z paszportów. Adresy zamieszkania? Przecież nie ma ich w paszporcie. „No dobrze, chcesz mi utrudnić życie, to ja nie będę gorszy” – myślę. Pechowy milicjant notuje ze słuchu: Szcze-brze-szyń-ska dzie-sięć, Chrząsz-czów szes-naś-cie, Trzci-no-wa ty-siąc-pięć-set-dzie-więć... Drugi raz nie zapyta Polaków o adres zamieszkania. Chiwa okazuje się najcichszym i najmniejszym z miast jedwabnych. Z wież minaretów widać stąd granicę Turkmenistanu. Do końca istnienia chanatu, do 1873 r., mieścił się tu największy w Azji targ niewolników. W cenie byli Rosjanie – silni i pracowici osiągali cenę dwóch wielbłądów. Setki kilometrów w każdą stronę ciągną się pustynie Kara-kum i Kyzyłkum. Podziwiamy starówkę, która, otoczona imponującymi murami obronnymi z gliny i piasku, zachowała się niczym wielki skansen. Nie ma tu olbrzymich meczetów, za to całość zachwyca kolorytem, precyzją, intensywnością barw i zgrabnością formy. Wąskie uliczki prowadzą między malowanymi w błękitnych odcieniach domkami, na każdym niemal kroku w niebo wyrasta fantazyjnie zdobiony minaret. Ten przy meczecie Dżuma jest najwyższy w mieście, rozciąga się z niego wspaniały widok na pustynię. Idziemy również obejrzeć efekt niezrealizowanych ambicji chana Chiwy, który nie mógł znieść, że minaret Kalon w Bucharze jest najwyższy w okolicy. Postanowił wszystkich zachwycić i rozpoczął budowę samotnie stojącej wieży o średnicy podstawy 14 m. Do dziś nie wiadomo, jak wysoki miał być minaret Kalta-Minor, bo prace przerwał rosyjski podbój. Niedokończona wieża ma 26 m wysokości. Największe wrażenie robią na mnie jednak nie pojedyncze zabytki, lecz potężny warowny mur otaczający starówkę. W świetle zachodzącego słońca lśni intensywną czerwienią, a najpiękniejsza z jego bram to zachodnia Kuchana Ark. Wieczorem zasiadamy przy stole na dachu naszego hoteliku i popijamy zieloną herbatę. W zadumie patrzymy na Chiwę z góry. Mojniak To był nasz ostatni przystanek na Jedwabnym Szlaku i początek kolejnej przygody – podróży nad Jezioro Aralskie. Po dniu jazdy autem jesteśmy w miejscowości Mojniak. Tutaj kończy się asfalt, a wraz z nim kończy się świat. Duże miasto portowe nad Jeziorem Aralskim, Mojniak, pozostał tam, gdzie go wybudowano, jednak jezioro... uciekło. W latach 60. XX w. Chruszczow zapragnął na pustyniach Azji Środkowej założyć największą na świecie plantację bawełny. Do nawadniania upraw potrzebna była woda, którą toczyły z dalekich lodowców Pamiru i Tien-szanu dwie wielkie rzeki Syr-daria i Amu-daria uchodzące do Jeziora Aralskiego. Były tym dla Azji Środkowej, czym Nil dla Egiptu. Przez wieki regulowały rytm życia tej krainy. Na polecenie wodza, łamiąc wszelkie zasady hydrologii, wykopano kanały i wody popłynęły na pustynię. Tak oto absurd komunizmu osiągnął szczyt. Po tej brutalnej ingerencji woda przestała docierać do wielkiego Jeziora Aralskiego, a jego brzeg zaczął się cofać. Obecnie znajduje się ponad 200 km od dawnego portu i wciąż się przesuwa – podobno około dwóch metrów dziennie! Powierzchnia zbiornika zmniejszyła się siedmiokrotnie, a zasolenie wzrosło tak bardzo, że wymarło tu wszelkie życie. W lecie temperatury przekraczają 50°C, w zimie spadają poniżej –40°C. Kiedyś panował tu klimat łagodny. Śnieg nie pada. Ziemia nie wydaje plonów, z miasteczka uciekła większość ludzi. Dzieci mieszkające w Mojniaku ciężko chorują, bo huraganowe wiatry roznoszą z wyschniętego dna trujące nawozy, które spływały kiedyś do jeziora z pól bawełny. Jezioro istnieje już tylko jako zmniejszająca się plamka na mapie. Zapomniał o nim Uzbekistan, pewne próby ratowania go podejmuje natomiast bogaty w petrodolary Kazachstan. Budowana jest tama Kok-Aral na wąskiej cieśninie między częścią północną a południową zbiornika. W ten sposób może uda się uratować leżące na północy tzw. Małe Morze, zajmujące niecałą jedną dziesiątą powierzchni dawnego jeziora. Kazachstan ogranicza też pobór wody do nawadniania pól. Niestety, Uzbekistan, który nie wydobywa takich ilości ropy naftowej, nie może sobie nawet pozwolić na zmniejszenie upraw bawełny, głównego towaru eksportowego kraju. Dzień spędzamy w cieniu betonowego budynku. Dziś w wiosce znów nie ma wody, więc nici z orzeźwiającej kąpieli. Wieczorem, gdy temperatura staje się bardziej znośna, idziemy na spacer na pustynię. Mijamy Pomnik Plaży – jedyny chyba taki na świecie. Betonowy obelisk w kształcie żagla symbolizuje dawną morską historię tej pustyni. Kawałek dalej znajduje się cmentarzysko statków. Rybackie kutry nie nadążyły za uciekającą wodą. Przerdzewiałe konstrukcje od lat stoją wbite głęboko w żółty piasek. Wokół leży mnóstwo muszli. To nie legenda, morze było tu naprawdę. Odnajdujemy Pilajewa, Rosjanina, jedynego mieszkańca wioski, który posiada motocykle. Pracuje dla firmy poszukującej złoża gazu na nowej pustyni Aral-kum. Za 50 dolarów od osoby zgadza się zawieźć sześć osób nad obecny brzeg. Nas jest ośmioro. Ciągniemy losy, tym razem mam pecha. Nie wykąpię się w Jeziorze Aralskim. Przygotowujemy ekwipunek dla ekipy wyruszającej następnego ranka. Przede wszystkim woda, minimum sześć litrów na osobę, i mocny krem z filtrem. Ekipa wraca wycieńczona i spragniona aż 12 godzin po czasie. Relacjonują mi, że przejażdżka na starych radzieckich motorach i przyczepkach przez pustynię jest doświadczeniem ekstremalnym. To tak jakby przez pięć godzin dostawać deską po tyłku. A potem to samo w drodze powrotnej, która okazała się dramatyczna – maszyny nie wytrzymały upału i trzeba je było chłodzić wodą przeznaczoną do picia. Opowiadają też, że woda jeziora jest tak słona, że skóra natychmiast wysycha i okropnie piecze. Warto się jednak poświęcić, wszak to kąpiel w zbiorniku, który najdalej za 20 lat zniknie zupełnie! Żegnamy Uzbekistan. Przed nami mało ciekawa krajobrazowo podróż koleją przez tysiąc kilometrów pustyni.
Kilka informacji dla pragnących poznać Uzbekistan.
Powierzchnia: 447 tys. km2 (nieco mniejszy od Hiszpanii). Liczba ludności: 27 mln, jest to najliczniej zaludniony kraj Azji Środkowej. Stolica: Taszkent ma 300 km2 powierzchni i mieszka w nim ponad 2,5 mln osób. Narodowości: Uzbekistan zamieszkuje ponad 100 narodowości. Uzbeków jest 80 proc., Rosjan, 5 proc., tyle samo Tadżyków, Kazachów – 3 proc., Karakałpaków – 2,5 proc., Tatarów – 1,5 proc. Pozostałe mniejszości to m.in.: Kirgizi, Turkmeni, Ukraińcy, Żydzi oraz Polacy. Język: oficjalnym językiem jest uzbecki, jedyny w azjatyckich republikach byłego ZSRR zapisywany alfabetem łacińskim. W miastach bez problemu można się porozumieć również po rosyjsku. Religie: ok. 88 proc. populacji to muzułmanie. Waluta: sum uzbecki, 1 sum = 1/5 grosza. Najwyższy nominał to banknot 1 000 sum, czyli ok. 2 zł. Zimy są mroźne, a lata upalne i suche, dlatego najlepszą porą do odwiedzenia Uzbekistanu jest wiosna i jesień. Jesień bywa bardziej wietrzna. Obywatele Polski muszą wykupić wizy turystyczne. Miesięczna kosztuje 80 USD, tygodniowa – 60 USD. Czas oczekiwania na wizę wynosi ok. 10 dni. Nielegalne przedłużenie pobytu grozi wysoką karą pieniężną. Wnioski wizowe należy składać w Ambasadzie Uzbekistanu ul. Kraski 21, 02-804 Warszawa, tel. (22) 894 62 30 www.uzbekistan.pl Samolotem: nie ma bezpośredniego połączenia z Polski do Uzbekistanu. Lot Aerofłotem z przesiadką w Moskwie kosztuje ok. 2 tys. zł. Do przesiadki na moskiewskim lotnisku nie potrzebujemy wizy rosyjskiej. Za bezpośredni lot z Rygi do Taszkentu liniami Airbaltic zapłacimy ok. 300 zł mniej. Pociągiem: z Moskwy kursują bezpośrednie pociągi do Taszkentu. Odjeżdżają w poniedziałki, środy i piątki z dworca Kazańskiego pół godziny przed północą (nr 006F). Podróż trwa trzy doby. Miejsce w najniższej klasie (wagon płackartny, miejsca leżące) kosztuje 600 zł. Podróż pociągiem przez Rosję wymaga wyrobienia wizy tranzytowej. Autobusem: najtaniej do Taszkentu można dojechać autobusem rejsowym z Moskwy (z placu przed dworcem Kazańskim). Z linii tych korzystają głównie Uzbecy. Podróż jest długa, męcząca i zawsze pełna nieprzyjemnych przygód na przekraczanych granicach. Po Uzbekistanie najlepiej poruszać się tzw. shared-taxi. To coś między autobusem a taksówką. Mają częściowo ustalone trasy, zatrzymują się tam, gdzie jest to konieczne i nie jeżdżą według rozkładu jazdy. Można je bez problemu znaleźć przy dworcach autobusowych i kolejowych. Przykładowe ceny: Andiżan–Taszkent 14 zł, Buchara–Chiwa 25 zł. Uzbekistan nie należy do zintegrowanego systemu kolejowego krajów WNP. Oznacza to, że bilety na pociągi krajowe można kupić tylko na terenie Uzbekistanu, a na niektóre trasy (na przykład z Kungradu do granicy Kazachstanu) tylko na stacji wyjazdowej. W kasie trzeba okazać paszport, więc bilet należy kupować osobiście. Stanowi to istotny czynnik ryzyka podczas planowania długiej trasy po sąsiednich republikach. Do pociągu warto wsiadać tylko na trasie Taszkent–Samarkanda– Buchara. Luksusowy skład Registan wyjeżdża z Taszkentu o 7.00 rano i dociera do Samarkandy po 3,5 godz. Bilet kosztuje ok. 15 zł. W Samarkandzie i Taszkencie nocleg w hotelu kosztuje od 30 zł, jednak należy się nastawić na niski standard. W Bucharze i Chiwie za połowę tej ceny znajdziemy wygodny nocleg u miejscowych, wystarczy pokręcić się po miasteczku z plecakiem lub popytać na dworcu. Uzbeckie jedzenie nie zachwyca jakością ani finezją. Narodowe potrawy to szaszłyk (barani lub wołowy), pilaw (smażony ryż z baraniną), szorpo (rosół z baraniny), lagman (rosół z makaronem) i manty (pierogi z baraniną). W spadku po Rosjanach Uzbecy odziedziczyli smakowite gołubcy (gołąbki) i pielmieni (pierogi). Obfity obiad można zjeść już za 2 zł. Na śniadanie zwykle podaje się wypiekane bułki: pirożki oraz samsy (kosztują kilkanaście groszy), a na deser – arbuz i melon (za ok. 1 zł). Internet: kafejki internetowe są w każdym mieście, jednak komputery działają powoli, dlatego nie warto planować w nich zgrywania lub wysyłania zdjęć. Wymiana waluty poza bankami i kantorami jest nielegalna, jednak na bazarze można to zrobić szybciej i po lepszym kursie. Nie da się natomiast zamienić sumów na dolary i euro (ani oficjalnie, ani nieoficjalnie), dlatego należy dobrze zaplanować wydatki lub często wymieniać mniejsze kwoty. Stepy i pustynie zajmują ok. 90 proc. terytorium Uzbekistanu. Pustynia Kyzył-kum jest jedną z największych na świecie. Na północnym wschodzie granice państwa obejmuje łańcuch Tien-szan, a na wschodzie – Pamiro-Ałaj (najwyższy szczyt Uzbekistanu, Khazret Sultan ma 4643 m n.p.m.). Kotlina Fergańska jest odmienna od reszty kraju. Panuje tutaj łagodny klimat, żyzna gleba wydaje bogate plony. Rejon ten zaopatruje w owoce cały Uzbekistan oraz ościenny Kirgistan i Tadżykistan. Uzbekistan leży w obszarze aktywnym sejsmicznie, trzęsienia ziemi sięgają nawet 8-9 stopni w skali Richtera. Ostatnie duże trzęsienie ziemi odnotowano w kwietniu 1966 r. Uzbecka fauna jest dość niezwykła. Na równinach można spotkać antylopy i półtorametrowe jaszczury. W górach mieszkają pantery śnieżne. W Uzbekistanie panuje klimat kontynentalny, skrajnie suchy, występują duże różnice temperatur między dniem i nocą oraz zimą i latem. Zaleca się szczepienia przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu A i B, błonicy, tężcowi, polio, durowi brzusznemu. W Uzbekistanie jest podwyższone zagrożenie wścieklizną. W przypadku bliskiego kontaktu z nieznanym ssakiem należy w ciągu 10 dni zgłosić się do lekarza. Woda z kranu nadaje się do picia po przegotowaniu. Uzbekistan jest krajem dość bezpiecznym, ale na bazarach i dworcach trzeba uważać na kieszonkowców. Ambasada RP ul. Firdavsiy 66, Junusabadskiy Rayon, 100084 Taszkent, Uzbekistan tel.: (00-998 71) 120 86 50 faks: (00-998 71) 120 86 51 email: taszkent.amb.sekretariat@ msz.gov.pl www.taszkent.polemb.net Oficjalna strona biura promocji turystycznej Uzbekistanu: www.uzbektourism.uz Przewodnik Central Asia wyd. Lonely Planet. Mapa Central Asia węgierskiego GiziMap jest stosowana powszechnie, ale zawiera błędy w przebiegu dróg i odległościach. Przed wyjazdem warto sięgnąć po książkę Ahmeda Raszida Dżihad: narodziny wojującego islamu w Azji Środkowej, która w ciekawy sposób tłumaczy zawiłości historii najnowszej oraz prowadzonej w tym rejonie polityki