Naukowcy odkryli „roślinę kosmitę”. Nie pasuje do żadnego znanego gatunku na Ziemi
Najnowsze analizy skamieniałości sprzed 47 milionów lat wprawiły badaczy w osłupienie. Okazało się, że tajemnicza roślina nie posiada żadnych krewnych wśród gatunków żyjących obecnie ani wymarłych.
Spis treści: Co jeszcze znaleziono w okolicy opuszczonego miasteczka? Gdzie natrafiono na nowych przedstawicieli gatunku z Utah? „Roślina kosmita” – co na pewno o niej wiemy? Miasteczko Rainbow w stanie Utah istniało tylko 27 lat. W okresie swojej świetności, w latach 30. XX wieku, składało się z kilkudziesięciu drewnianych domów stojących po dwóch stronach prostej drogi. Miało własną szkołę i stację kolejową. To właśnie dzięki niej do odbiorców trafiał asfaltyt, osadowa skała wydobywana w kopalniach otaczających Rainbow. W 1937 roku kopalnie w Rainbow zamknięto, a wydobycie asfaltytu przeniesiono do pobliskiej Bonanzy. Górnicze miasteczko przestało istnieć. Dzisiaj interesują się nim głównie paleolodzy. Rainbow znajduje się niedaleko rozległej formacji geologicznej Green River, jednego z najważniejszych miejsc zawierających skamieniałości z epoki eocenu (czyli z okresu między 56 a 34 mln lat temu). Najistotniejsze naukowo znalezisko pochodzące z Green River Formation to bez wątpienia szczątki najstarszego znanego latającego ssaka. Był nim nietoperz z gatunku Icaronycteris index. Zachował się nie tylko jego szkielet, ale też chrząstki, błony oraz cała zawartość przewodu pokarmowego. Nietoperz ten żył około 52 miliony lat temu. Co jeszcze znaleziono w okolicy opuszczonego miasteczka? Green River Formation okazało się miejscem wyjątkowo bogatym w różnego rodzaju skamieniałości. Odkrywano tam nie tylko szczątki kręgowców i bezkręgowców, ale również roślin. Trzy lata po wyjątkowym nietoperzu paleobotanicy pracujący w pobliżu Rainbow znaleźli skamieniałość liści nieznanej rośliny. Było to w 1969 roku. Same liście nie pozwalały wyciągnąć bardzo zaawansowanych wniosków na temat odkrytego gatunku. Naukowcy nazwali go Othniophyton elongatum, co można przetłumaczyć jako „roślina-kosmita”. Analiza unerwienia liści naprowadziła jednak badaczy na pewien trop. Ponieważ przypominały liście gatunków należących do istniejącej współcześnie rodziny araliowatych (Araliaceae), uznano, że „kosmita” to przedstawiciel właśnie tej grupy. Gdzie natrafiono na nowych przedstawicieli gatunku z Utah? Od strony naukowej sprawa Othniophyton elongatum wydawała się zamknięta. I pewnie taka by pozostała, gdyby nie Steven Manchester, kurator działu paleobotaniki Muzeum Historii Naturalnej Florydy i specjalista od znaleziska z Utah. Pewnego razu, w czasie oglądania zbiorów paleobotanicznych znajdujących się w Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley, Manchester zauważył bardzo dobrze zachowane szczątki nieznanej rośliny. Jak się dowiedział, pochodziły z tych samych okolic, gdzie kilkadziesiąt lat wcześniej znaleziono Othniophyton elongatum. Szczegółowa analiza wykazała, że zarówno skamieniałości z Utah, jak i te, które znajdowały się w Berkeley, to ta sama roślina. Jednak skamieniałości przechowywane na Uniwersytecie Kalifornijskim były znacznie bogatsze: zawierały nie tylko liście, ale również zdrewniałe łodygi oraz owoce. A to pozwoliło zrewidować hipotezę, że dawno wymarła roślina jest spokrewniona z araliowatymi (czyli m.in. z żeń-szeniem i bluszczem). Roślina kosmita – co na pewno o niej wiemy? Czasopismo „Annals of Botany” Manchester przedstawia wyniki badań obu skamieniałości „kosmity”. Wnioski, jakie z nich płyną, są zaskakujące. Naukowcy nie znaleźli żadnych roślin spokrewnionych z Othniophyton elongatum. Ani wśród 400 rodzin roślin kwitnących, jakie obecnie występują na Ziemi, ani wśród roślin wymarłych. Owoce wykluczyły, że gatunek ten mógł należeć do traw albo magnolii. Kwiaty z kolei przypominały kwiaty niektórych współczesnych roślin, jednak bliższe pokrewieństwo z nimi wykluczyły inne cechy. To nie koniec niespodzianek. Obecnie paleobotanicy dysponują znacznie bardziej zaawansowanymi instrumentami i metodami badawczymi niż 50 lat temu. Przeprowadzili więc badania mikroskopowe skamieniałości oraz analizy z użyciem sztucznej inteligencji. Tak udało się ustalić, że mimo iż roślina już owocowała, nadal zachowała pręciki, męski organ rozrodczy. – Zwykle pręciki opadają w miarę rozwoju owocu. A ta roślina wydaje się niezwykła, ponieważ zachowuje pręciki w momencie, gdy ma dojrzałe owoce z nasionami gotowymi do rozsiania. Nie widzieliśmy tego u współczesnych gatunków – mówi Manchester. To nie koniec nietypowych cech O. elongatum. – Ta skamielina jest rzadka, ponieważ ma gałązkę z dołączonymi do niej owocami i liśćmi. Zwykle występują one oddzielnie – mówi Steven Manchester. Jak widać, badania przyniosły więcej pytań niż odpowiedzi. Nie ma wątpliwości do jednego – „roślina kosmita” w pełni zasługuje na swoją nazwę. Źródła: Annals of Botany, phys.org, UC Berkeley Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
W niedzielę na Ziemię dotrze kosmiczna przesyłka. Materiał z planetoidy Bennu wyląduje na pustyni w Utah
Już za 4 dni w pobliżu Ziemi przeleci sonda NASA wysłana 7 lat temu na Bennu. Zgodnie z planem zrzuci wówczas swój ładunek – pojemnik z materiałem zebranym 3 lata temu z powierzchni planetoidy. Nikt nie wie, jak dużo regolitu z Bennu znajduje się w środku.
W tym artykule: Niebezpieczna planetoida Wiele nerwowych momentów Co się wydarzy w Utah w niedzielę Dotychczas jedynie Japończykom udało się przywieźć na Ziemię fragmenty kosmicznych skał. Pozyskali oni jednak bardzo niewiele materiału: mikroskopijną ilość z Ikotawy w 2010 r. i łyżeczkę z Ryugu w 2020 r. NASA ma nadzieję, że z pomocą bezzałogowej sondy Osiris-Rex uda się jej pobić ten rekord. Czy tak się stanie, dowiemy się za kilka dni – w niedzielę sonda zrzuci przywieziony z planetoidy Bennu ładunek, tak by spadł na pustynię w Utah. − Zadaję sobie pytanie, ile razy w życiu możesz znieść momenty, w których serce wali ci tak, jakby chciało wyskoczyć z piersi – powiedział Dante Lauretta z Uniwersytetu Arizony, główny naukowiec misji – mam wrażenie, że zbliżam się do swojego limitu – dodał. Niebezpieczna planetoida O istnieniu Bennu dowiedzieliśmy się w 1999 r. Planetoida – powstała prawdopodobnie na skutek zderzenia się dwóch większych obiektów − ma szerokość około 500 metrów. Na fotografiach może wyglądać jak jedna zwarta kamienna bryła, jednak tylko dla niewprawnego oka. Dzięki sondzie Osiris-Rex naukowcy ustalili, że na Bennu zalegają luźne odłamki skalne, czyli regolit. Być może składają się na niego resztki materiału z samych początków Układu Słonecznego. Bennu okrąża Słońce co 14 miesięcy, a wokół własnej osi obraca się co cztery godziny. Co wyróżnia ją na tle innych znanych planetoid? Może niebezpiecznie zbliżyć się do Ziemi – a nawet w nią uderzyć – 24 września 2182 roku (czyli dokładnie, co do dnia, 159 lat po odebraniu próbek z jej powierzchni). I choć prawdopodobieństwo zderzenia wynosi sporo poniżej procenta, misja sondy Osiris-Rex miała pomóc opracować plan zmienienia kursu Bennu, gdyby w przyszłości zaszła taka potrzeba. Sonda Parker Solar Probe nagrała film z przelotu przez rozgrzaną plazmę słoneczną. Jak to zniosła? Należąca do NASA sonda Parker Solar Probe nie tylko przeleciała przez potężną erupcję słoneczną, ale w dodatku uchwyciła całe zdarzenie na filmie. To pierwszy w historii materiał filmow... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/sonda-parker-solar-probe-nagrala-film-z-przelotu-przez-rozgrzana-plazme-sloneczna-ryc-johns-hopkins-apl-cb1a77a.jpg" width="938" height="527" alt="Sonda Parker Solar Probe nagrała film z przelotu przez rozgrzaną plazmę słoneczną (ryc. Johns Hopkins APL)" title="Sonda Parker Solar Probe nagrała film z przelotu przez rozgrzaną plazmę słoneczną (ryc. Johns Hopkins APL)" /> Wiele nerwowych momentów Kosztująca miliard dolarów misja Osiris-Rex rozpoczęła się w 2016 r. Po dwóch latach sonda dotarła do Bennu, po czym kolejne dwa lata okrążała ją, poszukując najlepszego miejsca do lądowania. Ostatecznie próbki pobrano w październiku 2020 r. Nie obyło się bez momentów mrożących krew w żyłach. Po serii manewrów sonda z wyciągniętym ponad 3-metrowym ramieniem opadła na miejsce lądowania na dnie krateru. Urządzenie do pobieranie próbek zassało materiał z Bennu z taką siłą, że pył i kamienie zaklinowały się przy krawędzi pojemnika. Zanim naukowcom udało się w końcu go zamknąć, część skał odleciała w przestrzeń kosmiczną. Ta niespodziewana przygoda sprawiła, że badacze nie są pewni, dokładnie ile regolitu z Bennu przyleci w niedzielę na Ziemię. Mają nadzieję, że będzie go tyle, ile zmieściłoby się do kubka – czyli ok. 250 gramów. Jeśli po otwarciu pojemnika z Bennu okaże się, że się nie pomylili, będzie to największa próbka z planetoidy, jaką kiedykolwiek pozyskaliśmy. Co się wydarzy w Utah w niedzielę Jak wygląda plan odzyskania pojemnika? W niedzielny poranek z centrum kontroli konstruktora sondy, firmy Lockheed Martin w Kolorado, zostanie wysłany sygnał do Osiris-Rex. Sonda będzie znajdowała się wówczas ok. 100 tys. km nad Ziemią. Po otrzymanie sygnału, sonda wypuści kosmiczną przesyłkę. Kapsuła – wysokości 80 cm i szerokości 50 cm − będzie opadała przez cztery godziny. W atmosferę wejdzie z prędkością 44,5 tys. km/godz. Wówczas zostanie jej już tylko 13 minut lotu. Około półtora kilometra nad Ziemią otworzy się spadochron, który spowolni kapsułę. Ma ona uderzyć w Ziemię z prędkością wynoszącą już tylko 18 km/godz. Pojemnik ma wylądować na poligonie Utah Test and Training Range, znajdującym się 130 km na zachód od Salt Lake City. Stamtąd zostanie przetransportowany do ośrodka NASA w Houston. Tam zostanie otworzony w nowym laboratorium przeznaczonym specjalnie dla próbek z Bennu – po to, by uniknąć ich zanieczyszczenia. NASA będzie na żywo transmitować zrzucenie pojemnika w niedzielę o 16:55 naszego czasu.Transmisja będzie dostępna na YouTube pod tym linkiem. Na 11 października zaplanowano zaś konferencję, na której zostanie ogłoszone, co udało się przywieźć z Bennu. ŹRÓDŁO: Phys.org Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
National Geographic Numer Specjalny 3/23
Miasta odkryte na nowo Co mamy na myśli, nazywając miasto „zaginionym”? Wiemy przecież, gdzie szukać ruin większości wielkich miast starożytności, takich jak Babilon czy Teby. Kwitły one przez długie stulecia. Zwykle więc to nie położenie miasta jest zaginione, lecz jego historia, jego życie jako części świata. Na zatłoczonych ulicach starożytnych ośrodków żyły przecież lokalne społeczności, z ich klasami wyższymi i niższymi, targowiskami i świątyniami, dziećmi i zwierzętami domowymi. Wraz z upadkiem miast w przeszłość odchodził także ogół tych ludzkich doświadczeń. Zadaniem archeologów jest odsłonięcie tych historii. Jeśli mieszkańcy znali pismo, które umiemy odczytać, jak w przypadku miast Mezopotamii czy Grecji, jest to łatwiejsze. W innych miejscach – choćby w Mohendżo Daro na terytorium współczesnego Pakistanu czy w meksykańskim Teotihuacán – badacze muszą rekonstruować funkcjonowanie ośrodka, opierając się na ceramice, układzie ulic czy rzeźbach. Poza wyobrażaniem sobie życia miasta próbujemy także zrozumieć jego śmierć. W przypadku kilku przeklętych przez los miejsc, takich jak Pompeje czy Akrotiri, odpowiadał za nią kataklizm natury geologicznej. Częściej jednak śmiertelny cios zadawała niestabilność polityczna w połączeniu ze środowiskową – to lekcja, którą ludzkość wciąż odrabia na nowo. Na kolejnych stronach odwiedzimy starożytne miasta – zaginione, a potem odnalezione – w różnych zakątkach świata. Niektóre, jak Troja, należą do najsłynniejszych odkryć archeologów. Inne, choćby Nan Madol na Oceanie Spokojnym, nie są tak znane, ale też dają fascynujący wgląd w odległe światy. A poszukiwania trwają. Nawet teraz, na początku trzeciej dekady XXI w., badacze odkryli nowe siedziby ludzkie w starożytnych Tebach. Te domostwa robotników dostarczą nam kolejnej porcji wiedzy o jednej z najstarszych kultur w dziejach ludzkości. Spis treści Wprowadzenie: Miasta odkryte na nowo – s. 6 1: Pierwsze miasta – s. 8 Mezopotamia 2: Starożytne dynastie – s. 26 Afryka Północna i Zachodnia 3: Perły Morza Śródziemnego – s. 46 Europa Południowa i Azja Mniejsza 4: Korzenie Wschodu – s. 64 Azja i Oceania 5: Wielkie ośrodki Nowego Świata – s. 80 Ameryka Południowa i Północna spis ilustracji – s. 98
Pando - największy i najstarszy organizm na świecie - jest powoli zjadany. Jak go uratować?
Największy i najstarszy organizm na świecie waży 6 tysięcy ton i liczy kilkanaście tysięcy lat. Dlaczego nagle zaczął się kurczyć i jak można go ocalić?
W tym artykule: Najstarszy organizm na Ziemi Pando zagrażają roślinożercy. To przez brak drapieżników Pando przez ostatnie tysiące lat wiele już znosił Pando znajduje się się w amerykańskim stanie Utah. Ma co najmniej kilkanaście tysięcy lat. Waży sześć tysięcy ton. To 35 razy więcej niż największe zwierzę, czyli płetwal błękitny. Zajmuje powierzchnię ponad 40 hektarów. Ale czym właściwie jest? Nazwa Pando dotyczy kolonii topoli osikowej Populus tremuloides (której nie należy mylić z rosnącą także w Polsce topolą osiką, Populus tremula). Należące do niej nowe drzewa wyrastają nie z nasion, ale z odrostów korzeniowych starych drzew. Topole osikowe często rosną w takich koloniach. Co jednak wyróżnia Pando, to rozmiar i wiek. Na obszarze wielkości ponad trzydziestu boisk piłkarskich rośnie ponad 47 tysięcy drzew, które stanowią jeden organizm. Są genetycznie identyczne i dzielą wspólny system korzeniowy. /Getty Images Najstarszy organizm na Ziemi Ponieważ młode topole nieustannie wypierają stare, liczenie słojów poszczególnych drzew nie daje odpowiedzi na pytanie, ile lat ma Pando. Naukowcy szacują, że mógł wyrosnąć w tym miejscu z końcem ostatniego zlodowacenia, czyli 16 tysięcy lat temu. Jest więc najstarszym organizmem na Ziemi. 8 wyjątkowych drzew. Są dla nas inspiracją i pocieszeniem - National Geographic Stare i piękne, przypominają nam, że życie toczy się dalej. Poznajcie wyjątkowe drzewa z różnych stron świata. Są to jednak tylko domysły. Jeśli kolonia utrzymała się również podczas zlodowacenia, równie dobrze może rosnąć tam nawet od miliona lat. Nic dziwnego, że bywa nazywana Trzęsącym się Gigantem (The Trembling Giant). Samo słowo Pando pochodzi od łacińskiego „rozciągam się”. Pando zagrażają roślinożercy. To przez brak drapieżników Na łamach „The Conversation” Richard Walton, pochodzący z Utah biolog, przypominał jednak, że Pando ma poważny kłopot. Jest stale zjadany, o czym już w 2018 roku alarmowali naukowcy w „PLOS One”. Z badań wynika, że zagrożeniem dla drzew są jeleniowate. Kiedyś liczebność tych zwierząt utrzymywały w ryzach drapieżniki: wilki i pumy. Dziś stada jeleni są znacznie większe, bo drapieżników już nie ma. Z kolei status Pando (które jest rezerwatem) sprawia, że zwierzęta często uciekają tam przed myśliwymi. Zwierzętom nie sprawia wielkiej różnicy, czy skubią trawy, czy młode drzewa. Jednak trawy rosną od podstawy, zaś wszystkie pozostałe rośliny od czubka. Podskubywanie nie szkodzi więc tym pierwszym, za to nadjedzone od wierzchołka młode drzewa nie mają szans na wzrost. Jedynym miejscem, gdzie mogą rosnąć nowe drzewa, jest obszar, który kilkadziesiąt lat temu odgrodzono. Stanowi on jednak mniejszość Pando, bo zaledwie 7 hektarów. A z najnowszych badań wynika, że ogrodzenie się nie sprawdza. Na łamach czasopisma naukowego „Conservation Science and Practice" badacze donoszą, że ogrodzenie przyczynia się do fragmentacji Pando. Wielki organizm rozpada się na mniejsze, izolowane kawałki. Starszym pniom zagraża z kolei zmiana klimatu, który ociepla się w niezwykle szybkim tempie. Coraz częstsze są też susze i pożary lasów. Pando przez ostatnie tysiące lat wiele już znosił „Ostatniego lata podczas pobytu w rodzinnych stronach odwiedziłem Pando”, pisał Walton. „Spędziłem dwa dni, wędrując wśród dojrzałych pni, których liście drżały na lekkim wietrze, w młodniku i na porośniętych trawą polanach. Zachwycały mnie dzikie kwiaty rosnące pod koronami drzew, zapylające je owady, ptaki, lisy, bobry i jelenie. Wszystkie korzystały z tego samego ekosystemu zapewnianego przez Pando. To właśnie w takich momentach przypominamy sobie, że rośliny, zwierzęta i ekosystemy należy chronić.” Pando jest bardzo odporny. Zniósł już wszak wycinanie okolicznych lasów przez europejskich kolonizatorów w XIX wieku i gwałtowny rozwój turystyki w wieku ubiegłym. Przez tysiące lat dawał też sobie radę z pasożytami, pożarami i zwierzętami. Jak mu pomóc? Zdaniem uczonych trzeba ograniczyć liczbę roślinożerców odwiedzających Pando i zmniejszyć aktywność ludzi w jego otoczeniu. Pomóc mogłaby też reintrodukcja drapieżników, które odstraszyłyby jeleniowate i bydło, niszczące młode pędy. Chodzi o to, by Pando nadal pozostał największym i najstarszym organizmem znanym nauce. I zarazem bezcennym obiektem badań nad ekosystemami leśnymi. Źródła: The Conversation, PLOS One, Conservation Science and Practice.
Odkryto ślady najwcześniejszego spożycia tytoniu
Mało jest roślin, które są tak bardzo związane z ludzką historią, jak tytoń. Najprawdopodobniej żadna inna substancja psychoaktywna nie jest tak popularna i to na całym w zasadzie świecie.
W tym artykule: Skąd wziął się tytoń w Ameryce Północnej? Wielkie Jezioro Słone Badania prowadzone na stanowisku archeologicznym Wishbone, w stanie Utah w USA, dostarczyły niedawno dowodów na używanie tytoniu przez ludzi już około 12 300 lat temu, czyli aż o 9 000 lat wcześniej niż wcześniej sądzono! To oznacza, że miejsce, w którym prowadzone są wykopaliska, określane jako palenisko Wishbone (wiemy że gromadzili się tutaj ludzie) jest miejscem najwcześniejszego użycia tytoniu o jakim wiemy. Przed publikacją wyników tych badań naukowcy powszechnie sądzili, że spożywanie tytoniu w Ameryce Północnej zaczęło się około 3300 lat temu. Przemawiały na tym ślady nikotyny odkryte na ceramicznych fajkach. Skąd wziął się tytoń w Ameryce Północnej? Co ciekawe, nie wiadomo tak naprawdę, skąd tytoń się w Ameryce Północnej wziął. Istnieją dwie teorie: wg jednej roślina istniała tam jeszcze przed zaludnieniem kontynentu; wg drugiej tytoń dotarł tam z Ameryki Środkowej i Południowej po zaludnieniu tych terenów. Większość badań archeologicznych zdaje się sugerować, że tytoń występował w Ameryce Północnej zanim przybyli do niej ludzie. Możliwe jest, że rósł tam przez miliony lat. Problemem jest jednak brak dowodów pochodzących z wykopalisk archeologicznych. Ludzie migrowali do obu Ameryk około 16 000 lat temu i najprawdopodobniej od samego początku pierwsi Amerykanie znali psychoaktywne właściwości tytoniu. Tak twierdzi Daron Duke, główny autor badania i dyrektor Grupy Badań Antropologicznych (dotyczących) Dalekiego Zachodu: „Teraz wiemy, że rdzenne ludy obu Ameryk używały tytoniu przez większość czasu od momentu ich przybycia". Wielkie Jezioro Słone Stanowisko archeologiczne Wishbone znajduje się na terenie tego, co dziś nazywamy Pustynią Wielkiego Jeziora Słonego. Jest to rozległy obszar wyschniętego jeziora w północnym Utah. 12 000 lat temu obszar na tym obszarze znajdowały się bagna zamieszkiwane przez społeczności o charakterze zbieracko–łowieckim. Daron Duke zna te tereny doskonale. Pracuje tam nad wykopaliskami archeologicznymi od 20 lat i mówi: „To naprawdę fascynujące miejsce do pracy, ponieważ jest to jedno z najbardziej jałowych miejsc, jakie można znaleźć w Stanach Zjednoczonych. Ma ono też wyjątkowy potencjał, by dostarczyć nam informacji na temat tego, jak żyli ludzie w odległej przeszłości". Naukowcy odkryli tam cztery zwęglone nasiona tytoniu, w miejscu w którym znajduje się palenisko Wishbone. Używając metody datowania radiowęglowego, naukowcy określili wiek kawałka drewna z paleniska, w którym znajdowały się nasiona. W ten sposób oszacowali oni, że ludzie używali tytoniu na tych terenach około 12 300 lat temu. ytoń (getty images) Tytoń, jak twierdzą historycy, jest rośliną, która „wywarła ogromny wpływ na ludzkość". Miała udział w kształtowaniu globalnego handlu i odcisnęła ogromne piętno na ludzkim zdrowiu. Jednak na długo przed tym, jak tytoń stał się zwykłym produktem komercyjnym, który można dziś kupić niemal wszędzie, miał on znaczące zastosowanie w obrzędach rdzennych społeczności, zamieszkujących takie miejsca jak obszar Wishbone. Naukowcy twierdzą, że w dłuższej perspektywie „udomowienie” tytoniu było nieuniknione. Bogate wykorzystanie tytoniu przez starożytne ludy doprowadziło w końcu do jego udomowienia, rozprzestrzeniło się na resztę świata a po epoce odkryć i eksploracji Ameryk z XVI wieku doprowadziło do powszechnego użycia tytoniu. Badania prowadzone przez Duke'a mogą stanowić znakomitą podstawę przyszłych badań, które mogą pomóc archeologom w identyfikacji podobnych stanowisk łowiecko-zbierackich w obu Amerykach i dzięki temu umożliwić im dalsze poznanie dziejów używania tytoniu przez dawnych ludzi. Już teraz Duke i jego zespół prowadzą poszukiwania miejsc podobnych do Wishbone. Naukowiec podkreśla, że jego zespół współpracuje blisko z przedstawicielami rdzennych mieszkańców regionu, „aby lepiej zrozumieć różnorodne znaczenie tego znaleziska dla ludzi, których przodkowie byli w tym miejscu, od 12 tysięcy lat, a najprawdopodobniej dużo wcześniej".
Tajemniczy monolit zniknął z pustynii w Utah. Teraz pojawił się w Rumunii
Ponad tydzień po doniesieniach na temat konstrukcji odkrytej przypadkiem na pustkowiu w amerykańskim stanie Utah, nowy kanciasty słup z metalu trafił do północnej Rumunii.
Wpisanie do wyszukiwarki wiadomości Google’a czterech obco brzmiących słów Batca Doamnei Piatra Neamt daje długą listę artykułów z portali od Brazylii, przez Meksyk, USA, Kanadę, większość krajów Europy, Turcję, po Chiny i Japonię. View oEmbed on the source website Autorzy tych tekstów uznali, że także w ich zakątkach świata ludzie powinni dowiedzieć się, że na wzgórzu Batca Doamnei w mieście Piatra Neamt ktoś ustawił metalową, z braku lepszego słowa, rzeźbę kształtem przypominającą tę do niedawna stojącą w parku narodowym w Utah. View oEmbed on the source website Wbrew niektórym opiniom, monolit z Rumunii nie jest tym, który zniknął z Utah. Jest podobny, owszem, ale ma podstawę trójkątną, nie kwadratową. Poza tym ten ”amerykański” ma gładką powierzchnię niczym fabrykat do konstrukcji statku kosmicznego. Rumuński, jak widać na filmach, nosi ślady narzędzi. Wysokość obu jest zbliżona – między 3 a 4 metry. Rumuńską konstrukcję umieszczono na prywatnych gruntach w pobliżu miejsca o dużym znaczeniu historycznym, rzymskiej fortecy Petrodava Dacian zbudowanej między I wiekiem przed naszą erą a I wiekem naszej. Jedna ze stron monolitu zwrócona jest w kierunku góry Ceahlau, lokalnie znanego miejsca kultu religijnego i jednej z ważniejszych gór Rumunii. View oEmbed on the source website Lokalne władze szukają autora tej instalacji, bo umieszczanie w ziemi czegokolwiek na terenie chronionym (z uwagi na liczne wykopaliska archeologiczne) wymaga zgody ministerstwa kultury. Do końca roku został tylko miesiąc, ale zakładamy, że nie jest to ostatni monolit, o którym przyjdzie nam pisać.
Naukowcy odkryli tajemniczy metalowy monolit. Na pustyni w Utah
Monolit został zainstalowany w miejscu szczególnie odległym od cywilizacji, więc załoga naukowców i lotników postanowiła ukryć jego dokładną lokalizację.
Lotnicza ekipa wydziału bezpieczeństwa publicznego Utah asystowała 18 listopada kolegom z departamentu dzikiej przyrody w liczeniu muflonów kanadyjskich (Ovis canadensis) w południowo-wschodniej części stanu, gdy z pokładu śmigłowca dostrzeżono między skałami nietypowy, błyszczący w słońcu kształt. - Jeden z biologów go zobaczył jak przelatywaliśmy powyżej, i nagle krzyknął: hej, hej, hej, zawróć. Ja na to, że co? A on: tam jest to coś, musimy to zobaczyć – opowiada ze śmiechem pilot Bret Hutchings. Gdy zawrócił maszynę zobaczyli w niszy między wulkanicznymi skałami jasny, metalowy monolit. W ocenie pilota miał może nieco ponad 3 metry wysokości. View oEmbed on the source website - Żartowaliśmy sobie, że jak któryś z nas zniknie, to reszta ma wiać. Widać było, że ktoś go tam wbudował, a nie po prostu zrzucił. Zastanawialiśmy się, czy to może NASA coś tam wetknęło, ja wiem, żeby odbijać sygnał z satelit? – zastanawia się Hutchings. Muflony zdjęcie: Utah Department of Public Safety Biolodzy i załoga śmigłowca uznali, że monolit nie wydaje się spełniać żadnej naukowej funkcji. Zdecydowanie też ”wygląda na coś wykonanego przez człowieka, a nie kosmitów”. Być może to instalacja artystyczna, zastanawiali się. - Założyłem, że to jakiś nowofalowy artysta, a może ktoś, kto jest wielkim fanem filmu Stanley’a Kubricka (2001: Odyseja Kosmiczna – red.) – stwierdził pilot Utah Department of Public Safety, nawiązując do kultowej produkcji z 1968 roku. Tam wokół ”czarnego monolitu z kosmosu” gromadzą się zafascynowane małpy, praprzodkowie homo sapiens. View oEmbed on the source website Monolit został zainstalowany w miejscu szczególnie odległym od cywilizacji, więc załoga postanowiła ukryć jego dokładną lokalizację. Boją się, że za chwilę będą musieli ratować zagubionych poszukiwaczy monolitu. Na stronie wydziału bezpieczeństwa publicznego umieścili kilka filmów i zdjęć dokumentujących znalezisko. Zdjęcie: Utah Department of Public Safety - To chyba najdziwniejsza rzecz na jaką trafiłem jako pilot – podsumował Hutchings. Urzędnicy w informacji prasowej przypominają, że na ziemi zarządzanej przez władze federalnej ”bez specjalnej zgody nie wolno instalować żadnych struktur, niezależnie z jakiej się jest planety”. Decyzję o dalszym losie monolitu podejmie Biuro Zarządzania Gruntami. Zdjęcie: Utah Department of Public Safety
"Cokolwiek się stanie, nie próbuj jechać za nimi." Mustangi - duchy ginącego Zachodu
Zimą 2005 roku Nelson Quispe, który niedawno przyjechał do USA z Peru, został wynajęty do wypasu owiec na Red Dessert w Wyoming. Od swego szefa, hodowcy Pata O’Toole’a, dostał sześcioletniego mustanga, na grzbiecie którego miał dotrzeć na pastwisko długą drogą przez zaśnieżone pagórki i zarośla bylicy.
Mustang był cały biały, z ciemnymi plamami na zadzie, co sugerowało, że wśród jego przodków były konie rasy appaloosa, ale kopyta miał jak talerze, a to z kolei świadczyło o domieszce genów czegoś zbliżonego raczej do konia pociągowego. Więźniowie pracujący na Honor Farm w pobliżu Riverton, gdzie go ujeżdżono, nadali mu imię Dot. W rezultacie był mieszanką dzikich instynktów i dobrych manier. U konia to nie najgorszy zestaw cech. – Jeśli wiatr się nasili i owce rozproszą, po prostu jedź do obozowiska. Cokolwiek się stanie, nie próbuj jechać za nimi – wyjaśnił O’Toole Peruwiańczykowi. Powiedział to i po angielsku, i po hiszpańsku, a dla pewności wzmocnił wypowiedź gestykulacją, bo żeby opisać, jak zmienia się pogoda w Wyoming, człowiekowi potrzebne są wszelkie znane mu języki. Po czym Quispe z Dotem i owcami wyruszył na szeroką prerię. Nie minęło wiele czasu, a zerwał się lodowaty wiatr i temperatura spadła poniżej minus 37ºC. Quispe, pełen młodzieńczej chęci sprawdzenia się w trudnej sytuacji, próbował zostać ze stadem. Ale owce rozbiegły się po pastwisku, zapadła noc, a wiatr wciąż przybierał na sile. Młody pasterz zgubił się, przymarzł do siodła. Wtedy przypomniał sobie radę, jaką dostał od doświadczonego kolegi. Pochylił się więc do przodu, zdjął Dotowi wodze, otoczył ramionami szyję mustanga, zamknął oczy i polecił duszę Matce Boskiej. Dot – który urodził się w tych właśnie okolicach wśród dzikich mustangów zaledwie sześć lat wcześniej, a zatem doskonale znał rejon – pochylił głowę, by zwęszyć nory piesków preriowych i borsuków i w ten sposób uniknąć potknięcia, po czym kierowany rozumem i odwagą rekompensującymi mu braki w urodzie zaniósł młodzieńca prosto do obozowiska. po raz pierwszy zobaczyłam mustangi w okolicy Rock Springs jesienią 2007 r. Stado złożone z klaczy i kilku źrebaków pod wodzą ogiera biegło wzdłuż ogrodzenia z drutu kolczastego i słupów wysokiego napięcia, a za nim pędziła stara cysterna do przewozu ropy, przeganiając konie z pola naftowego. - Dzikie rumaki znalazły się dziś w samym centrum kultury, która nie chce mieć z nimi nic wspólnego – powiedział Jay Kirkpatrick, dyrektor pionu nauki i biologii środowiskowej w ZooMontana w Billings, ośrodka zajmującego się rozwojem metod antykoncepcyjnych dla fauny. Kirkpatrick, który poświęcił 30 lat badaniom nad zwierzętami, mówi, że dzikimi końmi pogardzano od czasów, odkąd biali ludzie ruszyli na Zachód. Oskarżano je o wszystko, co złe mogło się wydarzyć lub wydarzyło na prerii. Tak więc w połowie XIX w., gdy hodowcy wypuścili 40 mln sztuk bydła na równiny, na których od stuleci, nie niszcząc trawy, żyły konie, o nagłe zmniejszenie się pastwisk oskarżono właśnie mustangi, których było raptem 2 mln. Jednocześnie jednak te silne i odporne dzikie konie, ich szybko rozmnażający się, samoodnawialny zasób, były niezastąpione dla osadników. Od czasu do czasu polowano na nie w celu utrzymania populacji na odpowiednim poziomie, czasem też odławiano do pracy na ranczach lub transportu, a także dla wojska. Porucznik Ulysses S. Grant, najeżdżając w 1846 r. Meksyk z armią generała Zachary’ego Taylora na świeżo złowionym mustangu (od hiszpańskiego słowa mestengo – zabłąkany, dziki) odnotował w swoich zapiskach: Jak daleko okiem sięgnąć po naszej prawej widać było stada. Po lewej nie inaczej. Nie dawało się ocenić liczby tych zwierząt. Koleje i drogi, samochody i traktory, wreszcie kombajny rolnicze sprawiły, że mustang stracił wartość jako środek transportu, stając się karmą dla psów. Tylko w latach 30. XX w. na jedzenie dla psów, kotów i drobiu przetworzono tysiące ton mięsa dzikich koni. Tradycyjnie ranczerzy nie mają wiele cierpliwości dla istot, które współzawodniczą z nimi o zasoby środowiska. Często zdarza się znaleźć padlinę kojotów rozpiętą na ogrodzeniu z drutu kolczastego, zupełnie jakby ludzie Zachodu ruszyli szukać tego, co budzi ich złość, a nie mogąc zastrzelić wiatru, zwrócili swój gniew przeciw czemuś bardziej namacalnemu. W lutym 2006 r. firma Sportsman’s Warehouse w Reno w Nevadzie stała się sponsorem zawodów, w których ten myśliwy, który upoluje najwięcej szkodników i przyniesie największą liczbę trofeów – szczęk kojotów, lisów, rysi i pum – wygra jacht. Mniej więcej w tym samym czasie zabito też pewną liczbę mustangów, mimo że przyjęta w 1971 r. ustawa o ochronie dzikich koni i osłów zabraniała ich odłowu, znakowania, kaleczenia i zabijania. Można prawnie zakazać okrucieństwa, ale nie da się zakazać kultury, która je stworzyła. Na obszarach wokół Rock Springs (skąd pochodzi Dot) zabijano więcej dzikich koni niż gdziekolwiek indziej. Nie da się stwierdzić, czy było to działanie ranczerów, mających dość zakusów na ich pastwiska, czy bezmyślnych młodych ludzi, którzy mieli za dużo wolnego czasu. Wiosną 2005 r. dwaj mężczyźni z Wyoming i dwaj z Utah związali dzikiego ogiera i wykastrowali go za pomocą noża. Koń wykrwawił się na śmierć, a jego ciało zostało porzucone. Trudno zrozumieć, jak można w taki sposób zabić chronionego mustanga, chyba że uwzględni się naturę Zachodu: miasteczka nanizane na nitki autostrad, a między nimi z pozoru bezkresne państwowe tereny, gdzie wciąż panuje przekonanie, że wszystko wolno, po części dlatego, że połacie te zdają się nie należeć do nikogo i zarazem należeć do wszystkich. W dziesięciu zachodnich stanach, gdzie występują dzikie konie, agencją rządową wyznaczoną do trudnego zadania nadzoru nad środowiskiem państwowych terenów jest Bureau of Land Management. BLM ma zarządzać obszarem o powierzchni miliona km2, dbając o zachowanie równowagi i „wszechstronności użytkowania”. Jednak odkąd osiedlili się tu pionierzy, zasoby tych terenów są eksploatowane bez względów dla tego, co stoi na drodze do pieniędzy. Tymi ziemiami nie zarządza się – i nigdy nie zarządzało – harmonijnie; zawsze liczyły się jakieś priorytety teraźniejszości. Takim historycznym priorytetem jest hodowla i w 2006 r. bydło i owce zjadły na pastwiskach BLM 20 razy więcej trawy i innych roślin niż konie i dzikie osły. Jednakże przez ostatnie 30 lat priorytety się zmieniły. Ranczerzy zaczęli tracić dominującą pozycję na rzecz firm naftowych. W odpowiedzi na konieczność zwiększenia samowystarczalności energetycznej USA BLM wydzierżawiła 180 tys. km km² ziemi firmom wydobywczym, w tym 20 tys. km² obszarów pozostawionych wcześniej dla dzikich koni. Doprowadzi to do bezpowrotnych zmian w środowisku – odwierty nie znikają, nawet gdy się je zamknie. – Energia jest tam, gdzie ją znajdziesz – mówi Tom Gorey, urzędnik ds. public relations zajmujący się w BLM programem dla dzikich koni. Robi wrażenie, jakby się z tym pogodził. Agencja Goreya nadzoruje ok. 30 tys. dzikich koni, które żyją na obszarze 117 tys. km² niepołączonych ze sobą obszarów pastwiskowych (HMA – Herd Management Area). Ustawa z 1971 r. obliguje BLM do utrzymania liczebności stad na tzw. poziomie odpowiednim. Niektórzy sprzymierzeńcy koni uważają, że jest on zaniżony, co zagraża genetycznej różnorodności stad; ranczerzy z kolei twierdzą, że jest nierealnie wysoki i groźny dla pastwisk. Tereny wypasu stad Pata O’Toole’a (ziemie wydzierżawione od BLM pod hodowlę) pokrywają się z HMA w południowo-centralnym Wyoming i północno-zachodnim Kolorado, a jego samego cechuje spokój i autorytet człowieka, którego sporo kosztowało poznanie własnych priorytetów. – Mieliśmy dziesięcioletnią suszę. Na dodatek państwowe tereny są pod ogromną presją rozwijających się firm wydobywczych, no i zauważ, że dzikie konie i tak już wyjadły całą trawę. To trudna sytuacja dla wszystkich – dzikich koni, ranczerów, zwierzyny. Jednak nawet mówiąc o swej frustracji z powodu apetytu dzikich koni, O’Toole bronił ich prawa do istnienia, jako symbolu. – Dzikie konie należą do legendy Zachodu – powiedział. Jay Kirkpatrick z ZooMontana przyznał, że dzikie konie „mogą przekraczać pojemność ekosystemu i stwarzać problemy nie tylko dla zwierząt gospodarskich i fauny, ale też dla siebie samych. Jednak – dodał – kluczem do zrozumienia, dlaczego właśnie konie są kozłem ofiarnym tam, gdzie wina leży po stronie złego gospodarowania ziemią i jeszcze gorszych decyzji politycznych, jest fakt, że w przeciwieństwie do zwierzyny łownej i hodowlanej nie mają one wartości gospodarczej”. Tak więc dyskusja na temat dzikich koni i zasobów przez nie zużywanych sprowadza się do pytania: czy mamy dla nich krainę – w sensie fizycznym i emocjonalnym. Choć zwolennicy koni i hodowcy często dyskutują na temat mustangów na gruncie raczej emocjonalnym, argumentacja naukowców jest prosta: jeśli te konie można sklasyfikować jako typowe dla fauny północnoamerykańskiej, mają prawo do tych obszarów. Jeśli nie pochodzą stąd, to go nie mają. swobodnie żyjące konie to obcy gatunek – mówi biolog Joel Berger z Teton Valley w Idaho. – Konkurują o siedlisko z fauną rodzimą. – Współczesne konie ewoluowały na tym kontynencie 1,6 mln lat temu, by potem zniknąć – powiedział mi Kirkpatrick. – Sklasyfikowanie zwierzęcia jako rodzimego dla danego środowiska wymaga odpowiedzi na dwa pytania: czy stamtąd pochodzi i czy ewoluowało wraz z tym siedliskiem. Mustangi spełniają oba warunki. Naukowcy są zgodni, że przedstawiciele rodzaju Equus pojawili się w Ameryce Północnej około 5 mln lat temu. Niektórzy z nich przebyli most lądowy Beringa i rozprzestrzenili się w Azji (gdzie w końcu zostali udomowieni), Afryce i Europie. Jednakże jakieś 12 tys. lat temu konie zniknęły ze swojej północnoamerykańskiej ojczyzny. Jedna z teorii mówi, że plejstoceński człowiek, który mniej więcej w tym czasie dotarł na ów kontynent, polował na konie tak intensywnie, że doprowadził do ich wyginięcia. Inni naukowcy sugerują, że amerykańskie konie zabiła jakaś zakaźna choroba lub połączenie zmian klimatycznych, zarazy i polowań. W 1519 r. konie wróciły na kontynent wraz z przybyciem do Meksyku Hernána Cortésa. Niektórzy uczeni twierdzą, że konie hiszpańskich konkwistadorów spotkały się i skrzyżowały z resztkami rodzimej populacji, ale nie ma na to żadnego dowodu. Niektóre stada to bezpośredni potomkowie rumaków konkwistadorów, zwłaszcza stado z Pryor Mountain na granicy Montany i Wyoming, którego starodawne hiszpańskie pochodzenie ustalono dzięki testom krwi w 1992 r. U koni tych występuje tendencja do pojawiania się bardziej prymitywnych, egzotycznych cech – mają pasy na nogach i linie wzdłuż grzbietu jak u zebry, a także kamuflujące, brunatne barwy. Jednak niemal wszystkie dzikie konie na Zachodzie są podobne do Dota, mustanga, który uratował peruwiańskiego pasterza. Są mieszanką ras, które przybywały tu przez stulecia i która rosła w siłę dzięki temu, że ranczerzy wypuszczali niekiedy na wolność ogiery ras pociągowych, rasy angielskiej, morgan i arabskiej. Mieszanką, która wyzbyła się słabości charakterystycznych dla koni czystej krwi i wzbogaciła o instynkt przetrwania. Helikopter krążył nad równiną Wyoming, naganiając stada koni do kanionu poniżej nas. Wąwóz się zwężał, prowadząc w stronę maskującej sieci. U wejścia do niej uwalniano „judasza” – konia, który wiódł kuzynów w głąb metalowego ogrodzenia. Pilot skierował śmigło na kilka opieszałych zwierząt. Przerażone skoczyły w tumany kurzu. Bramę zatrzaśnięto i grupa młodych kowbojów z kocią szybkością wskoczyła przez ogrodzenie w sam środek stada. Helikopter wrócił po kolejne konie. Wewnątrz zagród kowboje odseparowali klacze, ogiery i źrebięta. Panika stada ustąpiła czemuś, co wyglądało na trwożliwą rezygnację. Co roku w podobnych akcjach usuwa się z pastwisk 5–10 tys. dzikich koni. W Rock Springs w ciągu 9 dni odłowiono 600 sztuk, które przewieziono ciężarówkami do więzienia w Cañon City w Kolorado, gdzie zostały ocechowane, wykastrowane, zbadane i posortowane według płci i wieku. Niektóre miały być ujeżdżone przez więźniów z myślą o jesiennej aukcji; inne czekała adopcja przez prywatnych właścicieli lub przewiezienie do zamkniętych rezerwatów. – Istnieją trzy powody, dla których te odłowy nie są satysfakcjonującym rozwiązaniem – powiedział Jay Kirkpatrick. Po pierwsze, z punktu widzenia genetyki wycofywanie ze stada młodych osobników, których geny nie objawią się w fenotypie, to nieodpowiedzialność. Po drugie, z każdym odłowem wydajność reprodukcyjna koni, które pozostały, rośnie. A po trzecie – zmiany zachowań tych zwierząt są poważne. kathrens jest dokumentalistką i już od ponad 10 lat obserwuje dzikie konie w Pryor Mountains. O tej populacji liczącej 170 koni nakręciła już dwa filmy i właśnie pracowała nad trzecim. Był rześki wiosenny dzień, a my siedziałyśmy tyłem do wiatru i patrzyłyśmy. Jasny ogier o imieniu Cloud dzielił uwagę między swoje klacze pasące się na szczycie skalistej grani i nas. Kathrens powiedziała, że ogier walczy – czasem nawet na śmierć i życie – o prawo do swoich klaczy, od których musi odpędzać natrętnych młodych konkurentów tak długo, aż będzie zbyt stary, by z nimi wygrywać. Opisuje relacje Clouda z jego klaczami, a także z ojcem, matką, braćmi, snując opowieść o dramatach i kłótniach między rodzinami, o nieprawdopodobnych aliansach i nagłych wojnach. Był nawet przypadek tego, co można nazwać miłością – żyjąca samotnie i stara już teraz para złamała prawa końskiej społeczności, aby być razem. Kiedy ogier, który zdobył klacz, pozwolił jej zejść z widoku w nocy, gdy się źrebiła, ta uciekła do wybranego przez siebie samca. – Widywałam sytuacje – mówiła Kathrens – w których ogier tracił swoje klacze w czasie odławiania przez BLM, a wtedy dla konia, który stoczył dla nich wiele śmiertelnych walk, życie się kończy. Pozostaje samotny i myślę, że nie będzie przesadą stwierdzenie, że niektóre ogiery cierpią na pewien rodzaj depresji. Kirkpatrick powiedział, że antykoncepcja jest humanitarną alternatywą dla odłowów, ale BLM opiera się jej stosowaniu. Jego zdaniem agencja wydaje za mało pieniędzy na badania nad kontrolą płodności i za dużo na nagonki z helikopterem. Kathrens jednak jest sceptyczna wobec wszelkich metod, jakimi człowiek próbuje kontrolować liczebność stad. Kiedy rozmawiamy, chuda, kara klacz kładzie się przy swoim źrebięciu. Reżyserka wyjaśnia, że prawie siedem lat temu ta klacz została zaszczepiona antykoncepcyjną szczepionką PZP. Kiedy sześć lat później działanie szczepionki minęło, zaszła w ciążę poza sezonem rozrodczym. Źrebię urodziło się we wrześniu, zbyt blisko początku zimy, by którekolwiek z nich mogło dotrwać do wiosny w przyzwoitej choćby kondycji. Według Kathrens pozasezonowe źrebienie jest smutnym efektem ubocznym PZP. Gdy zapytałam, co uważa za lepszą alternatywę, odparła: – Dobór naturalny, na który mają wpływ pumy, zimno, głód. To działa. Kiedy to natura, a nie ludzie decyduje o składzie stada, ogólny stan jego zdrowia jest znacznie lepszy. Zimą 2006 r. Nelson Quispe znów pasł stado Pata O’Toole’a. Oczywiście, pasterz jeździł na Docie. Ale O’Toole nie miał czasu, by zastanawiać się nad romantyzmem ich historii. – Nie wiem, czy damy radę dalej hodować owce – powiedział mi. – Bywało ciężko, ale czegoś takiego jeszcze nie widziałem. Rozmawialiśmy o tym, czego zabraknie, jeśli zakończy działalność: owiec, ranczerskiego nadzoru nad prerią, użyteczności mustangów. Konie zapewne będą koło nas tak długo, jak długo ludzie będą wkładać nogi w strzemiona. Mniej pewne jest, czy zawsze będzie dość wolnej przestrzeni, by mustangi mogły żyć w funkcjonalnych, zdrowych genetycznie stadach. Jadąc do domu z odłowu w Rock Springs, przez Pinedale do Jackson, widziałam hektary Wielkich Równin zamienione na kopalnie ropy i gazu, wieże wiertnicze wystające z zamarzniętych bylic, przedmieścia miast usiane kempingami dla nafciarzy. Kości zabitych na szosie zwierząt, głównie widłorogów i jeleni, bielały na poboczach w niesłychanych wprost ilościach. Być może jeszcze 20 lat temu również i tu żyło stado dzikich koni harcujące wiosną dokoła miasta, od czasu do czasu odławiane przez ranczerów. Nikt, z kim rozmawiałam, nie pamięta, kiedy właściwie zniknęło.
Surrealistyczne postaci autentycznych rozmiarów namalowane na ścianie z piaskowca w Kanionie Horsehoe w Utah mogą być znacznie młodsze, niż wcześniej szacowano.
Dzięki nowym technikom pozwalającym zmierzyć czas ekspozycji skały na działanie słońca badacze znacznie doprecyzowali okres powstania malowideł. 2 tys. lat temu warstwa skały odpadła od klifu. Artyści wykorzystali odsłoniętą płaszczyznę jak płótno malarskie. Około 900 lat temu odpadła kolejna warstwa, a wraz z nią kilka malowideł. Steven Simms, archeolog z Uniwersytetu Stanowego w Utah, jest zdania, że malunki powstały w ciągu kilkuset lat od oderwania się pierwszego fragmentu, w czasie przemian społecznych związanych z migracją rolników z południa na tereny zamieszkane przez ludy łowiecko-zbierackie. – Rolnicy przybywają tu licznie, przejmują ziemię i polują na miejscową zwierzynę. Ludy łowiecko-zbierackie zepchnięte są na margines – mówi Simms. – Malowidła mogły być czymś w rodzaju starej tradycji, którą miejscowi chcieli zachować dla podtrzymania związków z ich ziemiami. —A.R.Williams
Jedyny taki żółw w historii ewolucji. "Jest najdziwniejszy ze wszystkich"
Skamieniałość prehistorycznego żółwia sprzed 76 mln lat z pyskiem przypominającym świński ryjek została odkryta w amerykańskim stanie Utah.
Jak komentują odkrywcy na łamach „Journal of Vertebrate Paleontology”, w trakcie 250 mln lat ewolucji żółwi nie pojawił się żaden inny gatunek, który miałby podobny wygląd. Nowy gatunek, który nazwano Arvinachelys goldeni, odkryto w formacji skalnej Grand Staircase-Escalante National Monument w Utah (USA). - Jest to jeden z najdziwniejszych żółwi, jakie kiedykolwiek żyły na Ziemi - opisuje Joshua Lively z University of Texas w Austin, który zajmował się badaniem skamieniałości. Zwierzę mierzyło ok. 60 cm długości licząc od głowy do ogona. Inaczej niż pozostałe żółwie, nowo odkryty gatunek miał dwa otwory kostne w funkcji nozdrzy. Wszystkie pozostałe żółwie mają tylko jeden otwór w czaszce, osobne nozdrza zaś wyodrębnione są u nich jedynie z miękkich tkanek. Przed dziesiątkami mln lat stan Utah, dzisiaj pustynny i skalisty, był wilgotny i ciepły. W krajobrazie dominowały rzeki, jeziora i wilgotne równiny zalewane okresowo przez wody rzek. Żółw zamieszkiwał takie właśnie środowisko jeziorno-rzeczne. Żył po sąsiedzku z dinozaurami, takimi jak tyranozaury, pancerne ankylozaury, duże dinozaury kaczodziobe i wiele innych, których skamieniałości licznie występują w okolicy. Poza tym żyły tam również liczne gatunki płazów, krokodyli, żółwi i jaszczurek. Wiele skamieniałości żółwi reprezentowanych jest wyłącznie przez czaszkę lub skorupę. Tym razem odkryto czaszkę, skorupę oraz niemal kompletne kończyny przednie, częściowo tylne oraz kręgosłup od części szyjnej aż po ogon. Źródło: PAP
Około 75 mln lat temu amerykański stan Utah wchodził w skład ogromnej wyspy zwanej Laramidią. Była ona gorąca i bagnista, a rządziły na niej dinozaury
Bracia Millerowie wyglądali raczej na poszukiwaczy złota niż na paleobotaników. Ich brody pokrywała warstwa błota, gogle chroniły oczy przed piaskiem niesionym przez wiatry. Mierzyli prawie po dwa metry. Po ostrej grani na południu stanu Utah poruszali się ze swobodą ludzi nawykłych do otwartych przestrzeni. Kiedy Ian wbijał kilof w mułowiec, Dane próbował skręcić papierosa, ale wichura zwiała mu tytoń z bibułki. – Niech to szlag – rzucił i spróbował ponownie. Wraz ze Scottem Sampsonem, kuratorem Muzeum Przyrody i Nauki w Denver, oraz Joe Sertichem, tamtejszym paleontologiem, bracia szukali skamieniałości w Narodowym Pomniku Grand Staircase-Escalante. Badali szczególnie odległy region, plątaninę stromych urwisk i żlebów na północ od Horse Mountain. Podczas gdy reszta ich zespołu pracowała kilka kilometrów dalej, na stanowiskach odkrytych w poprzednich latach, Sampson, Sertich i Millerowie szukali nowych miejsc. Po miesiącach pracy biurowej w muzeum Sampson z trudem ukrywał radość z faktu, że jest tam, „gdzie żaden paleontolog jeszcze nie był”, a przy tym może odnaleźć nowe skarby „zaginionego kontynentu” Laramidii. Warstwa mułowca, którą rozbijali Millerowie, stanowiła osady ze wschodniego wybrzeża tego wąskiego pasa lądu ciągnącego się niegdyś przez 6500 km, od Oceanu Arktycznego do Zatoki Meksykańskiej. Laramidia powstała 90 mln lat temu, pod koniec kredy, gdy wzrost poziomu morza doprowadził do zalania Ameryki Północnej i rozdzielenia jej na dwie części. Dziś ten ląd tkwi głęboko pod zachodnimi stanami USA. Dzięki wiatrom i deszczom obfitujące w skamieniałości złoża znalazły się tu na tyle płytko, że można do nich dotrzeć przy użyciu kilofów. Od roku 2000, pracując głównie w formacji Kaiparowits, złożu o grubości 800 m pochodzącym sprzed 77–75 mln lat, badacze odkopali skamieniałości tysięcy roślin i zwierząt, od szyszek drzew iglastych aż po krokodyle, żółwie, i dinozaury. Zwłaszcza dinozaury. Wygląda na to, że w ciągu jakichś 20 mln lat istnienia Laramidia była fabryką dinozaurów produkującą zadziwiająco różnorakie gatunki tych gadów. Naukowcy twierdzą, że gdybyśmy dowiedzieli się, jak i dlaczego do tego doszło, moglibyśmy lepiej zrozumieć powiązania między ekologią i ewolucją. – Okolica jest pełna kości – stwierdził Sampson, wdrapując się na zbocze nieopodal miejsca, w którym pracowali bracia Millerowie. – Wchodząc na to wzgórze, znalazłem kilka kawałków żółwia, ale nie wiem, gdzie jest reszta. – Podniósł mały, beżowy obiekt i polizał go, by sprawdzić, czy to porowata kość, czy zwykła skała. – Jeśli to kość, przylepi ci się do języka – powiedział. Ten kawałek się przylepił Poszukiwanie skamieniałości zawsze było zajęciem, w którym technika miała mało do powiedzenia. Jeśli chodzi o pracę w terenie, niewiele się zmieniło od „kościanej gorączki” z XIX w., kiedy poczynione na Dzikim Zachodzie odkrycia wywołały pęd do wydobywania skamielin z ziemi dla wielkich muzeów na wschodnim wybrzeżu. Gdy amerykańska armia ścigała Sitting Bulla na północnych równinach, ekipy uczonych, kowbojów i zwyczajnych zbirów wydobywały z dzikich obszarów ogromne kości, korzystając z takich samych kilofów, łopat i gipsowych odlewów jak dzisiejsi paleontolodzy. – Używamy tych samych metod, bo się sprawdzają – wyjaśnił Ian Miller, szef działu muzeum w Denver. Jego ulubionym narzędziem jest trzykilogramowy kilof na hikorowym trzonku. Jedno z pierwszych wielkich odkryć w Kaiparowits miało miejsce w 2002 r., gdy wolontariusz Duncan Everhart zauważył w ziemi żuchwę. Później naukowcy stwierdzili, że była ona doczepiona do odwróconej czubkiem do góry czaszki dziewięciometrowego hadrozaura, czyli dinozaura o kaczym dziobie. W jego szczękach upakowanych było aż 800 zębów. Pysk zdobił pokaźny grzebień, który pozwolił go zaliczyć do plemienia grypozaurów (jaszczurek o haczykowatym nosie) opisanych po raz pierwszy przed stu laty. Jednak olbrzym z Utah wyraźnie różnił się od swoich kanadyjskich kuzynów. Wydawał się „napakowany jak Arnold Schwarzenegger kaczodziobych dinozaurów” – powiedział Sampson. Wraz z Terrym Gatesem nazwał nowy gatunek G. monumentensis, na cześć miejsca, w którym go znaleziono. W tym samym roku Mike Getty, główny preparator muzeum w Denver, odkrył tu inne oryginalne zwierzę, dinozaura o wysokości 2 m. To mięsożerne, dwunożne i być może opierzone stworzenie zyskało miano Hagryphus giganteus, czyli „wielki, podobny do ptaka bóg pustyni”. Potem pojawiły się kolejne gatunki: dinozaury o kopulastych głowach, dinozaury okryte pancerzem, kuzyn tyranozaura, wyposażeni w sierpowate szczęki krewni welociraptora oraz kilka nowych rogatych dinozaurów, każdy bardziej ekstrawagancki od poprzedniego. Pomyślcie o bestii nazwanej Kosmoceratops richardsoni. Ten wielki jak nosorożec krewny triceratopsa miał na głowie rekordową liczbę 15 rogów. Okazy spokrewnione z większością tych zwierząt znajdowano na stanowiskach z okresu późnej kredy w prowincji Alberta oraz stanach Montana i Wyoming, w miejscach, które w owym czasie też leżały na wschodnim wybrzeżu Laramidii. Lecz dinozaury z Utah były inne. – Prawie każde tutejsze zwierzę należało do nowego gatunku – powiedział Sampson. I to nie tylko dinozaury, ale także ssaki, ryby, jaszczurki, żółwie i krokodyle. – Wygląda na to, że cała tutejsza fauna jest czymś nowym dla nauki. Badacze domyślali się, że coś izolowało dinozaury z południowej Laramidii od ich krewnych z północy. Pozostawione samym sobie społeczności zwierząt ewoluowały w odmienny sposób. Jednak Sampson i jego koledzy podchodzili sceptycznie do pomysłu, że zwierzęta rozdzielała jakaś bariera fizyczna, pasmo gór albo potężna rzeka. Góry mogą stanowić przeszkodę dla pewnych zwierząt, ale inne potrafią je przebyć. – Robią to stale – stwierdził Sampson. A co do rzek, wyjaśnił: – Trudno sobie wyobrazić rzekę istniejącą nieprzerwanie przez dziesiątki tysięcy czy setki tysięcy lat. Wcześniej czy później następują okresy suszy, w których rzeki znikają. Alternatywne wytłumaczenie „prowincjonalności” laramidyjskich dinozaurów Sampson przedstawił przy wieczornym ognisku w naszym obozie. Jego teoria sięgała korzeniami do pracy napisanej w latach 80. XX w. przez Thomasa Lehmana. A co by było, gdyby do segregacji zwierząt na Laramidii prowadziły różnice w warunkach naturalnych? Kiedy już dinozaury rozprzestrzeniły się na wystarczająco dużym obszarze, populacje na jego przeciwległych krańcach musiały przystosowywać się przez dobór naturalny do różnych stref klimatycznych oraz roślinności. Z czasem członkowie obu populacji mogli zmienić się w sposób tak zasadniczy, że nawet jeśli się spotykali, nie dostrzegali już w sobie potencjalnych partnerów seksualnych. Sampson twierdzi, że tej rozbieżności mogła też sprzyjać inna siła ewolucyjna – dobór płciowy. Dziwaczna powierzchowność odróżniająca zwierzęta z południa od tych z północy wygląda na znakomity przykład doboru płciowego. Podczas gdy dobór naturalny uprzywilejowuje cechy istotne dla walki o przetrwanie, takie jak kończyny i zęby, dobór płciowy koncentruje się na cechach kluczowych w rywalizacji o partnerów. Przykładem mogą tu być ogony pawi albo poroża łosi. Skomplikowane rogi, kolce i kryzy roślinożerców z Utah nie były zbyt przydatne do obrony przed drapieżnikami. Na przykład rogi ceratopsów lepiej nadawały się do walki ze zwierzętami tego samego gatunku, w celu ustalenia dominacji. A ich kryzy, zbyt cienkie, by mogły przetrzymać uderzenia, służyły zapewne do wywierania wrażenia na płci przeciwnej. A w jaki sposób tak wiele różnych olbrzymów – więcej niż kiedykolwiek żyło na afrykańskich sawannach – mogło przetrwać na Laramidii? Czyż nie potrzebowały przestrzeni? Czy nie powinno odbywać się mieszanie dinozaurów na znacznie większą skalę? I tu dochodzimy do roślin, jak powiedział mi Ian Miller. Siedząc na skalnej półce ponad jałowym, urwistym, niemal pozbawionym roślinności krajobrazem, stuknął młotkiem w kamień o wielkości melona, rozłupując go na dwie części. Na obu kawałkach wnętrza ukazały się zwierciadlane odciski liścia, z wszelkimi szczegółami, jakby zaledwie wczoraj wpadł do sadzawki. – Znaleźliśmy w tej formacji więcej pnączy niż w jakimkolwiek innym miejscu, które widziałem – powiedział Miller. Ten las przypominał dżunglę. Znaleźliśmy też liście wodnych lilii i pistii, więc wiemy, że istniały tutaj zbiorniki z pływającą roślinnością. I wielkie rzeki. W tej części Laramidii roślinność mogła być tak bujna, że zwierzęta wcale nie musiały odchodzić zbyt daleko, domyślał się Miller. Obserwujemy to w dzisiejszych lasach deszczowych, gdzie wiele gatunków dzieli te same, niewielkie przestrzenie. Cały kontynent mógł być podzielony na szereg stref ekologicznych, na różnych szerokościach geograficznych, a każda z nich stanowić siedlisko odrębnego zestawu dinozaurów. – Nie przebadaliśmy tego wystarczająco dokładnie – przyznał Miller. – Pod wieloma względami to nadal są przeczucia. Ale jeżeli mamy rację i rzeczywiście istniały niewielkie, lokalne populacje, które nie przemieszczały się i nie wchodziły w relacje z innymi, to do doboru płciowego mogło dojść bardzo gwałtownie. Sampson stwierdził, że bujny krajobraz, który by to umożliwiał, musiał bardziej przypominać bagna Luizjany niż to, co mamy tu dzisiaj. Dodał jednak, że każde takie porównanie jest ułomne, bo 75 mln lat temu Ziemia wyglądała inaczej. – Jeśli chodzi o zrozumienie ekologicznej dynamiki, nadal tkwimy w ciemnościach.
Otwieram pięknie wyglądającą paczkę leżącą pod choinką. Z trudem rozrywam papier, szarpię się ze wstążką… W końcu jest! Hm… Kolejny ciepły szalik bordo (nie lubię tego koloru!). Potem jest jeszcze gorzej – granatowa gustowna torebka z kokardą skrywa film DVD (widziałam go w kinie). Zestaw kosmetyczny z gąbką (czyżbym źle pachniała?), wisiorek (będzie do mnie pasował za jakieś 30 lat), nowy toster (choć dotychczasowy całkiem nieźle działa!). Od kiedy przestałam pisać listy do Świętego Mikołaja, często zdarza mi się dostawać upominki, które (delikatnie mówiąc) są mi zupełnie zbędne. Wolę zawczasu o tym pomyśleć i sama robię sobie prezenty. Najchętniej podróżnicze! Sobie i bliskim można podarować wyprawę w góry, wyjazd rodzinny do ciepłych krajów, emocje związane ze skokiem na bungee, nurkowanie z rekinami, kilka dni w ciszy i medytacji, kurs lepienia garnków… Dla tych, którzy nie mają jeszcze sprecyzowanych planów, przygotowaliśmy w tym specjalnym, świątecznym wydaniu Travelera aż 37 sprawdzonych pomysłów na prezent. Mam nadzieję, że lektura tego numeru będzie dla Was inspirująca! A sobie i Wam życzę w tym nadchodzącym roku wielu niezapomnianych wyjazdów w dalekie i bliższe zakątki Ziemi.
Traveler 6/2009 WIEŚCI ZE ŚWIATA Wydarzenia, wyprawy 20 zrób sobie prezent. Znani opowiadają o swoich upragnionych wyjazdach, a my podrzucamy kolejne pomysły do zrealizowania Podróż życia: Hawaje, Bhutan, Albania, Boliwia, Borneo, Mali, Norwegia, Kalifornia W 48 GODZIN- Dubrownik WARTO SPRÓBOWAĆ- Off-road Adventure- Wyprawa samochodami przez Syberię RAPORT SPECJALNY- Amelia Earhart POZDROWIENIA ZE... Świątyni Tygrysów felieton- Wojciech Cejrowski
Do płaskowyżu San Rafael w stanie Utah dojedzie się autostradą I-70 z Denver. Ta sucha, pusta i niegościnna, ale za to bardzo malownicza kraina powstała około 60 mln lat temu. Stare, prekambryjskie skały liczące setki milionów lat zostały wówczas podźwignięte przez ruchy górotwórcze – te same, które doprowadziły do wypiętrzenia się całych Gór Skalistych.
SAN RAFAEL, UTAH, USA Płaskowyż San Rafael mający długość ponad 100 km i szerokość ok. 50 km stanowi tylko niewielką część tego potężnego pasma. Pustynny krajobraz wyniesienia tworzą leżące jedna na drugiej grube warstwy piaskowców i wapieni. Równinę przecinają monumentalne wąwozy i kaniony, które powstały przed tysiącami lat, kiedy teren był dużo bardziej wilgotny niż obecnie. Dziś przepływają tam tylko dwie rzeki, które nie wysychają przez cały rok. Erozja rzeczna ustąpiła miejsca eolicznej. Unoszone przez wiatr drobiny piasku szlifują i ścierają skały, doprowadzając do powstania fantazyjnych form – ostańców zbudowanych z materiału odporniejszego na niszczenie. Naukowcom z Mars Society opracowującym plany załogowej wyprawy na Czerwoną Planetę okolica wydała się na tyle „nieziemska”, że zbudowali tu jedną ze swoich baz doświadczalnych, a w czerwcu 2007 r. zorganizowali na San Rafael konkurs dla konstruktorów pojazdów marsjańskich. Zanim droga I-70 przecięła płaskowyż, był to rejon mało dostępny dla ludzi. Dawniej zapuszczali się tu Indianie, lecz i oni nie zakładali stałych siedzib. Dziś skalna pustynia przyciąga amatorów kolarstwa terenowego, wspinaczki skałkowej, wędrówek konnych i jazdy samochodami terenowymi. Ci ostatni są prawdziwą plagą, bo niszczą cienką warstwę pustynnej gleby dostarczającej substancji pokarmowych nielicznym żyjącym tu roślinom. Brązowe suknie dziko rosnących palm Washingtonia filifera to charaktery-styczny, choć coraz rzadszy element krajobrazu pustyni Sonora zajmującej znaczną część południowej Arizony i Kalifornii oraz północno-zachodni skraj Meksyku. Dorastające do 25 metrów i osiągające wiek 90 lat palmy rosły niegdyś powszechnie we wszystkich oazach tej wielkiej pustynnej krainy, której powierzchnia jest równa terytorium Polski. Nazwę otrzymały na cześć pierwszego prezydenta Stanów Zjednoczonych. Dziś jest to gatunek zagrożony wyginięciem – umieszczono go na czerwonej liście UICN (Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody). Zwiędłe liście długości do 2 metrów nie opadają, tylko zwisają, tworząc „suknię”, która osłania pień. Wiele bezkręgowców znajduje tam świetne warunki do życia. Czasem suknia ma wymiary mini, czasem – jak na fotografii obok – opada aż do samej ziemi. Zdjęcie wykonano w Parku Stanowym Anza-Borrego Desert zaczynającym się około 100 km na wschód od San Diego. To jedno z najgorętszych miejsc w Ameryce Północnej. Latem w suchych górskich dolinach opadających ku sztucznemu zbiornikowi Salton temperatury w cieniu często dochodzą do 45°C. Rekord padł w czerwcu 1996 roku, kiedy zanotowano 49,5°C. Średnia roczna suma opadów deszczu w tych okolicach wynosi ok. 150 mm. Mimo suchego klimatu i lejącego się z nieba żaru tutejsze oazy górskie są bogate we florę i faunę. To zasługa źródeł dostarczających przez cały rok życiodajnej wody. Wczesną wiosną, kiedy wszystko kwitnie, a temperatury nie są jeszcze tak zabójcze, chętnie przyjeżdżają tu turyści. Przed nimi przez tysiące lat do palmowych oaz przybywali po owoce i materiał budowlany Indianie Cahuillas. SOSSUSVLEI, NAMIBIA Pustynia Namib w południowej Afryce, ciągnąca się na długości półtora tysiąca kilometrów wzdłuż wybrzeża Oceanu Atlantyckiego, słynie z majestatycznych wydm. Ich łańcuchy mają ponad 200 metrów wysokości i osiągają nawet 50 km długości. Największe wydmy znajdują się w okolicy okresowo płynącej rzeki Kuseib, która dzieli pustynię na pół. Rozciąga się tam równina Sossusvlei otoczona górami piasku osiągającymi 350 metrów – uchodzącymi za najwyższe na świecie. Większość tego obszaru jest niedostępna dla człowieka, jednak jego fragment turyści mogą zobaczyć. Pustynia Namib (w języku nama oznacza „olbrzymi” lub „miejsce, gdzie nic nie ma”), podobnie jak pustynia Atakama w Ameryce Południowej, zawdzięcza swoje istnienie sąsiedztwu chłodnego prądu morskiego – jest to płynący od Antarktydy wzdłuż części zachodniego wybrzeża Afryki Prąd Benguelski. Chłodne morskie powietrze, choć zawiera sporo pary wodnej, traci ją niemal natychmiast po wkroczeniu nad rozgrzany ląd. W Sossusvlei średnia roczna suma opadów wynosi 10–20 mm. Obfite deszcze, po których we wnętrzu równiny powstają okresowe jeziorka, zdarzają się raz na kilka lat. W takim skrajnie suchym klimacie (w ciągu dnia temperatura piasku może wynosić nawet 80°C) życie jest ubogie. Nieliczne rośliny występują raczej bliżej oceanu, czerpiąc wodę z mgły przyniesionej przez morskie powietrze. Geolodzy przypuszczają, że Namib jest najstarszą pustynią świata. Powstała prawdopodobnie 70–80 mln lat temu, kiedy na Ziemi żyły jeszcze dinozaury, a Ocean Atlantycki był trzy razy węższy niż obecnie. THAR, RADŻASTAN, INDIE Langury hulmany (Semnopithecus entellus) zamieszkują odludne pogranicze Indii i Pakistanu. Pobożni wyznawcy hinduizmu uważają je za zwierzęta święte, wcielenie boga Hanumana, otaczają czcią i dokarmiają.Mniej pobożni – przeganiają je z pól uprawnych, traktując jak zwyczajne szkodniki. Małpy z charakterystycznym czarnym obliczem, stopami i rękami, żółtawo owłosionym brzuchem oraz szarą lub szaroburą sierścią na reszcie ciała można często spotkać w pobliżu hinduistycznych świątyń w pustynnych miastach Radżastanu. Znaczną część tego indyjskiego stanu zajmuje pustynia Thar Marubhumi. Hulmany, nazywane również hanumanami, potrafią bez trudu przetrwać w tym niegościnnym środowisku. Thar ma powierzchnię większą od Polski i jest jedną z młodszych pustyń na Ziemi. Większość badaczy sądzi, że powstała dopiero kilka tysięcy lat temu, kiedy w te okolice przestał docierać wilgotny monsun znad Oceanu Indyjskiego. Od zachodu jej granicę stanowi dolina Indusu znajdująca się już w Pakistanie. Znaczną część pustyni zajmują wydmy, które na południu osiągają 150 metrów wysokości. Ale zwykle spotkamy tutaj skaliste płaskowyże oraz wolne od piasku równiny, wygładzone przez wiatr do tzw. bruku deflacyjnego (materiał skalny, który pozostaje po wywianiu piasku). Jak na tak suchy rejon przyroda jest naprawdę bogata. Poza langurami na Thar żyją antylopy, gazele, a także coraz rzadsze dropie indyjskie – najcięższe ptaki tego kraju. Można tam spotkać także wielbłądy, psy i, oczywiście, ludzi. Jest to o tyle ciekawe, że opady na tej pustyni nie przekraczają 500 mm rocznie. Życie mieszkańców glinianych wiosek koncentruje się więc wokół studni artezyjskich. Pustynia pustyni nierówna. jedne składają się z wydm usypanych przez wiatr, inne zajmują płaskie dna wyschniętych słonych jezior. są też niedostępne pustynie górskie oraz kamieniste hamady. Pustynie zajmują, według różnych szacunków, od 15 do 20 proc. powierzchni lądów. Mowa tu oczywiście o pustyniach gorących, czyli tych, które powstają w warunkach klimatu ciepłego i zarazem skrajnie suchego. Niektórzy badacze nazywają też pustyniami, tyle że lodowymi lub zimnymi, niektóre polarne regiony Ziemi. Faktycznie, klimat wnętrza Grenlandii czy Antarktydy jest również wybitnie suchy – to dlatego, że mroźne powietrze jest w stanie pomieścić niewiele pary wodnej. Pozostaniemy jednak przy tradycyjnym rozumieniu terminu pustynia. Oznacza on obszar suchy i gorący, na którym z powodu braku wody nie ma pokrywy roślinnej, a naga ziemia jest niszczona głównie przez erozję eoliczną, czyli unoszone i transportowane przez wiatr ziarenka piasku. Wiatr nie tylko niszczy, powoduje też akumulację piaszczystych drobin w formie wydm, których wysokość może dochodzić do kilkuset metrów. Pustynia pustyni nierówna. Jedne składają się z wydm usypanych przez wiatr, inne zajmują płaskie jak stół dna wyschniętych słonych jezior. Są też niedostępne pustynie górskie i kamieniste hamady spotykane zwykle na wyżynnych płaskowyżach. Wszystkie odznaczają się surowością – obok arktycznego lodu stanowią środowisko najmniej gościnne dla życia. Gdybyśmy na ziemskie kontynenty spojrzeli z kosmosu, zobaczylibyśmy dwa olbrzymie, pozbawione roślinności pasy, które przebiegają po obu stronach równika w odległości kilku tysięcy kilometrów od niego. Strefy te znajdują się zwykle blisko jednego ze zwrotników. Jedynie w środkowej Azji strefa pustyń przesuwa się na północ, wypchnięta przez potężny masyw Himalajów i Tybetu, izolujących ją od wilgotnych wiatrów znad oceanu. Pustynie zawdzięczają swoje istnienie głównie cyrkulacji powietrza w ziem-skiej atmosferze. Unosi się ono nad równikiem, ochładzając i pozbywając pary wodnej w formie obfitego deszczu, a następnie wędruje na północ oraz południe na wysokości 8–10 km. W pobliżu zwrotników, kiedy jest już mocno wychłodzone i ciężkie, zaczyna opadać – tak właśnie dochodzi do powstania wyżu atmosferycznego. Powietrze osiadające w takim wyżu nagrzewa się i traci resztki pary wodnej. Dlatego zachmurzenie w pobliżu zwrotników jest znikome, za to nasłonecznienie w ciągu dnia osiąga najwyższe wartości na naszej planecie. Gdy takie rozgrzane powietrze dociera wreszcie do powierzchni ziemi, jest suche jak pieprz. Równie mało wilgoci znajduje się w gruncie – z powodu wysokich temperatur każda kropla wody deszczowej, która nań spadnie, natychmiast paruje. Tylko nieliczne rośliny dobrze się czują w tak suchym środowisku. Obszary, gdzie sucholubne gatunki (kserofity) pokrywają nie więcej niż połowę powierzchni terenu, nazywane są półpustyniami. Jednak nawet najbardziej wytrzymałe na niedobór wody rośliny muszą się poddać, jeśli suma rocznych opadów deszczu spada poniżej 100–150 mm. Można je spotkać tylko w oazach. Wokół dominują nagie skały o różnym stopniu rozdrobnienia – od wielkich głazów do drobnego piasku, rozgrzewane przez słońce do temperatur przekraczających 50°C w cieniu. Choć z pustynią kojarzy nam się zwykle morze piasku uformowanego w różnego kształtu wydmy, to pustynie piaszczyste (na Saharze noszą nazwę erg, a w Azji Środkowej są określane mianem kum) zajmują tylko około jednej trzeciej powierzchni wszystkich obszarów suchych. Poza nimi wyróżnia się jeszcze pustynie kamieniste (hamady) i żwirowe (seriry) na wyżynach, pustynie skaliste w górach oraz ilaste (które w Ameryce Północnej są nazywane playa) zajmujące dna wyschniętych jezior lub niecek, do których po sporadycznych ulewach spływa woda deszczowa. Sahara, Afryka Największa pustynia świata zajmuje powierzchnię ok. 9 mln km2 i rozciąga się na terytorium kilkunastu państw. Pustynie piaszczyste stanowią tylko ok. jednej piątej jej powierzchni, reszta to pustynie żwirowe i skalne oraz góry – Ahaggar na południu Algierii i Tibesti w północnym Czadzie. Od czasów prehistorycznych na tych niegościnnych terenach żyją koczowniczy Berberowie. Najliczniejsze dziś plemię Tuaregów przemierza na wielbłądach przede wszystkim rejony Algierii, Nigru i Mali. Chihuahua, Ameryka Północna Kiedyś większa część tej pustyni położonej wysoko w kotlinie (1 250 m n.p.m.) w górach Mesa Północna na pograniczu USA i Meksyku była suchą łąką. W połowie XIX wieku wypasano tam zwierzęta domowe, przez co zmienił się charakter roślinności – obecnie dominują tam drzewiaste zarośla. Pustynia ta jest chłodniejsza i mniej wilgotna niż leżąca bardziej na północy pustynia Sonora. Z tego powodu występuje na niej mniej gatunków roślin i zwierząt. Atakama, Ameryka Południowa Jest perełką przyrodniczą wąskiej strefy pustyń i suchych terenów ciągnących się na długości kilku tysięcy kilometrów na zachodnim wybrzeżu kontynentu. To najsuchsze miejsce na globie – w niektórych jej punktach nigdy nie zanotowano deszczu. Gęsta mgła, często obecna na stokach leżących od strony wybrzeża, powstaje dzięki obecności zimnego Prądu Peruwiańskiego. Wilgoć z mgły pozwala rozwijać się formacjom roślinnym zwanym lomas. Pustynia Simpsona, Australia Najsuchszy kontynent w dwóch trzecich zajmują tereny pustynne lub półpustynne. Cechą charakterystyczną australijskich pustyń są rosnące w rozproszeniu trawa oraz niskie krzewy i drzewa, dające schronienie licznym zwierzętom. W krajobrazie tej piaszczystej pustyni dominują tzw. wydmy podłużne (wysokie i długie wzniesienia biegnące równolegle do siebie niczym żebra przez wiele kilometrów) – dlatego bywa też nazywana Wielką Pustynią Żebrowaną. CIEKAWOSTKA Najwyższą temperaturę na Ziemi (57,8°C) zanotowano 13 września 1922 r. w pobliżu Trypolisu na Saharze. Bliskie tego rekordu wyniki obserwowano w Dolinie Śmierci w USA oraz w dolinie Jordanu w Izraelu. To jedne z najgorętszych miejsc na Ziemi. Bardzo gorące są też m.in. okolice Marble Bar w pn.-zach. Australii, pogranicze Egiptu i Sudanu oraz Róg Afryki, czyli obszar przy granicach Etiopii, Somalii i Dżibuti.