Okazjonalne intensywne picie szkodzi bardziej niż codzienne. Poważnie uszkadza wątrobę
Okazjonalne intensywne picie może być dużo groźniejsze, niż wydaje się wielu osobom. Badacze z USA przeanalizowali dane ponad 8000 dorosłych z lat 2017–2023. Jednorazowe wypicie 4–5 jednostek alkoholu co najmniej raz w miesiącu wiązało się z niemal 3× wyższym ryzykiem zwłóknienia wątroby u osób z MASLD.
Zespół badaczy z centrum medycznego Keck Medicine na University of Southern California opisał zależność, która przesuwa akcent z pytania „ile pijesz?” na „jak pijesz?”. W analizie wykazano, że osoby ze stłuszczeniową chorobą wątroby związaną z zaburzeniami metabolicznymi (MASLD) mogą być narażone na poważniejsze uszkodzenie tego narządu, gdy zdarza im się okazjonalne intensywne picie. Kluczowy wniosek brzmiał jasno: taki wzorzec konsumpcji łączy się z ryzykiem zaawansowanego zwłóknienia wątroby, prowadzącego do marskości. Wyniki opublikowano w czasopiśmie „Clinical Gastroenterology and Hepatology”. MASLD to najczęstsza choroba wątroby w krajach rozwiniętych, dotykającą co trzeciego dorosłego. To schorzenie dotyczy osób z nadwagą, otyłością lub innymi zaburzeniami metabolicznymi (np. cukrzyca typu 2, nadciśnienie tętnicze, wysoki poziom cholesterolu). MASLD z definicji nie jest wywoływana przez alkohol. Dlatego badacze postanowili sprawdzić, jaką rolę alkohol może odgrywać w nasilaniu problemów z wątrobą u takich osób. Wcześniejsze badania wykazały m.in., że nawet niewielkie ilości alkoholu są szkodliwe dla zdrowia. Mitem jest też to, jakoby istniały „zdrowsze” rodzaje alkoholu. Nawet jednorazowe okazjonalne wypicie większej jego ilości skraca kosmki jelitowe i wywołuje silny stan zapalny. Niemal trzy razy większe ryzyko zwłóknienia wątroby Co dokładnie uznano za okazjonalne intensywne picie alkoholu? Badacze użyli ścisłej definicji. Dla kobiet był to poziom czterech lub więcej drinków dziennie, dla mężczyzn pięciu lub więcej drinków dziennie, przynajmniej raz w miesiącu. Drink w tym przypadku to standardowa jednostka alkoholu (SJA), czyli równowartość 10 g czystego etanolu. Przykładowo: 50 ml wódki 40% to 1,6 SJA, małe piwo 4,5% to 1,2 SJA, kieliszek wina 12% to 1,7 SJA. W badaniu chodziło o sytuację, w której większość alkoholu wypija się w ciągu jednego dnia, nawet jeśli przez resztę tygodnia lub miesiąca ktoś pije niewiele albo wcale. Czyli np. wypicie co najmniej trzech dużych piw w weekend albo trzech kieliszków wina raz w miesiącu. W kontekście MASLD ta różnica w rozkładzie ma znaczenie. Widać to było w przypadku osób o podobnej tygodniowej konsumpcji alkoholu, wieku i płci. Część z nich wypijała swoją dawkę jednorazowo, a część rozkładała ją w czasie. Analiza wykazała, że osoby, które piły dużo w ciągu jednego dnia przynajmniej raz w miesiącu miały trzykrotnie wyższe ryzyko rozwoju zaawansowanego zwłóknienia wątroby niż te pijące mniej, a częściej. Zespół wykorzystał dane z Narodowego Badania Zdrowia i Żywienia (National Health and Nutrition Examination Survey), czyli dużego, długofalowego badania populacyjnego. Do analizy włączono informacje o ponad 8000 dorosłych, zebrane między 2017 a 2023 rokiem. Sprawdzano związek między epizodami intensywnego picia a zaawansowanym zwłóknieniem wątroby. Jak rozmawiać o piciu W analizowanych danych ponad połowa dorosłych deklarowała epizodyczne intensywne picie, a wśród pacjentów z MASLD prawie 16%. Zwrócono też uwagę na różnice: młodsi dorośli i mężczyźni częściej informowali o takim wzorcu konsumpcji. Badacze odnotowali ponadto, że im więcej alkoholu badani wypijali jednorazowo, tym większy był u nich poziom zwłóknienia wątroby. – Tradycyjnie lekarze oceniali ryzyko dla wątroby na podstawie całkowitej ilości spożywanego alkoholu, a nie sposobu jego spożycia. Nasze badania sugerują, że ludzie muszą być znacznie bardziej świadomi zagrożeń związanych z okazjonalnym nadmiernym spożyciem alkoholu i powinni go unikać – powiedział hepatolog dr Brian P. Lee, główny autor badania. Podkreślił też, że wnioski z badań mogą być istotne nie tylko dla pacjentów z MASLD, lecz dla ogółu społeczeństwa. Dr Lee zwraca uwagę na to, że w ciągu ostatnich dwóch dekad liczba chorób wątroby związanych z alkoholem wzrosła ponad dwukrotnie. Jego zdaniem ten trend jest napędzany przez gwałtowny wzrost spożycia alkoholu w okresie pandemii COVID-19 oraz wzrost liczby osób z czynnikami ryzyka MASLD, takimi jak otyłość i cukrzyca. Źródło: Clinical Gastroenterology and Hepatology
Chipsy uzależniają tak, jak papierosy. Naukowcy tłumaczą, dlaczego nie możesz skończyć na jednym
Czy da się zjeść tylko kilka chipsów, a resztę zostawić na później? Konia z rzędem temu, kto nie daje się porwać w wir chrupania. Nie tylko one tak działają: trudno oprzeć się kolejnemu kawałkowi pizzy, garści popcornu z mikrofali czy napojowi energetycznemu. Nowe badanie sugeruje, że to nie tylko kwestia silnej woli, a efekt przemyślanego działania producentów.
Naukowcy z Uniwersytetu Michigan, Harvardu i Duke University udowadniają, że produkty ultraprzetworzone kuszą nas nie tylko smakiem. Za ich sukces odpowiadają staranne strategie wywołujące uzależnienie, które kiedyś wykorzystywano do sprzedaży papierosów. Chipsy i papierosy – niepokojące podobieństwa w projektowaniu uzależnień Czy chipsy mogą uzależniać tak, jak substancje psychoaktywne? Wyniki badań opublikowanych w czasopiśmie „The Milbank Quarterly” są niepokojące – wskazują na to, że wiele ultraprzetworzonych produktów jest projektowanych tak, by wywołać silną reakcję układu nagrody w mózgu. Mechanizm ten polega na stymulacji tych samych szlaków neuronalnych, które aktywują się podczas stosowania uzależniających substancji, takich jak nikotyna czy alkohol. Podobieństwo nie ogranicza się jednak jedynie do reakcji chemicznych w mózgu, ale dotyczy także strategii marketingowych i przemysłowego projektowania produktów. Chipsy oraz inne przekąski wysoko przetworzone są komponowane tak, aby były nie tylko smaczne, ale również trudne do odstawienia. Jak przemysł spożywczy tworzy przekąski tak, by uzależniały? Przemysł spożywczy wykorzystuje zaawansowaną wiedzę z zakresu psychologii i neurobiologii, by tworzyć produkty, które stają się nawykiem. Wysoko przetworzone produkty są konstruowane w taki sposób, by idealnie trafiały w preferencje smakowe – odpowiednia proporcja soli, tłuszczu i cukru sprawia, że każda porcja jest maksymalnie satysfakcjonująca. Takie połączenia składników nazywa się „bliss point” – punktem błogości, który wywołuje w mózgu silny wyrzut dopaminy, odpowiedzialnej za uczucie przyjemności i nagrody. Ważną rolę odgrywa również tekstura, chrupkość i wygląd chipsów. Produkty te są wytwarzane tak, by doświadczenie jedzenia było multisensoryczne, a szybkie rozpadanie się chipsa w ustach sprawiało, że łatwo sięgać po kolejną porcję. Rola endokannabinoidów i glutaminianu sodu w wywoływaniu nałogu Kluczowym odkryciem ostatnich lat było stwierdzenie, że spożywanie tłustych i słonych przekąsek, takich jak chipsy, pobudza wydzielanie endokannabinoidów w układzie pokarmowym. Są to związki chemiczne działające podobnie do substancji aktywnych zawartych w marihuanie – wywołują silne uczucie przyjemności i mogą prowadzić do uzależnienia. Istotnym składnikiem chipsów jest także glutaminian sodu, często obecny w nich jako wzmacniacz smaku. Badania potwierdzają, że glutaminian sodu – chociaż sam w sobie nieszkodliwy i nieuzależniający – pobudza neurony odpowiedzialne za odczuwanie smaku umami i dodatkowo stymuluje mózg do dalszego spożycia produktu. Często wykorzystywany jest także w kuchni chińskiej. Odpowiedzialność za zdrowie – na kim spoczywa? W dotychczasowej debacie o zdrowiu publicznym nacisk kładziono na indywidualną odpowiedzialność: silną wolę, lepsze wybory żywieniowe, większą samokontrolę. Nowe ustalenia zespołu badawczego jasno wskazują, że takie podejście jest niewystarczające. Naukowcy postulują, by polityka zdrowotna zaczęła brać pod uwagę metody stosowane przez firmy spożywcze, które podobnie jak branża tytoniowa, chronią swoje zyski kosztem zdrowia konsumentów. Zwracają uwagę, że problem dotyczy w szczególności młodych dorosłych, otoczonych tanimi, łatwo dostępnymi i silnie promowanymi produktami. Ashley Gearhardt – autorka badania – podkreśla, że nie chodzi o to, aby zrównać jedzenie z paleniem papierosów. Jednak najpopularniejsze dziś ultraprzetworzone produkty zostały stworzone tak, by ich umiarkowane spożywanie było wyjątkowo trudne. Dla pokolenia, które dorastało wśród kolorowych opakowań, fast foodów i dostępnych przez całą dobę przekąsek, problem wykracza poza kwestię diety czy osobistej dyscypliny. Ważne staje się pytanie, kto naprawdę korzysta, gdy jeden chips prowadzi do kolejnego i kolejnego, a nawyk przeradza się w poważny problem zdrowotny. Na pewno nie jesteśmy to my. Źródło: The Milbank Quaterly, dietetycy.org.pl, WHO Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Myślisz, że kofeina pomaga? To, co robi z twoim mózgiem i ciałem, może zaskoczyć
Kofeina może pomóc, ale może też zaszkodzić. Lekarze ostrzegają, że granica między korzyścią a ryzykiem bywa bardzo cienka. Sprawdzamy, kiedy kawa i energetyki to dobry pomysł, a kiedy lepiej z nich zrezygnować.
Spis treści: Kofeina to już nie tylko kawa Mózg po kofeinie Dlaczego kofeina daje zastrzyk energii Czy kofeina rzeczywiście może pomagać? Kto powinien ograniczyć kofeinę? Najpopularniejszą używką w Stanach Zjednoczonych — zdecydowanie bez konkurencji — jest kofeina w różnych formach. Badanie ankietowe z 2025 roku, opublikowane w czasopiśmie Food and Toxicology, wykazało, że niemal 70% Amerykanów wypijało codziennie co najmniej jeden napój z kofeiną. Może ona przynieść realne korzyści zdrowotne — ale tylko wtedy, gdy nie przesadzimy. W nadmiarze zaczyna szkodzić organizmowi. Oto jak kawa, napoje energetyczne i inne produkty z kofeiną wpływają na organizm. Kofeina to już nie tylko kawa Kofeina to dziś już nie tylko filiżanka kawy. Występuje w innych napojach, żelach, proszkach, gumach do żucia i saszetkach. Istnieje nawet suszone mięso wołowe z kofeiną. Nigdy wcześniej konsumenci nie mieli dostępu do tak wielu jej form i smaków. Amerykańska Agencja Żywności i Leków (FDA) zaleca, by nie przekraczać dawki 400 mg kofeiny dziennie. Filiżanka kawy o objętości około 250 ml zawiera zwykle mniej więcej 95 mg kofeiny. Wiele popularnych napojów energetycznych ma od 100 aż do 200 mg kofeiny w puszce o pojemności około 355 ml. Dla większości osób pojedyncza porcja nie stanowi problemu. Kłopoty zaczynają się wtedy, gdy wysokie dawki stają się nawykiem. W dzisiejszych czasach łatwo przedawkować kofeinę. A to niesie ze sobą konkretne ryzyko. Mózg po kofeinie Choć kofeina ma swoje zalety, przy wyższych dawkach wywołuje skutki uboczne. Niektórzy powinni zachować szczególną ostrożność. Po spożyciu kofeina blokuje w mózgu działanie adenozyny. Adenozyna gromadzi się w czasie czuwania i pełni w organizmie wiele funkcji. Gdy wiąże się ze swoimi receptorami, nasila senność i pomaga regulować rytm dobowy. Działa jak swego rodzaju licznik zmęczenia. Podczas spokojnego snu mózg „resetuje” poziom adenozyny, dzięki czemu po przebudzeniu czujemy się wypoczęci i czujni. Ten proces może jednak zaburzać właśnie kofeina. Poza tym alkohol oraz zaburzenia snu. Dlaczego kofeina daje zastrzyk energii Kofeina blokuje receptory adenozyny, przez co ta nie może przekazać ciału sygnału „pora spać”. Jednocześnie taka blokada pobudza produkcję dopaminy i adrenaliny. – Dlatego kofeina wpływa na nastrój, poziom energii, skupienie i koncentrację — mówi Robert Cowan, neurolog z Uniwersytetu Stanforda. To, jak długo kofeina utrzymuje się w organizmie i jak długo może zaburzać sen, bardzo różni się między ludźmi. Ogólna wskazówka — podkreśla Cowan — to nie przekraczać 400 mg dziennie i nie spożywać kofeiny po godzinie 14:00. Choć pobudzenie po kofeinie bywa korzystne, mózgu nie da się łatwo oszukać. Przy regularnym stosowaniu szybko „uznaje” kofeinę za element codziennego funkcjonowania. Gdy więc osoba pijąca ją codziennie nagle odstawi kofeinę, mózg interpretuje to jako problem. W odpowiedzi wysyła sygnały w postaci bólu głowy, drażliwości i zmęczenia. Czy kofeina rzeczywiście może pomagać? Korzyści zdrowotne kofeiny w dużej mierze zależą od tego, w jakiej formie jest spożywana. Napoje energetyczne nie zawierają wielu dodatkowych związków obecnych w kawie i herbacie — takich jak polifenole i antyoksydanty — które mogą działać ochronnie. – Gdy mówimy o korzyściach zdrowotnych kofeiny, tak naprawdę mówimy o kawie i herbacie — mówi Michael Fredericson, lekarz medycyny sportowej i profesor Uniwersytetu Stanforda. Co ciekawe, nawet kawa i herbata bez kofeiny mogą przynosić istotne korzyści. Badania pokazują, że ich spożywanie wiąże się z niższym ryzykiem zgonu oraz mniejszą śmiertelnością sercowo-naczyniową. Jedno z badań wykazało, że kawa mielona i rozpuszczalna — ale nie bezkofeinowa — wiązały się z mniejszym ryzykiem arytmii. W sportach wytrzymałościowych kofeina jest wyjątkowo skuteczna. – Nie sądzę, by istniał suplement tak konsekwentnie poprawiający wyniki wysiłkowe jak kofeina — mówi Bryan Saunders, badacz z Uniwersytetu w São Paulo. Kofeina może poprawiać koncentrację, a jednocześnie zmniejszać odczucie bólu i wysiłku. Dzięki temu pozwala trenować ciężej. Międzynarodowe Towarzystwo Żywienia w Sporcie zaleca dawkę 3–6 mg kofeiny na kilogram masy ciała. Problem polega na tym, że granica między korzyściami a skutkami ubocznymi jest cienka. Kto powinien ograniczyć kofeinę? Niektóre osoby powinny podchodzić do kofeiny z większą ostrożnością. Kobietom w ciąży zaleca się ograniczenie spożycia do maksymalnie 200 mg dziennie. Większe ilości mogą zwiększać ryzyko poronienia i wad wrodzonych. Osoby z chorobami serca, nerek lub wątroby również powinny uważać. To samo dotyczy osób z zaburzeniami lękowymi lub migreną. Objawy takie jak niepokój, drżenie, problemy ze snem czy gonitwa myśli mogą oznaczać, że kofeiny jest po prostu za dużo. U nastolatków kofeina może zaburzać rozwój mózgu i nasilać problemy z koncentracją. Napoje energetyczne, które zawierają bardzo wysokie dawki kofeiny, dodatkowo podnoszą poziom stresu. – To ostatnia rzecz, jakiej młodzi ludzie potrzebują — mówi Fredericson. – Oni i tak są już potwornie zestresowani. Źle dobrana dawka i pora spożycia kofeiny zaburzają sen również u dorosłych. A przewlekłe problemy ze snem zwiększają ryzyko chorób takich jak cukrzyca i choroba Alzheimera. Zalecenie jest proste: umiar i regularność. Dla większości osób bezpieczny zakres to 2–4 filiżanki dziennie, najpóźniej do wczesnego popołudnia. – Każdy organizm reaguje inaczej — mówi Fredericson. – Trzeba sprawdzić, co działa u Ciebie. Źródło: National Geographic
Twój pies nie może żyć bez piłki? To coś więcej, niż zabawa
Niejeden opiekun psa twierdzi, że jego pupil jest „uzależniony” od ulubionej zabawki lub aktywności. Najnowsze badania naukowców z Austrii dowodzą, że psy faktycznie mogą wpadać w nałogi. Niektóre z nich wykazują zachowania charakterystyczne dla uzależnień behawioralnych.
Badanie opublikowane właśnie w czasopiśmie „Scientific Reports” sugeruje, że niektóre psy wykazują zachowania łudząco podobne do uzależnień behawioralnych. Tego typu przypadłości uważano dotąd za wyłącznie ludzkie. Okazuje się, że czworonogi reagują na piłki czy pluszaki podobnie, jak ludzie uzależnieni od hazardu czy gier internetowych. Jak wyglądały eksperymenty z udziałem psów? Eksperyment przeprowadzili naukowcy z Uniwersytetu Medycyny Weterynaryjnej w Wiedniu. Zespół, pod kierunkiem dr Stefanie Riemer, przeanalizował zachowania 105 psów (56 samców i 49 samic) w wieku od jednego do dziesięciu lat. Właściciele wykonywali z psami różne zadania, w kontrolowanych warunkach. Na przykład rzucali ulubioną zabawkę, zostawiali psa samego z nią, ukrywali ją na półce lub w pudełku z jedzeniem. Zadania zmuszały psy do wyboru między zabawką, a innymi nagrodami, np. jedzeniem lub zabawą z opiekunem. Nie wszystkie psy reagują tak samo Eksperymenty nagrano i oceniano pod kątem intensywności psich zachowań: skakania, szczekania, piszczenia, prób odzyskania niedostępnej zabawki czy rezygnacji z jedzenia na jej rzecz. Psy z silną „fiksacją” na punkcie zabawki ignorowały dostępne nagrody i uporczywie próbowały odzyskać ukochany przedmiot. Niektóre były mocno sfrustrowane i zestresowane, np. próbowały niszczyć pudełka z ukrytymi zabawkami. W innym teście badacze obserwowali reakcję psów po zabraniu wszystkich zabawek i smakołyków. Te najbardziej zafiksowane długo chodziły po pokoju, koncentrując się na miejscach, gdzie wcześniej były zabawki. Wysoką frustrację wskazującą na uzależnienie zaobserwowano u 33 psów. Najczęściej u ras pasterskich, takich jak owczarki niemieckie i belgijskie. Psy te zostały wyhodowane do zadań wymagających dużej koncentracji i wytrwałości, co może tłumaczyć ich większą podatność. Czy to już uzależnienie czy jeszcze zabawa? Analiza wykazała że psy te spełniały kilka kryteriów uzależnień znanych z badań nad ludźmi: silne pragnienie, brak samokontroli i postrzeganie zabawki jako wyjątkowo ważnej. Wyniki te pokrywały się w wcześniejszymi obserwacjami samych właścicieli. Stefianie Riemer zastrzega jednak, że badanie nie mówi o faktycznym uzależnieniu, lecz o „zachowaniach przypominających uzależnienie”. – O uzależnieniu mówimy wtedy, gdy zachowanie przynosi jednostce szkody – dodaje badaczka. Kluczowym elementem jest kontynuowanie zachowania mimo jego negatywnych skutków. Opinie innych ekspertów Inni eksperci nie są jednak zbyt skorzy, do mówienia o uzależnieniu. Dr Serge Ahmed z Uniwersytetu w Bordeaux zaznacza, że w badaniu brak dowodów na to, by nadmierna motywacja do zabawy miała dla psów negatywne skutki. Z kolei dr Julia Espinosa z Uniwersytetu York w Kanadzie uważa, że porównywanie psich zachowań do ludzkich uzależnień nie jest do końca uprawnione. Ludzie rozumieją ryzyko swoich działań, psy natomiast nie, dlatego trudno mówić o pełnym odpowiedniku uzależnienia. Holly Molinaro z Animal Wellbeing Solutions podkreśla, że badanie objęło głównie psy o wysokiej motywacji do zabawy, więc trudno ocenić jak powszechne są te zachowania w całej populacji. To dopiero początek badań. Na razie jest jeszcze zbyt wcześnie, by właściciele psów wyciągali praktyczne wnioski czy diagnozowali swoich pupili. Źródło: Scientific Reports, National Geographic Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Oglądanie rolek ma na mózg taki sam wpływ jak alkohol? Zaskakujące wyniki badań
Krótkie filmiki potrafią wciągać na długie godziny. Niestety, najnowsze badania dowodzą, że nie są jedynie niewinną formą rozrywki. Intensywne przewijanie rolek uruchamia w mózgu mechanizmy podobne do tych, które odpowiadają za uzależnienie od alkoholu czy hazardu.
Oglądanie krótkich filmów na platformach takich jak TikTok czy Instagram stało się codziennym rytuałem milionów osób na całym świecie. Choć dostarczają one szybkiej rozrywki i natychmiastowego poczucia przyjemności, badania pokazują, że ich wpływ na mózg może być znacznie bardziej niepokojący. Mechanizm działania krótkich filmów przypomina bowiem procesy związane z uzależnieniami. Dlaczego scrollowanie filmików może być groźne dla zdrowia? Niedawno przeprowadzone badania ujawniły skalę zjawiska, które budzi coraz większy niepokój wśród naukowców. – Uzależnienie od krótkich filmów wideo stanowi globalne zagrożenie dla zdrowia publicznego. Użytkownicy w Chinach spędzają w ten sposób średnio 151 minut dziennie, a 95,5% internautów jest w nie zaangażowanych. To intensywne, „momentalne” oglądanie filmów nie tylko zaburza koncentrację, sen i zdrowie psychiczne, ale także zwiększa ryzyko depresji – powiedział autor badania, Qiang Wang, profesor psychologii na Uniwersytecie w Tianjinie. Jak wykazano w recenzowanym badaniu opublikowanym w czasopiśmie „NeuroImage”, krótkie filmy mogą dosłownie przeprogramować ludzki mózg. Osoby, które często je oglądają, wykazują zwiększoną aktywność w układach nagrody (tych samych obwodach, które aktywują się przy hazardzie czy pod wpływem alkoholu), a także zmiany w obszarach odpowiadających za impulsywność, koncentrację i emocje. – Ponieważ są one z natury szybkie, mózg wydaje się przeciążony ich przetwarzaniem. Krótkie filmiki dostarczają doznań o wysokim poziomie dopaminy przy minimalnym wysiłku, co może nadmiernie stymulować ścieżki nagrody w mózgu, obwody zaangażowane również w mechanizmy uzależnienia. Z czasem może to zmniejszyć wrażliwość na naturalne nagrody i nasilić impulsywne zachowania – wyjaśnił dr Praveen Gupta, przewodniczący Marengo Asia International Institute of Neuro & Spine w Marengo Asia Hospitals w Gurugramie. Jak krótkie filmy przeprogramowują nasz mózg? Krótkie filmy wideo są tworzone tak, aby wciągać użytkownika w niekończący się cykl przewijania. Każde przesunięcie palcem zapewnia szybki zastrzyk dopaminy – substancji chemicznej odpowiedzialnej za poczucie nagrody i przyjemności. Platformy dodatkowo wzmacniają ten efekt, wykorzystując dynamiczne tempo, wpadające w ucho dźwięki i nieprzewidywalne treści. W rezultacie mózg stale oczekuje kolejnego bodźca, a nadmiar gwałtownych wyrzutów dopaminy zaczyna znieczulać układ nagrody. W efekcie czynności, które kiedyś sprawiały radość – jak czytanie książki, rozmowa twarzą w twarz czy delektowanie się posiłkiem – mogą wydawać się mniej atrakcyjne. Neurobiolodzy zauważają, że ten wzorzec jest podobny do zmian obserwowanych u osób uzależnionych od alkoholu czy hazardu: nadmierna stymulacja zmienia sposób, w jaki mózg odczuwa satysfakcję, wymuszając coraz intensywniejsze doznania. Im częściej więc przewijamy, tym bardziej mózg uczy się pragnąć szybkich i intensywnych bodźców, a jednocześnie coraz słabiej reaguje na spokojniejsze, subtelniejsze przyjemności życia. Nawykowe oglądanie krótkich filmów prowadzi też do obniżenia zdolności koncentracji. Ciągłe przeskakiwanie pomiędzy różnymi treściami przeciąża korę przedczołową – obszar mózgu odpowiedzialny za kontrolę zachowań, pamięć roboczą i regulację emocji. Badania MRI wykazały, że zwiększone korzystanie z ekranów przez nastolatków koreluje z cieńszą korą mózgową, co może osłabiać zdolność do długotrwałego skupienia. Ponieważ kora przedczołowa dojrzewa aż do około 25. roku życia, młodzi użytkownicy są szczególnie narażeni na zaburzenia koncentracji, problemy z podejmowaniem decyzji i impulsywność. W dłuższej perspektywie może to utrudniać nie tylko codzienne funkcjonowanie, ale także rozwój poznawczy i emocjonalny. Źródła: Indian Express, Times of India, Forbes Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Nowe badania wykazały, że e-papierosy mogą „budzić” komórki rakowe
Naukowcy twierdzą, że w ciągu dziesięciu lat przybędzie przypadków zachorowań na raka. Wszystko przez olbrzymią popularność e-papierosów.
W tym artykule: Palenie powoduje szereg bardzo poważnych chorób Według naukowców e-papierosy mogą również mogą być niebezpieczne dla zdrowia Zanieczyszczenie powietrza i dym z e-papierosów budzą komórki rakowe Palenie jest jedną z głównych przyczyn przedwczesnych zgonów setek tysięcy ludzi na całym świecie. O szkodliwości tytoniu powstała już niezliczona ilość badań naukowych oraz publikacji i kampanii społecznych. Nawet na paczkach papierosów widnieją informacje o tym, co grozi palaczom. Od kilku lat producenci mają obowiązek umieszczać poglądowe zdjęcia m.in. płuc osób palących, które powinny zniechęcić ich do sięgnięcia po papierosa. Tyle w teorii, bo w praktyce prawie ok. 8 milionów Polaków pali. Palenie powoduje szereg bardzo poważnych chorób Statystyki jednak pokazują, że liczba palaczy spada. Z roku na rok coraz mniej osób pali, ale uzależnionych wciąż jest bardzo wielu. Badania wykazują, że mężczyźni znacznie częściej uzależniają się od papierosów niż kobiety. A najwięcej osób palących jest w grupie wiekowej 40–49 lat. Warto wiedzieć, że ludzie, którzy sięgają po papierosa są narażeni bardzo poważne choroby. Niektóre mogą prowadzić nawet do śmierci. To między innymi: rozedma płuc, przewlekłe zapalenie oskrzeli, rak płuc, rak języka, rak wargi, rak jamy ustnej, rak krtani, rak tchawicy, przewlekła obturacyjna choroba płuc, astma oskrzelowa. W świecie idealnym wszelkie używki, które poważnie zagrażają zdrowiu człowieka, powinny być zabronione. Jednak w rzeczywistości za przemysłem tytoniowym stoją olbrzymie pieniądze. Przychód ze sprzedaży papierosów trafia również w postaci podatków do skarbu państwa. W ciągu ostatnich lat na rynku zaczęły pojawiać się alternatywy dla tradycyjnych papierosów. Chodzi m.in. o e-papierosy, często uznawane za mniej szkodliwe dla zdrowia. Według naukowców e-papierosy mogą również mogą być niebezpieczne dla zdrowia Ze względu na to, że jest to stosunkowo nowa metoda palenia, badania nad szkodliwością papierosów elektronicznych wciąż trwają. Pamiętajmy, że skutki stosowania niektórych substancji lub używek mogą być długoterminowe. Jednak ostatnie badania naukowców z Francis Crick Institute mogą budzić niepokój. Według uczonych e-papierosy mogą „budzić” komórki rakowe, a fala zachorowań może nadejść w ciągu dekady. Wystarczy siedzieć w miejscu, gdzie ktoś palił. ”Palenie z trzeciej ręki” jak 10 papierosów Naukowcy od lat ostrzegają przed przebywaniem w towarzystwie palących osób. Wdychanie tego, co oni wypuszczają z ust jest szkodliwe i nie ma tu już żadnej tajemnicy. Co wiele osób może uzna... – Nie możemy powiedzieć, że waporyzacja jest bezpieczną alternatywą dla tradycyjnych papierosów. To na pewno nie jest dobra droga, żeby rzucać palenie – mówi prof. Charles Swanton, autor najnowszych badań. Uczony dodaje również, że „nie możemy być na 100% pewni, że ten rodzaj palenia nie stanie się przyczyną zachorowania na raka płuc”. Zanieczyszczenie powietrza i dym z e-papierosów budzą komórki rakowe Jak podaje brytyjski dziennik The Independent, naukowcy przeprowadzili badania, aby dowiedzieć się, jakie czynniki mogą powodować raka płuc wśród osób niepalących. W tym celu przeprowadzili badania na ludziach i myszach, aby sprawdzić, jak zanieczyszczenia powietrza wpływają na płuca. Okazało się, że czynniki drażniące takie jak pyły zawieszone (PM) mogą powodować wzrost komórek rakowych. Uczeni stwierdzili, że do takich czynników można zaliczyć również dym z e-papierosów. Badacze uważają, że wprawdzie ma on mniejsze stężenie szkodliwych substancji, ale wciąż może mieć wpływ na zdrowie palaczy. W komórkach naszego ciała z biegiem lat pojawiają się mutacje genetyczne. Część z nich może wywołać raka. Jednak takie potencjalne komórki rakowe najczęściej pozostają w swoistym uśpieniu – wyjaśnia prof. Charles Swanton. Badania jego zespołu wykazały, że czynniki, które podrażniają płuca, powodują stan zapalny, po którym następuje proces regeneracji. Naukowcy sugerują, że właśnie w tym momencie „uśpione” komórki rakowe mogą się wybudzić. Prof. Swanton uważa, że ta wiedza może w przyszłości pomóc znaleźć metody zapobiegania zachorowaniom na raka płuc u osób, które nigdy nie paliły papierosów. Źródło: Francis Crick Institute. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Nowy śmiertelnie groźny narkotyk na ulicach USA. To lek uspokajający dla koni
Lek uspokajający, zwany ksylazyną, nie jest uważany za opioid, ale często jest mieszany z opioidami takimi jak heroina lub fentanylem. Takie połączenie czasami określane jest jako „narkotyk uspokajający” - czytamy w artykule w czasopiśmie Injury Prevention, w którym podsumowano wyniki badań z Filadelfii.
Nowy narkotyk odpowiada już za jedną trzecią zgonów spowodowanych przedawkowaniem opioidów w Filadelfii. Środek, który wśród uzależnionych w Stanach Zjednoczonych staje się coraz popularniejszy, to silny środek uspokajający stosowany u koni czy krów. Dla ludzi jest śmiertelnie groźny. Naukowcy odkryli, że w ciągu ostatniej dekady odnotowano gwałtowny wzrost wykrywania ksylazyny w czasie sekcji zwłok osób, które zmarły z powodu przedawkowania opioidów w Filadelfii. Odkrycie sugeruje, że „epidemia opioidowa w USA nadal ewoluuje” - alarmują autorzy. Podkreślają, że rzeczywista skala rozpowszechnienia ksylazyny, tak jak liczba wywołanych nią zgonów, może pozostać niezbadana, bo wiele laboratoriów nie przeprowadza testów w kierunku jej obecności w czasie sekcji. Dlatego też autorzy badania apelują o wzmożone monitorowanie nadużywania ksylazyny w USA, a także jego konsekwencji zdrowotnych. Środek uspokajający dla zwierząt Ksylazyna to środek uspokajający stosowany w weterynarii. Służy do uspokojenia, znieczulenia, rozluźnienia mięśni i znieczulenia u zwierząt, takich jak konie, bydło i inne duże zwierzęta. Lekarze weterynarii używają ksylazyny również jako środka wymiotnego, szczególnie u kotów. W USA ksylazyna nie jest dopuszczona do stosowania u ludzi, m.in. dlatego, że wcześniejsze badania dowiodły, że powoduje potencjalnie niebezpieczne skutki uboczne, w tym spadki ciśnienia krwi i spowolnienie tętna. Jak podaje portal Live Science, na początku lat 2000 potwierdzono, że osoby uzależnione ze społeczności w Puerto Rico przyjmowały ksylazynę wymieszaną z opioidami. Ostatnio odkryto, że środek ten zaczęto odkrywać w nielegalnych transportach trafiających do Maryland, Ohio i Michigan. W każdym z tych stanów zgłoszono kilka lub kilkanaście przypadków zgonów związanych z przedawkowaniem ksylazyny. W nowym badaniu naukowcy przeanalizowali dane dotyczące zgonów spowodowanych przedawkowaniem w Filadelfii z lat 2010-2019. W szczególności przyjrzeli się zgonom związanym z heroiną lub fentanylem – rodzajami opioidów, z którymi najczęściej łączona jest ksylazyna. Okazało się, że w latach 2010-2015 ksylazyna została wykryta tylko w 2 proc. zgonów z przedawkowania, ale do 2019 roku liczba ta wzrosła do 31 proc. Co więcej, dane dotyczące konfiskat nielegalnych narkotyków z U.S. Drug Enforcement Administration sugerują, że ksylazyna coraz częściej pojawia się w próbkach środków odurzających sprzedawanych na ulicach zawierających heroinę lub fentanyl, wraz z innymi narkotykami. W latach 2010-2013 żadna z próbek, które były testowane w laboratoriach agencji, nie zawierała ksylazyny, ale do 2019 roku już 25 proc. zawierało ten właśnie lek. Skala nie do zbadania Badania nad skutkami zdrowotnymi stosowania ksylazyny w połączeniu z opioidami są ograniczone, ale niektóre badania sugerują, że taki miks może zwiększać ryzyko zgonu z przedawkowania. Mimo to autorzy badania zauważają, że ich praca nie pozwoliła ustalić, który lek lub jakie połączenie środków było odpowiedzialne za badane zgony. Nie jest również jasne, dlaczego ksylazyna jest dodawana do narkotyków trafiających na ulice USA i czy osoby, które przedawkowały, świadomie przyjmowały lek czy też nie miały pojęcia o składzie mieszanki. Istnieją jednak dane, że niektórzy uzależnieni z Filadelfii twierdzą, że ksylazyna wydłuża działanie opioidów, co mogłoby świadczyć o jej celowym przyjmowaniu. Autorzy badania doszli do wniosku, że potrzebne są dalsze badania, aby zrozumieć synergistyczne skutki stosowania ksylazyny przez ludzi. Podkreślili, że gdy tylko będzie to możliwe, służby ochrony zdrowia powinny przeprowadzić kontrolę dotyczącą obecności tego środka w zakazanych substancjach, a także zbadać dostępność środka na rynku.
"Wyglądało na to, że zasady społeczne zniknęły. Pozostała tylko brutalna walka o jedną rzecz". Fotoreportaż z centrum nałogu
Fotograf David Guttenfelder dokumentował okrucieństwa z całego świata, a mimo to był zszokowany tym, co zobaczył na filadelfijskiej ulicy.
"Jedna rzecz, którą powinieneś wiedzieć" - zwrócił się do mnie pewien człowiek - "nikt na tej ulicy nie wyobrażał sobie, że tak skończy. Każda osoba tutaj myślała, że to kontroluje". Taka ulica może znajdować się wszędzie w uzależnionej Ameryce. Ta ulica to Kensington Avenue, jej ponury odcinek, który biegnie pod wysokimi torami w Filadelfii. Poszedłem tam zobaczyć na własne oczy uzależnienie od opioidów, by zrozumieć, jak ludzie szukający ulgi w bólu, wylądowali na ulicy. Widziałem skrajne cierpienie podczas wojen i klęsk żywiołowych, ale byłem oszołomiony tym, co znalazłem w moim własnym kraju. Wyglądało na to, że zasady społeczne zniknęły. Pozostała tylko brutalna walka o jedną rzecz: pogoń za ulgą w bólu. Uzależnienie Fernando Irizarry'ego zaczęło się od leków przeciwbólowych, które wziął po wypadku. Zaprosił mnie do obserwowania jego życia na Kensington Avenue i spędziłem z nim dwa dni. Nie mogąc znaleźć nadającej się do użytku żyły w ramieniu, posiniaczonej po wielokrotnych zastrzykach, poprosił znajomego o wstrzyknięcie mu w szyję zawiesiny wyrzuconych narkotyków. Na ulicy osoby uzależnione często troszczą się o siebie nawzajem, podając narkotyki, ale także ratując życie za pomocą Narcan, sprayu do nosa z efektem przedawkowania. Na ulicy mieszkają setki ludzi. Na haju albo szukając haju, opierają się o witryny sklepowe, dryfują po parkingach. Wielu z nich jest wycieńczonych, słabych, z bliznami po szprycowaniu się. Zdesperowani, przekłuwają sobie igłami ręce, kostki, szyję. Na tej ulicy mieszka Fernando Irizarry. Ma 33 lata, jest mały i szczupły, z ciemną brodą. Z trudem chodzi, szurając zwyrodniałymi nogami. Jest zabawny, troskliwy i miły, ale rozkojarzony, ciągle szukając wyrzuconych kapsli od butelek używanych do mieszania narkotyków. Kiedy zbierze ich wystarczająco dużo, ciuła resztki na następny strzał. 11 września 2005 roku Fernando uderzył motocyklem w tył samochodu. Jako dziecko uwielbiał szkołę. Najsilniejszą substancją, której próbował był tytoń do żucia. Po miesiącach rehabilitacji, dowiedział się co to są leki opioidowe i został wypisany z receptą na Percoceta. Kiedy jego lekarz rodzinny zmarł, nowy lekarz odmówił odnowienia jego recepty. Znalazł pigułki na ulicy. Ale w tym miejscu mógł zapłacić 10 dolarów za dwie lub 5 dolarów za jeden mocniejszej strzał heroiny. "To był wybór, którego dokonałem". Na początku byłem onieśmielony, nie wiedziałem, jak podejść do ludzi. Ale kiedy to zrobiłem, ich historie były znajome. Historie o ich bólu, ale także o czasach studiów, dającej satysfakcję pracy, kochających rodzinach, planach na przyszłość. Na popękanych ekranach telefonów komórkowych zobaczyłem dowody ich dawnego życia. I widziałem, jak kurczowo trzymają się tych śladów. Przywołując czasy, gdy była tancerką młoda kobieta, chuda jak kość, zdjęła buta i wykonała piruet en demi-pointe. Osoby uzależnione od opioidów, które poznałam, to nasze dzieci. Są naszymi matkami i ojcami. To studenci i profesjonaliści. Cierpiący na przewlekłą chorobę lub starający się odzyskać siły po wypadku, mogą być każdym z nas. Źródło: NationalGeographic.com: The opioid crisis exposed in photos from a hard-hit neighborhood
Wyprowadzić noworodka z nałogu. Tak leczy się dzieci kobiet uzależnionych od narkotyków
Noworodki urodzone przez kobiety uzależnione od narkotyków lub będące w trakcie leczenia, cierpią z powodu syndromu odstawienia, potrzebują przytulania i często leków, aby wyzdrowieć.
Dzieci przechodzące przez proces odstawienia opioidów płaczą w charakterystyczny sposób. Jest to krótkie, udręczone, przeraźliwe zawodzenie powtarzające się w kółko. Odbija się ono echem na oddziale noworodkowym szpitala Cabell Huntington w Huntington w Zachodniej Wirginii. Od szóstej rano przebywa na nim tygodniowa dziewczynka, niepocieszona. O dziesiątej Sara Murray, kierowniczka pielęgniarek na tym oddziale o łagodnym głosie i rzeczowym podejściu, wzdycha. "To może być frustrujący dzień" - mówi. Epidemia opioidowa w Stanach Zjednoczonych jest dotkliwie odczuwalna w szpitalnych oddziałach dla noworodków w całym kraju. W 2012 roku prawie 22 000 dzieci urodziło się z uzależnienia od narkotyków, jedno co 25 minut, według najnowszych danych federalnych. Ponieważ kryzys związany z opioidami gwałtownie się nasilił w ciągu ostatnich pięciu lat, liczby te z pewnością wzrosły. Wirginia Zachodnia, z wynikiem dwa i pół razy większym niż średnia krajowa, ma najwyższy wskaźnik zgonów z powodu przedawkowania narkotyków, głównie z powodu opioidów. W hrabstwie Cabell, w którym do 2012 r. zgłaszano na numery alarmowe średnio 130 przypadków przedawkowania rocznie, w zeszłym roku odebrano 1 476 takich zgłoszeń, a w tym roku liczba ta może wzrosnąć do około 2 000. Pracownicy pogotowia ratunkowego uratowali wiele z tych osób, w tym jedenastolatka, ale programy leczenia szpitalnego mają długie listy oczekujących. W szpitalu Cabell Huntington co piąty noworodek był narażony na działanie opioidów w łonie matki. "To, co tu widzisz, to wierzchołek góry lodowej zażywania narkotyków" - mówi neonatolog Sean Loudin, dyrektor medyczny oddziału. W 2012 r. oddział intensywnej terapii noworodków został tak bardzo obciążony dziećmi uzależnionymi od narkotyków, że musiał odmawiać przyjmowania noworodków z innymi problemami zdrowotnymi. Szpital otworzył ten specjalistyczny oddział w celu leczenia zespołu odstawienia. Zazwyczaj przebywa na nim 18 niemowląt. W tym dniu jest ich 23. Dzieci trzęsą się, pocą, wymiotują i utrzymują swoje ciała sztywne jak deski. Jedzą i śpią nieregularnie. Opatulone, leżą w łóżeczkach lub w ramionach pielęgniarek, rodziców lub wolontariuszy. W tym miejscu nie jest gwarno, ani nie ma piszczących maszyn typowych dla OIOM-u. Zamiast tego są przyciemnione światła i ciche rozmowy, ponieważ dzieci potrzebują spokoju i ciszy. Wiele z nich potrzebuje również metadonu lub innych leków, aby złagodzić objawy. Odstawia się go na przestrzeni dni lub tygodni. "OK" - Murray szepcze do płaczącego 41-dniowego chłopca. Delikatnie podnosi go do klatki piersiowej, mocno go kołysze i wkłada mu do ust zielony smoczek. Ssie go szybko i mocno, jak tłok. Opioidy przenikają łatwo z krwi kobiety ciężarnej przez łożysko i przez barierę krew-mózg płodu. Gdy poród gwałtownie odcina dopływ narkotyku, układ nerwowy dziecka może wywołać niepokojące objawy odstawienia. Badania wykazują, że u 55% do 94% noworodków narażonych na działanie opioidów pojawiają się objawy. Prenatalna ekspozycja na inne powszechnie stosowane leki, w tym benzodiazepiny i niektóre antydepresanty, również może prowadzić do zespołu odstawienia wkrótce po urodzeniu. Choroba ta nazywana jest noworodkowym zespołem abstynencji (ang. neonatal abstinence syndrome, NAS). Eksperci nie określają go jako uzależnienie, które z definicji oznacza, że dana osoba ciągle nałogowo stosuje narkotyki mimo straszliwych konsekwencji. Z tych samych powodów NAS jest również błędną nazwą - abstynencja lub po prostu mówienie "nie" różni się od doświadczania fizycznego cierpienia związanego z odstawieniem od nałogu. Ale eksperci medyczni przyjęli etykietę NAS, ponieważ jest ona mniej napiętnowana niż słowa takie jak "uzależnienie" i "odstawienie". W niektórych przypadkach same matki są w trakcie rekonwalescencji. Nie nadużywały opioidów podczas ciąży, ale brały metadon lub buprenorfinę, podstawowe leki do leczenia uzależnienia od opioidów. Amerykański Kongres Położników i Ginekologów zaleca ich stosowanie w czasie ciąży mimo ryzyka wystąpienia NAS, z oczywistej przyczyny, że odstawienie narkotyków jest bezpieczniejsze i zdrowsze dla kobiety niż wstrzykiwanie sobie heroiny czy łykanie środków przeciwbólowych albo próba gwałtownego odstawienia narkotyku na własną rękę. Jest to również o wiele lepsze dla jej dziecka. Ale mimo to coraz częstsze stosowanie leczenia uzależnień wspomaganego lekami oznacza, że nawet gdy kryzys związany z opioidami zelżeje, szpitale takie jak Cabell Huntington będą nadal pełne dzieci z zespołem odstawienia. Aby poradzić sobie z tym zaburzeniem, większość szpitali korzysta z narzędzia diagnostycznego opracowanego w szczytowym momencie gwałtownego wzrostu ilości osób zażywających heroinę w latach siedemdziesiątych XX wieku. Co cztery godziny u dzieci dokonuje się oceny nasilenia 31 objawów, w tym nadmiernego płaczu, pocenia się, drżenia i częstego ziewania. Wyniki pomagają lekarzom zdecydować, czy należy podawać niemowlętom metadon lub inne leki. W większości przypadków wyniki wskazują na konieczność stosowania terapii farmakologicznej. Teraz niektórzy badacze kwestionują to podejście. "To archaiczne" - mówi Elisha Wachman, neonatolog z Boston Medical Center i adiunkt pediatrii w Boston University School of Medicine. "Kończy się na tym, że dzieciom podawana jest zbyt duża ilość leków". Jak mówi, zbyt często doświadczają one zespołu odstawienia wynikającego z leczenia, co przedłuża ich cierpienie i pobyt w szpitalu. Garstka badaczy w całym kraju udoskonala leczenie NAS, aby w mniejszym stopniu opierało się na lekach, a w większym na tworzeniu więzi z rodzicami. Wachman zrezygnowała z korzystania ze starej karty wyników do oceny dzieci. "Nie obchodzi mnie, ile razy będą ziewać" - mówi. Zamiast tego ocenia je tylko na podstawie trzech kryteriów: jedzenia, spania i bycia pocieszonym. Zamiast przenosić dzieci na oddział intensywnej terapii lub oddział specjalny, w Boston Medical Center są one razem ze swoimi mamami przez cały czas ich pobytu. Wachman zachęca kobiety do karmienia piersią i przytulania dziecka, aby zapewnić kontakt skóra do skóry. Stu pięćdziesięciu wolontariuszy (większość z nich to studenci medycyny i pracownicy szpitala) pracuje na dwugodzinnych zmianach, jako osoby do przytulania. Lista osób oczekujących na przytulanie dzieci liczy 200 nazwisk. Zanim szpital zmienił swoje podejście, 86 procent leczonych w nim dzieci z NAS otrzymywało leki. Teraz jest to 30 procent. Dzieci zazwyczaj spędzają w szpitalu dziewięć dni, co oznacza spadek z 19 dni, gdy stosowany był stary protokół. Średni koszt pobytu w szpitalu dla dziecka z NAS wynosi 19 655 dolarów w Boston Medical Center, w porównaniu do średniej krajowej wynoszącej 67 000 dolarów. Wachman mówi, że odpowiednia kuracja dla dzieci musi iść w parze z pełną współczucia, kompleksową opieką nad ich matkami. Centrum medyczne prowadzi klinikę prenatalną dla kobiet uzależnionych. Położnicy przepisują buprenorfinę i przygotowują kobiety na to, że ich dzieci mogą mieć NAS. Klinika oferuje również poradnictwo, opiekę społeczną, pomoc psychiatryczną, wzajemne wsparcie oraz edukację w zakresie opieki nad niemowlętami. "Kiedy matki zaczynają rodzić, są w najlepszej formie, w jakiej mogą być" - mówi Wachman. W lipcu centrum medyczne otworzyło klinikę, która zapewnia opiekę pediatryczną dla dzieci urodzonych z NAS i pomoc w zakresie uzależnień dla ich matek. Do końca nie wiadomo, jak ekspozycja na opioidy wpływa na rozwój mózgu w dłuższej perspektywie. Do tej pory przeprowadzono zaskakująco mało badań na ten temat, a większość z nich powstała jeszcze przed obecnym kryzysem i powszechnym stosowaniem bardzo silnych syntetyków, takich jak fentanyl. Niektóre badania wykazują subtelne różnice kognitywno-behawioralne wśród dzieci, które były narażone na kontakt z opioidami przed urodzeniem, ale problemy te są mniej dotkliwe niż braki intelektualne i deficyt uwagi związane z narażeniem płodu na działanie alkoholu. Badania te nie odpowiadają na kluczowe pytanie: Czy problemy neurorozwojowe wynikają z kontaktu z narkotykami, z biedy lub innego rodzaju chronicznego czynnika wywołującego stres? Niektórzy badacze uważają, że czynniki społeczne i stabilne środowisko mają większy wpływ na przyszłość dziecka niż NAS. "Ciągle słyszymy o dzieciach i o tym, że jest to ważne, ale należy bardziej skupić się na kobietach i na zapewnieniu im właściwej opieki" - mówi Uma Reddy, specjalistka w dziedzinie perinatologii w Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development. Jordann Thomas poznała OxyContin w dziewiątej klasie. W licealnej łazience koleżanka pokazała jej, jak zgniatać pigułkę, rozpuścić proszek, napełnić nim strzykawkę i zrobić sobie zastrzyk. Próbowała heroiny dwa tygodnie przed ukończeniem 16 lat. Następna dekada to niewyraźna plama dożylnego zażywania narkotyków, aresztowań, więzienia, zwolnienia warunkowego, powrotu do zdrowia i ponownego popadnięcia w nałóg. W wieku 26 lat, zmieniła swoje życie. Uważa, że zawdzięcza to dobremu programowi leczenia i terapii wspomaganej lekami. Stosowała standardowe leczenie, które łączyło buprenorfinę z innym lekiem. Kiedy Thomas dowiedziała się, że jest w ciąży, lekarz przepisał jej tylko buprenorfinę, wyjaśniając, że jest ona bezpieczniejsza dla dziecka. Twierdzi, że nikt nie wspomniał o ryzyku rozwoju NAS u jej dziecka, dopóki nie zaczęła rodzić, a przyjmująca ją do miejscowego szpitala pielęgniarka zapytała, jakie leki stosuje. Jej syn urodził się w kwietniowe popołudnie i ważył 3 kilogramy 120 gramów. Dwanaście godzin później przeniesiono go na oddział leczenia noworodków w Cabell Huntington Hospital, oddalonym o prawie godzinę drogi od szpitala, w którym się urodził. "To poczucie winy, które odczuwałam zażywając i raniąc ludzi, których krzywdziłam, gdy byłam na haju, było tym samym poczuciem winy, które ogarnęło mnie, gdy dowiedziałam się, że mój syn musi zmagać się z zespołem odstawienia z powodu zażywanego przeze mnie leku, o którym powiedziano mi, że jest bezpieczny" - mówi Thomas. Była przerażona, kiedy dowiedziała się, że będzie leczony metadonem. I czuła się okropnie patrząc, jak jego małe, sztywne ciało poci się i drży. "To było coś strasznego, gdy próbowała zmienić mu pieluszkę i sprawić, by rozluźnił nogę" - opowiada. Pielęgniarki zapewniły ją, że nic mu nie będzie. Jeden po drugim, objawy zniknęły. W przeciwieństwie do Thomas, niewiele innych matek było w trakcie terapii w czasie ciąży lub otrzymało dobrą opiekę prenatalną. "Większość kobiet znajduje się w rozpaczliwej sytuacji" - mówi Loudin, dyrektor medyczny. Niektóre z nich nie znają pełnej listy substancji, które przyjmowały lub są zbyt przerażone, by o tym mówić. Murray, kierowniczka pielęgniarek, mówi, że leczenie było stosunkowo proste jeszcze kilka lat temu, kiedy głównym problemem były środki przeciwbólowe, a następnie heroina, a dzieci wykazywały klasyczne objawy odstawienia. Teraz więcej dzieci było narażonych na kontakt z heroiną, a także kokainą, metamfetaminą i wszelkimi innymi substancjami. Ostatnio jeden z noworodków nie zareagował na leczenie, dopóki zespół medyczny nie dowiedział się, że dziecko było narażone na działanie gabapentyny, leku przeciwpadaczkowego, który łagodzi ból i niepokój. Był to pierwszy sygnał, że lek ten pojawił się na miejscowych ulicach. "Widzimy wszelkiego rodzaju dziwne objawy, na które nie jesteśmy przygotowani" - mówi Murray. Wiele dzieci potrzebuje teraz dłuższej opieki. Syn Thomas jest tu od pięciu i pół tygodnia. Tego popołudnia leży na plecach w łóżeczku, śpiąc z lekko otwartymi ustami. Thomas głaszcze go po brzuchu i sprawdza pieluchę. Jego powieki drgają, ale on się nie porusza. "Nie wiem, gdzie byłabym bez tego programu" - mówi. Waży około 5 kilogramów. Uzyskuje dobre wyniki na testach słuchu i percepcji wzrokowej. Dużo się uśmiecha i radośnie macha rękami. Ma zostać wypisany za dwa dni. "Jesteśmy gotowi na powrót do domu. Nareszcie"- mówi Thomas. Źródło: NationalGeographic.com: Babies Fall Victim to the Opioid Crisis
Sprawdź, czy jesteś uzależniony od smartfona. Nomofobia grozi uszkodzeniem mózgu [TEST]
Strach przed brakiem urządzenia mobilnego/smartfona to nie żart. Co ciekawe badania pokazują, że smartfony mają wpływ na działanie naszego mózgu.
Nazwa pochodzi od skróconej wersji angielskiego "no mobile phobia", czyli strachu przed brakiem telefonu. To choroba cywilizacyjna XXI wieku, polegająca na nerwowości i lęku za każdym razem, gdy nie mamy pod ręką takiego urządzenia. Najnowsze badania pokazują, że nie jest to tylko problem behawioralny, uzależnienie od internetu czy smartfona może doprowadzić do niekorzystnych zmian w ludzkim mózgu. Jak dowiedzieć się czy masz nomofobię? Sprawdź za pomocą tego kwestionariusza. Oceń prawdziwość zdań w stosunku do ciebie podając punkty od 1 (oznacza "zdecydowanie się nie zgadzam") do 7 ("zdecydowanie się zgadzam"). Jeśli w tym, opracowanym przez Caglara Yildirima ze Stanowego Uniwersytetu Nowego Jorku uzyskując wynik od 21 do 60 możesz mówić o lekkiej nomofobii, wyniki 61-99 i wyżej są niepokojące i oznaczają, że nie potrafisz wytrzymać długo bez zajrzenia do telefonu. - Dobrze jest mieć tego świadomość – mówi Yildirim w rozmowie z CNN – A rozmawiamy o tym tylko wtedy, gdy zaczyna nam przeszkadzać w codziennym życiu. Naukowiec przekonuje, że nomofobia może zaburzać nasze życie społeczne i towarzyskie, badania pokazują, że nomofobicy unikają kontaktu twarzą w twarz, mają kłopoty z nawiązywaniem relacji społecznych, część jest podatna na depresję. Uzależnienie od smartfonu wpływa negatywnie na koncentrację i utrudnia uczenie się. SecurEnvoy, firma zajmująca się zabezpieczeniami, przeprowadziła badania w Wielkiej Brytanii, które pokazały, że aż 66% ludzi ma tam jakąś formę nomofobii. 41% uczesntików badań miało co najmniej dwa urządzenia by na pewno pozostać w kontakcie. Badania Pew Research Center pokazały, że od 2011 roku liczba Amerykanów używających smartfonów wzrosła z 35% do 77%, natomiast 95% osób posiada jakiś telefon komórkowy. Według amerykańskiego Centrum Zwalczania i Zapobiegania Chorobom codziennie 9 osób ginie na drogach USA z powodu korzystania z telefonu w czasie jazdy. Kolejne 1000 codziennie odnosi rany. Badanie Pew Research Center z 2010 roku dorzuca do tego statystykę wieku: najwięcej, aż 59% spośród ludzi w wieku 18-33 pisze wiadomości podczas jazdy. W przedziale 34-45 to 50%, a wśród tak zwanych baby boomers (45+) to 29%. Problem nie dotyczy jednak tylko kierowców, piesi spacerujący z oczami utkwionymi w smartfony to ogromny problem, szczególnie gdy na czerwonym świetle przechodzą przez ulicę. 42% sprawdzonych pieszych przechodzących nieprzepisowo miało oczy wpatrzone w małe ekraniki w rękach. Zaprezentowane niedawno badania zaprezentowane podczas spotkania Stowarzyszenia Radiologicznego Północnej Ameryki w Chicago pokazują związek przesadnego używania smartfonu z aktywnością naszego mózgu. Naukowcy z koreańskiego Uniwersytetu w Seulu użyli obrazowania mózgu do zbadania 19 nastolatków ze zdiagnozowanym uzależnieniem od internetu i mobilnych urządzeń. W porównaniu do 19 zdrowych młodych ludzi uzależnienie mieli znacznie wyższe poziomy neuroprzekaźnika o nazwie GABA. - Zwalnia on prace neuronów – tłumaczy Yildirim, który nie był jednak zaangażowany w samo badanie – To skutkuje gorszą koncentracją i samokontrolą. Człowiek jest bardziej podatny na wszystko, co odwraca uwagę. - To bardzo wąskie badanie – dodaje dr Max Wintermark, neuroradiolog ze Stanford – Dlatego trzeba do niego podchodzić z pewną ostrożnością. Jest to jednak pierwsze badanie, które łączy uzależnienie od internetu z zaburzeniem równowagi neuroprzekaźników w mózgu. Znamy już wiele podobnych w przypadku alkoholu, narkotyków i innych uzależnień. - Wiemy, że ludzie robiący wiele rzeczy na raz (multitasking), którzy angażują się w aktywność z pomocą wielu mediów jednocześnie wykazują mniej szarej materii w przedniej korze obręczy mózgu – dodaje naukowiec. Oznacza to w skrócie, że jeśli zbyt mocno polegasz na swoim smartfonie, tracisz zdolność koncentracji i uwagi. Badane nastolatki były niespokojne oraz impulsywne, miały także zwiększoną podatność na depresję i bezsenność. Dr Hyung Suk Seo, neuroradiolog z Uniwersytetu Korei, który prowadził badania dorzuca wiadomość, która daje nadzieję na pomoc dla silnie uzależnionych: u 12 uczestników badań po 9 tygodniach terapii poznawczo-behawioralnej poziomy aktywności neuroprzekaźników zaczęły wracać do normy. Źródło: CNN Błażej Grygiel
Cały świat na haju. Narkotykowe szaleństwo [REPORTAŻ]
– Czuję się jak dzieciak w sklepie z cukierkami – Darby Hageman, 31-letnia aktywistka na rzecz depenalizacji marihuany, krzyczała z radości
W chłodną noc z 5 na 6 grudnia 2012 r. wraz z kilkuset innymi osobami przyszła pod wieżę Space Needle, jak igła wbijającą się w niebo nad amerykańskim Seattle. Gdy wybiła północ, wszyscy wyjęli z kieszeni marihuanowe skręty, po czym świętując nowe przepisy stanowe, zanurzyli się w chmurze konopnego dymu. Prawdę mówiąc, trochę to prawo nagięli – posiadanie niemal do 30 gramów to jedno, palenie na ulicy – co innego. Policja była jednak łaskawa – w okólniku, który kilka tygodni wcześniej wyciekł do internetu, nakazywała funkcjonariuszom ograniczenie się do słownej reprymendy. Tak oto joint zrównany został z niewinną puszką piwa, a stan Waszyngton wyprzedził w lidze liberałów Holandię, której obywatele od lat mogą palić skręty w licencjonowanych coffee shopach. Jeśli wierzyć Herodotowi, pierwsze coffee shopy powstały jednak nie w Amsterdamie, a na ziemiach opanowanych przez Scytów, koczowniczy lud znad Morza Czarnego. Jak relacjonował Grek, rozpalali oni w szałasach ogniska, do których wrzucali liście i nasiona konopi. Powstawała wówczas łaźnia parowa, a Scytowie „wyli z przyjemności”. Wyjącą z podobnej przyczyny Darby Hageman i Scytów dzielą niemal trzy tysiąclecia. Wyjątkowo burzliwe, bo niewiele rzeczy budziło w historii tyle kontrowersji co środki odurzające. Różnymi sposobami – wdychając, wciągając, pijąc, paląc czy żując – zażywały je wszystkie ludy świata. Może poza Inuitami – im natura poskąpiła sąsiedztwa roślin o stymulujących właściwościach. Konopna wigilia Nie potrafimy ustalić, gdzie dokładnie człowiek zetknął się z konopiami po raz pierwszy. Ale za każdym razem, gdy napotykał na swojej drodze Cannabis sativa w którejkolwiek z odmian, szybko ją oswajał. Z konopi robiono przede wszystkim olej i włókna. Te ostatnie były mocne i twarde, lepiej niż len nadawały się więc do wytwarzania ubrań, sznurów, żagli. Konopie to najlepsze włókno, jakie zna ludzkość. Jeśli uszyjesz sobie z nich koszulę, nawet twoje wnuki jej nie znoszą. Marihuana często rosła w ogródkach imigrantów. Gdy chcieliśmy ją wyrwać, pojawiał się właściciel ze strzelbą. Krzyczał: To moje ciuchy na następną zimę! – wspominał na początku XX w. Harry J. Anslinger z Federalnego Biura ds. Narkotyków, człowiek, który wiele lat później doprowadził do niemal stuletniego zakazu palenia konopi. Zanim to się jednak stało, poznali ją Azjaci od Chin, przez Ałtaj, dzisiejszy Afganistan, aż do Bliskiego Wschodu, a także Europejczycy. Z czasem wszyscy oni zorientowali się, że konopie to nie tylko włókna. – Siemieniŏtka, inaczej kōnopiŏtka, to zupa, którą ciągle się na Śląsku jada. U mnie w domu też – mówi Szczepan Twardoch, pisarz z Górnego Śląska. – Jest gorzko-słona w smaku, postna, bo bez tłuszczu zwierzęcego, dzieci nienawidzą jej smaku, niektórzy dorośli również, a ja – uwielbiam. Je się ją z krupami pogańskimi, czyli kaszą gryczaną. Żadnych właściwości psychoaktywnych nie stwierdziłem. Ani zgromadzeni przy wigilijnych stołach Ślązacy, ani mający podobny przepis Bałtowie czy Rosjanie nie „wyją z przyjemności”, bo w ich zupie są jedynie nasiona. Drobne i okrągłe, smakują zresztą zupełnie jak słonecznik. Co innego liście, łodygi czy żywica wydzielana przez żeńskie kwiaty zawierające kannabinoidy. Jak zauważa Sara Benetowa, autorka często cytowanej pracy magisterskiej z lat 30. ub. wieku poświęconej konopiom, wykrycie narkotycznych składników tej rośliny nie wymagało od człowieka pierwotnego wielkiego wysiłku. Wystarczyło przypadkiem wrzucić ją do ognia, by zwrócić uwagę na działanie wdychanego aromatu. Tak narkotyzować nauczyli się zapewne Scytowie, a za nimi – a może też przed nimi – i inne ludy. Przywołajmy jeszcze raz Benetową: Narkotyki nie tylko zaspokajają tam potrzeby upodlania czy zboczenia jednostek, ale co ważniejsze, odgrywają niekiedy poważną rolę w życiu zbiorowym, a przez to wpływają na kulturę duchową i społeczną tych ludów. Przykładów tego stanu rzeczy jest bez liku. Plemiona Baszylange i Baluba z terenów dzisiejszej Angoli paliły konopie, by się socjalizować. Żarliwe modły islamskich derwiszy związane były niewątpliwie z wykorzystaniem psychoaktywnych właściwości tychże. Konopie były jednym z drugoplanowych bohaterów Baśni tysiąca i jednej nocy – czy to w formie haszyszu, czy płynnego bhangu. Swoje z konopi wycisnęła też ludowa medycyna. Jeśli wierzyć relacjom etnologów, pomagały na: bóle zębów i głowy, febrę, choroby skóry, bóle porodowe, konwulsje, robiło się z nich opatrunki. American Dispensary, XIX-wieczny zielnik, dodaje do listy chorób także reumatyzm, tężec, depresję. W XXI w. z kolei w krajach o łagodniejszych przepisach dopuszcza się ich użycie w leczeniu astmy. Encyklika kokainowa Ludy południowoamerykańskie, zwłaszcza te zamieszkujące podnóże Andów, od tysiącleci wykorzystują liście krasnodrzewu pospolitego, czyli koki. Początkowo roślina rosła tylko po wschodniej stronie gór, z czasem rozprzestrzeniła się i stała symbolem całego kontynentu. Tłumiła apetyt, wzmacniała wytrzymałość, pobudzała do długiej pracy. Na uprawie koki opierało się całe lokalne rolnictwo, a zawarte w niej substancje odżywcze pozytywnie wpływały na tubylczą dietę. Przypisywano jej boskie właściwości. Nauka wyjaśniła potem, że tak, a nie inaczej działała na żującego liść zawarta w niej kokaina. Stosowane w postaci nieprzetworzonej narkotyki przyjmowane były głównie doustnie i ich stężenie w mózgu nie osiągało wysokich wartości. Z czasem technologia umożliwiła jednak zwiększenie stężenia, a więc i szkodliwości narkotyku. – Naturalna fermentacja alkoholowa prowadzi do otrzymania produktów o stężeniu zwykle poniżej 12 proc. etanolu. Wprowadzenie destylacji zwiększyło tę granicę do 95 proc., a w praktyce do używania spirytualiów 40–50-procentowych – tłumaczy psychofarmakolog, prof. Jerzy Vetulani. – Kokaina z żutego liścia krasnodrzewu wspomagała fizycznie i umysłowo górali żyjących w atmosferze o niskiej zawartości tlenu. Wyciąg alkoholowy z liści koki – Vin Mariani – był napojem używanym w XIX-wiecznej Europie tak jak dziś red bull. Proszek krystaliczny wwąchiwany lub rozpuszczany i podawany dożylnie był z kolei środkiem bardzo silnie uzależniającym i niebezpiecznym, podobnie jak crack – palona wolna zasada kokainy. Namiętnym użytkownikiem Vin Mariani był papież Leon XIII, który zasłynął encykliką Rerum novarum. Jak wyjaśnia prof. Vetulani, Vin Mariani było ekstraktem liści koki w czerwonym winie i zawierało do 100 mg czystej kokainy w kieliszku. A więc jedno z większych dzieł myśli społecznej Kościoła, wprowadzające idee chrześcijańskiej polityki społecznej jako odpowiedzi zarówno na marksizm, jak i dziki kapitalizm, było stworzone przez wspaniały mózg dodatkowo stymulowany kokainą! – konkluduje naukowiec. Fałszywi przyjaciele Chociaż konopie mogą rosnąć w wielu ekosystemach, a i inne naturalne używki odegrały ważną rolę w wielu kulturach, to jednak – jak zauważa Richard Davenport-Hines w Odurzonych. Historii narkotyków 1500–2000 – centralne miejsce w historii narkotyków trzeba przyznać innej roślinie – makowi lekarskiemu. Produkowane z niego opium to najstarsza używka, z jaką miał do czynienia człowiek. Trudno powiedzieć, gdzie i w jaki sposób odkrył, że mleczny sok wydzielany przez jeden z gatunków maku wpływa – jak określi to medycyna po paru tysiącleciach – na funkcje ośrodkowego układu nerwowego. Grunt, że udomowił tę roślinę prawdopodobnie około 8 tys. lat temu gdzieś w basenie Morza Śródziemnego. Być może pierwszy był Egipt, o czym świadczyłyby zapisy na słynnym papirusie Georga Ebersa z 1550 r. p.n.e. Dokument jest instrukcją przygotowywania kilkuset preparatów, w skład których wchodzi właśnie opium. Zastosowanie szlachetne, bo medyczne, ze środkiem uspokajającym dla dzieci włącznie. Inne źródła wspominają o opium jako środku przeciwbólowym. Pewnie właśnie z powodu bólów brzucha opium zaczął stosować rzymski cesarz Marek Aureliusz. I choć władca zażywał narkotyk przez większą część swojego życia, jego nadworny lekarz, Claudius Galenus, utrzymywał, że potrafił się kontrolować i nie popadł w nałóg. Mniej rozsądku i szczęścia mieli na przestrzeni lat inni miłośnicy opium, które poprzez angielskie placówki handlowe w krajach arabskich trafiło najpierw do Europy, a potem dalej, do brytyjskich zamorskich kolonii. Choć oficjalnie traktowane jako lek, miało uśmierzać nie tylko ból fizyczny budujących zamożność Londynu czy Paryża, ale także stłumić ich egzystencjalne rozterki. Medycyna, opierając się na ustaleniach antycznych medyków, widziała w opiatach środki na ożywienie i poprawienie nastroju. Podchodzono do nich wyjątkowo entuzjastycznie, jak walijski lekarz John Jones, który na przełomie wieków XVII i XVIII namawiał do systematycznego przyjmowania opium. Lista dolegliwości, którym miało przeciwdziałać, była jeszcze dłuższa niż w przypadku konopi. Musiało minąć kilka wieków, by odkryto w nim „fałszywego przyjaciela”, jak opisał je Samuel Johnson, autor jednego z pierwszych słowników języka angielskiego. Około roku 1800 ryzyko związane z uzależnieniem się od opium było już znane równie dobrze jak jego dobroczynne właściwości. Na wygranie wojny z narkotykiem było już jednak za późno. Międzynarodowa sieć dostaw zapewniała odpowiednią jego podaż. Trzeba było poszukać innych rozwiązań. Jednak gdy w 1804 r. Niemiec Friedrich Sertürner przygotował po raz pierwszy morfinę, nie wiedział, że wpada z deszczu pod rynnę. Lek, który miał pomóc uzależnionym od opium, sam uzależniał nie mniej. Z zadziwiającą krótkowzrocznością przemysł medyczny powtórzył ten schemat w przyszłości. Aby wyzwolić narkomanów z pęt morfiny, w 1897 r. w fabryce Bayera zsyntetyzowano diacetylomorfinę. Niemieccy naukowcy byli tak zachwyceni swoim odkryciem, że produkt ochrzcili mianem heroiny. W tym samym czasie w laboratorium trwały prace nad łagodniejszym środkiem przeciwbólowym – aspiryną. Niepozorna tabletka nie miała jednak szans z silniejszym środkiem, który rok później trafił jej kosztem na rynek. Musiało minąć kilkanaście lat, by świat uzmysłowił sobie, że coś poszło nie tak. W 1924 r. Kongres Stanów Zjednoczonych zakazał importu i sprzedaży heroiny. Za późno – 98 proc. narkomanów z Nowego Jorku zdążyło już się na nią przerzucić. Mniej więcej w tym samym czasie głośno stało się o pewnym amerykańskim idealiście szwajcarskiego pochodzenia, wspomnianym na początku Harrym N. Anslingerze. Był człowiekiem z misją, której się poświęcił, gdy jeden z najlepszych bilardzistów w jego mieście zmarł z powodu uzależnienia od opium. Anslinger piął się po szczeblach kariery w administracji państwowej, by w końcu stanąć na czele głównego organu ds. walki z narkotykami. Jego decyzje miały znaczący wpływ na to, jak używki postrzegała nie tylko Ameryka, ale i cały świat. – Przy zderzeniu kultur pewne substancje psychotropowe mogą być asymilowane przez obcą kulturę, a inne nie. W warunkach globalizacji substancje, które nie uzyskały akceptacji kultury amerykańskiej, charakteryzującej się wysokim poziomem imperializmu moralnego opartego na fundamentalizmie chrześcijańskim, są oficjalnie odrzucane przez cały świat – mówi prof. Vetulani. Ikar na halucynogenach W zeszły piątek, 16 kwietnia 1943 r., zmuszony zostałem przerwać pracę w laboratorium i wczesnym popołudniem pojechałem do domu, jako że poczułem niezwykłe pobudzenie w połączeniu z niewielkimi zawrotami głowy. W domu położyłem się i zapadłem w całkiem przyjemny stan odurzenia, charakteryzujący się ekstremalnie ożywioną wyobraźnią. Wpis o takiej treści trafił do dziennika dr. Alberta Hofmanna z Bazylei, a substancją, dzięki której umysł zaczął płatać mu figle, było LSD – psychoaktywna pochodna ergoliny wyprodukowana ze sporyszu. Hofmann wcale nie planował jej zażyć. Stało się to przypadkiem. Dziś wiemy, że miał do czynienia z jednym z najsilniej działających halucynogenów, jakie znamy. Jego dawki ważone są w mikrogramach (zamiast miligramów), a tylko jeden procent przyjętej substancji dociera do mózgu. Odkrycie Hofmanna miało zrewolucjonizować psychiatrię. Swoje plany wobec niego miały też amerykańskie wojsko i CIA. I pewnie skończyłoby się na mniej lub bardziej udanych eksperymentach nad możliwościami kontroli ludzkiego umysłu, gdyby nie fakt, że substancja wpadła w ręce hipisów. Stała się symbolem całego pokolenia i jego stylu życia, tak znienawidzonego przez ówczesny establishment, z prezydentem Richardem Nixonem na czele. Wprawiono w ruch potężną machinę propagandową. LSD miało powodować falę samobójstw ludzi rzekomo przekonanych o tym, że potrafią latać. Pisano, że może wywoływać uszkodzenia genetyczne. Zresztą dotyczyło to nie tylko LSD, ale również całej masy innych halucynogenów. Narkotykowa prohibicja umacniała się. – Mechaniczna zasada, że wszystko to, co jest zakazane prawem, jest totalnie złe, a wszystko inne – dopuszczalne, robi wiele szkód. Za najważniejszą cechę określającą szkodliwość narkotyku uważa się jego zdolność wywoływania uzależnienia – chronicznej choroby mózgu o fatalnych konsekwencjach społecznych i – często – zdrowotnych – mówi prof. Vetulani. Tolerancja na działanie narkotyków jest u każdego inna. Uzależnienie fizyczne w przypadku opiatów często prowadzi do wzrostu odporności na ich działanie. Rosną więc przyjmowane dawki, a tym samym – pomijając morfinę – ryzyko przedawkowania. Innym problemem, na który zwraca uwagę prof. Fiona Measham, kryminolog z Uniwersytetu Durham, jest przestępczość, jaką generują środowiska uzależnionych, szczególnie od substancji wstrzykiwanych. Jest jeszcze jeden narkotyk warty wspomnienia. Do kilkunastu procent Amerykanów deklaruje w ankietach stosowanie derbisolu. Dużo jak na substancję, której nauka nie poświęciła niemal żadnej uwagi. – W XXI w. coraz częściej widzimy nasze ciało jako chemiczny układ i chętniej na niego wpływamy, dodajemy nowe substancje, by sprawdzić, co się stanie – stwierdził kilka miesięcy temu w radiu BBC prof. John Mills z Centrum Historii Zdrowia i Opieki Zdrowotnej w Glasgow. I pewnie ma rację, choć w przypadku stosowania derbisolu motywy są raczej inne. Wymyślono go, by sprawdzić prawdomówność ankietowanych na temat narkotyków. Tak, tak – derbisol nie istnieje. Opium dla chin Choć dziś wydaje nam się, że palenie opium to element tradycyjnej chińskiej kultury, obyczaj ten trafił do Państwa Środka dopiero w XVII w. – za sprawą kompanii kolonialnych. Świadomi związanych z opium zagrożeń Brytyjczycy handlowali nim tylko na eksport, sprzedając głównie do Chin. Tamtejsze władze walczyły z plagą narkomanii, zakazując handlu i niszcząc zapasy narkotyku. Militarnymi interwencjami (wojny opiumowe) Brytyjczycy zawsze wymuszali jednak wolny obrót swoim opium. Wyspa konopi Konopie indyjskie na Jamajkę przywieźli indyjscy lub arabscy niewolnicy sprowadzani przez Anglików, Holendrów, Francuzów. W XX w. marihuana stała się sakramentem jednego z najbardziej nietypowych ruchów religijnych, który się tam narodził. Rastafari wierzą, że do ziemi obiecanej mają ich zaprowadzić nauki cesarza Hajle Sellasje I, byłego władcy Etiopii. Marihuanę palą w trakcie religijnych rytuałów. To właśnie krzak konopi był ich zdaniem Drzewem Życia w Raju. Choć posiadanie marihuany jest na Jamajce nielegalne, w spisie powszechnym z 2001 r. 24 tys. obywateli zadeklarowało przynależność do ruchu rastafari. Skupiska wyznawców tej religii znajdują się także w Afryce, Wielkiej Brytanii i USA.
Uzależnienie od internetu: terapia behawioralna może pomóc
To coś znacznie więcej niż tylko częste sprawdzanie Facebooka.
Zacznijmy od dobrej wiadomości: u ponad 69% mężczyzn uzależnionych od internetu po przebyciu krótkoterminowej terapii behawioralnej zanotowano remisję uzależnienia. Do tego prawie 24% mężczyzn doświadczyło jej już w trakcie oczekiwania na spotkanie z psychologiem. Badani z remisją 10 razy chętniej decydowali się na rozpoczęcie terapii niż grupa kontrolna. Wyniki badań opublikowało naukowe pismo JAMA Psychiatry. - To wskazuje na silny wpływ leczenia na osoby dotknięte uzależnieniem od sieci lub gier – mówi Klaus Wölfling, główny autor badania, pracujący w Uniwersytecie Jana Gutenberga w Mainz. W ubiegłym roku Światowa Organizacja Zdrowia zdecydowała o wpisaniu “dysfunkcji gracza” (Gaming disorder) do 11. edycji Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób (ICD). Oznacza ona trwający przynajmniej 12 miesięcy problem z utratą kontroli, negatywnymi konsekwencjami fizycznymi i społecznymi związanymi ze zbyt częstym graniem. Na potrzeby badania opublikowanego w JAMA Psychiatry naukowcy poszerzyli definicję i oprócz gier wzięli pod uwagę także przeglądanie stron, media społecznościowe, pornografię i inne formy korzystania z sieci. Ocenia się, że takie uzależnienie może dotykać nawet 6% ludzi na całym świecie. Sformułowanie „uzależnienie” pada w kontekście sieci bardzo często, my jednak skupiamy się na tym naprawdę poważnym. W psychiatrii istnieje forsowane przez niektórych naukowców pojęcie Zespołu Uzależnienia od Internetu (ZUI). W związku z tym, że wciąż nie ma jednej ogólnie przyjętej definicji tego terminu posłużymy się tą sformułowaną przez profesora Andrzeja Jakubika, opublikowaną w Studia Psychologica, w 2002 roku. Jak przebiegało badanie? Naukowcy przyjrzeli się dokładnie 143 mężczyznom w wieku 17-55 lat z czterech klinik w Niemczech i Austrii. Wszyscy spełniali kryteria dysfunkcji gracza sformułowanej w Assessment of Internet and Computer Game Addiction i obejmującej aż 14 kryteriów. Zatem nie ma mowy o uproszczonym podejściu do sprawy („gra często – acha, jest uzależniony”). W przypadku spełniania 13 kryteriów mówiono o uzależnieniu. Gdy liczba ta spadła poniżej 7 mówiono o remisji. Terapia behawioralna, w której badani brali udział, trwała 15 tygodni i składała się z sesji grupowych i indywidualnych. W ramach programu przechodzono przez różne fazy: edukacja na temat uzależnienia, interwencja psychoterapeutyczna, nauka zdrowego korzystania z sieci oraz, jak określa to Wölfling „skupienie się na technikach zatrzymania potencjalnego nawrotu i przechodzenia do codzienności”. Dlaczego zbadano jedynie mężczyzn? Statystyki pokazują, że wśród pacjentów z zaburzeniami tego typu aż 90% to mężczyźnim zatem uznano, że reprezentują profil większości. Ci, którzy przeszli przez terapię mieli wyraźnie zmniejszone objawy depresji, syndromu odstawienia, problemów w pracy i codziennym życiu społecznym. Setka pacjentów ukończyła terapię w określonym przez badanie czasie, kilku przestało z niej korzystać. - Pacjenci skorzystali by znacznie bardziej, gdyby faza leczenia była jeszcze dłuższa – mówi Wölfling – By zrozumieć historię danej osoby i rozwój jej patologicznego zachowania lub zaburzenia być może bardzo ważne jest poznanie jest osobistej historii i drogi życiowej.
Skąd się wziął hazard? Ślady prowadzą do czasów biblijnych i jeszcze wcześniej
Przez wieki hazard łączył narody i warstwy społeczne, będąc rozrywką dla wszystkich. Z czasem władza nauczyła się czerpać zyski ze ślepej wiary obywateli w odmianę losu
Pierwsze, co rzuca się w oczy, to stroje i kapelusze tak eleganckie, że w zestawieniu z opłakanym stanem tutejszych obiektów aż śmieszne. W końcu to nie słynny tor w brytyjskim Ascot, a jedynie warszawski Służewiec, który od kilku lat przeżywa renesans. W kwietniową sobotę jest tu cały przekrój społeczny miasta: młodzież, dla których wyścigi stały się modną weekendową atrakcją, rodziny z dziećmi zaintrygowanymi końmi, dystyngowane pary, które chcą się pokazać, oraz seniorzy. Ci ostatni zdecydowanie najbardziej przejęci. Znają tu każdy kąt i z imienia każdą kasjerkę. Jako jedyni – nie licząc oczywiście hodowców, dżokejów i nielicznych dziennikarzy – znają też konie. Gdy bomba idzie w górę, zbierają się w grupach. Początkowo wymieniają uwagi, z czasem milkną. Każdy gra przecież dla siebie. I za swoje pieniądze. Konie ruszają z boksów po drugiej stronie toru, kilkaset metrów od trybun. Minie co najmniej minuta, nim stawka pojawi się na ostatniej prostej, pod nosami kibiców. Wtedy nie ma już miejsca na ciszę. Każdy coraz głośniej wykrzykuje pokraczne imię swego faworyta: czy to Juan Luoo, Issachar czy też słabnąca Soczewica lub pozostający w ogonie Król Popu. Po finiszu emocje nie opadają. Wygrani i przegrani suną do kas, pogodzeni z losem. Ci pierwsi odbiorą wygrane – zwykle po kilkadziesiąt złotych – a potem wraz z przegranymi wpłacą je na poczet kolejnej gonitwy. Bywalcy toru mawiają bowiem: wygrać możesz, przegrać – musisz. T Tętent losu Służewiec to żaden ewenement. Historia wyścigów konnych i związanych z nimi zakładów sięga starożytnego Rzymu, choć pierwszy udokumentowany przypadek miał miejsce w XII w. w Smithfield, głównym targu konnym w Londynie. Zawody urządzali właściciele, którzy chcieli udowodnić wartość swoich zwierząt. Kibicowała szlachta – potencjalny klient. Stawki zakładów były niskie, chodziło głównie o handel. W kolejnych wiekach wyścigi konne stały się rozrywką elitarną. W Newmarket powstała królewska stadnina, ośrodek polowań i zawodów, w drugiej połowie XVII w. wybudowano pierwszy hipodrom – okrągły tor, na którym wzorowane są dzisiejsze, owalne. Przy okazji wyścigów kwitły też zakłady, wówczas jeszcze pozbawione centralnej kontroli. Zakładali się po prostu widzowie między sobą, obstawiając zwycięstwo upatrzonego konia. Pierwsze biletowane zawody odbyły się dopiero w 1875 r. Pieniądze zaczynały płynąć coraz szerszym strumieniem, pojawiło się więc nowe zjawisko – domy zakładów bukmacherskich. Hazard wyszedł do ludu – służący i robotnicy, przed którymi hipodromy były zamknięte, stanęli przed szansą szybkiego wzbogacenia się lub przepuszczenia wypłaty. Gdy elity traciły majątki na zamkniętych torach, plebs liczył na szansę od losu u bukmacherów. Kości Fortuny Jednak jeśli spojrzeć na całą historię hazardu, wcale nie narodził się on z chęci zysku. Chodziło raczej o przepowiadanie przyszłości, choć środki ku temu były takie same. Wróżono ze wszystkiego: z roślin, patyków, kości, kamieni. I to właśnie kleromancja, czyli wróżenie z kości, stopniowo przeradzała się z rytuału religijnego w zwykłą rozrywkę. Najlepiej nadawały się do tego tzw. astragale, czyli kości nadpiętowe owiec i kóz. Mają cztery asymetryczne boki – kostka wyląduje zawsze na jednym z nich. Astragale były w starożytności przedmiotem powszechnym. W basenie Morza Śródziemnego i na Bliskim Wschodzie archeolodzy znaleźli wiele takich kości, którym towarzyszyły drobne, kolorowe kamyki. Może były to antyczne żetony? Pewnym jest natomiast, że dowody na popularność kości znajdziemy wewnątrz egipskich piramid czy w Biblii. Ten najsłynniejszy to z kolei zasługa Juliusza Cezara: Alea iacta est, kości zostały rzucone. Co się stało, to się nie odstanie. Nie wiemy, jakimi kośćmi rzucał Cezar. W jego czasach mogły one wyewoluować już do postaci równego sześcianu, pod jaką znamy je dziś. Choć on i cesarzowie Kaligula, Klaudiusz czy Marek Aureliusz grali namiętnie na własny użytek, to jednak są przykładem kontrowersyjnej relacji, w której pozostaje z hazardem każda władza. – To konflikt interesów – mówi prof. Alexander Blaszczynski, psycholog z Uniwersytetu w Sydney, jeden z pionierów poznawczo-behawioralnej terapii patologicznego hazardu. – Władza w większości przypadków stanowi prawo regulujące dostępność gier hazardowych, co daje jej korzyści finansowe w postaci podatków, którymi zostały one obłożone – zauważa. Jak ma więc chronić obywateli, skoro zależy jej, by ten wydał jak najwięcej pieniędzy na gry? Przeznaczenie vs. przypadek To i podobne mu pytania to jednak przejaw współczesnego racjonalizmu. Znając mechanizmy, możemy zajmować się ich efektami, uczyć odpowiedzialnego hazardu, leczyć uzależnionych. Jednak przez długie wieki los był po prostu losem, nikt nie pytał ani o konsekwencje, ani o przyczyny. Starożytni nie znali matematyki na tyle dobrze, by zająć się prawdopodobieństwem. Ich światem rządziło przeznaczenie, a nie przypadek. Powodzenie mogło gwarantować wstawiennictwo bogini – Tyche w Grecji, Fortuny w Rzymie – a nie kalkulacje. Dla humanistów liczyła się z kolei równowaga – dziś ty wygrałeś, przegrał twój rywal, jutro będzie na odwrót. Zmiana przyszła w XVI w., a zapoczątkował ją Gerolamo Cardano, pionier badań nad teorią prawdopodobieństwa. Hazard był jednym z jego wielu zainteresowań, które z czasem przerodziło się w obsesję. Cardano przekonywał, że nim przystąpimy do gry, powinniśmy przeanalizować całkowitą liczbę możliwości i porównać ją z liczbą dobrych i złych rzutów kośćmi. Dopiero te proporcje pozwolą ustalić wysokość stawki. Rewolucyjna teza Włocha długo nie była akceptowana. Nawet dziś zarzuca się jej pominięcie kluczowego czynnika – tzw. przewagi kasyna. Zmieniła sposób myślenia o zarabianiu dzięki grom losowym. Stworzyła wręcz nowy zawód – gracza. Kasyno władzy Zaraz po Cardano prawdopodobieństwem i jego konsekwencjami dla hazardu zajął się Galileusz. W dziele Ustalenia na temat kostki opublikował tabelę, w której przedstawił prawdopodobieństwo wystąpienia konkretnego wyniku przy rzucie trzema kośćmi. Zrozumienie teorii Galileusza i Cardano dało hazardzistom przewagę nad pozostałymi graczami. Już nie musieli oszukiwać. Wystarczyło, że lepiej znali zasady rządzące grą. Wygrywali przynajmniej dopóty, dopóki nie przechytrzyły ich organy państwowe. Te za bary z hazardem wzięły się w głównie w XVIII w., choć pierwsze legalne kasyno powstało już w 1638 r. w Wenecji. Jak zauważa David G. Schwartz, jego otwarcie to świadectwo historycznego połączenia interesów nastawionych na zysk hazardzistów oraz władz szukających sposobu na zalegalizowanie hazardu celem zaprowadzenia porządku i czerpania dochodów. Weneckie ridotto działało 130 lat. Rada miasta zamknęła je w reakcji na postępujące ubożenie szlacheckich rodów, które zamiast mnożyć majątki, trwoniły je. Zmierzch pierwszego kasyna był zresztą symbolicznym końcem świetności całego miasta, które wkrótce nie tylko zubożało, ale i wpadło w niewolę. Pałeczkę centrum europejskiego hazardu przejęła Francja. W tamtejszych akademiach gry już w XVII w. mile widziani byli wszyscy, bez względu na stan, jeśli tylko mieli za co grać. Najwięcej działo się jednak w Wersalu, gdzie grali wszyscy, włącznie z królem Ludwikiem XIV – miłośnikiem bilarda – i królową, która preferowała karty. Karty na stół - Nie sposób ustalić, skąd wzięły się te ostatnie: z Korei, Chin, Persji, Egiptu, Indii – mówi dr Bohdan Woronowicz, psychiatra i specjalista terapii uzależnień z Centrum Konsultacyjnego Akmed w Warszawie. – W Chinach grano banknotami, egipskie były z papirusu, indyjskie – okrągłe – z kości słoniowej, drewna czy liści palmowych – wylicza. Do Europy dotarły około XIV w. przez wspomnianą już Wenecję lub Hiszpanię. Ale to właśnie Francja stała się ich drugim domem. Dziś produkowane seryjnie, dawniej były małymi dziełami sztuki wykonywanymi ze skóry, deseczek, jedwabiu, pergaminu z ręcznie malowanymi zdobieniami. Kosztowały majątek. Aby je upowszechnić, potrzeba było Gutenberga. Pierwsza drukowana talia opuściła jego zakład mniej więcej w tym samym czasie, co i pierwszy egzemplarz Biblii. Z czasem w całej Europie takich jaskiń gry powstało wiele. Po rewolucji francuskiej hazard musiał uciekać z miast. Przetrwał tam, gdzie brakowało nadzoru – w kurortach dla wyższych sfer, u wód, gdzie wyrastały mniej lub bardziej legalne kasyna. Pierwsze było belgijskie Spa, z czasem sławę zyskały też niemieckie Baden-Baden i Akwizgran. Przede wszystkim jednak francuskie Monte Carlo, które stało się stolicą hazardu po tym, jak w drugiej połowie XIX w. zdelegalizowano gry na niemal całym kontynencie. Dla kasyn wyznaczono tam całą dzielnicę, pierwsze z nich otwarte zostało w 1862 r. Hazard był miastotwórczy – rozwinął kolej, hotele, port. Podobnie stało się w latach 30. XX w. w Nevadzie. Gdy władze stanu zalegalizowały hazard, spłodziły giganta, jakim jest dziś Las Vegas, z kasynami działającymi całą dobę. Działo się to już w czasach, gdy grami losowymi zainteresowały się psychologia i psychiatria. – Pierwsze publikacje naukowe nt. leczenia patologicznego hazardu pojawiły się w 1914 r. Wcześniej wszelkie badania na ten temat prowadzono z perspektywy ochrony jednostki przed oszustwami i wyzyskiem, ewentualnie moralnymi słabościami charakteru – mówi prof. Blaszczynski. Tak naprawdę jednak dopiero w 1980 r. patologiczny hazard uznany został za zaburzenie behawioralne. Wpisano go wówczas do klasyfikacji Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, opracowano zasady leczenia. Dziś przyjmuje się, że od 0,2 do 1,7 proc. dorosłych osób spełnia kryteria bycia patologicznym hazardzistą. – Choć interdyscyplinarnych badań było niewiele, te przeprowadzone w krajach, w których dominuje ludność chińska, a więc w Hongkongu, Makau, na Tajwanie i w Singapurze, wykazały, że ma ona większe skłonności do wpadania w uzależnienie niż mieszkańcy z innych grup etnicznych – mówi prof. Blaszczynski. Religia hazardu Dr Woronowicz wskazuje z kolei na historyczne tradycje hazardu w Ameryce Północnej i Środkowej. – W okresie prekolumbijskim popularna była tam gra patolli przypominająca trochę naszego chińczyka. Aztekowie grali w nią na planszy 52 ziarnami fasoli. Wygrywali i przegrywali domy, członków rodziny, ale i własną wolność – mówi. Dziś Meksykanie tracą pieniądze w państwowej loterii powołanej do życia przez Hiszpanów w 1771 r. Dużymi rynkami hazardowymi są też Kostaryka i Argentyna. Pozostałe kontynenty, Afryka i Australia, hazardu nauczyły się od Europejczyków. Najpopularniejszą legalną jego formą na Czarnym Lądzie były przez długie lata wyścigi konne i loterie – dopóki nie zabronili ich kolonizatorzy. Przez lata grać mogli tylko turyści, bo kasyna znajdowały się przy hotelach. Szczególnie w krajach muzułmańskich pilnuje się zakazu wstępu do kasyn dla obywateli. – Przepisy prawa muzułmańskiego zakazują zakładów hazardowych, a nawet spekulacji giełdowych – mówi dr Woronowicz. – Mniej restrykcyjny jest judaizm, który hazard dopuszcza, ale w granicach rozsądku, gdy jest wolny od uzależnienia. Nie zmienia to faktu, że kasyna znajdują się na izraelskich statkach wycieczkowych, a nie na lądzie. Hazard jest dziś zresztą transgraniczny, bo w dużej mierze przeniósł się do internetu. – Sieć nie uznaje ani naturalnych granic, ani innych sztucznych ograniczeń. Rządy mają więc problem, bo zyski uciekają z ich terytoriów, a obywatele są narażeni na hazard nieregulowany niczym poza chęcią zysku – mówi prof. Blaszczynski. Państwa, które zyskami z hazardu zasilały własne budżety, przegrywają tę partię.
Cukier potrafi połechtać nasze podniebienie i sprawić wiele przyjemności. Może jednak także uzależnić i stać się przyczyną wielu poważnych chorób. A wygląda tak niewinnie i słodko...
Na początku była Nowa Gwinea. To tu 10 tys. lat temu udomowiono trzcinę cukrową. Mieszkańcy zrywali i żuli jej łodygi, wyczekując eksplozji przyjemności na języku. W mitach Nowej Gwinei cukier był uznawany za eliksir leczący wszelkie choroby i poprawiający nawet najgorszy nastrój. W jednej z tych opowieści pierwszy człowiek uprawia miłość z łodygą trzciny, dając tym początek całej ludzkiej rasie. Podczas religijnych ceremonii kapłani sączyli słodką wodę ze skorupy kokosa (dziś w tej roli w świętych ceremoniach występuje puszka coca-coli). Z początku cukier wędrował powoli, z wyspy na wyspę, aż ok. roku 1000 p.n.e. dotarł na kontynent azjatycki. Trzeba było 500 lat, by w Indiach nauczono się go przerabiać na proszek stosowany jako lek na wszystko: bóle głowy, kłopoty żołądkowe, impotencję... Przez wieki rafinacja cukru pozostawała jednak sekretem przekazywanym uczniom przez mistrza. Kolejne stulecie zawiodło ten przysmak do Persji, gdzie władcy zadziwiali swoich gości bogactwem słodyczy. Sytuacja zmieniła się z chwilą, gdy jakieś półtora wieku później rejon ten podbili Arabowie. Ponieśli ze sobą i wiedzę o cukrze, i miłość do niego. To było jak chluśnięcie farbą w wirujący wiatrak: kraj po kraju, wszędzie, gdzie niesiono wiarę w Allaha, przywożono też cukier. Sidney Mintz w swojej książce Słodycz i władza pisze: Gdziekolwiek podążali, Arabowie wieźli ze sobą cukier, zarówno produkt, jak i technologię jego wyrobu. Mówi się, że cukier podążał za Koranem. Muzułmańscy władcy uczynili z cukiernictwa sztukę, której szczytem był marcepan. Mielone z cukrem migdały rzeźbiono w fantazyjne kształty, które miały świadczyć o bogactwie kalifatu. XV-wieczny autor opisuje np. marcepanowy meczet zamówiony przez kalifa. Meczet najpierw podziwiano, potem się w nim modlono, na koniec biedni go zjedli. Arabowie ze sztuki rafinacji cukru uczynili przemysł. W skwarze plantacji, dymie rafineryjnych pieców i hałasie żaren pracowali jeńcy wojenni i biedota. W Europie najpewniej pierwszymi miłośnikami cukru zostali brytyjscy i francuscy krzyżowcy, którzy ruszali na Wschód, by odbić Ziemię Świętą z rąk niewiernych. Trzcina nie nadaje się jednak do uprawy w klimacie umiarkowanym. Do rozkwitu wymaga tropikalnych warunków: dużo ciepła i deszczu. Początkowo na europejski rynek cukier trafiał zatem jedynie jako produkt handlu z muzułmanami. Był tak drogi, że klasyfikowano go jako przyprawę i stać nań było wyłącznie szlachtę. Wraz z rozprzestrzenianiem się Imperium Osmańskiego w XV w. handel ze Wschodem stawał się jednak coraz bardziej niebezpieczny. Dla zachodnich elit, będących już pod wpływem słodkiego zaklęcia, pozostawało niewiele opcji: poprzestać na niewielkich wytwórniach na południu Europy, pobić Turków albo... poszukać nowych źródeł cukru. W szkole czasy te nazywamy epoką wielkich odkryć. Poszukiwania nowych lądów i wysp zaprowadziły Europejczyków na krańce świata. Były to też, i to w niemałym procencie, poszukiwania terenów, na których można by uprawiać trzcinę cukrową. W 1425 r. portugalski książę znany potomnym jako Henryk Żeglarz wysłał sadzonki trzciny na Maderę wraz z grupą osadników. Niedługo potem uprawę przeniesiono na inne nowo odkryte wyspy na Atlantyku: Zielonego Przylądka i Kanaryjskie. Gdy w 1493 r. Krzysztof Kolumb wyruszył na swoją drugą wyprawę do Nowego Świata, też zabrał ze sobą trzcinę cukrową. Tak zaczęła się era wielkich trzcinowych plantacji na Karaibach, niewolnictwa, a z czasem ogromnych rafinerii na obrzeżach miast ze szkła i stali, masowej konsumpcji, grubych dzieciaków i otyłych rodziców. Niewolnicy słodyczy Kolumb zasadził pierwsze łodygi trzciny cukrowej na Hispanioli, w miejscu, które kilka wieków później nie przez przypadek stało się miejscem wielkiego buntu niewolników. Wystarczyło kilka dekad, by cukrowe młyny zmieniły krajobraz Kuby i Jamajki, gdzie wykarczowano deszczowe lasy, a miejscową ludność wybito, wyniszczono chorobami lub zagnano w niewolę. Najefektywniejszy model produkcji stworzyli Portugalczycy, przekształcając Brazylię w centrum rodzącego się przemysłu, gdzie ponad 100 tys. niewolników w pocie czoła wytwarzało tysiące ton cukru. W miarę jak trzciną obsadzano coraz to większy areał, cena cukru spadała. W miarę jak spadały ceny, rósł popyt. Ekonomiści określają taką sytuację jako cykl wzrostu z dodatnim sprzężeniem zwrotnym, a bardziej kolokwialnie – jako spiralę sukcesu, choć nie jest to termin, którego chciałoby się użyć, gdy jest się po niewłaściwej stronie barykady. W połowie XVII w. cukier z luksusowej przyprawy, takiej jak gałka muszkatołowa czy kardamon, zmienił się w produkt żywnościowy najpierw dostępny dla klasy średniej, a następnie i dla biedoty. Nim nastał wiek XVIII, cukier wszedł w pełną symbiozę z niewolnictwem. Co kilka lat kolonizowano nową wyspę – Portoryko, Trynidad – karczowano ją i obsadzano cennymi łodygami. Gdy zabrakło rdzennej ludności, plantatorzy zastępowali ją niewolnikami z Afryki. Po zebraniu trzciny i jej przetworzeniu cukier ładowano na statki i wysyłano do portów Europy. Tam wymieniano go na towary, które następnie trafiały na zachodnie wybrzeże Czarnego Lądu i stawały się walutą, za którą kupowano jeszcze więcej niewolników. Do 1807 r., gdy w Wielkiej Brytanii zakazano handlu żywym towarem, w ramach tego handlowego trójkąta wywieziono do Ameryki ponad 11 mln Afrykanów, z czego ponad połowa trafiła właśnie na plantacje trzciny. Zdaniem Erica Williamsa, polityka i historyka z Trynidadu, niewolnictwo nie wynikało z rasizmu; rasizm był raczej jego konsekwencją. Afrykanie nie trafiali do niewoli dlatego, że ich oprawcy uznawali ich za istoty niższe; ich „niższość” służyła usprawiedliwieniu zniewolenia, które na wczesnych etapach rozwoju cukrowego przemysłu było konieczne dla powodzenia tego biznesu. Pierwszym brytyjskim „lądem cukru” była wyspa Barbados. Bezludna, gdy 14 maja 1625 r. odkrył ją angielski kapitan, w krótkim czasie zapełniła się cukrowniami, hacjendami plantatorów i barakami niewolników. Z początku uprawiano tam tytoń i bawełnę, ale ich miejsce szybko zajęła cukrowa trzcina. W ciągu stulecia wyjałowiła pola i sprawiła, że lustro podziemnych wód znacznie się obniżyło. Co ambitniejsi plantatorzy wynosili się z Barbadosu w poszukiwaniu kolejnych kawałków lądu, które mogliby eksploatować. W 1720 r. koronę królowej cukru przejęła Jamajka. Dla każdego Afrykanina życie na tych tropikalnych wyspach było piekłem. Miliony ginęły na polach, w cukrowniach lub podczas prób ucieczki. Stopniowo grzech niewolniczego handlu zaczynano odczuwać i w Europie. Reformatorzy błagali o abolicję; gospodynie domowe bojkotowały uprawianą rękoma niewolników trzcinę. W Kandydzie Woltera niewolnik bez ręki i nogi tak wyjaśnia swoje kalectwo: Gdy podczas pracy w cukrowni wciągnie ci palec w żarna – obcinają ci rękę; gdy próbujesz uciekać – obcinają nogę; mnie przytrafiło się i jedno, i drugie. To cena, jaką płacimy, byście wy w Europie mogli jeść cukier. Mimo kontrowersji popyt nie malał. Dla swojej epoki cukier był tym, czym dla nas ropa. W roku 1700 przeciętny Anglik zjadał 1,8 kg rocznie. Sto lat później – już 8,2 kg. W 1870 r. jego kochający słodycze wnuk rok w rok wcinał 21 kg cukru. Czy to dość? A gdzieżby! W 1900 r. średnie spożycie białych kryształów wzrosło do 45 kg rocznie. Wystarczyło 30 lat, by światowa produkcja cukru dosłownie eksplodowała, z 2,5 mln do ok. 12 mln ton. Dziś przeciętny Amerykanin zjada co roku 35 kg czystego cukru, Polak aż 39 kg. Kto dziś wyląduje na Barbadosie, może zobaczyć cukrowe dziedzictwo: zrujnowane młyny z resztkami drewnianych skrzydeł wciąż obracających się z wiatrem niczym wskazówki zegarów odmierzających miniony czas; wyblakłe posiadłości o dawno minionej świetności; drogi, które wznoszą się i opadają wśród wzgórz, ale nigdy nie tracą z oczu morza; hotele, w których pompuje się w turystów rum i konfitury; i wreszcie tych kilka przetwórni, które nadal wytłaczają z trzciny słodki, lepki syrop i przerabiają go na białe kryształki. Gdy stałem wewnątrz rafinerii, a wokół mnie uwijali się mężczyźni w kaskach, mój wzrok padł na ręcznie wykonany napis: modlitwę z prośbą o mądrość, ochronę i siłę do zbiorów. Winowajca Za każdym razem, gdy poznaję jakąś chorobę i szukam jej pierwotnej przyczyny, trafiam na cukier – mówi Richard Johnson, nefrolog z University of Colorado w Denver. Siedzimy w jego gabinecie w mieście Aurora w stanie Kolorado. – Dlaczego dziś 1/3 dorosłych na świecie ma wysokie ciśnienie, podczas gdy w 1900 stwierdzano je ledwie u 5 proc.? – pyta. – Dlaczego w 1980 r. na cukrzycę chorowało 153 mln ludzi, a dziś liczba diabetyków urosła do 347 mln? Dlaczego coraz więcej ludzi jest otyłych? Moim zdaniem jednym z winowajców, być może najważniejszym, jest cukier. Już w 1675 r., gdy zachodnia Europa przeżywała pierwszy cukrowy boom, Thomas Willis, lekarz, jeden z założycieli Brytyjskiego Towarzystwa Królewskiego, odnotował, że mocz osób dotkniętych cukrzycą smakuje niezwykle słodko, jakby był przepojony miodem albo cukrem. 250 lat później Haven Emerson z Uniwersytetu Columbia zauważył, że wyjątkowo wyraźny wzrost liczby zgonów z powodu cukrzycy między rokiem 1900 a 1920 zbiegł się w czasie ze wzrostem spożycia cukru. W latach 60. XX w. brytyjski ekspert ds. żywienia, John Yudkin, przeprowadził serię eksperymentów na zwierzętach i ludziach, wykazując, że dieta bogata w cukier prowadzi do wzrostu we krwi stężenia tłuszczu i insuliny – czynników ryzyka choroby wieńcowej i cukrzycy. Wyniki jego prac utonęły jednak w chórze głosów innych specjalistów, którzy za rosnące wskaźniki otyłości i chorób serca obwiniali głównie cholesterol, a pośrednio dietę bogatą w nasycone tłuszcze. W efekcie w codziennej amerykańskiej diecie jest dziś mniej tłuszczu niż 20 lat temu, a mimo to odsetek otyłych mieszkańców tego kraju rośnie. Głównym powodem takiego stanu rzeczy jest – według Johnsona, ale i innych ekspertów – cukier, zwłaszcza fruktoza. Sacharoza, czyli nasz „domowy” cukier, składa się w równych proporcjach z glukozy i fruktozy. Ta ostatnia w niewielkich ilościach występuje naturalnie w owocach i to ona nadaje cukrowi jego apetyczną słodycz. Kukurydziany syrop glukozowo-fruktozowy (HFCS) też jest mieszanką fruktozy i glukozy w proporcjach 55 do 45 proc., a i efekty zdrowotne sacharozy i HFCS wydają się podobne. Johnson wyjaśnił mi, że glukoza jest metabolizowana w całym organizmie, fruktoza tymczasem – głównie w wątrobie. Jeśli jesz za dużo cukru, zwłaszcza w szybko przyswajalnej postaci, czyli np. jako cukierki i słodzone napoje, wątroba rozkłada fruktozę i przerabia ją na tłuszcze zwane trójglicerydami. Część z nich pozostaje w wątrobie, która z czasem ulega stłuszczeniu i przestaje wydajnie pracować, jednak większość przedostaje się do krwi. Stopniowo podnosi się ciśnienie, a tkanki stają się oporne na insulinę. Trzustka reaguje na to, produkując coraz więcej i więcej tego hormonu, by utrzymać organizm we właściwym stanie. W końcu łasuchów dopada jednak tzw. zespół metaboliczny charakteryzujący się otyłością (szczególnie typu jabłko), wysokim ciśnieniem i innymi zmianami metabolicznymi, które o ile się ich nie powstrzyma prowadzą do cukrzycy typu 2 i zwiększonego ryzyka zawału serca. Niedawno do głosów przestrzegających przed nadmiarem cukru w diecie dołączyła American Heart Association. Jej zdaniem cukier to nadmiar pustych kalorii bez wartości odżywczej, ale według Johnsona i jego kolegów to co najmniej niedopowiedzenie. Nadmiar cukru to nie tylko puste kalorie; to trucizna. – Nie ma to nic wspólnego z kaloriami – mówi endokrynolog Robert Lustig z University of California w San Francisco. Johnson podsumował ogólnie znane fakty tak: – Amerykanie są grubi, bo za dużo jedzą i za mało się ruszają, a za dużo jedzą i za mało się ruszają, bo są uzależnieni od cukru. On nie tylko ich tuczy, ale też, po początkowym wyrzucie, pozbawia energii i sprawia, że zalegają na kanapach przed telewizorami jak wieloryby wyrzucone na brzeg. Rozwiązanie? Przestać jeść tyle cukru. Kłopot w tym, że dziś niezwykle trudno jest unikać cukru, co zresztą jest jedną z przyczyn tak szybkiego wzrostu jego spożycia. Wytwórcy używają cukru, by dodać smaku produktom pozbawionym wcześniej tłuszczu po to, by wydawały się zdrowsze. Tak jest np. z beztłuszczowymi ciastami, które często zawierają mnóstwo dodatkowego cukru. Na początku był owoc Jeśli cukier jest dla nas tak zabójczy, czemu go pożądamy? W skrócie: zastrzyk cukru pobudza w mózgu te same ośrodki przyjemności co kokaina i heroina. Do pewnego stopnia tak działają wszystkie smaczne rzeczy (dlatego są smaczne!), ale cukier wywiera szczególnie wyraźny efekt. Pod tym względem jest narkotykiem. Powstaje jednak pytanie: dlaczego ewolucja naszego mózgu sprawiła, że reaguje przyjemnością na substancję potencjalnie toksyczną. Zdaniem Johnsona odpowiedź tkwi w naszej małpiej przeszłości, kiedy chrapka na fruktozę mogła być kluczem do przetrwania. Dawno, dawno... jakieś 22 mln lat temu, małpy hasały w koronach afrykańskich lasów deszczowych. Żywiły się dostępnymi przez cały rok owocami bogatymi w naturalne cukry, a wokół nich trwało niekończące się lato. Pewnego dnia, powiedzmy 5 mln lat później, przez ten rajski ogród powiał jednak zimny wiatr. Morza się cofnęły, a polarne czapy – rozrosły. Z fal wynurzył się skrawek lądu, mielizna, po której kilka najbardziej głodnych przygód małp wywędrowało z Czarnego Lądu. Pędząc koczownicze życie, przemierzały bezbrzeżne puszcze, które pokrywały całą Eurazję. Niestety ochłodzenie postępowało i wiecznie zielone owocowe sady ustąpiły miejsca sezonowym lasom. Dla żyjących w lasach małp nastał czas głodu. – U jednej z małp musiało w tym czasie dojść do mutacji – wyjaśnia Johnson. Sprawiła ona, że jej nosiciel stał się niezwykle efektywnym przetwarzaczem fruktozy. Nawet najmniejsze jej ilości przerabiał na tłuszcz, który można było wykorzystać w zimowych miesiącach, gdy pożywienia było jak na lekarstwo. To dało mu o wiele większe niż kuzynom szanse przeżycia. Pewnego dnia wyposażona w zmutowany gen budzący pożądanie do rzadko dostępnego, cennego cukru małpa (a raczej jej potomkowie) powróciła jednak do swojej afrykańskiej kolebki i tu dała początek małpom, które znamy dziś, w tym i nam. – Mutacja była tak potężnym czynnikiem warunkującym przeżycie, że przetrwały tylko te zwierzęta, które ją posiadały – wyjaśnia Johnson. – Pomogła naszym przodkom przetrwać chude lata, ale gdy cukier się rozpowszechnił – mamy wielki problem. Nasz świat zalewa fruktoza, podczas gdy nasze ciała wyewoluowały tak, by zadowalać się nawet śladowymi jej ilościami. To prawdziwa ironia losu: coś, co było naszym wybawieniem, teraz staje się zgubą. GOTUJ NA ZDROWIE! Nick Scurlock, choć ma dopiero 11 lat, jest idealnym przykładem przeciętnego Amerykanina w epoce cukru. W piątej klasie waży 61 kg i uwielbia słodką truciznę. Gdy siedzieliśmy w stołówce jego szkoły w Clarksdale w stanie Missisipi, uśmiechnął się i spytał: – Dlaczego dobre rzeczy są takie złe? Chodzi jednak bardziej nie o pokusę, a o władzę. Jeszcze kilka lat temu w jego szkole serwowano na lunch pizze i ciastka z mikrofali wypełnione mdląco słodkim nadzieniem. Dziś w całej dzielnicy jadłospisy szkolnych stołówek są zdrowsze. Szkoła Nicka ma ogród, w którym uprawia warzywa i zioła na własny użytek, ścieżki spacerowe i nowe boisko. Można powiedzieć, że batalia, jaka toczy się w Clarksdale, to tylko kolejna odsłona walki między cukrowymi baronami a tymi, którzy ścinali dla nich trzcinę. – To smutne, że wszechobecny nadmiar cukru o wiele bardziej uderza w biednych niż w bogatych – mówi Johnson. – Jeśli jesteś bogaty i chcesz się zabawić – jedziesz na urlop, na Hawaje, robisz sobie jakąś przyjemność. Kiedy jesteś biedny, jedyna przyjemność, na jaką możesz sobie pozwolić, to pójść do marketu na róg i kupić sobie tort lodowy.
Przez wieki hazard łączył narody i warstwy społeczne, będąc rozrywką dla wszystkich. Z czasem władza nauczyła się czerpać zyski ze ślepej wiary obywateli w odmianę losu.
Pierwsze, co rzuca się w oczy, to stroje i kapelusze tak eleganckie, że w zestawieniu z opłakanym stanem tutejszych obiektów aż śmieszne. W końcu to nie słynny tor w brytyjskim Ascot, a jedynie warszawski Służewiec, który od kilku lat przeżywa renesans. W kwietniową sobotę jest tu cały przekrój społeczny miasta: młodzież, dla których wyścigi stały się modną weekendową atrakcją, rodziny z dziećmi zaintrygowanymi końmi, dystyngowane pary, które chcą się pokazać, oraz seniorzy. Ci ostatni zdecydowanie najbardziej przejęci. Znają tu każdy kąt i z imienia każdą kasjerkę. Jako jedyni – nie licząc oczywiście hodowców, dżokejów i nielicznych dziennikarzy – znają też konie. Gdy bomba idzie w górę, zbierają się w grupach. Początkowo wymieniają uwagi, z czasem milkną. Każdy gra przecież dla siebie. I za swoje pieniądze. Konie ruszają z boksów po drugiej stronie toru, kilkaset metrów od trybun. Minie co najmniej minuta, nim stawka pojawi się na ostatniej prostej, pod nosami kibiców. Wtedy nie ma już miejsca na ciszę. Każdy coraz głośniej wykrzykuje pokraczne imię swego faworyta: czy to Juan Luoo, Issachar czy też słabnąca Soczewica lub pozostający w ogonie Król Popu. Po finiszu emocje nie opadają. Wygrani i przegrani suną do kas, pogodzeni z losem. Ci pierwsi odbiorą wygrane – zwykle po kilkadziesiąt złotych – a potem wraz z przegranymi wpłacą je na poczet kolejnej gonitwy. Bywalcy toru mawiają bowiem: wygrać możesz, przegrać – musisz. Tętent losu Służewiec to żaden ewenement. Historia wyścigów konnych i związanych z nimi zakładów sięga starożytnego Rzymu, choć pierwszy udokumentowany przypadek miał miejsce w XII w. w Smithfield, głównym targu konnym w Londynie. Zawody urządzali właściciele, którzy chcieli udowodnić wartość swoich zwierząt. Kibicowała szlachta – potencjalny klient. Stawki zakładów były niskie, chodziło głównie o handel. W kolejnych wiekach wyścigi konne stały się rozrywką elitarną. W Newmarket powstała królewska stadnina, ośrodek polowań i zawodów, w drugiej połowie XVII w. wybudowano pierwszy hipodrom – okrągły tor, na którym wzorowane są dzisiejsze, owalne. Przy okazji wyścigów kwitły też zakłady, wówczas jeszcze pozbawione centralnej kontroli. Zakładali się po prostu widzowie między sobą, obstawiając zwycięstwo upatrzonego konia. Pierwsze biletowane zawody odbyły się dopiero w 1875 r. Pieniądze zaczynały płynąć coraz szerszym strumieniem, pojawiło się więc nowe zjawisko – domy zakładów bukmacherskich. Hazard wyszedł do ludu – służący i robotnicy, przed którymi hipodromy były zamknięte, stanęli przed szansą szybkiego wzbogacenia się lub przepuszczenia wypłaty. Gdy elity traciły majątki na zamkniętych torach, plebs liczył na szansę od losu u bukmacherów. Kości fortuny Jednak jeśli spojrzeć na całą historię hazardu, wcale nie narodził się on z chęci zysku. Chodziło raczej o przepowiadanie przyszłości, choć środki ku temu były takie same. Wróżono ze wszystkiego: z roślin, patyków, kości, kamieni. I to właśnie kleromancja, czyli wróżenie z kości, stopniowo przeradzała się z rytuału religijnego w zwykłą rozrywkę. Najlepiej nadawały się do tego tzw. astragale, czyli kości nadpiętowe owiec i kóz. Mają cztery asymetryczne boki – kostka wyląduje zawsze na jednym z nich. Astragale były w starożytności przedmiotem powszechnym. W basenie Morza Śródziemnego i na Bliskim Wschodzie archeolodzy znaleźli wiele takich kości, którym towarzyszyły drobne, kolorowe kamyki. Może były to antyczne żetony? Pewnym jest natomiast, że dowody na popularność kości znajdziemy wewnątrz egipskich piramid czy w Biblii. Ten najsłynniejszy to z kolei zasługa Juliusza Cezara: Alea iacta est, kości zostały rzucone. Co się stało, to się nie odstanie. Nie wiemy, jakimi kośćmi rzucał Cezar. W jego czasach mogły one wyewoluować już do postaci równego sześcianu, pod jaką znamy je dziś. Choć on i cesarzowie Kaligula, Klaudiusz czy Marek Aureliusz grali namiętnie na własny użytek, to jednak są przykładem kontrowersyjnej relacji, w której pozostaje z hazardem każda władza. – To konflikt interesów – mówi prof. Alexander Blaszczynski, psycholog z Uniwersytetu w Sydney, jeden z pionierów poznawczo-behawioralnej terapii patologicznego hazardu. – Władza w większości przypadków stanowi prawo regulujące dostępność gier hazardowych, co daje jej korzyści finansowe w postaci podatków, którymi zostały one obłożone – zauważa. Jak ma więc chronić obywateli, skoro zależy jej, by ten wydał jak najwięcej pieniędzy na gry? Walkami kogutów dawniej pasjonowali się Anglicy. Dziś to rozrywka wciąż popularna w Azji, choćby w Iraku. Pojedynek trwać może nawet kilka godzin, bo kończy się, gdy któryś z kogutów padnie lub ucieknie. Najlepsze ptaki warte są nawet tysiąc dolarów. (Fot. Christopher De Bruyn/National Geographic Stock) Przeznaczenie vs. przypadek To i podobne mu pytania to jednak przejaw współczesnego racjonalizmu. Znając mechanizmy, możemy zajmować się ich efektami, uczyć odpowiedzialnego hazardu, leczyć uzależnionych. Jednak przez długie wieki los był po prostu losem, nikt nie pytał ani o konsekwencje, ani o przyczyny. Starożytni nie znali matematyki na tyle dobrze, by zająć się prawdopodobieństwem. Ich światem rządziło przeznaczenie, a nie przypadek. Powodzenie mogło gwarantować wstawiennictwo bogini – Tyche w Grecji, Fortuny w Rzymie – a nie kalkulacje. Dla humanistów liczyła się z kolei równowaga – dziś ty wygrałeś, przegrał twój rywal, jutro będzie na odwrót. Zmiana przyszła w XVI w., a zapoczątkował ją Gerolamo Cardano, pionier badań nad teorią prawdopodobieństwa. Hazard był jednym z jego wielu zainteresowań, które z czasem przerodziło się w obsesję. Cardano przekonywał, że nim przystąpimy do gry, powinniśmy przeanalizować całkowitą liczbę możliwości i porównać ją z liczbą dobrych i złych rzutów kośćmi. Dopiero te proporcje pozwolą ustalić wysokość stawki. Rewolucyjna teza Włocha długo nie była akceptowana. Nawet dziś zarzuca się jej pominięcie kluczowego czynnika – tzw. przewagi kasyna. Zmieniła sposób myślenia o zarabianiu dzięki grom losowym. Stworzyła wręcz nowy zawód – gracza. Założony w 1846 r. tor Szczęśliwa Dolina w Hongkongu powstał na osuszonych bagnach. Wokół niego roi się dziś od drapaczy chmur. Tutejszy Klub Dżokejski to największy płatnik podatków i jednocześnie darczyńca organizacji charytatywnych w kraju. (Fot. Mark Leong/Redux/East News) Kasyno władzy Zaraz po Cardano prawdopodobieństwem i jego konsekwencjami dla hazardu zajął się Galileusz. W dziele Ustalenia na temat kostki opublikował tabelę, w której przedstawił prawdopodobieństwo wystąpienia konkretnego wyniku przy rzucie trzema kośćmi. Zrozumienie teorii Galileusza i Cardano dało hazardzistom przewagę nad pozostałymi graczami. Już nie musieli oszukiwać. Wystarczyło, że lepiej znali zasady rządzące grą. Wygrywali przynajmniej dopóty, dopóki nie przechytrzyły ich organy państwowe. Te za bary z hazardem wzięły się w głównie w XVIII w., choć pierwsze legalne kasyno powstało już w 1638 r. w Wenecji. Jak zauważa David G. Schwartz, jego otwarcie to świadectwo historycznego połączenia interesów nastawionych na zysk hazardzistów oraz władz szukających sposobu na zalegalizowanie hazardu celem zaprowadzenia porządku i czerpania dochodów. Weneckie ridotto działało 130 lat. Rada miasta zamknęła je w reakcji na postępujące ubożenie szlacheckich rodów, które zamiast mnożyć majątki, trwoniły je. Zmierzch pierwszego kasyna był zresztą symbolicznym końcem świetności całego miasta, które wkrótce nie tylko zubożało, ale i wpadło w niewolę. Pałeczkę centrum europejskiego hazardu przejęła Francja. W tamtejszych akademiach gry już w XVII w. mile widziani byli wszyscy, bez względu na stan, jeśli tylko mieli za co grać. Najwięcej działo się jednak w Wersalu, gdzie grali wszyscy, włącznie z królem Ludwikiem XIV – miłośnikiem bilarda – i królową, która preferowała karty. W starożytności do gry najlepiej nadawały się okrągłe tarcze i koła rydwanów. Według relacji ówczesnych historyków używali ich Grecy i Rzymianie. Choć ojcami nowożytnej ruletki są Francuzi. (Fot. Nik Wheeler/Corbis) Karty na stół – Nie sposób ustalić, skąd wzięły się te ostatnie: z Korei, Chin, Persji, Egiptu, Indii – mówi dr Bohdan Woronowicz, psychiatra i specjalista terapii uzależnień z Centrum Konsultacyjnego Akmed w Warszawie. – W Chinach grano banknotami, egipskie były z papirusu, indyjskie – okrągłe – z kości słoniowej, drewna czy liści palmowych – wylicza. Do Europy dotarły około XIV w. przez wspomnianą już Wenecję lub Hiszpanię. Ale to właśnie Francja stała się ich drugim domem. Dziś produkowane seryjnie, dawniej były małymi dziełami sztuki wykonywanymi ze skóry, deseczek, jedwabiu, pergaminu z ręcznie malowanymi zdobieniami. Kosztowały majątek. Aby je upowszechnić, potrzeba było Gutenberga. Pierwsza drukowana talia opuściła jego zakład mniej więcej w tym samym czasie, co i pierwszy egzemplarz Biblii. Z czasem w całej Europie takich jaskiń gry powstało wiele. Po rewolucji francuskiej hazard musiał uciekać z miast. Przetrwał tam, gdzie brakowało nadzoru – w kurortach dla wyższych sfer, u wód, gdzie wyrastały mniej lub bardziej legalne kasyna. Pierwsze było belgijskie Spa, z czasem sławę zyskały też niemieckie Baden-Baden i Akwizgran. Przede wszystkim jednak francuskie Monte Carlo, które stało się stolicą hazardu po tym, jak w drugiej połowie XIX w. zdelegalizowano gry na niemal całym kontynencie. Dla kasyn wyznaczono tam całą dzielnicę, pierwsze z nich otwarte zostało w 1862 r. Hazard był miastotwórczy – rozwinął kolej, hotele, port. Podobnie stało się w latach 30. XX w. w Nevadzie. Gdy władze stanu zalegalizowały hazard, spłodziły giganta, jakim jest dziś Las Vegas, z kasynami działającymi całą dobę. Działo się to już w czasach, gdy grami losowymi zainteresowały się psychologia i psychiatria. – Pierwsze publikacje naukowe nt. leczenia patologicznego hazardu pojawiły się w 1914 r. Wcześniej wszelkie badania na ten temat prowadzono z perspektywy ochrony jednostki przed oszustwami i wyzyskiem, ewentualnie moralnymi słabościami charakteru – mówi prof. Blaszczynski. Tak naprawdę jednak dopiero w 1980 r. patologiczny hazard uznany został za zaburzenie behawioralne. Wpisano go wówczas do klasyfikacji Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, opracowano zasady leczenia. Dziś przyjmuje się, że od 0,2 do 1,7 proc. dorosłych osób spełnia kryteria bycia patologicznym hazardzistą. – Choć interdyscyplinarnych badań było niewiele, te przeprowadzone w krajach, w których dominuje ludność chińska, a więc w Hongkongu, Makau, na Tajwanie i w Singapurze, wykazały, że ma ona większe skłonności do wpadania w uzależnienie niż mieszkańcy z innych grup etnicznych – mówi prof. Blaszczynski. Gra w bingo to dziś jedna z najpopularniejszych form pozyskiwania pieniędzy przez grupy wyznaniowe i organizacje charytatywne w Stanach Zjednoczonych. Tu w niewielkiej Husli na Alasce. (Fot. Karen Robinson/Czarny Kot) Religia hazardu Dr Woronowicz wskazuje z kolei na historyczne tradycje hazardu w Ameryce Północnej i Środkowej. – W okresie prekolumbijskim popularna była tam gra patolli przypominająca trochę naszego chińczyka. Aztekowie grali w nią na planszy 52 ziarnami fasoli. Wygrywali i przegrywali domy, członków rodziny, ale i własną wolność – mówi. Dziś Meksykanie tracą pieniądze w państwowej loterii powołanej do życia przez Hiszpanów w 1771 r. Dużymi rynkami hazardowymi są też Kostaryka i Argentyna. Pozostałe kontynenty, Afryka i Australia, hazardu nauczyły się od Europejczyków. Najpopularniejszą legalną jego formą na Czarnym Lądzie były przez długie lata wyścigi konne i loterie – dopóki nie zabronili ich kolonizatorzy. Przez lata grać mogli tylko turyści, bo kasyna znajdowały się przy hotelach. Szczególnie w krajach muzułmańskich pilnuje się zakazu wstępu do kasyn dla obywateli. – Przepisy prawa muzułmańskiego zakazują zakładów hazardowych, a nawet spekulacji giełdowych – mówi dr Woronowicz. – Mniej restrykcyjny jest judaizm, który hazard dopuszcza, ale w granicach rozsądku, gdy jest wolny od uzależnienia. Nie zmienia to faktu, że kasyna znajdują się na izraelskich statkach wycieczkowych, a nie na lądzie. Hazard jest dziś zresztą transgraniczny, bo w dużej mierze przeniósł się do internetu. – Sieć nie uznaje ani naturalnych granic, ani innych sztucznych ograniczeń. Rządy mają więc problem, bo zyski uciekają z ich terytoriów, a obywatele są narażeni na hazard nieregulowany niczym poza chęcią zysku – mówi prof. Blaszczynski. Państwa, które zyskami z hazardu zasilały własne budżety, przegrywają tę partię. Maszyny wrzutowe – na zdjęciu w jednym z moskiewskich kasyn – to jedna z młodszych dziedzin hazardu, jednak na tyle rozpowszechniona, że przynosi do 80 proc. wszystkich zysków z gier losowych. W pierwszej dekadzie XXI w. Polacy potrafili wrzucać do automatów ponad 2 mld zł rocznie. (Fot. Martin Roemers/Panos/Czarny Kot) Warto wiedzieć: Fortuna kołem się toczy W starożytności do gry najlepiej nadawały się okrągłe tarcze i koła rydwanów. Według relacji ówczesnych historyków używali ich Grecy i Rzymianie. Choć ojcami nowożytnej ruletki są Francuzi, tak naprawdę spory wkład w jej powstanie mieli też Anglicy, którzy obracające się koło znali z innych gier: roly-poly, rowlet, asa kier i parzyste/nieparzyste. Zasady były bardzo podobne, gry różniły się głównie liczbą i numeracją pól. I to właśnie te gry w drugiej połowie XVIII w. wyewoluowały w dzisiejszą ruletkę, której autorstwo czasem przypisuje się Blaise’owi Pascalowi. Jego wybitne prace dotyczące rachunku prawdopodobieństwa początkowo pisane były z myślą o hazardzie. Samo koło ruletki mogło być skutkiem ubocznym prób wybudowania perpetuum mobile. Popularność gra zawdzięczała przekonaniu, że w porównaniu z kośćmi czy kartami trudniej w niej oszukiwać. Gdy trafiła do Ameryki, została zmodyfikowana – dodano jeszcze jedno zero, dzięki czemu zwiększono szanse wygranej kasyna. Od tamtej pory trwają nieustanne poszukiwania systemu, który dawałby pewną wygraną i zamieniał gracza w milionera. Włączył się w nie nawet Albert Einstein, który po badaniach miał jednak stwierdzić, że jedyna szansa na zwycięstwo to podkradanie żetonów, gdy krupier nie patrzy.