Lodowy olbrzym Uran jest znacznie cieplejszy niż wynika z teorii. Co może to wywoływać?
Odległy od Słońca o ponad 19 jednostek astronomicznych (AU) lodowy olbrzym emituje więcej ciepła, niż otrzymuje od naszej dziennej gwiazdy. Badacze sądzą, że planeta wciąż traci ciepło pozostałe po wczesnym etapie jej tworzenia się.
Spis treści: Kometa, która była planetą 12,5% więcej ciepła niż otrzymuje od Słońca Misja w fazie koncepcyjnej Odległy Uran i jeszcze dalszy Neptun to ciała niebieskie tylko raz odwiedzone przez jakąkolwiek sondę kosmiczną. Mowa o Voyagerze 2, który przeleciał w pobliżu Urana w 1986 roku, a trzy lata później w pobliżu Neptuna. To właśnie instrumenty tego kosmicznego wędrowca oceniły na miejscu emisje ciepła. Badacze, którzy wówczas odebrali dane Voyagera 2 skonstatowali z zaskoczeniem, że Uran nie emituje nadmiaru ciepła, co stało w sprzeczności ze wszystkim, co było wiadomo o innych gigantycznych planetach Układu Słonecznego. Jednak obserwacje prowadzone przez teleskopy kosmiczne i te naziemne wykazały coś wręcz przeciwnego: że Uran rzeczywiście emituje więcej ciepła, niż otrzymuje od promieni słonecznych. Co więcej, wniosek ten wyciągnęły dwie niezależne grupy naukowców. Kometa, która była planetą Przypomnijmy, że Uran został oficjalnie odkryty przez Williama Herschela, urodzonego w Niemczech, lecz pracującego w Anglii astronoma, kompozytora i konstruktora teleskopów. Według zapisków Herschela do detekcji nowego obiektu doszło 13 marca 1781 roku podczas obserwacji prowadzonych poprzez zbudowany przez niego teleskop o ogniskowej 6,2 metra. Początkowo Herschel sądził, że odkrył kometę, jednak inni astronomowie ocenili, że orbita nowego ciała niebieskiego jest niemal kołowa, co sugeruje planetę. Astronom chciał nazwać obiekt „Gwiazdą Jerzego” – na cześć króla Jerzego III – ale nazwa ta nie przyjęła się na kontynencie. Wówczas niemiecki astronom Johann Elert Bode zaproponował nazwę Uran, na cześć greckiego boga nieba Uranosa, ojca Kronosa (Saturna) i dziadka Zeusa (Jowisza). Wiemy, że atmosfera planety składa się głównie z wodoru, helu i metanu, natomiast jej wnętrze tworzy mieszanina lodu wodnego, zamrożonych amoniaku i metanu. Uran jest najzimniejszą planetą w Układzie Słonecznym, z temperaturą około minus 224°C. Jego oś obrotu jest nachylona o 98°, co powoduje, że Uran leży niemal „na boku”. Prawdopodobnie zostało to spowodowane kolizją z planetoidą wielkości Ziemi. 12,5% więcej ciepła niż otrzymuje od Słońca Wróćmy do kwestii ciepła emitowanego przez tę zimną planetę. Zespół kierowany przez planetologa Xinyue Wanga, wcześniej pracującego na Uniwersytecie w Houston, a obecnie na Uniwersytecie Michigan w Ann Arbor, odkrył, że Uran emituje około 12,5% więcej ciepła niż otrzymuje od Słońca. Co więcej, okazało się to zgodne z wynikami badań nad Uranem przeprowadzonych przez zespół kierowany przez fizyka planetarnego Patricka Irwina z Uniwersytetu Oksfordzkiego w Wielkiej Brytanii, opublikowanymi na początku tego roku w czasopiśmie „Monthly Notices of the Royal Astronomical Society”. – Oznacza to, że planeta nadal powoli traci ciepło pozostałe po swojej wczesnej historii, co jest kluczowym elementem układanki pomagającym nam zrozumieć jej pochodzenie i zmiany, jakim uległa na przestrzeni czasu – wyjaśnia Wang. Dodaje, że z naukowego punktu widzenia badania te pomagają nam lepiej zrozumieć Urana i inne planety olbrzymie. – Myślę, że wzmacnia to argumenty za wysłaniem misji robotycznej na Uran – podkreśla. Misja w fazie koncepcyjnej Faktycznie tego typu misja jest w fazie koncepcyjnej. Mowa o Uranus Orbiter and Probe NASA. Teoretycznie sonda miałaby wystartować w 2031 roku i wykorzystując odpowiednie ustawienie planet i tzw. asysty grawitacyjne, dotrzeć do Urana około 2044 roku. Jednak w związku z ogromnymi cięciami w budżecie NASA i skasowaniem wielu misji, nie wiadomo, czy projekt misji ku temu lodowemu światu przetrwa. Byłaby ona o tyle cenna, że mogłaby zweryfikować dane zebrane przez sondę Voyager 2. Szczególnie, że wcześniejsze badania wykazały już, iż przelot sondy Voyager 2 miał miejsce w czasie, gdy podwyższona aktywność słoneczna powodowała anomalne zachowanie Urana. Jednak wyniki badań zespołu Wanga nadal sugerują, że z planetą dzieje się coś dziwnego. Jowisz emituje o 113 procent, Saturn o 139 procent, a Neptun o 162 procent więcej ciepła niż otrzymują od Słońca. Ponieważ Neptun znajduje się dalej od Słońca niż Uran, odległość nie może być wyjaśnieniem niższej temperatury wewnętrznej Urana. Natomiast sugeruje to, że we wnętrzu giganta nadal dzieje się coś dziwnego – niezależnie od tego, czy chodzi o inną strukturę wewnętrzną, czy też o coś związanego z jego historią ewolucji. Zdaniem naukowców różnica ta podkreśla potrzebę zbadania pomijanych planet zewnętrznych naszego Układu Słonecznego. – Proponowana flagowa misja na Urana dostarczyłaby kluczowych obserwacji, które pozwoliłyby odpowiedzieć na więcej nierozwiązanych pytań dotyczących tej enigmatycznej lodowej planety – podkreślają w swojej pracy badacze. Źródło: ScienceAlert Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
W czasie, gdy Voyager 2 po raz pierwszy - i jedyny - zbliżył się do Urana, z planetą działo się coś nietypowego
Okazuje się, że część informacji, jakie mamy o Uranie, może nadawać się do kosza. W 1986 roku dzięki Voyagerowi 2 udało się zebrać dane o magnetosferze tej planety. Jednak zdaniem badaczy dane te dotyczyły bardzo szczególnego momentu w historii Urana - okresu, kiedy działo się z nim coś wyjątkowego.
Co naprawdę wiemy o magnetosferze Urana? Magnetosfera Urana: fakty i mity Zagadki Urana Rok 1986. Po raz pierwszy w historii badań kosmosu zbudowana na Ziemi sonda zbliża się do Urana. Tą sondą jest Voyager 2. Voyager robi zdjęcia Urana i przeprowadza pomiary. Dotyczą one między innymi magnetosfery siódmej planety Układu Słonecznego. Dane zostają przesłane na Ziemię i przeanalizowane przez naukowców. Wnioski dotyczące magnetosfery zaskakują. W niczym nie przypomina ona magnetosfery Ziemi. Na naszym globie pole magnetyczne ma równą wartość na obu biegunach, a magnetyczny „równik” jest niemal równoległy do geograficznego. Magnetosfera Urana jest zaś asymetryczna. Oś magnetyczna jest odchylona o prawie 60 st. od osi obrotu. Ponadto natężenie pola magnetycznego na półkuli południowej jest dziesięć razy słabsze niż na północnej. Pole magnetyczne wydaje się nie pochodzić z geometrycznego środka planety. Co więcej, magnetosfera składa się głównie z wysokoenergetycznych elektronów i protonów, jonów zaś jest w niej bardzo mało. Co naprawdę wiemy o magnetosferze Urana? Wszystkie te rezultaty uważano przez prawie czterdzieści lat za dziwaczne. By je wyjaśnić, tworzono skomplikowane teorie. Zdarzało się też, że dane zebrane przez Voyagera podważano, uznając, że w przypadku mierzenia magnetosfery instrumenty sondy zawiodły. Być może jednak wyjaśnienie zagadki jest jeszcze inne. Wpadł na nie Jamie Jasinski z Laboratorium Napędu Odrzutowego NASA wraz z zespołem. Naukowcy ponownie przeanalizowali dane zebrane przez Voyagera 2. I odkryli coś, co wcześniej umknęło uwadze wszystkich. Co to takiego? Otóż tuż przed pojawianiem się Voyagera 2 w magnetosferę Urana uderzył silny wiatr słoneczny (czyli strumień plazmy, którego źródłem jest Słońce). To spowodowało, że magnetosfera Urana została bardzo mocno ściśnięta. Tym samym odczyty Voyagera mogły dotyczyć sytuacji nietypowej, która niewiele mówi o stanie normalnym. – To praktycznie wszystko unieważnia – powiedział „New Scientistowi” Jasinski. Magnetosfera Urana: fakty i mity Co więc można powiedzieć na temat pola magnetycznego Urana? Naukowcy są zdania, że w stanie, który został opisany na podstawie odczytów z Voyagera, znajduje się tylko przez 4 proc. czasu. Asymetryczne pole magnetyczne to więc wyjątek, a nie reguła. Ściśnięcie pola magnetycznego przez wiatr słoneczny tłumaczy również brak plazmy oraz obecność wysokoenergetycznych elektronów. Co ciekawe, hipoteza Jasinskiego rzuca też nowe światło na otoczenie Urana. Jeśli magnetosfera tego globu składa się jednak z plazmy – czyli zjonizowanej materii – której Voyager nie wyłapał, możliwe, że plazma ta pochodzi z księżyców Urana – Oberonu i Tytanii. Dotychczas przypuszczano, że nie są one aktywne geologicznie. Możliwe jednak, że jest odwrotnie. Co więcej, reinterpretacja danych z Voyagera wspiera teorię, że na obu tych księżych mogą znajdować się ukryte oceany. Zagadki Urana Niewiadoma dotycząca magnetosfery to kolejna zagadka związana z przedostatnią planetą Układu Słonecznego. Jest ich jednak znacznie więcej. Najsłynniejsza dotyczy nietypowego ustawienia tego globu. Uran toczy się po swojej orbicie, tak jakby leżał „na boku”. Innymi słowy, oś obrotu ten planety znajduje się niemal w płaszczyźnie Układu Słonecznego. Dlaczego tak jest? Istnieje kilka hipotez, które mają to wyjaśnić. Pierwsza mówi, że w początkach Układu Słonecznego w Urana uderzyła duża protoplaneta. Zderzenie to miało spowodować nietypowe nachylenie się planety. Druga zakłada, że w przeszłości Uran posiadał dużego, nieistniejącego już satelitę. To on miał sprawić, że planeta stopniowo się odchylała – aż do obecnej, niezwykłej pozycji. Źródła: New Scientist, Nature Astronomy. Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Księżyce Urana mogą być zdolne do podtrzymywania życia. Czy doczekamy się misji do nich?
Czy podpowierzchniowe oceany lodowych księżyców mają zdolność podtrzymywania życia? Czy proste, pierwotne formy życia mogły wykorzystać do rozwoju energię inną niż słoneczną? Zdaniem naukowców z Laboratorium Napędu Odrzutowego Centrum NASA, w celu zrozumienia takiej możliwości powinniśmy zbadać księżyce Urana.
Spis treści: Hipotetyczne życie pod lodem Ariel, Umbriel i Tytania Grzanie pływowe Kiedy doczekamy się misji na Urana? O tym, że niektóre księżyce Jowisza i Saturna prawdopodobnie posiadają podpowierzchniowe oceany ciekłej wody dyskutuje się od dawna. Najbardziej znane przykłady to księżyc Jowisza Europa i należący do ogromnej księżycowej świty Saturna Enceladus. Niestety, żaden z nich nie znajdują się w tzw. „strefie Złotowłosej” – obszarze wokół centralnej gwiazdy, w którym na powierzchni ciał niebieskich temperatura wzrasta powyżej zera stopni Celsjusza. Istnienie na planecie wody w stanie ciekłym przez szereg lat uznawano za warunek przetrwania życia. Hipotetyczne życie pod lodem Od pewnego czasu naukowcy rozważają, czy życie mogłoby istnieć pod powierzchnią niektórych ciał niebieskich. Zamiast czerpać energię ze Słońca, mogłoby wykorzystywać tę pochodzącą z różnych mechanizmów planetarnych. Takie hipotetyczne formy życia mogłyby wykorzystywać chemiczne szlaki metaboliczne podobne do tych wykorzystywanych przez życie na dnie ziemskiego oceanu. Aby sprawdzić ten pomysł, społeczność astrobiologów coraz częściej spogląda poza układy Jowisza i Saturna. Przekonują do zaprojektowania i wdrożenia misji na Urana i jego księżyce. Wiele z nich wykazało wyraźne oznaki posiadania wewnętrznych ciekłych oceanów i składu chemicznego, który mógłby sprzyjać życiu. – Uważamy, że niektóre z 28 księżyców Urana mogą nadal posiadać podpowierzchniowe oceany. Jeśli misja znajdzie oceany na większości z nich, pomoże to lepiej zrozumieć, jakie mechanizmy pomagają utrzymać ciepło we wnętrzach tych księżyców – mówi Julie Castillo-Rogez, planetolożka z Laboratorium Napędu Odrzutowego NASA. Ariel, Umbriel i Tytania W 2022 roku kierowany przez nią zespół ponownie przeanalizował dane dotyczące pięciu największych księżyców Urana – Ariela, Umbriela, Tytanii, Oberona i Mirandy. Zebrała je sonda kosmiczna NASA Voyager 2, która przeleciała obok układu Urana w 1986 roku. Połączono dane z sondy Voyager 2 z modelowaniem komputerowym, które uwzględniało promień i gęstość tych księżyców, a także potencjalne źródła ciepła. Naukowcy odkryli, że cztery z księżyców – Ariel, Umbriel, Titania i Oberon – mogą posiadać wewnętrzne ciekłe oceany umieszczone pomiędzy ich rdzeniami i lodową skorupą. – Głównym źródłem ciepła dla tych księżyców jest rozpad pierwiastków promieniotwórczych, w szczególności potasu, uranu i toru – wyjaśnia Julie Castillo-Rogez. Grzanie pływowe Miranda i Ariel mogą być poddawane zwiększonemu ogrzewaniu pływowemu. Jest ono wynikiem interakcji grawitacyjnej pomiędzy Uranem a jego księżycami. – Miranda i Ariel znajdują się na tyle blisko Urana, że mogły korzystać z większego ogrzewania pływowego niż Umbriel, Titania i Oberon – powiedziała Castillo-Rogez. – Ponieważ jednak ogrzewanie pływowe jest funkcją masy planety – a Uran jest siedem razy mniej masywny niż Saturn – nie spodziewamy się spektakularnego procesu wulkanizmu, jaki zaobserwowano na Enceladusie – dodała. Oznacza to, że gdyby księżyc podobny do Enceladusa znajdował się w układzie Urana, korzystałby z 50 razy mniejszego ogrzewania niż w układzie Saturna. Kiedy doczekamy się misji na Urana? Aby rozwikłać zagadki zewnętrznych planet Układu Słonecznego, potrzebne są kolejne misje kosmiczne. Ostatnia misja na obrzeża naszego kosmicznego podwórka to New Horizons. Jednak nie zahaczyła o lodowe olbrzymy, ponieważ jej głównym celem był Pluton, a nie Uran czy Neptun. O konieczności zainicjowania nowej misji ku rubieżom Układu Słonecznego jest głośno od kilku lat. Co dekadę amerykańskie Narodowe Akademie Nauk, Inżynierii i Medycyny przeprowadzają ankietę wśród społeczności zajmującej się naukami planetarnymi, aby ocenić priorytety na następną dekadę. Ostatnie takie badanie, przeprowadzone w 2022 r., wykazało powszechne zainteresowanie misją do układu Urana. Ale co miałaby badać taka misja? Badanie temperatur Jednym z obszarów zainteresowania byłoby zbadanie wewnętrznych warunków termicznych na księżycach Urana. Odgrywają one ogromną rolę w funkcjonowaniu życia, jakie znamy. Dolna granica wzrostu organizmów jednokomórkowych na Ziemi, gdzie występuje lód, wynosi około minus 20 stopni Celsjusza. Jeśli temperatury są zbyt niskie, możliwe szlaki metaboliczne, które życie mogłoby wykorzystać do pozyskiwania energii ze swojego środowiska, stają się znacznie trudniejsze. Znane temperatury powierzchniowe na pięciu interesujących nas księżycach Urana wahają się od -213,15 do -193,15 stopni Celsjusza. To oznacza, że temperatury wewnętrzne musiałyby być znacznie wyższe, aby globy te nadawały się do zamieszkania. Badania zasolenia Innym ważnym czynnikiem jest zasolenie. Jeśli ciekłe oceany są zbyt słone, życie może nie być w stanie tam przetrwać. Naukowcy badają, ile soli mogą tolerować mikroby żyjące w ekstremalnych środowiskach na Ziemi. Badania składu chemicznego Kolejnym elementem układanki jest dostęp do energii chemicznej. Życie na dnie ziemskiego oceanu wykorzystuje formę chemosyntezy. Sprawia, że organizmy wykorzystują do funkcjonowania energię uwalnianą przez nieorganiczne reakcje chemiczne. Podobny proces może być niezbędny do przetrwania życia głęboko wewnątrz tych księżyców. Aby podtrzymać życie, jakie znamy, te światy oceaniczne potrzebowałyby też budulca życia – pierwiastków takich jak węgiel, wodór, azot, tlen, fosfor i siarka. Czy po ponad 35 latach od chwili, gdy Voyager 2 przeleciał w pobliżu Urana i Neptuna zbierając możliwe do pozyskania dane, doczekamy się wreszcie pierwszej wielkiej misji ku lodowym olbrzymom naszego układu planetarnego? Źródło: Space.com. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Tajne satelity lodowych olbrzymów. Astronomowie znaleźli nowe księżyce dwóch planet w Układzie Słonecznym
Oficjalna liczba księżyców Urana wzrosła właśnie do 28, a Neptuna do 16. Astronomowie z Carnegie Institution for Science, wykorzystując teleskopy naziemne, odkryli trzy nieznane wcześniej księżyce krążące wokół zewnętrznych planet Układu Słonecznego.
W tym artykule: Wciąż odkrywane są nowe księżyce Uran i Neptun są słabo zbadane Księżyce lodowych gigantów Nowy księżyc Urana Nowe księżyce Neptuna Potrzebne dalsze badania – Trzy nowoodkryte księżyce są najsłabszymi, jakie kiedykolwiek zaobserwowano za pomocą teleskopów naziemnych na orbitach dwóch lodowych olbrzymów – powiedział o odkryciu jeden z jego autorów, astronom Scott Sheppard z Carnegie Institution for Science. – Aby je dostrzec, musieliśmy posłużyć się specjalnym przetwarzaniem obrazu – dodał naukowiec. Wciąż odkrywane są nowe księżyce Nasza wiedza o Układzie Słonecznym wciąż rośnie. Jest to bezpośrednio związane z rosnącymi możliwościami technicznymi. Podobnie zwiększa się liczba dostrzeżonych księżyców ogromnych planet zewnętrznych. Czyli dwóch gazowych olbrzymów, Jowisza i Saturna, i pozostałych dwóch zamarzniętych światów – Urana i Neptuna. W ostatnich latach Jowisz i Saturn zdominowały wyścig o największą liczbę satelitów. W 2023 roku, po krótkiej dominacji Saturna, na prowadzenie w konkurencji księżycowej ponownie wyszedł Jowisz. Liczba zaobserwowanych księżyców tego gazowego olbrzyma to aż 96. Ale zaledwie dwa miesiące później badacze z Tajwanu odkryli ogromną liczbę księżyców Saturna i w tej chwili to właśnie „zaobrączkowana” planeta jest bezdyskusyjnym królem. Wokół Saturna orbituje aż 146 księżyców! Uran i Neptun są słabo zbadane Im bardziej astronomowie skupiali się na Jowiszu i Saturnie, tym mniej czasu poświęcali Uranowi i Neptunowi. W dodatku dwie zewnętrzne lodowe planety znajdują się daleko od Ziemi. To sprawia, że nieczęsto wysyła się w ich kierunku misje robotyczne. Planetarne bliźniaki? Uran i Neptun są do siebie znacznie bardziej podobne, niż dotychczas sądzono Nowe fotografie pokazują, jak naprawdę wyglądają dwie najbardziej oddalone od Słońca planety. Jak się okazuje, Uran i Neptun mają bardzo podobny kolor. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/planetarne-blizniaki-uran-i-neptun-sa-do-siebie-znacznie-bardziej-podobne-niz-dotychczas-sadzono-fot-patrick-irwin-734f26f.jpg" width="938" height="659" alt="Planetarne bliźniaki? Uran i Neptun są do siebie znacznie bardziej podobne, niż dotychczas sądzono (fot. Patrick Irwin)" title="Planetarne bliźniaki? Uran i Neptun są do siebie znacznie bardziej podobne, niż dotychczas sądzono (fot. Patrick Irwin)" /> Jedyną, która odwiedziła te lodowe światy, była sonda Voyager 2. Przeleciała w pobliżu Urana w 1985 roku, a Neptuna fotografowała w 1989 r. Uczonym pozostają obserwacje za pomocą teleskopów. A te mają swoje ograniczenia. Księżyce lodowych gigantów Ale to się właśnie zmieniło. Jak informują astronomowie, nowy księżyc Urana dostrzeżono za pomocą jednego z bliźniaczych teleskopów Magellana już w listopadzie 2023 roku. Co ciekawe, dane o możliwości istnienia takiego obiektu są datowane na 2021 rok. Księżyce nie zostały jeszcze oficjalnie nazwane, ale, zgodnie z konwencją nazewnictwa księżyców dla obu planet, nowy księżyc Urana otrzyma nazwę nawiązującą do Szekspira. Dwa nowe księżyce Neptuna zostaną nazwane na cześć nereid, morskich bogiń z mitologii greckiej. Nowy księżyc Urana Na razie nowy księżyc Urana został nazwany S/2023 U1. Jest pierwszym nowym księżycem tej planety odkrytym od ponad 20 lat. Ma około 8 kilometrów średnicy. To czyni go najmniejszym z księżyców Urana i jednym z najmniejszych znanych księżyców w Układzie Słonecznym. Natomiast jego okres orbitalny wynosi 680 dni. Nowe księżyce Neptuna Jaśniejszy z dwóch nowoodkrytych księżyców Neptuna, roboczo oznaczony jako S/2002 N5, został po raz pierwszy dostrzeżony w obserwacjach Magellana we wrześniu 2021 r. Następnie ponownie w październiku, a kolejne obserwacje datowane są na 2022 i 2023 r. – Najpierw ustaliliśmy orbitę S/2002 N5 wokół Neptuna, do czego posłużyły obserwacje z lat 2021, 2022 i 2023. Wiemy też, że po raz pierwszy księżyc ten został dostrzeżony w pobliżu Neptuna w 2003 roku. Jednak później zniknął z obiektywów obserwatorów – powiedział Scott Sheppard. S/2002 N5 ma 23 kilometry średnicy, a jego okres orbitalny wynosi 9 lat. Mniejszy, słabszy nowy księżyc Neptuna został dostrzeżony w 2021 roku za pomocą teleskopu Subaru. Został tymczasowo nazwany S/2021 N1. Mierzy 14 kilometrów (8,7 mil) średnicy. Okrążenie Neptuna zajmuje mu 27 lat. Potrzebne dalsze badania Nowoodkryte księżyce sugerują, że zarówno Uran, jak i Neptun są otoczone liczną grupą księżyców. Poruszają się one w sposób przypominający księżyce Saturna i Jowisza. – Nawet Uran, którego oś obrotu jest wyraźnie przekrzywiona, posiada populację księżyców zbliżoną do tych obserwowanych wokół innych gigantycznych planet krążących wokół Słońca – stwierdził Sheppard. Dodaje, że Neptun prawdopodobnie przechwycił daleki obiekt z pasa Kuipera. Nowe księżyce są podzielone na grupy o podobnych orbitach. Na przykład S/2023 U1 jest zbliżony do Calibana i Stephano. S/2002 N5 ma orbitę zbliżoną do Sao i Laomedei. Orbita S/2021 N1 jest zgodna z orbitami Psamathe i Neso. Chociaż żadna z orbit nie jest identyczna, podobieństwa sugerują, że każda z tych grup księżyców mogła kiedyś stanowić jeden większy księżyc. Został on przechwycony przez grawitację planety, po czym rozpadł się na mniejsze fragmenty, które znalazły własne trajektorie. Jeśli to prawda, to w każdej z tych grup mogą istnieć jeszcze mniejsze księżyce, które wciąż nie zostały zidentyfikowane. To odkrycie stanowi kolejny argument za wysłaniem w kierunku zewnętrznych obszarów Układu Słonecznego specjalnej sondy. Jej głównym zadaniem będzie obserwacja Urana i Neptuna oraz ich księżyców. Źródło: Carnegie Science. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Planetarne bliźniaki? Uran i Neptun są do siebie znacznie bardziej podobne, niż dotychczas sądzono
Nowe fotografie pokazują, jak naprawdę wyglądają dwie najbardziej oddalone od Słońca planety. Jak się okazuje, Uran i Neptun mają bardzo podobny kolor.
W tym artykule: Prawdziwe kolory lodowych olbrzymów Poprawione barwy Urana i Neptuna Tajemnica Urana Dwie najdalsze planety Układu Słonecznego to Uran i Neptun. Podobnie jak większe od nich Jowisz i Saturn, są to planety gazowe. Jednak często bywają nazywane „lodowymi olbrzymami”. Nazwa ta to efekt ultraniskich temperatur panujących w ich atmosferach, sięgających nawet minus 200 st. C. Oba te globy sporo łączy. Mają podobną budowę i skład chemiczny. Ich atmosfery składają się głównie z wodoru i helu, z dodatkiem m.in. wody i metanu. Naukowcy podejrzewają, że Uran i Neptun mają jeszcze jedną wspólną, bardzo dziwną cechę. Na skaliste jądra tych planet mogą padać diamentowe deszcze, powstające w ich atmosferach. Tu jednak podobieństwa się kończą, a zaczynają różnice. Pierwsza, na jaką najczęściej się wskazuje, to kolory. Na zdjęciach zrobionych przez sondę Voyager 2 – jedyną, która przeleciała obok obu planet – widać, że Uran ma blady cyjanowy odcień. Neptun jest zupełnie inny: soczyście lazurowy. Prawdziwe kolory lodowych olbrzymów Tylko czy to faktycznie prawda? W najnowszym numerze czasopisma naukowego „Monthly Notices of the Royal Astronomical Society” ukazała się praca zespołu prof. Patricka Irwina z Oksfordu. Obala ona mity o różnych barwach lodowych olbrzymów. Wbrew temu, co sądziliśmy od kilku dekad, oba te globy są do siebie bardzo zbliżone kolorami, piszą badacze. I Neptun, i Uran są bladoniebieskie z niewielkim dodatkiem zieleni. Co łączy deszcze diamentów z plastikowymi butelkami? Zaskakujące wyniki badań z użyciem laserów Naukowcy przeprowadzili eksperymenty, z których wynika, że na lodowych olbrzymach – takich jak Uran i Neptun – deszcze diamentów mogą pojawiać się znacznie częściej niż wcześniej sąd... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/co-laczy-deszcze-diamentow-z-plastikowymi-butelkami-zaskakujace-wyniki-badan-z-uzyciem-laserow-fot-greg-stewart-slac-national-accelerator-laboratory-f15ff36.jpg" width="938" height="498" alt="Co łączy deszcze diamentów z plastikowymi butelkami? Zaskakujące wyniki badań z użyciem laserów (fot. Greg Stewart/SLAC National Accelerator Laboratory)" title="Co łączy deszcze diamentów z plastikowymi butelkami? Zaskakujące wyniki badań z użyciem laserów (fot. Greg Stewart/SLAC National Accelerator Laboratory)" /> Skąd wzięło się przekonanie, że wyglądają zupełnie inaczej? Voyager 2 fotografował oba globy, na każdym zdjęciu rejestrując tylko jeden kolor. Później zdjęcia te zostały nałożone na siebie, żeby uzyskać „prawdziwy” obraz obu planet. Podczas tej operacji pojawiły się przekłamania kolorystyczne. Neptun zrobił się znacznie bardziej niebieski niż jest w rzeczywistości. Sprzyjał temu fakt, że na jego pierwszych zdjęciach z Voyagera silnie wzmocniono kontrast, by dostrzec jak najwięcej szczegółów, takich jak chmury. − Zdjęcia Urana wykonane przez sondę Voyager 2 pokazują kolory tej planety zbliżone do prawdziwych – mówi proc. Irwin. – Natomiast zdjęcia Neptuna, rozciągnięte i wzmocnione, stały się zbyt niebieskie. Poprawione barwy Urana i Neptuna W opisanym badaniu naukowcy wykorzystali dane zebrane przez Teleskop Hubble’a i Bardzo Duży Teleskop (VLT). A konkretnie − przez dwa instrumenty, w które wyposażone są te teleskopy: Space Telescope Imaging Spectrograph (STIS) i Multi Unit Spectroscopic Explorer (MUSE). W ich przypadku każdy piksel rejestruje całe spektrum barw. Tym samym zrobione z ich pomocą zdjęcia pokazują prawdzie kolory Urana i Neptuna. Dana te wykorzystano, by wyregulować kolory na zdjęciach pochodzących z Voyagera 2. Gdy to zrobiono, okazało się, że Uran i Neptun wyglądają niemal jak bliźniaki. Ta druga planeta jest tylko nieco bardziej niebieska. Tajemnica Urana Badania pozwoliły wyjaśnić również pewno zagadkę związaną z Uranem. Otóż planeta ta w czasie swojej podróży wokół Słońca delikatnie zmienia swój odcień. Dotychczas nie było wiadomo, dlaczego tak się dzieje. Uran okrąża Słońce raz na 84 lata. Odbywa swoją podróż w bardzo nietypowej pozycji jak na planetę – jakby leżał na boku. Innymi słowy, oś obrotu Urana znajduje się niemal w płaszczyźnie Układu Słonecznego. W rezultacie w czasie przesilenia – zimowego lub letniego − Słońce znajduje się w zenicie nad jednym z biegunów Urana. Drugi pogrążony jest w ciemnościach. I, jak zaobserwowano, w czasie przesileń Uran staje się nieco bardziej zielony. Natomiast podczas równonocy – gdy Słońce świeci nad jego równikiem – robi się lekko niebieskawy. Skąd ta zmiana? Zdaniem badaczy ma ona związek z metanem, pochłaniającym światło czerwone. Nad biegunami jest go o połowę mniej niż nad równikiem. W rezultacie bieguny lepiej odbijają światło zielone i czerwone. Zmianie barwy Urana sprzyja również pojawianie się w czasie przesileń mgiełki ze zmrożonego metanu, odbijającej zieleń. Źródła: EurekAlert, Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Nowe niesamowite zdjęcie Urana. Dokładnie widać na nim pierścienie planety
Dzięki Kosmicznemu Teleskopowi Webba mamy zupełnie nowe zdjęcie Urana. Wyraźnie pokazuje pierścienie otaczające siódmą planetę Układu Słonecznego. A także tajemniczą czapę polarną na północnym biegunie Urana.
W tym artykule: Ile pierścieni ma Uran? Czy Uran to najdziwniejsza planeta Układu Słonecznego? Tajemnicza czapa lodowa na biegunie północnym Na nowej fotografii zrobionej przez Teleskop Webba planeta Uran wygląda jak dziwne kosmiczne oko. Fanom książek i serialu „The Expanse” może skojarzyć się z pierścieniem utworzonym przez protomolekułę za – nomen omen – orbitą Urana. Na zdjęciu z Teleskopu Webba planeta na mocne niebieskie zabarwienie. Jest rozświetlona i otaczają ją regularne pierścienie. To dopiero trzeci raz, kiedy udało się je bezpośrednio sfotografować. Po raz pierwszy ich zdjęcia zrobił Voyager 2 w 1986 roku. Kolejne fotografie Urana z pierścieniami powstały w 2004 roku dzięki Teleskopom Kecka pracującym na Hawajach. Ile pierścieni ma Uran? Na fotografiach Urana zrobionych przez sondę Voyager 2 uderza brak detali. Uran jest jasnoniebieski, nieco przybrudzony szarością. Kolory nie są nasycone. Nie widać praktycznie żadnych cech szczególnych. Inne ujęcia pokazują cienkie pierścienie tej planety. Dzięki Voyagerowi 2 udało się odkryć dwa dodatkowe pierścienie Urana, a ich łączna znana wówczas liczba sięgnęła 11. Na zdjęciach sprzed 21 lat – czyli zrobionych dzięki Teleskopom Kecka – Uran odkrywa już niektóre ze swoich tajemnic. Glob jest pokryty pasami w różnych odcieniach błękitu i niebieskiego. Wyraźnie widać jeden pierścień, przypominający cienką obręcz. Po uważnym spojrzeniu można jednak dopatrzyć się również następnych, znacznie cieńszych. W połowie pierwszego dziesięciolecia XXI w. ustalono, że łączna liczba pierścieni Urana wynosi 13. Nowe fotografie z Teleskopu Webba doskonale pokazują pierścienie tego globu. W sumie z 13 pierścieni Urana na zdjęciu widać aż 11. Niektóre są tak jasne, że na fotografii zlały się ze sobą. Naukowcy rozpoznają na niej 9 głównych pierścieni Urana i dwa cieńsze pierścienie pyłowe. Fotografia powstały przy użyciu pracującej w podczerwieni kamery Near-Infrared Camera (NIRCam). Czy Uran to najdziwniejsza planeta Układu Słonecznego? Uran wyróżnia się na tle innych planet Układu Słonecznego jedną bardzo nietypową cechą. Mianowicie toczy się po swojej orbicie, jakby leżał „na boku”. Inaczej mówiąc, wiruje pod kątem 97 stopni w w stosunku do płaszczyzny orbity. Rezultatem takiego ustawienia są dziwne – z ziemskiego punktu widzenia – pory roku. Na Uranie w czasie przesilenia Słońce znajduje się w zenicie nad jednym z biegunów. Drugi pogrążony jest w całkowitych ciemnościach. Dzień i noc występują wyłącznie nad równikiem. Ponieważ Uran okrąża Słońce w 84 lata, na każdym biegunie przez 42 lata panuje dzień polarny, a przez kolejne 42 – noc polarna. Na zdjęciu zrobionym przez Teleskop Webba widać biegun północny na Uranie. Jest na nim późna wiosna, lato nadejdzie w 2028 roku. Dla porównania: kiedy Urana fotografował Voyager 2, lato było na biegunie południowym, obecnie znajdującym się po niewidocznej stronie planety. Średniowieczni mnisi niechcący pomogli w badaniach nad wulkanami. Kluczem był Księżyc Analiza tekstów spisywanych w klasztorach pomogła wyjaśnić zagadkę wulkanizmu Ziemi. Na podstawie informacji z dawnych kronik naukowcom udało się ustalić, kiedy w średniowieczu wybuchały ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/sredniowieczni-mnisi-niechcacy-pomogli-w-badaniach-nad-wulkanami-kluczem-byl-ksiezyc-fot-vcg-vcg-via-getty-images-d71f813.jpg" width="938" height="657" alt="Średniowieczni mnisi niechcący pomogli w badaniach nad wulkanami. Kluczem był Księżyc (Fot. VCG/VCG via Getty Images)" title="Średniowieczni mnisi niechcący pomogli w badaniach nad wulkanami. Kluczem był Księżyc (Fot. VCG/VCG via Getty Images)" /> Tajemnicza czapa lodowa na biegunie północnym Poza pierścieniami fotografia zrobiona przez Webba pozwala naukowcom przyjrzeć się bliżej atmosferze tego globu, jego chmurom oraz pewnym cechom szczególnym. Takim jak czapa polarna (duża biała plama po prawej). Jest ona unikatowa dla Urana. Badacze uważają, że pojawia się w lecie, gdy biegun jest bezpośrednio oświetlony przez Słońce. Natomiast znika jesienią. Dlaczego tak się dzieje? Dotychczas nie wiadomo, ale nowa fotografia może pomóc znaleźć odpowiedź na to pytanie. Na zdjęciu widać również dwie chmury. Jedna znajduje się na skraju czapy polarnej, druga na lewym górnym rąbku Urana. Poza nimi, na szerszym ujęciu, widoczne są niektóre z 27 znanych księżyców Urana. Na fotografii poniżej zaznaczono sześć z nich. Źródło: phys.org Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Co łączy deszcze diamentów z plastikowymi butelkami? Zaskakujące wyniki badań z użyciem laserów
Naukowcy przeprowadzili eksperymenty, z których wynika, że na lodowych olbrzymach – takich jak Uran i Neptun – deszcze diamentów mogą pojawiać się znacznie częściej niż wcześniej sądzono. Wykazali to z użyciem taniego plastiku PET.
W tym artykule: Deszcze diamentów na lodowych olbrzymach Jak zrobić diamenty z plastiku? Gruba warstwa diamentów na lodowych gigantach Czy diamenty mogą padać z nieba? Na Ziemi zdarza się to jedynie w bajkach. Jednak na innych planetach taka ekscytująca możliwość jest jak najbardziej realna. Jeśli w atmosferze planety znajduje się metan, wówczas mogą zaistnieć warunki, w których w wyniku rozpadu tej cząsteczki powstaną diamenty. Wykazano to już na początku lat 80. XX wieku. Naukowcy z Lawrence Livermore National Laboratory policzyli wówczas, że w bardzo wysokiej temperaturze i pod gigantycznym ciśnieniem metan rozpadnie się na wodór i węgiel. Atomy tego drugiego ułożą się koło siebie tak ciasno, że powstaną diamenty. W 1999 r. na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley udowodniono, że warunki konieczne do zajścia takiej przemiany istnieją wewnątrz Neptuna i Urana. To sugerowało, że na skaliste jądra obu tych lodowych gigantów mogą spadać deszcze diamentów. Deszcze diamentów na lodowych olbrzymach Osiemnaście lat później, w 2017 roku, po raz pierwszy stworzono „deszcz diamentów” w laboratorium. Naukowcy ze SLAC National Accelerator Laboratory wykorzystali wówczas instrument naukowy Matter in Extreme Conditions (MEC). Z jego pomocą wytworzyli falę uderzeniową, która przeszła przez plastik. W rezultacie doszło do przemieszczenia się tworzących plastik atomów węgla, które utworzyły diamenty wielkości kilku nanometrów. Co ma plastik do Neptuna i Urana? Pierwiastki, z których składają się te planety, to przede wszystkim węgiel i wodór. I właśnie z tych samych pierwiastków zbudowane są cząsteczki różnego rodzaju plastiku. Jednak diabeł tkwi w szczegółach. Oba lodowe olbrzymy zwierają też mieszaninę innych pierwiastków, które wpływają na to, jakie przemiany chemiczne zachodzą nad i pod ich powierzchniami. W najnowszym numerze czasopisma naukowego „Science Advances” ukazała się praca, która stanowi ciąg dalszy badań z 2017 r. Tym razem naukowcy – poza węglem i wodorem – wzięli pod uwagę jeszcze jeden pierwiastek obecny w gazowych olbrzymach: tlen. I wykazali, że w jego obecności na Neptunie i Uranie diamenty mogą pojawiać się częściej niż wcześniej sądzono. Oraz że mogą być większe. Jak zrobić diamenty z plastiku? Tym razem badacze wykorzystali w eksperymentach popularny plastik PET, czyli poli(tereftalan etylenu). To z niego produkowane są m.in. popularne plastikowe butelki. – Plastik PET ma odpowiedni skład chemiczny, czyli stosunek węgla, wodoru i tlenu, odpowiadający składowi chemicznemu lodowych gigantów – mówi Dominik Kraus, jeden z autorów pracy. Najpierw – jak w poprzednich badaniach – plastik został zbombardowany wiązkami laserowymi generowanymi przez MEC. Następnie wykorzystano laser rentgenowski LCLS do zbadania, co się stało wewnątrz materiału. Za pomocą metody zwanej dyfrakcją rentgenowską naukowcy obserwowali, jak zmienia się struktura plastiku. A konkretnie – jak w pewnych jego rejonach tworzą się małe diamenty. Po raz pierwszy zastosowano również technikę rozpraszania małokątowego (ang. small-angle scattering, SAS). Pozwoliła ona prześledzić, jak szybko w plastiku tworzą się „diamentowe rejony” i jakie osiągają rozmiary. Gruba warstwa diamentów na lodowych gigantach Naukowcy odkryli, że w obecności tlenu diamenty powstają szybciej i są większe. Ich zdaniem, na Neptunie i Uranie zjawisko jeszcze przybiera na sile. Tam mogą tworzyć się nie nanodiamenty, ale kamienie ważące nawet miliony karatów. W ciągu tysięcy lat diamenty te mogły przeniknąć przez lód skuwający powierzchnię obu planet i zebrać się w grubą, błyszczącą warstwę otulającą ich jądra. Odnaleziono bardzo rzadki minerał, którego nigdy wcześniej nie widziano Perowskit krzemianu wapnia (CaSiO3), według naukowców, nie powinien naturalnie występować na powierzchni Ziemi. Jak to się zatem stało, że doszło do tego niezwykłego odkrycia? Badania procesu, w jakim powstają diamenty, tworzy ekscytującą perspektywę nie tylko dla przyszłych badaczy kosmosu, ale i inżynierów na Ziemi. Zdaniem badaczy ich praca daje nadzieję na opracowanie procesu przetwarzania taniego plastiku PET tak, by powstawały z niego nanodiamenty. Czysta i kontrolowana metoda ich produkcji byłaby wielkim osiągnięciem technologicznym. Diamenty są wykorzystywane nie tylko jako ozdoby, ale również w wielu gałęziach gospodarki – m.in. w nanotechnologii i medycynie. Autorzy pracy z „Science Advances” zamierzają w kolejnej serii testów zbadać, jak na cały proces wpływa obecność innych związków, które znajdują się na Neptunie i Uranie. Chodzi o etanol, wodę i amoniak. Źródła: EurekAlert, Science Advances, Uniwersytet Stanforda. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Uran ciekawostki. Mnóstwo księżyców, niesamowite pierścienie i zapach zgniłych jajek
Wyobraź sobie planetę, na której biegunie przez 42 lata może panować dzień polarny. Która ma zapach zgniłych jajek, nietypową cyjanową barwę i kilkadziesiąt naturalnych satelitów. To właśnie Uran, często nazywany najdziwniejszą planetą Układu Słonecznego.
W tym artykule: Uran ciekawostki: czy na tej planecie padają diamenty? Uran ciekawostki: planeta, która „leży na boku” Uran ciekawostki: jak wyglądają pory roku na tej planecie Uran ciekawostki: ile trwa doba na Uranie? Uran ciekawostki: ile planeta ma pierścieni i księżyców? Uran to siódma, przedostatnia planeta Układu Słonecznego. Dalej od Słońca znajduje się tylko Neptun. Oba te globy bywają nazywane „lodowymi olbrzymami”. Nazwę zawdzięczają ultraniskim temperaturom – poniżej minus 200 st. C – panującym w ich atmosferach. W rzeczywistości i Uran, i Neptun zaliczają się do planet gazowych. Podobnie jak znacznie większe od nich Jowisz i Saturn. Na pierwszy rzut oka Uran przypomina nieco Neptuna. Ma podobną budowę i skład chemiczny. Jego atmosfera – tak jak atmosfera Neptuna – składa się głównie z wodoru i helu, z dodatkiem wody, amoniaku i metanu. Temu ostatniemu Uran najprawdopodobniej zawdzięcza swój cyjanowy kolor (metan pochłania czerwoną część widma światła widzialnego). Uran ciekawostki: czy na tej planecie padają diamenty? Obecność węgla w atmosferze Urana – w cząsteczkach metanu – może być źródłem jeszcze jednego ekscytującego podobieństwa z Neptunem. Na początku lat 80. XX wieku naukowcy z Lawrence Livermore National Laboratory policzyli, że w bardzo wysokiej temperaturze i pod gigantycznym ciśnieniem metan rozpadnie się na wodór i węgiel. Atomy tego drugiego zaś ułożą się koło siebie tak ciasno, że powstaną diamenty. Niesamowite zdjęcia pierścieni Urana. Lodowy świat „zapozował” naukowcom z Berkeley Udało się zmierzyć temperaturę pierścieni i dowiedzieć czegoś wyjątkowego o jednym z nich. Pierścień nazywany epsilon jest wyjątkowy na skalę całego Układu Słonecznego. W 1999 r. na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley wykazano, że warunki konieczne do tej przemiany istnieją wewnątrz Neptuna i Urana. To sugeruje, że na skaliste jądra obu tych planet mogą spadać diamentowe deszcze. Uran ciekawostki: planeta, która „leży na boku” Uran to pierwsza planeta, która została zaobserwowana za pomocą teleskopu. Dostrzegł ją w 1781 r. sir William Herschel. Obserwacje prowadził z ogrodu swojego domu w Bath w hrabstwie Somerset. Początkowo sądził, że odkrył nieznaną kometę. Jednak nie udało mu się dostrzec żadnego warkocza ani komy, czyli otoczki komety. To plus kołowa orbita nowego obiektu doprowadziły Herschela i innych naukowców z tamtego okresu do wniosku, że astronom odkrył nową planetę Układu Słonecznego. Uran bywa widoczny z Ziemi. Jednak dostrzeżenie go gołym okiem może okazać się trudne. Większość informacji, jakie posiadamy na jego temat, zawdzięczamy sondzie Voyager 2. Przeleciała ona w pobliżu Urana w 1986 r. Odkryła nowe, nieznane wcześniej księżyce Urana i zaobserwowała nietypowe zjawiska pogodowe związane z nadzwyczaj dziwnym nachyleniem tej planety. Sekrety archiwum NASA. Uran wystrzelił plazmową bańkę 22 000 razy większą niż Ziemia Obserwacji Urana nie poświęcamy zbyt wiele uwagi. Jedyne obrazy z tej niebieskiej planety, jakimi dysponujemy, uzyskaliśmy dzięki sondzie Voyager 2 w 1986 roku. Jednak w zeszłym roku dwóch pl... Wyobraźmy sobie glob, który toczy się po swojej orbicie, tak jakby leżał „na boku”. To właśnie jest Uran. Bardziej fachowo mówi się o tym, że oś obrotu Urana znajduje się niemal w płaszczyźnie Układu Słonecznego. Lub jeszcze inaczej – że oś obrotu Urana jest nachylona pod kątem 97,7 st. do kierunku prostopadłego do ekliptyki. Uran ciekawostki: jak wyglądają pory roku na tej planecie To nietypowe nachylenie skutkuje wieloma niespotykanymi nigdzie indziej w Układzie Słonecznym zjawiskami. Np. w czasie przesilenia Słońce znajduje się w zenicie nad jednym z biegunów Urana. Drugi pogrążony jest w całkowitych ciemnościach. Natomiast dzień i noc występują wyłącznie nad równikiem. Słońce pojawia się tu jednak bardzo nisko nad linią horyzontu – tak jak na Ziemi w okolicach podbiegunowych. Uran okrąża Słońce w 84 lata. To oznacza, że na każdym biegunie przez 42 lata panuje dzień polarny, a przez kolejne 42 lata noc polarna. Niezwykłe nachylenie powoduje również, że Uran jest cieplejszy na biegunach niż na równiku. Dlaczego planeta jest pochylona w tak dziwny sposób? Istnieje kilka hipotez, które mają to wyjaśnić. Pierwsza mówi, że gdy Układ Słoneczny dopiero się kształtował, w Urana uderzyła wielka protoplaneta. Zderzenie to miało spowodować nietypowe przechylenie się planety. Saturn traci Tytana. Księżyc oddala się od planety Czy księżyc Saturna może odlecieć w kosmiczną przestrzeń? Tak, choć nie nastąpi to szybko. Druga hipoteza zakłada, że w przeszłości Uran posiadał dużego, nieistniejącego już naturalnego satelitę. To on miał sprawić, że planeta stopniowo się odchylała, aż znalazła się w obecnej pozycji. Teoria ta nie wyjaśnia jednak, co zdarzyło się z samym księżycem. Uran ciekawostki: ile trwa doba na Uranie? Wydawałoby się, że to proste pytanie, na które istnieje jednoznaczna odpowiedź. Ale niekoniecznie. Uran obraca się wokół własnej osi w 17 godzin i 14 minut. Jednak wysoko nad planetą wieją bardzo silne wiatry. I tam, na pewnych szerokościach geograficznych, niektóre części atmosfery wykonują pełny obrót wokół planety w zaledwie 14 godzin. Z chmurami nad Uranem wiąże się jeszcze jedna ciekawostka. Cztery lata temu naukowcy zbadali ich skład chemiczny. Wykorzystali do tego spektrograf teleskopu Gemini na Hawajach. Odkryli wówczas, że w górnych częściach atmosfery znajduje się siarkowodór. Uran śmierdzi zgniłymi jajkami? – Lecąc nad Uranem, z pewnością natknęlibyście się na ten katastrofalny zapach – mówił Leigh Fletcher z Uniwersytetu Leicester w Wielkiej Brytanii, który dokonał opisanego odkrycia. Uran ciekawostki: ile planeta ma pierścieni i księżyców? Uran ma kilkanaście pierścieni. Niektóre są bardzo wąskie – mają zaledwie kilka–kilkanaście kilometrów szerokości. Dwa mają kolory: niebieski i czerwony. Pozostałe są ciemne. Teleskop Webba przesłał na Ziemię pierwsze ostre zdjęcie. Jest fantastyczne! Po dopasowaniu poszczególnych części głównego lustra Teleskop Webba wykonał pierwsze ostre zdjęcie. Znajduje się na nim gwiazda odległa od Ziemi o 2 tys. lat świetlnych. Wokół tej planety krąży aż 27 księżyców. Największym z nich jest Tytania. Odkrył ją William Herschel i on też ją nazwał. Otrzymała imię królowej elfów ze „Snu nocy letniej” Williama Szekspira. Dzięki sondzie Voyager 2 wiemy, że Tytania jest lodowym księżycem, najprawdopodobniej pozbawionym własnej atmosfery. Kolejny z księżyców Urana – Miranda – jest rekordzistą w innej dziedzinie. Znajduje się na nim największy klif w całym Układzie Słonecznym. Szacuje się, że uskok Verona Rupes może mieć nawet 20 km wysokości.
Saturn traci Tytana. Księżyc oddala się od planety
Czy księżyc Saturna może odlecieć w kosmiczną przestrzeń? Tak, choć nie nastąpi to szybko.
W tym artykule: Dlaczego Uran toczy się po orbicie Kiedy Tytan odleci od Saturna Tytan, największy księżyc Saturna, oddala się od swojej planety 11 centymetrów każdego roku. Nie jest to jeszcze nic niezwykłego. Księżyc również oddala się od Ziemi, choć wolniej – 4 cm rocznie. Z tego powodu za miliony lat nie będzie już całkowitych zaćmień Słońca, jedynie obrączkowe. Tarcza Księżyca stanie się mniejsza od słonecznej. Woda na Marsie – co się z nią stało? NASA: może być „uwięziona” w minerałach Gdzie zniknęły oceany pokrywające niegdyś powierzchnię Czerwonej Planety? Rozwiązanie zagadki proponuje nowa teoria dotycząca geologii Marsa. Jak wyliczyli astrofizycy, oddalanie się Tytana wpływa na obrót Saturna wokół jego osi. Planeta zaczyna obracać się szybciej, a jej oś obrotu staje się mniej stabilna. – Jeśli Tytan nadal będzie oddalał się w takim tempie, jak dziś, nachylenie osi obrotu Saturna w ciągu najbliższych kilku miliardów lat znacząco się zwiększy – mówi Melaine Saillenfest z francuskiego CNRS (Centre national de la reserche scientifique). Dlaczego Uran toczy się po orbicie Wraz z Giacomo Larim z włoskiego Uniwersytetu w Pizie Melaine Saillenfest przeprowadził serię komputerowych symulacji. Wynika z nich, że w pewnym momencie orbita Saturna będzie nachylona o 90 stopni w stosunku do „pionu”, czyli będzie zgodna z płaszczyzną orbity (większość planet ma osie ustawione mniej więcej pionowo względem tej płaszczyzny). Gazowy olbrzym będzie toczył się po orbicie niczym beczka. Podobny mechanizm może tłumaczyć, dlaczego tak właśnie zachowuje się Uran. Oś obrotu tej planety jest nachylona 98 stopni w stosunku do „pionu”. Dotychczas sądzono, że winę za to ponosi jakieś kosmiczne zderzenie, które przechyliło oś jego obrotu. Symulacje dotyczące Saturna i jego księżyca wskazują, że taki sam efekt mógł spowodować dawny księżyc Urana. Dawny – bowiem już go nie ma. Stałe oddalanie się księżyca sprawia bowiem, że po pewnym czasie oddala się on od planety na tyle, że jej przyciąganie jest zbyt słabe. Siły przyciągania pozostałych planet lub Słońca mogą wtedy zaburzyć jego orbitę. Zakrzywienie czasoprzestrzeni – skąd się bierze? Jak grawitacja wpływa na przestrzeń i czas Teoria względności opracowana przez Alberta Einsteina przewiduje, że grawitacja to zakrzywienie czasoprzestrzeni. Każda masa zmienia trajektorię pobliskich ciał. Sprawia też, że w jej pobli... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/zakrzywienie-czasoprzestrzeni-skad-sie-bierze-jak-grawitacja-wplywa-na-przestrzen-i-czas-fot-getty-images-f6fd6b4.jpeg" width="938" height="613" alt="Zakrzywienie czasoprzestrzeni – skąd się bierze? Jak grawitacja wpływa na przestrzeń i czas (fot. Getty Images)" title="Zakrzywienie czasoprzestrzeni – skąd się bierze? Jak grawitacja wpływa na przestrzeń i czas (fot. Getty Images)" /> Jak wyliczają naukowcy, gdy Tytan będzie dwukrotnie dalej od Saturna niż obecnie, jego orbita będzie niestabilna. Wtedy albo odleci w kosmiczną przestrzeń, albo zacznie szybko zbliżać się do planety i się z nią zderzy. To uruchomi kaskadę zmian orbit wszystkich satelitów Saturna – dodaje Saillenfest. Może też dojść do kolejnych zderzeń. Kiedy Tytan odleci od Saturna Nie musimy jednak obawiać się tej kosmicznej katastrofy. Nastąpi najwcześniej za miliardy lat – o ile w ogóle nastąpi. Do tego czasu Słońce wypali już cały wodór i gdy zacznie spalać hel. Stanie się wówczas czerwonym olbrzymem. Powiększy się tak, że zapewne pochłonie wszystkie planety skaliste: Merkurego, Wenus, Ziemię i Marsa. Jaki los czeka gazowe olbrzymy? Tego nie wiadomo. Astronomowie odkryli niedawno „gorącego Jowisza”, który przetrwał wybuch swojej gwiazdy jako supernowej. Może i w Układzie Słonecznym te planety, które ocaleją, staną się takimi gorącymi olbrzymami. Źródła: New Scientist, ArXiv Interesujesz się kosmosem? Czytaj więcej fascynujących artykułów: Egzoplanety, czyli planety pozasłoneczne. To odległe światy, które dopiero poznajemy W ciągu zaledwie 32 lat od odkrycia pierwszej egzoplanety poznaliśmy ich tysiące. Umieszczony w NASA licznik pokazał liczbę 5000 dokładnie 21 marca 2022 roku. Egzoplanety to pozasłoneczne, o... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/egzoplanety-czyli-planety-pozasloneczne-to-odlegle-swiaty-ktore-dopiero-poznajemy-fot-universal-history-archive-universal-images-group-via-getty-images-86767d5.jpeg" width="938" height="528" alt="Egzoplanety, czyli planety pozasłoneczne. To odległe światy, które dopiero poznajemy (fot. Universal History Archive/ Universal Images Group via Getty Images)" title="Egzoplanety, czyli planety pozasłoneczne. To odległe światy, które dopiero poznajemy (fot. Universal History Archive/ Universal Images Group via Getty Images)" /> Czy Ziemia jest płaska? 10 dowodów obalających ten mit Przedstawiamy mocne argumenty do dyskusji z pseudonaukowcami, którzy wierzą, że Ziemia jest płaska. Potencjalnie niebezpieczna asteroida przemknie w czwartek blisko Ziemi. Czy jest dla nas zagrożeniem? Już w czwartek asteroida, która jest nawet trzykrotnie większa niż Pałac Kultury i Nauki, minie naszą planetę z prędkością ok. 37 500 km/godz. Według agencji kosmicznej NASA jest potencj...
Planety z pierścieniami. Jak powstały spektakularne systemy pierścieni wokół Saturna i innych planet?
Planety z pierścieniami to wszystkie cztery gazowe planety Układu Słonecznego. Składają się z pyłu, lodu i kawałków kosmicznego gruzu. Te najbardziej spektakularne należą do gazowego olbrzyma Saturna.
W tym artykule: Planety z pierścieniami w Układzie Słonecznym Czy Ziemia też ma pierścienie? Skąd się wzięły planety z pierścieniami? Jak są zbudowane pierścienie? Czym są księżyce pasterskie i jak wpływają na powstanie pierścieni? Planety z pierścieniami z innych układów gwiezdnych W 1655 roku młody, zaledwie 26-letni holenderski astronom Christiaan Huygens w piśmie dotyczącym badań Saturna zamieścił taki anagram: „aaaaaaacccccdeeeeeghiiiiiiillllmmnnnnnnnnnooooppqrrstttttuuuuu”. Rozszyfrował go dopiero cztery lata później w traktacie „Systema Saturnium” (System Saturna), w którym przedstawił swój model w pełnym kształcie. Anagram oznaczał: „Annulo cingitur, tenui, plano, nusquam cohaerente, ad eclipticam inclinato”. Można to przetłumaczyć: jest on [Saturn] otoczony przez cienki, płaski dysk, który nigdzie go nie dotyka i jest nachylony do ekliptyki. Chociaż pierścienie Saturna po raz pierwszy miał zaobserwować w 1610 roku sam Galileusz, to nie był on w stanie zidentyfikować poprawnie tego, co zobaczył. Sądził, że planeta ma „uszy” czy chwytak. Po pewnym czasie zrezygnował z tego wyjaśnienia i uznał, że zwyczajnie popełnił błąd, a żadnych „uszu” nie ma. Natomiast Jan Heweliusz widział w Saturnie planetę potrójną. Trzeba było genialnego Huygensa, by stwierdzić, że to, co Galileusz nazwał uszami, jest w rzeczywistości pierścieniami z gazu, lodu i kosmicznego gruzu. Planety z pierścieniami w Układzie Słonecznym Teraz wiemy, że pierścienie planetarne, kiedyś uważane za charakterystyczne jedynie dla Saturna, istnieją wokół wszystkich olbrzymich planet gazowych naszego Układu Słonecznego. Pierścienie nie są obiektami stałymi, ale składają się z niezliczonych cząstek o rozmiarach od drobinek pyłu po małe księżyce. Skład i wielkość pierścieni poszczególnych planet różni się od siebie. Odkryto 20 nowych księżyców Saturna. Możesz nazwać jednego z nich Jowisz stracił na rzecz Saturna tytuł księżycowego rekordzisty. Jak wyglądają najbliższe planety z pierścieniami? Pierścienie Jowisza są cienkie i składają się z małych cząstek podobnych do pyłu. Pierścienie Saturna są szerokie, jasne, a od strony nasłonecznionej nieprzezroczyste. Główne pierścienie rozciągają się od 6630 km do 120700 km ponad równikiem planety, mają średnio około 20 do 100 metrów grubości. Ale na brzegach pierścienia A występują formacje wystające na trzy kilometry. Uran ma niewidoczne z Ziemi, wąskie, ciemne pierścienie wśród szerokich pasów pyłu. Cechą charakterystyczną pierścieni wokół Neptuna jest pozornie niekompletny zewnętrzny pierścień, w którym można dostrzec wyraźnie jasne łuki. Czy Ziemia też ma pierścienie? Należy zauważyć, że pierścienie nie stanowią jedynie ozdoby. Są skomplikowanymi systemami fizycznymi, lokalnymi laboratoriami kosmicznymi i analogią do innych systemów kosmicznych, takich jak galaktyki i dyski protoplanetarne, z których tworzą się planety. Mars miał pierścienie jak Saturn. Wskazują na to jego księżyce Skład chemiczny, kształt, wielkość i orbity dwóch satelitów Marsa, Fobosa i Deimosa nie są przypadkowe. Te wydłużone obiekty skalne zryte są kraterami, pozostałością po uderzeniach met... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/047dfdb11fe36b752db39b40d30c5162c2324c5a-63214fb.jpeg" width="938" height="624" alt="Mars pierścienie Podpis: NASA/JPL/Space Science Institute/Gordan Ugarkovic; NASA/Vanit Janthra; kolaż Jan Sochaczewski" title="Mars pierścienie Podpis: NASA/JPL/Space Science Institute/Gordan Ugarkovic; NASA/Vanit Janthra; kolaż Jan Sochaczewski" /> Powszechne występowanie materii pierścieniowej wokół planet jest jednym z głównych odkryć naukowych ostatniego ćwierćwiecza. Nowe systemy pierścieni zostały odkryte zarówno przez sondy kosmiczne, jak i obserwatoria naziemne. Nawet wokół Ziemi – w punktach libracyjnych jej układu z Księżycem – znajdują się chmury pyłu, które mogą być pozostałościami po pierścieniu lub materią, której do uformowania się pierścienia nie wystarczyło. Odkryte w 1961 roku, nazywane są od nazwiska odkrywcy Obłokami Kordylewskiego. Skąd się wzięły planety z pierścieniami? Wygląd pierścieni i ich skład różnią się w zależności od planety z pierścieniami, a także w obrębie każdego systemu pierścieni. Pytanie: skąd się wzięły? Powstały z pyłu i kosmicznego gruzu niewykorzystanego przez tworzącą się planetę, lecz utrzymywanego w pobliżu siłą jej grawitacji. Część materiału pochodzi też z rozerwanych księżyców. Do sytuacji rozerwania, czy wręcz zmiażdżenia księżyca dochodzi wtedy, gdy ten zbliży się do planety i przekroczy tzw. granicę Roche’a. Pojęcie pochodzi od nazwiska francuskiego astronoma Édouarda Roche’a, który pierwszy obliczył tę teoretyczną granicę. Tak wygląda kosmiczna "roomba". Po raz pierwszy uchwycono kompletny pierścień Wenus Cały nasz Układ Słoneczny wypełnia masa kosmicznego „kurzu”. Tworzą go niewykorzystane resztki materiału, z którego powstał 4,5 mld lat temu oraz szczątków planetoid i innych ciał ni... Promień Roche’a wiąże się z układem dwóch ciał niebieskich o znacznej różnicy mas. A sama granica jest punktem, po przekroczeniu którego ciało o mniejszej masie, czyli satelita, może zostać rozerwane przez siły pływowe. W takiej sytuacji sama siła grawitacji nie utrzyma mniejszego ciała w całości. Ocenia się, że granica Roche’a wynosi od 2 do 3 promieni ciała o dużej masie. Jak są zbudowane pierścienie? Wiemy już, że pierścienie nie są jednorodną formacją. Składają się z wielu mniejszych „obrączek” o zróżnicowanej charakterystyce, a nawet różnym pochodzeniu. Dzięki odkryciom sondy Cassini wiemy, że jeden z dziewięciu pierścieni Saturna – konkretnie słaby, rozległy pierścień E – jest zasilany przez aktywność geologiczną na Enceladusie, księżycu Saturna. Enceladus: mały, jasny księżyc Saturna, na którym być może istnieje życie! Księżyc Saturna Enceladus, ma średnicę jedynie 505 kilometrów i jest na tyle mały, że zmieściłby się w granicach Polski! Enceladus ma więc tylko jedną siódmą średnicy ziemskiego Ksi.. Pierścień ten składa się z mikroskopijnych drobinek lodu i pyłu, które mają średnicę nie większą od mikrona (0,000001 metra). Pomimo tego rozciąga się na aż 302 tysiące kilometrów i ma około 10 tysięcy kilometrów grubości. W dodatku jest niebieski, przez co na pewno nie ma tego samego składu, co pozostałe pierścienie Saturna. Wszystko dlatego, że zasilają go pióropusze wody i lodowego błota wyrzucane przez Enceladusa. Czym są księżyce pasterskie i jak wpływają na powstanie pierścieni? A skoro już o księżycach mowa, to należy wspomnieć o tych nazywanych pasterskimi. Są to satelity, które „wypasają” pierścienie, co w tym wypadku oznacza nadawanie kształtu pierścieniowi przez oddziaływania grawitacyjne. Najbardziej znanymi księżycami pasterskimi są: Prometeusz i Pandora oraz Epimeteusz z Janusem w układzie Saturna, względem pierścienia F; Kordelia i Ofelia w układzie Urana, wobec pierścienia epsilon; Galatea w układzie Neptuna, wobec pierścienia Adamsa – oddziaływanie jej oraz przypuszczalnie innego, niezaobserwowanego księżyca, tworzy wspomniane łuki w zewnętrznym pierścieniu. Planety z pierścieniami z innych układów gwiezdnych Pierścienie nie są charakterystyczne jedynie dla Układu Słonecznego. Jednak trudno je dostrzec w odległych układach planetarnych ze względu na ich słabą widzialność podczas transferu na tle gwiazdy. Jest jednak pewien wyjątek. Ziemia "pożarła" inną planetę i dzięki temu powstało życie. Fascynująca teoria Nasza planeta mogła dosłownie kiedyś zjeść inną. To nie koniec, bo w wyniku tego kosmicznego kataklizmu mogło dojść do pojawienia się na naszym globie składników potrzebnych do powstani... W 2012 roku grupa astronomów pod przewodnictwem Erika Mamajeka obserwowała transfer obiektu J1407b w gwiazdozbiorze Centaura. Był to gazowy olbrzym lub brązowy karzeł otoczony pierścieniami o epickiej wielkości. W 2015 nowe analizy pozwoliły wyodrębnić ponad 30 pierścieni, każdy szeroki na miliony kilometrów. Cały system pierścieni ma około 120 milionów kilometrów średnicy. To 200 razy więcej niż liczy średnica pierścieni Saturna. Gdyby J1407b miała zastąpić Saturna na naszym niebie, światło odbijane przez pierścienie planety zdominowałoby nocne, a nawet dzienne niebo na Ziemi. Jak powstały tak olbrzymie pierścienie? Astronomowie nie mają jasnej odpowiedzi. Uważa się jednak, że tak ogromna ilość materii nie mogła powstać w wyniku skruszenia księżyców planety. Gdyby porównać to do Układu Słonecznego – należałoby skruszyć wszystkie księżyce Saturna i Jowisza, by uzyskać odpowiednią ilość materiału na pierścienie J1407b.
Planety gazowe – jak zimne i gorące jowisze pomagają zrozumieć ewolucję systemów planetarnych
Jowisz, piąta planeta Układu Słonecznego. Planeta gazowa z rozbudowanym systemem księżyców. Układ planetarny wewnątrz układu planetarnego. Od jego imienia nazwano całą klasę planet gazowych – gorących lub zimnych jowiszów, na które polują teleskopy szukające egzoplanet.
W tym artykule: Planety gazowe – Jowisz Planety gazowe – Saturn Planety gazowe – Uran i Neptun Planety gazowe – misje kosmiczne Planety gazowe – egzoplanety Planety gazowe – badania egzoplanet Cztery zewnętrzne planety Układu Słonecznego – Jowisz, Saturn, Uran i Neptun – to planety ze skalistym, metalicznym lub lodowo-skalnym jądrem. Reszta ich masy jest uformowana z gazów. Głównie z wodoru i helu. Określamy je jako planety gazowe, gazowe olbrzymy lub – od największej tego typu planety naszego układu – jowisze. Są ogromne i masywne. Masa największego gazowego olbrzyma w Układzie Słonecznym, Jowisza, to zaledwie jedna tysięczna masy Słońca. Ale z drugiej strony to ponad dwa razy tyle, ile wynosi łączna masa wszystkich pozostałych planet Układu Słonecznego. Jeszcze lepiej widać to na przykładzie Ziemi – trzeba 320 naszych planet, by dorównać masie Jowisza. Planety gazowe – Jowisz Co ciekawe, skład chemiczny Jowisza jest niemal identyczny z tym, jaki miał pierwotny obłok gazowo-pyłowy, z którego powstał Układ Słoneczny. Wylicza się, że atmosfera Jowisza składa się w 86 proc. z wodoru, w 13 proc. z helu, a resztę stanowi niewielka ilość metanu, tlenu oraz amoniaku. Układ słoneczny: Na początku był chaos Historia Układu Słonecznego to dość zagadkowa układanka. Jedno jest pewne: na początku był chaos. Przeczytaj, jak powstał Układ Słoneczny. Jak na planety gazowe przystało Jowisz oraz kolejna, Saturn, nie mają powierzchni, na której można byłoby wylądować. Nie oznacza to jednak, że są całkowicie jednorodne. Tworzący je wodór zwiększa gęstość wraz z głębokością, a przechodząc do tak zwanego stanu nadkrytycznego (w punkcie krytycznym zanika różnica gęstości między fazą ciekłą a gazową), zmienia się w ciecz. Jeszcze głębiej, pod wpływem ogromnego ciśnienia zmienia się w tzw. wodór zjonizowany lub metaliczny. To właśnie on otacza jądra planet. Dzięki obserwacjom Jowisza wiemy, że w górnych warstwach atmosfery tej planety gazowej prędkość wiatru dochodzi w porywach do 550 km/godz. Co ciekawe, energia niezbędna do wprawienia w ruch mas gazowych wierzchniej partii planety nie pochodzi z promieniowania słonecznego. Jest dostarczana z ciepła płynącego z wnętrza Jowisza. O tym, jak burzliwe procesy zachodzą na największej planecie gazowej Układu Słonecznego najlepiej świadczy kolosalnie wielki, owalny wir burzowy, zwany Wielką Czerwoną Plamą. Gigantyczny cyklon ma naprawdę imponujące rozmiary – 25 na 12 tys. kilometrów. Planety gazowe – Saturn Na kolejnej po Jowiszu planecie gazowej w Układzie Słonecznym, czyli Saturnie, wiatry wieją jeszcze silniej. Według wyliczeń prędkość wiatru może tam dochodzić nawet do 1800 km/godz. Jednak tym, co najbardziej wyróżnia Saturna, są jego charakterystyczne pierścienie. Składają się z lodu i z odłamków skalnych pochodzących z czasów formowania się Układu Słonecznego. To po prostu materiał „złapany” przez grawitację Saturna, lecz niewykorzystany do budowy planety. Pierścienie tej planety zostały podzielone na dziewięć głównych części składających się z wielkiej liczny pomniejszych „obrączek”. Najwyższe szczyty Układu Słonecznego. Osiągają nawet 22 km wysokości! Poznaj wierzchołki korony Układu Słonecznego, takie jak Olymypus Mons, czyli marsjański Olimp. Przy nich chowają się Himalaje! Saturn jest też prawdziwym rekordzistą w kwestii liczby księżyców. Ma ich aż 82, z czego 53 mają oficjalne nazwy. Do tego dochodzą setki „księżyców karłowatych” w pierścieniach planetarnych. Księżyc Saturna Tytan jest drugim największym księżycem Układu Słonecznego, zaraz po księżycu Jowisza Ganimedesie. Tytan jest jedynym księżycem w Układzie Słonecznym posiadającym gęstą atmosferę. Jowisz ma niewiele mniej księżyców od Saturna. Naliczono ich do tej pory 79. Patrząc na masę planety oraz liczbę księżyców często mówi się o Jowiszu nie jako o planecie, ale całym Układzie Jowisza. Czymś w rodzaju pomniejszonej kopii Układu Słonecznego. Planety gazowe – Uran i Neptun Co z Uranem i Neptunem? Przez wiele lat były również określane jako planety gazowe. Jednak w ostatnich czasach częściej nazywa się je lodowymi gigantami. Wszystko dlatego, że poza wodorem i helem, składają się z cięższych substancji lotnych. Mówi się, że składają się z lodów, przy czym lód odnosi się do lotnych związków chemicznych o temperaturze zamarzania powyżej 100 K, takich jak woda, amoniak lub metan, z temperaturami zamarzania odpowiednio 273 K (0 st. C), 195 K (minus 78 st. C) i 91 K (minus 182 st. C). Planety gazowe – misje kosmiczne Lodowe olbrzymy jeszcze nigdy nie były obiektami bezpośrednich misji kosmicznych. Inaczej ma się sprawa z Jowiszem i z Saturnem. Tego ostatniego badała m.in. sonda Cassini-Huygens. Natomiast Jowisz był celem wyjątkowo przełomowej misji Galileo – od imienia Galileusza, który jako pierwszy odkrył i opisał cztery księżyce Jowisza, zwane do dziś galileuszowymi. NASA: Lód na jednym z księżyców Jowisza świeci w ciemności Europa wzywa. Prawdopodobnie ta odległa lodowa orbita może być tylko jednym z prawie 80 znanych księżyców Jowisza, ale liczy się to, co jest w środku. A to, co znajduje się wewnątrz niej,... W tym roku w kierunku Jowisza wystartuje też długo oczekiwana misja JUICE. Biorą w niej udział też polskie instytucje, w tym Centrum Badań Kosmicznych PAN i Astronika. Ale warto pamiętać, że pierwszy historyczny przelot w pobliżu Jowisza miał miejsce 50 lat temu, w 1972 r. Wykonała go sonda Pioneer 10. Planety gazowe – egzoplanety Na odkrycie pierwszych egzoplanet musieliśmy czekać do 9 stycznia 1992 roku. Wówczas w prestiżowym czasopiśmie naukowym „Nature” ukazał się przełomowy artykuł polskiego astronoma Aleksandra Wolszczana i Kanadyjczyka Dale’a A. Fraila, zatytułowany „A planetary system around the millisecond pulsar PSR1257 + 12” (System planetarny wokół pulsara milisekundowego PSR1257 + 12). Aleksander Wolszczan potwierdził tym samym to, co część astronomów podejrzewała od dawna: poza Układem Słonecznym także mogą występować planety. Jedną z najbardziej znanych egzoplanet w typie gorącego Jowisza jest 51 Pegasi, odkryta w 1995 roku. Jest to pierwsza pozasłoneczna planeta orbitująca wokół gwiazdy przypominającej nasze Słońce. Nowa planeta Układu Słonecznego Układ Słoneczny może kryć w sobie jeszcze jedną planetę – donosi magazyn “Nature” Trzydzieści lat później katalog odkrytych egzoplanet liczy pięć tysięcy pozycji, a znaczą jego część zajmują właśnie planety gazowe nazywane jowiszami. A chociaż te odkryte przez prof. Wolszczana zalicza się do planet skalistych, to jedna z hipotez głosi, iż były one niegdyś gazowymi olbrzymami. Miały utracić swoje atmosfery i opaść na niższe orbity w wyniku eksplozji pobliskiej supernowej. W efekcie wokół pulsara pozostały tylko skaliste globy skąpane w jego promieniowaniu. Planety gazowe – badania egzoplanet Teraz wiemy, że planet w typie Jowisza jest w kosmosie bardzo dużo. Właśnie trwają prace nad obserwatorium kosmicznym ARIEL (Atmospheric Remote-sensing Infrared Exoplanet Large-survey). Celem projektu ma być obserwacja atmosfer tysiąca egzoplanet w typie Jowisza. Po raz pierwszy w historii do tak szczegółowego zadania zostaną zaprzęgnięte algorytmy uczenia maszynowego. Obserwatorium ma zostać wyniesione na orbitę w 2028 r., jednak prace nad projektem są już bardzo zaawansowane. Wkład w misję mają też polscy naukowcy z dr. hab. Mirosławem Ratajem z CBK PAN na czele.
Na Uranie i Neptunie diamenty spadają z nieba. Naukowcy wiedzą, dlaczego
Nie na powierzchni tych zmrożonych planet, ale tysiące kilometrów pod nią ciśnienie i temperatura są tak duże, że fragmenty węgla z rozłupanych węglowodorów zbijają się w diamenty i opadają głębiej w pobliże jądra – stąd analogia deszczu.
To wszystko oczywiście teoria, aktualnie wspomagana nową hipotezą bazującą na eksperymencie z laserem na swobodnych elektronach generującym twarde promieniowanie X (Linac Coherent Light Source, LCLS). Opisano go w czasopiśmie ”Nature Communications”. Badaniem mechanizmów stojących za ‘’deszczem diamentów” zajęli się eksperci od fizyki cząstek elementarnych z Centrum Liniowego Akceleratora uczelni Stanforda (SLAC), gdzie znajduje się LCLS. Tam właśnie stwierdzono, że węgiel wewnątrz obu planet przechodzi wprost do krystalicznej formy, diamentu. View oEmbed on the source website – Te badania rzucają nieco światła na ten fenomen, zjawisko trudne do wyrażenia z pomocą komputacyjnego modelu: mieszalności dwóch elementów, lub jak połączą się jeżeli je zmieszać – wyjaśnił ekspert od fizyki plazmy Mike Dunne, dyrektor laboratorium obsługującym LCLS i dodał, że udało się pokazać, jak dwa elementy rozdzielają się, ”co przypomina rozdzielenie majonezu z powrotem do oleju i octu”. Jak zauważa Science Alert, Neptun i Uran to dwie najsłabiej chyba poznane planety Układu Słonecznego. Są daleko, oglądała je tylko jedna ziemska sonda i to przy pomocy antycznych, z dzisiejszej perspektywy, instrumentów. Według NASA, zrozumienie tego, co dzieje się wewnątrz i w środku lodowych gigantów byłoby cenne choćby z faktu, że przypominające Neptuna ciała egzoplanety są 10-krotnie bardziej powszechne we Wszechświecie niż ciała niebieskie w rodzaju Jowisza. Nie da się zrozumieć zjawisk zachodzących wewnątrz tych planet bez zajrzenia pod niebieski wodorowo-helowy płaszcz atmosfery. Poniżej znajduje się super gorący, super gęsty i płynny zmrożony koktajl wody, metanu i amoniaku. Warstwy tego miksu przenikają się aż do jądra planety. O tym, że deszcze diamentów mogą faktycznie być czymś realnym naukowcy przekonują od ponad 40 lat. Znajdźcie odpowiednio duże ciśnienie, wysoką temperaturę i z metanu da się zrobić diament. Dlaczego by więc nie na Uranie i Neptunie… Podczas eksperymentu w ośrodku SLAC, zespół naukowców kierowanych przez niemieckiego fizyka Dominika Krausa użył lasera generującego twarde promieniowanie X a metan (CH4) zastąpił polistyrenem (C8H8). – Mamy nowe i obiecujące podejście metodą rozpraszania promieniowania RTG (ang. X-ray scattering). Nasze eksperymenty dostarczają ważnych parametrów tam, gdzie wcześniej mieliśmy tylko jedną wielką niepewność. Im więcej egzoplanet odkryjemy, tym bardziej ta technika okaże się przydatna – wyjaśnił Kraus w informacji prasowej. Mając w ręku odpowiedni materiał trzeba było poddać go działaniu ciśnienia i temperatury jak te panujące 10 tys. km pod powierzchnią Neptuna (tę planetę wybrano do eksperymentu). Laser podgrzał polistyren do temperatury 5000 Kelvinów (4727 st. C) a potem dołożono jeszcze nacisk 1,5 mln atmosfer. – To jakby postawić 250 afrykańskich słoni na powierzchni wielkości kciuka – podkreślił niemiecki fizyk. Potem dokonano badania wspomnianą metodą rozpraszania promieniowania RTG. Pozwala ona śledzić ruch elektronów w polistyrenie, a w konsekwencji zaobserwować przemianę węgla w diament oraz tego, co dzieje się z resztą materiału (zmienia się w wodór). Nie zostają żadne resztki. View oEmbed on the source website - Patrząc teraz na procesy wewnątrz tych dwóch zmrożonych planet wiemy już, że rozbijany węgiel praktycznie wyłącznie tworzy diamenty i nie przyjmuje po drodze płynnej formy – wyjaśnił Dominik Kraus. Odkrycie to dodatkowo tłumaczy pewien niezrozumiały fenomen zbyt wysokiej temperatury panującej wewnątrz Neptuna. Według wszystkiego co dotąd wiedzieliśmy o tej planecie, oddaje 2,6 razy więcej energii niż sama pochłania ze Słońca. - Gdyby diamenty, materiał dużo gęściejszy niż ich otoczenie, faktycznie opadały w głąb Neptuna, mogłaby uwalniać energię grawitacyjną, którą interakcje między diamentami zmieniałyby w energię cieplną – zauważa Science Alert.
Sekrety archiwum NASA. Uran wystrzelił plazmową bańkę 22 000 razy większą niż Ziemia
Obserwacji Urana nie poświęcamy zbyt wiele uwagi. Jedyne obrazy z tej niebieskiej planety, jakimi dysponujemy, uzyskaliśmy dzięki sondzie Voyager 2 w 1986 roku. Jednak w zeszłym roku dwóch planetologów znalazło w archiwach coś niezwykłego.
Gina DiBraccio i Daniel Gershman z NASA Goddard Space Flight Center, przeczesując archiwa NASA, zauważyli coś, co wcześniej przeoczyły analizy – impuls w polu magnetycznym Urana, do którego doszło kiedy Voyager 2 przelatywał przez swego rodzaju bańkę magnetyczną. Planetolodzy zmotywowani rosnącym zainteresowaniem najbardziej oddalonymi planetami, spędzili godziny ręcznie przetwarzając ponad trzydziestoletnie dane w nowy sposób. DiBraccio twierdzi, że naukowcy z Voyagera obliczyli siłę pola magnetycznego jako całości, więc krótkie zmiany w odczytach magnometru były po prostu uważane za uciążliwe. Ale kiedy DiBraccio i Gershman przyjrzeli się bliżej skokom i spadkom, zauważyli specjalną 60-sekundową sekcję w 45-godzinnym przelocie Voyager 2, podczas której pole magnetyczne wznosiło się i opadało w rozpoznawalny schematyczny sposób. „Myślisz, że to może być… plazmoid?” – Gershman miał zapytać DiBraccio – podaje NASA. Pierwszy plazmoid Urana Plazmoidy to skupiska (bańki/obłoki) zazwyczaj szybko poruszającej się plazmy, wyrzucane w przestrzeń kosmiczną. Utrata takich baniek plazmowych może radykalnie przekształcić planetę, a ich badanie może zapewnić wgląd w to, jak planety żyją i umierają. Naukowcy zauważyli, że istnieją bańki charakterystyczne dla różnych planet, ale ta, przez którą przepłynął Voyager 2, była pierwszą dla Urana. – Spodziewaliśmy się, że Uran prawdopodobnie będzie miał plazmoidy; nie wiedzieliśmy jednak dokładnie, jak będą wyglądać – mówi DiBraccio. Teraz, gdy obserwatorom udało się zaobserwować jedną z baniek, wiedzą, że wygląda ona dość podobnie do tych, które „wyciekają” z Saturna lub Jowisza, jednak zabiera stosunkowo więcej masy. Ten konkretny plazmoid z 1986 roku, uformował twór około 22 000 razy większy niż Ziemia. W archiwach NASA może kryć się więcej tego typu tajemnic, na których odkrycie nie pozwalały ówczesna wiedza i technologia, a które dziś – po ponownej analizie – mogą dostarczyć nam więcej emocjonujących odkryć na temat naszego Układu Słonecznego. Na szczególną uwagę zasługuje Uran. W 2014 roku Erich Karkoschka, astronom z University of Arizona, ponownie przyjrzał się zdjęciom z Voyagera 2 przy użyciu nowoczesnych technik przetwarzania. Łącząc 1600 obrazów i wyostrzając kontrast, Karkoschki pokazał, jak wygląda powierzchnia Urana. Ten sam badacz w 1999 roku odkrył jednego z naturalnych satelitów Urana – Perdyta. Wszechświat coraz bliższy Uran może mieć więcej sekretów. Tam, gdzie inne planety się obracają, Uran przewraca się, przechylając na bok, biegunami skierowanymi w stronę Słońca. Jego pole magnetyczne również jest poszarpane, przesunięte względem centrum planety i przechylone pod kątem 60 stopni w bok. Następna generacja planetologów może dysponować właściwymi narzędziami, aby jeszcze lepiej przyjrzeć Uranowi. A to dzięki temu, że rośnie zainteresowanie wysłaniem specjalnej sondy do Urana lub Neptuna. Pierwsze robocze szkice możliwych misji zostały opublikowane już w 2018 r. DiBraccio mówi, że pojawia się coraz więcej takich propozycji. Marzeniem planetologów jest wysłanie orbitera w stylu Cassiniego, który będzie latami krążył wokół jednej z planet, badając jej pole magnetyczne i przepływ ciepła. Statek kosmiczny miałby także co najmniej jedną mniejszą sondę do wystrzelenia w atmosferę planety. Zrozumienie zewnętrznych granic naszego Układu Słonecznego nigdy nie było tak istotne. NASA ma tendencję do planowania swoich priorytetów planetarnych dekada po dekadzie, a obecnie wybierają cele na przełom lat 20. i 30. XXI wieku. Tymczasem między ostatnią tak zwaną „ankietą dekadalną” a obecną eksplozja nauki egzoplanetowej eksplodowała, a Neptun i Uran stały się czymś więcej niż tylko odległymi osobliwościami. Katarzyna Grzelak
Niesamowite zdjęcia pierścieni Urana. Lodowy świat „zapozował” naukowcom z Berkeley
Udało się zmierzyć temperaturę pierścieni i dowiedzieć czegoś wyjątkowego o jednym z nich. Pierścień nazywany epsilon jest wyjątkowy na skalę całego Układu Słonecznego.
Zwykle to Saturn jest pokazywany jako „ta planeta z pierścieniami”. Tymczasem wcale nie jest wyjątkiem. Podobne obiekty ma Uran, Jowisz i Neptun, choć mogą je zobaczyć tylko najpotężniejsze ludzkie teleskopy. Przykładem jest Juno, który wykonał arcyciekawe zdjęcia pierścieni Jowisza. Gazowy gigant ma ich cztery, Neptun pięć, a Saturn – tysiące! O ozdobach Urana nie wiemy za wiele ponieważ odbijają niewiele światła w pasmach używanych przez nas do obserwacji. Są tak zaciemnione, że po praz pierwszy zauważono je dopiero w 1977 roku. Jowiszowe odkryto dwa lata później, a te należące do Neptuna w 1984 roku. Naukowcy nie spodziewali się, że badając temperaturę planety przy okazji zrobią zdjęcia takim obiektom. - Byliśmy zachwyceni widząc pierścienie pojawiające się gdy po raz pierwszy składaliśmy dane – mówi astronom Leigh Fletcher z Uniwersytetu w Leicester. Określono, że temperatura pierścieni to 77 Kelwinów, czyli -196.15 stopni Celsjusza. Na powierzchni planety bywa jeszcze zimniej, nawet do -226.15 C. Kiedy w 1986 Voyager 2 przeleciał obok Urana i zrobił mu serię zdjęć wydawało się, że czegoś brakuje jego pierścieniom. W przypadku Saturna ich cząsteczki występują we wszystkich rozmiarach – od kurzu po bloki skalne. Jowisz i Neptun mają pierścienie składające się głównie z pyłu. Tymczasem Uran ma między pierścieniami obłoki kurzawy, a w nich samych są jedynie kawałki o rozmiarze mniej więcej piłki golfowej. - Mniejszych rzeczy nie możemy dostrzec – tłumaczy astronom Edward Molter z Berkeley – Coś jakby wymiotło mniejsze rzeczy spomiędzy tych kamieni. Nie wiemy co. To krok w stronę zrozumienia budowy i pochodzenia pierścieni oraz tego czy są z tego samego czy innych materiałów. Skąd mogła się wziąć „kosmiczna biżuteria” Urana? Naukowcy rozważają kilka hipotez, wśród nich między innymi pochwycone przez grawitację planety asteroidy czy wyrzuty skalne z jej księżyców. W grę wchodzą też szczątki powstałe podczas tworzenia się planety (około 600 milionów lat temu) lub potencjalne szczątki po kosmicznej kolizji z asteroidą. Według zdobytych przez naukowców już w 2004 informacji to nie wszystkie ciekawostki dotyczące pierścieni Urana. - Ich albedo (czyli zdolność odbijania światła – przyp. Red.) jest znacznie niższe, są bardzo ciemne, niczym węgiel – mówi Molter – Są do tego ekstremalnie wąskie, w porównaniu choćby z pierścieniami Saturna. Najszerszy z nich, epsilon, ma szerokość od 20 do 100 kilometrów, podczas gdy tamte od setek do dziesiątek tysięcy kilometrów. Fascynujące obiekty wciąż kryją przed nami wiele tajemnic. Pomoże je nam zbadać teleskop James Webb Space Telescope, który pojawi się na niebie już w 2021 roku.
Tu zima trwa 20 lat, jeden rok to nasze 84. Dalej narzekasz na pogodę? Przeczytaj jak jest na Uranie
Narzekasz na długą zimę? Na Uranie może ona trwać nawet 20 lat. Czym jeszcze może nas zaskoczyć ta fascynująca niebiesko-zielona gazowa planeta?
Uran, dawniej uważany za jedną z mniej interesujących planet, okazał się być dynamicznym światem z jednymi z najjaśniejszych chmur spośród planet zewnętrznych Układu Słonecznego i 11 pierścieniami. Był też pierwszą planetą odkrytą przy pomocy teleskopu. Dokonał tego w 1781 roku astronom William Herschel. To siódma planeta od Słońca, tak odległa, że potrzeba 84 lat, aby zakończyła jedno okrążenie. Uran nie posiada twardej powierzchni - jest jednym z gazowych gigantów, podobnie jak Jowisz, Saturn i Neptun. Jego atmosfera składa się głównie z wodoru i helu, a także niewielkiej ilości metanu oraz śladowych wody i amoniaku. Zawdzięcza swoją niebiesko-zieloną barwę metanowi. Światło słoneczne jest odbijane od najwyższych warstw chmur, które znajdują się poniżej metanu. Odbite światło przechodzi z powrotem przez tę wierzchnią warstwę, a metan pochłania czerwone spektrum światła, przepuszczając część niebieską dalej, dzięki czemu widzimy niebiesko-zielony kolor. Szczegóły atmosfery planety jest bardzo trudno dostrzec w świetle widzialnym. Większość (80 procent lub więcej) masy Urana jest zawarte w ciekłym, wydłużonym jądrze składającym się głównie z „zamarzniętych” materiałów (wody, metanu i amoniaku), gęstniejących wraz z głębokością. Przechylona planeta Oś obrotu Urana jest prawie pozioma, jakby planeta została przewrócona na bok. To nietypowe ułożenie może być wynikiem zderzenia z ciałem niebieskim o wielkości podobnej do rozmiarów młodego Urana, co najwyraźniej radykalnie zmieniło rotację planety. Dodatkowo, podczas gdy pola magnetyczne są zazwyczaj zgodne z kierunkiem obrotu planety, w przypadku Urana jest odwrotnie. Choć planeta leży na boku i pory roku potrafią trwać ponad 20 lat, różnice temperatury na letniej i zimowej stronie nie różnią się znacznie, a to ze względu na oddalenie od Słońca. W pobliżu wierzchołków chmur temperatura wynosi -216 stopni Celsjusza. Ze względu na niezwykłe ułożenie planety, jej pierścienie są prostopadłe do orbity wokół Słońca. Dziesięć pierścieni zewnętrznych jest ciemnych, cienkich i wąskich, a jedenasty pierścień, szeroki i rozproszony, znajduje się wewnątrz pozostałych. Uran ma 27 znanych satelitów, które zostały nazwane głównie imionami postaci z dzieł Williama Szekspira i Aleksandra Pope. Miranda jest najdziwniejszym z nich z wyglądu, ponieważ sprawia wrażenie, jakby była stworzona z części zamiennych. Wysokie skały i kręte doliny tego księżyca mogą wskazywać na częściowe stopienie jego wewnętrznej części i sporadyczne wypływanie lodowych fragmentów na powierzchnię. Tekst dzięki uprzejmości NASA / JPL View oEmbed on the source website
Teraz Polska! Koniec z przekładaniem na później.
Przyznaję, mam wyrzuty sumienia, że nie znam Polski tak dobrze, jakbym chciała. Zawsze jest coś pilniejszego czy ważniejszego na kolejnym krańcu świata. Trzeba się zbierać i jechać. Bo potem życia może zabraknąć, by to zobaczyć. A Polska? Po latach podróży nie mam wątpliwości – to jeden z najpiękniejszych krajów na świecie, z dziesiątkami, setkami fascynujących miejsc, które zwłaszcza latem nabierają wyjątkowej urody. Ale przecież to wszystko mamy na wyciągnięcie ręki i możemy zobaczyć, mając wolny ledwie weekend. Zawsze. Nawet na emeryturze... Biję się w piersi! Koniec z takim myśleniem. Właśnie postanowiłam, że nie będę przekładać niczego na później i ruszam w Polskę! No bo jak się oprzeć tak cudownym miejscom jak Podlasie; w tym numerze Travelera Michał Książek specjalnie dla nas tropi ptaki z Puszczy Białowieskiej. Albo zrewitalizowana Ustka, która pozbyła się ulicznej tandety i znów wygląda jak przed dziesiątkami lat – czym zachwyca się Igor Zalewski. A to dopiero początek naszej listy, na której mamy i szlak winny w Lubuskiem, i kolorową wieś Zalipie, i klimatyczne uzdrowiska Dolnego Śląska... Nie ma co przedłużać – pakuję się. Do zobaczenia na szlaku! Martyna Wojciechowska SPIS TREŚCI Fotoreportaż Nagaland, niespokojny stan Indii Planeta Travelera Wieści ze świata Kierunek kultura Podróżuj z głową Tanie podróżowanie: Jamajka Miejsca miesiąca Bristol, ekologiczna stolica Wielkiej Brytanii Wieliczka – skarby nad i pod ziemią Zostań tubylcem Zrób sobie oscypka Zoom na zabytek Pałac Kultury i Nauki w Warszawie 7 nowych cudów polski Ruszamy z kolejną edycją naszego plebiscytu. Sprawdź nominacje i głosuj! Podróż życia Zanzibar, wyspa pachnąca goździkami Ucieczka za miasto Zalipie. Wieś jak malowana Podlasie. Na tropie zwierząt Lubuskie. Wino, rowery i śpiew Dolny Śląsk. Najpiękniejsze uzdrowiska Jura Krakowsko—Częstochowska. Podziemny świat Pomorze. Ustka – bombowy wypoczynek na rafie Wrocław. Czas na ogród zoologiczny Suwalszczyzna. Zaciszna kraina Wielkopolska. W dorzeczach Warty i Noteci Wyprawy No Limits Najciekawsze wyprawy z ekspertami NG Miasto w 48 godz. Tel Awiw-Jafa nigdy nie zasypia Adventure Warto spróbować. Budujemy zamki z piasku Test Travelera. Przeróżne gadżety podróżne Traveler Adventure Team. Wyprawa z naszymi czytelnikami do Szwajcarii Raport specjalny. Jak John Muir został ojcem parków narodowych w USA Przerwa techniczna Świat na patelni Polska kuchnia przekracza granice Swoją drogą Igor Zalewski o turystyce prostej i wyrafinowanej Akademia foto Najlepsze zdjęcia czytelników Miniprzewodnik Sztokholm w 24 godz.
Rudawy Janowickie u stóp Karkonoszy to jeden z bardziej tajemniczych polskich zakątków.
W XIX w. tereny te nazwano Doliną Królów. Ciągnęli tu wszelkiej maści romantycy, a od kiedy pałac w Mysłakowicach przeszedł w ręce Fryderyka Wilhelma III, króla Prus, Rudawy zapełniły się książętami, baronami i hrabiami. To oni kształtowali krajobraz według ówczesnego sentymentalnego stylu. Tyrolska chatka u stóp romantycznych skał, sztuczne ruiny wśród łąk, rozległe stawy – to tylko początek. Tutejsze zamki i pałace połączono szerokimi alejami w wielki park, krainę szczęśliwości, Arkadię, w której można było odetchnąć od zgiełku świata. Mistrzami w tej sztuce okazali się von Redenowie. On, minister górnictwa w pruskim rządzie, ona romantyczka. Właśnie dzięki wstawiennictwu Fryderyki von Reden do pobliskiego Karpacza trafiła słynna świątynia Wang. Małżonkowie stworzyli razem park tak niezwykły, że przesłonił swą urodą nawet stojącą w nim rodzinną rezydencję. Park w Bukowcu powstał bowiem z myślą o pokazaniu etapów rozwoju ludzkości. Dlatego błąkający się po nim wędrowiec trafia co chwila na pozostałości dziwnych budowli. W najniższej części kompleksu usytuowana została jaskinia, pierwsze mieszkanie człowieka. Następnie Chata Pokryta Mchem – pierwszy, jeszcze prymitywny dom, a także Święty Gaj Dębowy i zachowany do dziś Krąg Druidów – pierwotne miejsce kultu. Stała tu nawet latarnia morska. Nad całością góruje „średniowieczna” Wieża Rycerska. Ocalała również Świątynia Ateny, czyli grecka herbaciarnia, oraz mroczne Opactwo, w którym pochowano von Redenów. Całość emanuje magią, a zarośnięte części parku tylko dodają mu tajemniczości. Czy można się więc dziwić, że w pobliskim Trzcińsku osiedlił się sam Karl Baedeker, twórca słynnych „bedekerów”, czyli przewodników z praktycznymi radami i opisami krajoznawczymi? Czy ktoś wątpi, że w wiszących nad Rudawami skałach zwanych Sokolikami można znaleźć skarby, a w zamku w Bolczowie straszy? Są przynajmniej dwa powody, dla których przyjeżdża się w Rudawy Janowickie. Pierwszy to tajemnica. Legendy mówią, że w okolicy został zakopany Złoty Osioł, którego może odnaleźć jedynie osoba o czystym sercu. Podobno niektóre budowle wznosili templariusze, choć pewnie nie ma w tym wiele prawdy. Oni też mieli być zamieszani w ukrycie w Sokolikach Świętego Graala. Także w zameczku w Karpnikach, znajduje się ponoć legendarny skarb jednego z potomków rodu Wielkich Mogołów, władców północnych Indii. Prawda to, czy bajka? To przecież członkowie dynastii wznieśli wspaniały Tadż Mahal, do nich należał też diament, którego jedna część dostała po podzieleniu nazwę Koh-i-noor... W czasie wojen napoleońskich francuscy żołnierze odnaleźli w Karpnikach tylko schowek ze skrawkiem materiału pokrytym haftem. Układał się on w znaki „zbliżone do tureckich czy też arabskich liter”. Skarbu do tej pory nie znaleziono, może od wieków cieszy się nim rodzina jakiegoś anonimowego odkrywcy? Zostawmy jednak tajemnice, by popracować nad zdrowiem i kondycją – w Rudawach te bliskie sobie tematy można idealnie połączyć. To drugi powód, dla którego trzeba tu przyjechać. W tych okolicach najpierw Niemcy, a potem Rosjanie szukali uranu. Dlatego Kowary, w których drążono uranowe sztolnie, zostały miastem tajnym, nieistniejącym na mapach. Dziś w dawnej kopalni działa podziemna trasa turystyczna. Przewodnicy są przekonani, że chodniki ujawnią jeszcze wiele zagadek. Na razie jednak każdy, kto tu przyjdzie, dostaje słuchawki, rękawiczki i czapkę. Potem musi się owinąć specjalną peleryną i położyć. Z 40 m skały nad głową w ciemności wdycha się zwiększający odporność organizmu radon. Kowary to jedno z pięciu miejsc na świecie, w którym znajduje się naturalne podziemne inhalatorium radonowe. No to w drogę - Rudawy Janowickie 15 km na wsch. od Jeleniej Góry. Zamki Bolczów (wstęp bezpłatny), Karpniki (prywatny właściciel) stoją w Rudawskim Parku Krajobrazowym. Centrum Informacji Turystycznej, Kowary, ul. 1 Maja 1a, tel. 075 7182489. Schronisko Szwajcarka, tel. 075 7535283, dwójka 25 zł/os.